:::

•!*

V-

'У::

ЯШ

Уу

II

II

II

У.

•V

liii

Si

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000307992

BIBLJOTEKA HISTORYCZNA T. 26.

RYSZARD ROEPPEL.

***) D’Avezac, Relation des Mongoles par le frere

Dalej wraz ze swymi ławnikami*) odbywał trzy razy

DODATEK CZWARTY.

DODATEK ÓSMY.

SPIS RZECZY

RYSZARD ROEPPEL.

DZIEJE POLSKI

do XIY stulecia.

Przełożył

Dr. К. PRZYBÓRÓW SKI.

Том TI-

LWÓW

ZSIĘGAR1TIA POLSUA.

1 8 7 9.

P

^?(4'Зг7!йЬ.9i V

ROZDZIAŁ SZÓSTY.

NAJŚCIE MONGOŁÓW. BITWA NAD KALKĄ. ZABÓR WSCHODNIEJ RUSI. POSUWANIE SIĘ KU ZACHODOWI. SPUSTOSZENIE POLSKI I WĘGIER. BITWA POD LIGNI-

CĄ. ODWRÓT.

Gwałtowne poruszenie ludów, które podówczas wstrząsnęło i przekształciło całą prawie Azyę, później zaś wywierało stanowczy wpływ na wschodnią Europę w ciągu całych stuleci i wreszcie chwilowo groziło Zachodowi wtargnięciem nowej potęgi barbarzyńców, rozpoczęło się na odległych krańcach wschodniego płaskowzgórza Azyi. Od najdawniejszych czasów liczne hordy Tatasów (Tataro-wie) i Mungkusów wiodły tam koczowniczy żywot, pasąc swe stada. Niewielkiego wzrostu, o szerokich ramionach, barczyści, z płaskim nosem i szeroko sterczącemi policzkami, z małemi oczami, słabym zarostem brody, powierzchowności odmiennej od rasy kaukazkiej, był to lud zahartowany i silny; mieszkający w pilśniowych namiotach, żywiący się mięsem i mlekiem swych stad, zostawał on pod władzą sukcesyjnych nieograniczonych prawie co do swej władzy naczelników i walczył ciągle to pomiędzy sobą, to z sąsiedniemi ludami, aż dopóki na początku XIII wieku Temuczyn, potomek znakomitego mongolskiego książęcego rodu, po wieloletnich walkach, nie został uznany za ogólnego zwierzchnika nietylko od wszystkich hord swego ludu, lecz i od wielu plemion tatarskich na wielkiem zgromadzeniu wszystkich naczelników i wojennych dowódzców nad Ononem ; przyjął on nazwę Dżyngis-chana i od tej chwili podniósł plemiona te do wyższego dziejowego znaczenia. Wojowniczy, zwycięski, przepełniony żądzą sławy i panowania uderzył ze swemi wyćwiczonemi w bojach hordami na wszystkich sąsiadów. Jego gwałtownemu, dzikiemu naciskowi ulegli Kirgizowie z południowej Syberyi (od r. 1211), Ujgurowie na granicach tak zwanej Małej Bucharyi; po kilkakrotnie powtarzanych wyprawach, podbił na wschodzie większą część Chin, na zachodzie, po ujarzmieniu Tatarów Karakitaja, zdruzgotał wielkie państwo Chowarezmów, wysoce szanowaną stolicę kultury azyatyckiej i z jednej strony pustosząc rozpuścił zagony do Indusu, z drugiej zaś, przez międzyląd kau-kazki, dotarł do stepów nadwołżańskich. Jak wszędzie tak i tu był on zwycięscą. Zwyciężeni już i pobici przezeń Połowcowie, uciekając wielkiemi tłumami z żonami, dziećmi i stadami na zachód, przynieśli chrześcijańskiej Europie straszną wiadomość o zbliżających się hordach.

Od razu sąsiedni ruscy książęta poznali i ocenili cały ogrom niebezpieczeństwa, zagrażający im w odosobnieniu. „Dziś zabrali oni naszą ziemię, a jutro zabiorą waszą“— mówił im chan Połowców, wzywając do wspólnej obrony, do której przyłączył się ówczesny książę halicki, Mścisław Śmiały, z wieloma krewnemi. Wojownicy wołyńscy i haliccy na tysiącu łodziach spuścili się Dniestrem do morza, potem Dnieprem podpłynąwszy do góry aż do rzeki Chor-tycy, połączyli się na prawym brzegu Dniepru z Połowca-mi i oddziałami, nadesłanemi od książąt kijowskiego i czernichowskiego, wraz z wieloma młodszymi synami książęcymi. Zrazu poszczęściło się im. Pobili przednią straż Mongołów i wzięli u nich bogatą zdobycz w bydle, potem posunęli się o dziewięć dni marszu od brzegów Dniepru na południo-wschód i 31. maja nad Kalką, nieopodal dzisiejszego Mariupola (1224), napotkali licznego nieprzyjaciela, który umyślnie wywabił ich za sobą na step. Tu rozpoczęli walkę Dawid Romanowicz, Mścisław Niemy i inni młodzi książęta, i już nawet odnieśli niejakie korzyści, gdy Połowcy raptownie zaczęli uciekać, wpadli na nadchodzące główne siły Rusinów, sprawili w nich nieład i wywołali ogólną ucieczkę. Tylko książę kijowski ze swym oddziałem bronił się w ciągu trzech dni w ufortyfikowanym obozie nad Kałką ; lecz gdy w skutek układów, zapłaciwszy okup, zaczął się cofać, Mongołowie złamali słowo, zgnietli go z dwoma szwagrami położywszy między dwie tarcice, a wszystek lud jego wycięli w pień. A i z tych, którzy pierwsi uciekli, nie wielu ocaliło się od śmierci; ścigana od ciągnących ku Dnieprowi Mongołów, ledwo dziesiąta część ruskiego wojska zdołała ujść z życiem, przeprawiwszy się przez rzekę, a z nią Mścisław halicki i Dawid Romanowicz. Na placu boju padło siedmiu książąt, mnóstwo szlachty i niezliczona ilość prostego ludu. I już cała południowo-wschodnia Ruś, leżąca po tej stronie Dniepru, drżała, obawiając się wkroczenia zwy-cięsców, gdy ci niespodziewanie zwrócili się nazad i cofnęli się ku dalekiemu Wschodowi.¹)

Atoli bitwa nad Kałką była tylko przygrywką owej wielkiej klęski, która w kilka lat później miała się rozegrać. Wprawdzie Dżyngis-chan sam umarł już w r. 1227, lecz duch zdobywczo-wojowniczy, obudzony w ludzie i we wszystkich plemionach, połączonych pod jego panowaniem, otrzymawszy ogromny rozwój, nie wygasł ani w tych ludach, ani w jego rodzinie, i w dziesięć lat po śmierci tego potężnego wojowniczego księcia, po raz drugi popchnął ich do Europy. Pod dowództwem Batu, wnuka Dzyngis-chana, trzech jego braci i kilkunastu krewniaków wyruszyło ze stepów nad morzem Kaspijskiem w r. 1287 dla zdobycia Zachodu 500.000 jazdy na małych, chudych, lecz wytrwałych i bystrych koniach, uzbrojonej w lance, łuki, krzywe pałasze i małe tarcze, plecione z wierzby (bogatsi w pancerze ze skóry lub żelaza na ludziach i koniach²), w orszaku niezliczonej liczby kobiet, dzieci, niewolników i stad. Dobrze obrachowane stopniowanie i najzupełniejsze posłuszeństwo ułatwiały prowadzenie tych niezliczonych tłumów, a 40-letnie walki, najokrutniejsze prawa wojenne, rodzaj walki, przedewszystkiem zaś szybkość i przewaga mas, z góry już zapewniały wszędzie prawie zwycięstwo. Każdy oddział z 10, 100, 1000, 10.000 ludzi, na które byli podzieleni, miał osobnego dowódzcę, najściślej posłusznego starszemu; jeżeli w bitwie uciekał jeden z dziesiątki, karani byli wszyscy śmiercią, jeśli zaś uciekała cała dziesiątka, to setka, do której należała, podlegała tej samej karze ; taka kara zarówno spotykała cały oddział w razie, gdy podczas bitwy jeden wysunął się naprzód, a inni nie poszli za nim lub też pozwolili go wziąć do niewoli i nie uwolnili.³) Taka wojskowa karność sama już niejako zmuszała do zwycięstwa i nadawała wielką szybkość tym niesłychanym masom. Często dwu lub trzydniowe marsze odbywali oni w ciągu jednej nocy, ukazując się niespodziewanie w miejscach, od których myślano, iż są o wiele mil odlegli; a tam, gdzie mniemano ich zastać, już ich nie było i śladu. Masy swoje ściągali lub rozpraszali szybcej, niż wszyscy przeciwnicy i w jednej prawie chwili rozsypywali się po ogromnych obszarach, do których przybywali. I w bitwach też odznaczali się taką samą ruchliwością. Po niezliczonym gradzie strzał, którym zwykle rozpoczynali walkę, w gwałtownym ataku rzucali się na nieprzyjaciela, lecz nie mniej prędko cofali się w tył i rozsypywali na wszystkie strony, aby otoczyć przeciwnika masami, lub też skusić go do ścigania siebie. W ten lub ów sposób otrzymywali zwykle zwycięstwo. Nieprzyjaciele ich, najczęściej słabsi liczebnie, bywali otoczeni ze wszystkich stron i bez właściwej prawie ręcznej walki rażeni zdała mongolskiemi strzałami, mającemi dwie stopy długości, zakończonemi żelaznemi ostrzami, które przebijały wszystkie prawie rynsztunki obronne Europejczyków z pewnej odległości; a gdy nieprzyjaciel, osłabiony i zmęczony długotrwałą walką, zmuszony był do ucieczki, podówczas wycinano go. Z drugiej strony, walka i wtedy zwykle kończyła się porażką, gdy nieprzyjaciel, rozpocząwszy ściganie, rozprzęgał swój ściśnięty szyk bojowy, albowiem wówczas masy Mongołów łatwiej jeszcze znosiły w pojedyńczych starciach rozsypanych wojowników, pomimo rycerstwa i wysokiego wykształcenia wojennego. Nawet twierdze i dobrze umocnione miasta, najpewniejsze schronienia przeciwko napadom takiej jazdy, rzadko mogły się im oprzeć, albowiem i tu rozstrzygały masy. Dzień i noc męczyli oni oblężonych, zbliżając ku nim coraz to nowe tłumy; w najkrótszym czasie sypali wysokie oblężnicze wały, odprowadzali rzeki lub też zatrzymywali je dla sprowadzenia wylewu w oblę-żonem miejscu i kopali się głęboko w ziemię, chcąc się podziemną drogą dostać do nich.⁴) Straszliwy był los zwyciężonych i w ogóle zdobytych ziem. Całe męskie pogłowie, zdolne do noszenia broni, wycinano, niewiasty i dziewczęta, zhańbiwszy je wprzódy, albo zabijano, lub też zabierano do niewoli; miasta zaś niszczono ze szczętem. Gdy Tuli, syn Dżyngis-chana, nie dopuścił wymordowania wszystkich mieszkańców Heratu, a pozostawieni przy życiu zbuntowali się później, dał mu ojciec nakaz nigdy nie postępować łagodnie z mieszkańcami podbitych ziem, albowiem nawet jeden zwyciężony nieprzyjaciel, nie da się nigdy ułaskawić, lecz zawsze będzie nienawidzić swego pana; współczucie jest li przymiotem słabych, jedna tylko surowość utrzymuje posłuszeństwo. Wszakże sam on na początku swego zawodu kazał w 80 kotłach ugotować swoich przeciwników, a obejście się z Samarkandą uznał za łagodne, gdyż tylko 80.000 mieszkańców zostało tam wymordowanych, a drugie tyle sprzedano jako niewolników.

Teraz gdy Batu, przeprawiwszy się z takiemi hordami przez Wołgę, posuwał się ku południowo-wschodnim ziemiom ruskim, książęta Riazański, Muromski i Proński z całą energią uzbrajali się, przygotowując się do walki, lecz gdy ani sami się połączyli ku wspólnej obronie, ani też wielki książę Włodzimierz nie nadesłał im żądanej pomocy, ulegli przemocy Mongołów pojedyńczo, po części w otwartem polu. Dymiące szczątki Prońska, Białogrodu i Izyasławia i trupy pomordowanych mieszkańców oznaczały drogę ich do Riazaniu, który zaraz otoczyli wałami

ziemnemi i w przeciągu pięciu nowemi siłami. Nad ranem szóstego dnia — było to w grudniu 1287 r. —wycieńczeni bojem i czuwaniem mieszkańcy nie mogli się już prawie trzymać na nogach i wszelka obrona była nadaremną, gdy Mongołowie znowu z drabinami i taranami przypuścili szturm i zapalili miasto. Po-czem zamordowani zostali książę, jego małżonka, matka i wszyscy znakomitsi, nawet prości mieszkańcy; jeńców brano na lance, rozcinano, używano zamiast tarczy do strzelania z łuków, lub też wbijano pod paznokcie igły

dni szturmowali coraz

i drzazgi z drzewa; kobiety, dziewice i zakonnice bezczeszczono przed oczami umierających mężów i, jak wyraża się jedna ruska kronika, zapewne z XVII wieku, „nie pozostało ani płaczących, ani jęczących, lecz wszyscy jako umarli połączeni zostali“. Moskwę, Suzdal i cały okoliczny kraj w przeciągu kilku tygodni spotkał ten sam los. We Włodzimierzu padł Wsiewołod, syn wielkiego księcia Jerzego; sam wielki książę zginął w nierównej walce nad Siłą. Perejasław, Juriew, Dmitrów, Twer, Torżek, Kościelsk i wiele innych miast ku końcowi maja zostało zniszczonych, a w tern ostatniem miejscu tak wielki był rozlew krwi, iż, jak powiadają, książęce dziecię Wasilko, panujące tam, we krwi utopione zostało.⁵)

Dla tego też największa trwoga poprzedzała Mongołów, gdy zaraz w następnych latach, skierowali się oni ku południowo-zachodniej Rusi. Przedtem już 40.000 rodzin połowieckich, po dwóch straconych bitwach, cofając się przed nimi, umknęło po za góry węgierskie; teraz zaś mieszkańcy Perejasławia bez oporu otworzyli bramy, a Michał Wsiewołodowicz, książę kijowski, wraz ze swym synem Rościsławem uciekł do Węgier (grudzień 1240 r.) Wprawdzie waleczny Daniel halicki jeszcze przed przybyciem głównych sił mongolskich owładnął starożytną metropolią Rusi, lecz i on nie odważył się w murach opierać wrogom, ale z pośpiechem cofnął się do własnego kraju. A choć mieszkańcy Kijowa bronili się niemniej walecznie, jak rok przedtem mieszkańcy Czernichowa, lecz i ich usiłowania były równie niepomyślne, jak i tamtych. Jeszcze w tym samym miesiącu Mongołowie szturmem zdobyli miasto, zniszczyli je do szczętu, potem zaś ruszyli ku Wołyniowi i Haliczowi, spalili Włodzimierz, Halicz, Kamieniec i wszystkie prawie miasta tej okolicy ; Daniel zaś i Wasilko ratowali się ucieczką w końcu stycznia 1241 ; podzieleni na dwa oddziały, stanęli Mongowłoie jednocześnie na granicach Polski i Węgier.*) Wtedy to książęta i ludy Zachodu zadrżeli, obawiając się wtargnięcia tych hord. Wiadomości o okrucieństwach popełnianych przez nich na Rusi, straszliwe obrazy ich dzikości, pomieszane z najdziwaczniejszemi baśniami o pochodzeniu i dawniejszych losach, rozszerzały się po Niemczech i dalej na zachód. Opowiadano, iż niezliczone ich wojsko zajmuje przestrzeń 20 dni drogi wzdłuż i 15 wszerz; ogromne stada dzikich koni pędzą za nimi, sami zaś oni uciekli z piekła i dla tego też z powierzchowmości swej nie podobni są do innych ludzi. „Teraz czas — pisał cesarz Fryderyk II — obudzić się ze snu i przejrzeć oczyma ducha i ciała. Patrzcie, siekiera już jest przyłożona do korzeni drzewa; patrzcie, już miecz przenika do szpiku kości, już po całym świecie obiega wieść o tych, którzy grożą zagubą całemu chrześcijaństwu; oddawna już słyszymy o nich, a chociaż obawialiśmy się tego, cośmy słyszeli i chociaż nie napawało to nas rozkoszą, jednak nie wierzyliśmy w bliskość niebezpieczeństwa, albowiem oddzielało nas od wściekłości przybliżających się Tatarów tak wiele walecznych ludów i książąt; lecz teraz, gdy książęta owi są całkiem zniszczeni, gdy pozostali poszli do wiecznej niewoli, my już będziemy zdobyczą i ostatnią tamą dla rozwścieklo-nych tłumów. Już zbliżają się one do granic rzymskiego państwa, już, jak mniemają ogólnie i niewątpliwie wszyscy, otaczają nas, aby zbezcześcić religię i matkę naszej wiary, św. kościół rzymski, i posiąść przemocą nasze królewskie miasto, stolicę naszego państwa, w Niemczech nie robiono żadnych przygotowań do odporu, ani też książęta w zbliżającem się niebezpieczeń-

) Jednak i

*) Por. Karamzin na in. m. str. 7 i nast.

**) Por. Martene et Durand, Collectio magn. II str. 1152.

stwie połączyli ku wspólnej obronie. Spór cesarza i papieża, wewnętrzne rozterki państwa, połączone z nim, nie dopuściły do poważniejszej próby ; bezczynnie choć ze strachem oczekiwano, ażali też zagrożona Polska, Węgry i Czechy nie postawią tamy dalszemu posuwaniu się hord-W rzeczy samej w Węgrzech i Czechach, natychmiast po upadku Kijowa, przedsięwzięto środki ku obronie tych krajów. Tam główne przejście, wiodące z ziem ruskich do Węgier zostało ufortyfikowane jeszcze w końcu 1240 r.; a krom tego król Bela IV wydał rozkaz do wszystkich komitatów, aby wszyscy, zdolni do noszenia broni, zostali uzbrojeni dla rychlejszego połączenia się; ⁶) tu król Wacław zabezpieczył przejścia przez olbrzymie góry zasiekami, kazał umocnić na prędce wszystkie zamki i miasta, zdatne do obrony, i opatrzyć je żywnością, i wzywając innych książąt Europy do wspólnej obrony, zgromadził wojska na granicy kraju. ⁷) Zbrojono się i w południowej Polsce w podobny sposób do spotkania wroga, lecz właśnie to, czego przedewszystkiem było potrzeba, zostało zaniedbanem, albowiem tu, jak i na Rusi, książęta nie połączyli się z sobą. W skutek tego odrębny opór, jaki mogli postawić Sandomierzanie i Krakowianie naciskowi Mongołów, nie powstrzymał ich (12. marca 1241 r.). Jeszcze przedtem, gdy sam Batu, przedzierając się przez góry do Węgier, pobił króla nad rzeką Sają, ten uciekł do Au-stryi i Mongołowie pustosząc rozlali się po całych Węgrzech.⁸) Inne ich oddziały pod dowództwem Peta już na Popielec (13. lutego) spustoszyły Sandomierz, nie szczędząc ani płci, ani wieku. Po tern pomknęły się przez Wiślicę, niszcząc wszystko ku Krakowowi, pod Opolem pobiły książąt Bolesława sandomierskiego i Władysława opol-

skiego i zmusiły ich do ucieczki, niszcząc wszystko splądrowały Sieradzkie, Łęczyckie, Kujawskie, aż wreszcie w kwietniu wtargnęły do dolnego Szląska.⁹) Święta Jadwiga, matka księcia Henryka Pobożnego i Anna, jego żona, siostra czeskiego króla Wacława, umknęły do obwarowanego Krosna;¹⁰) sam zaś książę Henryk z małem, na prędce zebranem wojskiem śmiało spotkał Mongołów na polach pod Lignicą, nie oczekując przybycia z Czech swego szwagra, który już nadciągał, zaatakował 9. kwietnia o wiele poważniejszego liczbą nieprzyjaciela i stracił bitwę. Z wieloma ze swoich, po walecznej obronie, zginął w boju i już Mongołom otwarła się droga do wnętrza Niemiec przez równiny Łużyc ku Elbie, gdy następnego dnia nadciągnął Wacław, król czeski, i oni, czy to nie czując się na siłach do podjęcia powtórnej walki, czy też, co jest przynajmniej równie prawdopodobnem, w zamiarze połączenia się z głównemi siłami w Węgrzech, niespodziewanie cofnęli się ku południowi.¹¹) Przy tym odwrocie zostały przez nich spustoszone cały Szląsk i Morawa; Wrocław, f) Opawa, Przerów, Litawa i inne miejsca spalono

szerne

sze

-j-) Zwyczajnie przypuszczają, za czem Staats I str. 51, iż Wrocław jeszcze przed bitwą pod Lignicą został

wraz ze wszystkiemi prawie klasztorami i tylko jeden Ołomuniec nie tylko oblęgali napróżno, lecz pod mnrami jego od dzielnego Jarosława Szternberga ponieśli taką porażkę, iż pospiesznie cofnęli się do Węgier.

Wprawdzie jeszcze w tym samym roku pokuszali się Mongołowie raz jeszcze przeniknąć do Austryi, lecz gdy przeciwko nim wystąpiło wielkie chrześcijańskie wojsko pod wodzą czeskiego króla Wacława, książąt: austryackiego i karyn-ckiego i wielu innych panów, cofnęli się nazad, nie próbując bitwy; wkrótce potem opuścili Węgry, albowiem nadeszła wiadomość ze Wschodu o śmierci dowódzcy ich wielkiego chana Batu. *)

Takim sposobem szczęśliwie minęło niebezpieczeństwo, grożące całemu Zachodowi najazdem tych dzikich hord. Wprawdzie osiedliły się one na wschodzie Europy i więcej niż dwa wieki jeszcze utrzymywały swe panowanie nad Rusinami, lecz światoburczy ich ruch ku zachodowi w wyprawie tej doszedł do swego kulminacyjnego punktu; a chociaż i potem jeszcze dość często ukazywały się nad

pomiędzy sobą, iż mówią, że właściwie spalone zostało tylko miasto, a zamek się utrzymał. Pierwsze obszerne opowiadanie o tem znajduje się znowu u Długosza, któremu, być bardzo może, posłużyło za podstawę Vita św. Czesława. Lecz gdy Vita, które mamy (Acta Sanctorum Juli IV str. 182), dopiero w początku XVII wieku napisaną została przez Bzowiusza i, krom tego, jak to już udowodnili wydawcy Acta, jest nader niepewną w chronologicznym i innych względach, to nie można się nią posiłkować dla potwierdzenia wiadomości Długosza, która raczej musi polegać na sobie samej. Z opowiadania Boguchwała wypada wyraźnie, iż Mongołowie przyszli do Lignicy nie z Górnego Szląska, lecz z ziem wielkopolskich; a po bitwie ruszyli na południe do Mo-rawii, pustosząc kraj. Wprawdzie nie wspomina on o spaleniu Wrocławia, lecz współczesny Roger (de destructione Hungariae per Tartaros facta u Schwand-tnera script, rer. Hung. I str. 380) nie tylko wspomina o niem, ale zupełnie w takim samym porządku donosi o przebiegu wypadków, jak Boguch.: Peta Rex per Poloniam dirigens, gressus suos, uno ab ipso de ducibus Poloniae in-terfecto et destructa Vratislavia civitate nobilissima et strągę fàcta mirabili --ad portam Hungariae festinavit. Jest to jedyna wiadomość, jaką znalazłem w dawniejszych źródłach o zburzeniu Wrocławia.

*) Por. Palacky na in. m. str. 119. Engel str, 356.

Wisłą i po za nią, jednak celem ich był raczej rabunek ziem, niż zdobywanie ich.

Ten obrót rzeczy ocalił podówczas Polskę od losu, który spotkał Rusinów. Wkrótce zobaczymy, jak dalekimi byli książęta polscy od zgody, od której jednak jedynie zależał skuteczny opór przeciwko powtórnym napadom Mongołów.

ROZDZIAŁ SIÓDMY.

WIELKO- I MAŁOPOLSKA USUWAJĄ SIĘ Z POD WŁADZY KSIĄŻĄT SZLĄZKIOH. WALKI BOLESŁAWA II (WROCŁAWSKO - LEGNICKIEGO) ZE SW YMI BRAĆMI HENRYKIEM III I KONRADEM. SPORY KSIĄŻĄT Z KOŚCIOŁEM. POWTÓRNE PODZIAŁY KRAJU. DALSZY CIĄG NIEMIECKIEJ KOLONIZACYL ROZKWIT MIAST. PRZEWAŻNE ZNIEMCZENIE KRAJU.

Zaledwo przeminął napad Mongołów, który zniszczył kraj nie do opisania, wnet rozpoczęły się na nowo walki polskich książąt. Henryk Brodaty orężem rozszerzył swe panowanie nad Małopolską i znaczną częścią ziem wielkopolskich; bezpośredniem następstwem tego gwałtownego wyniesienia starszej linii Piastów było to, iż uciśnieni przez nich książęta stali się powodem reakcyi przy pierwszej przyjaznej sposobności, znajdując tern większą sym-patyę u szlachty swych ziem sukcesyjnych, iż wiadoma skłonność książąt szlązkich do niemieckiego trybu życia już podówczas czyniła ich obcymi dla Polaków. Wczesna śmierć księcia Henryka Pobożnego w bitwie pod Lignicą natychmiast prawie wywołała ową reakcyę. Już w skutek podziału ziem przezeń posiadanych pomiędzy jego synów osłabła potęga, którą nakształt swego ojca, dzierżył w swym ręku, a gdy Bolesław, najstarszy z braci, któremu w udziale przypadł Kraków i ziemie wielkopolskie, pokazał się z jednej strony księciem namiętnym, *) z drugiej zaś przy swem przywiązaniu do Niemców zaczął sprowadzać ich. i do ziem polskich, nowo nabytych przez dziada, i rozdaro-wywać im mnogie dobra; rychło więc wybuchło przeciwko niemu powstanie szlachty i w Krakowie i w Wielko-polsce. Krakowianie zrobili księciem Leszkowego syna Bolesława; Wielkopolanie zaś udali się do synów starego swego pana Władysława Odonicza, zajęli na ich korzyść zamek Pryment i zdobyli dla nich ojcowski spadek aż po Kalisz.**)

Ożenienie starszego z tych książęcych braci, Przemysława, z Elżbietą, siostrą Bolesława wrocławskiego, porwaną z klasztoru Trebnickiego w r. 1244, zdaje się wskazywać, iż w owym czasie zawarty był pokój między tym ostatnim a Wielkopolanami; jednak po weselu Wielkopolanie zdobyli zamek kaliski i jednocześnie Pomorzanie poddali synom Władysława Odonicza zamek Santok, który długo ulegał księciu Henrykowi i jego synowi, f)

*) Por. Yita Hedwigis u Stenzela script, rer. siles. II. str. 45.

**) Por. Boguchw. str. 61. Króciótko opisująca Chronic, pol. str. 22. Chroń, princ. poi. str. 106 i nast.; por. także Fragm. Annal. Pol. u Sommers-berga II str. 92.

***) Por. Boguch. str. 61, który błędnie nazywa żonę Jadwigą. Już kontynuator jego (str. 72) podaje sprawiedliwe imię, które podają niezawodne genealogiczne zestawienia na końcu Yita S. Hedvigis u Stenzela script, rer. siles. II str. 113; por. także Chronić, poi. str. 28, Chronic, princ. poi. str. 106. Długosz I str. 688 nazywa ją także Elżbietą.

f) Por. Boguchwał str. 61 — 62. Jednak przywilej, wydany w Gnieźnie wspólnie od Przemysława i Bolesława już w kw. 1242 r. podpisany jest przez Dzierżykraja, wojewodę, i Jarosława, sędziego kaliskiego. Cod. Racz., i pierwszy także znajduje się między świadkami, którzy podpisywali przywileje tych książąt w Gnieźnie 4. maja 1243 r. i 25. kw. 1244 r. Por. Nakielski 1.1. str. 167 i w księdze kopii archiv. kapit. w Pozn. W przedruku tego pierwszego przywileju u Damalewicza Vitae archiep. gnezn. str. 142 przekręcona jest nazwa Dzierżykraj na Dziess. Rajo.

Wprawdzie po kilku leciech (1247) Bolesław wrocławski kusił się o zdobycie Wielkopolski na nowo i nawet jedna część tamecznej szlachty, na czele której stał Tomasz, kasztelan poznański, potem Tomisław i Sędziwój, syn jego i podczasy książęcy z przemożnego w kraju rodu Nałęczów, myśleli jeszcze o przywróceniu jego w r. 1248, lecz plany ich w obu razach nie osiągnęły celu. Wczesne odkrycie spisku szlachty, zaprowadziło wspólników do ciężkiego więzienia w Gnieźnie, i pierwszą rażą, Bolesław, zanim doszło do rzeczywistego starcia, zawarł układ, za-dowalniając się trzema zamkami: Santockim, Międzyrzeckim i Bentszyńskim, z których pierwszy jeszcze w tym samym roku ustąpił księciu Przemysławowi napowrót za pomoc, udzieloną w czasie napadu Barnima, księcia pomorskiego. ¹²) Tak to prędko minęła przewaga, zdobyta przez księcia Henryka Brodatego przed kilkoma laty, i od tego czasu tern mniej mogła być odzyskaną przez jego wnuków, iż wkrótce potem między nimi samymi rozpoczął się szereg wzajemnych nieporozumień.¹³)

Przy pierwszym podziale ojcowskich posiadłości pomiędzy siebie, Bolesław otrzymał Wrocław, Henryk Ligni-cę z Głogowem, a trzeci brat, Mieczysław, Leubus z na-leżącemi do nich powiatami; lecz obaj pierwsi zobowiązali się do dzielnic swych przypuścić dwóch młodszych braci, Konrada i Władysława, przeznaczonych do stanu duchownego. ¹⁴) Bliższych szczegółów tego układu nie zna-

my, równie jak nie wiemy, co właściwie spowodowało księcia Bolesława po kilku lèciech (1248) zrobić ze swym bratem Henrykiem zamianę i wziąć sobie, zamiast Wrocławia, Lignicę i Głogów; chociaż możemy domyślać się, iż bezdzietna śmierć księcia Mieczysława mogła być najbliższym tego powodem, albowiem od tego czasu jest on w posiadaniu Leubusa, a zatem, bacząc na sąsiedztwo tej ziemi z ziemiami głogowską i lignicką, wolał posiadać raczej te ziemie, niż wrocławską. *) Lecz od tego czasu nie chciał on już spełniać zobowiązań na się przyjętych względem młodszego brata Konrada ; tamten zaś, wywlókłszy się ze stanu duchownego objawił chęć otrzymania własnego niezależnego księstwa, czemu oparł się Bolesław i tym sposobem doszło pomiędzy nimi do otwartej wojny, w którą został wplątany i Henryk wrocławski, chociaż nie wiemy, z jakiego powodu.**) Obaj szukali w Niemczech pomocy. Ten ostatni, ożeniony z córką Henryka anhaltskiego ***) już przedtem zawarł związek z arcybiskupem magdeburskim Wilbrandern, i potrzebując pieniędzy, przedał lub też dał mu w zastaw f) niektóre części ziemi Lćubuskiej ; pierwszy zaś zawarł przymierze z jaśnie oświeconym margrabią miśnieńskim Henrykiem 29. kwietnia 1249 r. Obiecywał mu na wypadek zdobycia ziem przeciwnika oddać w posiadanie zamek i powiat krośnień-

*) Data podług Stenzela script, rer. siles. I str. 29. Chroń. poi. str. 28 i Chroń, princ. poi. str. 107 podają te wypadki w krótkim przeglądzie bez dat. W r. 1248 Bolesław i Henryk d. g. duces Slesiae et Poloaiae wspólnie darowali klasztorowi Cysterców w Obra dochody z jednej Taberny w Głogowie. Cod. Raczyński.

**) To co Worbs, Neues Archiv für die Geschichte Schlesiens und der Lausitz I str. 5 podaje dla wyjaśnienia, polega na słowach jednego z dwu szlązkich kronikarzy. Przed r. 1249 jeszcze nie rozpoczęły się te kłótnie, albowiem jeszcze 28. stycznia 1249 r. Bolesław w przywileju nazywa Konrada electum Pathaviensem. Patrz Stenzela Urkundenbuch str. 812 i script, rer. siles. str. 29.

***) Por. Stenzei, Script, rer. siles. II str. 110.

t) Por. Wohlbrück, Geschichte des Bisthums Lebus I str. 30 i 32.

Reppel II.

ski, lub też całą ziemię pomiędzy Kwejsą i Bobrem aż do lasu między Lewenbergiem a Naumburgiem i zarazem zobowiązał się zapłacić mu w dwóch ratach 150 grzywien złota. Poczem margrabia przyobiecał ze swej strony corocznie raz przynajmniej napadać na posiadłości przeciwnika, gdyby zaś sam nie mógł tego dopełnić posyłać tam swych ludzi w razie, gdyby Henryk zażądał tego 6 tygodni przedtem ; krom tego zobowiązał się wystawić 200 ludzi w razie, gdyby Bolesław otrzymał z Niemiec taką samą pomoc; nadto otrzymał przyrzeczenie, iż mu oddany będzie zamek Szydłów nad Odrą jeszcze przed św. Janem Chrzcicielem, lub też w zamian za to wypłacone 800 grzywien srebra wagi miśnieńskiej. I rzeczywiście zamek od owego czasu oderwany został od Szlązka i przyłączony do dolnej Luzacyi. ¹⁵) Konrad zaś zagrożony przez brata utratą życia umknął do Polski szukając tu pomocy u synów Władysława Odonicza. Właśnie teraz starszy z nich Przemysław opanował ¹⁶) wydarty niegdyś swojemu ojcu przez Henryka Brodatego i oddany księciu Opolskiemu, zamek Rudzki (Räuden) z należącym doń powiatem (tak zwaną później ziemią wieluńską). Teraz obaj bracia natychmiast zebrali wojska, posunęli się ku Odrze, odnowili stary zamek Bytom i oddali go zbiegowi. Zresztą cała wyprawa skończyła się bardzo prędko. Jeszcze pod-

na

czas budowy zamku Bolesław lignicki dostał się w ręce swych przeciwników i z nim wszyscy wrócili do Poznania, gdzie małżeństwo Konrada z Salomeą, siostrą wielkopolskiego księcia, jeszcze ściślej połączyło dotychczasowych sprzymierzeńców.'") Jednak Konrad zdaje się podówczas nie zupełnie dopiął celu. Przynajmniej zaraz w r. następnym (1250) uwięził on drugiego swego brata Henryka wrocławskiego; ten bowiem pod przysięgą obiecał dopomagać w przeprowadzeniu jego pretensyi przeciwko starszemu bratu i nie dotrzymał słowa. I teraz Henryk dla odzyskania swobody musiał przyobiecać mu ustąpienie części własnej swej ziemi w razie, gdyby nie można było otrzymać nic od Bolesława i dopiero po daniu zakładników, że dotrzyma umowy, został uwolniony z więzienia, z którego, sądząc z dotychczasowych wypadków, Bolesław musiał umknąć już wcześniej. ¹⁷ ¹⁸) Czy obaj młodzi bracia istotnie teraz połączyli się przeciwko niemu — nie wiemy, lecz gdy on oddał Niemcom, jako więźnia, kasztelana krośnieńskiego, aby wyciągnąć zeń sumę potrzebną dla opłacenia niemieckiego żołdactwa, powstali przeciwko niemu Polacy we własnej jego dziedzinie i dobrowolnie poddali Konradowi Krosno, wraz z innemi twierdzami tej okolicy. Sprowadziło to, jak się zdaje, pokój w roku następnym, na mocy którego książę Konrad rzeczywiście otrzymał dla siebie i swoich następców Głogów z całym doń należącym powiatem, ¹⁹) lecz podczas tych waśni cała ziemia

Lubuska została przez Bolesława całkowicie sprzedaną arcybiskupowi magdeburskiemu i margrabiemu brande-burskiemu, i obaj nowi posiadacze podzielili się nią prawdopodobnie w tym samym roku, w którym przyszedł do skutku ów pokój między książętami szlązkimi. Odtąd ziemia ta na zawsze została straconą dla Polski, i jak wszystkie inne zdobycze Brandeburczyków, na pierwotnie słowiańskim gruncie w przeciągu niedługiego czasu została zupełnie zniemczoną. *)

Zresztą pokój ten nie zakończył waśni bratnich; ciągnęły się one jeszcze długie lata, przerywane to sporami książąt z kościołem, to wyprawami ich w ziemie sąsiednie. Już w r. 1254 wojna między Konradem głogowskim a Henrykiem wrocławskim rozpoczęła się znowu ; w niej ponownie wzięli udział bracia wielkopolscy ; sprzymierzeni z pierwszym, spustoszyli ziemię wrocławską aż do Wejdy i po tamtej stronie Odry aż do Lissy ; lecz za to podpadli na czas niejaki klątwie, rzuconej na nich przez legata papieskiego, opata Messano. **) Poczem znowu Bolesław lignicki zrobił zasadzkę na Konrada, dla pozbawienia go swobody i wyzucia z ziemi głogowskiej ; lecz sam został przez przeciwnika uwięziony i musiał wykupić się, złożywszy znaczną sumę pieniężną. ***) Właśnie wtedy nie słuszny, albowiem wschodnia część tego kraju, Bentszen i t. d. aż do Obry dopiero z pewnością, w r. 1296 dostały się książętom głogowskim, patrz przy w. u Worbsa N. Archiv, str. 124.

*) Por. Wohlbrück na in. m. 1. str. 32 i nast.; por. jeszcze Annal, pozn. str. 83. Vita Hedvigis u Stenzela script, rer. siles. II str. 45.

**) Por. Boguch. str. 66. Annal. Pozn 1. 1. str. 85 są tu dokładniejsze stawią tę wojnę we wrześniu 1253 r. i nie wzmiankują nic o interdykcie. 1254 r. 3. sierpnia był Przemysław w Pobiedziskach, przyw. u Łukaszewicza. Obraz miasta Poznania I str. 297 ; 15. sierpnia Bolesław w Gnieźnie por. Nakielski Miechovia str. 173.

