mmmesrnmammmm

mm

iWWiilli lilii

mmmmmm

mmmm

Mi,

MM

lllllfiillilśill

Mmmm

m.

MMMM

;.,,,

SSi

•&

:>v:

;

WBsSmm

-

f;

!■■■■

■■■■■isBiipii

“ÉÜS⁻^

Bi

a

/

-

\

/

V

\

V

■

*

>

y-

■

!

■

)

y.V

-v:

i

#

m

\

'i

V

»

m

-

'

«T

✓

CIEŚLICTWO

CIEŚLICTWO

CIESLICTWO

Ten krzyż, na pułapie świetlicy wielkopańskiej i w

HÏT

CIEŚLICTWO

POLSKIE

UZUPEŁNIENIE

POLSKIEGO BUDOWNICTWA DREWNIANEGO

Z RYSUNKAMI

7j

mm

ZESZYT I-SZY

(Od str. 1 do str. 64).

4 »lilia

4t') /ÆÊmmTÆk

m

Ha

uw

ii

ftl

//

om

ppipir*

Süip

■ i-

LWÓW 1930. - NAKŁADEM WŁASNYM.

ODBITO W TŁOCZNI „POWŚCIĄGLIWOŚĆ I PRACA* W KRAKOWIE.

ZACHĘCENIE:

„CIEŚLICTWO POLSKIE“ — jako ciąg dalszy i uzupełnienie POLSKIEGO BUDOWNICTWA DREWNIANEGO, wydanego w r. 1916, wyjdzie w trzech zeszytach, po 4. arkusze druku, z licznymi rysunkami, przeważnie po raz pierwszy podanymi.

Przedpłata na wszystkie 3 zeszyty razem, z góry uiszczona, wynosi 25 zł. Dzieło po skończeniu druku kosztować będzie 35 zł.

Zgłoszenia przyjmuje tylko księgarnia Tow. Szkoły Ludowej w Krakowie, przy ul. Ś-tćj Anny 1. 5.

Konto czekowe P. K. O. 401.223

CIEŚLICTWO POLSKIE stanowi również uzupełnienie wydawnictwa „CIEŚLA POLSKI“ o 40 tabl.

Każdy miłośnik sztuki polskiej znajdzie w CIE-ŚLICTWIE POLSKIÉM kopalnie pierwiastków czysto rodzimych i pięknych, wiecznie żywotnych i godnych rozwoju.

Wynosiliśmy co obce, ganiliśmy co nasze! Teraz przeciwnie — kochajmy to, co swojskie w linji najpierwszej ! Chwalmy to, co nam najbliższe !

Témi słowy gorącćmi zachęcamy do poparcia „CIEŚLICTWA POLSKIEGO” za pomocą przedpłaty!

CIEŚLICTWO

POLSKIE

UZUPEŁNIENIE

POLSKIEGO BUDOWNICTWA DREWNIANEGO

Z RYSUNKAMI

er

;-v

tx.

- rr \\-

-A

h=.    r:-■' >■

ilu '

'i

"Y

fl!

LWÓW 1931.

NAKŁADEM WŁASNYM.

ODBITO W TŁOCZNI „POWŚCIĄGLIWOŚĆ I PRACA“ W KRAKOWIE.

ZACHĘCENIE:

„CIEŚLICTWO POLSKIE“ — jako ciąg dalszy i uzupełnienie POLSKIEGO BUDOWNICTWA DREWNIANEGO, wydanego w r. 1916, wyszło w trzech zeszytach, po 4 arkusze druku, z licznymi rysunkami, przeważnie po raz pierwszy podanymi.

Konto czekowe P. K. O. 401.223

CIEŚLICTWO POLSKIE stanowi również uzupełnienie wydawnictwa „CIEŚLA POLSKI“ o 40 tabl.

Każdy miłośnik sztuki polskiej znajdzie w CIE-ŚLICTWIE POLSK1ÈM kopalnie pierwiastków czysto rodzimych i pięknych, wiecznie żywotnych i godnych rozwoju.

Wynosiliśmy co obce, ganiliśmy co nasze! Teraz przeciwnie — kochajmy to, co swojskie w linji najpierwszej! Chwalmy to, co nam najbliższe!

Témi słowy gorącómi zachęcamy do poparcia „CIEŚLICTWA POLSKIEGO“ za pomocą przedpłaty!

CIESLICTWO POLSKIE

„To mó] domek pochylony, Lecz nie oddałbym go za nic !

Chatko ! ściany twoje stoją,

Lecz cię wkrótce proch zagrzebie. Jaż przyrosłem tak do ciebie,

Ty tak wrosłaś w duszę moją !“

(Syrokomla).

CIESLICTWO

POLSKIE

UZUPEŁNIENIE

POLSKIEGO BUDOWNICTWA DREWNIANEGO

Z RYSUNKAMI.

î.i

\\

I'

fu*

Wiz : 1. Wzór ze sztuki Podhalańskiej. Szczytniczka z przystrzeszkiem.

LWÓW 1 9 30. — NAKŁADEM AUTORA.

.

\

MILIÜÏEKA HOLilEGHNlüZMA

KRAKÓW

Akc. Nr.

2H fh

N$M

. •

CZCIONKAMI TŁOCZNI „POWŚCIĄGLIWOŚĆ I PRACA“ W KRAKOWIE.

4.

\\

2.

5:rr

//,\ \ ----

y/ÉBmsBmmmmm

Ätfii

V=

WŁHT.a- .

!'

V/i

ft

'! </

ft

■%

■>

Sites

ij

Ii

7/

VM

~ZZfr

x|J

lil

I⁷

tu

r/7

(/A

v^.

r /-    '

J(Z

v>

Rys. 2. Bok stodoły polskiej z okolic Modlnicy koło Krakowa.

:MÿT

m

ozpatrując rzecz całą, stanowiącą wartość rzeczywistą Polskiego Budownictwa Drewnianego, należy przedewszystkiem przyjąć za założenie, że w ogólnym szczepie sławjańskim, od czasów najstarożytniejszych, żyły stanowczo pierwiastki przeważająco duchowe, szukające wszędzie i zawsze objawienia się zewnętrznego. Wynika z tego przekonanie, o którćm z góry wiedzieć należy, że sztuka Cieślictwa Polskiego to źródło jedno z najobfitszych dla poznania najistotniejszych znamion sztuki polskiej. Cieśla polski, jak w ogóle cieśla staro-sławjamski, zabierając się do dzieła jakiego bądź, czy to świątyni, czy to chaty, albo stodoły lub śpichrza, szedł posłusznie za głosem wewnętrznym, który nakazywał mu tworzyć wedle myśli bardzo wzniosłych i bardzo głębokich. Sztuka ciesielska, zwłaszcza polska, kryje w sobie powszechnie szczegóły tak pomnikowe, że nie wolno badaczowi sumiennemu ich nie uznawać lub wcale nie widzieć. Źle i niesprawiedliwie ten postępuje, kto nie uwzględniając czynników podniosłości myślowej i serdecznej, zbliża się do sztuki ludowej z uprzedzeniem, jakoby oznaczała ona zakres działalności skrajnie użytkowej, dla dogodzenia potrzebom samego tylko ciała i zmysłu. Tak nie jest...! Wręcz przeciwnie, istota cieślictwa polskiego wypływa ze wzniosłości ducha, górnie panującego po nad życiem i ponad sprawami codzienności.

Chłop polski, jak każdy sławjański, dąży odruchowo do zaznaczenia stanowiska swojego w obec Piękna tak, aby przez rzecz wielką i rzecz małą przemawiała do niego siła boska, wieczna. Tu jest sprężyna przedziwna, jaka stwarza ożywczość zaprawdę cudowną i wieczność nigdy nic nie roniącą z młodości a kwiatów.

Przypominamy sobie okaz cepu wspaniałego, stojącego w Muzeum. Tak dzierżak jego, jako połowa do trzymania narzędzia rękami, jak i bijak, przeznaczony do młócenia, obie części jakże wzorzyście przystrojone linjami, stanowiącćmi przyozdobienie jego. Tu linja falista, tam łamana, jako krokiewkowa, tutaj serce wplecione, ówdzie znaki krzyżów mnogo rozsiane, a wszystko razem budzi zachwyt oczywisty w obec poczucia wrzątkiem ożywionego. Postawmyż obok przęślicę pierwszą lepszą, lub kijankę powszednią a ze zdumienia nie wyjdziemy, gdy rozważać poczniemy gorliwość przyozdobienia statku znakami kolistymi, aby w ich środku umieścić słońce sześciopromienne, dobrze nam w Polsce znane, jako słońce Zakopańskie. Często gęsto dwa słońca takie obok siebie lub po nad sobą — znaki dwoistości, która tak potężnie przenika ogólnie twórczość polską we wszelkich dziedzinach życia i pracy.

Nie podobna nie przytoczyć w tém miejscu zdania wielce doniosłego: „U ludów pierwotnych spotykamy się z wiarą, że wszystko, co człowiek ze siebie wydaje na zewnątrz, kryje w sobie siły duchowe“¹) Tak jest! W sztuce ludowej całej, polskiej szczególnie, przejawia się wielka siła duchowa, tkwiąca początkami w czasach bardzo odległych, przeddziejowÿch, kiedy jasnowidzenie człowieka było najczystsze, to znaczy nie zamącone brudami zmysłów i ciała. I my to na wstępie podnosimy, jako wyraz zasadniczy wartości największej całej sztuki wielko-sławjańskiej, że jest ona objawieniem wspa-niałćm myśli bożych a zatem podniet duchowych.

W obec tego na żaden sposób zgodzić się nie możemy na orzeczenie wręcz przeciwne, jakoby budownictwo Sławjan wynikało jedynie z pobudek czysto użytkowych (praktycznych), w skutek czego działania inne „odgrywają naogółrolę całkiem podrzędną!“²) W poglądzie takim nietylko nie uznaje się istnienia sił duchowych, lecz zaprzecza się wszystkiemu, coby nie dało podciągnąć się pod wygodę i potrzebę krańcowo cielesną, (materjalną).

Jest to nieprawda, jakoby szczep cały sławjański, a przedewszystkiem polski, trzymał się tylko rzeczy niskich i ziemskich. Wręcz przeciwnie, przodkowie nasi i przed-przodkowie we wszystkićm, czego się tylko imali, objawiali dążenie ku górze i kierowanie oczów w stronę nieba. Jeżeli gdzie, to przedewszystkiem w sztuce ciesielskiej polskiej znajdujemy najwięcej dowodów dla zawyrokowania, iż cieśla lęchicki, pracując szedł z myślą Bożą od uderzenia siekierą najpierwszego do ostatniego.

„Chłopiec wziąu cieśliczkę —

Szedł do łasa, ściąu jedliczkę“.

A w przyśpiewce téj tkwi znamię pewnej świętości, ponieważ jodły nasamprzód szumem tęsknym na gór szczycie pobudziły nas do smętku i do myśli skupienia.

„Ciosnę ja se ciosnę Siekiereckom w sosnę!”

A wiedzieć należy, iż to pierwsze uderzenie o sosnę, pełne namaszczenia, uroczyste i bogobojne to właśnie ciosna, jako znak, poczynający od krzyża. Ciosna jest to nacięcie,

znamię, piętno i g m e r k, jako czynność gmérania, ponieważ „gmćrzeć“ znaczy dłóbać. Nie pochodzi g m e r k od słowa niemieckiego ! Gmérzec w tajemnicach Bożych zbliża się do słowa gmyrania, gmirania, a znaczy to zbliżać się ku miraniu, ku oglądaniu mira, krzyża!...

Lud pasterski i rolniczy stawiając kopicę siana wpadł na pomysł umieszczenia w środku słupa stojącego, który ma nazwę „brożyna“. Ta brożyna to właściwie ośrodek brogu i dzwonnicy polskiej. Nawet komin staroświecki a polski po nad kalenicą posiada cztery słupki narożne, również brożynami zwane.

Celem przygotowania brożyn i brogu tak uświęconego, że stał się on znakiem rodowym u nas jednym z najstarszych, posługiwać się musiano narzędziami czyli statkiem. I oto mamy najpierw „cieślicę“, jako topór zakrzywiony. Cieśliczka to właściwie toporek mały, również do wydłóbywania służący. Stąd ciosła właściwie żłobnia, co mówi jasno, iż

mm

PSEl

Hi

S"

PM

Hi

ii!

l£

frt

■II!

w;.

f

•ii

!

i

iii

I

I

«Ui

Rys. 3. Bok stodoły z okolic Przemyśla (Torki).

czynność owa osiągnąć miała żłób, żłobek. Dzieje świata widocznie dobrze przeczuwały rozumienie ważności żłobu, skoro w Polsce jedna z pieśni najstarszych a zarazem najpiękniejszych zaczyna się od słów: „W żłobie leży“...

Cioska i żłobniczka to narzędzia zbawienne, kiedy mogły niebawem i warząch-wię wyrobić, aby służyła ta ostatnia do pokarmu, prędzej uduchownionego, jak czysto zmysłowego. Warząchewka czyli warzęszka to łyżeczka do dziś dnia używana w Kościele wschodnim do Komunji pod postaciami dwiema, jako Hostja Przenajświętsza. Hostja brzmieniem przypomina mimowolnie gościnę, bo wołano w imię Boga: „G o ś ć - c i - j a n“, czyli gość-ci-pan! A zatem pokarm wspólny, dla wszystkich i dla ogółu bez wyjątku najmniejszego, to dobro powszechne, komunalne, o tyle święte i godne, o ile dotyczy świata duchowego. Skoro czasy najnowsze przemieniły wspólność na komunizm, odnośnie do posiadania i używania, widzimy jak wielką jest przepaść pomiędzy cnotami, wedle Syrokomli jeszcze ze światła Ducha Świętego pochodzącemi, a zbrodniami i złodziejstwami z ducha ciemności i przewrotu wynikającćmi.

W starożytności najgłębszej nikt z pomiędzy narodów nie był tak szczęśliwie przygotowanym do ocenienia i zrozumienia dnia i nocy, jak sam właściwie naród pasterski,

ten, który pierwotnie zasłynął w Europie pod nazwą Szczytów (Scytów) i Sarmatów. Szukając od początków życia na ziemi słońca, zrozumiał on najlepiej, jak porządek cały, uzasadniony jest czteroma stronami świata. Oto wschód i zachód to linja jedna a południe i północ, linja druga; razem one obie się przecinają, krzyż tworząc ściśle równoramienny, tak zwany wschodni. Z czwórki tej wyłączywszy północ samą, której człowiek początkowy obawiał się najlękliwiój, pozostaje trójka święta, dlatego najświętsza, bo pozbawiona ciemności a złości nocnych.

Otóż krzyż taki to c i o s n a na drzewie wycięta, za pośrednictwem cieślicy lub topora, aby zaznaczyć godło świata wedle czterech stron widnokręgu.

Nieprawdą jest, aby człowiek rozpoczynał sztukę od budowania jamy dla siebie lub od stodoły. Przeciwnie, pierwszóm pobudzeniem czynnóm była myśl dla objawienia wdzięczności i dlatego nasamprzód postawił świątynię z drzewa. Świątynia ta miała cztery ściany, konieczne dwie równoległe do ramienia jednego krzyża a dwie równoległe do ramienia drugiego krzyża. Tak powstał czwartak, jaki dziś znamy pod nazwą obcą kwadrat, a jednak czwartak najwcześniej właśnie przyszedł do wyrazu u ludu najsilniej z cieślictwem związanego.

Czwartak świątyni był ofiarą najpierwotniejszą w obec Boga, bo człowiek wśród życia rolniczego i równocześnie pasterskiego wdzięczność swoją najwznioślejszą tćm tylko objawił, iż Go czcił i chwalił. Najpierw czcił i wychwalał, a potćm dopiero dziękował, aż na końcu błagał. Dzisiaj człowiek zepsuty doszczętnie nie zna tych czynników duchowych, więc jeżeli Boga potrzebuje to jedynie dlatego, aby ten Bóg dawał mu cośkolwiek i to dawał bezustannie. Bóg czasów zmaterializowanych to Bóg dla korzyści i wyrachowania. Gdy On zawodzi, najlepiej go wyrzéc się całkowicie i dlatego to czasy upadku każdego graniczą z bezbożnością.

Świątynia w czworobok zbudowana z drzewa stała się wzorem dla naśladowania. Najpierw wzniesiono taką samą stodołę, gdzie dary boskie przechowywano. Wiatrak sławjański i polski to budowla, pod wpływem oczarowania siły tajemnej wiatru za uświęconą uważana, a jako taka po ciesielsku znowu w czwartak postawiona. Zaraz potćm świetlica jako izba gościnna przy domu mieszkalnym nieodzownie część najważniejszą zajęła. Wnet dźwignięto dzwonnicę, ponieważ u nas na Podolu dzwony znano w czasach przeddziejowych, stąd nazwy starożytne: Dzwoniacz (po rusku Dźwiniacz)— Dzwono-gród i t. d. Baśnie mnogie o dzwonach u nas zatopionych (w jeziorze Świteź także) każą twierdzić, że dzwonnice w budownictwie ciesielskiém były znane bardzo dawno. Dzwonnica staropolska to utwór piękna na polu cieślictwa jeden z najgodniejszych uwagi badacza. A równocześnie wnet staje skarbczyk przy dworze i przy chacie, jako śpichlerz, lamus lub ś w i r o n e k. Słowo to ostatnie oznacza rzecz pod opieką tóronika stąd święto-tóronik, z czego po skróceniu urobiono świronik. A dla obrony grodu jako grodziszcza i także uroczyska wyniesiono w górę wieżę jako stołpień, słupiec lub basztę, także z czwartaku wychodząc. A nakoniec brama wjezdna do grodu, do zamku, do ty nu świętego a bożego i do świątyni samćj, to także budowla wieżasta, spiętrzona, z czwartaka uświęconego wyprowadzona!

Gdyby nic innego, tylko kształt tych ośmiu utworów ciesielskich, jużby w oczach naszych powstał obraz tak wspaniały, jakiego nigdzie na świecie znaleść nie można. Tu osnowa całej myśli górnej, przeznaczonej dla okazania przed światem i przed oczyma żyjących, czćm jest myśl Boża w dziełach piękna?... Wielką myśl Bożą czyli mówiąc językiem europejskim wielką ideę świętą wyobrażają wszystkie te budowle, a zatém: 1) świątynia, 2) stodoła, 3) wiatrak i 4) świetlica. Po téj czwórce najpierwszej następuje czwórka druga: 5) dzwonnica, 6) świronek, 7) wieża i 8) brama.

Rzut poziomy każdej z tych budowli opiera się podstawowo o znak wielki, o Krzyż święty z czterech stron świata wołający. Zatém krzyż świata od wschodu do zachodu i od południa na północ idący, to pierwiastek u Starolęchitów czyli u Polan znany na wiele tysięcy lat przed Chrystusem. Odziedziczony on po Szczytach a potem po Sarmatach. Krzyż po urnach występujący wśród ułamków Troji (Trój-jan), każe nam twierdzić, że był znanym i rozpowszechnionym przed Homerem!...

Jest przy kościele św. Bartłomieja w Mogile pod Krakowem brama drewniana taka, o jakiej tu właśnie myślimy. Założona w czwartaku stanowi przejazd, po nad którym

MS

lilii

^\-

Vr

/y.

S-

•-•— -P---- —

Is

1SÇ

il

K-

il: '!

ifc

v/

ilU.

^i^SSÔlÉ.

Rys. 4. Bok stodoły z okolic Rymanowa.

w kształcie wieżycy unoszą się ściany zwieńczone górą kopułką sześcioboczną. To właśnie podniesienie téj kopuły jako obrazu kuli w przestrzeni jest celem utworu kształtowego, dla przemówienia do widza, jak z krzyżem czterech stron świata i z czwartakiem łączy się jednolicie pojęcie kuli świata. (Widok i rzut téj bramy w Polskiém Budownictwie Drewn. : str. 104. rys. 158 i 159.)

Wszystkie ośm założeń w budownictwie polskiém drewnianém wychodzą z dwóch krzyżów równoramiennych: jednego głównego i drugiego przekątniowego. Obydwa krzyże takie znane w starożytności najodleglejszej. — Przy wyznaczaniu granic, wedle zwyczaju odwiecznego zacinano t. zw. ciosy, zawsze w krzyż i to raz główny, drugi raz przekątniowy.

Przy wykreśleniu granic klasztoru w Dargun na Pomorzu w r. 1174 spisano: „in quandam quercum cruce signatam, quod signum sclavice dicitur Kneze granica“. Otóż ta nazwa: krzyż sławjański każe nam twierdzić, że znak ów jest odziedziczony po oświacie i ogładzie najpierw Szczytów a potem Sarmatów, zatem stał się właściwością całego okresu pogańskiego. Stąd to pochodzi, że kamienie pogańskie na górze „Sobótka“ (dziś zniemczona nazwa owa brzmi Zobten) wszystkie, z wyjątkiem czterech lwów, są poznaczone krzyżami i należą do czasów dawniejszych, jak Piotr Dunin Włastowicz.

Ten głaz granitowy „Mnichem“ zwany i inne granity (Dziewica i Niedźwiedź) przystrojone krzyżami, należą pewnie do zabytków w Polsce najstarszych. ³)

Krzyże zatem stosowane były i na drzewie i na granicie.

Półn.

Rys: 5. Krzyż przekątniowy z płn: wsch. na zachód połd. i z płn: na wschód płd.

Zach.

td.

Wsch.

Rys : 6. Krzyż Główny, jako kątomir.

Budowano u nas najpierw w cieślictwie więcej jak w kamieniu i cegle a wszystko w krzyżu! Znaczy to przez stosowanie słupów w układzie rzutu poziomego wedle krzyża głównego i przekątniowego. A jeżeli tak twierdzimy, to chcemy podstawowo oprzeć się o dowód jeden z najstarszych, a mianowicie o wzmiankę Herodota, który w Księdze IV-téj opisuje miasto „Bory sthenis“, gdzie S k y 1 e s, Król Szczytów (Scytów) miał swój dom wspaniały, choć z drzewa zbudowany (IV. roz. 79.) Dodaje ten dziejopis V wieku przed Chrystusem, iż pałac jego, zbudowany w krużganki, był przyozdobiony sfinksami i gryfami z kamienia białego, zatem z marmuru. Bóg Piorun cios wymierzył i gmach cały spłonął. Co więcej w opisie dalszym w tém miejscu jest mowa o wieży, z której książęta przypatrywali się pochodowi króla S k y 1 e s a. Zważywszy to, iż Herodot nieco dalej opisuje miasto G e 1 o n o s, całe z drzewa zbudowane, (rozdz. 108), wynika z tego, że i ta wieża Borysthenisa musiała być drewnianą. Niezawodnie należała do bramy wjezdnćj do miasta. Bram takich z wieżami ponad niemi bywało po miastach naszych polskich najczęścićj cztery a to nie dla przypadku, nie od niechcenia, lecz przeciwnie gwoli myśli wielkiej, aby odznaczyć cztery strony świata, a zatem krzyż uświęcić w przestrzeni. Wśród pamiątek miasta Lwowa — obecnie w muzeum historyczném — widzimy cztery klucze na wezgłowiu — a zatem cztery klucze do czterech bram miasta, na cztery strony świata zwróconych.

A zatem cieślictwo w Polsce opiera się o przeszłość niezmiernie dawną, skoro Herodot już we wieku V. przed Chr. podnosi piękno i bogactwo miast szczytyjskich, królów Szczytów (Scytów). Ci Szczytowie Królewscy żyli równocześnie ze Sarmatami, ponieważ Herodot wyraźnie zaznacza, iż rozdzielało te dwa szczepy jezioro „M ä e t i s”. (Ks. IV. roz. 57). Źle to bardzo, iż my na podstawie poglądów nowoczesnych, żywimy teraz przekonanie, jakoby ci Szczytowie i Sarmaci (u Herodota Sauromaci) to były narody dzikie i nieokrzesane. Tak! Sam Herodot powiada, że naród Szczytów wyróżnia się bardzo od ludów innych, wszak wydał mędrca Anacharsisa, głośnego nawet u Greków. I w rzeczy samej, nie komu innemu przypisać należy zasługę rozpowszechnienia krzyża, jak tylko Szczytom i Sarmatom, ponieważ oni jako rolnicy i pasterze najpierwsi najlepiej zrozumieli piękno świata w związku z czcią słońca. Słońce poranne i słońce zachodzące

am

nauczyło pasterza a rolnika zachwytu na widok krzyża, jaśniejącego na tle błękitu nieba. Wszak i dzisiaj jeszcze zjawiska krzyżów świetlanych razem z kołami przy wschodzie lub zachodzie powtarzają się często. Szczytowie i Sarmaci, jako ludy wiodące życie pasterskie i rolnicze, mogli w czasach tak dawnych rozpoznać piękno to krzyża równoramiennego, bo od nich poczęła się rozpowszechniać po świecie całym znajomość świążczycy, z obca u nas zwanej swastyką. To też myśliciel tak głęboki jak Michał Manzi, kiedy rozprowadza tajemnicę Atlantydy, to musi przyznać, iż znała ona już krzyż, który prze-

ws c\h 6z>. —

cie nawet w Indjach staro-da-wnych się pojawia. Już w pier-wotności życia ludzkiego objawiały się potęgą boskości wrodzonéj te prawdy, jako siły wyższe, które znamionują duszę świata. To co kolędy nasze polskie głoszą: „Chwała na Wysokościach!!! to nie jest tworem pieśni takich sobie częstochowskich, jak to dziś chce uczony wszystko obniżyć i zbezcześcić

M.-

t ą c z e .i.    \ Ji :

-f------?