***) Por. Boguch. str. 69. W jednym przyw. z 10. sierpnia 1255 r. u Stenzela Urkb. str. 334, sam Bolesław wspomina, iż bracia jego Konrad i Henryk trzymali go w więzieniu, które podług Boguch. str. 63 i An. pozn. str. 83-miało miejsce przed r. 1249.

prowadził on ciężki spór z kościołem. Biskup wrocławski Tomasz surowo przestrzegał raz udzielonych duchowieństwu praw nietykalności, swobody osadników kościelnych od danin, służebności książęcych i tym podobnych, które w Szląsku, jak i w Polsce, w ogóle ciągle budziły zazdrość szlachty krajowej i nader często przez nią równie jak i przez książąt były gwałcone w potrzebie wojennej,²⁰) dla braku pieniędzy, wynikającego w skutek ciągłych wojen, jak niemniej i dla tego, iż w owych czasach rządzono się więcej siłą, niż prawem. Skargi biskupów na naruszenie swobód kościelnych, na opodatkowanie i rabunek dóbr duchownych, na samowolne postępki książąt przy obsadzaniu probostw i tym podobne, nie u-stawały, gdy tymczasem z drugiej strony prawo dziesięciny, którego nie egzekwowali na całym obszarze swych dyecezyi, o ile takowe nie było ustąpione osobnym fun-dacyom, również było przedmiotem wielorakich sporów między książętami a szlachtą. W tych sporach kościół prawie zawsze otrzymywał zwycięstwo. Władza książęca osłabła w skutek wielorakich podziałów ; sami książęta rzadko kiedy działali zgodnie, gdy tymczasem biskupi, mając silną podporę w potędze kościoła, jako w całości i w ścisłym związku swych członków, i posiadając oręż kościelny, odpowiedni duchowi czasu : klątwę i interdykt, po większej części wywierali potężne działanie. Już Henryk Brodaty przy swem zresztą pobożnem usposobieniu, objawiającem się fundacyą klasztorów, udzielaniem przywilejów duchowieństwu i t. p. miewał niejakie zatargi z kościołem i sam nie uszedł klątwy; jego zaś niespokojny wnuk Bolesław zostawał naprzemian to w wojnie, to w pokoju z biskupem wrocławskim. Na początku swych rządów powolny on był wymaganiom kościoła, lecz potem cofnął swe u~ stępstwa, wkrótce jednak (8. lipca 1248 r.) pogodził się z biskupem Tomaszem przy pośrednictwie wikaryusza papieskiego Jakóba, arcybiskupa lüttichskiego, a w końcu tego samego roku już znów zostawał pod klątwą. Układ, zawarty przezeń w Lignicy 28. stycznia 1249 r. dla otrzymania absolucyi, objaśnia nas dokładniej o rzeczach spornych. Książe obiecywał: 1) nie więzić żadnego duchownego i nie wypędzać z kraju, a wygnanych już przywołać napowrót; 2) nie odbierać przemocą żadnemu kapłanowi kościelnych prebend, nie zaniósłszy skargi przed władze kościelne; 8) nie obsadzać prebend bez pokrzywdzenia swobody kościoła, tam, gdzie miał prawo patronatu ; 4) nie palić dóbr kościelnych, chyba by to było koniecznem dla zdobycia twierdzy; 5) nie nakładać na dobra kościelne żadnych podatków i podymnego pierwej, nim by na to zgodzili się biskup i baronowie kraju; 6) szanować nietykalność mieszkań duchowieństwa, nie zabierać dóbr duchownych, a co zabrał lub rozdał swym rycerzom wrócić znowu; 7) dochody zabrane z kościołów i szkody wyrządzone wielu kościołom ponaprawiać do św. Jana, i t. d. Gdy zaś i głogowski książę Konrad dopuszczał się podobnych nadużyć w prawach, dawno przyznanych kościołowi, i został za to wyklętym nakształt swego brata, musiał on również 18. grudnia 1258 r. zawrzeć podobny układ i zobowiązać się zapłacić biskupowi 800 grzywien srebra gotówką, lub też w dobrach, jako wynagrodzenie szkód. Lecz już we 8 lata potem (1256), Bolesław był znowu pod klątwą. Napadłszy na biskupa, jadącego poświęcić nowy kościół we wsi, należącej do jednego klasztoru pod Wrocławiem, i nocującego w Górkowie, pod Zob-tenem, schwytał go w łóżku wraz z proboszczem i kapelanem, na wpół odzianego, kazał posadzić na konia i zaprowadzić do jednego ze swych zamków, gdzie usiłował wydusić z niego sumę pieniężną. Za to arcybiskup gnie-znieński rzucił nań klątwę, a papież Aleksander IY kazał obwołać przeciwko niemu wojnę krzyżową : wreszcie skończyło się na tem, iż Bolesław przyobiecał dnia 2. grudnia 1258 r. odbyć boso w wełnianej pokutniczej odzieży w orszaku stu rycerzy i knechtów drogę z Goldbergu do kościoła św. Jana Chrzciciela w Wrocławiu i wynagrodzić kościołowi wszystkie krzywdy. Dopiero gdy brat jego Henryk wrocławski poręczył za niego, otrzymał 20. grudnia 1261 r. absolucyę od obecnego w Wrocławiu arcybiskupa gnieźnieńskiego Janusyusza; lecz w sześć lat potem, gdy po śmierci biskupa Tomasza (30. maja 1267 r.), wspólnie ze szlachtą ściągnął dziesięciny, popadł znowu pod klątwę i w końcu musiał znów zadośćuczynić żądaniom kościoła.²¹)

Tylko Henryk III całe swe życie był w dobrem porozumieniu jak z kościołem tak i z bratem swym Władysławem. Po jego śmierci w r. 1266, zaszłej podług niektórych wiadomości w skutek trucizny, zadanej ²²) przez przyjaciół jego brata Władysława, ten ostatni, będący już podówczas arcybiskupem salcburskim, wziął na się opiekę nad synowcami, a po śmierci biskupa wrocławskiego Tomasza, za zezwoloniem papieskiem i wbrew wyborowi kapituły, objął także i zarząd dyecezyą. Dopóki żył (umarł w r. 1270) zdaje się, iż spór księcia z kościołem zostawał w zawieszeniu; lecz jak tylko z jednej strony pupil jego Henryk IY w młodym jeszcze wieku sam objął rządy,²³) a z drugiej, Tomasz II, wybrany przez kapitułę na następcę po śmierci swego imiennika, wyniesiony został na biskupstwo wrocławskie, wybuchł spór na nowo i tym razem już z samym księciem wrocławskim. Henryk IV opodatkował dobra kościelne; biskup, zwany przez mieszkańców Nissy szalonym, wraz z arcybiskupem gnieźnieńskim, nałożyli nań interdykt, lecz tym razem biskup ze swą kapitułą musiał opuścić miasto i ustąpić z dyece-zyi. Udał się on na zjazd kościelny (1274) do Lyonu, lecz i tam nic nie wskórał. Posłowie i przyjaciele księcia wyrobili mu absolucyę, Minoryci w Wrocławiu jak przedtem tak i potem odprawiali dlań nabożeństwo, a biskup miejscowy przez pięć lat nie mógł dostać się do swej stolicy; tymczasem zaś Henryk, według swej woli, rozporządzał się w księstwie sprawami duchowieństwa. ²⁴)

W tymże czasie umarł i Konrad, książę głogowski, prawdopodobnie otruty²⁵) (około 127B), pozostawiając trzech synów: Henryka, Przemysława i Konrada, którzy wedle zwyczaju rodziny Piastów, podzieliwszy się ojcowizną, jëszczè powiększyli liczbę książąt i księztw szlązkich. Najstarszy wziął ziemię Głogowską; drugi Steinauską, trzeci Sagańską; lecz pierwiastkowa posiadłość ojcowska zmniejszyła się już była przez oddzielenie Krośna, Grei-fensztéjnu, Przedu (?) i innych, gdyż książę Konrad przy zawarciu drugiego małżeństwa z córką Dietrycha „Mądrego“ margrabi Łużyckiego, prawdopodobnie wdową po nieszczęśliwym, ostatnim z Hohensztaufenów, Konradynie, dał te ziemie w zastaw jej ojcu za wiano; ten zaś ustąpił je arcybiskupowi magdeburskiemu Konradowi z domu Szternbergów. ²⁶) Miasta te wykupił znowu Henryk IV w r. 1276 od arcybiskupa i to powiększenie jego potęgi być może pobudziło zazdrość starego już, lecz zawsze niespokojnego stryja, Bolesława lignickiego, i wywołało przeciwko niemu nieprzyjaźń. Zresztą możliwem jest i to, iż ten, jak zapewnia najstarsza szlązka kronika, był niezadowolony z tego, że synowiec otrzymał całą dzielnicę arcybiskupa salcburskiego, gdy tymczasem sam on musiał ustąpić Konradowi Głogów; dość, iż chciał podstępem schwytać Henryka, aby trzymając go w niewoli wycisnąć zeń, czego sobie życzył. Projekt się udał; kilku szlachty z orszaku Henryka, podług najdawniejszej o tern opowieści, którzy otruli jego ojca i stryja (18. lutego 1277), zjednanych przez Bolesława, napadło na swego pana w łóżku w Jelczy o milę od Oławy i przyprowadziło go do Bolesława, który osadził go w ciężkiem więzieniu w zamku Lehnhaus, w dwóch milach od Lewenberga. Lecz wkrótce inni sąsiedni książęta ujęli się za więźniem. Wielkopolski książę Bolesław i Głogowianie wraz z Wrocławianami wyruszyli przeciwko niemu; tymczasem zaś Bolesław lignicki wkroczył w Wrocławskie i w bitwie między Sztolcem a Proczeném w okolicy Frankensztejnu ²⁷) pobił przeciwników 24. kwietnia. Naówczas potężny sąsiad Szlązka, król czeski Przemyśl Otokar wdał się pomiędzy nich. Dawno już znajdując się w bliskich związkach z książętami wrocławskimi, albowiem babka Henryka III, Anna, była ciotką króla, ojciec w r. 1260, syn w r. 1271 brali udział w wojnach Czechów z węgierskimi królami Belą i Stefanem, ²⁸) Władysław, arcybiskup salcburski, dłuższy czas był najwyższym kanclerzem Czech; a teraz, będąc w nowem nieporozumieniu ze swym cesarskim przeciwnikiem Rudolfem Habsburskim, zagrażającym drugą

Chodziło mu więc teraz o to, aby załagodzić spór między niemi. Natychmiast po uwięzieniu Henryka, albo będąc źle powiadomionym, lub też udając, iż o niczem nie wie, napisał do Bolesława, że chce zająć się losem księcia, uwięzionego przez złych ludzi i wydanego w jego ręce, a choćby nawet był on nań rozgniewany, chce go dobrze przyjąć i zająć się losem kraju, pozbawionego władzcy. Teraz zaś posyła Bolesławowi i jego synowi Henrykowi listy żelazne dla bezpiecznej podróży do Pragi, Gradcu lub też gdziekolwiek zechcą, aby z nimi ułożyć się o wypuszczenie Henryka.²⁹) Przy zawarciu pokoju nie uniknął on zresztą strat i musiał ustąpić Bolesławowi Stry-gów, Nejmarkt, Strossę, Grejlenberg, Perczyn, Goswinsdorf (Gismansdorf), a Krosno, które szlachta podczas jego uwięzienia oddała w zastaw margrabi brandeburskiemu za 4000 grzywien, dla powstrzymania go od związku z Bolesławem, mógł wykupić li za 6000 grzywien.³⁰) Jednak otrzymał napowrót swobodę f) i w roku następnym wraz ze swymi krewniakami na wezwanie króla czeskiego stanął do walki przeciwko Rudolfowi habsburskiemu. Król bowiem, gdy przyszło do otwartego zerwania z cesarzem starał się pozyskać sobie sprzymierzeńców w książętach polskich, i w liście, wzywającym ich do pomocy, nie bez słuszności

wojną, myślał nad tem, aby przeciągnąć na swą stronę książąt szlązkich, których już starał się pozyskać sobie Rudolf. ³¹)

przedstawiał, iż Polska i Czechy pochodziły od jednego szczepu i były jednej mowy; przypominał im pokrewieństwo i zwracał uwagę na to, iż Niemcy wyciągną dłonie po ich wolnë ziemie w razie, gdyby on, dotychczasowe ich przedmurze, zwyciężonym został ; a zatem nie powinni ociągać się z pomocą, albowiem ten, który broni domu sąsiada od ognia, broni zarazem i swego własnego. *)

Nie wiemy z pewnością, ilu polskich książąt i którzy z nich połączyli się potem rzeczywiście z Otokarem, lecz rzeczą jest nader nieprawdopodobną, by książęta dolnego Szlązka, oddawna już zniemczeni, połączyli się z nim w interesach Słowiańszczyzny. W każdym jednak razie niektórzy z nich uczestniczyli w stanowczej bitwie na March-feldzie (26. sierpnia 1278 r.); jednak gdy król czeski, przez zdradę swoich, stracił tu zwycięstwo i życie, skutkiem czego Niemcy zyskali przewagę nad Słowianami i w tych krajach, w inny wprawdzie sposób, niż na północo-wschodzie swego państwa, gdyż zachowali ją na długo (Habsburgowie i Luxemburgowie), Henryk wrocławski rychło połączył się z cesarzem, który przy zawarciu pokoju z Czechami zapewnił mu posiadanie hrabstwa Glatzu, do którego miał przedtem pretensye w skutek nieznanego bliżej, lecz zawartego z Przemysłem Otokarem spadkowego układu**), i wkrótce potem, jak to później zobaczymy, wstąpił w ściślejszy związek z „cesarstwem“ ; było to pierwsze stanowcze polityczno-prawne wydzielenie się szlązkiego księcia z koła swobodnych Piastów. W tym czasie był Henryk najpotężniejszym z książąt szlązkich, gdyż Bolesław lignicki zmarł 17. stycznia 1278 jeszcze przed wojną czeską, a synowie jego Henryk i Bolko podzielili się na gałąź lignicką i świdnicką, tak, iż teraz w jednym tylko dolnym Szlązku rządziło sześciu niezależnych ksią-

*) Por. pismo królewskie 29. czerwca 1278 u Stenzela str. 479—480. **) Por. Palacky, Historya Czech II str. 323 i 325.

żąt, dwóch tylko co pomienionych braci, Henryk wrocławski i trzech synów Konrada głogowskiego. Ztąd łacno poznać, jaka to była potęga każdego z nich, jak często musiały się krzyżować ich interesa i jak każdy szedł swoją, drogą. Wspólnym tylko ich interesem głównie był postęp niemieckiej kolonizacyi, która raz się już była rozpoczęła, której sprzyjało spustoszenie sprawione napadem Mongołów i która też w ciągu lat trzydziestu coraz więcej się rozwijała. Nie wspominając już o licznych niemieckich wioskach, które podówczas zostały założone, miały prawie wszystkie dzisiejsze szlązkie miasta niemiecką ludność i otrzymały prawo miejskie niemieckie, a krom tego zakładano jeszcze nowe przez Niemców. Natychmiast po napadzie Mongołów (1242) Wrocław i Strygów już posiadają prawo niemieckie, jak widać z przywilejów; za niemi idą r. 1249 Landshut i Leubus; w r. 1250 Brieg i Wansen; w r. 1252 Schawojne i Zirkwitz; r. 1253 T rachenberg i Grossglogau, r. 1255 Lignica i Oels, w r. 1259 Steinau, w r. 1260 Patschkau i Konstadt, w r. 1261 Lahn i Lissa, w r. 1262 Reichenbach, w r. 1263 Sprot-tawa, 1266 Bernsztadt i Minsterberg, 1267 Weidenau, 1268 Grottkau i Ziegenhals, 1270 Namslau, 1274 Świdnica, 1275 Jauer, 1276 Bolkenhain. *) Najczynniejszym ze wszystkich książąt był Henryk III wrocławski, książę pokojowych usposobień. Większa część wyż wymienionych miejsc zawdzięcza mu swe fundacyjne przywileje; równie też jemu i jego synowi, miasta, naprzykład Wrocław, obowiązane są za udzielenie lub pozostawienie przy nich przynależnych samym książętom praw używalności**). Ich prędki rozkwit odpowiadał zarówno oczekiwaniom, jakie prżytem mogły być żywione. Bez względu na niespokojne czasy, w których się żyło, na wielorakie wojny książąt,

*) Por. Stenzei Urkundenbuch str. 125—126.

**) Por. Klose, O Wrocławiu I str. 30—33, list.

gwałty pojedyńczych osób, na brak bezpieczeństwa w ogóle, nie tylko podnosił się przemysł mieszkańców, ich rękodzieła, lecz też powstawał bystro i rozszerzał się handel, któremu wprawdzie szkodził ów brak bezpieczeństwa, lecz nie tamował go jednak tyle, jak możnaby przypuszczać w naszych spokojnych czasach, albowiem podówczas z potrzeby każdy podróżny kupiec umiał się bronić orężem, a rzeczywiści mieszkańcy miast, które stanowiły niejako ich światek, sami się bronili. Już w pierwszej połowie XIII wieku kupcy wrocławscy mieli swe składy towarów w Nowgorodzie *) ; w r. 1247 napotkał ich już Jan du Plan de Car pin (Franciszkanin) w Kijowie ; ich handel, składający się w części z wyrobów ich współobywateli, w części z towarów Wschodu i Północy, szedł przez Poznań, Gniezno do Gdańska i Prus, przez Kraków na Ruś i do Galicyi, na południe do Wiednia i do We-necyi, na północ do miast marchijskich, które pośredniczyły handlowym miejscom nad brzegami Bałtyku i Śródziemnego morza**). Podług taryfy celnej Henryka VI księcia wrocławskiego, z początku XIV wieku, sprowadzano tu płótna, sukna (których fabrykacya nadzwyczaj kwitła), wyprawne i niewyprawne skóry, wełnę, wosk, miód i krajowe wino, wywożono zaś z pewnością dalej poza granice kraju, tkaniny jedwabne, złote taśmy, złotogłów, chustki, pieprz, imbier, cukier, szafran, muszkatołową gałkę i inne bakalie, ałun, mydło, kmin, liście laurowe, siarkę, kre-mortartar, figi, rozenki; wino wołoskie i austryackie, reńskie, cynę, żelazo, kosy, noże, patelnie, kotły; jesiotry, wyże, śledzie, łososie, pogańskie albo węgierskie woły, świnie, owce, skóry, wełnę, sól z Halli i z Krakowa, oliwę, róg, kamienie młyńskie, kamienie szlifierskie, chmiel i farby***).

na

*) Jekel, Historya polskiego handlu, I str. 48.

**) Por. Stenzei, Geschichte des preuss. Staates I str. 85.

***) Por. Klose, na in. m. II str. 65.

Ten rozległy handel i przemysł dawał Wrocławianom i mieszkańcom innych miast dobry byt i bogactwo, wprowadzał zbytek, który powoli, w swem następstwie, sprowadził zamiłowanie kunsztów i nauk. Drewniane domy ustąpiły miejsca murowanym; pobudowane zostały ratusze, kościoły i inne budynki publiczne, jak wagi, sklepy i t. d. Zamiast drewnianych ścian lub ziemnych wałów otaczano miasta murami i wieżami, i zapewne nie pojedynczy był to wypadek, iż, jak w Wrocławiu, zbudowano własną miejską szkołę Maryi Magdaleny ³²). Tak to kraj pośród niepokojów doszedł do wyższego stopnia kultury i pomyślności, lecz zarazem coraz to więcej niemczał. Niemieckie prawo, niemiecki język i obyczaj utrzymały się w miastach w całej prawie rozległości ; po kraju zaś nieco później i nie w takiej mierze rozszerzyła się ta przewaga, nawet na dworach książęcych powoli zwyczaj i tryb życia niemiecki zaczął przeważać, albowiem książęta jak przedtem tak i potem po większej części brali Niemki za żony³³). Książe Henryk IV, którego Przemysł Otokar przed innymi wzywał, jakieśmy widzieli, jako „Słowianina“ do wojny przeciwko Niemcom, sam pisał niemieckie piosnki; dolny Szląsk już podówczas był prawie zupełnie straconym dla Polski.

Można powątpiewać, ażali nastąpiłaby ta strata, gdyby rozdział państwa pomiędzy wszystkich członków rodziny książęcej od śmierci Bolesława Krzywoustego nie pozbawił ich wspólnego ogniska i punktu oporu.

ROZDZIAŁ ÓSMY.

BOLESŁAW WSTYDLIWY I KONRAD MAZOWIECKI. PODZIAŁY MIĘDZY POTOMKAMI KONRADA I WŁADYSŁAWA ODONICZA. WZAJEMNE NIEZGODY KSIĄŻĄT. POSUWANIE SIĘ NIEMCÓW PO ZA ŚREDNIĄ ODRĘ. ZDOBYCIE I ZNIEMCZENIE PRUS PRZEZ ZAKON NIEMIECKI. STOSUNEK POLSKICH KSIĄŻĄT DO ZAKONU I ŚWIĘTOPEŁKA POMERELSKIEGO. NAPADY PRUSAKÓW, LITWY I RUSI NA POLSKĘ. DANIEL HALICKI. NAPADY MONGOŁÓW NA MAŁOPOLSKĘ. WALKI Z JA-DŻWINGAMI. ŚW ARNO I LEW DANIŁOWICZ. BISKUP KRAKOWSKI PAWEŁ. POWSTANIE SZLACHTY PRZECIWKO BOLESŁAWOWI WSTYDLIWEMU. ŚMIERÓ OBU BOLESŁAWÓW, WIELKOPOLSKIEGO I KRAKOWSKIEGO.

I inne ziemie polskie w tym samym czasie również mało przedstawiały widoków dla przyszłego połączenia! Wprawdzie w Krakowie i Sandomierzu panował tylko Bolesław, syn Leszka Białego, znany pod nazwą Wstydliwego, wezwany na księstwo przez szlachtę przeciwko Bolesławowi szląskiemu. Pomimo wielorakich zmian szczęścia utrzymał się na niem wbrew roszczeniom Konrada mazowieckiego. Ten bowiem natychmiast po śmierci Henryka Pobożnego odżywił dawniejsze swe plany co do Krakowa, udaremnione niegdyś przez Henryka Brodatego; na razie uwieńczyły się one nawet pomyślnym skutkiem. Już w połowie 1242 r. był on stanowczo panem tej ziemi³⁴); lecz wkrótce pewna część szlachty i duchowieństwa otwarcie, jak się zdaje, powstała przeciwko niemu. Biskup krakowski Prandota rzucił nań klątwę za rabunek i spustoszenie dóbr kościoła krakowskiego, podczas wyprawy w r. 1243; a trochę później stronnicy Bolesława zgromadzili się około wojewody Klemensa z Ruszczy, który raz już pomógł był swojemu panu wyjść z ciężkiej potrzeby i teraz ze swymi przyjaciółmi i żołdactwem książęcem pobił Mazowszan i ich sprzymierzeńców pod Suchodołem i wypędził z kraju*). Wprawdzie w trzy lata potem (1246) Konrad z dość znacznem wojskiem, wzmocnionem jeszcze przez Litwinów i Jadźwin-gów, wznowił raz jeszcze swoje zamiary i istotnie pobił przeciwnika w krwawej bitwie pod Zarszewem lub Jaro-szynem**), lecz i to zwycięstwo nie odniosło na długo pożądanego skutku ; Bolesław wkrótce znowu odebrał spadek ojcowski, i gdy Konrad umarł w rok po owej bitwie***), pozostał jedynym posiadaczem Krakowa i Sandomierza, gdy tymczasem spadek Konrada, w skutek piastowskiego systematu podziałów, rozpadł się z początku na dwa, a mierski to jest Wstydliwy. A zatem Długosz I str. 686 ma zupełną, słuszność, twierdząc, iż Konrad już w r. 1242 był w posiadaniu Krakowa, zawsze jednak pozostaje niepewnem, czy też zawładnął nim już w r. 1241, jak twierdzi Długosz, czy też w lipcu 1242 r.

*) Boguch. str. 61. Fragm. annal. Pol. str. 92, annal. Crac. maj. krótko wzmiankują o bitwie pod r. 1243; An. crac. min. str. 32 to samo. Zasługi wojewody wykazuje przywilej Bolesława Wstydl. z r. 1252 u Nakielskiego str. 33. Co to byli za czterej książęta, którzy wedle tego przywileju działali wspólnie z Konradem, nie podaje żadne dawniejsze źródło ; Długosz, który w ogóle jest tu dokładniejszy, wymienia (I str. 694) Mieczysława księcia opolskiego i Przemysława wielkopolskiego, wie o dniu bitwy: VIII Cal. junii i opowiada jeszcze o dwóch napadach Konrada na Krakowskie w r. 1244, o któryeh dawniejsi nie wspominają. W pierwszym z nich Konrad miał spustoszyć dobra biskupie, za co go wyklął Prandota; nastąpiło to już w r. 1243 według Boguchwała.

**) Por. Boguch. str. 62. Annal, crac. maj. podają tylko: Lithuani ve-nientes in Jarroczin commiserunt bellum cum Boleslao et devicto eo multos milites occiderunt. Annal, crac. min. str. 32 zgadzają się z Boguchwałem. Długosz I str. 704 wie wiele niepewnych szczegółów o przebiegu tej wyprawy.

***) Rok śmierci Konrada Boguchw. str. 63. i An. pozn. str. 81 prawie do słowa się zgadzają.

potem na więcej jeszcze niezależnych od siebie księstw. Już na wiele lat przed swą śmiercią Konrad dał jednemu ze swych synów, Kazimierzowi, Kujawy; drugiemu Bolesławowi naprzód Sandomierz, lecz po stracie jego udzielił mu część Mazowsza³⁵); teraz, gdy Bolesław, jak się zdaje umarł bezpośrednio po zgonie ojca³⁶) jego dzielnicę otrzymał Ziemowit, brat młodszy, lecz ten musiał wkrótce ustąpić Kazimierzowi, który wystąpił przeciwko niemu zbrojnie, ziemię łączycką, Sieradz, Spicimierz i Rozprę³⁷). Synowie ich znowu potem podzielili się po śmierci ojców. Starszy syn Ziemowita, Bolesław, otrzymał (1262) Płock, młodszy Konrad, Czersk z otaczającą go ziemią f); Kazimierz zaś kujawski zostawił (1267) pięciu synów z dwu żon, z których dwaj starsi : Leszek Czarny otrzymał ziemię sieradzką, a Ziemomysł Inowrocław w Kujawach; młodsi, Władysław Łokietek, Ziemowit i Kazimierz, otrzymali niezależną dzielnicę w Brześciu kujawskim, Dobrzynie i Łę-czycyff).

Wielkopolska — spadek po Władysławie Odoniczu, wprawdzie zrazu dla braku tak licznego męskiego potomstwa nie była pokawałkowaną, lecz po kilku leciech wspólnych rządów *) i tu bracia Przemysław i Bolesław (1247) ciemnym. W kwestyi tej Długosz nie może mieć żadnej powagi, albowiem na str. 786 Ziemomysła i Ziemowita bierze za jedną, i tę samą, osobę, a na str. 844 znowu odróżnia ich pomiędzy sobą; na str. 848 powiada, iż Ziemomysł umarł bezdzietnym, gdy tymczasem my, z kronik dawniejszych (Yita Hedwigis 1. 1. str. 113, Chronic, princ. poi. str. 154), równie też i z przywilejów (Voigt, Geschichte Preussens IV str. 188) wiemy, iż Ziemomysł pozostawił trzech synów: Leszka, Przemysława i Kazimierza. Najdawniejsza wiadomość o podziale przyjętą jest do tekstu z An. crac. min. 1. 1. str. 30, a od niej Naruszewicz różni się tem tylko, iż utrzymuje wraz z Kromerem, że trzej młodsi bracia byli małoletni i dopiero po kilku leciech przyszli do posiadania ziem. Jak na teraz, niepodobna jest rozstrzygnąć kwestyi bez pomocy przywilejów ; tyle jeet jednak pewnem, iż zwykłe przypuszczenia, jakoby prawdopodobnie pomiędzy braćmi zachodziły częste zamiany posiadłości, są niepewne. Albowiem twierdzeniu An. crac, min., iż Ziemomysł natychmiast po śmierci ojca otrzymał Kujawy, Inowrocław, a Kazimierz Łęczycę, sprzeciwiają się przywileje z r. 1275 (Narusz. VIII str. 1), 1286 (Voigt IV str. 25), gdyż w pierwszym Leszek nazywa się dux Siradiensis et Vladislaviae junioris; w drugim Władysław dux Lanciciae et Cujaviae. Niestety, są to dwa najdawniejsze przywileje tych książąt, które doszły do mnie, i dla tego nie odważam się zrobić przypuszczenia, iż Leszek po otrzymaniu Krakowa i Sandomierza w r. 1279 ustąpił swemu bratu Ziemomysłowi Kujawy i Inowrocław; ten zaś Brześć kujawski Władysławowi, a ten ostatni później oddał Kazimierzowi Łęczycę. O ile sięgają źródłowe wiadomości, posiadane przezemnie, stwierdza się to przypuszozenie ; Leszek bowiem od r. 1279 nosi tylko tytuł dux Cracoviae, Sendom. et Siradiae ; Ziemomysł jest w posiadaniu Kujaw i Inowrocławia od r. 1284 (Naruszewicz VIII str. 22) aż do swej śmierci; Kazimierz nazywa się Lanciciae dux w jednym przywileju wspólnie z Przemysławem II i Władysławem w r. 1293 (Cod. Racz.), gdy tymczasem Władysław nosi tytuł dux Siradiae et Cujaviae, którego pierwszą część Syrad. wziął już w r. 1292 (Nar. VIII str. 38). Od śmierci Kazimierza (1292) nazywa się on Cujav. Lanc. ac Syradiae dux. (Sartorius, Geschichte der Hanse, herausgeg. von Lappenberg 2 str. 186) a po śmierci Przemysława II dodał dux regni poloniae et dominus pomeraniae. (Cod. Racz.)

*) Wypada to raczej z braku dawniejszej wzmianki o podziale, niż z przywilejów, wydawanych przez obu braci wspólnie. Takowe są: 1242 wydany w Gnieźnie dla klasztoru Lubińskiego, nadprezydyalne arch. ; 24. marca 1243 r. d. d. Gniezno u Voigta, Cod. dipl. Prus. str. 51 ; 25. kw. 1244 r. Gniezno dla biskupa poznańskiego; kopia w arch, kapitulnem w Poznaniu; 1246 r. 17. lipca, Gniezno tamże. Zresztą są z owego czasu przywileje, wydawane przez każdego z braci z osobna i na odwrót wydawane przez obu wspólnie już po podziale. To samo można znaleśó i w zbiorze przywilejów Stenzela pod względem książąt szląskich.

podzielili się między sobą w taki sposób, iż starszy wziął Gniezno i Poznań, a młodszy Kalisz z okolicą od Prosny na zachód aż do Obry i na północ aż do Warty. Podówczas zaprzysięgli oni sobie nie naruszać posiadłości wzajemnych i Boguchwał biskup poznański na własne ich żądanie miał zagrozić kościelną ekskomuniką³⁸), każdemu, któryby naruszył układ; jednak już we dwa lata potem nastąpił nowy podział, chociaż nie wiemy z jakiego powodu, w skutek którego Kalisz wraz z okolicą dostał się Przemysławowi, Bolesław zaś otrzymał grody i ziemie gnieźnieńską, ostrowską, biechowską, nakielską, Uście, Czarników, Żnin ³⁹). I ten układ nie potrwał długo. 19. maja 1250 r. właśnie w tym samym czasie, w którym Konrad głogowski swego brata Henryka pozbawił swobody, uwięził Przemysław i swego, opanował wszystkie jego posiadłości i trzymał go trzy lata w więzieniu; dopiero na Wielkanoc 1253 r. uwolnił go, poczem obaj zjechali się w Gedczu z Pełką, arcybiskupem gnieźnieńskim i wieloma ze szlachty, i po długich układach podzielili się w ten sposób, iż Bolesław otrzymał napowrót Gniezno i Kalisz, dalej Środę, Pyzdry, Rudę, Bnin, Biechów, Gedcz, Pobiedziska i inne⁴⁰). Od tego czasu zdaje się, iż już nie zaszła żadna zmiana w tym podziale, ani też objawiały się pomiędzy braćmi jakie znaczniejsze niesnaski. Gdy w młodych jeszcze lecieck 1257 r. umarł starszy z nich*) Bolesław, Przemysław, podczas małoletności swego, pa śmierci ojca przyszłego na świat synowca Przemysława II, połączył pod swem panowaniem całą Wielkopolskę, dopóki ten ostatni, wyrósłszy, nie zażądał schedy ojcowskiej, którą otrzymał uszedłszy pokryjomn z rąk stryja z zamku gnieźnieńskiego **).

Tak tedy rządziło Polską około roku 1270 jedenastu, a jeśli podówczas trzej młodzi synowie Kazimierza kujawskiego mieli swe własne dzielnice, to nawet 14 potomków Bolesława III zupełnie od siebie niezależnie. Wszyscy oni naturalnie mieli na oku własne interesa, często z sobą sprzeczne i już współcześni zauważyli, że ta mnogość roku intra octavas S. Petri et Paulo. Jeżeli te przywileje są, wiarogodne, to więzienie nie musiało trwać trzech lat. W r. 1253 w trzecią niedzielę po Wiel-kiejnocy obaj bracia wspólnie wydali w Gnieźnie przywilej klasztorowi Ołobo-ckiemu ; drugi, bez daty dnia, 1253 r. in colloquio babito in Pagoreliscia i trzeci bez oznaczenia miejsca 11. maja 1253 r. Nadprezydyalne archiwum.

*) 4. czerwca Baczko 1. 1. str. 70.

**) Od śmierci Przemysława I Bolesław prawie zawsze w przywilejach używał tytułu dux Poloniae majoris. Przywilej z r. 1257, 15. czerwca, wydany w Poznaniu. Księga kopii archiwum kapitulnego w Poznaniu. Przywilej z r. 1258 u Dregera, Cod. dipl. str. 416. Jabczyński arch, teologiczne I str. 361 ; z r. 1259 u Ledebura, Neues Archiv für die Geschichtskunde des preus. Staates 3, str. 304. Nakielski Miechovia str. 180; z r. 1260 u Ledebura str. 295. W przywileju z r. 1262 w Cod. Baez. : dux totius Poloniae. Potem w przywilejach występuje znowu dux Poloniae. Przemysław II urodził się 14. październ. 1257 r. Baczko 1. 1. Ucieczka jego od stryja okazuje się z przywileju przezeń wydanego 24. sierpnia 1289r. Cod. Bacz. W nim nadaje ogrodnikowi Piotrowi dozorcy winnic uwolnienie od wszelkich sądów książęcych i ciężarów za wielkie jego zasługi, quod exhibuit nobis in ardua nostri necessitate, dum a pa-truo nostro bonae memoriae Boleslao separari cuperemus, furtive castrum Gne-znense exeundo domum ipsius petivimus. qui de nocte consurgens gratanter et fideliter nos suscipiens, universa necessaria ministravit extra civitatem Gnez-nensem sub omni tranquillitate educendo. Pierwszy przywilej, wydany przez Przemysława, który mi się trafił, jest pod datą 1. października (in die scti Be-migii) 1273. Wydrukowany w Stan miasta Wschowy (Fraustadt) 1783 r. str. 8. Przedtem nie mógł nawet objąć rządów nad swą spadkową ziemią poznańską.

książąt była głównem źródłem złego, trapiącego podówczas kraj cały, niepokoju i rozprzężenia wszelkiego prawnego porządku wewnątrz, a niemocy na zewnątrz *).

Mówiliśmy już o uczestnictwie książąt wielkopolskich w wypadkach szląskich i o ich własnych niezgodach, równie też jak o gwałcie, jakiego się dopuścił Kazimierz kujawski natychmiast po śmierci ojca, względem brata swojego Ziemowita mazowieckiego (1247); w kilka lat potem (1255) obaj oni znowu powaśnili się z sobą, i starszy w ciągu całego roku trzymał młodszego wraz z jego żoną w więzieniu**). W ogóle zdaje się, iż Kazimierz był najniespokojniejszym i najgwałtowniejszym księciem w tych stronach. Później zobaczymy, w jakiej niezgodzie był on z zakonem i ze swymi krewniakami wielkopolskimi. Długie lata wiódł wojnę o posiadanie zamku i okolicy Lenda nad Wartą. Zamek, jak się zdaje, pierwotnie należał do Wielkopolski, lecz wcześnie już został zdobyty przez Kazimierza. Przemysław 1247 odebrał go napowrót, a w rok potem znów został zdobyty przez pierwszego z nich⁴¹). Po dziesięciu leciech znów Bolesław, jako opiekun, po wczesnej śmierci swego brata, jego syna Pogrobowca i rządca całej Wielkopolski, zażądał zwrotu, lecz gdy ten (1258) odmówił, wpadł do Kujaw, obiegł Inowrocław z pomocą Pomorzan i zmusił przeciwnika do zwrócenia mu połowy spornych posiadłości i do spalenia pobudowanego tam przez niego zamku. Lecz Kazimierz nie dotrzymał słowa. W marcu następnego roku wpadł na czele 2000 ludzi do ziemi kaliskiej; a chociaż między Opatówkiem a Kaliszem został pobity przez Bolesława, który na wiadomość

*) An. crac. min. 1.1. str. 30 : et ex tunc multiplicatis principibus multa mala esse ceperunt in terra, juxta sententiam salvatoris : Omne regnum in se divisum desolabitur.

**) Baczko str. 67. Por. Naruszewicz, Historya narodu etc. YII str. 142

nota 3.

o napadzie naprędce zgromadził nieco ludzi, lecz w tym: jeszcze roku, zaprosiwszy na przyjacielską rozmowę niby dla zawarcia pokoju uwięził wojewodę gnieźnieńskiego Herkembolda i kaliskiego Mikołaja, oraz brata pierwszego z nich Szymona, kasztelana gnieźnieńskiego, w Pakości zbudował nowy zamek, skąd pustoszył okoliczne ziemie i niszczył dobra biskupa kujawskiego Wolimira, z którym także był w niezgodzie i zabrał u niego zamek Raciąż. Naówczas biskup chwycił się duchownego oręża, umknąwszy do Krakowa, rzucił na księcia klątwę, a na kraj nałożył interdykt i teraz dopiero kilku sąsiednich książąt połączyło się ku wspólnej przeciwko niemu wyprawie, dla wszystkich bowiem był on nieznośnym. Bolesław wielkopolski (1259), Bolesław krakowski i sandomierski, Ziemowit mazowiecki, brat napastowanego, a nawet Roman, syn Daniela halickiego, z wojskami swemi ruszyli do Łęczycy, splądrowali kraj, zbudowali tam nowy zamek i zmusili księcia do zawarcia rozejmu, w którym obiecał zadośćuczynić wszystkim, których ziemie lub zamki uszkodziły lub też trzymał jeszcze w swych rękach. Lecz upłynęło z górą dwa lata, nim spełnił umowę; dopiero gdy dwaj starsi jego synowie, Leszek i Ziemomysł, powstali przeciwko niemu, podejrzywając, iż macocha chce ich struć, aby sukcesyę zapewnić tylko swym dzieciom, z pomocą szlachty odebrali od ojca ziemię łęczycką i sieradzką, a gdy jednocześnie, jak się zdaje, Bolesław wielkopolski zaczął się uzbrajać na nowo, zgodził się Kazimierz w roku 1261 ustąpić mu połowę spornej ziemi, drugą zaś oddał biskupowi kujawskiemu, który w rok potem odebrawszy napowrót swój zamek Raciąż, zdjął zeń klątwę i interdykt⁴²). Później (1268) powstała szlachta kujawska przeciwko księciu Ziemomysłowi za to, iż zanadto dawał się powodować zakonowi niemieckiemu. Przywódca Bydgoszczy poddał zamek księciu Bolesławowi wielkopolskiemu, a gdy i reszta szlachty odstąpiła od niego, Ziemomysł nie umiał sobie inaczej poradzić, jak ustępując mu Kruszwicę *). Jednak po trzech leciech (1271) znajdujemy ich znowu w wojnie**) i gdy w tymże czasie Przemysł Otokar czeski wiódł znane wojny z Węgrami, polscy książęta stawali po obu stronach naprzeciwko siebie; z Węgrami Bolesław krakowski i Bolesław wielkopolski króla Stefana

szwagrowie ), z Czechami obok większej części książąt

skiego i karskiego, robię uwagę, że Herkembold napotyka się w tej godności w przywileju z 3. styczn. 1258 r. (u Jabczyńskiego, archiv. theol. I 3 str. 361). W drugim z czerwca 1260 (Ledubur, Neues Arch. 3 str. 295). A ostatni raz w r. 1280 (Nakielski, Miechovia str. 205). Mikołaja, wojewodę kaliskiego zaś po raz pierwszy napotkałem w przywileju z 29. czerwca 1288 r. (Jabcz. Arch, theol. I 3. str. 367), lecz od tego czasu często bywa wspominany w przywilejach aż do r. 1297. (Oryginały w nadprezyd. arch.). Szymon już w r. 1253 był kasztelanem gniezn. (przywilej u Nakielskiego str. 172) i pełnił urząd jeszcze w r. 1267. (Dogiel, Cod. dipl. I str. 538).

*) Baczko str. 77. Zdaje się, iż Bolesław jeszcze w r. 1277 był w posiadaniu pewnej części Kujaw, przynajmuiej An. Pozn. str. 89 donoszą, iż zebrał wielkie wojsko na wyprawę przeciwko Brandeburczykom de terra sua et de una parte Cujaviae, quae tune regebat.

**) Annal. Pozn. str. 89: Item anno praedieto castrum Cruszvicia com-buritur de voluntate domini Boieslai ducis Poloniae. I przywilej 31. paździer. 1271, znajdujący się u Dogiela, Cod. IV str. 30, zdaje się tego dowodzić. W nim obiecuje książę Bolesław za pośrednictwem biskupa kujawskiego Wo-limira, wynagrodzić niemiecki zakon 160 grzywnami srebra szkody poczynione w dobrach jego w Orłowie, Morynie i Nieszawie tempore guerrae et obsidionie per nos terrae Cujaviae et civitatis Juvene Vladisl.

***) Podług An. crac. maj. i Annal, crac. min. Boguch. str. 60 i Annal, gnezn. u Sommersberga 1. 1. II str. 95 Bolesław krakowski ożeniony był z Ku-negundą, córką Beli węgierskiego w r. 1239. Katona hist. crit. V str. 437 i 867 nie podają o tern nic więcej od Boguchwała i Długosza. W przywileju 18. maja 1255 r. u Feyera Cod. dipl. Hung. IV 2 str. 354—55 Bolesław sam wspomina o swym ojcu Leszku, o matce Grzymisławie, o swej żonie Kunegundzie córce króla węgierskiego i jej siostrze Salomei quondam Galatiae reginae. W przywileju wydanym 10. marca 1257 r. powiada, iż ożenił się z Kunegundą de consilio maturo Vislai episcopi Cracov. decretoque omnium optimatum no-strorum et Baronum. Feyer 1. 1. str. 443—46. Bolesław wielkopolski dopiero w r. 1257 pojął Helenę, również córkę Beli węgierskiego. Baczko str. 71. Dłu-szląskich widzimy Leszka Czarnego księcia sieradzkiego i brata jego Ziemomysła kujawskiego *).

Przy takiem rozprzężeniu wewnętrznem — albowiem z pewnością wojny takie jak ta, o której wspominaliśmy, o Lendę, musiały się zdarzać daleko częściej, niż to może się wydawać z urywkowych doniesień kronikarzy — nie ma się czemu dziwić, iż sąsiedzi korzystali z coraz to większej niemocy książąt, wzrastającej w skutek ciągłych podziałów i nieustannych wojen, jedni dla oderwania od nich całych ziemi, drudzy przynajmniej dla pustoszenia nieszczęśliwego kraju. Na Zachodzie i Północy mocno podówczas usadowili się Niemcy po części w raz nabytych prowincyach, po części zaś posuwając się ciągle na wschód; na południu wprawdzie tylko chwilowo utworzyło się na nowo w Starym Haliczu potężne państwo i jednocześnie dzika potęga litewska szybko wzrastająca w skutek osłabienia ruskich książąt, sprowadzonego najściem Mongołów, nie mniej od samych Mongołów stawała się groźną dla Polski przez swe częstej rabunki.

Już przed pierwszem najściem Mongołów książęta pomorscy, niegdyś hołdownicy polscy, skorzystali z walk Władysława Odonicza z jego stryjem, Henrykiem Brodatym, dla rozszerzenia swego panowania na koszt Polski na południe od Noteci. Jeszcze w r. 1232 Władysław był w posiadaniu ziemi Kistrzyńskiej nad Micelą, a już w r. 1286 w przywilejach występuje jako pan południowej części dzisiejszego okręgu pyrytzkiego**). Lecz już w r. 1234 gosz I str. 745 podaje rok 1256. W przywileju z r 1266, 6. grudnia, zowie się ona Elena (nadprezyd. arch.) ; w drugim z r. 1277, 25. kw. (Jabczyński Arch, theolog. 1. 3, str. 361) Jolanta. Obie siostry po śmierci swych mężów wstąpiły do zakonu św. Klary Annal, crac. maj. pod r. 1279.

*) Raynald Annal pod r. 1271 Nr. 28 por. Engel, Dzieje Węgier str. 390. Palacky, dzieje Czech II str. 204. Czy polscy książęta byli osobiście na wyprawie kronikarze nie mówią o tern wyraźnie.

**) Wohlbrück, Geschichte des Bisthums Lebus I str. 61—62. Dreger, Cod. dipl. Pomer. Nr. 94 i 109.

pomorski książę Barnim zalicza okolicę, leżącą na północ od Miceli, do ziemi swej Chinz; a w r. 1287 zdaje się, iż posiadłości klasztoru kolbaczowskiego przeszły już w jego posiadanie⁴³). We dwanaście lat potem, prawdopodobnie już od dłuższego czasu, tak zwana później ziemia Lippeńska (Lippehne), a może nawet Soldin i Landsberg należały do Pomorza, którego książęta starali się od owego czasu opanować mocne pograniczne zamki nad Notecią ⁴⁴ ⁴⁵).

Dawniejsi kronikarze dochowali nam tylko niektóre szczegóły o walkach, które się wiodły o posiadanie ziem tych i w których różnie się szczęściło to jednym to drugim. I tak wiemy, iż książę Barnim w r. 1247 nadaremnie oblegał Santok, a w kilka lat później (1252) podstępem zdobył zamek Dryzen, lecz w tymże samym miesiącu musiał go zwrócić Przemysławowi wielkopolskiemu⁴⁴). W ogóle Pomorzanie od połowy XIII wieku nie mogli się utrzymać w tych ziemiach, albowiem jak skoro margrabiowie brandeburscy nabyli ziemię Lubuską — której strata dla Polski, jakeśmy wyżej wspominali, była tylko następstwem waśni ich książąt— a przez to zyskali szerszą podstawę do swego panowania nad Odrą, wkrótce potem (około 1250) przeszli tę rzekę i zrazu w walce z Pomorzanami, a potem z Polakami zwycięsko posuwali się naprzód. Zaraz w pierwszych latach po objęciu w posiadanie Lubusu (1251) wyruszył ztąd jeden oddział Brande-burczyków w okolice Bytomia, i napadłszy niespodzianie na zamek, zdobył go; lecz Przemysław spiesznie nadcią-

1. 1. Nr. 112.

gnąwszy z wojskiem, zmusił Brandeburczyków do opuszczenia go⁴⁶). Podówczas jeszcze margrabiowie Jan i Otto, wojownicze swe przedsięwzięcia częściej kierowali na północną stronę Warty.

Arcybiskup magdeburski już w r. 1252 miał swe posiadłości w ziemi kistrzyńskiej, które ustąpił biskupowi lubuskiemu ; zaś w 10 lat później już ziemia kistrzyńska, Królewiec, Soldin i Landsberg należały stanowczo do Brandeburczyków, oderwane czy to od Polaków, czy od Pomorzan⁴⁷ ⁴⁸). Wprawdzie około tego czasu zdawało się, iż jakoby i z polskiej i z brandeburskiej strony usiłowano ustanowić przyjacielskie sąsiedzkie stosunki, albowiem Bolesław, książę wielkopolski, w r. 1260 wydał za mąż w Santoku Konstancyę, córkę zmarłego swego brata, za Jana, syna margrabiego Konrada, i w tymże czasie dał mu w zastaw za opłatę umówionego wiana powiat, należący do owego zamku, z wyjątkiem samego Santoka⁴⁵). Lecz w kilka lat później już obaj sąsiedzi wojowali pomiędzy sobą po większej części o pograniczne zamki nad Notecią. Tak w r. 1265 kilku Niemców opanowało Santok i poddało go margrafom, którzy zawarli ugodę z Bolesławem, z warunkiem, aby spalił Dryzen, oni zaś Santok. Lecz gdy zaraz w r. następnym polski książę odbudował wu zamek w Santoku, margrabiowie obiegli go natychmiast na nowo i zmusili przeciwnika do spalenia zamku, przezeń zbudowanego *). Współcześnie prawie i na południu Warty toczyła się podobna pograniczna wojna między Polakami a Brandeburczykami. Tu margrabia Otto między Lubusem a Międzyrzeczem w r. 1268 zbudował w Zieleńczyku nowy pograniczny zamek i zaraz potem około św. Michała spalił miasto Międzyrzecz, które właśnie Bolesław podówczas umocnił palami, lecz nie opasał był jeszcze rowami. Natychmiast prawie zemścił się za to Bolesław spaleniem Zieleńczyku (13. grudnia) i splądrowaniem okolicznych włości, poczem Otto , na nowo rozpo-cząwszy wojnę na północ od Warty w lutym 1270 roku, znów odbudował zamek w Santoku, a około Bożego Narodzenia zdobył zamek Dryzen na nowo umocniony przeciwko Santokowi przez Bolesława już w kwietniu*"').

zno-

Lecz Brandeburczycy nie byli w stanie utrzymać się czas dłuższy w posiadaniu tych dwóch zamków. Zaraz w r. następnym 1271 Bolesław z licznem wojskiem wpadł do ziemi santockiej, gdzie już Otto w miastach i po wsiach poosadzał niemieckich kolonistów, spustoszył kraj i spalił nowe miasto Soldin i inne miejsca, i w maju (1272) kazał swemu synowcowi Przemysławowi II, mającemu podówczas ledwie lat 16, powtórzyć napad na powiat Dryzen, leżący na północ od Warty. Przy tej wyprawie Polacy odebrali napowrót Dryzen, i od tego czasu, zdaje się, iż zostali stałymi posiadaczami obu tych pogranicznych zamków nad Notecią**). Zaś wyżej położone staropolskie zie-

*) Baczko str. 76. Annal, pozn. str. 83. Były wtedy w Santoku dwa zamki, mniejszy, w którym mieszkali książęta, i większy, właściwa twierdza.

**) Baczko str. 77 i 78. Annal. Pozn. str. 88 i 89.

***) Baczko str. 78. Annal. Pozn. str. 89. Że Santok od r. 1270 nie pozostał wcale przy Marchii, jak przypuszcza Raumer na str. 30, dowodzą, tego mie musieli oni zapewne podówczas ustąpić Brandebur-czykom, którzy też zwolna usadowili się później w ziemiach tak zwanych Frydberg i Arenswald *).

Za ich zdobyczami natychmiast i tu następowało wkroczenie niemieckich kolonistów. Zakładali oni nowe miasta i wsie, zwolna wycinali lasy, pustkowia zaczynali uprawiać, i nowa marchia — tak wkrótce nazwano te nowe zdobycze margrabiów—została na zawsze oderwaną od Pomorza i od Polski. I już tylko polskie posiadłości między Dragą a Kuddową i dalej na wschód ziemia książąt pomerelskich rozdzielała niemieckie posiadłości między Odrą a Wisłą.

Albowiem tu, na wschód od Wisły, doświadczenie wojenne i waleczna, religijnie natchniona i wytrwała dzielność rycerzy niemieckiego zakonu, rozwiązała tymczasem zadanie, któremu nie mogli podołać w swem odosobnieniu Mazowszanie i Wielkopolanie dla braku wszelkiego wyższego obyczajowo-duchowego polotu. Wspierani dość często przez Krzyżaków, zachęcanych niezmordowaną gorliwością papieży w rozszerzaniu chrześcijaństwa, przybywających do św. walki z Prusakami, mając pomiędzy sobą często walecznych książąt, jak Henryka miśnieńskiego, Ottona brunświckiego, Ottona brandeburskiego z licznemi orszakami panów i rycerzy, zakonnicy w przeciągu kilku lat po swem osadowieniu się w ziemi chełmińskiej (1234 do 1241) zwalczyli wielorakie przeszkody, stawiane im przez dziką naturę kraju, lasy, jeziora i bagna ze swym surowym klimatem, niemniej jak z męstwem Prusaków, dziel-kasztelanowie santoccy, wspominani w przywilejach kei^ż^t wielkopolskich, aż do końca XIII w. Przywileje z r. 1283 i 90 Dzierżykraj. Cod. Raczyńskiego. Przyw. z r. 1294 Kelko, Dogiel Cod. dipl. IV str. 35. Przyw. z r. 1293 u Le-debura N. Arch. 3 str. 306. Włosto, kasztelan dryzeński, Thilo, prepositus Santoka.

*) Raumer na in. m. str. 6.

nie broniących swojej niepodległości i wiary, i zdobyli byli ziemie, leżące między Wisłą, Allą i brzegiem morza. Obronne twierdze, jak Elbląg, Brunsberga, Balga, Kreuznach, Schippenbeil, Bartensztein i inne, już około owego czasu ochraniały zabór często jeszcze zachwiany, w skutek powtarzających się buntów i nacisku niepodbitych jeszcze plemion Samlandów, Nadrawów, Bartów, Galindów i Su-dawów, zamieszkałych na północ od Pregla i na wschód od Alli. Lecz nie mogły nie uwolnić ich stale z pod władzy zakonu, a formalny pokój, zawarty z Prusakami po jednem takiem większem powstaniu w r. 1249, zawarował nowonawróconym w ogóle wcale znośne stanowisko, gdy tymczasem napływ niemieckich kolonistów, postępując za orężem rycerzy, czynił ciągłe postępy w zniemczeniu ziemi chełmińskiej i nowozałożone miasta Chełmno, Toruń, Elbląg i inne zwolna podnosiły się przez rękodzieła i handel.

Podczas całej tej walki od samego początku, sąsiedni polscy książęta ani pomagali, ani też w jakibądź sposób szkodzili zakonowi. Zajęci własnemi niezgodami — wspomnijmy tylko o walkach Władysława Odonicza i Konrada mazowieckiego z Henrykiem Brodatym i innymi, które właśnie przypadły podczas pierwszych zwycięstw zakonu— mało zdawali się oni troszczyć o utwierdzenie i rozszerzenie niemieckiego panowania w swem sąsiedztwie. Pojedyncze zajścia, łatwo wydarzające się w czasach takiej samowoli i bezprawi , zwłaszcza w ówczesnym stanie Polski, jak na przykład okładanie opłatami celnemi kolonistów, ciągnących do Prus przez ziemie książąt Władysława Odonicza i Kazimierza kujawskiego, krzywdy, jakich poddani zakonu od Polaków, lub też odwrotnie mogli doświadczać, spory o granice lub pojedyncze posiadłości, albo załatwiano zgodnie, oddając je, jakeśmy już widzieli, pod ochronę kościoła, tak, iż naruszycieli z góry już uznawano winnymi klątwy ⁴⁹ ⁵⁰), lub też nie rozpatrywano ich wcale tak, iż nie powstała ztąd żadna wojna. Tak naprzykład, przyszło do wielorakich traktowań, gdy mazowiecki książę Konrad w roku 1289 wysłał swych myśliwych na polowanie do prowincyi Löbau, którą zakonnicy uważali za swoją własność. Prawo istotnie mogło być wątpliwem, gdyż ziemia ta przedtem wraz z ziemią chełmińską, chociaż tyłka nominalnie, należała do Polski, nie była jednak wspomnianą w żadnym nadawczym przywileju książąt mazowieckich zakonowi. Lecz zakon zdobył ją na Prusakach orężem i ufundował na tern swoje prawo własności, albowiem w ogóle nadanem mu było przez książąt prawo posiadania wszystkich ziem, zdobytych na Prusakach. Napróżno usiłował legat papieski Wilhelm z Mo-deny, znajdujący się podówczas w Prusiech na dwóch zjazdach, odbytych w Płocku i Dobrzynie, zagodzić ten spór. Na trzecim zjeździe, naznaczonym do Michałowa (1240) nie zjawił się ani książę Konrad, ani syn jego Bolesław i zakon tymczasowo pozostał w posiadaniu⁴⁹'"). Jak mało podówczas jeszcze w ogóle polscy książęta zazdrośni byli panowaniu zakonu w Prusiech, dowodzą tego wypadki lat następnych, zaszłe po zniknięciu tej pierwszej chmury.

W czasie walk o seniorat w Polsce, pomerelscy książęta, jakeśmy to wprzód zauważyli, uwolnili się na lewym brzegu Wisły z pod zależności polskiej i uzyskali stanowczą niepodległość. Po przybyciu zakonu do Prus panował tam Świętopełk wraz z trzema braćmi : Wracisławem, Samborem i Raciborem w prowincyach mewskiej, lubieszow-skiej z dirszawską i belgardzką, w pewnym rodzaju zależności od starszego, dzierżącymi te kraje. Świętopełk był to mąż dzielny i śmiały, panowanie jego rozciągało się od Wisły na zachód aż do Wieprzu na Pomorzu, na południe od brzegów morza aż do Bra, i w tern miejscu graniczyło z ziemiami wielkopolskiemi i kujawskiemi. Wspominaliśmy już o uczestnictwie jego w wojnie Władysława Odonicza, jako też i o spowinowaceniu jego z tym księciem i zauważyliśmy, iż nie mniej od księcia mazowieckiego cierpiał od napadów dzikich Prusaków przed wezwaniem zakonu, i dla tego też zrazu szczerze wspierał rycerzy w rozpoczynającej się przeciwko poganom walce. W pierwszej znaczniejszej bitwie, nad Sirguną, którą wygrali, jego pomoc zdecydowała zwycięstwo, a i później jeszcze pomoc jego w walkach z Pomezanami i Pogezanami, najbliższemi jego sąsiadami na prawym brzegu Wisły, nie zawiodła zakonu. Lecz od owego czasu dobre ich dotychczasowe porozumienie znikało coraz bardziej. Czy to, że Świętopełk, zazdroszcząc zakonowi szczęścia i obawiając się wzrostu potęgi jego w przyszłości dla samego siebie, lub też czy to w skutek niesnasek nakształt tych, jakie miały miejsce między zakonem a polskimi książęty, które jednak dotknęły go głębiej i rozjątrzyły mocniej, dość że od r. 1240 zajmuje inne stanowisko względem zakonu, łączy się z podbitymi, lecz zawsze jeszcze skłonnymi do powstania Prusakami, zaczyna odgrywać rolę pośrednika między nimi a zakonem i zanosi skargi ńa ich uciski przed Stolicę apostolską. Nakoniec nastąpiło otwarte zerwanie. Wybuchło ogólne powstanie zwyciężonych w Prusach. Ze wszystkich zamków rycerskich we wschodnich częściach kraju utrzymały się tylko Balga i Elbląg, a gdy tłumy Prusaków wkroczyły do Pomezanii i zapędziły się aż do ziemi chełmińskiej, podówczas wyruszył Świętopełk, połączył się z niemi i zdobył zamki chełmińskie Marienwerder, Grudziądz, a całą ziemię naokół spustoszył najokrutniej *).

Z pewnością była to stosowna chwila i dla podniesienia się Polaków przeciwko zakonowi, gdyby oni już podówczas nienawidzili zakonu i mieli zamiar obalenia jego potęgi, albo przynajmniej osłabienia; lecz nic podobnego nie było. Polscy książęta nietylko nie pomagali słowiańskiemu księciu przeciwko Niemcom, lecz nawet, jako sprzymierzeńcy, stanęli po stronie zakonu. Z jednej strony Świętopełk — kiedy, nie wiadomo — dawniej jeszcze odebrał braciom Przemysławowi i Bolesławowi wielkopolskiemu twierdzę Nakło, prawdopodobnie z całą oko-

*) Por. Yoigt I str. 417, 428 i nast. Ja nie wiem, czy wraz z Voigtem mam przypisywać księciu Świętopełkowi polityczną, przezorność co do niebezpieczeństwa, którem mógł zagrażać wzrost potęgi zakonu i z tego punktu zapatrywać się na cały jego stosunek do zakonu. Z dawniejszych źródeł i przywilejów to tylko wypada, iż zrazu książę miał tylko z zakonem sąsiedzkie kłótnie ; stosunki jego do braci i stanowisko, które ci względem zakonu zajęli, tylko powiększyły te kłótnie; on zaś, jak zwykle bywa w takich razach, jątrzył się coraz bardziej i wreszcie uspokoił, uważając się zbyt słabym wobec zakonu; takie przypuszczenie zupełnie wystarcza tak, iż nie potrzebujemy uciekać się do zazdrości, politycznych dążności, utworzenia w Prusach większej potęgi it.p., o czem nie wspominają źródła w ścisłem znaczeniu tego wyrazu. A jeśli kronikarz zakonu Duesburg sam uważa te walki Świętopełka przeciwko zakonowi, jako zamachy na sprawę chrześcijaństwa, jest to naturalnem następstwem z jednej strony stanowiska, jakie zajął zakon w Prusiech, jako roz-przestrzeniciel chrześcijaństwa, z drugiej zaś i samego związku, zawartego przez księcia z pogańskimi Prusakami zupełnie w taki sam sposób, w jaki dość często i polscy książęta posługiwali się pogańskimi posiłkami w walkach ze swymi krewniakami. (Por. Bullar. Dominie. I str. 44.) Jeśli wyrazy Düs-burga, iż książę nie mógł znieść : tantam prosperitatem fidei et fidelium, ec-clesiam sanctam in prussiae partibus dilatari etc. są przesadzone, gdyż wiemy, iż Świętopełk był szczodrym dla kościoła i duchowieństwa, jak i inni współcześni książęta, to widzimy w nich również i to, iż kronikarz identyfikuje sprawę chrześcijaństwa ze sprawą zakonu; lecz nie możemy wraz z Yoigtem tłumaczyć tych wyrazów pobożnego kronikarza, nawet usunąwszy religijną zasłonę , iż książę z niechęcią i niedowierzaniem spoglądał na postępy zakonu w Prusiech. Że późniejsi pisarze, jak np. Kantzoff, Schütz i inni, w swej chęci pragmatyzowania, wpadli na podobne myśli, nie dowodzi to, iż mają słuszność.

licą od Bra do Noteci ⁵¹); z drugiej strony, Kazimierz kujawski i ojciec jego Konrad mazowiecki uskarżali się na rozmaite im od niego wyrządzone krzywdy ⁵²), wreszcie współdziałały jeszcze napomnienia legata papieskiego, zapatrującego się na sprawę z kościelnego stanowiska, dla pobudzenia tych książąt przeciwko pomorskiemu księciu***). Wspólnie z zakonem (1248) zdobyli oni zamek Nakło i Wyszogród, a potem z wojskami swemi wdarli się głęboko wewnątrz Pomerelli, pustosząc ją, dotarli aż do klasztoru oliwskiego pod Gdańskiem i spalili go. Teraz i bracia Świętopełka, długo z sobą niezgodni, przerzucili się na stronę zwycięsców i wszyscy 29. sierpnia 1248 r. zawarli między sobą ścisły związek, w którym zakon wziął na się porękę, iż Konrad mazowdecki i jego krewniacy otrzymają w pokoju zadośćuczynienie od Świętopełka. Takim sposobem, zewsząd prawie otoczony przez nieprzyjaciół, ku końcowi roku Świętopełk zdecydował się zawrzeć pokój, zwłaszcza gdy papież w tymże samym czasie na nowo kazał ogłosić krucyatę w Niemczech dla wsparcia zakonu. Legat papieski pośredniczył pomiędzy nimi i doprowadził do tego, iż książę zaprzysiągł nigdy odtąd nie wchodzić w związek z poganami, a raczej pomagać zakonowi, ilekroć tego będzie potrzeba, w walce jego z nimi. Jako rękojmię dotrzymania umowy ustąpił rycerzom zamek Zartowicę nad Wisłą, zdobyty na nich i dał zakładnikami swego syna Mestwina i kilku szlachty; lecz o zadosyć-uczynieniu, które powinni byli otrzymać polscy książęta na mocy związku 29. sierpnia, nie masz nigdzie wzmianki, może dla tego, iż zawierało się ono w odzyskaniu obu zamków Nakła i Wyszogrodu, z których pierwszy od tego

na str. 7.

***) Düsburg str. 139. Keppel II.

czasu pozostał w posiadaniu braci wielkopolskich, ostatni zaś przy Kazimierzu kujawskim *).

W tern położeniu, przyjaznem dla zakonu, a nie-przychylnem dla książąt pomerelskich, polscy książęta pozostawali z górą lat 10. Gdy Świętopełk w latach 1244 do 1246 rozpoczął znowu wojnę z zakonem, Kujawy cierpiały także od rabunków i pożogi wojsk jego i książę Kazimierz, który podówczas znów przyjął krzyż do walki z poganami**) osobiście ze swymi wojownikami, chociaż z niewielką sławą, walczył w otwartem polu przeciwko nieprzyjacielowi. ***) W trzy lata później (1248) niespo-

*) Yoigt str. 434. Błędnie nazywa na str. 443 Bolesława, syna Władysława Odonicza, księciem krakowskim i sandomierskim. Opis tej wojny, podany przez Długosza w t. I na str. 695 w głównych rysach zgadza się z Duisburgiem; myli się także co do daty zdobycia Zartowic, które zamiast 3. grudnia 1242 r. umieszcza pod 3. grudnia 1243 r. Obok Diisburga, jak w ogóle we wszystkich tych prusko-polskich wydarzeniach, widocznie posiłkował się to chronic. Olivens. (tu, co do uczestnictwa Kazimierza kujawskiego), to kroniką, zakonu. Ja zaś mimochodem napomknę, iż mu nie było obcem rymowane tłumaczenie Diisburga przez Jeroszyna, jak to wypada niewątpliwie z porównania jego opowiadania o zdobyciu zamku Bergfryd (na str. 772) z Düsburgiem i Jeroszynem (Voigt III str 246) Że Nakło i Wyszogród, tamten w posiadaniu braci wielkopolskich, ten w ręku Kazimierza kujawskiego pozostały, wskazuje to z jednej strony Boguchwał pod r. 1255, z drugiej zaś przywilej 26. listopada 1248 u Dregera na str. 270. Przyw. z r. 1252, 26. czerwca w Voigta Cod. dipl. str. 84. Jako przyczynek do chronologicznego oznaczenia wyprawy służy i to, że Przemysław i Bolesław 24. marca 1243 r. byli w Gnieźnie. Voigt, Cod. dipl. str. 51.

**) Voigt, Cod. dipl. str. 57.

***) Voigt, Geschichte Preussens II str. 498. Papież Innocenty IV żądał od książąt polskich pod dniem 1. lutego 1245 r. pomocy dla zakonu w walce przeciwko Prusakom. Przyw. u Lukasa, de bellis Suantopolci str. 53. Z niego równie jak i z listu papieskiego 14. paździer. 1245 r. u Lukasa Dawida III na str. 11 można wnioskować, iż oprócz Kazimierza stronę zakonu trzymali jeszcze i inni polscy książęta. Bieg opowiadania Długosza I str. 700 zgadza się zupełnie z opowiadaniem kroniki zakonu, nieco obszerniejszem, tak że w niem są wiadomości, których nie masz w Diisburgu. Że zaś on nie zawsze jest dokładnym w ich użyciu, na to damy przykład. Podług Diisburga III c. 54, wszyscy Polacy aż do kasztelana kruszwickiego, Marcina, uciekli z placu bitwy z Świętopełkiem, podług Długosza umknęli tylko niektórzy, lecz Marcin napomnieniami swemi wkrótce przywrócił porządek. Porównywając opowiada-

dziewaną wyprawą spustoszył on po raz drugi równiny kujawskie ogniem i mieczem, zabrał mnóstwo dzieci, kobiet i innej zdobyczy i nie mógł pogodzić się z książętami Kazimierzem, Przemysławem i Bolesławem, którzy wszyscy wojowali z nim, nawet wtedy, gdy 26. listopada tego samego rodu zawierał pokój z zakonem. Podówczas ten ostatni zatrzymał sobie prawo pomagania polskim książętom całą swą siłą w razie, gdyby ci nie mogli pogodzić się z Świętopełkiem, ten zaś nie miał prawa napastować ziem zakonu ; jednak jaki użytek zrobili rycerze z tego zastrzeżenia, nie jest nam wiadomem, równie też jak nie wiemy nic o uczestnictwie Polaków w ostatniej wojnie, którą Świętopełk (1252—1253) przedsiębrał przeciwko zakonowi, *) lecz w kilka lat później znajdujemy ich znowu w wojnie z Świętopełkiem. Chodziło znów o Nakło. Mestwin, syn Świętopełka, przez zdradę jednego strażnika w nocy 29. września 1255 r. opanował zamek; dla wygnania go Przemysław jeszcze w jesieni zgromadził swoje wojska i wojska brata; Kazimierz kujawski przyprowadził mu także posiłki i zamek został oblężony. Jednak chociaż i Bolesław krakowski i Ziemowit mazowiecki przysłali swym stryjecznym, ten 800, tamten 1000 ludzi na pomoc, nie mogli oni zdobyć zamku, a zadowolnili się tem tylko, iż przeciwko niemu zbudowali nową twierdzę, której załoga po odejściu książąt robiła napady i sama musiała takowe wytrzymywać. Bok przedtem 8. maja wszyscy książęta wraz z biskupami swych ziem byli w Krakowie na uroczystości kanonizacyi św. Stanisława. Jeszcze w pierwszej połowie następnego roku nie o tych wypadkach u Kantzowa w t. I na str. 244 z Długoszem, można zauważyć, jak i w wielu innych miejscach, iż pierwszy nader prawdopodobnie posługiwał się tym ostatnim. Jest to kryteryum wiarogodności jego doniesień z czasów dawniejszych.

*) Voigt, Geschichte Preus. str. 583. Uczestnictwo polskich książąt widać z przy w. 12 września 1248 r. u Voigta C. d. p. 69.

4*

ciągnęła się ta wojna; z jednej strony Przemysław, Bolesław i Kazimierz napadli na zamek Raczom, *) w którym schronili się okoliczni mieszkańcy za zbliżeniem nieprzyjaciela, podłożyli ogień pod twierdzę i tem zmusili załogę do' opuszczenia zamku, albowiem pożar stawał się coraz mocniejszym; zamek wreszcie wraz z pozostałymi w nim spalił się do szczętu. Z drugiej strony, podczas postu Świętopełk ze swymi synami stanął pod Nakłem, usiłując spalić nowozbudowany przez Polaków zamek. Lecz napad mu się nie udał. Gdy Pomorzanie zaczęli napełniać drzewem rowy, aby na wzór Polaków w Raczomiu trafić do celu, i oddalili się znów dla przytransportowania nowego zapasu drzewa, wypadła niespodziewanie załoga, wydobyła drzewo z fos i spaliła je przed powrotem Pomorzan, którzy podówczas przyprowadzeni do wściekłości spaleniem Raczomia, przypuścili szturm do zamku, lecz zostali ze stratą odparci. Nowa wyprawa, powtórzona w maju, udała się im o tyle, iż zwabiwszy część polskiej załogi w otwar-tem polu w zasadzkę, Świętopełk ją wyciął; lecz i tym razem nie mógł zdobyć zamku i obie strony w lipcu przyjęły pośrednictwo wielkiego mistrza, Popo’a z Osterny, który ich w końcu pogodził w ten sposób, iż Świętopełk oddał stary zamek nakielski Wielkopolanom, Przemysław zaś obiecał mu za to wypłacić 500 grzywien w oznaczonych terminach, a dla uczciwego dotrzymania umowy wzięto zakładników. Obaj przeciwnicy, bezbronni, zeszli się pomiędzy zamkami, dali sobie pocałunek pokoju i następnego dnia (25. lipca), wspólnie obchodzono uroczystość św. Jakóba apostoła. Polacy w towarzystwie samego Świętopełka weszli do odzyskanego zamku (1256). We dwa lata potem dotychczasowi sprzymierzeńcy Bolesław i Kazimierz walczyli z sobą o zamek Lendzki! **)

*) Nawet Naruszewicz VII str. 151 przyznaje się, iż nie wie, gdzie leżał ten zamek.

**) Baczko str. 67 i 68. Annal. Pozn. str. 86 i 87. Te ostatnie po części

Gdy tak Polacy zużywali swe siły w waśniach wewnętrznych, w walkach ze Świętopełkiem, z Brandebur-czykami, ze Szlązkiem, nie osiągając żadnego poważniejszego rezultatu, zakon tymczasem w ciągu ostatnich dziesiątków lat (1250—1288) coraz to dalej na wschód posuwał swe zdobycze w ziemiach pruskich. Waleczna bohaterska wytrwałość, z którą prowadził walkę, godne istotnie podziwu. Po wielekroć nawróceni odpadali napowrót w pogaństwo, z orężem w ręku powstawali przeciwko rycerzom, walcząc za starą wolność ; coraz nowe tłumy wojowników z plemion wschodnich, wspieranych często jedno-plemienną im Litwą, napadały na obronne zamki zakonu, podpory jego panowania, zdobywały, pustoszyły do szczętu raz zdobyte ziemie tak, iż nieraz sprawa zdawała się zupełnie straconą. Lecz każdym razem zakon zdobywał się na nowe wysiłki. Z Niemiec nadciągały mu na pomoc coraz to nowe wojska krzyżowe, z nimi rycerscy książęta, jak Przemyśl Otokar czeski, margrabiowie Otton i Jan brandeburscy i inni. Liczba rycerzy zakonu wzrastała, długoletnia walka wycieńczała Prusaków, porażki, pomimo zwycięstw, złamały ich odwagę, a co najważniejsza, pogańskie ich przekonania w walce z chrześcijaństwem i w zetknięciu z niem zostały złamane.

Wielu z nich wreszcie straciło nadzieję zwycięstwa, i porzuciwszy wojnami spustoszoną ojczyznę, wyemigrowało do sąsiedniej Litwy lub Rusi, byle tylko uniknąć niewoli; inni przyjęli chrześcijaństwo i poddali się zakonowi, spodziewając się po nim, nie bez podstawy, szczególnych nagród (ulżeń), lub też pozostali w poddaństwie ze strachu przed jego zemstą. Między naczelnikami samych Prusaków nie zawsze panowała zgoda, jeszcze łączyły się pojedyncze szczepy ku wspólnej odpowiedniej

dokładniejsze, po części zaś uboższe od pierwszego. 18. marca 1256 r. Przemysław znajdował się w Poznaniu. Cod. Racz.

obronie; lecz gdy Natangowie, Samlandowie, Nadrawy, Szalowy nakoniec po zmiennych bojach zostali podbici, podówczas Skurdo, ostatni przywódzca Sudawów, mieszkających w najbardziej jeziorzystej i leśnej południowo-wschodniej części kraju, stracił nadzieję zwycięstwa, zebrał swoich współtowarzyszy, spustoszył o ile było w jego mocy ziemię ojczystą i z większą częścią swego plemienia usunął się na Litwę. Po pięćdziesięcio-trzechletniej walce zakon niemiecki zwyciężył zupełnie. Prusy stały się ziemią niemiecką.

I w tym ostatnim peryodzie walki raz tylko jeden i tylko jeden polski książę Ziemowit mazowiecki przyłączył się do zakonu dla wspólnego poskromienia pogan.⁵³) Inni nie byli nieprzyjaźnie usposobieni ku zakonowi, bo choć Kazimierz kujawski raz, w skutek rozmaitych sąsiedzkich zatargów, zabronił swym poddanym w przeciągu »dwóch lat (1250—1252) wszelkich pokojowych handlowych stosunków z ziemią zakonu,⁵⁴) a drugi (1255—1256) objawił roszczenia do ziemi Lebawskiej, czyli też ziemi sąsiednich Jadźwingów ⁵⁵) i zarzucał zakonowi, iż podczas walk o Lendę (1259) pobudzał przeciwko niemu innych książąt, albo też zawierał pokój jednostronny z odpadłymi Prusakami i innymi poganami, który równie mógł być szkodliwym dla niego, jako też i niekorzystnym dla sprawy chrześcijaństwa, ⁵⁶) to jednak były to zarzuty i niezgody, które zawsze bardzo prędko bywały zagodzone? albowiem nie posuwały się dalej i nie stawiały zakonowi dalszych przeszkód w walce z poganami. Nigdy książęta mazowieccy, kujawscy, lub wielkopolscy nie korzystali z trudnego położenia, w jakiem nieraz znajdował się zakon, i nie stawali z nim do walki, jak to czynił Świętopełk w sojuszu ze zbuntowanymi, lub jeszcze niezależnymi poganami dla podkopania lub zniszczenia jego panowania. Owszem przeciwko Świętopełkowi, najniebezpieczniejszemu przeciwnikowi zakonu, który znajdując się na jego tyłach, mógł mu przeciąć komunikacyę z Niemcami, występowali oni nader czynnie, jakeśmy to widzieli, po stronie zakonu; w ogóle daleko więcej byli zajęci swemi wła-snemi walkami, zanadto byli niezgodni i podzieleni, aby im przyszła myśl stanowczej walki przeciwko panowaniu Niemców w Prusiech. Że zaś ówcześni książęta polscy nie łączyli się ani z sobą, ani z zakonem przeciwko sąsiednim poganom, za to lud ich srodze wówczas był ukaranym. Prusacy i Litwini w napadach swych nie tylko nawiedzali ziemie zakonu, lecz dość często wkraczali do Mazowsza, przechodzili przez Wisłę do Kujaw i dochodzili aż do Łęczycy. Gdy główne ich siły pustoszyły ziemię chełmińską, prowincyę Lebawską, w pobliżu granic polskich, musiały nieraz pomniejsze ich oddziały zapuszczać się i w ziemie polskie.

Wprawdzie o wyprawach tych nie posiadamy żadnych prawie lub nader skąpe wiadomości w kronikach, lecz i te, które doszły do nas, są aż nadto dostateczne dla pojęcia owych spustoszeń i klęsk, które musiały podówczas znosić te kraje. Mindowe, książę litewski, w r. 1260 wpadł ze swemi i pruskiemi tłumami do Mazowsza, zburzył miasto Płock i spustoszył ziemię płocką ogniem i mieczem i z bogatą zdobyczą i więźniami wrócił na Litwę. ⁵⁷) We dwa lata potem powtórzyły się te same sceny. Swarno, najmłodszy syn znanego nam już Daniela halickiego, ożeniony z córką Mindowego, a panujący podówczas w Brześciu i Drohiczynie, poszedł za przykładem swojego teścia i w lipcu 1262 r. niespodziewanie z ruskiemi i litewskie-mi tłumami wpadł do Mazowsza, spustoszył ziemię Czerską, niespodziewanie zaskoczył księcia Ziemowita i młodszego syna jego Konrada i własną ręką zamordował pierwszego. W miesiąc potem Prusacy pobili Mazowszan pod Długoszedlem i jak piszą kroniki poznańskie, całe Mazowsze zostałoby podówczas zniszczonem przez pogan, gdyby Bolesław wielkopolski, zniewolony prośbami wdowy Ziemowita, nie przybył około św. Michała i nie odbudował na nowo zamku płockiego, a takim sposobem nie opatrzył nieco obrony kraju.⁵⁸) Od tego czasu takie napady powtarzały się co rok. Najokrutniej spustoszyli Prusacy i inni poganie w początku stycznia 1263 r. kasztelanię Łowicką po tej stronie Wisły;⁵⁹) w r. 1264 Mazowsze uległo znów napadowi dzikich hord litewskich, które Troj-nat, następca Mindowego, sprowadził nań; f) w r. 1266 znowu Prusacy wspólnie z innymi poganami spustoszyli pozostałą jeszcze nietkniętą część ziemi płockiej; ⁶⁰) 1269 Litwini i Jadżwingowie uprowadzili z sobą z Kujaw bogatą zdobycz;⁶¹) 1277 r. ziemie Dobrzyńska, Kujawska, nawet Łęczycka ucierpiały od ich srogiego napadu, w którym po części wymordowano niezliczoną liczbę ludzi, a po części uprowadzono do niewoli,⁶²) zaś w rok potem (1278 r.) hordy Prusaków plądrowały około Kowla w Kujawach, gdy tymczasem Litwini niespodziewanym napadem zrabowali miasto Łęczycę, f) Przeciwko tym klęskom bezczynna pobożność, którą kronikarze sławią w Przemysławie i Bolesławie wielkopolskim, a stwierdzają ich przywileje, nie była wcale środkiem zaradczym. Prawa raz uzyskane przez kościół wprawdzie chroniły nieco tych książąt przeciwko ciągłemu niezadowolenie szlachty i nadużyciom, których się ona często jeszcze dopuszczała; jf) lecz ludowi to wcale nie pomagało w jego ucisku, iż pomnażały się dobra duchowieństwa, iż klasztorów tworzyło się coraz więcej, iż Przemysław nigdy nie opuszczał nabożeństwa, iż się rozweselał duchownemi śpiewy, iż wstawszy w nocy, czytał psalmy, iż podczas postów nosił Włosienicę na nagiem ciele, iż podczas uroczystości karmił nędzarzy, obmywał im nogi i był szczodrym, uniżonym nawet pokornym w obec wszystkich duchownych. ⁶³) Prawda, iż brat jego Bolesław, przezwany przez kronikarzy również „Pobożnym“,⁶⁴) walecznie stawał do boju, gdy chodziło o obronę pogranicznych zamków przeciwko Brande-burczykom, lub też stryjecznemu Kazimierzowi, o sporną, prowincyę, że chodził na pomoc Wrocławianom przeciwko Bolesławowi lignickiemu, a nawet nie opuścił wdowy Ziemowita mazowieckiego w potrzebie; lecz do takiego głęboko religijnego zapału, do takiej walki ku obronie chrześcijaństwa i ojczyzny przeciwko poganom, z jaką walczyli rycerze niemieccy, nie mógł się podnieść równie jak i wszyscy jego krewniacy. Wprawdzie sam zakon zdawał się raczej unikać związku z polskimi książętami, niż poszukiwać go, może dla tego, iż nie mógł liczyć na znaczną pomoc, byli oni bowiem w ciągłej między sobą niezgodzie, a może i dla tego, aby zdobyczy, które miał nadzieję porobić na Prusakach i Litwinach, nie był zmuszony później dzielić z kim innym; ⁶⁵) jednak książęta polscy i sami przez się mogli byli porobić większe nabytki, gdyby tylko, połączywszy się szczerze z sobą, ze swą szlachtą i ludem, którego wojenne popędy zużywały się we własnej ojczyźnie na wzajemnych walkach lub gwałtach, skierowali się przeciwko poganom. Zamiast tego, aby wedle sił bronić się przeciwko wspólnemu wrogowi, każdy z nich wojował z krewniakami. Między ówczesnymi książęty nie było żadnego obdarzonego wyższym, wznioślejszym umysłem, któryby czy siłą, czy też w imię ogólnego narodowego interesu, połączył ich z sobą i przywróciwszy w ten sposób pokój wewnętrzny, wszystkie rozerwane dotąd siły narodu zwrócił na zewnątrz. Wśród takiego położenia rzeczy doszło do tego, iż papież Urban IY już w r. 1264 mógł napisać : słyszymy, iż schyzmatyccy Litwini i Rusini i inni ich sąsiedzi, którzy nie szanują Boga, lecz bluźnią przeciwko niemu, w ohydnym związku z Tatarami często po nieprzyjacielsku wpadają w ziemię polską, gdzie im nikt nie stawi oporu,⁶⁶ ⁶⁷) a legat papieski w r. 1279 donosił do Rzymu: „iż gnieźnieńska i inne sąsiednie dyece-zye w najokropniejszy sposób cierpią od tyraństwa pogan i wielu innych nadużyć nie tylko w swych dobrach i prawach, lecz i co się tycze powierzonych im dusz, znajdują się w największem niebezpieczeństwie, albowiem oprócz wielkich strat w ludziach, mordowanych z dzikiem okrucieństwem przez pogan, jednocześnie wielka liczba młodzieży zmuszoną bywa przez tychże samych pogan do wy-przysiężenia się wiary i powrotu do pogaństwa.

Nie lepiej w tymże czasie działo się w krakowskiem i Sandomierskiem, i jeśli ziemie północne, Mazowsze, Kujawy i Wielkopolska, całkiem prawie bezbronne, cierpiały od niszczących napadów Litwinów i Prusaków, to w południowej części kraju Mongołowie, Litwini i Rusini wyrządzali nieobliczone klęski. Z dokładniejszych opisów ruskich kronikarzy wiemy już, iż wyprawy Mongołów, nacechowane wściekłą żądzą burzenia i bydlęcem okrucieństwem, jednem słowem najzupełniejszem barbarzyństwem,, powtarzały się nieraz, sięgając aż po za Wisłę. Wprawdzie czas niejaki zdawało się, iż nowo powstająca w za-

•chodnio-ruskich krajach Włodzimierza i Halicza potęga Daniela, syna Romana, będzie dla Polaków przedmurzem przeciwko Mongołom, lecz nader prędko sam ten książę wystąpił nieprzyjaźnie przeciwko sąsiednim chrześcijanom. Wkrótce po odwrocie Batuchana w r. 1242 Daniel, wraz ze swym bratem Wasilkiem, powrócił do spuścizny przodków i umiał obronić się nietylko przeciwko napadom Ro-ścisława, syna kijowskiego księcia Michała, małżonka córki króla węgierskiego Beli, lecz i przeciwko powstaniom swych niespokojnych bojarów. *) Zagrożony z południa od Węgrów, którzy nie zarzucali dawniejszych swych planów względem Halicza; od północy, w wołyńskich posiadłościach swej rodziny, napastowany przez Litwinów ; wreszcie od wschodu, obawiając się ujarzmiania przez Mongołów, które brzemieniem swem ciężyło nad jego krewniakami w środkowej Rusi, starał się on dopomódz sobie -zręczną, zastosowaną do okoliczności polityką. Naprzód ustąpił wymaganiom Mongołów i przyznał ich zwierzchnictwo, osobiście odbył podróż do hordy nad Wołgą, kłaniał się chanowi, jak i inni ruscy książęta, zgiął przed nim kolano, jak oni, i wrócił do ojczyzny, jako hołdownik (dannik).⁶⁷) Lecz wówczas już uknuty był przez brata jego Wasilka plan uwolnienia się i zabezpieczenia od Mongołów, jako też i od chrześcijańskich sąsiadów. U Konrada mazowieckiego spotkał się on z zakonnikim franciszkańskim Janem du Plan de Carpin, który jechał jako legat papieski w r. 1245 i 1246 przez Polskę do chana, i wezwany przezeń do połączenia się z kościołem rzymsko-katolickim ze względu na obronę, jakiej mógł się spodziewać od takiego przyłączenia do całego chrześcijańskiego Zachodu, nie odmówił stanowczo jego wezwaniu. ***) Za pośredni-

*) Engel, Ge8ch. von Halicz und Wladimir str. 560. Karamzin IY str. 16.

**) Karamzin IY str. 31.

¹

Karamzin, Historya Państwa Rossyjskiego str. 195 i nast.

²

U M. d’Avezac, Relation des Mongols ou Tartares par le frere Jean du Plan de Carpin. Paris 1838 p. 288 sqq., znajduje się dokładny opis ich uzbrojenia.

³

Por. tamże str. 287.

⁴

Por. d’Avezac 1. 1. str. 295—300.

⁵

Por. Karamzin na in. m. str. 229 i nast.

⁶

Por. Engel, Geschichte des ungar. Reiches I str. 347.