Je.

jv .

nie!

przeciwnie to wołanie z głębi tysiącoleci, kiedy jeszcze przed przyjściem Jezusa Chrystusa było pojęcie przygotowania ludzkości na powitanie Zbawiciela i Odkupiciela. Manzi twierdzi, że w Atlantydzie były już obrzędy chrztu i spowiedzi, postu i pokrzepiania duchowego (Komunja). W A-tlantydzie było dwóch cesarzy : jeden Biały, drugi Czarny. Każdy miał stolicę swoją. Pierw-

kosc / \eLec

.*    i

j-

JDRl£W/.

TÈL

Rys: 7. Rzut poziomy kościoła w drzewie najstarszego, w układzie jedne-słupowym. Czwartak wielki i czwartak mały. Dookoła pierwszego „sobótki”.

szego zwała się Biała, drugiego Czarna (Cerne). Ta ostatnia miała nazwę stolicy o bramach złotych. Kijów nasz najstarszy musiał mieć cztery bramy w krzyż, z których pozostała brama

złota kijowska, należąca do Sarmatów jako Polanów czyli Polaków. Jeżeli w Słucku n. p. do niedawna były cztćry bramy : 1) wileńska 2) kopylska 3) ostrowska i 4) nowo-miejska, to nie oznacza to bynajmniej założenia miasta wedle prawa niemieckiego, dajmy na to z wieku XIV lub XV, lecz przeciwnie głosi to prawdę odwieczną, tkwiącą jeszcze we wierze Światowida, wedle której musiały być cztćry wieże bramne na cztćry świata strony, aby krzyż równoramienny znalazł wyraz swój i obraz widomy*. Te cztćry bramy należały do czterćch przedmieści „w krzyż“ czyli w koło-m ir założonych, a były to nastę-

*) Wspomnienia o Łucku — B. J. K. Gniezno 1905. str. 20 i 38.

pujące: 1) Staromieście 2) Trójczany, 3) Ostrów i 4) Nowomieście. To są cztery ćwiercie, całość kołomira składające. I Kraków stary „w o kół “ założony musiał mieć cztćry przedmieścia, cztery ćwiertnice, ćwierć-tynnice, z czego urobiono „wiertelników“ i tak Polak dziś uczony wszystko Niemcom przyznał i Niemca wychwala w głupocie!

Wszystko to razem służy za udowodnienie, jak wielce ważne jest w sztuce polskiej pojęcie kątomiru i kołomiru, o których zresztą mówiliśmy po rozmaitych; dziełach

naszych a szczególnie : „Mir — Sława, Znak krzyżowy“, oraz „Mistrz Twardowski”.

Jest jedna przyczyna niezmiernie ważna, dla której cieśli ctwo polskie musiało przede-wszystkiem oprzeć się nie o k o ł o m i r, lecz o kątom i r. Oto trudność rozwiązana rzutu' poziomego sposobem wieńcowym w kole. Koło, jako linja do płaszczyzny należąca, w rzucie poziomym, właściwie poszło na usługę całej sztuki b i z a n t y ń-¹ s k i é j, gdzie w przestrze-! ni wprowadzono półkulę. Koliba (Koleba) wprawdzie rozpoczynała od koła,

(T:TW

OTF

-r

iii

I'

ii

ii'

,1

.....B

a i/p -

i!

---

iii

!i

i'

Iw

'1!

I;

ii

;;

-o

Rys: 8. Rzut poziomy dzwonnicy staropolskiej o dziewięciu słupach sposobem ostrokoła, w cztćry czwartaki małe do jednego czwartaka wielkiego ułożone.

(Piątnica polska!).

lecz dla polskiego budo-wnictwadrewnianego znamię najważniejsze, jako wiązanie za zamek polski bierwion wieńcowych, nie da się nigdzie tak łatwo przeprowadzić, jak w układzie samego czwartaka.

Wynika z tego, że osnowa główna a źródłowa całej sztuki polskiej najpierwotniejszej, to właściwie czwartak i koło. Tak czwartak jako czworobok, jak i k o ł o oparły się nasamprzód o krzyż równoramienny główny i stąd wyszły dwa wzory zasadnicze:

K ą t o m i r powstaje skutkiem połączenia krzyża prostego, głównego, wychodzącego z dwóch osi głównych, zatem sarmackiego z czwartakiem. Taki sam krzyż wschodni, jako grecki, nie od Greków, Helenów pochodzący, lecz stanowiący znamię kościoła greckiego, krzyż także prosty i równoramienny a główny złączony z kołem daje k o -łomir. Tak kątomir jako i koło mir jednoczą się jeszcze z krzyżem ukośnym czyli przekątniowym. Powstaje róża święta, wiatrowa, w ośm stron świata skierowana, jak to obrazuje wieża wiatrów, zmurowana i do dziś dnia stojąca na środku ulicy w Atenach.

sześć promieni i węgły sześcio-boku połączymy raz bokami, należącymi do narożników wpisanych w koło, a raz drugi połączymy między sobą zapomocą przekątni trzech, które dadzą razem sprzężenie 6. trójkątów równobocznych. Z uwagi, iż przy rozwoju takim linji nie otrzymujemy ani jednego kąta prostego, lecz same kąty ostre, 60° wynoszące, słusznie róża taka nazywa się różą ostro mir ową. Ta ostatnia wytworzyła pierwiastek jeden z najważniejszych nietylko dla sztuki zakopańskiej, lecz dla całej sztuki sławjańskićj, a jest nim s ło ń c e zakopańskie, ostro-mirowe, jako znamię znane jeszcze w sztuce Miceńskiój, a więc przedhomerowskićj.

Jeżeli różę świętą ośmiopromienną wykreślimy w kole i połączymy węgły linjami prostémi po obwodzie koła, otrzymamy ośmiobok po polsku odznaczony ośmioma narożami, wychodzącemi z osi głównych i z osi przekątniowych. Jest w tym przypadku ciekawe skojarzenie w całość dwóch mirów prostych, zatem dwóch prostomirów, jednego głównego, drugiego przekątniowego. Rozdoba owa w założeniu swojém różni się wybitnie od ostromira, jaki wyłoni się wtedy, gdy w kole daném odpiszemy po obwodzie koła

>_BO/S KO

•h

I 'N

. i .v

!!

■\ .* O V

*•»

Sc

"*îr—

k — t:---

§tiv

-r-f"*

U]

\ ßr

TOK. (Ç

jN

N\

AC \

R,

M /7.

Rys: 9. Stodoła najstarsza w Polsce, wychodząca w rzucie z czwartaka dziewięcio-polowego, (Twardowskiego).

Takie rozpatrzenie osnowy podstawowej, w jéj obrazie zewnętrznym, zniewala nas do wyroku niezmiernie ważnego, że cała sztuka polska a także i ogólna sztuka sławjańska, obie razem jednocześnie wyszły z krzyżów jako mirów, zaczerpniętych z ustroju świata, tudzież z porządku jego piękna tajemniczego. Rozwinęliśmy to obszernie w „Mistrzu Twardowskim“, oraz w dziele: „Mir, Sława-Znak krzyżowyTen mir, tak prosty, jako i ostry, to właściwie sława sama i stąd to pochodzi taka wielka ilość nazw i imion wywodzących się od miru i od sławy. Cały Szczep sławjański znał krzyż jako mir i sławę na tysiące lat przed Chrystusem. Zabytki Troji okazują krzyże równoramienne.

Naród staro-lęchicki najsilnićj przyjął krzyż ów w życiu swojém i to nietylko w samej sztuce ludowéj lub narodowej, ale ponadto w obyczajach i zwyczajach, najpoważniejszych i najdrobniejszych. Taniec polski, uroczysty a narodowy, nie był niczém inném, jak pochodem uświęconym dla znaczenia koła, krzyża, prostomiru i ostromiru i t. d. Taniec Sławjan południowych kołem zwany to obchód święty dla uwydatnienia w nim również krzyża. Mazur opiera się o koło i o ruchy par w kierunkach krzyża głównego i przekątniowego. Oberek to taniec do cztéréch boków świetlicy a także w krzyż przekątniowy od pokącia jednego do pokącia drugiego. Ten Kujawjanin nawet do tańca kuja-

w j a k a swojego przystępujący, w stroju uroczystym sukmany jako czarnary, ma na głowie kapelusz, przybrany cztéroma pękami piór pawich tak za wstążkę kapelusza zatkanymi, iż pęk jeden przypada na czoło a inne w krzyż czyli w mir święty.

Okazuje się jawno, dlaczego to żaden naród na świecie nie jest tak serdecznie przywiązany do wiary swojej jak naród polski. Bo wiara Jezusa Chrystusa znalazła w Polsce wiarę w krzyż Światowida, zasiągnięty z cztéréch stron Nieba samego. Do dziś dnia w Karyntji żyje obchód przepiękny, polegający na tém, że w noc Pastérki, zatém w noc najdłuższą, wychodzi lud z pochodniami li^znćmi i znaczy pochód po kraju w linjach wężo-

wnicy po górach i dolinach, co sprawia wrażenie prze-majestatyczne. Na Wielkanoc, w nocy Wielkiej Zmartwychwstania, przy nó-ceniu pieśni wzniosłych, idzie lud rozmodlony drogami, po których rozświecone ognie strzelają płomieniami wysoko w górę, ze stosów drzew nałożonych. Są to zabytki czci

ssmsMi

'P

'ii

lii

li

słońca!...

Wiara

Rys: 10. Rzut poziomy dwóch dachów wieżowych, dających iglicę chełmową na zasadzie dwóch ośmiomirów. (Kościół — Lubeka). Chrystusowa W narodzie

polskim i w całym szczepie

sławjańskim była zakorzenioną mocą krzyża, znanego tam jeszcze przed Wojną Tro

jańską. Góra najwyższa w Karyntji to dzwoniarz jako Dzwoniarz Wielki i Dzwoniarz Mały, potem rozgłoszony językiem obcym jako Gross-Glockner i Klein-Gloc-kner. Tu już podstawa dwoistości, stanowiącej tło sztuki polskiéj i sławjańskićj. Radość wewnętrzna duszy chrześcijańskićj staje w obec zadowolenia człowieka po ziemsku żyjącego. I w Kościele katolickim wiele obrzędów z dwoistości wypływa. Ofjara Mszy św. to Przemienienie Boga w Krew i w Ciało. Szczęście ziemskie musi zawsze ustąpić

szczęściu niebiańskiemu.

Jeżeli tak przepotężnie i tak głęboko zakorzeniona w istności świata i narodu wiara Polski i Sławjańszczyzny — to jakże to wielką zbrodnią, jeżeli dzisiaj po tylu tysiącach lat „Kultura Europy“ wytęża się, aby wiarę ową wydrzeć z piersi Polaka i Sła-wjanina. Bezbożność i bezwyznaniowość mają oznaczać człowieka postępowego. Giną obyczaje obyczajne i zwyczaje z myślą świętą powiązane, bo czas rozwoju każe zło uprawnić na tle ciemności!...

Teraz dopiero odgadujecie wy, którzy bezmyślnie a potulnie idziecie na lep „ame-rykanizmu“ bezdusznego i jałowego, dlaczego to wysilają się postępowcy obałamuceni nad zniszczeniem sztuki dziejowej? Oto chodzi im o to, aby nie przypominać wcale tego krzyża i tej dwoistości z osi krzyża pochodzącćj. W ogólności ma zniknąć raz na zawsze głębia myśli górnych, ponieważ sztuka nowoczesna wprowadza wręcz przeciwnie oschłość do nicości głuchej a ciemnćj sprowadzoną. Powtarza się hasło: „coś i nic“ i to ludziom dzisiejszym wystarcza.

Tymczasem gdzie jak gdzie, ale właśnie w Cieślictwie Polskićm żyją oznaki całej wartości nieocenionej, w której prostomir oraz ostromir z porządku świata pomni-

kowo się uwydatniają. Kto zabrania rozglądnięcia się w skarbach własnych nieprzebranych i kto tępi obowiązek naśladowania ojców i przedojców, ten jest złoczyńcą, któremu chodzi o zgubę narodu, byle mu dawać na pokarm tylko wszystko obce, niezrozumiałe, byle nic własnego, głębokiego i górnego się nie przypominało!

A kiedy poruszamy górnolotność i wzniosłość krzyża, w zgodności Nieba obraz swój znajdującego, to nie od rzeczy będzie, jeżeli sobie uprzytomnić zechcemy, że Naród nasz początkowo tą właśnie drogą mimowoli i bezwiednie kroczył ku Powołaniu swojemu i ku Posłannictwu wysokiemu. Czasy trzeźwości i zmysłowości obecnej nie mogą ani ścierpieć myśli, jakoby mogło to być prawdą, że Opatrzność Boska obrała Naród polski na przewodnika w kierunku „id e a 1 n o ś c i”. Zaprzecza rozum i nauka temu wszystkiemu,

co niesie pieśń starodawna i co głosili wieszczowie. Wszyst- ^ ko to mają być mrzonki i przesądy, zasługujące dziś na urą- j gania i ośmieszania. A jednak... samo zgłębienie źródeł najczystszych dla poznania prawdy najszczerszćj przekona nas ! niechybnie, iż duch narodowy Polski miał siły nadziemskie, siły, jakie tylko z Łask nadprzyrodzonych wyłaniać się mogły. Duchowość była podnietą w czynie każdym Polski, orli serca najczulszego był wyrazem dążności ku dosko- ; nałości, a to przecie jest godnością człowieka, gdy znaczy chęć J kroczenia ku doskonałości, choć wie, że dosięgnąć doskonałości %■ nigdy nikt nie może nigdzie!...    j

Jesteśmy wyznawcami tćj prawdy, jak świat starćj, że * tylko z miłości powstać może miłość i wszystko, a z nicości tylko nienawiść i zniszczenie. Dlatego prądy dziś £ szćrzone, jakoby sztuka mogła znaleść drogi nowe po manowcach jak nic, czczych i głupich, to brednia nie nadająca się do omówienia. Miłość wedle słów matki naszej to największe szczęście na ziemi: Miłość Boga i Miłość ludzi. Da się ona osiągnąć na wzór krzyża z wiary Światowida a ponadewszyst-ko krzyża Jezusa Chrystusa. Kiedy dziewczę na wsi głębo-

Polot !

-P O D } C / E A/.

o--------

Rys: 11.

Rozkład słupów przy

.    .    #    chacie przeddziejowéj z okresu

kiéj, od świata deskami zabitej, wejdzie do kościoła i złoży żelaznego. ^Tarnowa w Wielkopol-

pokłon przed Ołtarzem, wtedy składa pokłony na prawo, na

sce koło Słupca).

lewo i w stronę drzwi wchodowych, bo sposobem tradycji

ogromnie głębokiej czci krzyż w cztćry świata strony. Istnieje ta czwórka po wieki w pojęciu przeszłości i przyszłości, teraźniejszości i wieczności. Kościół święty a polski do niedawna dzielił pieśń Błogosławieństwa: „Przed tak wielkim Sakramentem“ na dwie części, bowiem po cztéréch wierszach nucił raz drugi „Ojciec z Synem niech to sprawi“. „Ciebie Boże chwalimy” rozdzielano również na 2 części, skutkićm przerywania hymnu tego zwrotką „Pobłogosław Lud Twój Panie!“ podczas Błogosławieństwa, co dodawało uroczystości wiele życia i miłości. Już za życia Jezusa Chrystusa był Jakób Większy i Jakób Mniejszy, był Wieczornik Większy i Wieczornik Mały. -Wedle św. Mateusza: „pośle Anioły swoje ze cztéréch wiatró w“. Po skonaniu Odkupiciela na krzyżu, zasłona w kościele przedarła się na dwoje!... Cztéry niewiasty patrzały na Syna Bożego ukrzyżowanego: „Marja Magdalena, Marja Jakóba Mniejszego, Matka Józefa i Salome“. (Św. Marek XV. 40.).

Krzyż zatém z cztéréch stron świata to znak bardzo uświęcony w Polsce, bo powtórnie wywyższony Męką Zbawiciela. Znak krzyżowy jako „Mir-Sław a“ to wiara ojców i przedojców naszych wedle pieśni Żuawów: „Niemasz to wiary, jak w znaku naszym“, a znakiem tym to krzyż biały na piersiach. Prawdopodobnie krzyżowcy polscy na wiele wieków przed krzyżakami niemieckimi byli obrońcami Krzyża, jako miru sławjańskiego. To co czwartacy z czasów ostatnich osiągali za pomocą rzemieni białych na ukos po piersiach krzyżowanych, to nic innego, jak tylko krzyż przekątniowy, biały, z róży wiatrowej kątomira, o którym mówiliśmy powyżćj. „Górą krzyż biały“...

Zabytki nasze, jako pomniki sztuki polskiéj, są właśnie przeznaczone na to, abyśmy poznali i zrozumieli, jaką to siłą wzniośle twórczą była ta wiara w krzyż świata i w Krzyż Chrystusa. Cała głębia znaczenia najgłówniejszego wszystkich zabytków polskich, należących do stylów naszych dziejowych (t. zn. historycznych), to nic innego jak tylko dążenie ku doskonałości kształtu, iżby w nim krzyż cały znalazł odzwierciedlenie swoje... Lecz niestety!... dzieła polskie pod wpływem szkół nowoczesnych i wychowania całkowicie pozadomowego, nie mogą dopatrzyć się tego wśród okazów naszych, należących do przeszłości Polski. Jakby za nagonką, z niewolnictwa długiego idącą, przyzwyczaił się ogół do wołania, że co tylko my mamy, to wzięli my sposobem złodziejskim od wszystkich wrogów naszych. Co najlepszego u nas i najpiękniejszego było, to miało drogą dobrodziejstwa spaść nam z łaski nieprzyjaciół... Zatém niemieckie tylko u nas wpływy, także tatarskie, szwedzkie, rzymskie i t. d. Nic a nic własnego — nic swojskiego!...

Żyjemy w czasach zaprzepaszczania polskości skutkiem oczernienia jej i zbezczeszczenia we wszelkich dziedzinach życia narodowego. Nie mogli nas zgnieść wrogowie — sami siebie zniszczymy dla korzyści tylko wrogów. Stąd ginie i sztuka polska ustępując miejsca nowoczesności bez wyrazu, albowiem chodzi u nas dziś o to, aby nie tykać polskości. Lepiej nic nie objawić, jak polskość przypomnąć.

Klęska to straszna — jakiej Polska nie zasłużyła.

Nam w téj chwili i w tćm oto miejscu o nic innego nie chodzi, jak o wykazanie przed światem, jaka to nieprawda wielka pokrywa wielkość Polski i jej wzniosłość, godną uznania. Przedewszystkiem sztuka piękna, z Polskiém Budownictwem Drewnianém związana, w całćj pełni zasługuje na uwydatnienie prawdy, że w nićj tętni właśnie idealność taka sama, jaka znamionowała życie Narodu Polskiego, pełne zacności i poświęcenia, zapału i wiary — tak długo, jak długo nie wmięszały się u nas wpływy Europy celem sprowadzenia dziejów naszych własnych na drogę dziejów powszechnych świata!...

Przypatrzmy się najpierw rzutowi zasadniczemu świątyni z drzewa zbudowanćj. Musiała ona mieć kształt czworoboku umiarowego, a zatém „czwartaka“ albo w koło wpisanego, albo na kole opisanego. Na podstawie wywodów wstępnych, stanowiących założenie wedle myśli przewodniej, można być pewnym, że najpierwsze pobudzenia tęskne stały się zarzewiem piękna nie z potrzeby czysto cielesnéj i skrajnie zmysłowćj, lecz całkiem przeciwnie z przeczucia tém silniejszego, im mniéj okréélonego. Uczeni nasi przedewszystkiem całkiem mylnie wyobrażają sobie osobę przodka z czasów najpierwotniejszych, przypuszczając, jakoby ten wrzekomo dziki, żył tylko ciałem i zmysłami, zupełnie jak zwierzę. Otóż życie pastérskie, rolnicze, bartnicze i wśród zboża a kwiatów, drzew i lasów to najskłonniejsze do rozwoju ducha i duszy, aby najpierw człowiek, stworzony

na obraz i podobieństwo Boga, objawił wartości znamionujące serce i sumienie. Wpierw osobnik ten, bez nauki książkowćj i ludzkiéj, czerpał naukę z przyrody i świata, bo widział porządek cudowny i cudny, zachwycał się wzniosłością życia bujnego, podziwiał pracę mrówek i zgodność pszczółek a śpiew ptasząt uczył go porywu wewnętrznego. Tęcze dwie na niebie rozpięte zapewne prędzej tego człowieka nieokrzesanego zmusiły do uwielbienia na klęczkach Boga Niewidomego, jak do oglądania się tylko za dogadzaniem potrzebom cielska. Gwiazdy kierowały oczy jego w zaświaty a wschód słońca budził go majestatem Świętości.

Źle to bardzo się dzieje, gdy uczonemu wydaje się, jakoby dziki ze stanu począt-kowości istnienia na ziemi był najgrubszy w namiętnościach, najciemniejszy, najgłupszy i najbardziej sobie samemu oddany. Jest to nieprawda! To stworzenie boskie, będące koroną Dzieł Boskich, miało największe siły wrodzone, Duchem tchnące i dlatego tęsknota jego do stworzenia Piękna wynikała w linji najpierwszéj ze serca i sumienia. Człowiek pierwotny nie wyobrażał sobie Boga, wedle pojęć dzisiejszych, przeznaczonego jedynie na to, aby dogadzał zachciankom jego i aby słuchał tylko modły jego, proszące Boga o dawanie jak najwięcej, jak dziś tylko pieniędzy i pieniędzy. Gdy oczywiście stać się to nie może na zawołanie, powstaje zniechęcenie, niewiara a potem bluźnienie i zaprzeczenie.

Człowiek z kolebki rodzaju był mocarzem władzy, objawiającej się najsilniej zachwyceniem i podziwieniem, pokorą i czcią najgłębszą. Modlitwa jego była na-samprzód chwałą i radością.

Budownictwo szło za dążeniem do

IHSll

i™

'i

=

ki

II

i/l

i\v i

Effl

IB

SE

)_r

‘i

gi

i'

\-

Rys: 12. Wzór wypełnienia pola, czyli „fachu“ w ścianie pruskiej, cegłami na zasadzie czwartaka 16. polowego. Ściana pruska jako kaszubska.

chwały!...

Pierwsza lepsza roślina kwiatem swoim nauczyła go wdzięczności, pierwsze lepsze drzewo owocem bujnym a wonnym podawało naukę dobrodziejstwa Boskiego — pierwsze lepsze drzewo najwyższe skłaniało go do szukania wysokości, pierwsza lepsza fala na wodzie budziła myśl Jego w stronę przyszłości.

Tak wpierw z poczucia uwielbienia Stwórcy powstała świątynia, nie z chęci naśladowania bezmyślnego tego, co Szczyta lub Sarmata mógł gdzie obaczyć, lecz w chęci za-dowolnienia wołania wewnętrznego, dusznego. To jest czynnik twórczy, gdy w piersi człowieka obudzi się głos tęskniący dla objawienia wielkości Boga.