⁷

Por. Palacky, Historya Czech II str. 117.

⁸

Por. Engel na in. m. str. 349.

⁹

To następstwo wypadków wynika z opowiadania Boguchwała (str. €0) jedynego pewnego źródła z pomiędzy wszystkich dawniejszych.

¹⁰

Por. Vita St. Hedvigis u Stenzela script, rer. siles. II p. 44.

¹¹

Por. Boguchwał str. 60 i pismo Wacława z r. 1241 u Stenzela 1. 1. str. 462. Zwykłe dokładne opisy bitwy pod Lignicą polegają mniej więcej wszystkie na Długoszu I str. 699 i nast., za którym poszli wszyscy późniejsi, mianowicie szląscy kronikarze, z małemi odmianami w szczegółach. Por. Klose, O Wrocławiu I str. 418. Już Klose, potem Yoigt, w 3 dodatku do II tomu, i wreszcie Palacky w tomie II str. 118 robią uwagę, jak mało można dowierzać temu doniesieniu. Zdanie, z którem zapewne zgodzi się każdy, oznajmiony ze sposobem, w jaki zwykle Długosz opracowuje znajdujące się przed nim dawniejsze wiadomości, rozszerzając je. Również mało zasługuje na wiarę ob-jego opowiadanie o przebiegu bitwy pod Lignicą, którego wewnętrzne sprzeczności już zauważył Naruszewicz, Historya YII str. 57. Dopóki dawniej-źródła nie usprawiedliwią ich, należy je odrzucić z Historyi.

poszedł i Stenzei, Geschichte des

preus.

wzięty przez Mongołów. W tern tylko późniejsi szląscy kronikarze różnią się

¹²

Por. Boguchw. str. 62—68. Annal, pozn. u Sommersberga II str. 81, gdzie Gniezno przekręcone na Suezden.

¹³

Zresztą, Bolesław II szlązki jeszcze w przywilejach z lat: 1245, 1247, 1249 nosi tytułj dux Slesiae et Poloniae. Por. Stenzei, Urkundenbuch No 24 27, 29, podług którego (script, rer. siles. I str. 29) już po r. 1252 nie ma to miejsca.

¹⁴

Por. Chroń. poi. str. 28. Chroń, princ. poi. str. 107 i nast. Por. z Bo-guch. str. 61—63. An. pozn. 1. 1. str. 80, które prawie dosłownie zgadzają się, z Boguchwałem.

¹⁵

Por. Worbs Inventarium diplom. Lusatiae inferioris, I str. 78.

¹⁶

Por. Boguch. str. 63. Annal. Pozn. 1. 1. str. 83. Mieczysław syn Kazimierza opolskiego, ożeniony był z córką Konrada mazowieckiego, której został dłużnym 500 grzywien racione donationis propter nuptias. Umierając polecił on swemu bratu Władysławowi Opolskiemu wypłatę, a ten natomiast chciał dać w zastaw zamek i powiat Rudzki (Räuden) Kazimierzowi kujawskiemu, bratu wdowy, gdy w tem Przemysław uprzedził Władysława Opolskiego i wziął go w posiadanie, castrenses bowiem poddali mu zamek. Ugoda między nim a Władysławem nastąpiła najpóźniej w r. 1251, gdyż podówczas ten ostatni ożenił się z siostrą pierwszego ; por. Boguch. str. 64, którą on nazywa Ensenna. Annal, pozn. str. 84 dają jej imię Effeya. W przywilejach zwie się ona Zuzanna. Por. Sommersberg 1. 1.

¹⁷

Por. Boguch. str. 63. Annal. Pozn. 1. 1. str. 84, które zresztą, nie wspominają o ożenieniu. Por. chroń. poi. str. 29, Chroń, princ. poi. str. 109. Yita Hedvigis u Stenzela script, rer. siles. II str. 112.

¹⁸

Por. Boguch. str. 64.

¹⁹

Tamże 1. 1. Por. Stenzel script, rer. siles. I str. 29. not. i Worbs, lieues Arch. I. str. 21 i 22, który podług przywilejów z г. 1319, Gerken Cod. dipl. Brand. I str. 276 i z r. 1329, Sommersberg I str. 845, powiaty głogowski, sagaóski, sprotawski, krośnieński, frysztadzki, sztejnawski, sandewalski, kosteński, frausztadzki, kargowski, kopanicki, babimostski, bentszeński, tirszti-gelski i mez^rycki oznaczają jako dzielnicę Konrada. Wniosek ten niezupeł-

²⁰

Por. między in. Yita Hedvigis 1. 1. str. 45.

²¹

Podług Stenzela Urkundb. str. 3. O uwięzieniu biskupa przez Bolesława mówi i papież w piśmie swem u Raynalda ad a. 1256 No. 10. Por. jeszcze Długosz I str. 748—50.

²²

Stało się to jeszcze przed śmiercią, Władysława, por. Stenzel Urkun-denb. str. 370.

²³

Por. Chroń. poi. str. 29. Chroń, princ. poi. str. 109

²⁴

Podług Stenzela Urkundenquch na in. m.

²⁵

Por. Chroń. poi. str. 30. Chroń, princ. poi. str. 109.

²⁶

Tamże.

²⁷

Podług Chroń. poi. str. 30. Chroń, princ. poi. str. 109 i dotyczące tu ■chronologiczne oznaczenia Stenzela.

²⁸

Patrz pismo Henryka do Przemysława Otokara z r. 1266 u Stenzela script, rer. siles. II str. 467 i 468. Por. Palacky Hist. Czech II str. 177, 197, 222. Zresztą w r. 1271 wszyscy prawie książęta szlązcy : Bolesław lignicki z Henrykiem i innymi synami, Konrad głogowski z synami i Henryk wrocławski, wzmiankowani są pomiędzy sprzymierzeńcami króla czeskiego. Patrz Ray-nald An. ad a. No. 28.

²⁹

Por. pismo Przemysława Otokara u Stenzela 1. 1. str. 476.

³⁰

Por. Chroń. poi. str. 31. — Chroń, princ. poi. str. 110. f) 2. września 1277 wydał on znowu przyw. w Wrocławiu, por. Stenzeł Urkundenb. str. 390.

³¹

Por. pismo Rudolfa do Henryka 17. lipca 1276 r. u Stenzela 1.1. str. 473. Do tych układów używał on Henryka z Breny, który był synem Dytry-cha z Breny i córki Konrada mazowieckiego, i został później’ wyniesiony przez papieża Marcina IV na arcybiskupa gnieźnieńskiego, por. Vita S. Hed-vigis, 1. 1. str. 108 i 109 i listy Rudolfa i Henryka z Breny u Stenzela 1. 1. str. 474 i 476.

³²

Por. Klose str. 521 i nast. Stenzei na in. m. str. 94.

³³

Henryk III miał za żonę córkę Albrechta książęcia saskiego ; Henryk, syn Konrada głogowskiego, córkę księcia Alberta brunświckiego ; Henryk IV wrocławski córkę margrabi Ottona Długiego brandeburskiego, którego siostra poślubioną, była Bolkowi I, synowi Bolesława II lignickiego.

³⁴

Por. przyw. Konrada, jako dux Cracoviae et Lanciciae z 15. lipca 1242 r., wydany w Tyńcu u Szczygielskiego Tinecia str. 151—52 i przyw. 30. lipca tego samego roku, wydany w Kaliszu u Nakielskiego Miechovia str. 164. Podług pierwszego byli tam obecni synowie Konrada, Bolesław mazowiecki, Kazimierz kujawski, kasztelan krakowski Mistud, i nawet Bolesław sando-

³⁵

Podług Długosza stało się to 2 lipca 1236 r. Pomimo całego prawdopodobieństwa jest to fałsz, albowiem posiadamy przywilej Kazimierza już z r. 1233, w którym jako dux Cujaviae potwierdza darowiznę ziemi chełmińskiej zakonowi niemieckiemu. Wyd. Acta bor. I str. 420—22 i Dreger Cod. dipl. Pomer. str. 157. Zresztą, w przywileju jego ojca z r. 1231, znajdującego się w księdze kopii arch, kapitulnego w Poznaniu, pomiędzy podpisami świadków znajduje się Casimiro duce Cujaviae. O Bolesławie sandomierskim str. 468.

³⁶

Boguch. str. 62, donosząc o pierwszym podziale ziem Konrada, nie wspomina o Bolesławie. Podług Narusz. YII str. 99 żył on jeszcze w r. 1248 jak tego dowodzą przywileje w arch, płockiem.

³⁷

Boguch. str. 62 por. z Annal. Pozn. 1. 1. str. 81.

f) Po śmierci Ziemowita, który w jednym przywileju z r. 1260 u Yoigta Cod. dipl. str. 129, pisze się dux Mazoviae et Cirnensis, por. Baczko str. 74. Annal, crac. maj. ad a. Brev. chroń, cracov. u Sommersberga II str. 83. Podział podług Naruszewicza YII str. 8, YIII str. 21 not.

ff) W dawniejszych źródłach nie znalazłem nigdzie wiadomości o roku śmierci Kazimierza kujawskiego. Długosz I str. 785 stawi go pod r. 1268, Kromer w r. 1266. Tyle jest pewnem, iż żył jeszcze 3. lutego 1273 r., lecz był już tak chory, iż nie mógł trudnić się interesami. Por. Naruszewicz YII str. 203. Potomstwo jego najdokładniej podają Annal, crac. min. str. 30 i chronic, princ. poi. str. 154. Podział kraju pomiędzy tymi pięcioma braćmi jest nader Reppel II.

³⁸

Por. Boguchw. str. 62.    1. lipca 1247 Przemysław był w Poznaniu.

Cod. Racz. 3. lipca Bolesław w klasztorze św. Wawrzyńca pod Kaliszem. Księga kopii w arcb, kapituł, pozn. Można ztąd prawie wnioskować, iż podział nastąpił w pierwszej połowie pomienionego roku.

³⁹

Boguch. str. 68. Annal, poza. 1. 1. str. 83 z dodatkiem: quae (zamek i ziemia kaliska) ipsum coutigebat jure haereditario extra divisionem in рег-petuum possidendam racione primogeniturae. 1249, 20. kw. zwrócił Bolesław klasztorowi ołobockiemu dobra zabrane pod Kaliszem. Nadprezydyalne arch. 1250 r. 16. lutego obaj bracia znajdowali się w Kaliszu i każdy od siebie wydał klasztorowi jednobrzmiący przywilej. Nadprezydyalne archiwum.

⁴⁰

Boguch. str. 64—66. Annal, pozn. str. 85, tylko że one nie wymieniają Pyzdr, Środy, Pobiedzisk i nie wspominają o więzieniu. Stenzel, Urkun-denb. str. 58 przytacza przywilej, wydany wspólnie prz^z obu braci w r. 1262 i w spisie przywilejów dawniejszego krakowskiego królewskiego archiwum jest wzmianka o przywileju, nadanym przez Bolesława hrabi Rączo w tym samym

3³⁸

⁴¹

Boguchwał str. 63. Annal. Pozn. str. 81.

⁴²

Baczko str. 71, 72, 74. An. crac. maj. ad a. 1259: Dux Boleslaus Crac. et Sandom. devastavit terrain Lanciciae. Długosz I str. 7-'i6, 768. Por. Yoigt, Cod. dipl. str. 148. Co si§ tyczy wymienionych wojewodów, gnieznień-

⁴³

Por. Raumer, die Neumark Brandenburg w r. 1337. str. 3. Dreger

⁴⁴

Dreger Nr. 204, por. Raumer na in. m. Naruszewicz, Historya YTI str. 100 nota 2.

⁴⁵

Boguch. str. 63, 65. Annal. Pozn. str. 85.

⁴⁶

Boguch. etr. 64. Ann. Pozn. str. 84. Naruszewicz YII str. 127 przyjmuje, iż napad ten był powodem dokładniejszego sprostowania granic między książętami polskimi i brandeburskimi, o czem w dawniejszem królewsko-polskiem archiwum znajduje się dokument z r. 1251. I u Gerkena Cod. dipl. Brandeb. III str. 253 znajduje się takowy z dnia 19. listopada 1251 r., lecz ten, jak tego dowodzi sam tytuł : Boleslaus dux Poloniae et Cracoviae i co wreszcie później (por. Y str. 219) dostrzeżonem zostało przez samego Gerkena, jest z pewnością fałszywy. Dokument przytoczony przez Naruszewicza jest prawdopodobnie ten sam.

⁴⁷

Raumer, Die Neumark str. 15, 18, 24, 28.

⁴⁸

Baczko str. 73. Że przy tej okoliczności zamek Santocki nie był zastawiony, jak twierdzi Długosz I na str. 760, tego dowodzi dalsza historya. Oprócz Konstancyi, Przemysław miał jeszcze trzy córki : Eufrozynę, Annę i Eufemię lub Ofkę, z których pierwsza była przełożoną w Trebnicy, druga w Owieńsku pod Poznaniem, a trzecia była u Klarysek w Wrocławiu. Vita Hedvigis str. 113.

⁴⁹

Por. przywilej Władysława Odonicza 15. lutego 1238 r. i Kazimierza kujawskiego 29. czerwca 1238 r., u Dogiela Cod. dipl. IV str. 23 i No. 20. Voigt, Geschichte Preussens II str. 358 i inne, w każdym razie posuwa się za daleko, wnioskując z tych sąsiedzkich kłótni, o których on tylko tak często wspomina, o stanowczo nieprzyjaznem usposobieniu książąt polskich ku zakonowi, podejrzywając ich nawet o tajne porozumienia z wrogami. Zresztą za wiele przydaje znaczenia takim późnym źródłom, jak Kantzoff lub też Ilenel von Hennenfeld.

⁵⁰

Voigt, Geschichte Preussens 2. str. 395—96 i jego Cod. dipl. No. 51.

⁵¹

Boguch. str. 61.

⁵²

Wynika to z przywileju 29. sierpnia 1243 r. u Lukasa Davida III.

⁵³

Przyw. o tern wydany 15. lipca 1260 r. u Voigta Cod. dipl. str. 129.

⁵⁴

Patrz przyw. 26. czerwca 1252 r. u Voigta, Cod. dipl. etr. 84; por. Voigt, Geschichte Preussens 3. str. 32. Tamże w uwadze 2 przytoczony przywilej.

⁵⁵

Stosunki Jadźwingów na Polesiu do Polaków w owym czasie s% nader ciemne. Z pism papieskich do ks. krakowskiego i kujawskiego w r. 1253 (Raynald ad a. No 25) można wnioskować, iż obaj oni wspólnie, jeden od zachodu lub północo-zachodu, drugi od południa i południo-zachodu próbowali rozszerzyć swe panowanie nad wspomnianemi krajami i nawet zrazu z pomyślnym skutkiem. Jednak tylko Bolesław Wstydliwy, a i to jest niepewnem, pozostał w posiadaniu zdobyczy ; Kazimierz zaś, w skutek zawiści zakonu, został z niej wyzuty. Por. Voigt, Gesch. Preus. 3 str. 51, 95, 113. Voigt Cod. dipl. str. 98, 105, 108.

⁵⁶

Por. Voigt, Geech. Preue. 3. str. 233. Cod. dipl. etr. 148.

⁵⁷

Baczko str. 73. Voigt, Geschichte Preussens 3. str. 178 wspomina o dwóch napadach Mindowego w tym roku, z których jeden skierowany był na Polskę, a drugi na Mazowsze. Baczko mówi tylko o ostatnim.

⁵⁸

Baczko str. 74. Annal, crac. maj. ad a. Brevis chroń. crac. u Som-mersberga II str. 83. Długosz I str. 766 wie o tej wyprawie daleko więcej, niżeli dawniejsi kronikarze, i powiada, że nie Prusacy, lecz Litwini zwyciężyli pod Długoszedlem. Czy czasem w drukowanym tekście Baszka Pruthenis nie jest przerobionem z Ruthenis.

⁵⁹

Baczko str. 74. Dług. I str. 768, gdzie on znowu mówi o Litwinach i Rusinach, a nie o Prusakach.

f) Düsburg str. 149. Voigt Gesch. Preus. 3. str. 296.

⁶⁰

Baczko str. 76 terram Plocensem intrantes residuitatem terrae ejus-dem totaliter devastarunt.

⁶¹

Długosz I str. 786. Jednak starsze źródła nie wspominają o tym

napadzie.

⁶²

Düsburg I str. 275. Długosz I str. 811 z dodatkiem: in festo S. Lu-cae Apost. (18. października), f) Długosz I str. 816.

ff) Już z r. 1242 znajduje się przyw. obu braci w nadpr. arch, w Poznaniu, w którym w skutek skargi Wojsława, opata Lubińskiego, o rozmaite krzywdy i gwałty, wyrządzone klasztorowi w jego dobrach i osobach, stanowią, iż wszyscy ci, czy to są nobiles czy też ignobiles, którzyby klasztorowi i jego dobrom molestiae quippiam seu violentiae intulerint, będą musieli zapłacić księciu najwyższą karę cywilną (70 grzywien) i klasztorowi (50). We dwa lata potem szlachta wielkopolska powstała formalnie przeciwko przywilejom biskupstwa poznańskiego tak, iż sam biskup Boguchwał ustąpił na chwilę i zrzekł się niektórych z nich. Lecz już w r. następnym książęta na żądanie jego i kapituły potwierdzili wszystkie dawniejsze prawa i potwierdzenie to kazali ogłosić pod karą grzywien dla naruszycieli. Por. Boguch. str. 62. Fragm. ann. poi. u Sommersberga II str. 92 nieco dokładniej. Jeszcze w r. 1252, 25. kw. Przemysław dał kościołowi poznańskiemu przyw., w którym umieszczone są wszystkie jego prawa. U Jabczyńskiego Archiv, theol. I. 3. str. 357. An. Pozn. p. 84.

⁶³

Por. Baczko str. 70.

⁶⁴

Annal, pozn. 1. 1. str. 85 na in. m.

⁶⁵

Voigt, Geschichte Preus. III. str. 168. Pokazuje się to i z odezw stolicy apostolskiej, wzywających o pomoc Polaków przeciwko Mongołom.

⁶⁶

Tenże na in. m. str. 284.

⁶⁷

Pismo papieża Mikołaja III do jego legata Filipa, biskupa Fir-miańskiego w Bullar. domin. I str. 568.

***) D’Avezac, Relation des Mongoles par le frere Jean du Plan de Car-pin. Paris 1838. p. 342—344.

ctwem papieża, którego interesem było połączenie ścisłe wszystkich chrześcijańsko-katolickich książąt przeciwko poganom Wschodu, nie tylko spodziewał się utrwalić pokój z Węgrami i Polakami, lecz nawet mógł przypuszczać, iż ogólne niebezpieczeństwo, zagrażające od Mongołów całemu zachodniemu chrześcijaństwu, mogło go podniecić do silniejszego podtrzymania nowopozyskanych członków. Powróciwszy z hordy, Daniel zgodził się na te plany. Duchowieństwo ruskie nie zdawało się być przeciwnem temu ; wysłano dla układów do Rzymu (1245) jednego opata ¹) i tu jak można było przewidywać, znaleziono jak najprzychylniejsze przyjęcie. Już 3. maja 1246 r. Innocenty IV mianował Alberta, arcybiskupa pruskiego i inflanckiego swoim legatem na Rusi, kazał mu tam ponaznaczać biskupów i zażądał od Daniela, aby podtrzymał nową kościelną organizacyę w swym kraju i pozyskał sobie chwałę u Boga i ludzi, odpychając napady Mongołów. ²) Jednak zdaje się, iż w tym roku połączenie nie doszło jeszcze zupełnie do skutku. 7. września 1247 r. papież polecił pomienionemu legatowi udać się osobiście do Halicza dla zbadania, ażali Daniel obstaje przy swem życzeniu połączenia się z kościołem rzymskim, a w takim razie, aby go wraz z całym jego ludem uroczyście przyjął do wspólności kościelnej.³) Inne pisma Innocentego IV z tegoż roku dozwalały legatowi przy wyświęcaniu księży, nawet przy obsadzaniu katedr biskupich, nie zwracać u-wagi na nieprawość łoża, zatrzymać zwyczaje kościoła wschodniego, nie różniące się istotnie od zwyczajów katolickich, jak n. p. używanie kwaśnego chleba przy komunii, dalej rozgrzeszyć brata Daniela, Wasilka, panującego we Włodzimierzu na Wołyniu, był on bowiem w na-

der bliskim stopniu pokrewieństwa ze swą żoną, biorąc jego równie jak i Daniela w szczególną opiekę św. Piotra.*) Sprawa jednak nie bardzo posuwała się naprzód. Papież ofiarował księciu koronę królewską i we wszystkich swych pismach mianował królem ruskim, lecz Daniel wymagał zbrojnej pomocy przeciwko swym nieprzyjaciołom,**) a chociaż papież jeszcze w r. 1247 polecił biskupowi krakowskiemu pobudzić wszystkich wiernych do walki przeciwko poganom pod wodzą krakowskiego księcia Bolesława, a zarazem dał zlecenie papieskie arcybiskupowi gnieźnieńskiemu, aby wszystkich Sandomierzan i Krakowian, którzyby wraz ze swym księciem walczyli przeciwko poganom rozgrzeszył zupełnie, ***) jednak odezwy te nie odniosły, jak się zdaje, pożądanego skutku, a zatem nie odpowiedziały oczekiwaniom Daniela. Czy w skutek tego, czy też może w skutek zachowania się Franciszkanów i Dominikanów, przybyłych w owym czasie do Halicza, w ogóle rzymsko-katolickiego duchowieństwa, Daniel porzucił myśl połączenia się z Rzymem tak stanowczo, iż nie-tÿlko nie przyjął papieskiego legata, przybyłego wr. 1249 do Halicza, lecz wprost bez wszelkich objaśnień kazał go wyprawić napowrót. f) Po kilku jednak leciech szukał znowu tego połączenia. Węgierski król, Bela, z jednej strony obawiając się wciąż Mongołów, z drugiej zaś powaśniony z ksią-żęciem czeskim o posiadanie Austryi, jak przeciw jednym, tak i przeciw drugiemu chciał się umocnić przez przymierze z Danielem i książętami polskimi. Już Bolesław

*) Raynald ad a. 1247. No 28 i 29.

**) Podług Karamzina IV str. 42 i 43 opowiedział Daniel, gdy mu ofiarowano królewską koronę : „ Ja potrzebuję wojska, a nie korony, ona jest tylko zczą ozdobą,, dopóki barbarzyńcy mają nad nami władzę.“ Zdaje się, iż Karamzin wziął to z kroniki wołyńskiej, której rychłe wydanie jest nader pożą-danem ; nie mniej ubolewać należy i nad tem, iż Karamzin jest nader niedbałym w przytaczaniu swych źródeł. (Nie mogłem korzystać z ruskich oryginałów).

***) Raynald No 25. Odpis z archiwum watykańskiego, znajdujący się u hr. Raczyńskiego.

f) Raynald ad a. 1249 No 15.

krakowski był jego zięciem, teraz zaś (1254) wydał on drugą swą córkę za Lwa, syna Daniela, *) i umiał go skłonić do wysłania poselstwa do Ezymu dla odnowienia dawniejszych układów.**) Tymczasem obaj jego zięciowie wyruszyli z nim przeciwko Czechom. Gdy on sam wtargnął do Styryi, Bolesław i Daniel, do których przyłączył się jeszcze Władysław Opolski, wpadli do pro-wincyi Opawskiej, którą przywłaszczyli sobie Czesi po śmierci księcia Mieczysława Opolskiego (f 1246) i ztąd sposobem mongolskim spustoszyli Morawę.***) Układy zaś

*) Engel, Gesch. von Halicz, wprawdzie przyjmuje, iż sam Daniel w po-wtórnem małżeństwie pojął za małżonkę Konstancyę, córkę Beli, lecz ja, jak na teraz przynajmniej, oddaję pierwszeństwo Naruszewiczowi VII str. 25.

**) Engel na in. m.

***) Baczko str. 67. Palacky, Historya Czech 2. str. 145. Pokój zawarty został 3. kw. 1254 r. ; str. 163. Czesi przyszli do posiadania Opola w ten sposób, iż szlachta krajowa po śmierci Mieczysława wyniosła na księstwo Władysława, starszego brata Otokara. Contin. Cosm. str. 371. Z wojną tą znajduje się w związku ciekawy list Przemyśla Otakara 11. października 1255 r. do Prandoty, biskupa krakowskiego, w którym powiada : „z jaką żarliwością i pobożnością wzywaliśmy błogosławionego biskupa Chrystusowego i męczennika Stanisława, podczas podróży naszej do Prus, taką też on nam przyniósł i pomoc; nie możemy tego ani wypowiedzieć słowem, ani opisać dostatecznie pismem. Otrzymawszy tedy jedno ramię tego świętego, które ochraniamy bardziej, niż wszystko złoto i drogie topazy, darujemy z całego serca Polakom wszystkie krzywdy, wszystkie napady wojenne na naszą, zwłaszcza opawską ziemię. Lecz upraszamy jak najprzyjaźniej odesłać nam wszystkich naszych więźniów, którzy mogą się jeszcze znajdować w Polsce i uwolnić tych wszystkich, którzy są niewolnikami u Polaków. Zaś kupieni u Węgrów, Kumanów i Itusinów niech będą uwolnieni, albo na ich prośby, albo za wykupem. Bardzo nam leży to na sercu, aby związki małżeńskie nie były rozrywane. Tem naszem pismem poświadczamy też, iż wybieramy cię, szanowny biskupie, naszym ojcem w Chrystusie, a ciebie i twoich następców, jako rodziców czcić i szanować będziemy. Twoją zbawienną nauką chcemy się kształcić i uświęcać. Przez pamięć drogiego podarunku, któryśmy otrzymali, chcemy być posłuszni twemu kościołowi i przyozdobić go naszą królewską szczodrobliwością. Za wa-szem pośrednictwem chcemy położyć kamień węgielny związkowi przyjaźni i pokoju, który powinien połączyć z nami polskich książąt, mianowicie Bolesława krakowskiego i sandomierskiego, dawcę tak kosztownego daru. Przy łasce Bożej obiecujemy dopomagać mu do obrony przeciwko wszelkim napadom schy-zmatyków i pogan wszystkiemi naszemi siłami.“ Wydany u Niemcewicza, Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszczę w Warszawie 1822 r. I str. 309 i 310. Niestety Polacy mają zwyczaj takie dokumenta przytaczać nie w oryginalnym tekście, lecz w polskiem tłumaczeniu.

z papieżem, jak się zdaje, dopiero po tej wyprawie, doprowadziły do pożądanego skutku. Legat papieski w Polsce, opat Opizo z Messany w Drohiczynie ukoronował księcia halickiego na króla *) i około tegoż czasu (7. maja 1253) zachęcał Innocenty IV wszystkich wiernych w Polsce, Czechach, Morawie, na Pomorzu wziąć krzyż do woj-

*) Że Daniel został koronowany na króla za pośrednictwem stolicy apostolskiej nie ulega żadnej wątpliwości, według pisma Aleksandra IY z 13 lutego-1257 u Raynalda ad a. No 26 i Długosza I str. 779—780. Zachodzi tylko pytanie, w którym roku odbyła się ta koronacya? Długosz I str. 705—706 donosi, iż legat papiezki Opizo dokonał jej w r. 1246 w Drohiczynie, nie zważając na odradzanie polskiego duchowieństwa, i z całego toku opowiadania wypada, iż, podług jego zdania, legat przy tem działał samodzielnie, nie ma -jąc na to żadnego upoważnienia od stolicy apostolskiej ; zkąd Długosz wziął tę wiadomość, nie mogłem się dotychczas tego doszukać, jak w ogóle nie mogłem odszukać żadnego dawniejszego źródła, w którem by się ona znajdowała. Stryjkowski, Kronika polska w Królewcu 1582 r. str. 331 nietylko różni się tem od Długosza, iż przyznaje legatowi papieskiemu polecenie co do korona-cyi Daniela, lecz powiada, iż odbyła się ona w Kijowie w obecności polskich biskupów, mianowicie Prandoty krakowskiego, i donosi jeszcze o drugiej ko-ronacyi, wykonanej przez tego samego legata w obecności tych samych biskupów, i to już nie w Kijowie, a w Drohiczynie. Któż nie dostrzeże, iż ta podwójna koronacya sama z siebie jest nader podejrzaną? Lecz podejrzenie powiększa się jeszcze tem, iż kronika wołyńska (Karamzin IY str. 260 uw. 35} wyraźnie powiada, iż Daniel zrazu odrzucił koronę, a przyjął dopiero po wojnie czeskiej, które to oznaczenie czasu schodzi się z ową drugą koronacyą, wspominaną przez Stryjkowskiego. Dodajmy ;do tego, iż papież 7. września 1247 r., a zatem w rok po owej Długoszowej koronacyi polecił arcybiskupowi inflanckiemu Albertowi udać się do Halicza i wprzód wybadać, ażali Daniel trwa w swym zamiarze połączenia się z kościołem rzymskim i w takim dopiero razie przyjąć go do wspólności kościelnej (por. Uwagę 69), zkąd widać, iż przyjęcie to nie było jeszcze nastąpiło, a zatem nader prawdopodobnie i koronacya z polecenia papieskiego nie mogła mieć miejsca. Z tych powodów nie mogłem przyjąć zdania Engla (Historya Halicza str. 565), choć on dla potwierdzenia go przytacza, iż papież nazywa już Daniela królem w swych listach z r. 1247, nie jest to jednak żadnym dowodem, albowiem mamy dużo pism papieskich do książąt schyzmatyckich i pogańskich, gdzie oni także nazywani są królami. Te i tym podobne kwestye z dziejów Halicza, Wołynia, Litwy mogą być wtedy dopiero stanowczo rozwiązane, gdy będziemy mieć w ręku kroniki ruskie ; nie mogę jednak pominąć tego, iż chrzest i koronacya Mindo-wego litewskiego odbyła się jesienią 1252 r. (Voigt, Gesch. Preus. 3. str. 38) i ona to może spowodowała Daniela w r. 1253 przyjąć propozycyę papieża, którą uprzednio pogardził wedle doniesienia kroniki wołyńskiej.

ny przeciwko Mongołom, którzy na nowo zagrażali całemu chrześcijaństwu, jak o tern dowiedział się król Rusi. „Niech tedy każdy w imię wiary — pisał on — weźmie krzyż i w blasku oręża niech postępuje pod sławną chorągwią Pana Najwyższego króla, abyście się przez to przynajmniej oczyścili od zarzutu, iż teraz nikczemnie uciekacie przed poganami, których imię nabawia was trwogą.“ ⁴) Jednak chociaż ojciec święty tak gorąco zachęcał do św. wojny, słowa jego do tych książąt padały na grunt jałowy, jak to można wnioskować z ich skutku. Nie przyszło między nimi do związku, ani przeciwko Litwie, ani przeciwko Mongołom, w skutek czego Daniel zaraz w następnych latach nie tylko porzucił zupełnie zawiązany z Rzymem stosunek, lecz teraz zwrócił się nie-przyjaźnie przeciwko rzymsko-katolickim Polakom, którym w r. 1255 odebrał zamek i ziemię Lubelską, którą na krótko przedtem splądrował Mindowe z Litwinami.⁵) Napróżno pisał do niego Aleksander IV 13. lutego 1257 r., iż na własne jego żądanie przyjęty został do powszechnego katolickiego kościoła i mianowany przezeń królem, że należałoby mu pamiętać o tych oznakach przychylności i powrócić do kościoła, albowiem w przeciwnym razie biskupi wrocławski i ołomuniecki nałożą nań cenzury kościelne i mogą nawet wywołać przeciwko niemu świecką potęgę ; ⁶) on jednak pozostał przy swojem oddzieleniu się od kościoła, chociaż trwał w przymierzu z królami węgierskimi. Z pewnością nic mu ono nie pomagało przeciwko Mongołom; korzyści, jakie odniósł z nich waleczny jego syn Lew na Podolu rychło zostały stracone, gdy na granicach jego ukazał się groźny chan Buron-daj z niezliczonem wojskiem i żądał stanowczej odpowiedzi, czy Daniel chce być jego nieprzyjacielem, czy też jako przyjaciel chce z nim ruszyć na wyprawę przeciwko Litwie. Wasilko wołyński musiał iść z nimi razem, a we dwa lata potem (1259) książęta ci nietylko zostali zmuszeni zburzyć swe twierdze, podejrzane dla Mongołów: Daniłów, Rożek, Kamieniec, Łuck, Lwów i Włodzimierz i płacić nadal daninę, lecz po złączeniu się z poganami iść na Polskę. Tylko Daniel wówczas udał się do Węgier, a syn ieero Lew i brat Wasilko w orszaku chana przeszli

vU⁷)

Jest to pierwszy napad Mongołów na Polskę, o którym po wyprawie Batu-chana, wspominają dawniejsi kronikarze; my jednak posiadamy z innej strony źródłowe wiadomości, które świadczą, iż takowe musiały się powtarzać nie po raz pierwszy. Już 5. stycznia 1256 r. papież Aleksander IV pisał do biskupa i kapituły krakowskiej, jako słyszał od nich, że krakowska dyecezya została zupełnie spustoszoną przez Tatarów (Mongołów) i innych pogan, dla tego, mając wzgląd na jej ubóstwo, uwalniają od opłacania jego legatów, choćby ci byli kardynałami.⁸) W rok potem 10. marca 1257 książę Bolesław krakowski zapisał żonie swojej Kunegundzie za zgodą biskupa i baronów Sandec za sumy, które dała jemu ze swego posagu na opłacenie żołnierzy w potrzebie pieniężnej, wywołanej napadami Tatarów.⁹) Są to pewne świadectwa o dawniejszych napadach Mongołów; zresztą i teraźniejszy napad nie był niespodziewanym. Stolica apostolska i tym razem robiła wszystko, co było w jej możności dla skutecznego odparcia nieprzyjaciół chrześcijaństwa. Aleksander IV, dowiedziawszy się o wyprawie Mongołów na Litwę i o niebezpieczeństwie, zagrażającem znowu z bliska polskim prowincyom, natychmiast 20. czerwca 1258 r. wezwał prowincyałów zakonu predykantów w całych Niemczech, Czechach, Morawie i Polsce dla obwieszczenia wyprawy krzyżowej przeciwko poganom, którzy od 'Wschodu zagrażali „oblubienicy Chrystusowej“,*) i w końcu roku (17. grudnia 1258 r.) wzywał zakon niemiecki do połączenia się ku wspólnej obronie z sąsiednimi książętami, zagrożonymi przez Mongołów. Lecz zakon tern mniej okazał się skłonnym do takiego związku, iż właśnie podówczas na-stpiło powstanie nowonawróconych w Prusiech;**) polscy zaś książęta nie połączyli się, albowiem w tym roku Kazimierz kujawski wojował z Bolesławem wielkopolskim i gdy w maju i czerwcu 1259 r. Mongołowie z pogańskimi Prusakami, Rusinami, Kumanami, Litwinami i innemi ludami pokazali się nad Wisłą, znaleźli tam tylko w niektórych twierdzach niewielki opór, plądrowali, palili, zabijali ludzi zwykłym sposobem, potem obiegli Sandomierz, dokąd schroniło się mnóstwo mieszkańców z całym swym dobytkiem. Załoga broniła się mężnie, lecz gdy z porady ruskich książąt Wasilka i Lwa oraz brata tego ostatniego, Romana, poddała zamek Mongołom, którzy obiecywali puścić ją wolno z żonami i dziećmi, i gdy wyszła bezbronna z zamku, Mongołowie złamali słowo, jedną część wymordowali, drugą utopili w Wiśle; zaś piękne niewiasty, dziewczęta i młodzież uprowadzili z sobą w niewolę. Po spaleniu zamku całe sandomierskie i krakowskie ule-

*) Voigt, Geschichte Preussens IV str, 150.

**) Tenże str. 152 i nast. pismo papieskie u Voigta w Cod. dipt str. 121.

gło dzikiemu rabunkowi. Książe Bolesław ze swą małżonką uciekł do Węgier, miasto Kraków zostało spalone przez Mongołów i południowa część Polski przez trzy miesiące była przez nich pustoszoną. Tysiące pojmanych chrześcijan zwycięscy uprowadzili do niewoli. ¹⁰) Zaś książę Bolesław w kilka miesięcy potem ze swym szwagrem Bolesławem wielkopolskim, z Romanem, synem Daniela, który tylko co przedtem był sprzymierzeńcem Mongołów, wyruszył przeciwko Kazimierzowi kujawskiemu; ¹¹) a latem następnego roku (od czerwca do lipca) ze swym teściem węgierskim był na wyprawie przeciwko królowi czeskiemu i połączonym z nim czeskim książętom ; tymczasem Mongołowie w tym samym roku znowu pustoszyli sandomierskie i krakowskie, a Litwini pod wodzą Mindowego niszczyli Mazowsze.¹²) Teraz polscy książęta a z nimi arcybiskup gnieźnieński i jego sufraganowie udali się do stolicy apostolskiej, uskarżając się na klęski, jakie kraj ich ponosi od napadów Mongołów, przedstawili niebezpieczeństwo, zagrażające im i całemu chrześcijaństwu nadal i uskarżali się, iż zakon nie chce dopomagać do obrony ich kraju, jak to było mu nakazanem przez papieża ; wtedy Aleksander IV z całą powagą i naciskiem nakazał rycerzom 10. sierpnia 1260 r. nie opuszczać Polaków przy nowym napadzie Mongołów, albowiem i im powinno zależeć na tern, gdy ściana sąsiada stoi w płomieniach. f) W piśmie tern widać niezadowolenie papieża

z opieszałości rycerzy względem jego wymagań co do Polski; jednak przyznać należy, iż wymagano od nich za wiele, iżby, zostając w ciągłej prawie walce z Prusakami, wzięli na się jeszcze obronę książąt polskich, którzy ciągle kłócili się między sobą i tak mało mieli ufności w kimkolwiek ze swoich, iż około tegoż czasu prosili papieża o skłonienie margrabi brandeburskiego do przyjęcia naczelnego dowództwa nad wojskiem chrześcijańskiem przeciwko Mongołom.¹³) Jednak i tym razem zakon nie usłuchał napomnień papieskich; wyprawa krzyżowa, pod wodzą Brandeburczyka, również o ile wiemy, nie przyszła eio skutku; a chociaż Urban, następca Aleksandra, nie mniej od swego poprzednika czynnym był w tym względzie i uwiadomił wszystkich biskupów polskich pod dniem 22. września 1268 r., iż polecił biskupowi wrocławskiemu głosić wojnę krzyżową dla obrony ich kraju, pustoszonego i wyludnianego, ¹⁴ ¹⁵) jak wyraża się w drugim liście (18. września) do swego ówczesnego legata biskupa erm-landzkiego, ciągłemi napadami Litwinów i nieustannie powtarzaj ącemi się wtargnieniami Mongołów, to jednak Polacy według wszelkiego prawdododobieństwa, jak przedtem tak i potem, pozostawieni zostali własnym siłom w obec Mongołów i w tymże samym, a może następnym roku, znowu byli wystawieni na klęski nowego napadu od Litwinów i Rusinów, i w przyszłości spodziewali się tylko powtórzenia takowych, chociaż papież Klemens ze 8wej strony znowu kazał ogłosić wyprawę krzyżową

w Węgrzech, Czechach, Polsce, Styryi, Austryi, Karyntyl i Brandeburgu. Wprawdzie nie wiemy, czy to ogłoszenie przyniosło jaką skuteczniejszą pomoc niż poprzednie, lecz jednak choć raz przecie około tego czasu udało się Bolesławowi Wstydliwemu odnieść niejakie korzyści nad Rusinami i Litwą.

Od granic Galindyi nad Narwią ku południowi, w dawniej szem województwie podlaskiem siedział, wielokrotnie już przez nas wspominany, litewski szczep Jadźwingów aż do granic ziemi Lubelskiej nad Wieprzem. Kazimierz Sprawiedliwy zmusił wprawdzie tych dzikich sąsiadów do chwilowej uległości; później, około r. 1253, udało się książętom Kazimierzowi kujawskiemu i Bolesławowi krakowskiemu, w skutek nieznanych nam wypadków, skłonić przynajmniej część tego ludu, zamieszkałą w sąsiedztwie ich granic, do przyobiecania przyjęcia wiary chrześcijańskiej. W tymże samym roku Innocenty III pozwolił obu tym książętom przyjąć nawracających się pod swe panowanie,*) a w r. następnym (13. lipca) polecił swemu ówczesnemu legatowi, opatowi z Messany, i biskupowi krakowskiemu ustanowić osobne biskupstwo w Łukowie dla tego nowego nabytku chrześcijaństwa, gdyż w skutek wielkiej odległości od Krakowa, i w skutek trudności w przebyciu tamecznych gęstych lasów, zbawienie dusz tak mało może być opatrzonem, iż niektórzy mogą umrzeć nie będąc nawet ochrzczeni, a wszyscy w braku nauki pozostaną w swej pierwotnej ślepocie i nieokrzesaniu. **) Fundacya podówczas nie przyszła do skutku, jednak Minoryta Bartłomiej, Czech, występujący w owym czasie nader czynnie we wszystkich

Bolesław, iż miasto Skarzeszowia w ziemi krakowskiej per iteratam stragem Tartarorum, depopulatum et incolis et proventibus totaliter viduatum. Nakiel-ski, Miechovia str. 196.

*) Por. uwagę 48.

**) Raynald ad a. No 26. Miejsce to jest tu wydrukowane Lwcon. Że to jest Łuków dowodzą, tego niewątpliwie przytoczone niżej przywileje.

kościelnych wypadkach południowych ziem Polski, usiłował nader gorliwie rozszerzyć chrześcijaństwo w tej okolicy ; tymczasem zaś książę Bolesław w Łukowie zbudował zamek i dla lepszej jego obrony oddał go Templaryuszom ; sam zaś wraz z pobożną swą siostrą, Salomeą, i mistrzem Templaryuszów w Słowiaószczyznie i Niemczech udał się na nowo do papieża z prośbą o ustanowienie tam biskupstwa i wyniesienie Bartłomieja na pierwszego tamecznego biskupa. Wprawdzie Aleksander polecił arcybiskupowi gnieźnieńskiemu i biskupowi krakowskiemu pod dniem 1. lutego 1257 zbadać dokładnie położenie rzeczy i mianowicie mieć na względzie, czy nie ucierpią na tern inte-resa niemieckiego zakonu ; ¹⁶) lecz i tym razem, o ile wiemy, nic nie wyszło z tej fundacyi, a Jadźwingowie pozostali w pogaństwie i jak przedtem tak i potem pustoszyli ziemie polskie.