Założył najpierw ściany w cztery boki, na cztery świata strony, tak jakby widział na widnokręgu kolistym cztćry zamknięcia. Tak oto odruchowo i przeczuciowo powstać musiała świątynia z bierzwion do czwartaka zbudowana czyli do czworoboku. Po upływie czasu dla udoskonalenia sztuki wiązania, ustawił ten „dziki“ słup na sairiym środku przestrzeni, albowiem chciał zaznaczyć miejsce najważniejsze, gdzie przecinają się dwa

kierunki widzenia w krzyż, czyli do miru. Już w czasie pierwotności szukał człowiek obrazu na oddanie „tęcz y“, która go najwięcej przejmowała podziwem i po pod półkoło owo urządził wejście do części drugiej świątyni, małej, albowiem chciał oddać pojęcie

większe i mniejsze na podobieńtswo tęczy większej i mniejszej. Widział on wschód mały w zimie i wschód wielki w lecie. Tak ku wschodowi dał czwartak

'żj? s iik/r X’

•* •

''Klzstfo. ”■

-    3 'KO. ~

\    .• &LXq/

/ X\

Rys: 13. Rzut poziomy stodoły, za

mały, czteroma ścianami znowu otoczony. Chcąc dalej oddać w pracy rąk swoich obraz tego, na co patrzał i co go napawało rozkoszą uniesienia, otoczył świątynię ^ słupami z rosochami, aby mu przypominały drzewa święci te: dęby, lipy, jodły i buki (bogi).

Jeszcze niczego człowiek pierwotny, pasterstwem i rolnictwem się trudniący, nie wykształcił wzniośle ^ i ozdobnie, a już najpierw zapragnął objawu wdzię-czności swojej i części za pośrednictwem świątyni, której ^ rzut poziomy widzimy na rys. 7. str. 11.

Jest wzór ów o tyle godniejszy uwagi naszej, że do niego odnieść można wszystkie utwory kształtowania wśród sztuki polskiej ! Rozwiniemy to bliżej i uzasadnimy głębiej, aby się okazało, że obraz ten nie jest urojony i nie przedstawia niczego oderwanego, lecz przeciwnie ■ służy za osnowy dla rozwoju wspaniałego.

Obydwa czwartaki, większy i mniejszy, można

łożonej na dwóch czwartakach, ezté- nakryć górą dwojako, albo dwoma ostrosłupami, dach rodzielnych.

stanowiącymi, albo dwoma kopułami. O kopułach na

świątyniach pogańskich wiemy na pewno z opisów starodawnych. Kopuły w drzewie żyją po dziś dzień po kościółkach modrzewiowych i po cerkiewkach podkarpackich, gdzie musi być kopuła większa i kopuła mniejsza. Wszystko to pochodzi jakby ze źródła ogromnie daleko w starożytności odnalezionego drogą miłości ze serca i chwały ze sumienia!...

Na dowód, jak silnie zasada tu uchwycona tkwi w obrazach rozwojów stylowych, niech nam wolno będzie z dumą pewną powołać się na okaz wspaniałości jednej z najpiękniejszych świata, mianowicie na kościół Pozdrowienia Matki Boskiej czyli „Santa Maria della Salute“ w Wenecji. Choć zabytek ten na

li¹

».

¥1

In

leży do sztuki dziś włoskiej i choć nazywa się, Żę sztu- Rys: 14. Podłoga w kątomir ułożona, z deskami w cztéry świata strony.

ka jego barokowa należy do zachodu Europy — przecie mimo wszystko nie można nie podnieść rzeczy tu najważniejszej. Oto dzieło składa się

z kopuły większej od zachodu i z kopuły mniejszej od wschodu, ściśle wedle założenia źródłowego na rys. 7. str. 11. przedstawionego.

A zatem żyje myśl przewodnia Sarmacji nawet tu w Wenecji i przyszła do okazu pomnika, na którym dwoistość polska znalazła swój wyraz tak doskonale

piękny. Widać, że sztuka Wenecka należy całkowicie do Wschodu, do Sarmacji i to jest prawda !... Kopuła większa i wyższa oraz druga kopuła mniejsza i niższa, jest to zasada dwoistości sarmackiej i polskiej, o której mówiliśmy na początku dzieła niniejszego.

Z jasnowidzenia ducha czujnego a zdrowego powstała w czasach najodleglejszych różnica skutkiem zestawienia dwóch wartości, aby bezwiednie uwiecznić zapomocą sztuki wiarę, że człowiek składa się z ciała i duszy, oraz że znamieniem ludzkości przewaga ducha większego nad ciałem mniej s z é m a zawsze znikomém i w nicości ginącćm !...

Nad kopułą główną kościoła „Pozdrowienia“ w Wenecji, jest górą kopułka mała, aby i w ten sposób uwydatnienie swoje znalazła w sztuce dwoistość sarmacka, co się powtarza raz drugi na kopule mniejszej kościoła tego samego. Nawet dwoistość podwójna: kopuła wielka z kopułą małą (latarnią) i kopuła mała z kopułką najmniejszą (latarnią).

Rozwój taki mógł mieć pierwowzór swój na kopułach drewnianych, odnośnie do rys: 7. na str. 11. przedstawionego. Że rozumowanie nasze w tém miejscu ¹ nie odbiega od prawdy, niech będzie dowodem to, co niebawem znajdziemy w chacie polskiej, do dziś od przed wieków jednako się budującej, gdzie musi być izba biała oraz izba czarna. Matlakowski Wł. jako lekarz widzi tutaj tylko warunki zdrowotne (higieniczne) — my atoli wszyscy, którzy dopatrujemy się czynników podnioślejszych w dziedzinie sztuki, zwłaszcza ludowej, musimy wyznać, że to jest zasada dwoistości z Białobogiem i Czarno-bogiem skojarzona. Izby obie jako świetlice bywały ściśle wedle czwartaka założone. Siła podaniowa odwieczna powtarza to mocą wiary po dziś dzień jednakowo, aby świetlica jasna była w czwartaku większym a świetlica ciemna w czwartaku mniejszym.

Matlakowski Wł. w Budownictwie Ludowém na Podhalu na str. 43. podaje miary izby białej 517 m X 5‘28 m — zaś izby czarnej 4 60 m X 5*12 m.

Związek, jaki zachodzi pomiędzy dwoma czwartakami w świątyni a dwoma czwartakami w chacie, każe nam zawyrokować stanowczo o jednolitości poczucia i pomysłu, jakby hymnu pochwalnego w obec czci Stwórcy. To także podwalina zasadnicza, w sztuce polskiej bardzo potężnie się objawiająca. Świetlica biała i czerwona (zamiast czarnej) w ratuszu Gdańskim, na Prawomieściu, oraz wiata wielka w dworze Artusa (czyli poprawnie Arcytórza) tamże, to przecie jednomyślność nabożnie się ujawniająca tak w kościele ogromnym, Marjackim, w Gdańsku, jak i po miejscach zebrania czyli zborów jeszcze z czasów pogańskich.

Świątynia przedewszystkiem dla wychwalania Boga i dla dziękczynienia Bogu — a dopiero potem dla uproszenia i dla otrzymania tego, czego pożąda cielesność dzisiejsza!...

Stąd rozpocząć należy rozważania co do istoty arcybudownictwa drewnianego, naszego, rodzimego, polskiego!... Tylko przez uwzględnianie podniet najwyższych i najśla-

~r

...m

i-.j

I-----

yyyyyy.i

!r

/< o

'yyyyyyy yy yj ) S J //777.

ii

•i!

no i

-----rX_

0i !

<0|

S WtE\Tl / C /7.

-----r r

S/BŃ.

-j:

""i

—'1

P*

_____I

VU

a

•yyyyyyy

\yyyyyy7.Î

[-••-i

Life!

Rys. 15. Rzut poziomy chaty polskiej ”z przyłapem“. Układ świetlicy w czwartaku, obok komory.

!_

cbetniéj odłączonych od codzienności przypadkowej, możemy przyjść do zrozumienia wartości pierwiastków początkowych!...

Nam, dziś zaprawionym trzeźwością sucho rozumową, wydaje się, jakoby sztuka piękna w ogóle, a cieślictwo polskie w szczególności, to rzecz odruchowa tylko

dla użytku cielesnego, skrajnie zewnętrznego. Nieścisłość to rażąca, bowiem zapominamy o warunku najważniejszym wśród twórczości krasoumnéj (artystycznej), wedle którego dzieło wtedy dopiero wkracza w dziedziny piękna, kiedy za ognisko bierze myśl przewodnią, głęboką, wzniosłą i boską. Prawda, że nowoczesność usiłuje wprowadzić sztukę bez sztuki, dzieło bez myśli żadnej, lecz to choroba, której pokonanie powinnoby być celem wyzdrowienia ludzkości.

Polskie Budownictwo Drewniane w pierwiastkach swoich zaciekawia nas tém właśnie, co objawia „ideę” najważniejszą i to ideę do jjjs⁴ piękna i porządku świata należącą. Nie jest to zatem przemysł nagi, rękodzieło, wyrób i zarobek.

rN---

M'

r.

"Î

iili-

vM/

JT

Stodole

Rys 16. Wzór wychodzący z czwartaka dużego, Jest to sztuka piękna, skojarzona z pobudzeniem rozpadającego się na cztéry czwartaki małe.

serca i sumienia w okresie owym, kiedy władza jednego i drugiego była najzbawienniejszą. Człowiek o tyle zdrowy i szczęśliwy, ile ma w pełni rozwoju serce swoje własne i sumienie od Boga dane !...

Myśli wysokie, górne, przewodnie i zapalne kierowały działaniem ludzi, żyjących na łonie przyrody i w obec Świata !... To też czwartak wielki i mały świątyni polskiej, był na pewno od początku znakiem Chwały i Sławy przed Bogiem, Chwałomir i Boguchwała — Sławomir i Mirosław to wołania najpierwsze !...

Ale... cóż począć, kiedy ślęczenie nauki nie pozwala na patrzenie w górę. Nakazuje ono nasamprzód stawianie pytania, czy było najpierw wiązanie bierzwion bez słupa, czy razem ze słupem? Co jest wcześniejsze, czy słup czy węgieł wieńcowy?... Ażeby na to odpowiedzieć, trzeba rozwiązać rzecz „przerabiania drzewa”. „Przerąbanie go nie było rzeczą łatwą dla pierwotnego człowieka, niemającego odpowiednich narzędzi. Nasuwa się przypuszczenie, że radził sobie tak, jak człowiek nowożytny, który siedząc przy lampie lub świecy nie znajduje pod ręką nożyczek do przerżnięcia sznurka. Przepalił kłodę !” ⁴

Pomyślmy my sobie od jakich to okresów przedpotopowych poczyna rozum badania prób najwcześniejszych. Ażeby wytłómaczyć to, co żyje wśród obecności naszej, potrzeba brać na wzgląd coś aż ze setek tysięcy lat przy stworzeniu Adama.

Zamiast wniknąć w tajemnice linji, jakie poprzez stólecia mnogie objawiają głębie myśli celowych ze znamieniem Boskości, to „filolog⁴ jedynie w „lingwistyce“ szuka śladów budownictwa pierwotnego, wspólno-aryjskiego“ (str. 17. j. w.).

Z uwagi, że na pytanie, co jest wcześniejszćm, czy wiązanie na węgieł polski, czy słup, nikt dziś nic pewnego powiedzieć nie umie i nie może, wynika konieczność smutna,

str. 19.

jakoby nauka owa była niemożliwą. Wygląda to tak samo, jak daremno nam się biadać nad rozwikłaniem niejasności, ponieważ jest rzecz nie do zbadania, czy było najpierw jajo a potem kura, lub przeciwnie!...

Równocześnie zaś dowiadujemy się, że po nad szczegóły przygotowania budulcu „w samej budowie swego domu, czy to w planie, czy konstrukcyi, nie mają plemiona aryjskie nic — ale to absolutnie nic — takiego, coby mogło stanowić jakąś cechę szczepową wspólną im, a wyróżniającą je od ras innych“ (j. w. str. 17.).

Nawet cały szczep aryjski nie wystarczy dla dostrzeżenia znamienia choćby jednego — ponieważ wedle nauki polskiej, budownictwo drewniane niema nic, zgoła nic wspólnego !... Jest to wyznanie wprost rozpaczliwe! — Niestety! całkiem niesłusznie!

Ziemowita”.

A jednak izba w Zakopanem przypominała Polakowi „komnatę królewską króla Czyż to nic nie mówi?.. Czy tylko wiązanie samo, cieślicą przygotowane,

/y '

hm

Va

»MM    ,

,V“l .. F ii •

!\b

-J±d

V.

iS

O-

, ft

/' /X

Rys: 17 Rok stodoły Kaszubskiej z 4. czwartaków złożony, na zasadzie dwojenia podwójnego. Rozpora w połowie wysokości.

ono jedynie każe nawiązać świetlicę zakopańską do świetlicy królewskiej z czasów Piasta Kołodzieja?... O! biada nam, że jesteśmy już tak wydziedziczeni i tak wynarodowieni, iż niczego nie widzimy, co nasze i niczego nie słuchamy, co woła dookoła nas głosami przeszłości.

A słusznie i sprawiedliwie orzekł K. Łapczyński, że świetlica góralska to świetlica królewska! I król Ziemowit i król Lęch, musieli oni mieć świetlicę białą, jasną i świetlicę czarną także, bo jeszcze Leszek Biały i Leszek Czarny, Białoksiężna (Adelajda) i Czarno-księżna, to wszystko pozostałości po oświacie narodowej z czasów przeszłości, po ogładzie narodowej z czasów przedawnych, z okresu pogańskiego, Światowida polskiego.

Na Śląsku niedaleko Wrocławia w mieście

Dzieje mienią Bolesława Chrobrego „Wskrzesicielem“ tych wieków zamierzchłych, z których pochodzą nazwy rzek: Wisła biała, czarna, Przemsza biała i czarna, Dunajec biały, czarny, Cisa biała i czarna.

K ł a d z k o jest kościół starodawny a parafjalny pod wezwaniem Wniebowzięcia M. B., który ma dwie wieże: jedna południowa zwie się białowieżą, druga północna czarnowieżą. Pierwsza pochodzi z r. 1462, powtóra z r. 1487.⁵ 6 U nas puszcza białowieska wzięła nazwę od Białowieży ku czci Białoboga. Zamek Czorsztyn nie z języka niemieckiego, ale od

Czarnoż-tynu Czarnoboga. Jest to błąd niewysłowiony, że nauka polska nic nie chce rozumieć tych rzeczy, tchnących przeszłością z okresu przed Leszkiem, Piastem, Mieczysławem I i Bolesławem Chrobrym. On Wskrzesiciel świetności przedawnéj pozostawił Polskę w bogactwie i dobrobycie najwyższym. I nauka i sztuka były wtedy na stopniu szczytnym. Wszystko opierało się o myśli celowo ku wzniesieniu dążące, o idee górne.

fes

Wà

mil'' ■ •Iilf|iniiiu'iliill|iiii/iniiiiin,,\\v^

ć ■'■»»iMiiiiii¹1 in-• miii, mm. *, iiniinU\\\V .nimi»,tPilimi/li »■■Mini m . 'iniiuvwÿwv^ //////;/r;MlHH)l|l'v-u.||llMli 11 u¹1111 u 11 n ' 11 n y 11 v n t\ w\\n .//ÜI1UHU |,lH(/in)l)littnui. iii i-, 11

ipiir«

„ i, ni 11 ii 111

Mi| i/i 11n 11) m i n in ’ ’

für

V/a

.V

/.

AL

iifi

Ilia!

«ipii

WÊÈKÊ

■I

Ï-5*;

ta:

AA.

Luj

Rys : 18 Dom z podcieniem czołowem ze Żywca. Dwudział u dołu i u góry.

Czasy nowożytne a najnowsze nietylko nie uznają idei żadnych, lecz icb nienawidzą. Stąd to pochodzi, iż badania nad polskiém budownictwem drewnianém rozpoczynają się od pytania jałowego, czy słup był pierwej, czy wiązanie na ogon jaskółczy, w ogon rybi?... Wszelkie mozoły około rozwikłania téj sprawy, tak podrzędnej, do niczego nie przyprowadzą, ponieważ wartość sztuki ciesielskiej polskiej, tak zwanego cieślictwa, wyłoniła się jedynie ze skłonności serca i czujności sumienia, aby myśl zasadnicza, ze zgodności cudownej wszechświata, znalazła swój wyraz widomy w sztuce arcypolskiéj, wedle słów Glogera. Rzecz dziwna, bezmyślność nowoczesności opiewa jakąś sztukę Biedermeiera, której nikt określić nie potrafi, ponieważ znamieniem jej jałowość suchotnicza i czczość aż drętwiąca. Mimo to nauka polska gdzie może słodko lgnie do przejawu niby to wiedeńskiego rozkwitu, choć on wielkiém niczém.

W porównaniu do nudnego Biedermeiera, aż nadto przecenionego, jakże w istocie przewspaniałą jest sama sztuka polska, a zwłaszcza cieślictwo polskie, które żyje mocą idei boskich, wiecznie w świecie tkwiących. Dla tych idei, tych myśli wysokich i głębokich, nie przykłada nauka polska wagi żadnej do okazów polskiego budownictwa drewnianego !...

Sam czwartak (kwadrat) stanowi piętno nawybitniejsze dla tego ostatniego. Przypomina cztery żywioły, (woda, ziemia, ogień i powietrze), cztery pory roku, cztery strony świata i cztery odmiany księżyca i t. d. O starodawności czworoboku umiarowego i jego znaczeniu świętćm w czasach najodleglejszych mówią piramidy egipskie i babilońskie. Czwartak składa się z dwóch boków wschodu i zachodu i dwóch boków południa i północy. Dwie dwójki w dwójnasób, dwie pary dwójek. A para to dwa rodzaje ludzkości: męski i żeński. Dziś wprawdzie maszyna i całe życie zmechanizowane usiłują zatracić porządek świata, aby płci nie było, więc białogłowa udaje mężczyznę, a mężczyzna niewieścieje. To jednak zboczenie chwilowe!

Jeszcze w Piśmie Świętćm widoczne są oznaki dwoistości pojedyńczćj lub podwójnej. Szymon Piotr był dwojga imion, „Jan, którego zwano Markiem“ także dwojga imion. Aniołowie „zgromadzą wybrane ze czterech wiatrów od krajów niebios“. Gdy Pan Jezus skonał,

„rozdarła się na dwoje zasłona kościelna od wierzchu aż do dołu*. — Po ukrzyżowaniu Chrystusa Pana, „żołnierze wzięli szaty Jego i uczynili cztery części, każdemu żołnierzowi część* — a zatem było 4 żołnierzy.

Wszystko to dowodnie świadczy, jak dalekich wieków sięgają owe pojęcia z dwójki czyli dwoistości wypływające i jak były wagi znacznej, skoro uwieczniły się nawet w Piśmie Świętem.

„Gdy minęli pierwszą i wtórą straż, przyszli do bramy żelaznej (Dzieje apost.). A więc była straż podwójna, co mówi jasno, iż przenikały pierwiastki sarmackie daleko na południe. Nabieramy przekonanie pewne, że dwoistość w sztuce polskiej to nie głupstwo, urojenie, lecz to rzecz wielka, nawet w Piśmie Św. stosowana często.

w Komorowicach

W książce Dr. Józ. Strzygowskiego o kościołach drewnianych z okolic Bielicy-Białćj znajdujemy rzuty poziome, na których nawa ściśle jest założoną wedle czwartaka (kwadratu.) Tak kościół w Graboszycach mierzy w nawie 7’1 m na 71 m. — w Jawiszowicach 9*7X9*7 m. Po innnych kościołach różnice są bardzo nieznaczne n. p. w Międzyrzeczu (Kurzwald) 11*5X10*4 m. — w Białowicko 8*00X8*30 m.

11*60X10*20 m. — w Mikaszowicach 8*40X8*00 m. — w Witkowicach 8*20X8*10 m. i t. d. We wszystkich tych kościołach część kapłańska węższa, musiała być pierwotnie również czwartakiem mniejszym, zanim nie dodano tu apsydy o trzech bokach albo sześciokąta, albo ośmiokąta. Na stronie 36. powiada Strzygowski: „Die deutsche Holzbauart ist nicht der Block — sondern der Fachwerkbau, nicht das Quadrat, sondern das einräumige Rechteck“...

Wystarczy to najdokładniej dla podtrzymania orzeczenia naszego odnośnie do rys: 7. na str. 11. podanego.

..'n

Rys: 19. Okienko w kołomir prosty i w kołomir ukośny. Kościół w Masłowie koło Kielc.

A zatem układ ściśle jednomierny sprowadza rzecz do wykreślenia czwartaka w kole wielkiém, którego linja jest opisaną na czwartaku, oraz na kole ma-łćm, którego linja jest wpisaną w ten sam czwartak. Cztery kąty czyli naroża czwartaka wielkiego na kole wielkiém otóż to znak krzyża przekątniowego, a cztery środki czterech boków po osiach głównych to krzyż główny. Ten ostatni bywa odznaczony 5. słupami, jednym w środku koła a 4-ma od wschodu i zachodu, południa i północy. To „piątnica* znana nam dobrze w sztuce polskiej. Na rys. 7. str. 11. słup od wschodu odpadł dla tęczy, wyobrażającej łączność i zgodność pomiędzy czwartakiem dużym a małym, który całkiem tak samo opiera się o koło opisane i koło wpisane. Poznajemy tą drogą działanie myśli przewodniej, ażeby budowla cieślictwa polskiego wynikała z wykreślenia znaków czarodziejskich: czwartaka i koła świętego. Kwadrat magiczny i koło tajemnicze były najpierw wyrazem boskości, przez ręce arcykapłanów Światowida okazywanej, nim potem spryt

Człowieka nie wziął tego do posług magji i kuglarstwa, jako czarnoksięstwa. Twardowski był białoksiężnikiem, bo trzymał się magji białej Białoboga, co rozprowadziliśmy szeroko w dziele: „Mistrz Twardowski“.

Widzimy z tego, cośmy tu poruszyli, jaka to głębia idei służy za podwalinę dla polskiego budownictwa drewnianego, jaka to świętość zachwycenia potrzebną była dla rozpoczęcia dzieła.

W podziw jeszcze większy nas to wprowadzi, gdy zauważymy, jak chata polska również wyszła . z układu czwartaka, pojedyń-czego lub podwójnego. Jakkolwiek Jan Karłowicz nie wprowadził tego czwartaka do cech głównych budownictwa ludowego, polskiego, mimo to każdy musi się zgodzić na to, że nie co innego, tylko on, ten czwartak z kołem myślowo wpisa-ném i kołem opisaném, to dusza założenia naszego, rodzimego. Chata huculska ma świetlicę ściśle wedle czworoboku umiarowego (Mokło-wski str. 259.). Komora za nią składa się z dwóch czwartaków małych, a więc z prostokąta. Chata pod Łowiczem ma czwartak duży jako świetlicę i czwartak mały jako komorę (Mokłowski str. 265.). Chata dolnosaksońska z dzieła Henninga, jest czwartakiem wiernie wedle sztuki polskiej. Chata norwegska jednoizbowa lub dwuizbowa to zeskład ścian wedle czwartaka polskiego jednego lub dwóch takich czwartaków, przedzielonych sienią, aby i tam na północy dalekiej objawił się porządek polski wedle świetlicy białej po ręce prawej i świetlicy czarnej po ręce lewej. (Mokłowski str. 295.). Rzut poziomy chaty polskiej, przedstawiony na rys: 15. (str. 19), dziwnie się zgadza ze rzutem poziomym stodoły polskiej wedle rys: 13. (str. 18). Oba rozwoje powstają z dwóch czwartaków dużych. Środkiem świetlica lub klepisko, zaś po bokach sień i komora, albo dwa sąsieki — z połówek czwartaka. Dwudział pojedyńczy w szerokości a dwudział podwójny w długości. Oto jednolitość sposobu, jako podkład stylowy, najdoskonalszy. A mówi się u nas, jakoby Polska nie miała warunków dla stylu ! To zarzut niemądry !

Przypatrzmy się bliżej. Obydwie izby widocznie z namaszczeniem ducha klecone, skoro cztery ich kąty uświęcone do dziś dnia a połączone nawet z obrzędami a cztery środki ścian odznaczane słupami, co odpowiada zespoleniu krzyża przekątniowego z krzyżem głównym. Na podstawie téj wyłoniła się budowla jedna z najciekawszych i najpiękniejszych na tle sztuki w ogóle, mianowicie dzwonnica starolęchicka jako wieża drewniana. Dziewięć słupów to układ wynikający z czwartaka dziewięciopolowego, którego doniosłość udowodniona po dziełach naszych : „Mir-Sława, Znak Krzyżowy“ — „Sklepienia polskie“ —

•y

•y

47 \ i y

A ; \

\\

\V

/Jimi

H(L

■/

Rys : 20. Rzut poziomy kopuły i kopułki nad wieżą przy kościele w Kartuzach (Pomorze).

„Malbork“, „Mistrz Twardowski⁴ i t. d. Słupy wszystkie stoją na sześciu podwalinach, z których dwie główne, należące do słupa osiowego czyli króla, dają „mir“ główny, a cztery inne uwydatniają czwartak z kątów narożnych, świętych, należących do krzyża przekątniowego, na kole opisaném w ten sam czwartak. Jeżeli uwzględnimy wedle ducha utworu kształtowego polskiego założenie czwartaka drugiego, zewnętrznego, większego, to otrzymamy układ krzyżowy na czterech bokach po 3 słupy mający, co daje 12-kę równie ubóstwioną! (Rys. 8. str. 12).

Sądząc bezstronnie, lecz z myślą zaciekawioną, przyznać musimy wszyscy, jak wspaniale tu objawia się światłość świata, wedle zgodności przecudownéj, trwającej niewzruszenie w budowie nieba i ziemi. I mówić tu o braku cechy szczepowej, która by nas wyróżniała od ras innych... O! wręcz przeciwnie, nie brakuje nam niczego, bowiem w założeniu samem spoczywa obraz świętości i czci: słońca i księżyca, gwiazd i nieba. Jak nic nie narusza porządku świała całego, tak nic nie powinno odmieniać wyrazu kształtowania polskiego. Krzyż główny i krzyż ukośny razem to oś mi o mir, pożądający koniecznie tego, aby były uwydatnione cztery kąty poczestne i cztery osie po ścianach czterech.

To wszystko żyje po okazach i chaty, dworu polskiego, kościoła i cerkwi, śpichrza i stodoły polskiej, dzwonnicy i skarbczyka staro-lęchickiego.

Lecz zanim to szerzej rozprowadzimy i omówimy, należy zwrócić uwagę, że wszystkie bóżnice staro-żydowskie, po całej Polsce rozsiane, te drewniane, były wykwitem ściśle należącym wyłącznie do całej sztuki polskiej. Tém się w tém miejscu pocieszamy, źe nie posądzi nas nikt o przechwalanie (szowinizm) zacietrzewione, ponieważ posługujemy się zdaniami badacza takiego jak Gloger Zygmunt. Na szczęście podał on nam bardzo wiele obrazków i rysunków dotyczących i poparł to orzeczeniami niezmiernie ważnemi.

Okazuje się prawdą oczywistą, że *całe cieślictwo polskie, tchnące pięknem pomnikowém po bóżnicach polskich, to sztuka rękoma polskiémi oddająca się na usługę obcą. Właściwie nie odnaleziono ani jednego nazwiska, któreby zaświadczyć mogło o istnieniu cieśli żydowskich. Izraelici właściwie nawet w Palestynie nie posiadali sztuki własnej, żadnej, dlatego czerpali z Babilonji i Fenicji.

Rys: 21. Rzut poziomy kopuły z kopułką nad dzwonnicą drewnianą przy kościele w miasteczku Książ Wielki.

Skądże u nas by się wzięło, aby oni mogli co rozwinąć samodzielnie? Dopiero w czasach ostatnich za Stanisława Augusta w Lutomirsku stanęła bóżnica zbudowana ręką żydowską — ale dlatego nie posiada ona zgoła nic godnego miana sztuki i ani na włos nie jest podobną do bóżnic staropolskich. Gloger wykazał jasno, iż prawem gościnności odwiecznej, ślachta polska nie tylko źe budowała kosztem swoim te bóżnice, ale nawet dawała drzewo z majątków własnych. W Zabłudowie koło Białostoku Ra-

dziwiłłowie przed 400 laty postawili bóżnicę kosztem swoim i z drzewa swojego. Gloger przytacza, że za czasów jego żydzi „objeżdżali okoliczne dwory bogatsze w drzewo i otrzymywali w kweście po kilkanaście sosen na bóżnicę“ !

Widać z tego, że budownictwo bóżnic a nas to sztuka całkowicie należąca do cieślictwa wyłącznie polskiego. I to jest prawdą i to zgadza się dosłownie z prawém zasadniczém, u nas od wieków powtarzaném, oraz ze znamionami ściśle do ducha naszego należącćmi.

Rys: 22. Okno polskie z czterech kątomirów złożone do czwartaka,

Przedewszystkiém podnieść należy, że ośrodkiem głównym założenia bóżnic u nas to czwartak taki sam, jaki widzieliśmy po wszystkich dziełach dopiero co omówionych. Można przy sposobności téj nadmienić z całą stanowczością otwartą, że w rozkładzie ścian bóżnic tkwi wyraz starodawny, siłą podaniową przez ręce cieśli polskiego od serca podawany z wieku na wiek i z pokolenia na pokolenie. Same opisy Glogera wystarczą, ażeby wedle nich odtworzyć obraz zasadniczy, w którym żyje myśl przewodnia taka, o jaką nam właśnie chodzi. Nieszczęściem to narodu naszego, iż nauka na polu dziejów sztuki nie dopatruje się zgoła żadnych podniet duchowych i skutkiem tego schodzi na drogę ślęczenia w pośród drobnostek zgoła bezwartościowych. Gdzie jak gdzie, ale właśnie na zabytkach bóżnic w Polsce stwierdzić powinien każdy badacz sumienny, ile tam siły duchowej w założeniu samem i ile tam poczucia szczerze rodzimego, z Ojczyzną naszą zrosłego. Celem poparcia założenia niniejszego, musimy rzecz szerzej oświetlić a to przy pomocy rysunków, jakie tu przedkładamy.

!ii

Rys: 23, Podłoga w krzyż podwójny (główny i przekątniowy) ułożona i zbita z desek „w okłos” czyli jedlinkę! (Wiśniowa koło Jasła).

zaś pola prostokątne po bokach to miejsca dla niewiast, a czwartaki

Musimy nasamprzód powtórzyć za Glogerem, że bóżnica w Polsce na ogół jest budynkiem kwadratowym, jak bróg piastowski! I to jest najciekawsze, iż założenie do czwartaka wprowadza tu świetlicę do samego środka, skutkiem czego dach u góry jest ściśle ostrosłupowy, jak n. p. w Wysokiem Mazowieckiem na Podlasiu. Przybudówki są powtórzeniem alkierzyków z dworów staropolskich, czyli bokówek o tyle zmienioném, że zamiast czterech zatrzymano najczęściej tylko dwie bo-kówki. Całość rzutu da się wyprowadzić z czwartaka czarodziejskiego 36 polowego, z którego powstaje w środku czwartak 16 połowy (jak na rys: 16. str. 20). Sama bóżnica właściwa to czwartak mniejszy

małe narożne to wieżyczki niekiedy bardzo wdzięcznie ukształtowane. Że ostatecznie wśród budowy wedle wzoru takiego najczęściej odpadały dwie wieżyczki w tyle, a z nićmi opuszczano prostokąt między wieżyczkami tam na zapiecku, to jasne, albowiem pożądała tego oszczędność sama a powtóre starano się bodaj w sposób taki oddalić nieco od wzoru!..

Bądź co bądź wiedzieć o tćm należy, że układ poziomy bóżnicy w Polsce należy do założeń dośrodkowych, to znaczy takich, jakie rozwijają się dookoła koła opisanego w czwartak. Jakkolwiek niema go w budowie, lecz mimo to służy to koło za podstawę

J(z

Rys. 24. Okna zbliźnione „w kąto mir”, z chaty polskiej, — do świetlicy należące.

fi

i!

dla wykreślenia. A jak jest czwartak mały i czwartak wielki, tak jest koło małe wpisane i koło wielkie opisane. Bróg duży jest osnową dla utworu kształtowego ogólnego, całego, zaś b r o ż y n a jako bróg mały jest wątkiem dla wzniesienia wieżyczek narożnych, jako alkierzy rogowych, wedle dworu polskiego. Wzór najpiękniejszy dla tych alkierzyków w bóżnicy w Narowli na Polesiu. (Gloger. Budownictwo Drzewne str. 38, 39.). Na piętrze mamy tu podcień jako galerję o 3 słupach od przodu i z boku, zatem dwudział oczywisty, który przenika i daszek ostrosłupowy w kierunku wysokościowym. Dowód jeszcze jeden jak wszechwładnie zasada połowienia panuje tam, gdzie się objawia sumienie polskie i serce polskie, zatem duch i poczucie.

lii

Niestety ! nie chce i nie może nauka polska przywiązać wagi do tych prawideł, bo nie uznaje wcale dwudział u sarmackiego. Prędzej w książce niemieckiej, znajdziemy zdanie, przyznające nam właściwości rodzime, aniżeli w książce polskiej. Upór i zawziętość osobliwa, bo istotnie „naukowa“, każe uczonym polskim powtarzać bez końca zasady wpływów obcych z kończyn świata a nie wniknie w duszę zabytku i nie przyzna niczego rodzimego.

'■I

i/i

Rys: 25. Okno polskie, złożone z dwóch kątomirów nad sobą, przedzielonych „opornicą” poziomą.

Oznacza to wymownie skłonności jawnie ku podniesieniu i duszy i serca zmierzające. Podniesienie znaczą dwie strzały w mir ukośny, z piórami orlćmi w niebo lecące. Podniesienie przypomina gwiazda sześciopromienna czyli słońce zakopańskie. To „podniesienie“ bije z dachu strzelistego, dwudzielnie założonego (rys. 32 na str. 33.),

Sztuka tymczasem ludowa, polska, pełną jest wdzięku który głosi wielkie myśli przewodnie, z piękna świata i z porządku niebiańskiego wypływające. Słupy w osi wychodzą z krzyża głównego, słupy po przekątniach oznaczają krzyż przekątniowy. Bróg i brożyna mają cztery słupy narożne wysokie, na których dach czterospadowy spoczywa i mają cztery słupy niższe, służące dołem za odgrodzenie czwartaka zamkniętego. Cztery owe słupy wyższe rogowe, kątowe zo-wią się także brożyny. Bróg jako herb w pieczęci zjawia się wcześnie - jest osobliwością rdzennie piastowską! Nawet jest wbr o ż ek“ herb, oddający dwiema strzałami krzyż przekątniowy a między nićmi gwiazda sześciopromienna (z ostromiru.).

aby wedle słów Glogera, nawet budowla bóżnicy świadczyła o „dostojeństwie i wyżynie duchowej nad poziomem domostw zwykłych“. (Bóżnica str. 22.). Skądżeż to pochodzi? Nie z talmudu, ale z ręki cieśli polskiego, który rąbanicą obrabiał drzewa dla wiązania ich wedle miru, sławy, sławo-miru! Owo dostojeństwo poczucia bezwiednego i owa wyżyna duchowna nad poziomem, tak, jak to określił sam Gloger, to znak widomy szczególnie źródłem obfitem z cieślictwa polskiego tryskający!... Słowa badacza bardzo zasłużonego! A więc zgoda pomiędzy herbem „brożkiem“ a między układem w krzyż ukośny brogu staropiastowskiego, brogów z czasów Lęcha i bóżnicy polskiej!

To wystarcza doskonale dla nadania wartości utworom sztuki polskiej, ponieważ „wyżyna duchowa i dostojeństwo poczucia” to dwie sprężyny znakomicie spełniające zadanie Piękna.

A lud polski posiada w tym względzie zdolności wrodzone, od Boga udzielone, nadzwyczajne i wybitne. Uczony niemiecki o Polakach tak pisze: „Z przyrodą najwewnętrz-

7~*C> Z> CS £/s> o Je datvj* Stol c i/

jt i/povyAf

niéj zrosły, wieśniak polski stosuje do niej swój życia sposób i swoją mowę. Prawie zdanie każde, jakie on wypowiada, zawiera porównanie wedle przyrody go otaczającej i objawia piękności poetyczne, jakie w mowie narodowości innych są nieznane; również pieśni jego i mądrości (Weisen) o wdzięku i czarze niezrównanym“.¹ —

Rys : 26. Podcień głęboki „dwudzielny“ o trzech słupach.

Tak określa naród polski pisarz niemiecki, obcy, daleki, często nienawistnie usposobiony. A jednak dojrzeć on mógł prawdy, bo się dobrze, ściśle zastanowił nad duszą wieśniaka polskiego, w której znalazł tyle piękności wzniosłej i tyle łączności z przyrodą wszechświata.

Zaiste! więcej powiedział ten badacz niemiecki, aniżeli mówi uczony polski, chociaż właściwie słowa Glogera kryją się zupełnie zgodnie ze słowami Guttry’ego. A jeżeli tak jest w rzeczy samej, to zachodzi pytanie, dlaczego nauka polska zasadniczo nie uznaje poglądu takiego?... Nie jest ona zdolną do spostrzeżeń, któreby ujawniły związek jędrny pomiędzy układem „w krzyż” albo „w mir” w cieślictwie polskiém a krzyżem na widnokręgu ziemi i na niebie wedle słońca.

Dzieje się tak dlatego, bo w ogóle nauka nasza nie szuka już wyżyny duchownej i dostojeństwa uczuć. Pod tym względem nastąpiła odmiana w życiu polskiém. Zaprzeczenie duchowości i znienawidzenie idealizmu to barwa nowoczesna, pożądająca jedynie zmechanizowania człowieka, aby nietylko nie miał on ani woli, ani sumienia, ani serca, lecz ponadewszystko aby nie miał ani szczypty ducha i to oczywiście ducha polskiego !...

Szukanie duchowej wyżyny polskiej po zabytkach przeszłości Polski ma być to rzecz urojona! Krzątanina wśród urzędowania, dziwnie poplątanego, przemienia opiekę na spis bezduszny, który i tak doczekać się nie może zestawienia. Nie wolno zbliżyć się do pomnika sztuki z myślą odszukania w nim światła zachwycenia i porywu duchowego. Tak nic nie rozumiemy wartości zabytków polskich, a jedyna ich strona godna baczności, to wpływ odszukany z obczyzny,

A. von Guttry: Galizien, Land und Leute. Mnichów (München) 1916 str. 57.

B r o g atoli sam w sobie nie daje się stanowczo odnaleść po za granicami Polski i Sławjańszyzny!... Był natomiast „Br óg“ w Krakowie jako kamienica, nazywana w czasach ostatnich zborem luterskim. I wnet ogłasza uczony polski zasadę, wedle której B r ó g Krakowski powstał z oddziaływania niemieckiego. To brednia wierutna ! Jeszcze na wiele stóleci przed Lutrem stać musiał „B r ó g“ w Krakowie, który to bróg lud polski burzył raz po razu, bo ścierpieć nie mógł zalewu wrogiego, pozbawionego właśnie dostojeństwa i wyżyny duchownej. Przywiązanie odwieczne kazało bronić „Brog u“, który mógł pochodzić z pogaństwa Światowida. Taki „bróg“ z broźynami w mir ułożony wszedł ze sumieniem cieśli polskiego i z jego sercem polskiém do bóżnicy w Polsce. A zatem dwu-dział to sprawa z krzyża wypływająca! Dwu-dział polski to prawo miru polskiego !...

Nic to nie znaczy, że ostoja mądrości najwyższej w Polsce ani nic nie chce ani nic nie może przyznać wartości zasadzie „d w u-działu polskiego“ — on mimo to jest po zabytkach Polski, żyje, mówi jawnie i bije z u-krycia, jak źródło czarowne a tajemnicze. Sprawiedliwie orzekł Gloger, gdy opisał s z c żytni c ę z przybudówki narożnej na bóżnicy w Zabłudowie w powiecie Grodzieńskim, że zachodzi tu łączność sprzężona, jedna i ta sama, jaka uderza nas w sposobie żako-pańskim wśród całej sztuki Podhalańskiej. Oto słowa jego:

„Fakt ten właściwie nie jest zagadką, ale bardzo prostym do wytłómaczenia, jeżeli zważymy,. że zarówno ten tak zwany dziś „styl zakopański“ jak i styl bóżnicy zabłudowskiej mają jedno źródło wspólne w zaginioném już dzisiaj budownictwie drzew-ném dawnej Polski, którego szczątki dochowały się dzięki bądź odosobnieniu ludu tatrzańskiego, bądź szczęśliwemu przetrwaniu bóżnicy w Za-błudowiu i konserwatyzmowi jej dozorców“

(str. 29. 30. j. w.).

Była zatem wielka siła zachowawcza, jaka szukała radości w sile podaniowej z pokolenia na pokolenie. Dziś opieka „konserwatorska“ przerzuciła się na nowoczesność skraj-

Po DC I E Aż ; j A' AJ c, Ł ĘB S 2 y

c OWÓCH STOLCMth| I    S Jb v 7=>0>V yc p*

Rys: 27. Podcień najgłębszy z przyzbą w głębina zasadzie „dwudziału“.

ul

■i

(Ji Ę ÉOK /

7~% Zif 3 t- V To W i/ CH

ÆM

nie bezmyślną, ażeby popierać starożytność Rys: 28. Podcień głęboki z przyłapem w głębi

wedle „dwudziału“. —

znienawidzeniem jej samej!... Jak wszędzie tak i tutaj przewrót i sprzeczność !...

Lud polski najbardziej zachowawczy! On trzyma się z miłością wyżyny duchownej i dostojeństwa narodowego, choć już dociera miasto z zepsuciem i zgnilizną aż do opłotków jego, celem podeptania swojszczyzny a naniesienia postępu amerykańskiego. Mądrość miasta wynarodowionego i zwyrodniałego idzie jak smok o rozumie nieprzyjacielskim, byle obrócić w gruzy i w pył Polskę dawną, a zaprowadzić między

narodówkę.

Bóżnica drewniana w Polsce Jest świadectwem jeszcze jedném, jak żywioły obce umieją wyciągać korzyści z bogactw wszechstronnych narodu polskiego, gwoli zajęcia po zagarnięciu stanowiska wrogiego!

Żywiołom napływowym u nas przyznaje się wiele prawie wszystko!... Polsce saméj nic a nic !...

Cieślictwo polskie atoli głosi całkiem co innego !...

Nawet kopuła ośmioboczna, na ośmiu słupach wewnątrz bóżnicy w Wołpie (koło Grodna) wzniesiona, nie co innego oznacza, jak tylko bogactwo myśli do przedstawienia kuli słońca lub ziemi, świata, wedle sztuki najpierwotniejszej na wschodzie, sztuki w drzewie z kopułami, od których wzięły wzór murowane kopuły bizantyńskie.

Wszystkie założenia, jakie dotychczas omówiliśmy, czy to świątyni, kościoła, świetlicy i dworu polskiego, mają wspólną jedną siłę tworzywa krasoumnego, która daje podstawę najnieomylniejszą pod wyraz powszechny, jaki w arcybudownictwie zowiemy sposobem czyli stylem. Stodoła nawet nie wyłoniła się z ułamku jakiegoś niezrozumiałego, lecz wykształciła wiązania swoje pod hasłem myśli uświęconych, pragnących objawienia serca i sumienia. Bóżnica także przyszła do założenia, wiernie przeciągającego nić wątku narodowego, spokrewnionego nawet i w tych okazach. Nie może być to prawdą, aby polskie budownictwo drewniane powstać miało dopiero wedle dzieł murowanych, wrzekomo naniesionych z zagranicy. Rozumowanie podobne jest obliczone! na pytel jeden i ten sam, aby niewolniczo wiecznie powtarzać, że Polska nie ma i nie miała praw do niczego. W świecie całym, nawet w Egipcie, kształtowania w kamieniu i murze naśladują pierwiastki drewniane, na wiele wcześniej do zna omitości doprowadzone, zanim stały się wzorami dla mistrzów sklepienia. Grecy również wznosili świątynie wpierw drewniane a dopiero potem marmurowe. Kopuła wschodnia i bizantyńska rozwinęła utwór swój kształtowy na osnowie cieślictwa polskiego, kiedy łatwiej było pokryć przestrzeń daną półkulą lub kulą w drzewie, z krążyn, aniżeli sklepieniem bardzo trudnćm.

Jeżeli nauka polska w ogóle stara się ustalić orzeczenie, jakoby nie było u nas za Bolesława Chrobrego aż do Władysława Łokietka lub Kaźmirza Wielkiego żadnych budowli murowanych, to na pewno cała Ojczyzna nasza musiała wtedy być zasianą budowlami drewnianćmi i to wspaniale a bogato rozwiniętćmi. Kaźmirz W. przemienić miał Polskę drewnianą na murowaną. A zatem wpierw była Polska drewnianą! I to prawda najzupełniejsza. Polak do ciesiołki stworzony.

Topór, jako cieślica, to przecie herb z klejnotem wyobrażający siekiernicę, znaną w czasach najdawniejszych, od niepamięci. Topór albo strzała, nazwa i zawołanie, rzecz znowu dwoiście pojęta !...

Świątynie pogańskie przed zaprowadzeniem Chrześcijaństwa zwano gątynami, od pokrycia gątami sosnowémi, które malowano na czerwono.

Wszystkie budowle wymienione, jak wspomnieliśmy, mają łączność zgodną w układzie wedle jednej myśli przewodniej, wedle krzyża i to przeważnie równoramiennego. Był przyjęty krzyż główny i zarazem krzyż ukośny — razem dawały one ośmioróg polski, gierałt starożytny.

Tak powstał układ pięcio-kopułowy, znany jeszcze za królów Lęszków przed Piastem Kołodziejem, kiedy nadawano imię Spicimir, co oznacza Mir z pięciu! A mir prawdziwy składał się z pięciu kołomirów, bo koło uważano za linję świętą, słąd Kołodzieja

uważano za godnego korony. I Kołodziej i Z-pięci-mirz każą twierdzić na pewno, że cieślictwo z kopułami być musiało znakomicie wykształcone w czasach przeddziejowych. Owoż rozwój rzutu poziomego w budownictwie świątyniowćm działał równocześnie i na objaw budownictwa świeckiego, stąd poszło, że od niepamięci znane były w Polsce domy czyli dwory krzyżowe. Oczywiście zakładane były w krzyż równoramienny

sarmacki. Gloger przytacza opis ze spisu majątkowego w Hłuszy (Głuszy) na Litwie z r. 1639. gdzie czytamy: „dom wielki krzyżowy na podmurowaniu i na dwu wieńcach drzewa dębowego“. Musimy zwrócić uwagę, na szczegół jeden, na nazwanie „dom wielki krzyżowy“, co oznacza porządek słów w mowie polskiej, dawnej, aby najpierw był rzeczownik a przymiotniki dopiero po rzeczowniku. Gloger stale pisze przeciwnie: krzyżowy dom. Przymiotniki przed rzeczownikiem: jest to sposób mowy niemieckiej. A zatem mówiąc poprawnie dom krzyżowy wielki istniał dlatego, ponieważ ślachta zaściankowa, szaraczkowa miała dom krzyżowy mały. (Gloger pisząc: „małe krzyżowe domy“, źle pisze!) Czerpiemy to z dzieła: Budownictwo drzewne, 1909 tom Il-gi str. 182. A nawiasowo wtrącimy, iż drzewo to nazwa dla stanu rosnącego i żyjącego. Nie mówi się Budownictwo drzewiane lecz drewniane, bo drewno oznacza wątek już ścięty.

Otóż dom krzyżowy wielkiidom krzyżowy mały to dwoistość żyjąca wyraźnie w przeszłości, tak gorliwej o zachowanie wierności w obec Biało-boga i Czarnoboga, że musiano założyć nawet aż dwa wieńce podwalinowe, zapewne jeden dolny

Komoąh .

5 wietlica.

Rys: 29. Chata polska z przyłapem o słupach zbliźnionych. (Rzut poziomy).

?!

większy, drugi górny mniejszy. Dom krzyżowy powstawał tą drogą, iż do skrzydła podłużnego przysta-stawiano od strony zajazdu od dziedzińca wystawkę z podcieniem i podobną powtarzano ze strony przeciwnej, od ogrodu. Układ taki opierał Rys: 30. Chata polska o słupach „w przyłap” ułożonych

wedle dwudziału.

(Rzut poziomy).