Wówczas Bolesław Wstydliwy zdobył się na znaczniejszą ekspedycyę w ich lasy; w jednej potyczcze w czerwcu pobił ich, a resztki niepoległych w bitwie zmusił albo przyjąć chrześcijaństwo i poddać się jego panowaniu, albo też wynieść się do pokrewnych Litwinów na wschód.¹⁷) Być może, iż to zwycięstwo i chwilowe posunięcie się polskiej potęgi zaniepokoiło sąsiednich ruskich książąt w Drohiczynie i Brześciu Litewskim, a może też znajdujący się z nimi w dobrem porozumieniu Wojsiełko syn i następca Mindowego w Litwie, podburzył ich przeciwko Polakom, lub też może to było tylko zwykłą żądzą bojów i rabunku, która ożywiały tych książąt, dość, iż w rok po zwalczeniu Jadźwingów Swarno z Drohiczyna wkroczył do ziemi Sandomierskiej, pustosząc ją. Lecz gdy tłumy jego, chciwe rabunku, małemi oddziałami rozsypały się po kraju, zostały pojedyńczo wymordowane przez szlachtę i kmieci; a gdy w roku następnym umarł stary Daniel halicki, a synowie jego podzielili się krajem w taki sposób, iż Lew został w Przemyślu, Mścisław w Łucku i Dubnie, a Swarno w Chełmie, Drohiczynie i Haliczu, stryj zaś ich Wasilko pozostał w Włodzimierzu wołyńskim, Bolesław skorzystał z tej okoliczności, przedsięwziął nową wyprawę i w krwawej bitwie 19. czerwca 1266 r. pobił samego Swarna, spustoszył jego kraje i tyle przynajmniej wygrał (tak przynajmniej donoszą dawniejsze polskie kroniki) iż Kraków i Sandomierz w ostatnich latach jego żywota zostały uwolnione od ruskich napadów, ehociaż Swarno około tego czasu otrzymał od swego szwagra Wojsiełka jego dzielnicę w Litwie, gdy książę ten, wierny swoim dawniejszym przyrzeczeniom usunął się do grecko-ruskiego klasztoru i wkrótce potem zamordowany został zdradziecko przez Lwa Daniłowicza. *) Być może, iż ten spokój był skutkiem pokrewieństwa Lwa z Bolesławem Wstydliwym i ich wzajemnego stosunku do wspólnego ich teścia Beli i szwagra Stefana, królów węgierskich. Albowiem wkrótce po swej koronacyi Stefan, przybywszy do Krakowa (26. sierpnia 1270), zawarł tu z Bolesławem sojusz przeciwko Przemysłowi Otokarowi czeskiemu, z którym właśnie podówczas spodziewał się mieć nową wojnę o posiadanie Austryi; a gdy w r. 1271 wojna ta rozpoczęła się w rzeczy samej, znajdujemy Bolesława, Lwa, Wasyla, syna Wasilka, Mścisława wszystkich

*) O napadzie Swarna z dawniejszych wspomina tylko Długosz I str. 773. O wyprawie Bolesława na Ruś Baczko str. 76. Annal, crac. maj. ad a. 1266. Annal, cracov. min. str. 31. Annal. Gnezn. u Sommersberga II str. 95. Opowiadanie Długosza I str. 776 jest naturalnie bogatszem w szczegóły. O litewsko-ruskich stosunkach por. Engel, Gesch. von Halicz str. 574. Karamzin 4 str. 95 i nast.

razem pomiędzy sprzymierzeńcami Węgrów.¹⁸) A gdy teraz Lew, założyciel Lwowa, około tegoż czasu po śmierci brata swego Swarna wziął w spadku jego posiadłości, z wyjątkiem Litwy, która dostała się Trojdanowi,¹⁹) i takim sposobem od Drohiczyna w górę po Bugu został panem wszystkich ziem aż do lewego brzegu Wieprza i Sanu, graniczących z Polską, więc dobre jego usposobienie ku Bolesławowi chociaż nie stało na przeszkodzie przepuszczeniu przez kraj swój hord tatarskich, które w r. 1275 raz jeszcze nawiedziły południową Polskę, ²⁰) jednak dla ziem krakowskiej i sandomierskiej było to tern większem szczęściem, iż właśnie w tych latach (1271—1275) spokój wewnętrzny i tu zakłócony został sporem Bolesława z kościołem, potem powstaniem szlachty przeciwko niemu, a wreszcie wojną z krewniakiem Władysławem Opolskim.

Głównym powodem tych nieszczęśliwych zdarzeń był Paweł, biskup krakowski. Oddany rozpuście w konkubinacie z jedną zakonnicą, uprowadzoną przezeń z klasztoru, pędził życie na ucztach i polowaniu, nie dbał zupełnie o swe kościelne obowiązki, i jak twierdzą, zostawał w taj nem porozumieniu z nieprzyjaciółmi kraju, pogańskimi Litwinami, przeciwko pobożnemu księciu. Obudziło to niechęć księcia i szlachty; czy to z własnej pobudki, czy też z namowy księcia, dwaj szlachcice niespodziewanie uwięzili biskupa w Kunowie, uprowadzili go do Sie-radzia do księcia Leszka, który już podówczas uważany był za następcę Bolesława w Krakowie, i trzymali go tu w ścisłym areszcie. Arcybiskup gnieźnieński nie omieszkał natychmiast powstać przeciwko gwałtowi, wyrządzonemu „poświęconemu Panu“. Cała dyecezya została obłożona interdyktem i Bolesław zmuszony został w rzeczy samej ofiarami okupić pokój z kościołem.

Lecz chociaż on wygnał z kraju obu szlachciców i zapłacił biskupowi 200 grzywien srebra, a krom tego nadał mu dobra, jednak ten nie był zadowolony, lecz owszem podburzył pewną część szlachty, która i bez tego niechętną była księciu, naprzód do spisku, a potem do otwartego powstania. Uskarżali się oni, iż Bolesław rządzi za surowo, że bez ich wiedzy i woli naznaczył następcą swego synowca Leszka, iż słucha i sprzyja podłym donosicielom, którzy nikczemnością swoją przyprawili o zgubę wielu niewinnych i tak niepomiernie oddaje się polowaniu, iż najmuje poddanych, obowiązanych do posług księcia podczas polowania, do karmienia psów i żywienia myśliwych. O ile te zarzuty były słuszne, nie możemy teraz twierdzić z pewnością dla braku źródeł; zdaje się jednak, iż niezadowolenie z następstwa Leszka było głównym powodem spisku, albowiem sprzysiężonym udało się pociągnąć na swą stronę księcia Władysława Opolskiego, ofiarując mu panowanie w Krakowie. Wprawdzie Władysław uprzednio podczas swego sporu o Opawę z Czechami wiernie był wspierany przez swego stryja krakowskiego; lecz teraz, czy to dla tego, iż Bolesław około tego czasu zawarł osobiście w Opawie ścisłe przymierze z Przemyślem Otokarem, swym dotychczasowym przeciwnikiem, czy też dla tego, iż nęciły go widoki posiadania Krakowa i ów zjazd opawski był skutkiem owego tajnego porozumienia ze sprzysiężonymi, dość, że Władysław zniechęcił się ku Bolesławowi tern bardziej, iż ten ostatni starał się w zagrażającej mu walce zapewnić sobie pomoc potężnego czeskiego króla. W istocie, sprzysiężona szlachta na wezwanie Władysława licznie wyruszyła do Opola, aby zaprzysiądz wierność wybranemu księciu, lecz Bolesław

naścignął wiarołomnych na polu pod Boguczynem w piątek 12. lipca 1278 r. i pobił ich tak gwałtownie, iż większa część zapłaciła życiem. I Władysław Opolski musiał drogo zapłacić za swą żądzę zajęcia Krakowa, albowiem jeszcze tego samego lata krakowski książę nadciągnął zo sprzymierzonymi z sobą książętami, szwagrem Bolesławem wielkopolskim, synowcem Leszkiem sieradzkim i Konradem mazowieckim, wraz z ich wojskami, wszyscy wkroczyli w ziemię przeciwnika, spustoszyli ją ogniem i mieczem aż do Opola i Koźla. Wprawdzie Litwini — obwiniają w tern biskupa krakowskiego, iż przez zemstę przywołał pogan — już w lipcu zwykłym sposobem splądrowali ziemię Sandomierską nie spotykając oporu, przyczem zapewne własne ziemie Leszka ucierpiały niemniej od posiadłości przeciwnika, jednak i w roku następnym uzbroił się Bolesław nie przeciwko poganom, ale przeciwko sąsiadowi i tylko pośrednictwo Bolesława wielkopolskiego-sprowadziło pokój, w którym obiecano sobie wzajemnie wynagrodzić szkody. ²¹)

Jest to ostatnia wypadek, o którym donoszą nam kronikarze z czasów Bolesława Wstydliwego. Umarł on w niedzielę 10. grudnia 1279 r., poprzedzony kilku miesiącami (7. kwietnia tego samego roku) przez swego szwagra Bolesława wielkopolskiego.²²) Pomimo zarzutów, które, jakeśmy widzieli, robiono mu, był on mężem w duchu swego czasu wysoce pobożnym; z małżonką swoją żył w czystości, był łagodny względem duchowieństwa, zwłaszcza niższym braciom nadawał i dotrzymywał przywileje, był szczodrym w zakładaniu klasztorów i nadawaniu im dóbr, łatwym do przebaczenia uraz, mianowicie był wielkim przyjacielem wojowniczej szlachty, której tak dużo rozdarował swych włości, iż nic prawie nie pozostało dla niego samego. ²³) Jeśli zaś jeden z kronikarzy dodaje, iż za czasów tego księcia panował długi i dobry pokój ²⁴) w kraju, to historya właśnie uczy nas zupełnie przeciwnie i twierdzenie owo o tyle tylko może mieć pewną wartość, iż czasy, które nastąpiły wkrótce po nim, były daleko cięższe, okropniejsze i zgubniejsze dla kraju i ludzi.

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY.

C'

LESZEK CZARNY W KRAKOWIE. PRZEMYSŁAW II W WIELKOPOLSCE. ZWYCIĘSTWA LESZKA NAD RUSINAMI, LITWINAMI I JADŹWINGAMI. PAWEŁ BISKUP KRAKOWSKI I POWSTANIE SZLACHTY. NAPAD MONGOŁÓW. HENRYK IV WROCŁAWSKI. PRZEMYSŁAW П I WŁADYSŁAW ŁOKIETEK. WACŁAW CZESKI. PRZEMYSŁAW I MESTWIN POMERELSKI. KORONACYA PRZEMYSŁAWA NA KRÓLA POLSKIEGO. NABYCIE POME-RELII. WŁADYSŁAW ŁOKIETEK I HENRYK GŁOGOWSKI. WACŁAW KRÓL CZESKI I POLSKI.

Zrazu po śmierci obu Bolesławów sprawy krajowe zdawały się składać pomyślniej nieco, niż dotychczas. Albowiem gdy jeden z nich, syn Władysława Odonicza, pozostawił tylko trzy córki, Jadwigę, Elżbietę i Annę²⁵), a jego imiennik krakowski zeszedł całkiem bezpotomnie, nastąpiło po dłuższym czasie, jak w Wielko- tak i w Ma-łopolsce znowu połączenie większych części kraju pod je-dnem i tern samem panowaniem ; w każdym razie korzystne dla ogólnego dobra, tak pod względem zewnętrznym, jak i wewnętrznym. Tam Przemysław II wziął w spadku prowincye, które dotychczas należały do jego stryja, tu Leszek Czarny do swego sukcesyjnego księstwa przyłączył ziemie krakowską i sandomierską, gdyż i wybór szlachty potwierdził prawo spadkowe ²⁶), które należało mu się w każdym razie jako najstarszemu z żyjących podówczas potomków młodszej linii Kazimierza, po bezpotomnem wygaśnięciu ze śmiercią Bolesława Wstydliwego starszej linii. Umiał też Leszek, jako krzepki, waleczny i stanowczy książę dobrze zażyć swej potęgi, powiększonej zjednoczeniem się tylu księstw Lwa Daniłowicza, który w kilka miesięcy po śmierci Bolesława (w lutym 1280) wpadł do ziemi sandomierskiej z licznem wojskiem, wzmocnionem jeszcze Litwinami, Jadźwingami, a nawet Mongołami i przeszedł przez Wisłę w zamiarze opanowania tych sąsiednich księstw. Nietylko miejscowa szlachta pod Gosli-czami, o dwie mile od Sandomierza 23. lutego pobiła go na głowę, lecz Leszek sam w kilka dni potem z zebranem na prędce wojskiem we 30.000 koni i 2,000 piechoty nie-tylko wpadł do jego własnego kraju, lecz i pobił go tak stanowczo, iż Lew, o ile wiemy, od tego czasu nie przedsiębrał jnż więcej żadnego napadu na sąsiednią Polskę ²⁷).

We dwa lata później zemścił się Leszek równie skutecznie nad Litwinami i Jadźwingami (1282). Zwykłym swym sposobem tamci w Lubelskie, a ci 4. października wpadli w Sandomierskie, właśnie gdy książę był na zjeździe ze szlachtą rabowali i palili biedny lud wiejski, który właśnie w tym roku cierpiał jeszcze straszliwy głód, i byli już w odwrocie z wielką zdobyczą, pędząc przed sobą księży, mężczyzn, kobiety i dzieci jak bydło, gdy Leszek naścignął tamtych po tamtej stronie Narwi, a tych pod Rawnem pobił zupełnie, uwolnił 6000 więźniów i napędził im takiego strachu swą walecznością, iż o ile sięgają nasze wiadomości, nie powtarzali już więcej swych napadów przez cały ciąg jego rządów²⁸). Rezultaty takie otrzymane zaraz na początku panowania były pełne chwały, a gdy krom tego Mongołowie w ciągu ośmiu lat nie robili napadów na kraj, więc takowy choć w części zaczął się podnosić, odzyskiwać siły i wypoczął. Jednak niestety ciąg dalszy nie odpowiedział początkowi : zewnętrzny niepokój wkrótce powstrzymał rozwój owoców pokoju wewnętrznego. Ten sam Paweł, biskup krakowski, który był już w waśni z Bolesławem Wstydliwym, i teraz znowu był pierwszym powodem niepokoju. Za co miał urazę do księcia, nie wiemy, lecz od Długosza dowiadujemy się, iż znowu został obwiniony, jakoby spowodował ostatni napad Litwinów. Jeśli obwinienie to jest słusznem, w takim razie jest rzeczą godną przebaczenia, iż Leszek starał się jak można najrychlej, uwolnić od zdradzieckiego prałata. Jeszcze tej samej jesieni, w której odniósł owe świetne zwycięstwo nad poganami pod Rawnem, lub też najpóźniej na wiosnę następnego roku wezwał go na ogólne zgromadzenie magnatów i ukrywając swój zamiar, przyjął przyjaznym pocałunkiem pokoju. Lecz potem zabrał się do niego, kazał go uwięzić, włożyć na nogi kajdany i na drewnianym wozie odprowadzić do Sieradzia i trzymać tam w łańcuchach w brudnem więzieniu; a na wszystko, co należało do niego i kapituły, jakoto : księgi, ubiory kapłańskie, konie, dobra, dochody, nałożył sekwestr. Niespodziewanym tym zamachem książę zwyciężył, lecz miał do czynienia nie z jednym biskupem; cały kościoł rozpoczął z nim walkę. Jak tylko wiadomość o tym wypadku w Krakowie doszła do Rzymu, wnet papież Marcin IV 27. lipca 1288 r. polecił biskupom poznańskiemu i wrocławskiemu ekskomunikować księcia i wszystkich uczestników popełnionego gwałtu i nałożyć interdykt na cały kraj, gdyby książę dłużej niż piętnaście dni po uwiadomieniu go o klątwie trwał uporczywie w swym grzechu. Biskupi spełnili otrzymany rozkaz, a chociaż znaleźli się pojedyńczy księża, którzy pomimo to odprawiali służbę bożą w kraju, jednak skutek duchownego oręża był tak potężny, iż książę wypuścił więźnia i bezwątpienia zaspokoił wymagania kościoła *).

W ten sposób zewnętrznie przywrócony został spokój między władcami świeckim i duchownym, po zdjęciu zarazem klątwy z księcia przez biskupów krakowskiego i płockiego, lecz w sercu biskupa stara nienawiść przetrwała nową zgodę, i gdy Leszek dla dobra wiary chrześcijańskiej i kraju nosił się z planem wyprawy przeciwko sąsiednim poganom **), znowu Paweł mszcząc się za swe więzienie, istniejące już pomiędzy szlachtą niezadowolenie

*) Z dawniejszych źródeł ani jedno nie wspomina o tem zajściu. Tylko Długosz I str. 831 wspomina o niem, lecz i tu okazuje się często, jak niedokładne posiada wiadomości nawet o stosunkach kościelnych, jak skorym jest opowiadane przez się fakta objaśniać za pomocą fikcyi. Albowiem nie mówiąc już o chronologicznym błędzie, sprawdzonym w uwadze poprzedzającej, robi uwagę, iż interdykt nie był nałożony, albowiem wakowała stolica arcybiskupia, gdy tymczasem sprzeciwiają się temu pisma Honoryusza IV z 27. lipca 1285 i 18. lipca 1286 (w kopiach w posiadaniu hr. Racz.), gdyż papież w nich polecił biskupowi krakowskiemu i pryorowi prowincyałowi predykantów w Polsce dać absolucyę duchowuą tym, którzy podczas interdyktu celebrowali di-vina officia, za co ściągnęli na siebie irregularitatis notam na prośby księżny krakowskiej pod warunkiem, iż ich nie było więcej jak siedmiu, i że nie intrygowali przeciwko biskupowi. A zatem, jak się zdaje, biskup więziony był nie za jeden tylko związek z Litwą. Czy nie było podówczas między księciem Leszkiem a biskupem podobnych zajść o dziesięciny i inne prawa kościelne, niż te, które około tegoż czasu spowodowały wygnanie biskupa wrocławskiego Tomasza II przez księcia Henryka IV? Co się tyczy ukończenia tego ostatniego sporu, zdaje mi się, iż zdanie Stenzela (Urkundenbuch str. 45—50) potrzebuje jeszcze niejakiego sprostowania. Powiada on, iż po układzie 10. sierpnia 1282 pokój i przyjaźń panowały między księciem a biskupem, jednak pismo Honoryusza IV z V. Cal. April, u Raynalda ad a. No. 30 uwiadamia biskupów wrocławskiego i poznańskiego, iż książę nie spełnił postanowień legata (z r. 1282), lecz postępuje jeszcze gorzej z biskupem, który go wtedy ponownie wyklął i rzucił interdykt na wszystkich, którzy się jego będą trzymać, co ma być potwierdzonem przez arcybiskupa gnieźnieńskiego ; nawet i te środki nie skłoniły księcia ku lepszemu, i dla tego biskup wydalony musiał powtórzyć klątwę i interdykt, który teraz papież potwierdza i nakazuje ogłosić go publicznie.

**) Ten zamiar Leszka widać z pisma papieskiego 27. lipca 1285, przytoczonego w poprzedniej uwadze, w którem stoi, iż książę otrzymał absolucyę od wymienionych w tekście biskupów dum bellum contra paganos pro defen-sione fidei christianae et terrae suae ipsum subire opportebat.

z księcia podburzył do otwartego buntu. Nie wiemy właściwie, co za powód był tego niezadowolenia. Długosz donosi ²⁹), iż szlachta pragnęła tylko zmiany ; a może też i łaski, jakie Leszek wyświadczył Niemcom, tu bowiem od-dawna już doszła niemiecka kolonizacya, o której przedtem mówiliśmy w ogóle — były źródłem nienawiści szlachty³⁰), a może wreszcie i on przeciw niej wystąpił z taką samą energią, jaką okazał przeciwko wrogom zewnętrznym i stał się przez to niedogodnym dla magnatów, których potęga, wpływ i duma urosły w wysokim stopniu podczas wiekowych rozterek wewnętrznych i zewnętrznych. Dość, iż szlachta i biskup spotkali się we wzajemnej swej niechęci ku księciu i zamierzyli wybrać innego pana, któryby zawdzięczał im wszystko. Oni zaproponowali panowanie Konradowi mazowieckiemu, a gdy ten, jak wszyscy Piastowie owego czasu, nie okazał najmniejszego skrupułu co do zaboru ziem swego stryjecznego brata, wybuchło powstanie (1285) tak ogólnie i niespodziewanie, iż Leszek, porzuciwszy wszelką myśl natychmiastowego oporu, umknął do Węgier. Wszystkie jego zamki dostały się w ręce nieprzyjaciół; tylko niemieccy mieszkańcy Krakowa dochowali mu wierności i utrzymali w swém ręku zamek krakowski, w którym pozostała Gryfina, małżonka Leszka.

Wierność ta rychło wynagrodzoną została. Z małem posiłkowem wojskiem, złożonem z Węgrów i Kumanów, wygnaniec w sierpniu powrócił do swego kraju, pod Bo-guwicami, niedaleko od rzeki Raby, pobił przeważnego liczbą przeciwnika, głównie w skutek waleczności przywódcy Węgrów, a gdy Konrad po spaleniu miasta Krakowa opuścił kraj , wszedł tryumfalnie do krakowskiego zamku, dotychczasowych jego obrońców wynagrodził nadając im ważne przywileje i jeszcze w tym samym roku wbrew woli szlachty otoczył miasto rowami i silnemi palisadami ³¹). Nieprzyjaznego zaś brata powściągnął — jeśli mamy wierzyć Długoszowi— dwoma napadami na Mazowsze, przedsiębranemi wiatach 1287 i 1288; w pierwszym z nich użył do swych świeckich celów obwieszczenia krzyżowej wojny przeciwko poganom w Litwie, gdyż sam, naznaczony krzyżem, wojsko zebrane na tę wyprawę poprowadził przeciwko krewniakowi³² ³³). Od tego czasu i z tegoż powodu, powiada Długosz, opuściło go dotychczasowe szczęście. Mongołowie r. 1287 spustoszyli znowu jego ziemie po obu stronach Wisły aż do Sieradzia tak, iż sam musiał uciekać do Węgier

Wspomniana tylko co wyprawa przeciwko Mazowszu, w której szlachta krakowska i sandomierska odmówiła uczestnictwa, po szczęśliwym początku zakończyła się stanowczą porażką Sieradzian *), i jeszcze tego samego roku 1288 książę Leszek bezpotomnie zeszedł ze świata 30. września, zostawiwszy po sobie pamięć jako książę nabożny i waleczny pogromca pogan, lecz nie mogący poszczycić się tern, iż w ojczyźnie swej wprowadził nowy i lepszy porządek rzeczy**).

Po raz drugi tedy po śmierci Leszka powstało pytanie: kto z pomiędzy wielu Piastów ma objąć rządy w ziemiach małopolskich, które pozostały bez władcy. Według prawa spadkowego należało się ono bez wątpienia Zie-momysłowi, jako następującemu po zmarłym bracie księciu kujawsko-inwrocławskim. Lecz tenże umarł przed dwoma laty (1287) i nie zostawił żadnego dorosłego syna, a tylko trzech małoletnich : Leszka, Przemysława i Kazimierza, nad którymi miała opiekę wdowa po nim Salomea, córka księcia Sambora pomerelskiego, brata Świętopełka ³³). Ztąd czem, o czem jednak Długosz nic nie wspomina, pomimo to, iż przy tej okoliczności podaje wiadomość o tern miejscu.

*) Długosz I str. 848, por. uwaga 10.

**) Dotychczas, opierając się na Długoszu, przyjmowano, iż Leszek umarł 30. września 1289 r. Jednak gdy podług Stenzela script. I str 147 bitwa pod Siewierzem, która miała miejsce po śmierci Leszka nie 26. lutego 1290, lecz jak podaje stara wiadomość u Sommersberga II str. 95 odbyła się w r. 1289. a zatem i Leszek nie mógł umrzeć 30. września 1289. Sprawiedliwą zresztą datę podają już Annal, crac. min. Ostatni wiadomy mi przywilej Leszka wydany jest 23. maja 1288. Feyer Y 3 str. 428.

***) Długosz I str. 848 powiada, iż Ziemomysł umarł 1. październ. 1287 Annis duodecim exilium de ducatu suo— perferens. Lecz my mamy jego przywileje jako dux Cujaviae z r. 1284 1. czerwca (Naruszewicz VIII str. 22), 1286 28. sierpnia, 1287 29. września (oryginały w nadprezydyalnem archiw. w Poznaniu), wszystkie wydane w Inowrocławiu. Wdowa po nim Salomea w jednym przywileju wydanym 8. września (oryginały tamże) w Inowrocławiu jako opiekunka małoletnich synów nazywa się d. g. ducissa Cujaviae et domin Yladyslaviae. O jej pochodzeniu por. przywilej z r. 1276 u Lucas David. III str. 36. Jeśli zaś Voigt, Geschichte Preussens IV str. 226 wbrew Sellowi, Geschichte Pommerns I str. 375 twierdzi, iż była córką Świętopełka, to widać, też już wtedy Władysław Łokietek, drugi brat Leszka Czarnego, mógł żywić nadzieję i dążyć do otrzymania pa-* nowania w Krakowie i Sandomierzu, lecz udało mu się tylko przyłączyć do swoich posiadłości właściwe sukcesyjne księstwo sieradzkie*). Krakowianie i Sandomierza-nie przy obiorze nowego księcia zdecydowali się na Bolesława mazowieckiego, brata owego Konrada, którego powstanie ich już przedtem na krótko zrobiło posiadaczem Krakowa. Lecz panowanie Bolesława było również nietrwałem, albowiem rozdwojenie, które istniało już przy uprzedniem wyniesieniu Konrada między szlachtą krajową, a niemieckimi mieszczanami miasta, objawiło się teraz znowu; Niemcy w Krakowie, Sandomierzu i innych miastach, nieprzychylni temu księciu udali się do Henryka IV księcia wrocławskiego, pochodzeniem Piasta, lecz który układał niemieckie piosenki, udzielał mieszczanom Wrocławia i innych miast swej prowincyi liczne nader korzystne przywileje i sprzyjał samodzielnemu rozwojowi gmin, zaś stosunkami swemi z Czechami i cesarstwem niemieckiem, którego już podówczas został lennikiem **) ; uważali go za daleko potężniejszego księcia i w skutek tego wszystkiego daleko więcej odpowiedniego ich interesom. Już dawniej, pomimo to, iż był prawie Niemcem, starał się Henryk opanować ziemie polskie. Schwytawszy podejściem Przemysława wielkopolskiego (1281), wymógł na nim za wypuszczenie na wolność ustąpienie prowincyi iż w tem miejscu sam przeoczył przywilej, przez siebież przytoczony na str. 286 w uwadze 2. Podług przywileju jej syna Leszka z 12. października 1314 roku (oryginał w nadprezydyalnem archiwum) wtedy już nie żyła, lecz w r. 1312 była jeszcze przy życiu. Patrz Yoigt IV str. 286 uwaga 2.

*) O tem wprawdzie donosi tylko Długosz I str. 851 ; lecz Władysław sam od r. 1292 we wszystkich prawie wiadomych mi przywilejach swoich mianuje się dux Cujaviae, Lancie, ас. Syrad. por. Naruszowicz VIII str. 38.

**) Por. przywilej Rudolfa habsburskiego 26. września 1290 u Sommers-berga Script. I str. 892.

Wieluń, a w kilka lat potem (1284), pozyskawszy sobie kasztelana kaliskiego, zajął i ten zamek, który oddał tylko po ustąpieniu mu zamku i ziemi Ołobockiej. Stracił je wprawdzie potem³⁴) (1287), lecz chętka do nowych nabytków w Polsce pozostała w nim, i jak tylko mieszczanie krakowscy zrobili mu propozycyę, nie omieszkał objąć nad nimi panowania.

Jeszcze w jesieni tego samego roku, w którym zmarł Leszek, lub też w pierwszych tygodniach następnego, przybył on do Krakowa, a gdy i pewna część szlachty odstąpiła Bolesława z niewiadomych powodów, gdy i Sulko z Międzyrzecza, którego Bolesław zrobił naczelnikiem zamku przedmiejskiego, obwarowanego jeszcze tylko podówczas palisadami, zdradził swego pana i poddał zamek, Henryk stał się wkrótce panem całego kraju. Wprawdzie teraz Bolesław mazowiecki i Władysław Łokietek wraz z Wielkopolanami, połączywszy swe wojska, pobili na głowę powracających Szlązaków pod Siewierzem 24. marca 1289 r. i Władysław, nadbiegłszy po bitwie do Krakowa, odebrał napowrót miasto z pomocą biskupa i szlachty; lecz nadchodzący po raz drugi Szlązacy znaleźli znowu wiernych i pożytecznych sprzymierzeńców w mieszczanach. Ci otworzyli w nocy Niemcom bramy Krakowa i Władysław sam musiał uciekać pieszo, przebrany w habit Franciszkanów, ich bowiem klasztor przytykał do murów miejskich. Biskup Paweł został uwięziony, i chociaż podług Długosza, Władysław i teraz jeszcze małemi oddziałami toczył walkę, wspierany po części przez szlachtę krajową, jednak w końcu po spustoszeniu jego dóbr przez Niemców musiał uledz. Książę niemieckiego państwa zapanował teraz w Krakowie ³⁵). Co za różnica prawdopodobnie nastąpiłaby w historycznym rozwoju tych ziem, gdyby Henryk dłużej pożył, lub też gdyby synowie albo synowcowie jego utrzymali się przy Krakowie i Sandomierzu. Już podówczas, jakeśmy widzieli, niemieccy koloniści po miastach byli tak potężni, iż po dwakroó zdołali usadowić księcia, odpowiadającego ich interesom ; teraz, gdy kierunek niemiecki, którym stanowczo byli przejęci Piastowie szląscy, wraz z nimi doszedł do zwierzchniczej władzy, gdyby nowo-utworzony związek ze zniemczonym środkowym Szląskiem, a przezeń z cesarstwem, potrwał dłużej, to i południowa część Polski łatwo mogłaby podzielić losy Szląska, i wreszcie, tak jak tamten, zniemczeć zupełnie. Ale nastąpiła rychło po objęciu w posiadanie Krakowa śmierć Henryka i wszystkiemu temu stanęła na przeszkodzie. Umarł bezdzietnie w Wrocławiu 28. czerwca 1290 r., i jeszcze na śmiertelnem łożu zarządził podział swych ziem polskich i szląskich. Tamte miały przypaść w spadku Przemysławowi wielkopolskiemu, te zaś otrzymał jego brat stryjeczny Henryk głogowski, nabyte zaś przez niego hrabstwo Glatz (Kladzko) miało powrócić do Czech, aby potężniejszy król czeski bronił nowego wrocławskiego księcia przeciwko wszelkim możliwym napadom ³⁶). Lecz chociaż takie rozporządzenie Krakowem i Sandomierzem pożytecznem było dla całej Polski, albowiem w skutek niego ziemie wielko- i małopolskie po długiem rozdzieleniu miały się połączyć, a w skutek tego zjednoczenia nie-tylko tworzyło się jądro nowego, właściwie polskiego państwa, lecz upadało zarazem niebezpieczeństwo zupełnego zniemczenia południowej Polski, albowiem żaden Piast szląski nie mógł władać wszystkiem. Wszakże w skutek niesnasek polskich nie wiele ono przyniosło dla niej zbawiennych owoców samo z siebie. Albowiem Henryk, książę Głogowski, został wyparty z Wrocławia przez swego stryjecznego imiennika lignickiego przy pomocy tamecznych niemieckich mieszczan, i chociaż Przemysław wielkopolski zajął spadek Henryka opanowawszy z pospiechem — najpóźniej w pierwszych dniach września—Kraków z całą okolicą, lecz natychmiast zaczął z nim wojnę Władysław Łokietek i znowu rozgorzała walka wewnętrzna, a tymczasem zjawił się nowy pretendent do władzy z zewnątrz, daleko potężniejszy od obudwu ³⁷).

Pozostaje rzeczą nierozstrzygniętą, czy cudzoziemca tego wezwała do kraju Gryfina, wdowa po Leszku, jak donosi jedna wiadomość, lub czy też sama szlachta małopolska, znużona ciągłemi waśniami swych rodowitych książąt i pustoszeniem dóbr, które w skutek tych waśni cierpiały nie mniej jak od napadów sąsiadów, żądała imaleść pana, którego by potęga zdolną była zabezpieczyć krajowi pokój wewnętrzny, równie jak i obronić go na zewnątrz. A może też oboje, i księżna i szlachta, mieli jednakowy interes. Tamta twierdziła, iż zmarły małżonek, nie bez przyzwolenia szlachty, zapisał jej swe księstwa i chciała teraz panowanie nad nimi ustąpić młodemu królowi czeskiemu Wacławowi, synowi Przemyśla Otokara, swemu krewnemu. Szlachta zaś, od przyłączenia się do potężnych podówczas Czech, mogła spodziewać się obrony kraju na zewnątrz, której potrzebowała tern bardziej, iż w kilka tygodni został opuszczony przez Przemysława. Zresztą to samo uczynił już był sąsiedni Kazimierz opolski, uznając się jego wasalem za zgodą stanów. Dla tego też obie strony w końcu 1290 r. wysłały posłów do Pragi: księżna ustępując królowi czeskiemu swych pretensyj, a szlachta zapraszając do objęcia rządów ³⁸).

Wacław usłuchał próśb; 17. stycznia 1291 w Ołomuńcu złożyli mu hołd: Kazimierz opolski, książęta Mieczysław i Bolesław, jako swemu zwierzchniczemu panu, 7. lutego kasztelan zamku Skała w Krakowskiem na piśmie wręczył mu akt poddania się, i około tego czasu lub może nieco później wszedł biskup praski Tobijasz do Krakowa z wojskiem, i zajął w posiadanie królewskie miasto i ziemię. Władysław Łokietek, jak się zdaje, mógł tylko utrzymać się w Sandomierzu, o Przemysławie zaś nie wiemy, ażali czynił jakie przeszkody zajęciu kraju przez Czechów, lub nie ³⁹).

Lecz i to jeszcze nie zdołało na długi czas uspokoić południowej Polski. Władysław Łokietek nie zniechęcony dotychczasowemi niepowodzeniami swych planów i dążności, małemi swemi środkami nie zaprzestał walki z potężnymi Czechami. Popierany, jak się zdaje, przez pewną część krakowskiej szlachty, która czy to przez przychylność do swojskiego (narodowego) księcia, czy to przez wiekowe nawyknienie do niepokojów i walk, ochocza była do walki dla niej samej—w drobnych wyprawach i napadach ciągle napastował przeciwnika, rabował, pustoszył jego dobra, i tern tak dalece zachwiał panowanie Czechów, iż już na początku następnego roku doszła do króla Wacława wieść, iż dla zabezpieczenia sobie Krakowa musi przedsięwziąć nową wyprawę *).

Wyruszył on tedy w sierpniu, złączył się w Opolu z margrabią brandeburskim, Ottonem, dawniejszym swym opiekunem, wezwanym do pomocy, który go tu uroczyście pasował na rycerza, odebrał osobiste hołdy od książęcych braci: opolskiego, bytomskiego, raciborskiego i cieszyńskiego i w tym samym jeszcze miesiącu przybył do Kra-zdrach (przywilej w Rejestr. Grabowskiego). 21. paźdz. i 13. listop. w Poznaniu i Gnieźnie. (Lelewel, Początk. prawodawstwo str. 209, Raczyński Cod.) Tytułu dux Cracoviae, którego użył w przywileju, przytoczonym w uw. 20. 6. września 1290 r. nie znajdowałem już w późniejszych jego przywilejach, w których mianuje się on dux Poloniae, to dux majoris Poloniae, naprzykład Jabczyński, Arch, theol. I 3 str. 368. Że Sandomierz zrazu pozostawał w posiadaniu Władysława, donosi o tern Długosz i potwierdzają niejako przywileje jego z r. 1292 u Naruszewicza t. VIII str. 38, w których mianuje się dux Sandomir. Sirad. Cujav.

*) Przywilej Władysława z r. 1292 przytoczony w poprzedniej uwadze, wydany jest in dominio Cracoviensi Długosz I str. 860. Wszystkie źródła czeskie, zgodnie z Chroń. Aulae reg. str. 91. donoszą : et ecce venientes nuncii regem adierunt, qui Ducatum Cracoviae, de quo se noviter intromiserat non tam circumsedentium Principum, quam incolarum nobilium insidiis incessanter vestari lingua et literis narraverunt, jednak z tej okoliczności, iż Wacław w roku następnym, napadł wprost na Władysława i jego brata jako turbato-res pacis, jak powiada Chroń. Aulae reg. należy z pewnością wyprowadzić wniosek, iż Długosz donosi sprawiedliwie.

kowa, gdzie od swej partyi przyjęty został z wielkiemi honorami. Za zbliżeniem się jego, Władysław cofnął się ze swego dziedzicznego księstwa brzesko-kujawskiego ku południowi, a wreszcie ruszył do Sieradzia, gdzie zamknął się w obronnym zamku, unikając prawdopodobnie walki w otwartem polu. Wacław zaś nie poprzestał na zdobyciu obronnych zamków w ziemiach krakowskiej i sandomierskiej, zajętych jeszcze przez stronników przeciwnika, lecz wyruszył przeciwko Sieradziowi, obiegł zamek, i już 28. września, w dzień Wacława imienin Władysław wraz ze swym bratem, Kazimierzem łęczyckim, musiał mu się poddać. Za otrzymaną wolność bracia musieli się grubo opłacić. Nie tylko uroczyście zrzekli się wszystkich swych pretensyj do Krakowa i Sandomierza, lecz i ze swych własnych księstw musieli złożyć osobisty hołd zwycięscy, którego potężne państwo sięgało teraz od granic Bawaryi przez Morawę i górny Szląsk, po za Wisłę na wschód, aż do Litwy i Rusi ⁴⁰).

O ile wiemy, Przemysław wielkopolski nie brał żadnego udziału w tej ostatniej walce, która utwierdziła i rozszerzyła cudzoziemskie panowanie w Małopolsce. Prawdopodobnie zajmowały go już podówczas inne plany, o których natychmiast mówić będziemy, lecz teraz, po stracie swych ziem, gdy ani Władysław Łokietek, ani brat jego, pomimo hołdownictwa przyznanego przez nich Wacławowi, nie tracili nadziei odzyskania straconego, lecz myśleli o nowej wojnie, przystąpił i on do nich, chociaż nie zgodzono się jeszcze podówczas (styczeń 1293), który

z pomiędzy nich trzech w razie zwycięstwa otrzyma sporne posiadłości ⁴¹).

Podług doniesienia Długosza, Władysław w tym samym już roku rozpoczął na nowo walkę z Czechami, napadami na zajęte przez nich prowincye, pustosząc je ogniem i mieczem. Gdy zaś ten pisarz dodaje, iż odniósł wiele zwycięstw nad Czechami, to pod tern nie możemy rozumieć nic innego, jak korzyści odniesione w małych potyczkach, gdyż jak wiadomo Czesi w przeciągu całego szeregu lat utrzymywali się w zdobytych raz ziemiach⁴²).

Można sobie wyobrazić, ile to musiał cierpieć kraj od tych ustawicznych wojen, zwłaszcza, gdy w r. 1294 do wojny domowej, niszczącej podówczas Polskę, dołączyły się jeszcze napady Mongołów i Litwinów, z których pierwsi nawiedzili⁴³) Sandomierz i południową część kraju, a ostatni Mazowsze, Kujawy i Łęczyckie. Gdy w Łęczycy uroczyście obchodzono procesyą Zielone Święta, niespodzianie wpadli tam Litwini w liczbie 800 ludzi, w kościele napełnionym ludem wymordowali do 4000 osób, mężczyzn, kobiet, dzieci, duchownych i prałatów w ornatach z kielichami i innemi poświęconemi naczyniami uprowadzili z sobą, spalili kościół, spustoszyli całą okolicę i uprowadzili tak wielką ilość jeńców, że przy podziale po 20 dostało się na jednego Litwina. Za powracającymi pospieszył wprawdzie z 1800 ludzi książę Kazimierz, dla odbicia zdobyczy, lecz nie był on tak szczęśliwym jak nieboszczyk brat jego Leszek w podobnych wypadkach. Ody bowiem Bolesław mazowiecki ożeniony z córką litewskiego księcia Trojdena, zawarł z nim rozejm, poganie napadli na bezpiecznie w nocy odpoczywających Polaków i wymordowali wszystkich prawie, a pomiędzy nimi nawet samego księcia. Posiadłość jego dostała się bratu Władysławowi⁴⁴). Ody tedy w ten sposób Polska szarpaną była niezgodami wewnętrznemi, pustuszoną potem jak przedtem przez pogan i chrześcijańskich swych sąsiadów, właśnie około tegoż czasu dla Przemysława wielkopolskiego otwarły się widoki wynagrodzenia strat poniesionych na południu nowemi nabytkami na północy i przywrócenia sobie zdobyczy przodka swego Bolesława Chrobrego. Bezdzietny Mestwin, książę pomorski, syn Świętopełka, był bliskim śmierci, a dawne związki między nim a Przemysławem obiecywały mu spadek w tej nadbrzeżnej okolicy. Już stryj tego ostatniego, Bolesław, zawarł ten przyjazny stosunek z synem dawniejszego swego wroga. Mianowicie gdy Mestwin, zostający w niezgodzie z własnym swym bratem Warcisławem, oddał w r. 1271 zamek gdański margrabi brandeburskiemu Konradowi, wezwanemu przezeń na pomoc, i nie mógł go odebrać napowrót, po ukończeniu wojny wraz ze śmiercią Warcisława, na jego wezwanie Bolesław z niewielkiem wojskiem przybył na Pomorze (1272) i zdobył szturmem zamek wraz z Pomerelią⁴⁵).

Od tego czasu wzajemny przyjazny stosunek stał się jeszcze ściślejszym. Jeśli Mestwin uprzednio, jeszcze za życia ojca w r. 1264 na wypadek swej śmierci zapisywał w spadku wszystkie swe posiadłości księciu Barnimowi pomorskiemu *), a potem w walkach swych z Warcisławem, lub też z niewygasłej swej dotychczas nienawiści ku sąsiedniemu zakonowi — margrabiom Janowi, Ottonowi i Konradowi brandeburskim ustępował wszystkie swe ziemie, odbierając je od nich napowrót jak lennictwo **), to po o wem nieprzyjaźnem starciu z Konradem, ostatni ten stosunek już we dwa lata potem prawdopodobnie został o tyle nadwerężony, iż margrabiowie zadawalniali się lenni-ctwem z ziem Stolpe i Szlawe⁴⁶).

Potem w r. 1278 wraz z Bolesławem wyruszył przeciwko nim w pole, spustoszył ziemię księcia wrocławskiego, który uwięził Przemysława, a we trzy lata potem (1284) naznaczył swym następcą wielkopolskiego księciaf). Od tego czasu niekiedy miewali oni między sobą osobiste

*) Dreyer Cod. dipl. Pomer. str. 477.

**) Przywilej wydany 1269 r. na Zielone Święta w Arnswalde, Dreyer

str. 547.

zjazdy. Mestwin odwiedzał swego spadkobiercę w r. 1285 w Gnieźnie, potem na zjezdzie, na którym byli obecni arcybiskup gnieźnieński, biskup kujawski, wojewoda po-merelski ze Swiecic i kasztelan gdański, ustąpił mu zamek Wyszogród (1288), a we dwa lata później odwiedził go jeszcze raz znowu w Gnieźnie ⁴⁷). Z pewnością margrabiowie brandeburscy, rozszerzywszy już podówczas swe panowanie od Kuddowa aż do Dragi, a na północ aż do Bia-łogrodu, myśleli już o nabyciu tak dobrze położonej Po-merelii. Opierali się oni na przywilejach, wydanych im uprzednio przez Mestwina, i pozawierali już z sąsiednimi książętami i panami Wicławem z Rugii i biskupem ka-mińskim Jaromarem, sojusze i umowy dzielcze na wypadek śmierci pomorskiego księcia⁴⁸), lecz w żaden sposób nie udało się im podkopać przychylności jego do polskiego księcia, chociaż bardzo kusili się o to. Przemysław zaś już w r. 1291 jako ewentualny następca Mestwina, wydawał przywileje jego poddanym⁴⁹), odwiedzał go latem i jesienią 1294 w Słupsku i Gdańsku z wielkim orszakiem, w którym znajdowali się kasztelanowie Wojciech z Bytomia, Kels z Santoka, Bogusław z Uścia, Jakób z Rogoźna, nazywany był przezeń synem i wzywany do rady w sprawach administracyjnych f).

Gdj spadek ten był mu zapewniony, nie zdaje się rzeczą, nieprawdopodobną, iż wówczas już powziął zamiar, który wykonał w kilka miesięcy po odwiedzinach w Gdańsku. Od śmierci Henryka wrocławskiego i krakowskiego mało się troszczył, o ile wiemy, o to, co się działo na południu jego ojczyzny, usunął się ztamtąd bez walki przed Czechami, i nie spuszczając z oka swych widoków na Pomerelię, oczekując śmierci starego Mestwina, nie brał żadnego czynnego udziału w walce swego brata Władysława z cudzoziemcami. Lecz teraz, gdy widoki te o ile możności zdawały się być zapewnione, gdy lada chwila mógł nastąpić spadek Pomerelii, pokazało się, iż właśnie w kwiecie wieku zostający książę myślał nie o jednostronnym nabytku, lecz o ocaleniu całej swej ojczyzny. Obecne jej klęski powstały właśnie w skutek braku jedności; otóż zamierzył przywrócić jej tę jedność koronując się na króla polskiego, i zamierzając przez to stać się ogniskiem, do któregoby mogły przyłączyć się wszystkie inne usiłowania, dążące do ogólnego dobra ludu. Nie wiemy, czy porozumiał się co do swego planu z Władysławem Łokietkiem, z krewnymi swymi w Kujawach i Mazowszu, czy oni zgodzili się i przyzwolili na to; wiemy tylko z dziejów, iż wyższe duchowieństwo w kraju sprzyjało mu: arcybiskup gnieźnieński, Jakób Świnka, biskupi Jan Gerbicz poznański, Wisław kujawski, nawet krakowski Jan Muskata. A gdy stolica apostolska, od której w owym czasie jedynie zależało uznanie i uświęcenie godności królewskiej, w skutek układów prowadzonych w Rzymie przez Aleksego, kapelana króla czeskiego Wacława, pomimo jego wiedzy dała na to przyzwolenie, Prze-wymienionych w tekście w Świeciu. Ledebur, N Archiv. I str. 230. Lecz między 15. czerwca a 14. paźdz. był znowu w Wielkopolsce, gdyż 3. lipca w Pobiedziskach i 27. w Cwanczymie wydał przywileje. Księga kopij. Jabczyński Arch. teol. II, I str. 95.

mysław nie ociągając się przystąpił do wykonania swego planu. W niedzielę 26. lipca 1295 roku w katedrze gnieźnieńskiej został uroczyście namaszczonym i ukoronowanym na króla przez arcybiskupa w asystencyi wyżej wymienionych biskupów ⁵⁰).

Ważny ten krok dokonany został pomyślnie. Po 200 z górą leciech znowu pośród Polaków powstał król, i w rzeczy samej od razu zaraz szczęście zdało mu się sprzyjać. Wprawdzie Wacław czeski, opierając się na posiadaniu Krakowa, z którym w czasach dawniejszych połączone było najwyższe w Polsce dostojeństwo, założył protest przeciwko koronacyi Przemysława i skarżył się o nią na dworze papieskim ⁵¹), lecz na protestacyę tę nie zważali ani stronnicy Przemysława, ani sam papież, ile wiemy, nie zwrócił na nią uwagi i nowy król w kilka tygodni potem pospieszył na Pomorze, gdyż Mestwin umarł w ostatnich dniach lipca, czy też w pierwszych sierpnia. Już 9. sierpnia 1295 w zamku swym Gdańsku potwierdził Przemysław prawa i swobody klasztoru oliwskiego, na nowo ufortyfikował miasto, wówczas już bowiem przypisywano sąsiedniemu zakonowi knowania w celu zdobycia Pomerelii, i po urządzeniu stosunków krajowych najpóźniej w jesieni tegoż roku powrócił do Wielkopolski. ⁵²) Jego i przychylnych mu mogły ożywiać nadzieje lepszej przyszłości, po zrobieniu tak długo oczekiwanego nabytku, krainy znajdującej się w tak dobrem położeniu nad Wisłą i brzegami morza. Potęga jego powiększyła się przez ten nabytek bardzo znacznie. Wówczas już kwitnął handel gdański, do Pomorza należały zamki Puck, Lauen-burg, Dyrszawa, Mewa, Świec, Szlochau, Konic, Bytom, Tuchel i inne ze swemi powiatami⁵³), a od szlachty pomorskiej można było się spodziewać potężnego poparcia przeciwko sąsiednim panom niemieckim, uciskającym Polaków. A gdyby się jeszcze udało królowi zjednoczyć ową szlachtę ze szlachtą wielkopolską, kujawską, mazowiecką, łęczycką i sieradzką, ku wspólnej wyprawie przeciwko cudzoziemskiemu panowaniu na Południu, to nie byłoby rzeczą niepodobną wyjść zwycięsko z walki z królem czeskim i odebrać od niego stracone prowincye. Od przystąpienia do tego planu książąt łęczyckiego i sieradzkiego, oraz kujawskiego i mazowieckiego zależał przede-wszystkiem pomyślny skutek tych planów. Lecz szczęśliwemu początkowi los stanął na przeszkodzie. 25 stycznia król znajdował się w Poznaniu, ztamtąd ruszył do Pej-zern i w pierwszych dniach lutego przybył do Rogoźna.⁵⁴) Lecz tu spotkała go śmierć gwałtowna. Podług niektórych wiadomości margrabiowie brandeburscy rozjątrzeni utratą Pomorza i podniesieniem wieloletniego swego przeciwnika na króla, wysłali oddział zbrojnego ludu dla ujęcia go ; oddział ten zamordował go nad rankiem w środę 6. lutego 1296 ; podług innych byli to malkontenci ze szlachty wielkopolskiej z potężnych rodów Nałęczów i Zarembów, którzy dokonali tego morderstwa. Z Przemysławem wstąpiły do grobu i plany jego podniesienia Polski.⁵⁵) Wprawdzie szlachta wielkopolska natychmiast po zabójstwie Przemysława uznała swym panem Władysława Łokietka, księcia kujawskiego i sieradzkiego, gdyż Przemysław zostawił po sobie tylko nieletnią córkę Ryksę,⁵⁶) lecz z jednej strony Leszek, młodziuchny syn Ziemomysła kujawsko-inowrocławskiego przyjął tytuł księcia pomorskiego, a z drugiej Henryk książę głogowski zaczął rościć pretensye do Wielkopolski. Tamten, będąc po matce wnukiem Sambora, brata pomorskiego księcia Świętopełka, znalazł jak się zdaje spółczucie w kraju ; ten zaś jako najbliższy krewny zabitego, był krom tego uznany przez nieboszczyka za następcę w Polsce testamentem, jak się zdaje dawniej. ⁵⁷)

Przeciwko obu naraz nie mógł utrzymać się Władysław. Nie mając odwagi nakształt Przemysława kazać natychmiast koronować się na króla polskiego, za pośrednictwem baronów zawarł on 10. marca 1296 r. układ z Henrykiem głogowskim, który nietylko ustępował mu całą połowę polskiej ziemi na zachód od Obry, od źródeł jej aż do ujścia do Warty, lecz nadto obiecywał oddać jego synowi tegoż samego imienia, po dojściu przezeń peł-noletności, księstwo poznańskie w takich granicach, w jakich posiadał je Przemysław przed śmiercią stryja swego, i obiecywał uznać spadkobiercą swym tego lub innego syna Henrykowego, w razie gdyby nie pozostawiał po sobie żadnego potomka płci męzkiej.⁵⁸) Wprawdzie Pomorze

obiór, dla tego nie kazał się koronować i nie używał tytułu królewskiego, iż Kraków i Sandomierz nie zostały jeszcze przywrócone. Zdaje się, iż opowieść ta zmyśloną jest dla tego, że Władysław w przywilejach swych nie nazywał się królem.

odzyskał on napowrót od swego synowca Leszka kujawskiego, który zrzekł się swych pretensyj ; lecz zdaje się, iż Henryk, pomimo zawartego układu wystąpił znowu nieprzyjaźnie przeciwko niemu, gdyż z jednej strony kroniki krakowskie wspominają o wyprawie Władysława do Szląska, a z drugiej sam Henryk 24. czerwca w Kościanie wydał przywilej, w którym pod tytułem księcia królestwa polskiego i pomorskiego potwierdza prawa i swobody biskupów poznańskiego, kujawskiego i gnieźnieńskiego, ich swobody i prawa na Pomorzu, a w razie gdyby został królem przyobiecuje na zawsze urząd kanclerski biskupom poznańskim. *) Żałować należy niestety, iż dawniejsze źródła milczą o wypadkach z lat 1296 do 1300 prawie zupełnie, a i z wiadomości Długosza znać, że miał on o nich tylko bardzo ogólnikowe doniesienia. Tyle tylko jest pewnem, iż Władysław podówczas wcale jeszcze nie był mężem, jakim pokazał się później. Pomimo wielu małych wypraw, przedsiębranych przeciw Krakowowi i Sandomierzowi, jak twierdzi Długosz, nie mógł on ani wypędzić ztamtąd Czechów, ani też w reszcie Polski mógł zdobyć ogólne uznanie. Oddany niewiastom i rozkoszom pozwalał był szlachcie rządzić i dopuszczać się swawoli. Wszelki porządek, jaki dotychczas istniał, rozprzągł się. Gwałty wszelkiego rodzaju popełniały się w kraju, zdziczała w rabunkach szlachta srożyła się najokropniej, aż wreszcie biskup poznański Andrzej obłożył interdyktem całą swą dyecezyę, gdyż przy ogólnem bezprawiu dobra

*) Już 4. października 1297 r. w przywileju wydanym w Inowrocławiu Leszek nie używał tytułu dux Pomeraniae. Kopie w nadprezyd. Archiwum Annal. Cracov. ad a. 1297. Przytoczony przywilej 24. czerwca 1298, znany już i Długoszowi, wydany u Olszowskiego de Archiep. Gnezn. str. 194—195. W każdym razie między Henrykiem a Władysławem około tego czasu przyszło do wojny, albowiem Andrzej, król węgierski wspomina w przywileju z r. 1300 u Fejer’a Cod. YI. 2. str. 259, iż on posyłał Władysławowi księciu Wielkopolskiemu na żądanie jego wojska posiłkowe przeciwko księciu Głogowskiemu. Wiedział coś o tern już i Długosz I str. 987.

kościelne cierpiały wraz z innemi od rabunków, zaś biedniejsi, wdowy, sieroty i małoletni ginęli od ucisku potężniejszych. ⁵⁹)

W takim stanie rzeczy, wielu zwróciło swe nadzieje na zewnątrz. Potęga Wacława czeskiego, energia za pomocą której umiał on zabezpieczyć pokój wewnętrny w swych ziemiach, jego bogactwo, a wreszcie i ta okoliczność, iż pośrednio panował nad Górnym Szląskiem, a bezpośrednio w Krakowie i Sandomierzu: wszystko to skłoniło niektórych Polaków ku niemu, zwłaszcza tych, którzy dla osobistych swych interesów poróżnili się z Władysławem Łokietkiem, lub też stracili nadzieję ocalenia przezeń ojczyzny, znajdującej się w takiem rozerwaniu nie już od dziesiątków lat, lecz z górą od wieku. Odstrych-nęli się więc prawie wszyscy od przyrodzonego księcia: posłowie wielkopolscy ruszyli do Pragi, proponując królowi koronę wraz z ręką córki Przemysława II i na wiosnę 1800 roku Wacław z licznem i dobrze uzbrojonem wojskiem wyruszył do Polski. Przybywszy do kraju, natychmiast zajął się zaprowadzeniem spokoju wewnątrz wedle sił swoich. Zamki i kryjówki rabusiów zostały zdobyte i wiele z nich zniszczono ogniem. Z miasta do miasta, z zamku do zamku szedł on, siłą powściągając opornych, zmusił do posłuszeństwa ziemię kaliską, poznańską i gnieźnieńską i w lipcu czy w sierpniu przybył do starej metropolii nowego państwa; kujawscy i inni polscy książęta upokorzyli się przed nim, złożyli mu jako swemu panu przysięgę lennictwa i w obecności licznie zgromadzonej szlachty, Piotr arcybiskup gnieźnieński ukoronował go na króla polskiego. ⁶⁰)

Takie to owoce przyniósł piastowski systemat podziałów i własne książąt niezgody. Od cudzoziemskiego króla oczekiwano ocalenia własnego kraju, a król ten z góry już wszystkie swoje zdobycze w Polsce wziął jako lenni-ctwo niemieckie od cesarza Albrechta. ⁶¹)

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY.

UCHYLENIE STAROPOLSKIEGO STATUTU W WIEKACH XII. I XIII.

Wizerunek historycznego rozwoju polskiego państwa w XII i XIII wiekach byłby nader jednostronny, gdybyśmy się tylko zadowolnili poznaniem skreślonego dotychczas zewnętrznego upadku, i zaniedbali przedstawić choć w części obraz dawniejszych stosunków ustawodawczych i życiowych ludu, zostający jednocześnie z nim w żywym wzajemnym związku. Albowiem w ciągu tych półtorastu lat rozprzągł się całkowicie porządek państwowy, ustano-nowiony niegdyś przez Bolesława Chrobrego, a zachwiany najpierw przez podział państwa pomiędzy synów Bolesława Krzywoustego. Do czysto prawie słowiańskiego dotychczasowego organizmu państwa wdarły się żywioły nie-miecko-zachodnie i dalszy rozwój polskiego państwowego żywota pologa już na połączeniu obu: słowiańskiego i zachodnio niemieckiego żywiołów, czem się też istotnie i różni od rozwoju życia ruskiego, w którem trudno nie dopatrzeć wpływów Wschodu.

Najczynniejszym i najbardziej wpływowym pośrednikiem Polski z Zachodem i w tym czasie znowu był kościół już sam przez się, jako powszechny, powołany i najbardziej uzdolniony do złamania zamkniętych, nieruchomych odrębności narodowych. Od chwili, gdy gorliwość ku rozszerzeniu wiary chrześcijańskiej przez i podczas wojen krzyżowych na nowo ożyła w świecie zachodnim, Wschód Europy wstąpił w ściślejszy i żywszy stosunek z ogniskiem katolickiego chrześcijaństwa. Przeprowadzenie chrześcijaństwa na Pomorzu, umocnienie go w ziemiach pierwotnie słowiańskich między średnią Łabą a Odrą, jego walka i zwycięstwo w Prusiech, zniosły przedział, który dotychczas odgraniczał Polskę z tej strony, a poczynające się niemczenie wszystkich tych ziem, zbliżało ku nim życie niemieckie, i już katolicy Inflant i Prus usiłowali zawładnąć Litwą, a Węgry i Polska pozyskać sobie południowo-zachodnią Ruś. Następstwa tego nowego kościelnego ruchu ku Wschodowi nie mogły nie odbić się i na Polsce. Skierowana tam gorliwa czynność papieży, częściej i poważniej zwracała się do jej spraw kościelnych i świeckich; z tego punktu widzenia nabierały te ziemie dla Rzymu większego znaczenia, a gdy najście Mongołów zagrażało klęską całemu zachodniemu chrześcijaństwu, Polska jako jego ziemia pograniczna była przedmiotem nieustannych zabiegów papieskich. Tą drogą także ogólny duch kościoła owego czasu przejął zwolna i duchowieństwo polskie; między niem a Rzymem ustalił się ścisły związek podtrzymywany i umacniany przez legatów, posyłanych wprost do Polski, lub też w podróżach ich do Prus i w ogóle qja Północo-Wschód. Opozycyi biskupów krajowych przeciwko stolicy papieskiej, jaka objawiła się za czasów Eugeniusza III z okazyi wygnania Władysława II, w późniejszych czasach nie napotykamy już ani śladu; raczej duchowieństwo, jakeśmy to już wyżej zauważyli, jeszcze w XII wieku, a od tego czasu coraz to więcej przejmowało się ogólnemi reformatorskiemi tenden-cyami powszechnego kościoła; bezżeństwo choć powoli dało się zaprowadzić; prymasowstwo arcybiskupa gnieźnieńskiego jeszcze ku końcowi poprzedzającej epoki umocniło się; przez to wszystko całe duchowieństwo coraz to więcej i wybitniej wydzielało się z masy ludu, zbliżając się coraz to więcej do Rzymu, a tern samem łącząc z nim szczelniej. Lecz za to z tern większą stanowczością stanęło ono w opozycyi z dotychczasowym państwowym organizmem. Wyżej już zauważyliśmy, iż kościoł w Polsce do połowy XII wieku nie otrzymał był jeszcze żadnego odrębnego swobodniejszego stanowiska, lecz raczej nod każdym względem ulegał władzy świeckiej i pierwsze kroki ku jego usamowolnieniu zrobione zostały za czasów Władysława Hermana i Bolesława III. Teraz w tym względzie nastąpiła znaczna zmiana. Wzmocnione w swej własnej hierarchicznej organizacyi, znajdując się w częstszym i regularnym związku z Rzymem, i pewne jego opieki, od tego czasu wyższe duchowieństwo zaczęło w ogóle dla siebie i kościoła dążyć do wywalczenia swobodniejszego, wcale od władzy świeckiej niezależnego stanowiska, osiągniętego w innych krajach katolickiego chrześcijaństwa — i do połowy XIII w. wywalczyło sobie zupełne zwycięstwo.

Dwie rzeczy głównie pomogły do wywalczenia tego zwycięstwa: raz spółczesne głębsze przeniknięcie się ludów religijno-kościelnym duchem, właściwym wiekom średnim; a powtóre podział monarchii i powstałe ztąd osłabienie potęgi książąt, powiększone jeszcze napadami pogan i innych sąsiadów. Pierwsza—spóźniony owoc dawniej zasianego nasienia — polot, którego nabrało życie religijne wewnątrz samego kościoła, wreszcie nieszczęścia i klęski sprowadzane napadami pogan, mniej daje się wykazać w sta-dyach swego rozwoju, występuje jednak wyraźnie w po-jedyńczych objawach. Jakeśmy już widzieli, kierunek ten objawił się w Bolesławie Krzywoustym. W walkach jego z Pomorzanami widać na wskroś podstawę religijną, a w sposobie, w jaki szukał wewnętrznego spokoju po śmierci brata swego Zbigniewa, zaspokojenie zupełne wymagań kościoła. Potomkowie jego w wielu rzeczach tak odmienni od niego, podobni mu jednak byli w tym ostatnim względzie. Dobroczynność, gorliwość, pobożność Przemysława I widzieliśmy już wyżej ; Bolesław, brat jego, nazwany był pobożnym; Bolesław Wstydliwy nawët ze swą małżonką żył dochowując ślubu czystości aż do samej śmierci; nawet Leszek Czarny, waleczny pogromca pogan, wysławiany jest za swój umysł pobożny. I księżniczki ożywiał ten sam duch. Jadwiga małżonka Henryka Brodatego księcia wrocławskiego, Salomea, córka Leszka Białego i siostra Bolesława Wstydliwego, Kune-gunda, jej szwagierka, żona tego ostatniego, ukazują się jako niepospolite i istotne reprezentantki ducha religijnego owego czasu, szczodre i pokorne względem duchowieństwa, czynne w wznoszeniu i uposażaniu klasztorów, dobroczynne i gotowe do usług ubogim, gorliwe w umartwianiu własnego ciała, oddane najsumienniej wszystkim praktykom kościelnym. Salomea, Kunégunda i ich siostra Jolanta, żona Bolesława wielkopolskiego, po śmierci swych mężów wstąpiły do klasztorów. Na grobie Jadwigi, której za życia jeszcze przypisywano dar proroczy, działo się wiele cudów; wiele z ich córek i wnuczek równie jak i córki innych liniii Piastów, wdziało habity; ona sama przed upływem wieku (1267) przez kościoł uznana została świętą, a na kilka lat przedtem (1254) żądał i otrzymał naród kanonizacyę św. Stanisława, biskupa krakowskiego, zamordowanego niegdyś przez Bolesława Śmiałego. Obadwa razy ogłoszenie dekretów o ich świętości, i podniesienie zwłok było niejako uroczystością narodową, na którą z całej Polski zjeżdżali się książęta, szlachta i lud, w których brali nawet udział tacy Piastowie, którzy byli z sobą nieprzyjaźni, i nie można wątpić, iż szlachta i lud przy całej szorstkości i surowości żywota, jakie panowały podówczas, tern bardziej skłaniał się do tego kościelno-religijnego kierunku, że i zewnętrzne klęski, sprowadzane napadami pogan i ogólnym stanem wojennym, a często rozpaczliwe potrzeby życia zwracały nmy-sły ku kościołowi, który otwierał przed nimi z jednej strony wieczne źródło boskich pociech, a z drugiej utwierdzał ich wytrwałość w walce przeciwko poganom, obiecując pomoc bożą. Z tego też ducha powstała i fundacya mnogich klasztorów, która ze swej strony oddziaływała na utrzymanie, rozszerzenie i podniesienie jego. W początku XII wieku, o ile wiemy było ich jeszcze nie wiele, lecz teraz i liczba i bogactwa wzrastały z każdym dziesiątkiem lat; a do zakładania ich najwięcej przyczyniali się książęta i szlachta. Dominikanie i Franciszkanie słusznie wychwalani za gorliwość, którą się odznaczyli w pierwszych wiekach po swem powstaniu, w rozszerzaniu chrześcijaństwa między poganami, w kaznodziejstwie pomiędzy chrześcijanami, przybyli podówczas w stosunkowo wielkiej liczbie do Polski. Jednocześnie z nimi Cystersi szerzyli obok czynności religijnych, wykształcenie w okolicach, w których osiadali, nie spuszczając go nigdy z oka. Augustyanie, Klaryski, Templaryusze i Joanici nie pozostawali w tyle, i często otrzymywali zarząd nad szpitalami, zakładanemi tu po raz pierwszy w wieku XIII przez litość chrześcijańską. Iwo, biskup krakowski, znajomy ze świętym Dominikiem w Rzymie, pierwszy sprowadził do Polski zakon przezeń założony, zbudowawszy mu w Krakowie klasztor „Trójcy Świętej“, inne. Zaraz w następnym roku zbudowany został dla nich klasztor w Sandomierzu pod 1231 osiedlili się oni w Poznaniu; w 1234 i 1244 otrzymali dwa klasztory w Płocku, około 1260 osiedli w Sie-radziu, 1264 założyli nową fundacyę w Brześciu, 1279 przybyli do Wronki nad Wartą, 1282 usadowili się w Opatowie. ⁶²) Większą jeszcze była liczba opactw Cystersów, ile mi wiadomo. Szereg ich otwierają Andrzejów, Lenda i Wągrowiec, pierwsze około 1140, drugie wiatach 1145 lub 1152, trzecie w 1153 lub 1192.

Po nim poszły

„Św. Jakóba“;

wezwaniem

Za nimi nastąpiły

Sulejów nad Pilicą 1176; w 1179 lub 1180 Wanszów, 1183 lub 1185 Koproniec, oba w dyecezyi krakowskiej; 1213 Ołobok w ziemi Kaliskiej, 1218 Kaszyce później zwane Mogiłą nad Wisłą w Krakowskiem; 1231 Obra w Wielkopolsce, 1232 Blezen nad Obrą; 1234 Paradys w pobliżu tego ostatniego, 1234 Byszewo, późniejsze Koronowo, na północo-wschód od Nakła, 1238 Pryment w dzisiejszym cyrkule babimostskim.⁶³) Augustyanie otrzymali około roku 1153 aż do najpóźniejszych czasów sławny klasztor Miechowski i mieszkali w Mstowie w Krakowskiem.⁶⁴) Żeńskie klasztory były w Gnieźnie, Owiń-sku, Grodzisku, Sandeczu, Zawichoście i innych, f) Najdawniejsza fundacya Templaryuszów miała miejsce w Jo-goście w r. 1154 nad Nidą w Krakowskiem. ff) Już w r.

1170 Mieczysław stary dał im szpital w Poznaniu; a biskup Iwo pierwszy tego rodzaju zakład fundował w Krakowie w r. 1221. *)

Naturalnie, iż cały ten kościelno-religijny kierunek rozwinięty podówczas w książętach i ludzie, musiał sprzyjać dążności kościoła do otrzymania więcej odpowiedniego swemu powołaniu i swobodniejszego stanowiska w obec władzy świeckiej.

Wraz z panującą wiarą powoli książęta nabierali przekonania, iż dążności takowe kościoła są słuszne ; ku pomocy temu przybywała rzeczywista pobożność i pobożne obawy, a troska o zbawienie duszy często sprawiała to, czegoby nigdy nie dopuściły czysto świeckie własne interesa; „że zaś dom poświęcony najwyższemu Bogu nie może podlegać prawom książęcym“, już książę Mieczysław Stary uwolnił poddanych założonego przez się klasztoru Lenda nad Wartą, od wszelkich sądów książęcych, jako też i od wszystkich mu przynależnych podatków, służebności**) i wyrazy temi wypowiedział pogląd torujący sobie podówczas drogę. Formuła: „niech się to stanie dla zbawienia naszej własnej i wszystkich zmarłych przodków dusz“ napotyka się prawie w każdym takim eksempcyjnym przywileju książęcym; większa część dyplomów na darowizny kościelne zaczyna się od tych wyrazów.

Dodajmy do tego ciągle wzrastający upadek władzy książęcej. Bezpośrednio już prawie po podzieleniu państwa pomiędzy synów Bolesława III widzieliśmy wyższe duchowieństwo występujące jako strona w sporach braci o seniorat, a później wielokrotnie rozstrzygające je przy wyniesieniu książąt. Przy władzy, jaką miało nad umysłami ludu, oświadczenie jego, gdy roszczenia były prawnie uza-

*) Długosz 1. str. 519. Brev. Chroń. Cracov. Sommersberga II str. 82. **) Lelewel, Początkowe prawodawstwo polskie str. 167.

sadnione, musiało mieć wielką wagę, a jego pomoc ze względu na stojącego za plecyma papieża miała wysokie znaczenie, gdy nadto i materyalna potęga, zawarta w dobrach, osadnikach i dochodach zasługiwała na baczenie; naturalnie, iż strony wojujące często starały się o jego pomoc, ściśle łączyły się z kościołem, często skłaniały go do uznania słuszności swych praw, a wreszcie jak Leszek Biały, Władysław Odonicz i inni oddawały siebie i swoje ziemie pod szczególną protekcyę stolicy papieskiej, zobowiązując się do płacenia za to corocznej daniny. Naturalnie, iż w takiem położeniu rzeczy musieli oni robić ustępstwa wymaganiom kościelnym, chociaż nie byli wewnętrznie pobudzani do tego swą kościelno-religijną wiarą. Nadania kościołom często były niejako wynagrodzeniem za otrzymane lub mające się wyświadczyć usługi, były one nawet czasem dawane za pieniądze i zapewne nie można tego uważać za rzecz wypadkową, gdy naprzykład Władysław Odonicz właśnie w chwili, gdy był przyciśnięty przez Henryka Brodatego w r. 1282 biskupstwu poznańskiemu, w 1284 arcybiskupowi gnieźnieńskiemu, a na krótko przed swą śmiercią, pozostawiając małoletnich synów, znowuż arcybiskupowi gnieźnieńskiemu w nader obszernych przywilejach potwierdza nadania dawniejsze i dodaje jeszcze nowe. Tak tedy wiele czynników współdziałało dla dopomożenia kościołowi do odniesienia zwycięstwa nad władzą świecką, które przynajmniej w zasadzie, jakeśmy to już wyżej zauważyli, stanowczo przypada na czasy arcybiskupa gnieźnieńskiego Henryka (1199—1219). Chociaż prawdziwą jest rzeczą, iż książęta nie zawsze kierowali . się pobożnością, ani też własny ich interes wszędzie zgadzał się z interesem kościoła. Niekiedy namiętność, chci-I wość i t. p. brały górę nad pobożnością, i my znajdujemy ich pod klątwami, a ziemie pod interdyktami ko-ścielnemi, jak naprzykład pobożnego Henryka Brodatego

по

wrocławskiego, Przemysława I wielkopolskiego, Bolesława Wstydliwego, nie wspominając już o skorym zawsze do gwałtów Konradzie mazowieckim, w skutek waśni z kościołem o wzajemne prawa lub też o nadwerężenie nadanych już przywilejów. Nie brak też skarg duchowieństwa na gwałty, rabunki i grabieże popełniane przez szlachtę; w ciągłym stanie wojennym w jakim wówczas znajdował się kraj, ani książęta, ani panowie nie szanowali spokoju miejsc poświęconych, ani też osadników i dóbr kościelnych. Lecz duchowieństwo zawsze miało po swojej stronie potężną pomoc papieży, władza duchowna zawsze ostatecznie brała górę i takie naruszenia jej praw zawsze prawie prowadziły do tego, iż książęta zmuszeni byli szukać zgody z wielkiemi ofiarami, jak naprzykład Konrad mazowiecki po zabiciu płockiego scholastyka nadał obrażonemu kościołowi nowe i rozległ ej sze prawa. ⁶⁵)

Takim sposobem najpierw wyzwolił się kościoł z pod rozległej, wszystko obejmującej władzy książęcej, cechującej ją aż do śmierci Bolesława III. Obiór biskupów i Opatów, rozdawnictwo beneficyów, o ile temu nie sprzeciwiały się wyraźnie prawa patronatu, przeszły do rąk jego i sądownictwo duchowne, jak je określa prawo kanoniczne, zostało przeprowadzonem ; a gdy wreszcie wszystkie dobra kościelne ze wszystkimi ich osadnikami wyjęte zostały z pod sądów książęcych i uwolnione od licznych podatków i służb przynależnych książętom, wdarła się zachodnia instytucya Immunitatis w słowiański organizm państwowy Polski i zniszczyła jego dotychczasową jedność. Był to pierwszy cios zadany starej ustawie. Jednocześnie także wystąpił drugi czynnik, który rozszerzył ten wy-

Ill

łom i w ogóle wniósł do Polski mnóstwo obcych życiowych żywiołów. Było to wkroczenie niemieckich kolonistów, o którem mówiliśmy już uprzednio : kościoł je także pierwszy wprowadził do kraju.

Niegdyś Polacy z Niemiec otrzymali chrześcijaństwo ; pierwsi biskupowie poznańscy podlegali arcybiskup-stwu magdeburskiemu: stosunki z duchowieństwem nie-mieckiem, jakkolwiek zapewne nie były wielkie, nawet po zupełnem wyzwoleniu się Polski z pod kościelnego związku z Niemcami, nie ustawały nigdy całkowicie. Bez wątpienia stały się one bardziej ożywione od czasu gdy z jednej strony, kościół niemiecki utwierdzając się coraz mocniej w Marchijach, na Pomorzu, zbliżył się daleko więcej do Polski niż dotychczas, a z drugiej życie religijne nabrało w niej wyższego polotu. W rzeczy samej można udowodnić, iż większa część klasztorów, które podówczas były nowo zakładane w Polsce, stanowiła filie dawniejszych niemieckich. Jest to niewątpliwem pod względem Wielkopolski, że zaś ja nie mogę tego udowodnić pod względem Małopolski i Mazowsza, zależy to tylko od braku moich wiadomości względem tych ziem. Tak na-przykład klasztor Augustyanów w Mstowie w Krakow-skiem został założony z Wrocławia ; opactwa Cystersów Leuda i Wągrowiec otrzymały pierwszych swych mieszkańców z Altenburga pod Kolonią nad Renem, a ztąd prawdopodobnie mnisi ci przeszli do Sulejowa nad Pilicą ; Banszowa i Koproniec w dyecezyi Krakowskiej : Mogiła nad Wisłą w Krakowskiem; Byszewo w Kuj awskiem czcili szląski Lubosz jako swą macierz, który znów był filią klasztoru Pforta pod Naumburgiem; Obra uważaną była za córkę Altenburga; Blezen nad Obrą fundowany był przez mnichów klasztoru Dobryłuckiego w Dolnych Łu-życach; Paradys wyszedł z Lenina w Marchii brandebur-skiej ; Pryment był filią Paradysu ; nakoniec wspaniała fun-

dacya, którą Władysław Odonicz nadał (8000 mansen pustej ziemi w okolicy Nakła pod Lubaszem i Filene), klasztorowi Lubuskiemu, chociaż jak się zdaje nie przyszła do skutku, lecz już cel ten wskazuje, że w takich razach zwykle regularnie prawie udawano się do Niemiec.⁶⁶) Godnem to jest uwagi, jak Niemcy ci utrzymali się przy swej narodowości, jak odosobniali się od Polaków i starali się powiększyć swą liczbę. Przez długi czas jeszcze po założeniu przyjmowali oni do swych klasztorów tylko rodowitych Niemców. Minoryci starali się zapewnić swym ziomkom przynajmniej choć liczebną w nich przewagę i napróżno już Jakób (1288—1295) arcybiskup gnieźnieński na synodach powstawał przeciwko tej odrębności, gdyż jeszcze za czasów Zygmunta I były klasztory, z których Polacy zupełnie byli wykluczeni na korzyść Niemców.⁶⁷) Lecz Niemcy nie zatrzymali się na tern. Z jednej strony w pierwszej połowie XIII wieku wciskali się na probostwa duchowieństwa świeckiego i na miejsca nauczycielskie, ⁶⁸) a z drugiej strony, zaledwo urządziwszy się na nowych swych siedzibach, natychmiast zaczynali ściągać swych ziomków dla uprawy roli w darowanych sobie pustkowiach i dla osiedlania się w nadanych sobie dobrach, a rugować z nich Polaków. Udzielając kolonistom dobrych warunków przy osiedlaniu się, jako to : wolności osobistej, prawa spadkowego za umiarkowane czynsze i służebności, f) wieloletnich ulg od wszystkich ciężarów, dla przysposobienia ziemi, aby stała się orną i ulżenia w trudnościach pierwotnego zagospodarowania się w obcym kraju, *) gdy właśnie podówczas pomiędzy Niemcami grasowała skłonność do wędrówki na Wschód, gdy wreszcie wyższość wykształcenia równie jak stosunkowo rzadkie zaludnienie ziem słowiańskich, i dla samych książąt czyniły niemiecką kolonizacyę pożądaną; nie brakło więc tedy w Niemczech na takich, którzy chętnie na wezwanie spieszyli do Polski, ani też spotykało się trudności w zezwoleniu książąt. Z roku na rok powiększała się liczba przybywających. Zrazu klasztory otrzymały zezwolenie książęce sprowadzania ich tylko do pewnych imiennie oznaczonych dóbr, lecz potem, gdy ziemskie ich posiadłości wzrastały, wyrobiły sobie takie same przywileje i dla nowych swych nabytków, nakoniec udało im się rozciągnąć to prawo na wszystkie swe posiadłości ; wreszcie dbały one i o to, aby przywileje otrzymane od pierwszego nadawcy regularnie były potwierdzane przez jego następców we władzy książęcej. Wkrótce potem biskupi i sami książęta poszli za ich przykładem. I ci spodziewali się za pomocą Niemców podnieść wartość swych dóbr, przez lepszą uprawę pomnożyć dochody, przedewszystkiem zaś chcieli na nowo zaludnić wiele miejsc, opustoszałych i wyludnionych przez ciągłe napady pogan.**) Tym sposobem

swobodnych podatki naturalnie nader były różne. Najczęściej składały się one z danin zbożowych, czasem wspominane są. i daniny pieniężne. Koloniści Przy-czynu (Stan miasta "Wschowy str. 8) obowiązani byli naprzykład od każdego mansus franconicus płacić 3 głogowskie miary pszenicy, tyleż jęczmienia i i grzywny srebrem. Osadnicy kaniowscy dawali od każdego mansus

owsa

2 miary pszenicy, 6 miar jęczmienia, 4 miary owsa, 1 wiardonek (Yierdung) i dziesięcinę. Lelewel Począt. prawod. str. 204—206 i następne.

*) I liczba lat wolnych była zmienną. Koloniści, osiedlający się w lasach klasztoru Tynieckiego, otrzymywali 30, super mericis et quercetis 12, zaś osiadający na ziemiach już uprawnych 8 lat ulgi. Szczygielski Tinecia str. 163. Kolonistom Przyczyńskim dane było lat 12, a Kaniowskim 8 lat.

**) W przywileju Przemysława II z r. 1291. Rejestr. Grab. stoi : quod

Reppel II.

w ciągu XIII wieku znacznie pomnożyła się liczba niemieckich osad włościańskich w Polsce; w Wielkopolsce rozpoczęły się one już za czasów Władysława Odonicza; w Małopolsce z łatwych do zrozumienia powodów poczęły się tworzyć podczas panowania książąt wrocławskich ; tylko Mazowsze w XIII wieku, zdaje się, pozostało zdała od nich, chociaż i tam dają się odszukać ich ślady z owych czasów. Nadzwyczajne ich rozpostarcie się wskazuje tabelaryczny wykaz znanych mi przywilejów, któremi książęta upoważniali przesiedlanie się. Patrz Dodatek ośmnasty.

Jakże więc ów pierwszy wyłom, zrobiony w ustawie staropolskiej przez wprowadzenie nietykalności kościelnej, nie miał się rozszerzyć, gdy cała masa owych niemieckich osad włościańskich również została wyjętą z pod książęcego sądownictwa i uwolnioną od większej części danin i służebności publicznych? Po części było to bezpośrednim skutkiem tego, iż większa część osad niemieckich, o ile je znamy, tworzyła się na gruntach kościelnych; lecz i bez tego trudno było uniknąć tych żądań. Jasną jest rzeczą, iż koloniści, nieświadomi ani języka ani prawa kraju, do którego przybywali, bez uszczerbku dla samych kolo-nij nie mogli natychmiast być postawieni na stanowisku włościan polskich; ciężary, podatki i służebności, spoczywające na tych ostatnich przeszkodziłyby ich rozwojowi, prospicientes per experienciam jus polonicale in domino nostro nihil nobis vel param affere utilitatis volentes villam nostram jure polonicam locatam nomine Wronczyno in meliorem conferre conditionem — ipsam contulimus Henrico civi nostro de Pysdry jure teutonico locari secundum jus civitatis pys-dren. Przyw. z 8. maja 1264 r. u Nakielskiego, Miechovia str. 196. Nadanie niemieckiego prawa w Skarzeszowie, które per iteratam stragem Tartarorum depopulate et incolis et proventibus totaliter viduata. — Przyw. z r. 1288 u Szczygielskiego Tinecia str. 163—164. Insuper nostrarum terrarum desolatio-nem, quae gladio inimicorum crucis sunt desolatae nostris exigentibus pecca-tis, et inconcussae ligonibus et aratris sanguineque innocuo contaminatae ja-cent incultae — alliis hominibus et agricolis replere nec non reformare cupientes.

bowiem w skutek nierozumienia języka, ileżby to krzywd mogli ponieść od urzędników książęcych i od Polaków w ogóle! Z pewnością tedy musieli żądać zatrzymania ich ojczystego prawa, do którego byli przyzwyczajeni, i lepszego położenia nad to, które porzucali w ojczyźnie; zresztą z trudnością mogliby się poddać polskim sądom i twardej służebności, w jakiej znajdowali się włościanie polscy. Ale jak tylko im dozwolono zatrzymać prawo niemieckie — co i było rzeczywiście — następowało samo z siebie wyjęcie z pod sądów krajowych, a gdy i książęta, chcąc ze swej strony polepszyć ich byt, nadawali im to tymczasową, to wieczystą wolność od ceł ⁶⁹), swobodne targi⁷⁰ ⁷¹), uwalniali w części od służby wojskowej, od repe-racyi zamków, dróg i mostów, wreszcie zwolnili od większej części rozlicznych danin i służebności sobie przynależnych'^), to w skutek tego owe niemieckie włościańskie osady wyjęte były prawie zupełnie z pod wszelkiej zależności od urzędników książęcych i zostawały , jak inne kościelne nietykalności, zamknięte w sobie, wolne całostki wewnątrz kasztelanij i okręgów, których rozrywały spójność. Niemiecka ustawa gminna z sołtysem na czele, który miał potem nawet osobny sołtysowski grunt, wyposażony szczególnemi używalnościami i prawami f), ze swemi miejskiemi sądami, w których uczestniczyli ławnicy i gromady *), weszła podówczas do Polski. Pan włości, opat, biskup, lub jego zastępca dzierżyli wyższą sądowniczą władzę, która dotychczas znajdowała się w ręku urzędników książęcych**) ; podstawy niemieckiego prawa i niemiecka procedura sądowa, których wpływy na polskie prawodawstwo poznamy dopiero w następnym peryodzie, stały się znane narodowi*⁴"*).

należytościach sądowych, niekiedy szynki i t. d. Za to służyli panom konno, na przykład przywilej z r. 1305 dla sołtysostwa Pythycz, w Cod. Racz. Właściciele dóbr zaczęli już w połowie XIV wieku skupowywaó na nowo te sołtysowskie majętności, przez co, jak łatwo dostrzedz, włościanie więcej jeszcze podpadali ich samowoli. Np. przyw. z r. 1364 u Nakielskiego str. 236.