KOMOE/7.

vS W/E TL/C /?

się o pięć czwartaków czyli o pięć komór, z tych czasów, kiedy komornik i podkomorzy sprawował czynności uświęcone wiarą Świadowida a znak uczczenia odnosił się do wyrażenia „Pięciokomór“. (Puttkamer, minister Bismarka, zniemczył nazwisko rdzennie polskie „P i ę c i o k o m ó r“.) —

Podstawowo nic tak dosadnie nie oznacza jednolitości pojmowania myśli celowych w dawnćm budownictwie polskićm, jak to, iż znak krzyża pięciokopulastego świątyni przeszedł na znak krzyża pięciokomórowego dworu ślacheckiego. Samo przez się znaczy to, że krzyż boski z Domu Bożego podziałał na dom mieszkaniowy.

co

W sposób taki zaznacza się w oczach naszych rys znamienny, jeden z najpiękniejszych a najciekawszych, jaki znaleść można w dziedzinie Sztuki. Przeniesienie myśli zbożnych bezpośrednio z kościoła na dom, na siedzibę ludzką. Dowód jeszcze jeden, głoszący w sposób arcypolski związek łańcuchowy pomiędzy Bogiem a Ojczyzną naszą. Tu zadzierzgnąć się mógł początek górnolotności, jaki niebawem musiał bezwiednie, z zachwycenia i żarliwości, wytworzyć znamię Posłannictwa Narodowego. Kłamią ci boleśnie, którzy twierdzą, jakoby Skarga i Mickiewicz zmyślili dążności Polski ku doskonaleniu się na drodze Przodownictwa uświęconego. Nie! nie naciągnęli oni rzeczy do poglądów swoich, lecz przeciwnie posłuszni byli najpokorniej głosowi Boskiemu, aby Słowo Pańskie, czyli Bogosłowie z Góry przypominało drogi przód-

<{

-- --_"3

!f

•?.-=SSL'

J*

Oui io

/V t

iii

‘l

ïï    ' -

ir.r-

-a

Iż,

li!

J ai

ÜÜ1

iJl :ià

lJ J JL

-ł-

,:r--

.u

HHf

/s

fl f

il

iil

SL

-S

Rys: 31. Ściana boczna domu z „mur u pruskiego“ w Wejherowie, na Pomorzu. (Czwartaki w mir.)

Mur pruski pierwotnie kaszubski.

ków. Niestety! oschłość aż zmarniała przeżarła życie nasze dzisiejsze prawami cielesności i pożądliwości wszelakich, iż zgoła nie posiadamy już władz żadnych gwoli rozumienia duchowości. Z Posłannictwa Polski uczyniono jej Spotwarzenie, które granic nie zna w potępianiu i w oskarżaniach.

Z powodu tego nawet pojęcia dziś u nas nikt niema, coby oznaczać miał Dom krzyżowy. Czerpanie wzorów z zagranicy pomnaża dziwactwa, na które tylko każą się patrzyć ci, co urzędują na polu sztuki nowoczesnej, aby koniecznie odwrócić się od przeszłości. Gorsze od rozbiorów Polski są gonitwy nasze za nowościami. Sprawują one zapomnienie Ojczyzny macierzystej, której stanowczo nie pojmujemy i dlatego nie zwraca to już wcale uwagi naszej, że dom wielki krzyżowy miał dwa wieńce podwalinowe, pewnie jeden większy, drugi mniejszy, tak jak był drugi dom mały krzyżowy. Nazwać to musimy nieszczęściem, ponieważ powiększa się rozbrat pomiędzy nami nowoczesnymi a sercem szczerze polskiém i sumieniem narodowćm.

Ani dwudziału nikt nie dostrzeże, ani dwunałęcza nikt nie oceni, ani dwoistości nikt nie uwydatni, ani krzyża w układzie nikt nie uwzględni, bo na to niema zaciekawie-nia ze strony naszej. Nad kartami modnémi tracą się dnie i noce a dla poznania tajników twórczości rodzimej znaleść nie można ni sił ni czasu.

Tymczasem z krzyżem w Polsce wszędzie spotkać się można. Cieśla nasz nawet krzyżakiem nazywa beleczkę krótką pod okapem szczytowym. Są polskie drzwi krzyżowe, gdy środkiem biegnie pas pionowy i poziomy. Krzyżownica to drewna w krzyż w oknie założone. W pałacu Klimuntowa nazywano te krzyże w oknach krzyżowni-k a m i. Jakżeż to boleśnie, gdy się wić, że to wszystko straciło życie i bez śladu przepadło w niepamięci pogardzonej. Obłęd widoczny zawładnął wyobraźnią, która szuka rozkoszy i upojenia w karmieniu się rzeczami jak najbardziej oddalonémi od serca i sumienia jeszcze niedawnych przodków naszych.

u?

i.

■i-

§§§|g i

Kip

L>

fei

, li I ■ JÊSs

i:

u,

Fi

i-fi

Wiz: 32. Domy podcieniowe z rynku wielkiego w Próchniku. (Zdjęcie własne).

Nigdzie już nie żyje rozumienie i ocenienie tych myśli boskich, jakićmi ongi przepełnione było całe nasze bogactwo obyczajów. Bujność ich odmian i obfitość ich piękna towarzyskiego a społecznego wynikały ze światłości ścian cedrowych i ciemności sędziwej powały dębowej, albowiem wszędzie tam mieszkała jasność myśli górnych i powołań szczytnych, szanowanie starości a spuścizny. — I ślachcic i kmiotek dumni byli, gdy widzieli nad głowami swojćmi poczerniałą „p o s o w ę“, złożoną w krzyż, czyli w mir z belka głównego jako siostrzanu lub sosrąbu, przecinającego się środkiem świetlicy z belką poprzeczną, tejże powały, w której muszą być i dziś jeszcze trzy belki, t. zw. „s o s r ą b i k i”, spoczywające na ścianach przeciwległych i na sosrąbie, aby wypadły koniecznie 4. pola, zawsze 4. przęsła na zasadzie dwudziału podwójnego. Powtarza to i do życia nowego na powrót stosuje młodzian, gdyż rozumie to sercem a sumieniem, jak ważną jest siłą życiową trzymanie się korzeni silnych i konarów starych dla oparcia się przed zawierzuchą czasów. Lud polski może być mistrzem dla nas w mocy zachowawczej własności dziedzicznej. Powinnibyśmy się uczyć od niego tej czci przeszłości, która nie jest skazaną na wymarcie i na uśmiercenie po zbiorach martwych, ale która ma iść w życie i przez życie musi przemawiać do narodu.

¹

Henryk Biegeleisen. U Kolebki — Przed Ołtarzem — Nad Mogiłą. Lwów, str. 7.

²

Kazimierz Moszyński : Kultura ludowa Słowian. Kraków 1929. str. 459.

³

Schlesiens Vorzeit in Bild und Schrift. Tom I. r. 1900. Wrocław: „Zu den Steinaltertümern Zobten”. — str. 133—143.

⁴

L. Puszet. Studya nad Polskiém Budown. Drewnianęm, Kraków 1903. (Akademja Umiejętności.)

⁵

   Tyg. illustr. tom. V. 1862. str. 163. K. Łapczyński: Lato pod Pieninami i w Tatrach.

⁶

   Hans Lutsch: Die Kunstdenkmäler der Landkreise Breslau, tom. II. 1889. str. 13.

Ten krzyż, na pułapie świetlicy wielkopańskiej i wieśniaczej z belek „osiowych’' powstający, to krzyż błogosławieństwa niebiańskiego. Ma być on nauką, jak wolność bezpieczną pojmować, aby nie pomnażać nieszczęść, lecz zasadzać szczęście. Pen krzyż, na kole młyńskićm uwidoczniony, sprawiał to czarodziejstwem swojém, że młynarz i młynareczka weszły do pieśni mnogich, jako ci szczęśliwi, którzy mieszkali najbliżej znaku Pańskiego. Na tle widnokręgu, wśród łanów polskich, jakże cudownie uwydatnia się krzyż ogromny złożony ze skrzydeł wiatraka, obracającego się siłą czarowną wiatru ojczystego. To są te wielkie „śmigi”, zbijane z deszczułek, pochodzące w nazwaniu swojém od śmig, jako sztuk drzew sosnownych, które stanowią grzbiety skrzydeł młyna polnego i są w mir, do kąta prostego, założone. Cześć w obec ubóstwienia siły Wszechmogącej, idącej ze wszech stron świata, dała główne nazwy najważniejsze kierunkom wiatru: 1) wschodzień, 2) półdzieniec, 3) zachodnik i 4) śródnocek. Cały wiatrak polski, drewniany, to okaz zachwycający „Krzyżaka“, bowiem krzyż w nim zewnątrz i wewnątrz, w rzucie poziomym i w widoku pionowym. Nawet brama polska, czy do dworu wielkopańskiego wiodąca, czy do zagrody kmiotka należąca i ona także z dwudziału się wywodzi, z dwu - działu tém ciekawszego, że zasadniczo w niej musi być jedna część

~:-£gÿZ 5ET'

•Vi

^§g

I-

Mft-

ÄÄ

L->

gg»

# %

RigffSjj

è$Ë

i

ïVHî'l

Pf:‘

a*.

I!

ga

jyg|gga&#*

W¹

;-iâ *

sSRÜ

SfÄ?3

3£

m-

,*■ * *

ÿiüjk

Wiz : 33. Domy podcieniowe w rynku miasta „Próchnik“ — koło Jarosławia. (Zdjęcie własne).

mniejsza na wrotka i druga część większa na wrota. Sławna brama w zamku „Brzeg“ na Śląsku, okaz przewspaniały Odrodzenia Zygmuntowskiego, jest oczywiście wykształce

niem i rozprowadzeniem utworu, tkwiącego w Cieślictwie polskie m. (patrz: „Skarb Architektury w Polsce*

tom II - gi tabl. 101). Brama polska musi być podstawowo w trzy słupy zbudowana, zatem w dwudział, nakazujący wprowadzenie rzeczy więk

szej i mniejszej, jak był kościół większy i mniejszy, kasztelan (od kościoła) większy i mniejszy, zamek wyższy i niższy, drużba starszy i młodszy. Nie wolno nam nie znać tego wszystkiego i nie wolno nam unicestwiać tego wszystkiego przypuszczeniem, jakoby to w budownictwie polskiém skazane było z góry na zamarcie i zaprzepaszczenie w obec nowoczesności, w objęcia której upajające wpaść mamy !

Naród ma prawa swoje większe w przeszłości wiekowej, jak w teraźniejszości nowéj a krótkiej. Zdrowie narodu domaga się siły w dzierżeniu berła pomnikowego i zabytkowego, celem ochronienia się przed chorobami zaraźliwemi, bijącćmi na Polskę od wrogów i wyznawców zepsucia doszczętnego ! Bramy były u nas budowane wystawnie i obronnie, z izdebkami dla wrotnego, jako część należąca do obronności dworzyszcza. Stąd wieżyczki, których być musiało „cztery“ i przy dworze i przy bramie.

Gwoli umocowania poglądów wrogich dla wszczepienia przekonania, jakoby w Polsce nigdy nic nie było, rozsiewają niektórzy zdania, wedle których Sławjanie w ogólności

i!!

--------

\ ! /

------X—-

I \

f\

i:

IW

i'ii

Hys : 34. Bok stodoły o mieczach równoramiennych, wiązanych do ośmioboku. (Z okolic Rymanowa).

nie umieli budować ani świątyń ani domostw, więc mieszkali po jaskiniach. Nieznajomość to gruba rzeczy własnych, ponieważ wykopaliska tak zwane jaskiniowe świadczą właściwie tylko o czci Czarnoboga po świątyniach pogrążonych w ciemnościach wtedy, kiedy równocześnie dla Białoboga wznoszono budowle wielkie i okazałe, z drzewa wykonane. Dytmar biskup w zapiskach swoich najwyraźniej opisuje świątynie drewniane, („eine Kirch von Holz künstlich gebawet“), które mówią o biegłości i doskonałości sztuki ciesielskiej. Zamiast filarów Dytmar jasno określa rzeźby źwierząt, na rogach których spoczywały ściany. Wymienia on nawet jasno sposób przyozdobienia nadobnego, bo posągi wewnątrz miały być pięknie rzeźbione, „schön gezieret”.

Die Wenden

A zatem świątynie Światowida i Radogościa były z drzewa sztucznie wiązane i pięknie rzeźbione. Czyż to nie dość, nie wiele? I to przyświadcza pisarz, który sam mógł oglądać te dzieła u Sławjan czyli w ziemi Wędów, wszak na wstępie do księgi pierwszej zaraz powiada, że ziemia Dalemińców i Głomaczów (Dalemincer Land Glomaci), to kraj Miśnji (Meissnerląd), przez Sławjan zamieszkały.

Ci Wędowie znali sztukę cieślictwa tak wysoko rozwiniętą, że mogli stawiać budowle bądź wedle czwartaka, bądź wedle trójkąta, przecie kościół Radogościa w mieście

Radogość (Riedegast) był postawiony w trójkąt i miał trzy bramy, jak i miasto tak samo. Jeżeli budowano w trzy węgły czyli trzy kąty lub cztery węgły czyli cztery kąty, znaczy to oczywiście, jak szukano wyrazu zewnętrznego przez oddanie trójki dla Trzygłowy (Triglau) lub czwórki dla Światowida cztérotwarzowego, patrzącego w cztery świata strony.

Rozdoba wedle czwartaka stała się powszechniejszą i bardziej wymowną wśród Cieślictwa polskiego, po dzień dzisiejszy żyjącego u ludu polskiego, tak jak u Sławjan wszystkich, gdzie przeważają kształtowania wedle czworoboku umiarowego czyli kwadratu.

Rysunki w dziele niniejszém, na początku zamieszczone i zapodane, mogą służyć za okazy doskonale nas pouczające. Weźmy dla przykładu najsamprzód rys. 2 ze strony 5. Ściana stodoły polskiej układa się na podstawie dwóch czwartaków, z zachowaniem słupa osiowego, wedle dwudziału polskiego. To samo rys. 3 na str. 7. podany wychodzi koniecznie z dwóch czwartaków (kwadratów). Rys. 4. (str. 9) jest naprawdę o tyle doskonalszy, o ile przy rozdobie téj znajdują wyraz tak krzyże główne jak i krzyże przekątniowe.

Sam zaś rzut poziomy stodoły z okolic Nieświeża (rys: 9. str. 13) służy do dowód, jak nawet w układzie podwalin trzymano się czwartaka dziewięciopolowego, którego wartość odkryto w dziele „Mistrz Twardowski — Białoksiężnik polski“. Czemże są iglice chełmowe parami no kościołach dziś w Niemczech założone wedle rys :    10

(str. 14) — jeżeli nie przemówieniem do widza w rzucie z Nieba dwoma czwartakami, aby przez grzbietownice czyli „k r z y ż o w n i c e“ objawiły się tu dwa krzyże główne

\\

'Ism

ffgß

Ö

—r?⁷' J:

Z CZ"///// ••

-u

il

mi

IW

i/

-•!4r

Mm

ii

z.

A.

JES

Z?"

mIM

Rys : 35. Bok stodoły o mieczowaniach stromych i pochyłych wedle ośmiogrann sarmackiego.

(Białoboga), oraz dwa krzyże ukośne (Czarnoboga). Duch czysto sławjański ! Nawet chata odwieczna, ze sztuki przeddziejowéj, (rys: 11. str. 15) miała po 3 słupy z boków krótszych a po 5 słupów z boków dłuższych, aby uwieczniło się tu prawo połowienia pojedynczego i zarazem prawo połowienia podwójnego.

Do utworu z czwartaka należy rys : 12 (str. 17), często po miastach niemieckich występujący, a należący do sztuki sławjańskićj. Rys : 13 (str. 18.) doskonale tłómaczy powstanie stodoły z dwóch czwartaków. To samo chata polska na rys: 15 (str. 19). Wykreśleniem wedle sieci z czwartaków jest rys: 16. (str. 20). Z czterech czwartaków w poziomie

wyłania się bok stodoły na Pomorzu (rys: 17. str. 21). Nawet dom z rys: 18 (str. 22) nie inaczej da się pomyśleć, jak na siatce czwartaków. Rys : 20 (str. 24) i rys : 21 (str. 25) wynikają obydwa z czwartaków. Znakomicie wedle p iątnicy czwartaków wynikają podłogi przedstawione na rys : 14 fstr. 18), oraz na rys: 23.

(str. 26). Okna nasze polskie dadzą się złożyć jedynie jako „w kątomir“, Najprostsze okienko to wedle czterech czwartaków rys : 14 na str. 18. Z niego wyłania się okno leżące rys: 24 ,(str.

27), oraz okno stojące z rys :

25 (str. 27). Wspaniałym okazem, bardzo dawniej rozpowszechnionym, to okno z rys:

22 na str. 26.

S%s|r

•/y •

K\

lii

V.

li

a'

-ŹJ

/'Ą/

liii

ëÉ

Rys : 36. Bok stodółki o rnieczowaniack krzyżowych, przystosowanych do zastrzałów (z okolic Brzeżan).

Oto wzory wedle „m i r u“ polskiego !

Jakżeż boleśnie przychodzi nam dzisiaj uskarżać się na zmiany w życiu wsi polskiej pod hasłem znaném : „o kulturę wsi polskiej“. Komu istotnie leży

polskiej dla przyszłości, ten stanowczo nie może żadną miarą pogodzić się z kierunkami dziś panującymi, aby coraz dalej i coraz głębiej odsuwać wpływ Kościoła na duszę ludu, tudzież aby niszczyć stanowisko dworu, jako ogniska skupiającego w sobie wszystkie czynniki dobre a nawet najlepsze. Widzimy wszyscy niebezpieczeństwo nięciu teraźniejszem na miejsce naczelne czynnika wielkomiejskiego za pośrednictwem dzienników i książek, przepisów i wykładów. Nanosi się żywcem a biernie zalew, który

i tak obczyzną wysiloną wytępił już dotychczas znacznie życie narodowe, nasze własne, polskie, rodzime. Nauka wiel-

na

sercu rozwój wsi

ogromne w wysu-

/x~~

!!

¥/

I!

komiejska za działaniem prze-dewszystkiem poglądów zagranicznych a również oparta ustawicznie o system niemiecki, stała się już tak wrogą polskości, że jak wiemy, o własności naszej domowej, swoj-Rys : 37. Bok stodoły o mieczowaniach wedle „jedlinki*. (W okolicy skiéj, nigdzie nie wolno ani

Jarosławia).

//■

■a

lii

■A

w.

ii

if

■A.

wspomnąć ani walczyć. Nic tak nie dowodzi jawno, o ile wyzbyli się duszy polskiej, jak ta prawda w oczy kłójąca, która uczyniła nas Polaków największymi wrogami tego, co pochodzi z przeszłości Polski i co właściwie stanowi rdzeń Polskości. Lękamy się strojów naszych narodowych, uciekamy od sztuki pięknćj, któraby przypo-

my

minała ducha zabytków naszych wspaniałych, mowę naszą naładowaliśmy już tak pojęciami z oddali napchanémi, że pozostały polskimi ledwie zaimki, liczebniki, przysłówki i przyimki — a obyczaje i zwyczaje powyrzucaliśmy za opłotki pod klątwą zacofania!... Szerzy się

Va

mim

amerykanizm maszynowy zmuszający nas do tego, abyśmy biadali nad brakiem pracy, którą wydziera nam z rąk każdy wynala-zek, obliczony na sprowadzanie jego z zagranicy. Kto to sprawia, że chłop nasz na wsi buduje już dom nowy z betonu i pokrywa go eternitem ? My sami pod pozorami przepisów zdrowotnych i postępowych, nakazujemy ludowi polskiemu zapominać o jego własnej sile twórczej, ponieważ chodzi tu zaprawdę o wprowadzenie brzydoty bezmyślnej na miejsce Cieśli-ctwa polskiego.

L'i &

Rys : 38. Wzór mieczowania „pół — Piastowskiego“, złożonego z ramienia pochyłego i części ramienia stromego. (Okaz z Tarnobrzega).

Zapytajmy szczerze, dlaczego to tak wstrętne a nawet obrzydliwe są prawie wszystkie miasta nasze mniejsze i miasteczka najdalsze? Nie dlatego bynajmnićj, jakoby nie było w Polsce żadnćj sztuki polskiej, lecz dlatego, że żywioł obcy, który je od dawna opanował, nie dba o piękno, nie rozumie go, nie pożąda go wcale i na miejsce domów i dworków drewnianych muruje paki najszkaradniejsze, jakie tylko potrzeba zwierzęca w skąpstwie wymyśleć zdołała.

___

li

Rys : 39. Mieczowanie równoramienne, skrzyżowane. Kołki w piątnicę. (Zakopane — ulica Jagiellońska).

Usunięcie polskiego budownictwa drewnianego ze wsi i z miasteczek polskich przynosi szkody nieocenione, bo zniewala znowu każdego do powtarzania głupstw nic nie wartych a zarazem nic nie wiążących się z duszą naszą narodową, a co gorsza zaprzepaszcza ogromne bogactwo sztuki ciesielskiej, polskiej tak dalece, iż znika ona doszczętnie z powierzchni ziemi. Wieśniak polski już zapomina całkowicie o polskie rab u-downictwie dre wnianém i wiedza polska nic już wiedzieć o niém nie będzie !...

Utarło się przekonanie nieszczęsne, jakoby nie istniało zgoła żadne polskie budownictwo drewniane. Było u nas tylko budownictwo obce!

Jest to całkiem kłamstwem!...

Niema w Europie i w świecie, na kuli ziemskiej, takiej sztuki tak pięknej a tak przebogatej, jaką jest Cieślictwo polskie. Zgroza najokropniejsza, że Polska nie widzi go i nie docenia. A gdy pośród krzątaniny nowoczesnej stolice nasze i miasta największe raczą dobrodziejstwami swćmi wywrzeć kulturę postępową na wieś polską, wtedy za działaniem książki bezbożnej, bez wzmianki o Polsce, obróci się ta wieś, dotychczas szczerze polska, na obraz kupy bezładnej, którą Niemcy doskonale przezwali nawet u siebie: „Haufenanlage“. Dwa nasze rozwoje wsi, szczerze polskie, jako o krągli ca i wzdłuż ni ca, przejdą na założenia bezładne gwoli stwierdzenia prawdy, że w Polsce musi ginąć wszystko co rodzime, a krzewić się może jedynie to, co idzie z obczyzny! To klątwa!

11

lis

li

■

Rys : 40. Odrzwia staropolskie z węga-rami pionowymi, o nadprożu w esownice wyciętem. (Zakrystja w Łapczycach koło Bochni).

Jak wspomnieliśmy wyżej myśl przewo-d n i a na tle budownictwa polskiego oznacza pokrewieństwo silne pomiędzy świątynią czyli kościołem a chatą wieśniaczą lub stodołą nawet. Nie może to bynajmniej być dowodem, jakoby ze stodoły arcybudowni-ctwa świeckiego, wynikła dopiero później świątynia arcybudownictwa świątyniowego, czyli świętego, światowego. Takie rozumowanie odwrotne całkiem niedopuszczalne. Wedle pieśni starych „społeczność powołania niebieskiego“ musiała niezawodnie wpierw szukać osłody w objawieniu tęsknoty dla sztuki kościelnej, a dopiero potem, po wykształceniu pierwiastków zasadniczych i źródłowych, musiała przenieść je z tworzywa świątyniowego na tworzywo świeckie, użytkowe. Stąd podobieństwo założenia świetlicy białej w chacie ludowej do założenia świetlicy białej na zamku wawelskim, stąd jednolitość wiązania w krzyż kątomira lub kołomira na ścianie stodoły starowiecznéj i kościoła modrzewiowego.

iùli

'/ m W

Podnieta duchowa, płynąca ze serca płomieniem buchającego i ze sumienia pokutę i pokorę najzdrowiéj żywiącego, ta podnieta duchowa bezwiednie okazała wyniosłość chwały wiecznej, w obec której prawa niezmienne i niewzruszone są wartością o wiele większą, jak ruchliwość zmienna i przemijająca doczesności nowożytnej.

Z przyczyny téj klęską to dla oświaty i ogłady w Polsce, gdy nie opierają się one o prawa nienaruszalne przeszłości najdawniejszej, lecz szukają zadowolenia w nowoczesności, mieniącej się przypadko-

Bys : 41. Odrzwia staropolskie z w§garów skośnych złożone, o nadprożu poziomem, z nicości pożądań zmysłowych wypływające, tworzą

wością ułomności wszelakich. Gdy prawa boskie, ży-jące w zgodności arcypięknćj wszechświata, dają sztukę najpoważniejszą i najtrwalszą, to zachcianki

(Różanka Wyżnia, powiat Dolina).

próby i próbki o wiele niżej stojące od sztuki pierwotnej ludów najdzikszych. Grubjaństwo i nieokrze-sauość mają być wyrazem tych prób i próbek, aby w znużeniu cielesném miały one zaspokoić nasze szukania czysto bezmyślne.

„Pracującej ręki chwała“, wedle określeń starych, zdobywała się na kształtowania wiekuiście mądre i od Lęszków i Piastów bajecznych po dzień dzisiejszy

piękne a rozsądne. Tymczasem oschłość nudna a beztreściwa dziwactw nowoczesności jest objawem samych głupstw jednodniowych i pychą obecnie ludzką nadętych.