*) Ławnicy wiejscy, scabini, z którymi sołtys miał sądzić, wspomnieni są wyraźnie w przyw. z r. 1289 dla klasztoru w Byszewie. Oryginał w nadprezyd, archiwum.

**) Książę Przemysław nadał scoltetis niemieckich kolonistów w dobrach klasztoru paradyskiego w r. 1257 : fures et male'factores puniendi et majora judicia cum minoribus exercendi potestatem. Cod. Racz.

***J Stenzei (Urkundenbuch str. 99) twierdzi, iż wyrażenie: prawo niemieckie, jus teutonicum, nie oznacza nic więcej, jak tylko publiczne prawne stosunki gmin miejskich i wiejskich w duchu niemieckim; należy ztąd usunąć prawo magdeburskie, prawo bowiem miejskie nie mogło być przeniesionem na wioski. Co do kolonij niemieckich, w właściwej Polsce rzecz się ma następnie. Wyrażenie jus teutonicum jest zupełnie ogólne: w przywilejach bywa ono używanem nader często i nie znaczy nic więcej, jak założenie wiosek sposobem niemieckim i z niemiecką ustawą gminną. Że też zarazem już z góry dawano tym osadom niemieckim pewne określone prawo, dowodzi tego związek, w którym znajduje się to wyrażenie. W przyw. z r. 1254 dla biskupstwa płockiego u Bandtkiego Jus culmense str. 327—38 nadaje się jus teutonicum cujuscunque provinciae vel civitatis, prout ipsimet elegerint. W przyw. z r. 1295 u Nakielskiego str. 224 klasztor miechowski otrzymuje prawo dobra swe poddać jure quo maluerit teutonico. W przyw. z r. 1259 dla Blezenu u Le-debura N. Arch. 3 str. 304 stoi: contulimus — in praedicta haereditate villas locare teutonicas, quocunque jure ipsi fratres fuerint decreti. Przyw. z r. 1278 u Lelewela 1. 1. str. 200: dobra mają być poddane prawu niemieckiemu, quo nostrae villae in nostro dominio proferuntur. Ze wszystkich tych miejsc można wyprowadzić wniosek, iż ogólnem wyrażeniem jus teutonicum nietylko nadawano ustawę gminną — podług niemieckiego trybu, lecz i używanie pewnego niemieckiego prawa, które nie zawsze wymieniano wyraźnie, ponieważ o to nie ułożono się jeszcze z kolonistami, gdyż przywilej często był wydany pier-

Do tych eksempcyj kościelnych i niemieckich kolonistów dołączyła się wreszcie współcześnie eksempcya miast. Jeszcze w ciągu 12. wieku miasta staropolskie nie doszły ani do wyższego rozwoju miejskiego przemysłu, w obszernem znaczeniu tego wyrazu, ani też wydobyły się z pod zależnego stanowiska, w którem się znajdowały w obec urzędników książęcych. Stosunkowe odosobnienie, wej, nim przybyli osadnicy na miejsce, lub też książętom, którzy wydawali te przywileje, było rzeczą, obojętną, czy koloniści wybierali prawo saskie czy szwabskie, czy też otrzymywali je od właściciela ziemi. Lecz prawami miej-skiemi, mianowicie : prawem magdeburskiem, już w połowie XIII wieku uda-rowane były niektóre wioski w Polsce, to jest naturalnie tylko ustawami prywatnego prawa takich miast. 1244 r. nadanem było sołtysowstwu w Podobnie nad Popradem magdeburskie prawo, jakie mieli już Kraków i Sandomierz. Feyer, Cod. IY 1 str. 353. — 1273 Przemysław pozwolił majętności Przyczyn rządzić się podług magdeburskiego prawa. Stan miasta Wschowy str. 8. 1288. Kunegunda, wdowa Bolesława krakowskiego darowała sołtysowi Podobna nad Popradem las, dla osadzenia w nim kolonistów i dała 1289 r. nowo założonej tam w skutek tego wsi, prawo magdeburskie nakształt Krakowa i Sandomierza. Feyer, Cod. V 3 str. 425 i 463. — 1289 r. pozwolił Przemysław klasztorowi Byszewo nadać wsi Trzęsacz nad Wisłą niemiecko-magdeburskie prawo. Oryginał w nadprezyd. archiwum. — 1292 r. Mestwin pomorski dał takie same zezwolenie temuż klasztorowi dla dóbr Zławieś. — 1306 r. Przemysław kujawski dał klasztorowi byszowskiemu niemiecko-magdeburskie prawo dla wielu nowonabytych dóbr. Oryginał w nadprezyd. archiwum. — Krom magdeburskiego w Szląsku nadawano niekiedy wioskom prawo nowo-marchijskie. Nazywało się ono zwykle w Polsce jus sredense, sredznie, jus teutonicum novi fori, quod Sredzkie vulgariter nominatur. Przyw. z r. 1332 u Nakielskiego str 257. Gdy zaś Bandtkie zarzuca Stenzelowi, iż w takim związku, jak powyższy, łub też przytoczony od Stenzela: fundandas eodem jure quo utitur novum forum ducie Heinrici, quod Srzoda dicitur; owo quod niekoniecznie daje się odnieść do novum forum, lecz może się ściągać i do eodem jure, więc przytoczę wyrazy przywileju z r. 1268, które, jak mniemam, nie pozostawiają żadnej wątpliwości. W niem stoi, iż dobra Saczyno mają być urządzone podług niemieckiego prawa, secundum formam et jus, quod in novo foro dieto Środa est habitum. Rejestr. Grab. W przyw. z r. 1360 u Olszowskiego de Archiep. Gnezn. str. 160 obok mansi flamenici (patrz Wohlbriick, Geschichte von Lebus I str. 38) napotykamy mansi franconici (Stan miasta Wschowy str. 8) i mansi are-denses. Trudno teraz wyśledzić, jakie wtedy prawa niemieckie panowały w pojedynczych miejscach; w ogóle zaś, w Kujawach i Wielkopolsce przeważało magdeburskie, w Mazowszu chełmińskie, w Małopolsce obok Magdeburskiego, było często i nowo-marchijskie.

w którem kraj się znajdował w ciągu poprzedzających wieków, od zachodniego, daleko wyżej w kulturze posuniętego świata, wraz ze wszystkiemi swemi następstwami dla wewnętrzego życia narodu, trwało w ogóle aż do początku 18. wieku; dopiero w tym wieku nastąpiła zmiana ogólnych stosunków. Wraz ze zniemczeniem Marchii, Pomorza i Prus, niemiecka kultura zbliżyła się do Polski i nie można powątpiewać — chociaż nie mamy o tern dokładniejszych wiadomości—iż zbliżenie się to musiało wywrzeć stanowczy wpływ na. ożywienie przemysłu i handlu i w ogóle wszystkich innych stosunków Polski z zachodem Europy, albowiem z pewnością nie byli to polscy mieszkańcy miast, którzy pierwsi odnosili pożytek z tych korzyści, jakie im przez to przypadały. Czy istotnie byli ku temu niezdatni, czy też tak myśleli książęta i nie chcieli oczekiwać na powolniejszy rozwój miejskiego życia z własnego ludu, lecz żądali co rychlej widzieć i spożywać owoce jego w swym kraju⁷²); czy też przytem współdziałało ogólne upodobanie w niemieckiej kolonizacyi — dość, iż w miastach stanowczo zwrócili swe łaski ku Niemcom, oddali im w ręce niektóre stare miasta, pozwolili zakładać nowe, a rozkwitowi ich przyszli w pomoc ró-żnemi przywilejami. I tu książęta szląscy przewodniczyli swym przykładem.    '

Oddali w ręce Niemców, prawdopodobnie w latach 1280—40, Kraków i Sandomierz, przynajmniej oba te miasta już w roku 1244 posiadały prawo niemieckie, t. j. magdeburskie ⁷³). W ślady książąt wstępowały klasztory tak, jak książęta naśladowali klasztory w zakładaniu osad wiejskich niemieckich. Cystersi szczyrzeccy w r. 1252 wyjednali sobie u Bolesława Wstydliwego darowiznę 100 włók dla założenia na nich miasta Nowego Targu (Neumark) z prawem niemieckiem; Korczyn posiadał je już w roku 1264; w tym samym roku klasztor miechowski otrzymał prawo podniesienia miasteczka swego Ska-rzeszowa do stanowiska miasta z prawem niemieckiem, jak je miał Korczyn. W r. 1279 Augustyanie miechowscy założyli miasto z prawem nowo-marchijskiem, nakoniec i Benedyktyni tynieccy wstąpili na tę drogę; Sieradz miał już przed rokiem 1298 prawo niemieckie; Lublin, najznakomitsze po Sandomierzu miasto, został w nie uposażony dopiero w r. 1319 przez Władysława Łokietka.

Podobne nadania Niemcom miały miejsce prawie współcześnie w miastach wielkopolskich. Tu książęta Przemysław i Bolesław, synowie Władysława Odonicza, który sprowadził do kraju pierwszych osadników niemieckich, obok starej ich stolicy Poznania, w początku drugiej połowy

IY str. 323—55, IV 2 str. 151—52, dowodzi zdania, wyrażonego w tekście, dla czego tak zwane fundacyjne przywileje obu miast (Bandtkie, Mise. crac. 1815. fase. II str. 63. Naruszewicz YIII str. 32) muszą, być pojmowane inaczej. Wskazówki do tego zdaje się podawać przywilej u Szczygielskiego, Tinecia str. 155. Podług niego książę Bolesław Wstydliwy 21. maja 1258 r. za ustąpienie mu ziemi, należącej do klasztoru, a leżącej około kościoła św. Floryana w Krakowie, darował klasztorowi Tynieckiemu część lasu, znajdującego się w pobliżu klasztoru i t. d., ziemię zaś ową przydzielił hospitibus loci. Czyż przyw. z r. 1257 nie może być stosowany do fundacyi całkiem nowego miasta tak, iżby to miasto mogło być wybudowane obok starego, około kościoła św. Floryana ? W podobny sposób kilka lat wcześniej nastąpiło założenie nowego miasta Poznania 1338. T. I str. 4 i nast., który prześlepił Annal. Pozn. u Sommersberga II str. 85. i dla tego wydrukował z Boguchwała : ad instanciam cujusdam ci vis de Enbyn zamiast Gubyn, co mógł z nich poprawić. Co się tyczy Sandomierza, należy pamiętać, iż miasto w r. 1259 zostało spalonem przez Mongołów, a zatem być może, iż w r. 1286 poraź wtóry było udarowane prawem niemieckiem.

13. wieku, z porady Niemca z Gubina, założyli nowe miasto i oddali je Niemcom. Stare miasto leżało na około katedry na prawym brzegu Warty; naprzeciwko niego książęta 25. kwietnia 1252 r. nabyli u biskupa kawał ziemi dla założenia na nim nowego miasta i w roku następnym (1253) wydali obszerny przywilej Tomaszowi, który przedsiębrał urządzenie jego, w którym utwierdzali posiadanie, prawa i swobody niemieckiego Poznania. Przykład ten prędko znalazł naśladowców. Tegoż roku klasztor Cystersów w Ołoboku wyjednał sobie prawo założenia miasta Lubnicy na swoim gruncie z * prawem nie-mieckiem; w r. 1278 sędzia nadworny, Mikołaj, otrzymał podobny przywilej dla Gostynia ; przed r. 1258 Pobiedziska miały prawo niemieckie; z przywilejów widać, iż Niemcy między 1280—90 r. byli w posiadaniu Peyzern w Kaliskiem; w r. 1290 Jan, biskup poznański, nadał swojemu miastu Słupcy prawa szląskiego Neumarku, a w dziewięć lat potem (1299) nastąpiła fundacya Nakła podług prawa magdeburskiego. I książęta kujawscy niemniej sprzyjali Niemcom. Ziemomysł w r. 1286 nadał prawo opatowi Cystersów w Byszowie, założenia miasta z prawem niemieckiem na ziemiach klasztornych (prawdopodobnie późniejsze Koronowo) ; miasta Inowrocław i Brześć kujawski musiały już takowe posiadać przed r. 1298.

Dotychczas niewiadomo tylko o Mazowszu, jak daleko zaszła tam kolonizacya niemiecka w ciągu 13. iw początku 14. wieków po tamecznych miastach. Wprawdzie Ziemowit mazowiecki już w r. 1254, 5. sierpnia wydał przywilej, potwierdzający ze swej strony wszystkie prawa i swobody, nadane przez biskupa płockiego osadnikom jego dóbr i miastom, mającym się założyć podług niemieckiego prawa, lecz dalszych śladów już nie znalazłem, a gdy z ostatniej połowy 14. wieku zachowało się mnóstwo przywilejów, któremi było nadawanem większej części miast mazowieckich prawo chełmińskie; można więc ztąd z pewnością wyprowadzić wniosek, iż tu przed owym czasem w każdym razie kolonizacya niemiecka nie była znaczną ⁷⁴).

Takim sposobem wciągu 13. wieku wszystkie większe i mnóstwo pomniejszych miast kraju otrzymały ludność i prawo niemieckie. I tu postępowano tak samo, jak w Szląsku, Marchiach i na Pomorzu. Gdy książę lub inny jaki właściciel ziemski powziął zamiar założenia niemieckiego miasta, polecał zwykle wykonanie tego zamiaru jakiemu zdatnemu do tego mężowi, jednemu lub kilku (locatores), wydawał przywilej na nadawanie nowej fun-dacyi posiadłości i prawa i pozostawiał mu sprowadzenie kolonistów, podział gruntów, prowadzenie i dokonanie budowli ⁷⁵). Naturalnie, że wyposażenie pojedyńczych miast już od samego początku było nader rozmaitem. Zwykle należało doń nadanie to mniejszej, to większej ziemskiej posiadłości, po części jako łany dla niektórych przybyszów, po części jako pastwisko gminne⁷⁶). Do tego zwykle dołączano zezwolenie na rybołówstwo w wodach, płynących mimo miastaf), darowiznę leżącego w pobliżu lasuff), kilku wiosek⁷⁷), zbudowanie bazaru⁷⁸) itp. Dla ulżenia przy pierwszem urządzeniu i dla szybszego rozkwitu, zwykle uwalniano nowych mieszczan na mnogie lata od ceł i podatków⁷⁹), jako też zezwalano pożytkować z lasów książęcych do budowli f). Lecz ważniejszem od tego wszystkiego było to, iż niemieckie miasta, również jak gminy krajowe, uwalniano od wszystkich lub też od większej części ciężarów i podatków polskiego prawa, wyjmowano ich z pod sądownictwa kasztelanów i innych urzędników książęcych, przez co, równie jak i przez zezwolenie utrzymania niemieckiego miejskiego prawa, dawano możność utworzenia własnej swobodnej ustawy gminnej, dotychczas zupełnie nieznanej w Polsce. Na czele kolonistów stał zwykle locator i jego sukcesorowie, jako wójtowie (advocati — Yoigt). Wynagradzany bywał za swe starania przy zakładaniu miast nadaniem większej lub mniejszej ilości włók swobodnej ziemi, ogrodów, dochodów z mających się zbudować jatek, piekarni, sklepów obuwia, jednej lub kilku łaźni i młynów, rzeźni, niektórych miejsc w domu kupieckim i t. d ; do tego w wielu razach otrzymywał niższą, a w wielu razach i wyższą sądowniczą władzę nad całym okręgiem miejskim wraz z trzecią częścią przypadających ztąd opłatff).

¹

Ibid. str. 373.

²

Patrz pismo w Bullarium dominie. I str. 163.

³

Bullarium dominie, str. 176.

⁴

Raynald ad. a. No 21.

⁵

Engel, Dzieje Halicza str. 562—563. Naruszewicz YII str. 86 z pewnością, błądzi, przyjmując wcale nie krytyczne zdanie Sarnickiego, iż Lublin od r. 1244—1300 znajdował się w ręku ks. halickich i wołyńskich. Z tego czasu znajdujemy po kilkakroć kasztelanów lubelskich w przywilejach książąt krakowskiego i sandomierskiego. Przy w. z r. 1252, Zeugno, castell. Lublin. Przyw. z r. 1255 Nicolaus. Przywilej z r. 1258 Warscz., (por. Nakielski, Mie-chovia str. 33, 174, 180). Przywilej z r. 1280 Yarsius (Fejer, Cod. dipl. Y 3 str. 44—46.

⁶

Raynald ad a. No 26.

Reppel II.

⁷

Karamzin na in. m. str. 69—71. Baczko str. 73.

⁸

Odpis z archiwum watykańskiego, znajdujący się u hrabi Edwarda Raczyńskiego.

⁹

Fejer IY 2. str. 443—446.

¹⁰

Baczko str. 73. Annal, crac. maj. ad a. Brev. chroń. crac. u Som-mersberga II str. 82. Oznaczenie miesiąca napadu daje porównanie Baczka z Długoszem I str. 157, który jeden tylko podaje wiadomości, zawarte w tekście.

¹¹

Około Michała, Baczko str. 72.

¹²

Engel, Gesch. von Ungarn I str. 375. Palacky, Hist. Czech 2. str. 175. Kościół Panny Maryi w Sandomierzu spalony przez Mongołów 2. lutego 1260 leżał w ruinach jeszcze w r. 1295. Patrz Bular. dominie. II str. 45. t) Voigt, Cod. dipl. str. 131.

¹³

Voigt, 1. 1. str. 132.

¹⁴

Oba pisma w kopiach wyjęte są z archiwum watykańskiego przez hr. Edw. Raczyńskiego.

¹⁵

Pod dniem 4. czerwca 1264 r. uwiadomił Urban króla czeskiego o tym napadzie, a 25. czerwca polecił arcybiskupowi Granu zająć się ogłoszeniem krucyaty, gdyż Mongołowie, wedle doniesienia króla węgierskiego, zagrażali znowu swym krwawym napadem na Polskę i Węgry. Tamże, por. Voigt Gesch. Preus. III str. 259. W przyw. wydanym 8. maja 1264 r. powiada

¹⁶

Cały ten przebieg wynika z wspomnianego papieskiego pisma 1. lutego 1257 r., znajdującego się w kopii u hrabiego Raczyńskiego.

¹⁷

Annal, crac. maj. ad a. Długosz I str. 770 nader obszernie. Pierwsze podają,, iż bitwa odbyła się 14. czerwca; drugi, że d. 22. czerwca. Przy złym stanie tekstu kroniki ja nie pozwalam sobie żadnego wyboru.

¹⁸

Annal, crac. min. z oczywiście fałszywą datą, 1268 r. por. Palacky, Hist. Czech str. 222.

¹⁹

Karamzin na in. m.

²⁰

Stryjkowski, Kronika str. 301.

²¹

Uwięzienie biskupa, o którem milczą, wszystkie dawniejsze źródła, jest u Długosza I str. 759. Co do powstania szlachty, napadu Litwinów, wyprawy Bolesława do Opola i zjazdu z Przemysławem Otokarem widocznie, iż daleko skąpsze w swych doniesieniach Annal. Cracov. maj. stanowią podstawę tego opowiadania. O niezwykłem zamiłowaniu w polowaniu wspomina także Chroń. poi. u Stenzela script, rer. siles. I str. 22.

²²

Rok śmierci Bolesława Wstydliwego podają Ann. Crac. maj., dzień zaś Annal, cracov. min. Ostatni przyw., wydany przez niego, znany mi, jest z 18. czerwca 1279 r. Stenzel Urkundenb. No 70. Rok i dzień śmierci jego szwagra podają Annal, crac. maj. Z obu zgadza się Długosz I str. 816 i nast. Ostatni znany mi przywilej, wydany przez Bolesława Wielkopolskiego, nosi datę 25. kwietnia 1277 r. Znajduje się u Jabczyńskiego Archiv, theolog. I 3. str. 361.

²³

Annal, crac. maj. i min. str. 103.

²⁴

Brev. chroń, cracov. u Somrnersberga II str. 83.

²⁵

Z Jadwigą, ożenił się Władysław Łokietek. Elżbieta wyszła za Henryka, księcia wrocławskiego i lignickiego, syna Bolesława ; Anna zaś wstąpiła do klasztoru Klarysek, założonego przez ich ojca w Gnieźnie ; por. Baczko str. 71. Vita Hedvigis 1. 1. str. 111.

²⁶

O obiorze wspominają wyraźnie dawniejsze źródła. Annal, crac, maj.: cui successit Lestko, per electionem militarium, frater ejus patruelis. Annal. Gnezn. u Sommersberga II str. 95 : dux Lestko per voluntatem Dei et electionem terrigenarum adeptus est Cracoviae et Sendomiriae ducatus. Annal, crac, min. : Successit autem Boleslao pio per electionem procerum terrae Lestko niger, filius Cazimiri, dux Szyradiae.

²⁷

Annal crac. maj. et min. Różni się z niemi Długosz I str. 820, podając dzień 3. lutego jako dzień bitwy, a jak zwykle nie opuszczając dokładnego opisu. Podług tych kronik prowadzili do bitwy szlachtę w liczbie 600 ludzi, Piotr syn Alberta I, Janusz, wojewodowie krakowski i sandomierski; Długosz dołączył jeszcze Yarsza, kasztelana krakowskiego, którego napotykamy w tej godności w przywileju z 29. czerwca 1280 u Feyera V 3 str. 44 — 46. Przeciwnie zaś wojewoda Piotr w przywilejach ukazuje się dopiero w latach 1287 i 1288 ; od 1257 — 1270 był kasztelanem lubelskim. Janusz był w r. 1264 kasztelanem radomskim, patrz spisy urzędników. Że Leszek w każdym razie już 29. czerwca powrócił z Rusi, dowodzi tego przywilej, wydany tego dnia w Sandeczu, u Feyera V 3 str. 44 46.

²⁸

'²⁷) Annal, crac. maj. i min. Brev. cron. crac. u Sommersberga II str. 83. Długosz I str. 825 i 828 kładzie te napady pod dwoma różnemi latami, pod

1282    i 1283. Jednak 1) Brev. chroń. crac. stawi drugi pod r. 1282 i powiada z naciskiem, że w tym roku był głód, o którym także mówią Annal, crac. maj. pod r. 1282 ; 2) uwięzienie Pawła, biskupa krakowskiego, który sprowadził ten napad, nastąpiło, nie jak podaje Długosz w I na str. 831, w końcu 1283, lecz w 1282 lub najpóźniej w początku 1283, gdyż papież Marcin już 10. kwietnia

1283    pisał o niem do biskupów wrocławskiego i płockiego (Raynald ad. a. No. 58). Gdy zaś ów napad podług Annal, crac. min. i Długosza miał miejsce w październiku, a zatem nie mógł być w r. 1283 lecz w 1282.

²⁹

Długosz I str. 837.

³⁰

Leszek nadał mnogie przywileje niemieckim kolonistom , jak to się pokaże przy dokładniejszym opisie niemieckich osiedlań się w Polsce. Niemcy dochowali wiary wówczas, gdy szlachta odpadła, i w Annal, crac. min. mówi się o nich: hic in favorem Teutonicorum comam nutriebat. Polacy więc już podówczas podgalali głowy.

Eeppel II.

³¹

Annal, crac. maj. z oczywiście niesprawiedliwie wydrukowanym rokiem 1287. Annal, crac. min. Chroń. poi. u Stenzela script, rer. siles. I str, 22. Miejsce bitwy podają, tylko Annal. Gnezn. u Sommersberga II str. 95. Długosz I str 837 wymienia między naczelnikami spisku Janusza, wojewodę sandomierskiego, my zaś z przywilejów węgierskich u Feyera Cod. Y 3 str. 384 dowiadujemy się, iż podówczas wojewoda sandomierski, który powstał przeciwko księciu, nazywał się Otton, i że jego skonfiskowanemi dobrami nagrodzony był naczelnik posiłkowych węgierskich wojsk.

³²

Długosz I str. 844. Dawniejsze źródła milczą, o tern zupełnie. Leszek w tym roku w Krakowie wydał przywileje 29. stycznia, w popielcową środę, 14. maja i 14. października. Wydane u Nakielskiego Miechovia str. 41. 210. Feyer Cod. III 3 str. 384.

³³

Annal, crac. min. donoszą, że Mongołowie w swym odwrocie w Włodzimierzu na Wołyniu podzielili między sobą 31.000 schwytanych dziewcząt i dzieci. Leszek był 23. maja tego roku w Krakowie (Feyer V 3 str. 428) i powiada w przywileju, wydanym w tym samym roku klasztorowi tynieckiemu, u Szczygielskiego Tinec. str. 163: insuper nostrarum terrarum desolationem, quae gladio inimicorum sunt desolatae nostris exigentibus peccatis et incon-cussae ligonibus et aratris sanguineque innocuo contaminatae jacent inculta— aliis hominibus et agricolis replere nec non reformare cupientes. Jedno z niewielu prostych świadectw o ówczesnym godnym politowania stanie ziem polskich. Ucieczka Leszka do Węgier, o której mówi Długosz, potwierdza się przywilejem u Feyera Cod. Y 3 str. 393, podług którego ten sam Jerzy, który odniósł zwycięstwo nad Konradem mazowieckim, pobił Mongołów pod Sande-

³⁴

0 stosunku Henryka wrocławskiego do Przemysława wielkopolskiego donosi Długosz I str. 821, 834, 843. Przemysław wyszedł z więzienia w r. 1281, najpóźniej 23. października, w którym to dniu wydał przywilej w Poznaniu. Księga kopii arch, kapitulnego w Poznaniu.

³⁵

Ponieważ wszystkie kroniki dawniejsze co do lat od 1288—1300 nie podają, nam prawie żadnych wiadomości, musimy teraz, wprawdzie z wielką, ostrożnością, posługiwać się Długoszem więcej niż przedtem, chociaż jego doniesienie, niestety, zaraz już co się tyczy bitwy pod Siewierzem, okazuje się niesprawiedliwem. Por. uwagę 13 Annal. Gnezn. 1.1. II str. 95. Chroń, princ. pol. I str. 146—47. Annal, cracov. maj. pod rokiem 1288, których całe opowiadanie o tych wypadkach zawarte jest tylko w tych kilku wyrazach: Dux Loktek cum Teutonicis bellum committit et vincit eosdem. Civitas Cracov. Zlesiensi denuo traditur et dux Wladislaus pedester vix anfugit. Episcopus Paulus cap-tivatur et milites multi alii occiduntur : terra vastatur et multa mala orta sunt. W walkach tych po stronie Władysława stawali i Węgrzy. Por. Feyer, Cod. dipl. IY 1 str. 135—137.

³⁶

Podług Stenzela Urkundeusammlung etc. str. 50—51. Sam testament ten, o ile wiem, dotychczas nie jest wydrukowany.

³⁷

1290 r. 6. września, Przemysław jako dux Poloniae et Cracoviae wydał przywilej klasztorowi miechowskiemu. Por. Nakielski str. 214 — 15. Lecz 15. listopada był już w Dolsku (Dłusko) Racz. Cod. prawdopodobnie nawet już 22. paźdz. w Gnieźnie, gdyż w dniu tym Mestwin pomorski wydał tam przywilej, jak to widać ze spisu przywilejów odnoszących się do historyi Pomorza udzielonego mi przez profesora Böhmera w Szczecinie z archiwum królewskie³⁷ go. Por. o tem Długosza I str. 858 i następne.

³⁸

Spółczesny Piotr z Zittau nie wspomina w swej Chronica Aulae re-giae u Dobnera Monumenta historica Boemiae V str. 78 o wpływie Gryfiny na obiór Wacława, równie jak i Franciscus w swej Chronicon, u Dobro w-skiego Script, rer. boh. II str. 38. Wiadomość tę ma najpierw Pulkawa u Dobnera 1. 1. III str. 251. Dawniejsze polskie kroniki nic prawie nie donoszą o tych wypadkach, lecz za to tern rozwleklejszy jest Długosz I str. 859, który chociaż posiłkował się u Pulkawa, jak to widać z innych miejsc, lecz tu nie-tylko twierdzi, iż pretensye Gryfiny były zmyślone, lecz i sam widocznie zmyśla cały szereg postronnych okoliczności. Godn$ uwagi jest rzeczy, iż wszystkie źródła czeskie łą,cz$ wezwanie Wacława wraz ze śmiercią Leszka, omijając zupełnie krótkie panowanie Henryka wrocławskiego.

³⁹

Por. Chronic, aulae regiae str. 78. Pulkawa str. 252. Palacky, Dzieje Czech II str. 364—66. Przemysław 1. sierpnia 1291 r. znajdował się w Py-

⁴⁰

Główne źródło Chroń. Aulae reg. str. 92, która jednak, jak pokazuje się z uwagi Palackiego na in. m. str. 367, nie zdaje się być dobrze powiadomioną, gdyż nie wspomina o hołdzie Władysława, odnalezionym dopiero w źródłach archiwalnych przez Palackiego. Mala tides Długosza w tem miejscu już należycie schłostał Palacky. Por. Dodatek dwudziesty.

⁴¹

W pierwszych dniach stycznia 1293 przynajmniej Przemysław, Władysław i Kazimierz wydali przywilej gnieźnieńskiemu kościołowi (Racz. Cod.), w którym 1) przyznają,, iż dobra jego wiele ucierpiały w czasie wojen, które się wiodły o posiadanie Krakowa i Sandomierza i 2) obiecywali, iż każdy z nich, któryby dostał się do posiadania Krakowa (dictum Cracov. dominum accedens), da kościołowi 300 grzywien srebra z żup solnych.

⁴²

I w tych walkach Władysław miał pomoc z Węgier. W przywileju z r. 1293 u Feyera Cod. Yl. I str. 243 jest wzmianka o tej pomocy i zdobyciu przez nią zamku Prodatin.

⁴³

Annal. Cracov. maj. Z wyraźnie mylnie przepisaną czy wydrukowaną datą 1244.

⁴⁴

Düsburg str. 325—26. Przeciwko zdaniu Voigta, Geschichte Preussens 4 str. 92 uwaga 1, iż ten napad Litwinów należy stawić pod rokiem 1292, oświadcza się obok Annal. Cracov. jeszcze przywilej przytoczony w uwadze 25, według którego Kazimierz żył jeszcze w r. 1293, a zatem nie mógł być zamordowanym na Zielone Święta 1292 r. Chronologia Düsburga w ogóle nie zawsze jest zupełnie dokładną,. A i od tegoż czasu Władysław Łokietek w przywilejach swoich nosi tytuł dux Lanciciae.

⁴⁵

Voigt, Geschichte Preussens III str. 310. Około tego czasu Jan margrabia Brandeburgii wydał przywilej mieszkańcom Lubeki, w którym uwalnia ich od płacenia cła w Gdańsku. Dreyer str. 194.

⁴⁶

yy przywileju 3. września 1273 u Gerkena I str. 210 nie ma wzmianki o innych posiadłościach Mestwina, zkąd mogę słusznie zrobić przypuszczenie, iż dawniejsze układy lennicze zostały zniesione. W przeciwnym bowiem razie trudno zrozumieć, dla czegoby wydany został ten przywilej. Jeśliby dawniejsze układy, dotyczące wszystkich posiadłości Mestwina, nie były unieważnione, to siła ich rozciągałaby się i do Stolpe i do Szlawy, i margrabiowie z pewnością kazaliby sobie wydać przywilej na wszystko, gdyby go chcieli odnowić. Alboż Szlawe i Stolpe nie stanowiły dawnych posiadłości Pomerelii? Że margrabiowie na krótko przed i wnet po śmierci Mestwina wznowili swe pretensye do wszystkiego, nie jest to wcale dowodem ich prawa, równie jak niesłusznem jest zarzucanie Mestwinowi istniejących zobowiązań przez mianowanie Przemysława swym następcą. Usprawiedliwienie tego zarzutu wydaje mi się więcej niż wątpliwem, gdyż wypadki lat 1271—72 i 1278 pokazują nam wyraźnie, że Mestwin zostawał z nimi w otwartej wojnie, wywołanej postępowaniem margrabiów, że zatem należy raczej przypuszczać zniesienie dawniejszych stosunków niż wzmocnienie tychże. Później wrócę raz jeszcze do tej kwestyi.

f) Annal. Cracov. ad a. 1278. Długosz I str. 821. Voigt, Geschichte Preussens 4 str. 80.

⁴⁷

W r. 1285 darował wioskę klasztorowi Klarysek w Gnieźnie. Patrz Spis przywilejów, przytoczony w uwadze 20. Przywilej na Wyszogród znajduje się u Jabczyńskiego. Arch, teolog. I 3 str. 364. Por. z oryginalnym przywilejem Mestwina d. d. in octava Ascensionis domini 1288 w Wyszogrodzie w nad-prezydyalnem archiwum, przy którym wisi dobrze zachowana pieczęć Przemysława.

⁴⁸

Gerken, Cod. dipl. I str. 225. 245.

⁴⁹

Ledebur, N. Archiv. 2 str. 238. f) W Słupsku przyłączył swą, pieczęć do jednego przywileju, w którym Mestwin de consilio et consensu filioli Praemislonis dobra Rambowo (Ramm-baum pod Gdańskiem?) darował biskupstwu poznańskiemu. Księga kopij arch, kapitulnego w Poznaniu. W Gdańsku, podług przywileju u Dogiela IV str. 35 był 14. paźdz. i potwierdził przywilej Mestwina w obecności swych baronów

⁵⁰

Baczko str. 90. Annal. Cracov. maj. ad a. — Że Przemysław kazał się koronować na króla całej Polski, o tem wyraźnie powiada Chroń. Aulae reg. str. 101. Wprawdzie już i pierwej w przywilejach swych mianował się niekiedy dux totius Poloniae, t. j. zjednoczonych teraz wielkopolskich księstw kaliskiego i poznańskiego, rozdzielonych uprzednio, lecz protestacya, którą, przeciwko tej koronacyi zaniósł Wacław, wyraźnie świadczy o obszerniejszem jej znaczeniu. Zezwolenie papieskie uszło baczności wszystkich dotychczasowych dawniejszych i nowszych polskich dziejopisarzy aż do Naruszewicza, Bandtkiego i Lelewela, którego dzieje Polski w 3. wydań. Bruksella 1837, mam przed sobą. Chroń. Aulae reg. str. 99 donosi o tem dokładnie i z niej wiadomość ta dostała się do Francisci Chroń. str. 43, Pulkawa str. 253, Benessius de Weitmil str. 205 ; czy też Długosz, który przecież używał kronik czeskich, nie zamilczał tendencyjnie o zezwoleniu papieskiem, albowiem z niem mogły być połączone pretensye stolicy papieskiej do lennictwa książąt polskich? 10. czerwca 1302 r. pisał Bonifacy VIII do Wacława czeskiego: ad haec ignorare te nolumus, quod cum in praedictis tuis literis te regem non solum Bohemiae set eciam Poloniae duxeris describendum, causa nobis exinde magnae turba-tionis advenit, dum auctoritate propria, temeritate non medica, non vocatus a Domino tamquam Aaron, sed apostolica sede; matre omnium et magistra con-tempta, ad quam provinciae Poloniae pertinere noscuntur regium in ipsa Polonia nomen usurpes etc. Bullarium Dominie. II str. 65. Pretensye papieskie zapewne fundowały się na czynszach, które obowiązali się płacić Leszek Biały, Władysław Odonicz.

⁵¹

Chroń. Aulae reg. str. 101.

⁵²

Że Mestwin umarł nie przed, lecz po koronacyi Przemysława, wskazuje to przywilej 25. lipca 1295 wydany w Swiecu opatowi klasztoru Koronowskiego znajdujący się w nadprezyd. archiw. w Poznaniu. Jest on o cztery tygodni późniejszy od tego, który podaje Voigt, Geschichte Preussens 4. str. 131 jako ostatni mu znany. Przywilej Przemysława 9. sierpnia in castro nostro Gdanisk, w którym tytułuje się Rex Poloniae et dux Pomeraniae znajduje się w Preuss. Sammlungen II str. 184. O ufortyfikowaniu Gdańska wspomina (podług Voigta na str. 132). Chroń. Oliv. str. 39, którą prawdopodobnie posługiwał się i Długosz. Annal. Oliv. str. 73 (podług Voigt’a) quoniam Crucigero-rum Prussiensium vicinitatem suspectam habebat, et moliri eos jam nonnihil de adipiscendo Gedano et totius Pomeraniae dominatu senserat.

⁵³

Por. Naruszewicz VIII str. 42.

Reppel II.

⁵⁴

Przywilej 25. stycznia 1296 umieszczony w przywileju potwierdzającym Wacława. Nadprezyd. Archiw. Przyw. 3. lutego, wydany w Pejzern. Tamże.

⁵⁵

Pierwszą wiadomość podaje Baszko str. 90. Chronić. Oliv, u Voigt’a 4 str. 133, drugą Annal. Cracov. Późniejsi połączyli obie te wiadomości w ten sposób, iż twierdzą, że Nałęczowie i Zarembowie byli w porozumieniu z margrabiami. Zawsze godnem jest uwagi, iż z jednej strony chroń, aulae reg. 101 wraz ze swemi następcami jednogłośnie donoszą : a suis occiditur, a z drugiej strony Długosz opowiada, iż oba te rody aż do czasów Kazimierza Wielkiego za swą zdradę nie mogły ani walczyć w szeregach szlachty ani ubierać się w szkarłatne szaty. Kazimierz miał im przebaczyć za waleczność w wojnie przeciwko Haliczowi.

⁵⁶

Że Władysław Łokietek podówczas nie został królem polskim, jak donoszą wszyscy polscy dziejopisarze, dowodzi tego jak mniemam stanowczo przywilej jego 10. marca 1296 r. Worbs, Archiv, für Geschichte Schlesiens und der Lausitz 2. str. 1, w którym sam on pod tytułem d. g. dux poloniae, po-mor. cujav. lancie, sirad. mówi: quod licet post decessum piae record, principia Premislonis--Regis Poloniae et du cis Pomor. — omnes barones et

nobiles terrae concorditer nos celebrata electione solempni dominum eorum praefecerint. Przywilej ten dowodzi także, iż wiadomość Długosza, jakoby obió.’ nastąpił 23. kwietnia, jest fałszywą. Podług niego, Władysław, nie bacząc na

⁵⁷

25. maja 1296 Leszko dei miseratione dux Pomeraniae et dux Yla-dislaviae, in castro nostro Gdanczk wydał przywilej znajdujący się u Lede-hura. N. arch. 2. str. 241, w którym powiada, iż posiadłości książąt pomorskich, swoich progenitores przypadły mu jure haereditario. W przywileju przytoczonym w uwadze 43 stoi : quod--Henrico duci Silesiae et domino Glo-

goviae--super eadem terra poloniae bonum jus competert, ex eo quod

praedicto domino Regi in linea consanguinitatis (on był siostrzeńcem Przemysława) propinquus esset, et ex eo, quod idem Rex antequam carnis debitum exsolveret, totam terram poloniam sub instrumentorum ipsius robore sibi dederat et liberaliter resignarat. Musiało to stać się daleko wcześniej, może nawet przed koronacyą. Przemysław bowiem zginął niespodziewanie.

⁵⁸

Por. wyżej przytoczony przywilej.

⁵⁹

Sommersberg. Script, rer. Siles. II str. 91. Podług znanych mi przywilejów Władysław w latach 1291—1300 po większej części przebywał w Wiel-kopolsce. 24. maja 1296 roku był on w Kościnie, Cod. Racz. 1297, 18. styczn a w Kaliszu. Rejestr Grab. 21 września w Łęczycy, tamże; 6. grudnia w Poznaniu. Oryginał w nadprezydyalnem archiwum, Boże narodzenie w Pyzdrach, Rejestr.; 1298 w początku czerwca w Gdańsku Dogiel IY str. 35 ; 8. marca w Kaliszu, Łukaszewicz Obraz miasta Poznania 1. str. 173.    15. czerwca

w Kruszwicy, Rejestr; 25. czerwca w Kaliszu Dreyer str. 194; 5 lub 19. i 22. listopada w Kaliszu Rejestr. 1299, 24. kwietnia w Gdańsku. Ledebur. N. Arch. str. 245; 1. maja w Oliwie tamże; 5. maja w Radowo(?), gdzie wydał przywilej, którym nadawał prawo niemieckie nowemu miastu Nakłu Cod. Racz. 1. września w Poznaniu, Łukaszewicz I str. 227; 29. grudnia w Poznaniu, Naruszewicz VIII str. 71. W nim przybrał on tytuł dux Cracoviae. Z tych przywilejów widać, iż podówczas Henryk książę Głogowski prawdopodobnie nie zdołał porobić żadnych nowych nabytków w Wielkopolsoe.

⁶⁰

Główne źródło Chroń, anlae reg. str. 131 i następne. Por. Palacky Hietorya Czech 2. str. 301.

⁶¹

Sommereberg. Script. I str. 948.