Miasto żądz niebieskich, zapanowały obecnie żądze piekielne.

Coraz częściej w czasach obecnych przychodzi nam spotykać się z odruchem, który ma na celu postęp kulturalny wsi polskiej. Ilekroć wołanie w tym kierunku uderza o uszy nasze, tylekrotnie przejmuje nas trwoga, albowiem po prawdzie wieś nasza to jeszcze przystań ostatnia polskości szczerej, która żyje tu bogactwem przeszłości, zdrowiem stosunków, osobliwością obyczajów i prawością wedle praw Boskich. A postęp idący z miasta to tém większe cofanie się wstecz, im pyszniéj on głosi kroczenie naprzód. Zepsucie ogólne i zatracenie wiary przeciska się pomiędzy opłotki ciche a skromne, niosąc w ściany chaty

mi

œs

Bk

ST .Ü

Wiz: 42. Dom rodzinny Ks. Bronisława Markiewicza w Próchniku, koło Przeworska. Przykład doskonały słupów mieczowanych, przyłapu staropolskiego. Ściany wieńcowe wzmocnione słupami „przyłapu“.

sielskiej modę obnażania i jałowość „fabryczną“. — Owe nieporozumienia gorzkie, zachodzące pomiędzy stolicą a powiatem dalekim, nie co innego oznaczają, jak tylko krzyki z powodu tłumienia życia, bujnie jeszcze dotąd w stanie kmiecym kwitnącego. Niestety... chamstwo samo, to właśnie nauka z miast idąca, bo w linji najpierwszej po miastach znikła gościnność polska, grzeczność wyprzedzająca, serdeczność i ogłada towarzyska. W warunkach dzisiejszych przyznać musimy, że Zbawienie Polski wśród postępu nowoczesności przeważnie możliwe tylko przez stan siermiężny, o ile ta siermięga będzie jeszcze zachowaną. Z goryczą atoli stwierdzamy, że owocem najpierwszym oddziaływania wpływu miejskiego to zawsze wyrzucenie stroju ludowego, odwrócenie się od Kościoła, aby pod pozorem nauki wciskała się na pola polskie oschłość bezmyślna. Jakżeż to straszne, gdy zauważymy, że i tutaj „pedanterja i for-malistyka“, które przenikają życie po miastach, przeobrażają duszę polską gwoli systemu niemieckiego, iście pruskiego. Wynikiem najpierwszym poglądów „uczonych“ wedle postępu najnowszego, to odwracanie się od przeszłości, oczernianie całego życia dziejowego, oddalenie wiary przodków od kościoła polskiego i zarzucenie wszystkiego, co tylko przypominać może duszę polskości.

We wsi polskiej niema grozy większej nad zatratę Cieślictwa polskiego.

W duchu „bezdusznym“ zarządzenia i ustawy rzekomo coraz lepsze sprawiają to, że chata jako strzecha, z ciesiołki rodzimej powstała, ustępuje miejsca murowańce najczęściej z błota o betonie szarym lepionej. Stodoła polska ginie w oczach i znowu przerzuca się

z budownictwa drewnianego na budowę kleconą z cegły lichej lub kamienia łamanego. Cieślictwo polskie, ogromnie bogate, najbogatsze w dziedzinie zabytkowej sztuki ludowej, przepada doszczętnie, ponieważ miasto polskie nie widzi w niéj niczego godnego zachowania na polu polskiego budownictwa drewnianego. Nauka polska żywi wyobrażenie, jakoby nie było wcale na świecie „polskiego budownictwa drewnianego“ a jest tylko budownictwo na ogół zawsze niemieckie i jedynie niemieckie, ciągle niemieckie i wszędzie niemieckie. Ani nikt nie myśli o rozwoju pierwiastków Cieślictwa polskiego, bo w Polsce nikt niema pojęcia najmniejszego, jakie to są znamiona jego, a żyje przekonanie najdziksze, jakoby sztuka ludowa polska zgoła niczego własnego nie posiadała.

r mm :

p- Mm

es»

W czasie tym, kiedy w oczach ginie bez śladu cała wielkość i świetność sztuki cie-

sielskiéj polskiej i w nicość się obracają okazy jej doskonałości a znakomitości w kształtowaniu — stolice nasze bawią się postępowo w konkursa przeróżne, coraz krzykliwsze, aby sztuka, za pieniądze nagród podawana, nanosiła do kraju naszego coraz większe dziwactwa, z choroby artystycznéj wynikające. Że oczy nowoczesności są zakażone, że wyobrażenia nasze w dziedzinie piękna są powykręcane na podobieństwo garbów i mięśni schorzałych, o tém wszyscy wiémy. I dlatego cieszymy się w rzeczywistości coraz bardziej gorszącą nas „nieudał o ś c i ą“ nowomodną konkursów wprost niemożliwych.

Konkurs na obraz tryptykowy, mający zdo-

■J,:

> unn

11

bić salę Sejmową (z listopada 1929 r.) dał wynik godny obżałowania. Właściwie nic a nic nie okazał

fi

Wiz: 43. Kościół drewniany w Jastarni koło Heli. Okno czysto polskie podwójnie dwudzielne w kierunku poziomym, zaś poczwórnie dwudzielne w kierunku pionowym. Pola pojedyńcze wedle „Kątom ira“.

chyba tylko pustkę postępową. Konkurs zaś na Kościół Opatrzności Boskiej, zamiast wyjawienia, o ile byłby on wyrazem czci i uwielbienia i zgodności cudownej w przyrodzie i w świecie, nasunął przed oczy nasze przykłady kupy kamieni, żelaza, betonu i linji nic nie znaczących dla upamiętnienia bezmyślności takićj, jakiej nie było jeszcze na świecie.

Ślęczenie nowoczesne bawi się przeżuwaniem po raz niezliczony jednych i tych samych ogólników, aby się łudzić czysto gołosłownie, że toubynajmnićj nie jest żadna „archa-i z a c j a klasycyzmu” stara, tylko coś nowego. Wystarczy, aby było coś niezgrabnie narysowane i podane dzików strzępach linji urywanych a poplątanych, już daje to komuś podstawę do twierdzenia o nowości sztuki.

Im usilniej nowoczesność bronić chce się przed banalnością aż przygnębiającą, tém właśnie gorzej wali ona tylko „na nowo“ same nieporadności a grubjaństwa.

I to wszystko razem zaprząta nasz świat umysłowy, kulturalny, estetyczny i postępowo uszczęśliwiający wtedy właśnie, kiedy nikną z powierzchni ziemi ostatnie szczątki

zabytkowe Cieśli etwa polskiego!... Ważniejsze stokrotnie mają być owe prądy dla szukania urojonego dróg nowych, gwoli stworzenia z niczego stylu modernistycznego. A choć go wcale niema jeszcze, choć o nim nikt wyobrażenia nie ma, na czćm on się zasadza i jaki wyraz dałby mu określenie, mimo to urzędowanie nowoczesne z upojeniem wrzeszczę, aby życie nasze cieszyło się nadal brzydotą wprost bezczelną.

li<

I,

I « /N IM' rj,

I musi drogą taką „polskie budownictwo drewnia-

ne“ przepaść bez śladu ! Nikt ani w Polsce ani w świecie nie powić ani słowa o nićm, gdyż nikt niema wyobrażenia, coby mogło stanowić wartość jego. Książki polskie będą miljonowe tłómaczenia podawać z końca świata o murzynie lub orangutanie, ale ani słowem

jednćm nie dotkną Cieślictwa polskiego, którego one dojrzeć nigdy nie inogą. Zacieśnienie i zaciemnienie odnośnie do swoistości naszych własnych przerażające. W ogóle bowiem myśli się powszechnie, że nic nigdy u nas nie było ani

y...    .

---

Ib

Sr

r '<■

i,

i.

ll

III ' '

Va

^X-_v£Ok

gjj

Rys: 44. Bok stodoły w murach pruskich jako kaszubskich, Ha Pomorzu.

(Oksywia koło Gdyni).

ii)

ciekawego, ani ważnego, nie mogło być coś takiego, coby miało wartość, bo w żaden sposób nic nie miało ono u nas prawa, wszak tylko to w Polsce możliwe co głosi niemieckość pochodzenia! Tak!...

Jl

I'

W istocie atoli prawdy sztuka nasza ciesielska i okazy jej po naszych zabytkach drewnianych, do dziś żyjące, zgoła co innego głoszą ! Opiewają one świat boski a wzniosły, wyłącznie duchowy i doskonały, do którego czło-

■?

'JCM

......I.

M.

wy

TC:

ÏC^Ï.

w,\ . ,z//.

Rys: 45. Wiązanie u dołu dzwonnicy drewnianej przy cerkwi na Staro-Czortkowie, na Podolu. (Sobótki dookoła dzwonnicy)

wiek dążyć musi, bo jest to zawsze prawdą rzeczywistą, iż bywa człek stworzony na podobieństwo Boga. Linje, kształty, bryły i wiązania tchną mową górną tak, jakby to prawił prorok najdawniejszy i powtarzał sam Skarga. Sama górnolotność czysta święci tu zwycięstwo swoje. Samo podniesienie serca wywołuje zachwycenie.

Głębia i wyżyna razem objawiają prawdy niezmienne, niewzruszone, wieczyste, zawsze i wszędzie jednakowo zrozumiałe. Cały porządek świata i zgodność przecudowna w przyrodzie, razem o Stwórcy mówiące, uderzają głoskami pomnikowémi o serce i sumienie

pouczająco i prostująco. Wielkość a prostota, jak mądrość najwyższa, podtrzymują zdrowie narodowe i czułość serdeczną obracają na cnoty a pracę sumienną łączą ze zasługami.

Mówiąc po pol-

Tak!... ale trzebaby koniecznie starać się o rozumienie tych wszystkich wołań i przykazań. Polska odrodzić się może jedynie drogą „idealizmu“, którego świat dzisiejszy zgoła nie pojmuje, bo od dawna spoczywa we więzach „materjalizmu“. sku, Polska była stworzoną w środowisku pasterstwa i życia przy pługu do patrzenia w Niebo, a kołodziej Piast, jako pszczelarz, był jakby kapłanem świętości Boskich dla świętości Narodu. Kołodziej przedewszystkiem umiał zdziałać koło jako rzecz świętą, tworzył koło mir i kąt o mir i uchodził dlatego za dostojnika, przez siły niebiańskie cudownie naznaczonego.

•A

!i

Tylko pojmowanie górnolotności i boskości było Przeznaczeniem Polski! A wpływy mnogie, od czasów najdawniejszych działające na Polskę, znaczyły tyiko chciwość czysto zmysłową, nieludzkość najdzikszą, zgorszenie i sponiewieranie serca a sumienia. Kultura i cywilizacja psuły Polskę tak długo, aż wszelkie jej porywy i uniesienia obróciły na zgubę najpodlejszą. Naród polski padł ofjarą zepsucia i zwyrodnienia za działaniem . Bony i Marysieńki, za rozpętaniem Krzyżaków i Sasów zwyrodniałych.

.leszcze powstania świadczyły o poczuciu żywćm dla Posłannictwa górnego, o którem pieśni i wieszczenia przodowników naszych tak potężnie mówią.

Rys: 46. Brama z Kamionki Strumiłowej. Miecze Jako zwieracze.

Niestety! nie może atoli dziś naród polski pojmować treści obumarłej pod zwaliskami przeszłości wielkiej i sławnej, ponieważ dla nowoczesności nie mają one istotnie już ani ognia ani wartości. Życie postępowe dzisiejsze, z kulturą i cywilizacją skojarzone, zerwało doszczętnie z przeszłością, dla którćj krzewi się tylko nienawiść i pogardę a łudzi się ono nadzieją próżną, jakoby nowość podawała coś „lepszego“. To „lepsze“ jest pozbawione wiary we wszystko — a za niewiarą kroczy upadek trzymający się tylko ciała i zmysłów. Ta kultura, która ma iść na wieś polską, jako wybawienie, jest próżnością i nikczemnością, aby wszystko dziś ludzkie obracało się około pożądliwości grubych i namiętności aż zezwierzęconych. Dla przykładu powołujemy się na urywek p. t. „Najpiękniejsze oczy na Starem Mieście“, („Naokoło świata“ zeszyt 59). Ulice Bógaj i Koła Krzywego poszły na tło do obrazu, w którym pijaństwo i wyuzdanie rozpasały chucie najciemniejsze dla rozpusty bezprzykładnej. 1 ta Jagódka o oczach najpiękniejszych spędza z Olesiem noc w pokoju kawalerskim, na to, aby pokazać, że ten Bógaj starodawny, przypominający niebo bogów w gaju mieszkających, przemienił się dziś na jaskinię łotrowską Staromieścia. Ani krzty ducha, ani śladu serca poczciwego, ani znaku woli dobrej, ani przypomnienia tego, co nazywano sumieniem ! Kłębienie się rozpasania i przewracanie się niegodziwości. I takiémi to naukami ma iść miasto z kulturą na uszczęśliwienie wsi polskiéj !...

I jakże może to zbiorowisko ludzi wynarodowionych a zwyrodniałych rozumieć, czém żyją duchowo a uczuciowo zabytki polskie? Czém są pomniki sławy polskiej, w linji najpierwszej, pomniki polskiego budownictwa drewnianego?... Ci „postępowi“ nie mogą zdobyć się na nic innego, chyba tylko na oplucie siebie i drugich, chyba na kopanie a wyszydzenie dla objawu życia pełzającego po błocie...

ittpi

-f... . „

?.

ii

•'fi J~v,

Bi

Wiz : 47. Dzwonnica przy cerkwi w Zaleszczykach nad Dniestrem. Okienka na zasadzie dwudziału. (Zdjęcie własne).

A jednak mimo wszystko po zakątkach, tam, gdzie ani kultura ani cywilizacja nie zaniosły jeszcze jadu swojego i nie wszczepiły trucizny postępowej, budzą budowle niektóre zastanowienie nasze na widok ich niezwykłości, która nas chce cucić z odrętwienia i orzeźwić wśród obojętności. Zapytać się godzi, co ta niezwykłość kształtu oznacza i skąd ona pochodzi ?... Oto popatrzmy na monastér stary w Supraślu, na Polesiu, pośród puszczy Błudow-skiéj.* Jest to okaz przypominający zamek cztćrowieżowy, bo świątynia zbudowana w czworobok z czteroma basztami, zaopatrzonémi do dziś jeszcze w strzelnice. Założenie rzuca się przemocą w oczy badacza, który popada w osłupienie. Pomimo wyroczni, głoszącej u nas powstanie wszystkiego wedle wpływów i wzorów zachodnich, mamy przed sobą obraz, który najwyraźniej należy tylko do Wschodu czyli do tak zwanego b i z a n t y n i z m u. Znamy przecie doskonale budowle we Francji o ustroju kopulastym, przy którym występują zawsze kopuły z linji ostrołucznćj powstałe i na łękach ostrych, pomiędzy żaglami, spoczywające. Są to zabytki początkami należące do wieku XII. i XI-go, kiedy znacznie wcześniej na Wschodzie, w Sarmacji, kwitnąć wzory musiały znakomitościąkształ-towań. Świadczą one wymownie, że założenia kopulaste z Ostrołękami być tu musiały prędzej rozwinięte i wykształcone, skoro podziałały na zachód tak daleki. A zatem cerkiew bazyljańska w Supraślu jest wschodnia, razem z kopułą na środku na czterech filarach wewnątrz spoczywającą i z czteroma szczytami, idącymi na wschód i zachód, na południe i północ!... Cztery wieżyczki w kole założone wychodzą w cztery strony świata. Oto piątnica sarmacka!

Jest to zatćm układ całkowicie wschodni, należący stanowczo do wyrazu sztuki czysto miejscowej, albowiem architektura tutaj gotycka a potem barokowa to utwór kształtowy, jaki w całości uważać musimy za dzieło wychodzące z pomysłu czysto sarmackiego. Nie podzielamy zgoła zdania, jakoby gotyk ibarok należały wyłącznie doza-* „Z zakątka nieznanego“ — Supraśl i monaster bazyljański, Tyg. illustr. (Zeszyt 46. 16. XI. 1929).

chodu. Ostrołęka była najwcześniej znaną właśnie u nas w Sarmacji. Zbratanie sztuki cerkiewnej ze sztuką kościelną w Polsce orzeka wyraźnie o jedném źródle wspólnem, mianowicie źródle, tkwiącćm jeszcze w polskiém budownictwie drewnianém. Jak wszędzie tak i u nas architektura ciosowa i ceglana wynikała z wzorów najpierwotniejszych, rozwiniętych na ciesiołce polskiéj.

• +4« r-

O ile silniej działał w Supraślu duch rodzimy niech dowodem będzie to, że obrazo-staw (ikonostaz) we wnętrzu w szczegółach przynależy jędrnie do sztuki Odrodzenia Gdańskiego i pochodzi z ręki mistrza rzeźbiarza Andrzeja Modzelewskiego, (z r. 1664), a zatem Polaka. Co ciekawsze, iż obrazy malowane a zaczerpnięte widocznie z ikonostazu starego, przystosowane do arcydzieła nowego, tego Modzelewskiego, są tak gorąco polskością przepojone, że twórca nawet Mojżesza nie wzdrygał się ubrać w żupan ze złotogłowiu, w pas polski złotolity i w polskie buty safjanowe. Żołnierz tam po polsku uzbrojony i białogłowa w ubiorze polskim wieku XVI. I tu mówić i powtarzać na ślepo, ciągle bez opamiętania. . o działaniu mistrzów flamandzkich, holenderskich, włoskich i niemieckich!,.. Jakkolwiek zapiski klasztorne podają tylko nazwę malarza, mistrza Wincentego, mimo wszystko obrazy jego w strojach polskich pozwalają na wyrok, że był to twórca rdzennie polski. Cały Supraśl dysze tą pierwotnością sztuki polskiéj, swojskiej. Układ monasteru wychodzący z kopuły w środku pomiędzy wieżami to piątnica szczerze sarmacka, wykształcona jeszcze w Cieślictwie polskiém. a zatem źródłowo sarmackiém. Świątynie na cześć Światowida były budowane z kopułą i z wieżami, skąd spostrzegano wschód słońca, zachód, południe i północ. Oto przyczyna, dla której wiara nie trzymała się ziemi, lecz przeciwnie ulatywała w Niebo! Ten idealizm podtrzymywał Polskę aż do czasu, kiedy dwory włoskie a potem francuskie uderzały o Ojczyznę Sarmacji z całą potwornością zepsucia i skłonności zmysłowych. Polska upadła przez wpływy wrogie a obce jéj Przeznaczeniu wrodzonemu. Ślachta musiała zejść na manowce, gdy trzymać się już nie mogła wzniosłości Posłannictwa.

ÉÉÉ-

mm

‘ : 4* .V * '

■    ' RHL

• 4:,;;Kr

il

a tylko praca rozumu człowie-

ti

Cieślictwo polskie to dusza wzniosłości, zaczerpnięta z prawd, od wieków żyjących i na wieki wieków tak niezmiennych, jak jedna i ta sama jest tęcza dzisiejsza i tęcza z czasów Potopu. W świecie i wszech-świecie, w przyrodzie i w życiu ludzkiém właściwie nic a nic się nie zmienia

:ł- -Mm

V-v*

f.

czego, na ciele i na zmysłach się opierającego, pożąda ciągłej odmiany, niespokojnej zawsze!.. Oto wymysły stylów, jakie mają objawiać nieustannie nowość urojoną !

Wiz : 48. Bania nad wieżą, wedle ośmiogranu sarmackiego.

W obec nowości i gorączki pożądania zmian falujących, wyraz starodawności Cieślictwa sarmackiego rzeczą niezrozumiałą!

Stąd niszczenie zabytków polskich, stąd ich poniewieranie, stąd obojętność grzeszna w obec ich treści i stąd nawet pogarda ich wartości. Z całą bezwzględnością prawo nakazuje budowanie z cegły, byle nie powtarzać Ciesiołki starej!..

Opieka urzędowa narzuciła nam dziś prawidła bezprawia, wedle którego nie wolno żadną miarą przypomnąć teraz linję z przeszłości — bo musi teraźniejszość brnąć

w bezmyślności nowoczesnej. Oto ginie sztuka polska a zatém i Cieślictwo polskie w zapomnieniu i w niepamięci, jakby my sami musieli wierniej spełniać zadanie unicestwienia polskości, aniżeli to czynili najzaciętsi wrogowie nasi!...

Polska w obec tego nie widzi już żadnych Myśli Przewodnich, jako Mocy Wysokich i Wyższych, działających na człowieka i wśród twórczości jego, dlatego ubolewać nam aż do rozpaczy, iż popełniamy sromotnie samobójstwo wtedy, kiedy odradzać się winniśmy z korzeni najgłębszych !

Wiara nasza, błogosławiona przez tyle wieków i tysiącolecia i błogoczczona z takim serca zapałem, ustąpiła już chorobie bezwyznaniowej, aby postęp tern się szczycił, że niczego nad sobą nie uznaje, prócz drapieżności mięśni.

Im atoli głębiej zapaść się ma ten skarb nasz w przepaść bezdenną, tém skwapliwiej zapisać nam sobie w pamięci potrzeba obraz piękna rodzimego. Trzymał się on téj zasady, że prawdy najwyższe są tak nieodmienne, jak obie tęcze niebieskie, wskazujące przymierze z niebem. Jeżeli dziewica wiejska z okolicy Łysogóry i Świętokrzyża w święto przybierze suknię siedmiokolorową w barwach tęczowych, pasami ku dołowi od pasa spadających, to piękno owo zaprawdę nie da się przewyższyć żadnemi nowościami wedle zachcianki dorywczćj, ponieważ tęcza dla Polaka wskaźnikiem najdawniejszym, zawsze jednakowym,

Takićmi barwami tęczowemi, wiecznie świeżćmi, choć od początku świata okaza-nćmi ręką Stwórcy, to są wdzięki i rozdoby wykształcone na polu Cieślictwa polskiego, Do tego wszystkiego, cośmy już rozprowadzili w dziele : „Polskie Budownictwo Drewniane“ (1914), przyłączyć chcemy jeszcze ozdoby z tęczy, która widnieje w Cieślictwie Polskiém.

Roztoczy się oto przed nami widnokrąg, pełen cudów, bylebyśmy chcieli wtopić się w szczegóły i wpoić w wartości myślowe.

■¹ 'H' lillllllvK

ii/(iinTroV

i?

//■/»

if/l/

/'hijllti_____

nf(i *mu i

'Ml'

Lii i u

ULUJl. 'LiuinmiiuiUPU-Mum¹ tmimllH llivnW^Nw^-

y\ \ y V v A\\

l'l

ISÜÜÜiE

•ri;.:

Łi

I

tgmm m

r mm

Kil

Mli

Rys : 49. Dom podcieniowy o dwóch krzesłach, z przystrzeszkiem górnym i dolnym. (Ciężkowice nad Białą'.

ZNAMIONA POMNIKOWE

DO DZIŚ ŻYWOTNE

CAŁEGO CIEŚLICTWA POLSKIEGO

Rys 50. Wzór ośmiomiru, — z dwóch czwartaków złożony.

*

.1

' *,jT

'!

•. • ' r^S

liii

iii

li

J-'

!■

te

z;

j_

m. •    V-\

Mr iii

W:,|,!l

\\~

lir

- . w

ii?

'ifl

¹ ■ fi li i i ,i

ni

■i

■i

Rys : 51. Bok stodoły w Osjaku, nad jeziorem, tuż obok kościoła klasztornego, gdzie spoczywają szczątki króla Bolesława Szczodrego. (Karyntja).

CSSSïSedle Długosza na skale Wąwelskiej stały kościoły drewniane, wzniesione na 11 Tin j mieiscu    pogańskich, odwiecznych, należących do Krakowa, jako stolicy

na-

Ł&MliMj Małopolski, obok Gniezna, stolicy Wielkopolski. Dwie stolice były, bo były te dwa określenia narodu. A nawet Wielkopolska miała sama dla siebie Gniezno i Kruświcę, stolicę większą i mniejszą, jak Małopolska jaśniała Krakowem i Lwowem, który zbudowany pod Górami L wiem i, (Montes Leoninae — wedle Szaraniewicza), istniał pewno o wiele wiele dawniej, jak się to nam wydaje.

Świątynie drewniane na Wąwelu nie były same dla siebie oderwane, wyjątkowe! Nie ! wypływały one ze sztuki panującej w Sławjańszczyźnie, która miała ciesiołkę znakomicie wydoskonaloną jeszcze w tych czasach, kiedy Noe korab ogromny ze sztuką starą budował. Piast Kołodziej nie co innego głosi przed światem jak chwałę ręki pracującej cieślicą lub siekierą, okszą i toporem, aby przed narodem okazywać światło świata pod znakiem kołomira, to znaczy krzyża w kole.

Do koła musiały być przystosowane boki ośmiokąta czyli ośmiogranu, aby wznieść z drzewa budowlę o ośmiu bokach, taką, jaką po dziś dzień jest kościółek Ś-tój Małgorzaty, na Źwierzyńcu pod mogiłą Kościuszki w Krakowie, wzniesiony na skale, na miejscu bałwochwalni z czasów niepamiętnych. Tak! na ośmioboku oparte być musiały te świątynie najstarsze na górze wąwelskiój, pobudowane w czasach arcyksięcia Krakusa i królowej Wandy. Nieprawdą to jest, jakoby Akwizgran miał być dopiero miastem Karola

Tm

Wielkiego. Nad Renem był to gród jeden z najstarszych, biorący nazwę od ośmiogranu staro-lęchickiego !.. (Rys: 35. str. 36).

vu

ii

"W

Ośmiogran, to założenie święte wedle ośmiomiru, gierałtu, ośmiorogu, krzyża jako miru dwoistego, czyli podwójnego! (Rys; 50. str. 47).

'‘■..i

«1

Rys: 52. Koło młyńskie z Mnikowa koło Krakowa.

Mir podwójny domagał się dwoistości nawet w założeniu stolicy pierwszej Gniezna i stolicy drugiej Krakowa!... Wedle Długosza Popiel syn Leszka przeniósł stolicę z Krakowa do Gniezna, gdzie była kolebka najstarszych książąt polskich. Popiel ten urządził stolicę drugą, zapewne mniejszą, kiedy Gniezno być musiało stolicą większą, a ta mniejsza to Kruświca, gdzie musiały się odbywać okrąż-wiece, krąż-wiece. Wspominamy o tém dlatego, aby uprzytomnić nam raz jeszcze prawdę, która dotyczy starożytności ogromnie dalekiej, skoro Kruświca (krąż - wieca), jako najpóźniejsza, jest przecie związana ze stołpieniem w Polsce najstarszym, należącym do czasów bajecznych, przeddziejowych.

Trzeźwość nauki i jałowość dociekań, jedynie na podstawie dowodów wypisanych

rękami obcémi, sprawiły to, że poglądy nasze nie uwzględniają zgoła żadnćj przeszłości przed Mieczysławem I-szym. Wszystko miało-\    * by się rozpocząć dopiero od budowania u nas

na wzorach sztuki bizantyńskiej i koniecznie zaraz romańskiej. Z uwagi, że z dzieł szcze-\ golnie niemieckich najlepsze mamy wyobrażenie o bizantyniźmie Carogrodzkim, przyjmu-

I m

Rys: 53. Skrzydło „Krzyżak“ z wiatraka koło Tarnobrzega. Śmiga każda ma część mniej- rozwoje w kamieniu i w cegle, szą i część większą.

jemy zatem, iż budownictwo nasze drewniane ■4- nie inaczej powstało, jak drogą naśladowa-/ nia w drzewie kształtów sklepienia i założenia bizantyńskiego. Sprzeciwia się to w sposób aż nadto rażący istocie rzeczy, albowiem dzieje ludzkości i świata upewniają nas najściślej, że zawsze i wszędzie ciesiołka jest pierwotną, podstawową, a dopiero z kształtów budownictwa drewnianego wyłaniać się poczęły

Nie podobna z przyczyny tej pogodzić się żadną miarą z orzeczeniami, które przyjęła za pewnik wiedza najmędrsza w Polsce, jakoby w polskiém budownictwie drewnianém czwartak, (czyli kwadrat), wzorować się miał na czwartaku bizantyńskim dopiero z Carogrodu, Konstantynopola. Nie ! wręcz przeciwnie założenia dośrodkowe w Sarmacji starej i najstarszej, oparły się, na tysiące lat przed powstaniem bizantynizmu sklepiennego, o myśl przewodnią dla oddania czci w utworze kształtowym drewnianym, nie murowanym. Zapatrywania ogólne, wyciągane tylko z dzieł nienawistnych, są tak błędne i przewrotne, jak dziwaczny jest sąd nasz o Sarmacji, której my się lękamy, aby nas nie posądził kto o dzikość naj-sroższą i głupotę najciemniejszą. I tak się dzieje istotnie, że Polak dzisiejszy wzdryga się przed nazwą Sarmacji, ponieważ nauka obca przekonuje go, jakoby Sarmaci sami siebie zjadali i wstydem tylko darzyli, kto do nich by się chciał przyznać.

A jednak... Sobieskiego świat cały zwie lwem sarmackim. A jednak pieśń powstańcza do Tadeusza Kościuszki woła na wstępie: „Ozdobo ziemi Sarmackiej“... (Bard Polski oswobodzonej — Lipsk 1881 str. 77).

Rys: 54. Ozdoba ze śrebra do pasa

górą złocona. Z muzeum w Moguncji. Dwie głowy końskie jak na śwa-

Więc jakto pogodzić?... Ze strony jednej odtrącamy wszelkie przypuszczenia możliwe, aby się nie narazić, że my Sarmaci mielibyśmy co wspólnego z ludźmi do zwierząt podobnymi — a ze strony drugićj słuchamy z osłupieniem, że bohaterzy nasi najwięksi i najserdeczniej umiłowani to właśnie są Sarmatami.

rogach ciesielskich.

Oto dowody, do jakich to przewrotności nauka tylko z zachodu czerpana przychodzi. Podobnych sprzeczności w życiu Polski, w Jéj obyczajach poprzekręcanych, w Jéj sztuce, w Jéj nauce nowoczesnej jest tak wiele, iż śmiało orzec można z goryczą, jako Polska teraźniejsza to twór arcydziwny.

Nic tak nie ujawnia tych przeciwieństw pomiędzy sądem naszym a prawdą żyjącą, jak wyroki dotyczące Polskiego Budownictwa Drewnianego. Czyta się co kartka i to po dziełach najpoważniejszych, pod godłem mądrości najwyższych, że budownictwo owo u nas niema zgoła wartości żadnćj, jest odbiciem tylko sztuki norwegskiéj, jest naśladownictwem wzorów niemieckich i pochodzi z pobudek najnędzniejszych, niemal źwierzęcych. Człowiek pierwotny, ten poczynający sobie dla zabezpieczenia ciała i dogodzenia potrzebom zmysłowym, miałby najpierw budować k o-lóbę a dopiero potem świątynię. Przedtem była kleć prawie przypadkowo zestawiona, a dopiero na jéj wzorze powstaćby miała budowla dla czci Boga przeznaczona.

Rys: 55. Tarczka śrebrna wykładana złotem, jako sprzączka. Z wykopalisk gier-mańskieh. Cztery kółka małe i kółko większe to piątnica na świążczycy (swastyce).

Poznajemy wyraźnie, o ile założenia takie są w zgodzie z dążeniami nowoczesności, które nie mogą niczego innego dojrzeć po za czynnościami] bytowania na tle mięśni i namiętności!...

Niema nieszczęścia dla Polski większego nad to stałe trzymanie się zawzięte jednego tylko zapatrywania się na sztukę, to jest szukania śledzienniczego wpływów i wpływów tych wpływów. Mniejsza o to, że jest to przeważnie wynik zaślepienia — gorszą dla Polski jest zatrata wiary w głębie myśli górnych, któremi żyła Ojczyzna o wiele wcześniej i dłużej, jak

in

Rys: 56. R y ś z chałupy Kuby Kołodzieja na Krupówkach w Zakopaném. (Matlakowski, tabl. XVII.)

Jak długo źródła myśli naszych i poczucia naszego nie ożywimy, tak długo poglądy nasze na sztukę będą kłamliwe na rzecz tylko wpływów.

Tu spoczywa przyczyna główna, jaka nie pozwala na osiągnięcie prawdy szczerej. Uwzględniamy samą tylko siłę dźwigania i wiązania a nie bierzemy wcale na uwagę siły duchowej twórczej, działającej wedle potrzeby serca i sumienia i pragnącej objawienia sie-bie za pomocą treści sztuki.

Nauka polska, od czasu rozwoju badań naszych nad zabytkami polskimi, ciągle trwa w środowisku jedném i jedynóm, jakoby w Polsce od potopu nic a nic nie było, zaledwie nieudolności w poczynaniach, a potem nagle wpływy ze wszystkich kończyn świata. Wiedza w Polsce obraca się drogą kołowacizny około celu jednego, aby wynaleść i ogłosić skąd wpływ dany pochodzi i z jakim on potem wpływem się łączy i tak dalej!...

Rys : 57. Ryś sosrębika z chałupy Wojtka Ustupskiego w Olczy. (Matlakowski, tabl. XVII.)

Europa cała. Słusznie w pracach najnowszych spotykamy się z wołaniem o Posłannictwo Polski wedle proroctw wieszczów naszych.*)

Duch narodu naszego nie potrzebował wcale zapożyczania się u sąsiadów, ponieważ sam dzierżył berło wiary natchnionej, o wiele więcej wartości posiadającej, jak pyszalstwo rozumu, wyjałowionego polityką państw europejskich.

To też koniecznie w tém miejscu przypomnąć musimy zdanie Augusta Cieszkowskiego, (Ojcze nasz. T. III. str. 274), że obrządkami Ducha to uprawa i cześć Piękności!

Określenie to arcywzniosłe każe przyznać, że w całej sztuce Ludowej a Polskiej mnogie pierwiastki, tkwiące w starodawności niepamiętnej, są właśnie jakby obrządkami Ducha. Zamiast szukania chorobliwego wpływów trzeba nam objawienia tego Ducha, iżbyśmy my sami siebie poznali. Wtedy okaże się prawdą to, co pieśń powstańcza głosi :

vMy wolności mamy oczy —

A wzrok wolny granic nie ma!u

(Stefan Garczyński.)

... J

H"

U.. ag

sis

■rr.;

-------'J "T».

Żadnej siły twórczej zasadniczo się nie przyjmuje. Rozum ludzi u nas ograniczać się miał w pierwot-ności li do zaspakajania chuci i potrzeb krwistości. —

Ponadto pustki być miały.

Otóż to wszystko jest brednią opartą o założenia najfałszywsze !... Człowiek pierwotny wszędzie i zawsze o wiele większą rozporządzał mocą ducha i siłą twórczą, jak się to nam dzisiaj wydaje. Ten Sarmata, tworzący całą sztukę Szczytyjską (Scytów), obdarzony był przenikliwością znacznie wyższą od ślęczenia nowoczesnego. Było źródło natchnień

*) Łucjan M. Freytag: „Prawo życia“ — oraz dzieło drugie: „Wiara, Wiedza i Miłość”.

takich, jakie wynikały rzeczywiście z tchnienia Boskiego. Były głosy wewnętrzne, całkiem odmienne od pobudek skrajnie zmysłowych a pożądliwych. Drogą tęsknoty nieznanej sięgały one w światy tajemnic tak, jakoby widziały tam wszystko o wiele jaśniej i piękniej, aniżeli osiągnąć to może człowiek przecywilizowany i przeuczony.

'C.

'O

Joanna d’Arc, dziewczę proste ale bogobojne, bez nauki światowej i bez zdolności szkolnej, jakąż odegrało rolę w dziejach dzięki sile jasnowidzenia i słuchania głosów boskich a świętych. Już jako 13-letnia dziewica rozumiała, czém są głosy nadziemskie, głosy świetlane i dlatego ogłosiła posłannictwo swoje. Cudów dokonała łaską Boską!...

^§§|

4>......

Ale świat, zawsze jednaki, nietylko nie zrozumiał jéj wpływu, ale posądził ją o czarno-księstwo i skazał na płomienie. Nad głowami Dziewicy ulecieć miał gołąb biały!...

Rys: 58. Ryś sosrębu z chałupy Jędrzeja Tatara w Zakopaném. (Matlakowski, — tabl. XVIII.)

Nauka świecka aż do przesady, obraca to wszystko w pośmiewisko, chcąc siebie uważać za mądrą — bo zwycięstwa Dziewicy Orleańskiej pochodzą... tylko z głupoty!

I nad lwem Sarmackim, nad Sobieskim, unosił się orzeł biały (jako gołąb) w chwili

zwycięstwa pod Wiedniem!... A miecz poświęcony Dziewicy Joanny przypomina miecz polski, z nieba zesłany w rękach JBolesława Chrobrego, Leszka Czarnego, Władysława Jagiełły i... nawet Kościuszki !... Kościuszko ostatni podniósł miecz święty w obronie świętości i dlatego jest prawdziwie On Ozdobą Sarmacji!...

Nauka książkowa w to nie wierzy wcale i musi tak czynić, bo karmi się mądrością świata obcą, nie boską. Sarmata wyklęty dziś w Polsce — lecz o dziwo ! na grobowcu jednym z najpiękniejszych w Polsce i w świecie, na trumnie Zygmunta Augusta, świecą słowa, że to był książę i pan Sarmacji całćj!... Czy to nie wystarcza ?... Co ?...

Rys; 59. Krzyż rzezany w drzewie, złożony z czwartaków w ośmiomir, jak wzór podaje. Krzyż cały mieści się w kole. (Jasionów na Huculszczyźnie).

Po nadto wszystko wiemy przecie na pewno, że królowa Salomea nazwaną była w napisie grobowym kaplicy u 00. Franciszkanów w Krakowie „Chwałą Sarmacji“ t. zn. „Galatum Regina Salome, Gloria Sarma-tici“. Jakiż to dowód silny dla przekonania nas, że Sar-macja zawsze była dumą Polski.

Dziewica Orleańska przez prostotę serca i sumienia otrzymała jasnowidzenie! I naród nasz w prostocie cnót natchnionych doznawał jasnowidzenia! Naród sarmacki w pierwotności dziejów swoich więcej miał warunków gwoli słyszenia głosów niebiańskich, aniżeli naród kulturą nowoczesną przeżarty i wyzuty z poczciwości. Jak już to rozprowadziliśmy po dziełach *)

*) Mir —Sława, Znak Krzyżowy. — Sklepienia Polskie. —Utwór Kształtu.— Zabytki Miasta Lwowa. -Mistrz Twardowski. — Malbork (Zamek górny, Zamek dolny). I tak dalej.

i jak to powyżej wykazano, szczep cały Sławjański a przedewszystkiem naród Star o-L ę c h i-t ó w skłonnym był od zarania państwowości swojej do patrzenia w górę i do słuchania głosów świętych. Jeżeli Słowacki w Balladynie wprowadził króla Szczyta, (jako Scytę), to duchem

___wieszczym powtórzył to, co żyło wiarą w narodzie, że korona Piastów

naszych to korona święta ze szopki Betlejemskiéj !... Tak ! to prawda! .... stąd nasza korona.

Zbawiciel niegdyś, wyciągając rączki,

Szedł do niej z matki zadumanej łona ! ! !

A zatem naród Lęchitów to szczep starodawny, skoro otrzymał koronę świętą wprost ze stajenki P. Jezusa. Korona tak święta mogła to sprawić, że naród stał się godnym Posłannictwa, wszak obyczajem starym ten Scyta czyli Szczyta, jako król i mędrzec ze Wschodu: „Z Lęchem się mieniał na obrączki!...“

Obrączka znakiem widomym koła świętego, na którem to kole może być opisany czwartak większy i może być w koło to wpisany drugi czwartak mniejszy!.,. Oto prawo dwojenia.

To nam wyjaśnia przyczynę, dla której budowle prawie wszystkie, źródłowo w Pol-skiém Budownictwie Drewnianém tkwiące, musiały być w czwartak założone. Na str. 9 podniesiono już powyżej, że świątynia być musiała dziełem najpierwszém w tym porządku. I tak jest! W „kościelcu” staro-lęchickim nasamprzód jasnowidzenie swój wyraz znaleść musiało. Stąd kościoły dwa Ś-go Jerzego i Ś-go Michała na Wawelu (wedle Długosza Wąwelu), jako drewniane, mogły także powtórzyć k o ściele e pogańskie, do bałwochwalni, do bóżnic pogańskich należące. Przyjęto c z w a r t a k duży i czwartak mały! Rzut poziomy dla tego najstarszego kościelca staro - lęchickiego mógł się tak przedstawiać, jak to rys. 7 na str. 11 wyobraża.

W dziele „Prawda ruska“ znajdujemy przecie, że miasta w Sławjańszczyźnie były z drzewa budowane, lecz z tego nie wynika bynajmniej, aby równocześnie nie była tutaj

wydoskonalona i sztuka murowania. Dowodem najlepszym sama Winę ta, której ślady były jeszcze widoczne w r. 1771., w gruzach świadczących o gmachach ozdobnych i wspaniałych. Unicestwiono i uprzątnięto z ziem naszych wszystko — bo niszczenie celem wrogów na-

Rys: 60. Wzór z tkaniny, znalezionej w grobie przeddziejowym, w Ho-rodnicy — (Grodnicy.)

(Światowid I.)

'is-<

li

-£ szych, byle śladów polskich nie było

/k

Rys: 61. Czwartak w krzyż podwójny czyli „ośmio-mir“, stosowany powszechnie na Pomorzu i w okolicy Gdańska.

w świecie.

lii

Kościół w Arkonie na Rógji (Róg-jan) miał wewnątrz cztery słupy, na których kobierce purpurowe były rozwieszane. Inna świątynia miała w pośrodku kopułę wielką. „Wzniesienie téj świątyni przypisują pewnemu mędrcowi, który żył za dawnych czasów w tym kraju“. (Sztuka u Sławjan — Kraszewski 113).

Poznajemy rzecz wielką, oto budownictwo w ręku mędrca, zapewne kapłana, który tworzył linje i kształty przez natchnienia w jasnowidzeniu. Mało który naród może się poszczycić mędrcami takimi, jak Anacharsis, brat króla Szczytów, mędrzec zaliczo-

Rys:-i62. Prostokąt w ośmio-mir złożony z beleczek, pomiędzy któremi środkiem cegły w okłos csyli jedlinkę.

(Z okolic Gdańska).

ny w poczet siedmiu magów świata ! Obok niego B i o n , mędrzec Sarmata, z nad Dniepru. Zamolxis mędrzec, Goć czyli Get rodem, uczeń Pitagorasa. Do tego ten król Scyta, Szczyta, o którym Słowacki mówi w Balladynie.

Czyż to nie dość, aż nadto, aby wykazać, jak obficie naród szczycił się przed wiekami mędrcami, którzy dawali twórczość w pomysłach budowli ? Stąd czwartak i czwórka, stąd koło i krzyż — to założenia o wartości najwyższej.

■m

X

JF

fik

fik

Niema ani w Europie ani w świecie na ziemi sztuki, któraby tak szczodrze obsypaną była mnogością pierwiastków najwymowniejszych, jak Polskie Budownictwo Drewniane. Każde dzieło i każdy w niém szczegół to wiara pisana znakami o treści nieśmiertelnej. Tylko przyłożyć myśl pełną świadomości, a ogrom wymowy wprowadzi nas w zdumienie.

Rys: 63. Obramienie okienka w kątomir założonego. Wzór z o ś m i o-

haus in Öster: - Ungarn — Nieder

österreich).

I to najciekawsze, że wszelkie kształtowania są przepojone jednolitością, co stwarza podkład ideowy, najpoważniejszy dla stylu! A to co żyje w sztuce polskiej, żyje w obyczajach i zwyczajach nietylko Polski, lecz Sławjańszczyzny ogólnej. Jeżeli na Kujawach w pochodzie weselnym idzie pan młody w towarzystwie drużbów dwóch, którzy go poprze- miru powstały. Na boku każdym dzają i drużbów dwóch, którzy kroczą za nim, to nie jest p° cztery czwartaki. (DasBauern-to wynikiem zachcianki, lecz nakazem z mądrości mędrców, którzy wszystko przeznaczali na naukę. Tak samo idzie panna młoda do kościoła, poprzedzana dwiema drużkami i zasłoniona dwiema także. Zatem czwórka jedna i czwórka druga. A każda czwórka z osobą główną to piątnica jedna i druga. Oto związek jednoważny z 4-ma słupami świątyni w A r k o n i e.

X'

y.

A zatem budowle najpierwsze świątyniowe musiały być zakładane albo w ośmioboku, albo w czwartaku na krzyż, czyli w kątomir i takićmi musiały być bożnice na Wawelu przed wiekiem X-tym. Biruta, Żmójdzinka sama i dziewica pilnująca ognia świętego — „znicza“ — na górze, po nad morzem Połągi, nie co innego przestrzegać miała jak tego, aby ten płomień nie zagasł a dymy wonne z bór-żtynu z wysokości wieży unosiły się nad krajem. Otóż wieża ta, jak dzwonnica staropolska, tak samo w czwartaku założoną była. To był arcywzór stołpienia, dla składania ofjar i wywyższenia rąk błagalnych !

Rys: 64. Wzór z posadzki na obrazie : „Dysputa Doktorów”. (Kaplica Jagiellońska czyli Świętokrzyska w katedrze na Wawelu).

Owe budowle najpierwsze w Sławjańszczyźnie a zarazem najdawniejsze miały za myśl przewodnią wywyższenie, ponad czwartakiem koła z kulą, z drzewa dośrodkowo wykonaną. To nie są pierwiastki dopiero bizantyńskie! nie! Kopuły w drzewie sięgają czasów o wiele starszych, może takich, w których twórczość w ogóle poczynała pojęcia najwznioślejsze oblekać w kształty. Kopuły złote Kijowskie, dające podstawę dla miana Kijowa złotego, opierały się najpierw o zeskład cieślictwa, z krążyn powstały.

Wiemy, iż cerkwi takich w Kijowie samym było 400, albo 600, albo 800 nawet, jak podają niektórzy. Świadczy to o wydoskonaleniu sztuki ciesielskiej, która rozporządzała mnogo-

ścią rozwoju. Mogły być cerkwie jedne z kopułą jedną lub z pięcioma kopułami albo nawet inne o 25-ciu kopułach, wreście także bez kopuł, przy wykształceniu samego układu w czwartak.

Na sposób każdy kopuła, jako znak kuli

świata lub wyobrażenie słońca, musiała być w Europie najwcześniej znana właśnie w Sławjańszczyź-nie, a zatem w Sarmacji . i w okresie nawet przed-dziejowym. Z drzewa przedostała się ona tuż przed średniowieczem, do budownictwa murowanego i sklepiennego, zatem kopulastego, to znaczy bi-

’iminipiniïïimminiHTiinilrni

um.'’

X'

YY/

liii

KM

1 iiPlTOOlifl liii ICTP

Hys: 65. Wzór oparty o kołomir w połączeniu z dwoma krzyżami zantyńskiego ! .. .

kabłąkowatymi. (Ze szafy w zamku Tyrol).

Słowacki w Beniow-

„Annaberg“

skim powiada :

Hys: 66. Wzór koło mira o 4 półkolach mniejszych i 4 półkołach większych. (Ze szafy w zamku „Anna-berg“ — Tyrol).

„Za groblą kościół Panny Zbawicielki,

Z trzema wieżami baniastémi w złocie/“

. Owe wieże baniaste a w złocie tonące to nie co innego jak kopuły, z drzewa najpierw składane, wedle mędrców-kapłanów staro - lęchickich dla przypomnienia świata

i słońca podniesione, iżby człowiek widział ciągle obraz Stwórcy. Trzy kopuły cerkiewek dzisiejszych to pozostałość z pięciu kopuł do krzyża czyli miru zestawionych, aby nastąpiło połączenie czwartaków i kół z krzyżem równoramiennym. Była to piątnica starodawna, do dziś jeszcze żyjąca. Po procesjach naszych, jeżeli ktoś uważnie patrzy, przekona się on niechybnie, jak cztery dziewczęta niosące ołtarzyk mały nośny (feretron), to również piątnica. Ten członek z bractwa, dźwigający chorągiew wielką Matki Boskiej Częstochowskiej, stanowi piątnicę razem z czwórką osób, które trzymają cztery końce wstęg szerokich, z góry chorągwi spadających. Ksiądz pod białodachem (baldach) i ta czwórka, niosąca cztery laski białodachu, to również piątnica. W Polsce dawnej występował tu zawsze ślachcic karmazyn, ślachcic zaściankowy, kmieć w sukmanie i mieszczanin w żupa-nie. Te cztery stany z kapłanem to piątnica. Jest to wyraz czysto sarmacki. I krzyż równoramienny zowiemy sarmackim i tę piątnicę podajemy za osobliwość czysto sarmacką, albowiem cała sztuka szczytyjska, jako sarmacka, jest polską i sławjańską. Polegamy stanowczo na orzeczeniu Plinjusza : nJScytharum nomen transiit in Sarmatas et Ger-manos”. Cerkiew ruska obkroiła piątnicę, wyrzuciła kopuły, jako banie boczne a zatrzymała tylko banie wzdłużne.

ii

Ml

Wm

[i

■K

—MA¹?

l/l

l'

f)

Wi

r/

Rys. 67. Wzór wychodzący z koło-mira, złożonego z 4 kół i 4 odcinków kolistych. (Ze szafy w zamku „Annaberg“ — Tyrol).

z pięciu czwartaków układu dziewięciopolowego, którego znaczenie rozsnuliśmy w „Mistrzu Twardowskim“. — Wszystko da się wyprowadzić na sposób każdy z czwartaka, albowiem to jest pierwiastek źródłowy i zasadniczy!...

'feg™

■Mi

III I

Kościół przeto Ś-go Jerzego na Wawelu i Kościół tamże Ś-go Michała, w początkach swoich obydwa mogły opierać się o wzór taki, jaki podaliśmy na rys. 7. str. 11. Kościelec z czasów pogańskich pewnie wychodził z czwartaka dużego, w środku którego stał słup drewniany, aby on podzielił wnętrze na cztery czwartaki małe i wytworzył tym sposobem piątnicę. Od słupa wykreśliwszy dwie osie główne, otrzymamy krzyż główny, a potem wprowadziwszy dwie osie przekątniowe, dostaniemy krzyż ukośny. Oba krzyże razem stwarzają ośmioróg czyli mir podwójny z ośmiu ramion t. zw. ośmiomir.

Ry: 68. Wzór złożony ze samych kątomi-rów, wedle krzyża podwójnego, ośmioramiennego. (Z ciesiołki Tyrolskiej).

To jest wzór zasadniczy, polski, który stanowi tło i osnowę dla utworu kształtowego w każdym stylu

polskim, Nadwiślańskim czy Zygmuntowskim, barokowym a nawet nowoczesnym.

Wedle takiego układu świątynia polska najstarsza, jeszcze pogańska, miała wiązanie

ścian wieńcowe, do których w osiach głównych, wedle krzyża głównego, przystawione były słupy, t. zw. „przy łapy“ —koniecznie powodujące „d w ud ział“ polski. Ten dwu-

dział stał się duszą twórczości polskiej. Ze ścian wieńcowych przejść musiał zaraz do podcieni czyli sobótek, tak, jak to rys. 7. str. 11. uwidocznia. Wtedy, kiedy bałwochwalnia miała być już przystosowaną do kościoła chrześcijańskiego, połączono wnętrze świątyni z czwartakiem małym, stanowiącym miejsce na ołtarz. Pomiędzy czwartakiem wielkim a małym wprowadzono łęk półkolisty, tęczowy, posiadający znaczenie największe w sztuce polskiej.

Cały rozwój i pomysł cały wynikł z głębi myśli przewodnich oraz z poczucia świętości na podobieństwo porządku światowego. Oto obrządek Ducha świętego !

Wszystko to razem uzasadnia słuszność poglądu, wedle którego budowla taka u ludzi pierwotnych, najpierw drogą wdzięczności i dziękczynienia, oraz chwały i podziwu, musiała być poświęconą dla ś wiąty n i a dopiero ze świątyni przeszły pierwiastki owe do tworów związanych ze życiem. Czasy obecne pojąć tego nie mogą, albowiem krzewią się dziś przekonania, jakoby o tém wiedzieć zgoła nie potrzeba, bo przemysł i handel, maszyna i technika żelazna wszystko zastąpią.

Ktoby dziś rozważał, czy świątynia była tworem najpierwszym w pomysłach ludzkich ?... A jednak to prawda niewzruszona.

Zaraz, obok świątyni powstał bróg, jako schronienie dla zboża świętego. Bróg to budowla, wychodząca również z czwartaka, odznaczonego czteroma słupami narożnymi

f\

Hä

ii)

lilii

iii

lilii

lilii

11

lii

Rys: 69. Wzór oddający pełne krzyże u-kośne równoramienne, o liujach półkolistych. (Z ciesiołki Tyrolskiej).

i nakrytego dachem ostrosłupowym. Bróg znanym był od czasów najdawniejszych, bo mówią o nim latopisy najstarsze. Bróg czczonym był nawet jako znamię świętości, bo herb Lęszczyc, jako B r o ż y n a, ma dach złoty a cztery słupy śrebrne. Sama nazwa Lesz-czyc od Leszka, Lęcha, świadczy w miejscu tém najdowodniéj, iż pracowała tu mądrość rdzennie rodzima, zatém swojska. Dach, jako kryt złoty, przypomina kopuły złote, a cztéry słupy śrebrne to uwydatnienie czterech kątów lub naroży czwartaka świętego. 0 podniesieniu rzeczy do wyżyny boskości, mówią właśnie : złoto i śrebro. Lęszczyc czyli Brożyna, Bróg lub Brożek, jako herb, należy do znaków rodowych w Polsce najstarszych tak samo, jak wszystkie znaki związane ze słońcem, księżycem, podkową, krzyżem czyli mirem i t. d. i t. d.

Od brogu krok jeden najbliższy do dzwonnicy przy kościelcu, przy cerkwi. I ten utwór kształtowy opiera się o czwartak bajeczny, sięgający w przeszłość prze-starą, kiedy to rozbrzmiewały głosy śpiżowe po grodzie Świteź, który stał jako okrąg miasta pięknego po nad wodami jeziora.

„Nieraz śród wody gwar, jakoby w mieście,

Ogień i dym bucha gęsty —

{Świteź).

Ten dzwonów gwałt przez słowa wieszcza narodowego nabiera potęgę, która choć tkwi w podaniu mglistém, przecie pozwala twierdzić, iż dzwonnica dla dzwonów znaną już była w starożytności Polski najodleglejszej. Ona, ta dzwonnica, to arcywzór ko-

I zgiełk walczących i wrzaski niewieście I dzwonów gwałt i zbrój chrzęsty“...

-'1

jr

»

■mmmm

WÆ-

m/4 mm

w fS

:i;

iE

^.y,---:

te

Hi

______

KI

HaU'ï!

!„

I,

l,<

I /r

li il

Rys : 70. Dwór o podcieniu czteroprzęsłowym z Litwy. (Z dzieła : Das Bauernhaus in Deutschland — Ermland und Litthauen).

chany a cudny, kształtu bajecznego, polskiego !... (Rys: 8. str. 12).

Niema zaiste nigdzie nauki tak wzniosłej, jak w obrazie dzwonnicy naszej, raz zwieńczonej kopułą złotą, drugi raz nakrytej dachem brogu złotego, ostrosłupa stromego.

A potem razem z dźwiękami gwałtu dzwonów, z dna jeziora Świteź, przypomina się klekot rzewny młyna wietrznego, to znaczy wiatraka, który okraszony baśnią o młynarzu i młynareczce podaje nam znaczenie koła boskiego, ze śmigami obracającego się czarownie siłą zaklętą. Wiatrak na polu stojący, w czwartaku zbudowany w krzyż, toć przecie krzyża k żywy, głoszący m i r boski. Aż młynarz z młynareczką, tą Kasią przepiękną, wpro-

wadza zaraz nas do wnętrza świetlicy świętej, która w czwartak zbudowana odgrywa rolę przybytku mieszkaniowego, poświęconego czci Jasnoboga, Białoboga, dlatego zowie się ona Izbą białą ! Białoizbą !

W owéj czwórce pierwszej: kościelec/dzwonnica, wiatrak i świetlica, tkwią zasady podstawowe wiązania ciesielskiego, polskiego, opierające się o układ wieńcowy kościelca i świetlicy, tudzież o układ słupowy wiatraka i dzwonnicy. —

Cieślictwo polskie, wykształcone w zakresie tych okazów, staje się dla nas nauką wielce poważną a bogatą. Przejdziemy znamiona najcenniejsze po koleji.

ÆÆmk

{///ja

Hi

émêm

l' i l !

4<lag8Mgl. ifiliilH

Ä=5

\V

s\

mm

mmm

W czwórce drugiej, która obejmuje stodołę polską, (rys:

9 str. 13), świronek lub spichrz starodawny, wieżę jako stoł-pień i bramę polską, spotykamy się z dodatkiem najciekaw-szym, jaki tu przeważa i użycza wdzięku niebywałego.

Jest to miecz polski!...

Niema nic tak pouczającego, jak mieczowania przerozmaite, występujące wśród stodół wiejskich ! Niema nic tak wdzięcznego, jak owe podcienia słupowe zdobiące boki

spichrzów dworskich, powiązanych wyci-naniami mieczów nadobnych ! Niema nic doskonalszego nad te wiązania piątrowe o słupach mieczowanych, z których składają się wieżyce jako stołpienie warowne a zdobne !... Niema nic równego ponad obrazy bram staropolskich, które ustrojone były niegdyś przed dworzyszczami Polski całej i wprowadzały gościa w zagrodę wiejską przy pięknie arcy-wdzięcznćm mieczów lęchickich !...

Prawda, spotykać się możemy z mieczami i przy kościelcu starodawnym, przy kościele i cerkwi, zwłaszcza na podcieniach czyli sobótkach — mogą one zadziwić nas przy słupach „przyłapu“ lub „przyzby“ dookoła świetlicy piastowskiej — czasami uderzają w oczy badacza po niektórych szczegółach dzwonnicy poważnej, nawet przy ganeczkach wiatraka — krzyżaka

----r-'-nVr.^ît

■ : - >;

-•i    -------- "

STTSSś-.,.... -,

;-.r.

Rys: 71. Wystawa boczna domu czeskiego. (Das Bauernhaus in Österreich - Ungarn).

»a' ’    ».

Rys: 72. Mieczowania „piastowskie” ze szopy wT Czechach, (Matzelbach)). Z dzieła : Das Bauernhaus in Österreich-Ungarn.

pojawiają się jak gawędka domowa, a jednak wiedzieć o tém należy, iż najsilniej są one związane ze stodołą sarmacką i z bramą staropolską. Mieczowania nie znalazły zastosowania atoli w brogu, w brożku !...

Istotę bramy wjazdowej i bramki wchodowéj stanowią zawsze przecudne wzory

lUUUULUUiUllilU

f ••

ram

■ ]j Bl$5l TTgrirsoiMEjZil

r    Aj» ~    Kf. ŚVr 'r

Sr.-

Sp¹¹¹’

U' ;

linji po mieczach. Okazałość całą i swojskość przemiłą, do serca polskiego lgnącą, podają wszystkie podcienia, przerozmaite w pomysłach i ze-składzie zdobniczym, objawiające całą duszę zacną ślachci-ca i kmiecia zamożnego!...

ffl

li

i..

Rys: 73. Dom z przyłapem o mieczowaniach piastowskich ze Śląska. (Das Bauernhaus in Deutschland).

FT

O! jakżeż to głośno ubolewać się godzi, że o tych mieczowaniach naszych Polska właściwie zgoła nic nie wié i jakby z nakazu niewidomego niczego o nich dowiedzieć się nie chciała nawet. Ani słowa wzmianki o mieczach nigdzie a przenigdzie! W dziełach wielkich i małych, bardzo uczonych i obszernych lub treściwych a powszechnych, ani słowem nikt nie dotyka wspaniałości mieczów i ich ważności pomnikowej. Jest to dziwne, przedziwne!... W Polsce często bardzo zapomnienia i unicestwienia pokrywają rozłogi całe, których przeniknąć nie zdoła żadna myśl ważniejsza, albowiem Polakowi najczęściej przyzwyczajenie narzucone wystarcza, byle tém się zadowalniał, że tak . wszyscy sądzą !

fl

, \y :

✓* IS

i i s-

■t

Rys: 74. Rzut poziomy bóżnicy, wychodzącój z czwartaka 16 polowego w pośrodku i z obejścia z 4. bokówkami (Pogrzebiszcze, Pohrebyszcze, Ukraina).

Nikt nie mówi o mieczach, więc nie trzeba o nich myśleć ! To wystarczy najzupełniej, aby nauka o Polskiém Budownictwie Drew-nianém przemilczała dotychczas sprawę w sposób jakby umyślnie uporczywy. Jakkolwiek dwa dzieła,jak „Polskie Budownictwo Drewniane“ i „Cieśla Polski“, dawno znaczenie mieczów uwydatniły i podały mnogo przykładów, zaczerpniętych z zabytków' istniejących, pomimo to nauka polska nie chce tego zauważyć i nakrywa „mieczowania polskie“ pogardzeniem. Cieśla polski, po miastach wychowany przy pomocy nauki bezwzględnie z niemiecka prowadzonej, wśród przemysłu tylko z obca podtrzymywanego, niema dziś naprawdę ani pojęcia najmniejszego, co to jest miecz polski z zacięciem na zakład w „ogon jaskółcz y“? Używa on czasem zastrzału wpuszczanego na czopy w słup i w oczep — ale to nie jest miecz polski! Na Bóg miły, zastrzał taki, obecnie w środowiskach miast polskich rozpowszechniony, nie powinien być utrzymywany żadnym sposobem, bo to naleciałość obca,

niemiecka, głupia i wadliwa !... A miecza polskiego nikt nie wprowadza, nikt nie uwzględnia! To smutne, to bardzo nieszczęśliwe!... Jeszcze tylko po ustroniach dalekich od ognisk kultury zachodniej, wieśniak zacofany i nieuczony przy stodole bezwiednie okaże, jak przez rękę jego za pomocą cieślicy objawi się wiązanie mieczowe na „ogon jaskółczy“ w nakładce zewnętrznej! Lecz dzieje się to w ukryciu, niepostrzeżenie, bez pobudzenia uwagi naszej i bez zastanowienia poglądu nowoczesnego. Sztuka ciesielska i tak skazana niby na zagładę stała się dzisiaj przedmiotem najobojętniejszym dla Polaka, który zaprzątnięty pędem maszyny amerykańskiej niema ani woli ani czasu do zatrzymania oczów swoich z pomyśleniem cokolwiek głębszem ! Nie ... Gorączka mody nakazała troski rozmaite, aby społeczeństwo co krok czytało ogłoszenia o obcasach i o smarowidle do botów, aby ród niewieści cały pochłonięty był krzątaniem się o zmianę sukni wedle nowości najostatniéjszych — lecz o znamionach cieślictwa polskiego ktoby rozprawiał ?... Im rzecz bardziej z duchem narodowym, polskim, związana, tém właśnie skrzętniej ma być ona na bok odsunięta, aby nikt nie uderzał o nią i nie przypominał sobie jéj wcale !...

_zl

Rys: 75. Bok stodółki w dwa czwartaki o krzyżach ukośnych.

Tak miecz polski jest bądź co bądź nieznany!... A jednak nie wyliczyłby nikt zgoła, ile posiada on siły w utworze kształtowym, ile tkwi w nim pierwiastku staro-

'i

iffjfi F7 ; illôÛilfOf

i -ii Jll

H-

Rys: 76. Połowa śpichrzu starego w Gdańsku. Ciesiołka o 4. czwartakach — a każdy w kątomir.

żytnego a niespożytego, jaką doskonałością zespołu zalecaćby gorliwością powinniby my sami troszczyć się o rozwój żywotności jego ! O tém wszakże ani mówić, ani marzyć !... Choroba ciężka przykryła poglądy nasze w dziedzinie sztuki, więc nie posiadając zdrowia na tém polu, nie możemy się zdobyć podtrzymało duszę właściwą, naszą własną. Opiekowanie się nawet urzędowe objawianiem prądów zcudzoziemczałych a wydziwaezonych, nakazuje znowu odwracanie oczów od pięk-

on

się powinien i z jaką

na

nic dobrego, coby

ności i wartości rodzimych !... W kółko kręcimy się obłędnie na miejscu bezduszném a najeiaśniejszćm i wołamy w uniesieniu, że to my spełniamy obowiązek małpowania kultury zachodniej !... Polak zwłaszcza na polu piękna ma być skazany na bezpłodność całkowitą w granicach swojszczyzny, iżby widział szczęście swoje w naleciałościach z końców świata najodleglejszych !...

Tymczasem wyznać się godzi, że miecz polski nazwać można pierwiastkiem jednym z najpiękniejszych a najodrębniejszym !...

iW

m.

'■fet

f /s.    i

Tl—

i—.¹ ;

*5____

y~ •

Tj

li

■Mi

1M»

■a

V,

i: j

..

•■■i

jH _    _ cli... Kl II Łil ii__

___-, , ,    -•    .i -    •

\

Rys: 77. Wystawa przednia, podcieniowa, domu w Guteherbergu pod Gdańskiem. Rozwiązanie wedle

dwudziału polskiego. (Z dzieła O. Kloeppel).

W okienkach 2 lewki, jak w Żwańcu na Podolu dom każdy musiał mieć 2 lewki.

Wszystko przemawia zatem, że Piast jako kołodziej w linji najpierwszej dlatego zasłużył na godność przodownictwa w koronie królewskiej, ponieważ on najpierwszy umiał zdziałać kąt o mir święty i kołomir boży. Oto koło młyńskie (rys: 52 str. 50) jakże cudownie zespala w wykreśleniu ośmiogran, z osi głównych wychodzący, z kołem zewnętrznćm, z krzyżem sarmackim i ośmiobokiem małym, pomiędzy ramionami krzyża. Obok tego zajmuje dziedzinę wprost tajemniczą koło wiecznie w powietrzu kreślone czteroma śmigami tego „krzyżaka“, który wiatrak polski ożywiał, (rys: 53. str. 50). Nie miejmy oczów pozamykanych na znaki widome, które bez podstaw żadnych przyłączono do sztuki niemieckiej, choć one wyraźnie przemawiają do nas gwarą naszą, czysto

swoistą. Tak rozdoba na rys. 54. (str. 51.) objawia krzyże o kółkach małych w kole dużćm a górą nad tém ostatniém para głów końskich tak zakorzeniona w polskiej sztuce ciesielskiej. Całość tchnie przynależnością do naszej sztuki sarmackiej. A owa tarczka (rys * 55 str. 51) cóż to za wyraz pomnikowy ujęcia świążczycy starolęchickićj w połączeniu z piątnicą sarmacką!...

Nietylko zaś koła same były w zaraniu twórczości poszukiwane i łubiane — bo pojawia się często bardzo i znak czwartaka, tak znamiennie po rysiach sosrębów i sosrę-bików zakopańskich powtarzany, (rys: 56. 57. str. 52). Nawet ta dwójka, ta para czwartaków razem stosowana, jest tu wskazówką pomnikowo ważną dla pouczenia nas o prawie dwojenia, tkwiącem tak głęboko w pierwocinach sztuki polskiej. Jeżeli nie koło

■ t3

fttti

:x

HE

x:

SS®

dx

CD

::

xc

::ö

HH

(W)

-■TX

PD

!»

c-

; i, &

f-

-\

Rys : 78. Widok boczny domu Kiep w Gottswalde, w okolicy Gdańska (Z dzieła O. Kloeppel).

i nie czwartak, to bodaj gwiazda cztéropromienna musi krzyż przypomnąć, (rys: 58. str. 53). Na sposób każdy zamiłowanie serdeczne do rozwiązań krzyżowych, wedle ośmiomiru podaje wzór na rys: 59 (str. 53) uwidoczniony. Krzyż główny i krzyż przekątniowy na tkaninie ze sztuki przeddziejowéj (rys: 60 str. 54.) znowu wiążą się z piątnicą czwartaków i to piątnicą jedną w krzyżu głównym, oraz piątnicą drugą dla krzyża ukośnego. W ciesiołce Pomorza, Łużyc, Brzemienia (Bremen) i Lubicy (Lubeka) po dziś dzień z siłą niespożytą żyją krzyże sarmackie (rys: 61. i 62. str. 54.). Siła gminna, tętniąca w milczeniu, oddaje krzyże wedle ośmiomiru malowanego na ścianie, wiecznie sposobem dwudziału polskiego (rys: 63. str. 55). Z takiego samego ośmiomiru powstał wzór, zastosowany na posadzce obrazu, jednoczącego się ze sztuką Stwosza, (rys : 64. str. 55.) Kołomiry wdzięcznie rzezane w drzewie stały się podwaliną zdobnictwa gotyckiego (rys: 65, 66, 67, str. 56 oraz rys : 69. str. 57.) — Przykładem wspaniałym jest rozwój kątomira, o linjach tylko prostych, na rys : 68. str, 57.

To wszystko pierwiastki odwieczne z czci słońca zaczerpnięte i uwieńczone słońcem zakopańskiem ! Oto z mistyki Słowackiego, „rozbłysk sił skrzyżowanych“.

Źle się to dzieje, jeżeli nauka polska nie wgłębia się w owe znaki pisane i kreślone i nie stara się odgadnąć ich tajemnic, pełnych treści i myśli górno-przewodnich. Na miejsce suchych wyciągów z roczników lub pergaminów obcych, o wiele korzystniej dla wiedzy przedstawia się wnikanie w znak kształtu, tak, jak on do oka ludzkiego przemawia. Jest to objaw jeden z najdonioślejszych dla wytworzenia stylu, jeżeli jedne i te same prawa i jedne i te same zasady przejawiają się po przez wszystkie kształtowania.

Tak n. p. para czwartaków, odruchowo rzucona od spodu sosrąbika (rys: 57. str. 52.) to przecie prawidło dwojenia takie samo, jakie widzimy w podcieniach dwukrzesłowych, (rys: 26. str. 28. i rys: 27., rys: 28. str. 29.). Jedna myśl wielka i jedno poczucie święte kieruje ręką cieśli polskiego, (rys: 18. str. 22. i rys: 49. str. 46.). Ażeby zrozumieć ważność £ założenia ośmiogranu (rys: 20. str. 24. i rys*. 21. str. 25.) należy uprzytomnić sobie przyozdobienie grobu sarmackiego kamieniami granitowymi wedle rys: 79. obok, przy którym głaz każdy uświęcony stroną świata wedle słońca i księżyca. Bania ponad czwartakiem w stylu polskim, czy Nadwiślańskim czy Zy-gmuntowskim (jak na wiz: 48. str. 45 ), to utwór kształtowy dla uzmysłowienia porządku świata wedle osi głównych i przekątniowych. Skutkiem zestawienia dwóch czwartaków obok sie-

TVr»

'0

o

'o

HÏT

\.

jPć* Ti* cć »? t e

Rys : 79. Grób staro - sławjański, jako mogiła otoczona pierścieniem podwójnym czyli wieńcem kamieni granitowych. Układ wedle promieni wznak „rozbłysku słonecznego“!

rys:

bie (rys: 57. str. 52), wypadają po bokach wzdłużnych cztery połówki a zatem dwudział podwójny, jaki stanowi osnowę kształtowania czysto polskiego dworu litewskiego, w podcieniu (rys: 70 str. 58.), od którego oś główna przechodzi, jako śrzedzina, aż do kalenicy. Dwudział jest znamieniem zasadniczym wszystkich rozwiązań przy wiązaniu boków w stodołach (rys: 2. str. 5. — rys: 3. str. 7.

4. str. 9. — rys. 13. str. 18. — rys. 16. str. 20. — rys. 17. str. 21. — rys: 34. str. 35. rys: 35. str. 36,—rys: 36. i 37. str. 37.—rys : 44. str. 42. — rys: 51. str. 49. irys: 75 str. 61.).

Lecz niepodobna nie wyznać w tém miejscu, że pisać o tern po polsku, dla Polaków, gwoli obrony polskości i słowami czysto polskiémi, to rzecz najniebezpieczniejsza, jaka u nas istnieć może. Należałoby wpierw wpoić w pokolenia młode światło, że ów rozbłysk sił uświęconych u Słowackiego to wielki duch słoneczności z Posłannictwa Narodowego. Góry atoli dowodów polskich dla obrony własności polskiej nic zgoła nie pomogą, choćby te dowody były tak mocno poparte, jak te wzory liczne, tutaj na rysunkach powołanych załączone i z rzeczywistości zaczerpnięte !

Wiara w siły własne jest koniecznie potrzebną — a zatém do téj wiary w Polsce najżywotniejszej się odwołujemy i twierdzimy, że ktokolwiek wyzbędzie się kajdan niewolnictwa duchowego, ten wnet pocznie patrzeć inaczej na wszystkie pierwiastki polskie.

Zatém i mieczowania polskie to chluba największa Cieślictwa Polskiego. Poświęciliśmy obrazom miecza polskiego już w „Cieślu Polskim“ (na 40 tablicach) bardzo wiele uznania.

Biblioteka Politechniki Krakowskie]

64

f S. 61

100000297896

Y

\

*

I

/

111-15114