⁶²

Por. Długosz I 623—627. Bzovius, Propago Hyacinthi str. 5 i nast. W Cod. Racz. znajduje się przywilej fundacyjny klasztoru Wronki.

⁶³

Jongelini notitia abbat ord. cist. II Mamique Annal. Cister. II Ledebur. N. Archiv. I str. 350—353 i nast.

⁶⁴

Długosz I str. 501—502. Stenzei, Urkundenbuch I str. 393. f) Baczko str. 71. Vita Hedvigis 1. 1. str. 113 Długosz I etr. 818. 784. tt) Długosz I str. 487. Annal. Crac. maj. ad a. 1154.

⁶⁵

Raynald ad a. 1240. N. 36 i 37. Podług jednego pisma Grzegorza IX 5. sierpnia 1240 r. pisanego z powodu Konrada, książę za karę nadał maxi-mam libertatem kościołom gnieźnieńskiemu, kujawskiemu i płockiemu. Yatic. Raczyń.

⁶⁶

Por. uwaga 2 i 3. — O darowiźnie pod Nakłem porów. Büsching, Urkunden von Leubus str. 121—122, 149—150, 162—163. Pełka, arcybiskup gnieźnieński 1. czerwca 1234 nadał nowej fundacyi dziesięciny w okolicy Nakła. Oryg. w nadprezyd. archi w. w Poznaniu.

⁶⁷

Palacky. Dzieje Czech str. 294. Bandtkie Miscell. Cracov. fase. I str. 74—75. Skrzetuski. Prawo polityczne narodu polskiego w Warszawie 1784. T. II. str 11.

⁶⁸

Bandtkie 1. 1.

f) Ze znanych mi przywilejów XIII i pierwszej połowy XIY wieku, w żadnym nie masz wzmianki o właściwie dworskiej służbie. Po upływie lat

⁶⁹

Wieczyste uwolnieuie od ceł otrzymała na przykład niemiecka osada w dobrach pruskiego biskupa Krystyna. Voigt, Cod. dipl. I str. 9; dalej klasztor Paradys w r. 1257. Przywilej w Cod. Racz,; sześcioletnie—koloniści na dobrach klasztoru Lubińskiego w r. 1257; siedmioletnie — koloniści w Krzywinie w r. 1262 Cod. Raczyńsk

⁷⁰

Voigt, Cod. dipl. I str. 9.

⁷¹

Uwoluienia od służby wojskowej, budowy zamków i t. d. są, tak ogólne, że nie ma potrzeby przytaczać pojedynczych przykładów. Przywileje są, mniej lub więcej dokładne w wyliczaniu danin i służebności, od których uwalniano kolonistów. Bardzo często, po wyliczeniu niektórych, znajduje się: et ab aliis omnibus exactionibus et solutionibus eos reddimus absolutes, albo : et, nliis servitutihus et solutionibus ordiuariis et extraordinariis i t. p.

t) ł wyposażenie sołtysów było na 1er rozmaite. Regularnie otrzymywali oni swobodną spadkową majętność rozmaitej ilości włók, dalej udział w przy-

⁷²

Przy w. dla Lublina u Bandtkiego, jus Culmense str. 303: quod nostri principatus utilitates ac proventas cupientes per amplius dilatare. Por. Lelewel 1. 1. str. 203—6. Nakielski str. 214.

⁷³

Podług ogólnego zdania Kraków i Sandomierz dopiero w latach 1257 i 1286 otrzymały prawo niemieckie. Przeciwnie przywilej u Feyera, Cod. dipl.

⁷⁴

Dokładniejsze wskazówki są, w Dodatku dziewiętnastym.

⁷⁵

Tacy locatores wspominają, się w przywilejach z r. 1253 dla Poznania, 1257 dla Krakowa, 1261 dlaZduncowa, 1290 dla Miechowa, 1290 dla Słupcy, 1299 dla Nakła, 1302 dla Moszyna.

⁷⁶

Najwyższą ilość mansi, 600, otrzymał Miechów na wyposażenie ; Na-kłu i Lublinowi dano po 100 ; Poznań, oprócz wielu wiosek, otrzymał 20 mansi, wolnych od czynszu, na pastwisko gminne.

f) Mieszczanom Poznania dozwolono swobodnego rybołostwa na Warcie o milę wyżej i niżej miasta. Krakowianie otrzymali takie same prawo na Wiśle, w Nakle zaś rybołostwo na Noteci o pół mili wyżej i niżej miasta było uposażeniem wójta.

ff) Przyw. z r. 1257 dla Krakowa.

⁷⁷

Przyw, z r. 1253 dla Poznania.

⁷⁸

Tamże: item contulimus praedicto advocato suisque successoribus duas cameras in domo, quam in ipsa civitate pro mercatoribus aedificabimus. W Miechowie sam locator miał to mercatorium. Por. przyw. z r. 1290.

⁷⁹

Poznań otrzyma! wolność od ceł dla wszystkich swych mieszczan na lat 8, Kraków na 10, Lublin na 20 lat. Uwolnienie od podatków dane była Krakowowi i Miechowowi na lat 6, Skarzeszowu i Mstowu na 7, Zduncowu na 12, Lublinowi na 20 lat.

f) Przyw. z r. 1253 dla Poznania.

ff) W Poznaniu wójtostwo było uposażone 30 mansus, wolnemi od czynszu, dochodami z sądów, dochodami z dwóch kamer w mającym się nowa zbudować domu kupieckim. W Miechowie wójt otrzymał oprócz dochodów sądowych, które mu się należały, jak wszędzie, 10 mansów, wolnych od czynszu, 6 miejsc pod domy (t. j. czynsz z nich), 6 ogrodów, dochody ze sklepów su-

Dalej wraz ze swymi ławnikami¹) odbywał trzy razy do roku wielkie sądy, zawiadywał policyą, zaś zewnętrzna administracya miasta, majątku gminy i t. d. należała do innych przedstawicieli mieszczaństwa, do burmistrza i rajców, proconsul, consules i jurati²).

Niestety, dotychczas nie udało mi się wyśledzić dokładnie, jak się zrazu ukształtowała ustawa tych miast w szczegółach, jakoto: jak się odbywał obiór rajców (consules), czas ich urzędowania, podział mieszczaństwa na cechy, lub korporacye, ich uczestnictwo w zarządzie miejskim i t. p.³), lecz tyle zdaje się być pewnem, iż miasta od owego czasu używały owych swobód w sądach i za-

kiennych i obuwia, z łaźni, ь. wolnego młyna, z rzeźni i domu kupieckiego. W Nakle nadane były wójtowstwu dochody z jatek mięsnych, od budek z Chlebem i obuwiem, 7 włók, 3 ogrody, rybołostwo na Noteci pół mili wyżej i niżej miasta i pewna część lasu, leżącego w stronie Gniezna. W Lublinie 6 mansus, używalność z ław mięsnych, ze straganów z obuwiem i chlebem, 6 camera pannorum et cramorum (kramarzy), z rzeźni (mactatorium, quod Kuttelhof appellatur in vulgari), z łaźni i młynów i wolnego rybołostwa. W Krakowie trzej locatores otrzymali szóstą część mających się zbudować sklepów sukiennych (bławatnych), dochody ze straganów z obuwiem, mięsem i chlebem, uwolnienie od ceł dla swoich towarów, rzeźnie, 4 młyny wodne, z których od każdego obowiązani byli płacić księciu 1 wiardunek srebra czynszu, 30 włók wolnych.

***) Żałować należy, że nawet Łukaszewicz w swym Obrazie Poznania, opartym na bardzo starannem studyowaniu przywilejów, bardzo mało mógł dostarczyć materyału do wyświecenia tych stosunków.

rządzie, które są pierwszemi warunkami rozkwitu miejskiego życia i pozostaną nimi zawsze. Od owego czasu podniosły się handel i przemysł w owych niemiecko - polskich miastach i stosunki z zagranicą zaczęły wzrastać.

Przy takiem położeniu rzeczy musiało mieć wielkie znaczenie zachowanie się szlachty krajowej względem tych immunitates i w ogóle stanowisko, zajęte przez nią względem książąt od śmierci Bolesława III.

Nie sprzyjała ona niemieckiej kolonizacyi. Wyżej już zauważaliśmy, iż niechęć jej do Niemców i przychylność, jaką ku nim mieli książęta szląscy, były istotnemi przyczynami reakcyi, w skutek której stracili władzę nietylko w Wielko- lecz i wMałopolsce; a i w Krakowie po śmierci Bolesława Wstydliwego, interesa szlachty i przybyszów niemieckich stanęły w obec siebie nieprzyjaźnie. Naturalnie czuła się ona obrażoną w swem uczuciu narodowem. Skłonność Leszka Czarnego do zwyczajów niemieckich świadczyła także i o przychylności ku Niemcom, a liczne przez nich otrzymane przywileje musiały obudzać zawiść w Polakach: jakiż bowiem naród znosi cierpliwie upośledzenie własne dla chciwych zysku obcych przybyszów? Dla tego to łatwo pojąć, dla czego ilość znanych dotychczas przywilejów, w których książęta udzielali dobrom szlacheckim prawo niemieckiej kolonizacyi, jest w stosunku do dóbr klasztornych nierównie mniejszą. Tylko cztery przywileje takiego rodzaju doszły do męjej wiadomości; a chociaż nie wątpię, iż z natury rzeczy, przywileje takie dla dóbr szlacheckich musiały prędzej zaginąć w burzy czasów, niż przechowywane po kościołach i klasztorach, to jednak wyżej wymieniona liczba raczej stwierdza, niż zaprzecza memu poglądowi ⁴). Zupełnie inaczej

zachowywała się szlachta względem praw immunitatis w ogóle. Wprawdzie ilość przywilejów i w tym względzie nie jest znaczną*), lecz było to zanadto w jej interesie, aby nie pójść za przykładem, podanym przez kościół i nie skorzystać z trudnego położenia książąt dla zdobycia sobie podobnych przywilejów. Wszakże książęta, jak we wszystkich swych wielorakich sporach, tak i w wojnach z zewnętrznymi nieprzyjaciółmi musieli opierać się na niej ! Przecież zawsze najwięcej zależało od niej, który z toczących między sobą spór Piastów zostanie uznany za pana w ziemi, o którą toczyła się walka. Szlachta i duchowieństwo rozstrzygnęli, jakeśmy już widzieli, spór o wyniesienie Kazimierza Sprawiedliwego na wielkiego księcia, potem zapewnili synom jego następstwo w Krakowie i rozstrzygnęli spór między Mieczysławem Starym a Leszkiem Białym. Naturalnie, iż takie znaczenie szlachty wzrastało wraz z rozmnożeniem się Piastów i powstającem ztąd coraz to większem dzieleniem kraju. Potęga każdego pojedyń-czego księcia stawała się coraz mniejszą, im mniejszą była jego dzielnica; wojny mnożyły się, koszta wojen i spustoszenia kraju przez liczne napady pogan i innych są-trowi Winiarczykowi. Cod. Racz. Przyw. z r. 1290 u Lelewela 1.1. str. 204—6. Przyw. z r. 1298, w którym Władysław Łokietek niejakiemu Bożydarowi sprzedaje swą majętność Rajskowo i nadaje mu prawo osadzenia jej Niemcami.

*) Mnie są znane : przyw. z r. 1252 u Nakielskiego str. 33 ; Przyw. z r. 1270, w którym Bolesław Wstydliwy darowuje majątek swemu wojewodzie Mikołajowi, wyjmując go z pod wszelkich ciężarów polskiego prawa. Spis krakowskiego król. arch. Przyw. z r. 1276 dla podskarbiego poznańskiego Mikołaja u Lelewela 1. 1. str. 200. Przyw. z r. 1278 dla kanclerza krakowskiego Prokopiusza. Cod. Racz. Przyw. z r. 1278 dla szlacheckiej majętności Poluzko w Wielkopolsce. Rejestr. Przyw. z r. 1284 dla wojewody krakowskiego u Lelewela 1. 1. str. 202. Przyw. z r. 1287 dla miles Ceder u Nakielskiego str. 41. Przyw. z r. 1293 dla niejakiego Pelegryna u Jabczyńskiego, Arch, theolog. I 3 str. 370. Jeśli zaś Lelewel w swem często przytoczonem dziele mniema, że wyrażenie nadać majętność jure haereditario, eo ipso zawiera w sobie eksemp-cyę, to jest to błąd nie do pojęcia w tak zresztą znakomitem dziele.

siadów wyczerpywały dochody; eksempcye dóbr duchownych i kolonie niemieckie z początku sprowadzały te same skutki: jednem słowem, wszystko składało się na to, aby uczynić książąt zależnymi od poparcia potężniejszych stanów. W takiem położeniu rozdarowywali oni liczne dobra rodom możniejszym, po części przez wdzięczność za okazane usługi ⁵), po części dla zjednania ich sobie na przyszłość; nadawali prawo immunitatis dla ich dóbr, a niekiedy musieli przez szpary patrzyć na to, gdy ci sami sobie przyswajali te prawa. Przedewszystkiem zaś naturalnie urósł wpływ „baronów“, którzy już w początku 12 wieku, jeszcze w czasie jedności państwa na zjazdach całej szlachty występowali przeciwko książętom. W skutek podziałów kraju liczba ich wzrosła w równym stosunku. Od tego czasu każdy z książąt miał swego wojewodę, liczba kasztelanów pomnożyła się z wzniesieniem nowych zamków, koniecznych przy ciągłym stanie wojennym. Sędzia nadworny, kanclerz, łowczy, podskarbi i inni znajdowali się przy każdym dworze i ograniczenie władzy książęcej przez nich ukazuje się wyraźnie w przywilejach 18. wieku. We wszystkich prawie przywilejach znajduje się wzmianka o ich zgodzie. Oni przyzwalali na nadanie praw immunitatis, równie jak i niemieckiego prawa, przy darowiznach dóbr szlachcie przez książąt, jako też i przy zastawach; z ich zgodą połączony był rozkład i podwyższenie podatków w kraju. W ich ręku właściwie znajdowała się administracya praw pozostałych przy księciu.

Przedewszystkiem interesującą jest rzeczą sprawdzić, jak dalece prawo immunitatis usuwało osadników z pod wpływu książąt.

Eksempcya gmin niemieckich w ogóle nie sięgała dalej, niż prawo immunitatis dóbr, zostających pod prawem polskiem, i zezwolenie na nie było ciągle udzielanem nawet bez nadania przytem niemieckiego prawa. *) Można tedy przywileje, nadawane Niemcom, w stosunku do władzy książęcej uważać za jednakowe z temi, które były udzielane Polakom.

W każdym razie wyzwalały one ich w wysokim stopniu z pod władzy książęcej, jednak nie o tyle, iżby władza ta nad nimi ustawała całkowicie. Wprawdzie eksemcya ich rozciągała się w wielu miejscach — a w miastach prawie zawsze — aż do nadania najwyższej sądowniczej władzy w występkach, głównemi zwanych ; **) nawet niektó-

*) Tylko dwa przykłady: Przy w. z r. 1295, 25. lipca dla majętności klasztoru Byszewo i przy w. z r. 1295 na darowiznę klasztorowi Ołobockiemu. Oryginał w nadprezydyalnem archiwum.

**) Przyw. z r. 1257 dla klasztoru Paradyskiego, Cod. Racz. praeterea scoltetis villarum — fures et malefactores puniendi et majora judicia cum mi-noribus exercendi potestatem perpetuo couferimus. — Przyw. z r. 1286 dla klasztoru Byszewo w nadprezyd. archiv.; volumus ut in omni causa judiciara, capitis, manus mutilacionis, membrorum, quacunque eunguinis effusione vel quacunque emergente majore sive minore, nullus praeter abbatem vel ejus vi-carium - plane habeat seu exercere audeat judicandi potestatem. Miasta otrzymywały zawsze wyższą, sądowniczą, władzę. W przywil. dla Poznania z r. 1253 stoi: judiciorum nihilominus omnium ut est contentione, percussione, suspension — praemisso advocato suisque posteris auctoritatem tradimus adjudican-dam et terminandam. O wyjątkach w pewnych razach nie masz mowy, jednak w r. 1298 Poznań wraz z Gnieznem, Kaliszem i Peyzernem otrzymał osobny przywilej na karę miecza (krwi). Patrz Łukaszewicz Obraz I str. 173. Jest to prawdopodobnie tylko potwierdzenie spornych punktów, albowiem w nim się znajduje: et adhoc promittimus eosdem juvare et eisdem assietere, si aliqui velint eis inimicare pro hujusmodi corrigendis exeessibus in eisdem malefac-toribus exercendis. W przyw. z r. 1258 na urządzenie wójtowstwa w Pobiedziskach w Rejestrze: quod omne judicium in civitate cujuecunque casus se obtulerit, tale audacter in domo sua (sc. advocatus) cum suis scabinis — videlicet secundum quod quamlibet causa vel causae cujuslibet maleficii exigit, talem poenam inferat, nostra functus auctoritate; casus vero qui possint in supradicta civitate evenire, sicut esset furtum, homicidium, sacrilegium, incen-dium, vulneratio gladii, cultelli et baculorum supradictus advocatus cum suis posteris maleficos tale deprehendat et judicet cum suis scabinis, nulli judicium deferendo sed ipse audacter — poenam imponat. I Lublin miał wyższą sądowniczą władzę. Przyw. z r. 1317.

rzy ze szlachty i duchowieństwa otrzymywali taką, sądowniczą władzę nad osadnikami swych dóbr ; ⁶) lecz niekiedy książę zatrzymywał jednak przy sobie ową najwyższą władzę sądowniczą,⁷) i dotychczas przynajmniej, nie można orzec stanowczo, co było powszechniejszem, chociaż po większych duchownych zakładach równie jak i po miastach, pierwsze przeważało. Prawo nad życiem i prawo miecza za występki przeciwko krajowi nie zawsze wypuszczał książę ze swych rąk; ⁸) jeżeli uprzywilejowanych uwalniał od swych urzędników, to zawarowywał sobie, iż może ich pociągać do swoich sądów, przed własną osobę lub też, co zdarzało się rzadziej, przed osobno do tego umocowanego swego zastępcę, mającego po temu jego pieczęć lub jego własny pierścień, f) Krom tego, spory pomiędzy uprzywilejowanymi i nieuprzywilejowanymi, według starej reguły prawnej, iż skarżący się ma stawać przed forum oskarżonego, należały po części do jego sądów, *) a gdy one wreszcie stanowiły forum samych sędziów uprzywilejowanych, **) gdyż oni, czy to przez zaniedbanie swych obowiązków, czy też przez to, iż nie mogli znaleśó odpowiedniego prawa, musieli stawać przed ) dalej, gdy mógł on wzywać przed się całe gmi-

nim;

ny, f) — to, nie zważając na rozległość eksemcyi, zacho-

*) Zasada ta jest wypowiedzianą, w przyw. dla Krakowa z r. 1257 u Bandtkiego, Miscell. : ut et actor forum rei sequi debeat, ordinamus, ut cum aliquem civem dictae civitatis quaerulari contigerit de polono cracov. dioec. jus suum coram polono judice prosequatur. E converso si polonus civem in causam traxerit et hanc advocati exequantur sententiam et dirimant quaestio-nem. Przeciwnie zaś przywilejem z г. 1325 dla miasta Szulic postanowiono, jeśliby trafił się pomiędzy extraneus et civis miasta, spór, poranienie, zabójstwo, ma sądzić nie wójt, lecz judex księcia w obecności miejskiego wójta. Jeśli tedy w przywileju z r. 1290 u Nakielskiego str. 214, którym nadaje się wójtowi miasta wszelka władza sądownicza, stoi : volumus etiam ut si advo-catus vel civis civitatis praedictae per Castellanos, per palatinos seu ipsorum judices vel alios officiales qualescunque in judicium fuerint evocati, omni jure alio abscisso in jure tantum teutonico respondebunt — to musi się to stosować tylko do wypadku prawnego pomiędzy eksymowanymi a nieeksymowany-mi. Toż samo przyjąć należy, gdy w wielu przywilejach uwalniających z pod sądów książęcych stoi: [iż uwolnieni mają stawić się przed księciem quaeru-lantibus responsuri. Przywilej dla Poznania z r. 1253 stanowi ogólnie : Insu-per prohibemus ut ullus nostrorum subditorum ipsos pro aliquo debito vel casu extra territorium praedictae civitatis id est, in alio judicio compellat respondere. Przyw. z r. 1279 dla Mstowa stanowi, iż wójt może sądzić omres causas quae in civitate et in villis ipsorum eveniunt inter suos et extraneos criminales et sanguinis. Przywileje rzadko mają na względzie wszystkie możliwe wypadki tak, iż nie można prawie orzec, które postanowienia mają wartość w tej lub owej kolizyi eksymowanych z nieeksymowanymi. Z pewnością nie wszędzie było to jednakowo postanowionem.

**) Przyw. dla Lublina z r. 1317: a quorum (urzędników książęcych) etiam judicio advocatus supradictus et successores ipsius sunt liberi et exempti, sed coram nobis tenebuntur respondere, suo tarnen jure, du m per nostras lite-ras nostroque sigillo consignatas fuerint evocati. Nawet wspomniany dla miasta Szulic przywilej stanowi, iż zażalenia na wójta mają być rozstrzygane przez sędziego książęcego, jednak z przypuszczeniem dwóch consules miasta.

***) Przyw. z r. 1295 u Nakielskiego str. 224. O apelacyi od sądu wójtowskiego do sądu książęcego jest wzmianka w przywileju dla Lublina z r. 1319. Et quamquam ipsi cives vel alii ad jurisdictionem advocati pertinentes de suo judicio ad nostram curiam se traxerint appellando, nihilominus advocatus pro tercio denario — non carebit.

f) Przyw. z r. 1288 u Szczygielskiego, Tinecia str. 163 i nast.

Keppel II.

wywał zawsze wpływ sądowy na eksymowanych, i zawsze zostawał z nimi w niejakim związku — nie byli więc oni zupełnie uwolnieni z pod jego władzy.

Podobnyż stosunek ustanowił się i pod względem dochodów, jakie książę pobierał od poddanych, równie jak względem służebności, które obowiązani byli pełnić. I jedno i drugie, dochody i służebności, zmniejszyły się istotnie przez nadanie eksemcyi, jednak książę nie zawsze je tracił zupełnie; zatrzymywał on sobie jedno na znak zwierzchnictwa, ⁹) drugie jako rzecz konieczną. Największy uszczerbek w dochodach przynosiło mu nadawanie jurysdykcyi wielu uprzywilejowanym panom, albowiem kary i grzywny pieniężne, jakeśmy to już wyżej widzieli, były dość wysokie. Z nich rzadko zatrzymywał sobie cokolwiek, chyba tylko w takim razie, gdy sam był właścicielem ziemi, która otrzymywała przywilej ;¹⁰) dochody te przypadały po części (7₃) wójtowi uprzywilejowanego miejsca, a po części (²/₃) właścicielom ziemi, którzy bardzo często ubiegali się o otrzymanie takowych eksemcyj-nych praw dla swych dóbr tylko z racy i tych obfitych dochodów. Nawet w wypadkach, w których książę, obok nadanej zresztą władzy sądowniczej, zatrzymał przy sobie najwyższą jurysdykcyę, niekiedy po naznaczeniu kary pieniądze ściągnięte przypadały posiadaczowi immunitatis. ¹¹) Książę zatem nie uwalniał zupełnie pod tym względem miast, które zakładał na swoich gruntach. On nadawał wójtom prawo sądownicze, lecz ci musieli mu ztąd wypłacać ²/з dochodów.¹²) A i czynsze grantowe nie zawsze darowywał gminom, jak to np. miało miejsce przy założeniu Poznania. ¹³) Mieszczanie musieli płacić roczny czynsz od każdego placu pod dom, i od każdego łanu ziemi, który był im nadany, pewną, kwotę, ¹⁴ ¹⁵) a i od domów kupieckich i innych budowli, wzniesionych dla użytku gminy, otrzymywał on pewną część dochodów. Więcej szczodrym był w uwalnianiu od różnych naturalnych lub pieniężnych powinności i służebności, które mu się wedle starego prawa należały. Zwykle zwalniał z nich immunitates, jednak i tu zachowywał sobie prawo wymagania rzeczy koniecznych, niezbędnych dla ogólnego dobra. Jeśli przedtem wszyscy poddani zobowiązani byli do posług wojennych, to osadników uprzywilejowanych miejsc zwalniał on od tego obowiązku w ogóle; lecz w razie wkroczenia nieprzyjacielskich wojsk do kraju, f) mianowicie pogan, j¹²f) lub też w razie ogólnego przeciwko nim pospolitego ruszenia, żaden wyjątek nie miał miejsca.fff) Od budowy nowych zamków, od naprawy starych, od mostów i t. p. również uwalniały się immunitates ; jednak książę robił wyjątki dla niektórych zamków, może głównych twierdz swej prowincyi, ffff) albo też jakiego pogranicznego zamku,¹⁶) lub też zamku, do którego przedtem należały dobra, którym się nadawały immunitates. ¹⁷). Nawet niekiedy mieszkańcy miast musieli spełniać ten obowiązek, lecz wozy, zaprzęgi i t. d. zwykle były darowy-wane, lub też przynajmniej znacznie je zmniejszano w razie, gdy książę w niektórych gminach zastrzegał je.¹⁸) Lecz w ogólnych potrzebach krajowych, immunitates nie mogły się uchylać; skoro wedle zdania baronów naznaczony był podatek ogólny musiały i one w nim uczestniczyć. f) W ogóle dochody, służebności, należące przedtem do księcia, zostały zmniejszone; sprężysta administracya kraju, w skutek rozerwania okręgów dawniejszych kaszte-lanij i opolów, utrudniona lub obalona, bezpośredni dawniejszy stosunek księcia z włościanami znacznie nadwerężony; a przez to wszystko władza jego znakomicie osłabiona. Zawsze to było, z jednej strony, rezultatem przywilejów (immunitates) uwalniających; z drugiej zaś, otwierało całym gminom wrota do uczestniczenia w władzy publicznej; duchowieństwu, szlachcie i miastom nadawało wolniejsze w obec księcia stanowisko i większą samodzielność, było więc postępem na drodze, wiodącej do utworzenia się w Polsce bardziej organicznej i swobo -dniejszej formy rządu.

W następnym peryodzie zobaczymy, w jaki sposób ta niesłowiańska instytucya immunitates rozwinęła się na obcym gruncie, na który została przesadzoną ; aż wreszcie wolność zamieniła się prawie w swawolę.

Już samo przez się wprowadzanie immunitatum, obcego niemieckiego prawa, szczególnych zwyczajów kolonistów, musiało wielce zachwiać kierunek wszystkich prawnych stosunków, co powiększyło się jeszcze i przez to, iż nawet nie wszyscy uprzywilejowani osadnicy w jednakowym stopniu zostali wyjęci z pod władzy książęcej. Jedni musieli pełnić to, od czego inni oddawna już zostali uwolnieni; nad jednymi książę wykonywał taką władzę, której oddawna zrzekł się był nad drugimi; często też kompetencya różnych sądów ulegała zarzutom z jednej lub drugiej strony. Wszystko to podawało powód do mnóstwa nadużyć i samowolności nie mniej ze strony urzędników książęcych, jako też i samych poddanych; a gdy władza książęca, w stosunku do duchowieństwa i szlachty nie była dość silną, aby zapobiedz takim nadużyciom lub skarcić je i utrzymać każdego w karbach przynależnych mu praw, wynikało ztąd, iż każdy wykonywał władzę, do której sam, lub też jego przyjaciele i krewni posiadali dostateczne środki. Naturalnie, iż podział kraju pomiędzy tak wielu panów pomnażał wzajemne wojny, a częste napady pogan musiały tylko pogorszać taki stan rzeczy. Wojna nie szanuje żadnego prawa; na-wyknienie do gwałtów, którym ona sprzyja, lub też uniewinnia, nie ustaje i w krótkich przestankach pokoju. Słabszy pada jego ofiarą. Wówczas to wielu przyswaja sobie to, do czego inni mają prawo; ci zaś tracą swe prawa; zobowiązania względem uwolnionych bywają naruszone, ci zaś ze swej strony uchylają się od wszelkich posług, wymaganych ogólną potrzebą. Przedewszystkiem włościanie oddani są na pastwę gwałtom.

prawie

Oddani w nieuprzywilejowanych miejscach na łup samowoli właścicieli ziemskich, musieli oni zarazem znosić i samowolę urzędników książęcych. Bywali pociągani do sądów tam, gdzie właściwie tylko pan wioski powinien ich był pociągać: jeśli jeden z gminy był winnym, powoływano wszystkich; jeśli oni nie ugodzili się ze sługami sądowymi o sumę, której ci się nieprawnie domagali, to naznaczano im dowolne termina sądowe, brano w zastaw bydło i ruchomości według swego widzi mi się i nawet zbierano się w gromady dla napadania i plądrowania wiosek. Jeśli niżsi urzędnicy dopuszczali się tych i tym podobnych gwałtów, o ileż od nich większą musiała być samowola wyższych i potężniejszych, gdy prywatna nienawiść, zemsta, żądza bogactw i inne namiętności wchodziły w grę! Każdy był niepewnym swego mienia; bez wątpienia podówczas mnóstwo pozostałych mniejszych właścicieli ziemskich utraciło swą wolność przemocą, albo dobrowolnem oddaniem się w ' opiekę baronów, bogatszej i potężniejszej szlachty, lub też, rabowani od swoich i pogan, uciekali oni do lasów i tam formowali większe bandy rabusiów, a takim sposobem ustał wszelki porządek. ¹⁹)

Jedno i drugie

Ten wewnętrzny rozstrój Polski odpowiadał jej bezbronności na zewnątrz, gdy Wacław czeski został ukoronowany na króla polskiego w Gnieźnie, zawarowywało i dopomagało sobie wzajemnie. W najbliższej zaś przyszłości przedewszystkiem szło o to, czy wła-

dza książęca, wzmocniona przez połączenie większej części dotychczasowych udzielnych księstw, będzie zdolną ustalić się na nowo i przywrócić osłabionemu narodowi jedność i spokój wewnętrzny, od których zależy jedynie wszelki objaw potęgi jego na zewnątrz.

л

fr

'

DODATKI.

\

4

; : ^

/

l /

- ' ;•

/

\

*•

DODATEK PIERWSZY.

0 ZWIĄZKU RODOWYM.

Przytoczone w tekście na str. 80 późniejsze stosunki państwowe, powstałe w skutek ścisłych, pierwotnie rozległych i długo utrzymujących się związków rodowych dla ugruntowania swego wymagają ściślejszych dowodów, które zamierzamy tu podać tern dokładniej, im mniej znane są w Niemczech źródła prawa polskiego. Działanie takiego pierwotnego rodowego związku musiało w prawie uwydatnić się w dwóch kierunkach, raz w stosunkach członków rodu względem siebie, a potem w stosunku ich do innych, nienależących do rodu, do ogółu. Co do pierwszego, naturalnie, najwięcej zwraca naszą uwagę stosunek rodu do własności ziemskiej, a zatem prawo posiadania i suk-cesyj. Zwracając się najpierw w tym względzie do przywilejów XIII i XIV wieku, znajduję w nich liczne dowody ńa to, iż rozporządzenie posiadacza ziemi swą majętnością w ważniejszych prawnych okolicznościach, zatem przy sprzedaży, zamianie, darowiźnie, potrzebowało zezwolenia synów, braci, synowców i stryjów, jednem słowem krewnych w ogóle. W przywilejach o takich prawnych układach znajdujemy często wyraźną wzmiankę o zezwoleniu innych członków rodziny. Oto kilka przykładów.

W przywileju z r. 1228 w Act. boruss. 1. str. 276 przy sprzedaży majątku wspomniany jest consensus i consilium żony, synów i omnium cognatorum.

W przywileju z r. 1280 u Nakielskiego, Miechovia str. 158 stoi, iż dar zrobiony został non solum fratribus (dawcy) imo multis praesentibus, nullo vero reclamante ; ta ostatnia forma dość często napotyka się w przywilejach.

W przywileju z r. 1288 1. 1. str. 158 Sulisław, kanonik sandomierski, przedał swą haereditas za 18 grzywien srebra, za zgodą swych synów.

W przywileju z r. 1287 1. 1. str. 160 książę Bolesław mazowiecki stwierdza dokument sprzedaży jednej haereditas i wzmiankuje wyraźnie, iż sprzedaż została dokonaną cum consensu fratrum (p-zedającego) et omnium haeredum suorum. Podobnież w przywileju z r. 1278 1. 1. str. 202 mówi się, iż darowizna stała się z consensus i assensus braci czyniącego dar.

W przywileju z r. 1295, dochowanym w nadprezy-dyalnem archiwum w Poznaniu Mestwin książę Pomorski świadczy, iż przed nim stawał opat koronowski i prosił go o utwierdzenie kupna majątku, na które zgadzają się bracia przedającego, wdowy zmarłych braci i ich synowie. W temże archiwum znajduje się przywilej z r. 1800, w którym Przemysław książę kujawski świadczy, iż w obecności jego sprzedał majątek klasztorowi Byssowia (Koronowo) vexillifer brzeski wraz swymi braćmi, synami i

synowcami.

Gdyby ktokolwiek chciał twierdzić, iż wzmiankowane w tych przywilejach zezwolenie synów, braci i t. d. było uzyskiwanem tylko przez ostrożność nabywców, aby na później odebrać im wszelki pozór nawet do procesów; i że z nich nie wynika wcale, iżby synowie, bracia i t. d. posiadali rzeczywiste prawo ograniczenia swobodnej roz-

Ul

porządzalności czasowego posiadacza majątku, to następne przywileje udowodnią nicość tego zarzutu.

W przywileju z г. 1235 u Nakielskiego 1.1. str. 159 wspomina się : Boguslaus de Girzkowice sprzedał swą spadkową część klasztorowi Miechovia,— verum absenti-bus dictis fratribus (przedającego) cum de ipsorum consensu nobis et domui (klasztorowi) non posset fieri plena tides (właśnie do zgody braci). G. procurator dictae do-mus a dieto Boguslao et Stephano patruo fratrum prae-dictorum de ratihabicione fratrum eorundem absentium juratoriam poposcit cautionem, quam indilate studuerunt exhibere se et sua obligantes, quod item Albericus et Joannes praedictam ratam habebunt venditionem et hoc coram Pacoslao comité nostro palatino recognoscent.

W przywileju z r. 1251 1.1. str. 171. Bolesław książę krakowski wyraźnie nadał prawo kasztelanowi sandec-kiemu swobodnie szafować swemi dobrami nulla obstante filiorum vel consanguineorum suorum contradictione.

Nakoniec w przywileju z r. 1291 u Lelewela Począt. prawod. str. 209—211 stoi: Książę Przemysław utwierdza wymianę dóbr swego podskarbiego z opatem Lendz-kim: filiis dicti Sendivoy, ad quos spectabat jus haeredi-tarium, dictam haereditatem coram nobis resignantibus et a jure haereditario cedentibus. W przywilejach tych synowie, bracia posiadacza dobrowolnie zrzekają się przynależnego im prawa do dóbr; z innych zaś dostrzeżemy, iż oni opierając się na tern prawie w rzeczy samej niekiedy zakwestyonowują takie prawne układy. W przywileju z r. 1256 w Cod. Racz. windykuje np. książę Premysław od klasztoru Lubińskiego darowiznę dóbr uczynioną przez Comes Bogussa a zakwestyonowaną przez sukcesorów; i w przywileju z r. 1302, znajdującym się w nadprezydyal-nem archiwum w Poznaniu, książęta kujawscy poświadczają, iż w ich obecności Yladimirus ze swą avia prze-dali część swej haereditas klasztorowi Byssowia za 30 grzywien. Sprzedaż tę chciał potem zakwestyonować Bo-guslaus de Niewiescino, consangnineus praedicti Vladimiri, lecz powziąwszy myśl lepszą ustąpił klasztorowi prawa swoje, swych sukcesorów i innych przyjaciół. Na czem zaś zależała ta lepsza myśl, możemy domyślać się ztąd z niejaką pewnością, jeśli zważymy różnicę, jaką prawo robiło między dobrami spadkowemi a nabytemi inną drogą. Gdy posiadacz nie mógł dysponować pierwszemi bez zezwolenia członków rodziny, co do ostatnich miał zupełną swobodę. Dwa przywileje dostarczają nam najwyraźniejszego dowodu tej różnicy prawnej. W jednym z r. 1232 u Nakielskiego 1. 1. str. 155 stoi: quod villa data—non est obnoxialis, qui mihi ab intestato succederent: possessio enim dictae villae devenit ad me tamquam adventi-cia non ad me perveniens ex paterna haereditate, et ob hoc ad suos non transferetur haeredes. W przywileju z r. 1319, dochowanym w nadprezydyalnem archiwum w Poznaniu poświadcza Władysław, iż hrabia Jan ze Swirchi-na w obecności jego powiedział, że brat jego Mateusz darował klasztorowi Lubińskiemu majątek Garby, należący do niego, kupiony za własne pieniądze, nie zaś otrzymany w spadku po ojcu. Aby zaś dzieci lub inni sukcesorowie nie mogli kwestyonować tego daru, on, najbliższy po śmierci brata sukcesor wznawia przywilej. Widzimy, iż taka różnica między majątkiem spadkowym a nabytym mogła w tern tylko mieć swą podstawę, iż spadkowy majątek uważany był jako wspólna własność rodu, z którego tymczasowi posiadacze nie mogli się wywłaszczać bez zezwolenia mających doń prawo członków rodu. Zdanie to potwierdza wreszcie statut Wiślicki z r. 1347. W nim w roz. 49 — u Bandtkiego Jus polonicum Varsaviae 1831 r. et 139 stoi: ex communi usu in regno nostro observatur, quod moriente matre bonorum omnium pueri a patre ipsorum tollunt medietatem, propter quod contigit saepe, filios aetate juvenili in parte amittere bona levât a a patre et amodo propter ingratitudinem factam patri, patrem non succurrere filiis ad inopiam vergentibns et sic ex tali divisione pars utraque sentit in commodum et reportât. Visum ex titit nobis et nostrae militiae, ut matre mo-riente filii non pétant bonorum obveniencium ex linea paterna aliquam aparte portionem, antequam ad secundas nuptias convolabit, nisi tunc velut fame sue prodigus, bona et haereditates illas communes indebite dissiparet. W wyrazach tych znajdujemy stanowczy dowód naszego poglądu, z przytoczonych bowiem dotychczas przywilejów uważamy się uprawnionymi do przyjęcia, iż ta wspólność prawa własności, jak ją wygłasza statut względem ojca i synów, stosowała się i do dalszych członków rodziny.²⁰)

Po tern wszystkiem z góry można przypuścić, iż postanowienia późniejszego polskiego spadkowego prawa odpowiednie będą naturze sukcedowanych dóbr jako własności rodowej. Statut piotrkowski z r. 1347, najstarszy doszły do nas piśmienny pomnik prawa polskiego, przy określaniu dos córek, daje nam poznać panujące podówczas prawo, z pewnością pozostałe z dawnego prawa zwyczajowego. W 21 Cap. jego u Bandtkiego str. 105 stoi: Statuimus etiam quod postquam aliquis nostrorum no-bilium filiam suam virens nuptui tradiderit et dotem sibi assignaverit competentem, ipso tandem defuncto eadem plura a fratribus repetere non poterit. Si vero patre mor-tuo filia vel filiae remanserint solutae, neque per patrem dotatae, si filia fuerit palatini et possessiones fuerint mul-tae eidem 100 marcae²¹) pro dote per fratres assignante; ubi vero possessiones paucae et filiae multae, vel una haereditas, fiat aestimatio in valore et pars contin-gens cuilibet sorori per fratrem nomine dotis pecunia per solvatur: et idem sentimus de filiabns inferiorum nobilium a palatino, quod cum eas in vita tradiderint maritis dote eisdem similiter assignata competenti, quibus de hac luce sublatis fratribus quaestionem pro majori haereditate movere non poterint: fratres vero uterini cuilibet sorori 40 marcas solvere teneantur, si possessiones sunt multae, ut praefentur, sivero paucae, fiat aestimatio ut supra, et pars contingens cuilibet sorori in pecunia per fratres exsolvatur: fratribus vero uterinis non exis-tentibus idem volumus de patruelibus esse intelligendum, et patruelibus non existentibus, tunc quilibet de eisdem armis et signis, consanguinitate saltern proximior in bonis haereditariis seu patrimonialibus sucedere poterit, sorori-bus dotatis, ut superibus est de scriptum, et interim quosque sorores, non fuerint matrimonialiter copulatae, haereditates patrimoniales, quocunque, modo vocitentur, praedicti fratres possidebunt, quousque eas nuptui tradant, et dotent modo praemisso, hoc specialiter declarando, prout etiam superius praemisimus : quod cum pater in vita sua aliquam nuptui tradiderit, ex hoc debeat conten-tari, quod sibi pater assignaverat dum adhuc viveret in humanis, nec fratribus de dote aliquam poterit movere quaestionem sed contentari debet de eo, quod parentes ipsius viventes et sui compotentes sunt largiti; adjicientes quod fratribus seu mortuis seu existentibus filiae haere-ditatibus non succédant sed contententur dole eis tradita, ut superius continetur.

Ze słów tych wynika najwyraźniej :

1)    że córki usunięte są od sukcesyi w ziemi ojcowskiej na korzyść braci (haeréditâtes patrimoniales quo-cunque modo vocitentur), i muszą kontentować się dos, które im naznaczy ojciec wedle upodobania, a bracia po śmierci ojca w stosunku do wartości dóbr mają wypłacać pieniądzmi ;

2)    że jeśli po śmierci ojca pozostają tylko córki, a synów nie ma, to stryjowie wstępują w prawa synów w zupełności, biorą dobra i są tylko zobowiązani wypłacić synowicom należny im dos;

3)    jeśli nie ma stryjów, to każdy członek rodu stosownie do stopnia pokrewieństwa ku pozostawiającemu spadek (quilibet de eisdem armis et signis, consanguini-tate saltem proximior) wstępuje w prawa i obowiązki synów względem córek.

Postanowienia te w sposób najdokładniejszy, jak widzimy, odpowiadają prawnej naturze dóbr spadkowych jako własności rodu i w niej znajdują swe wyjaśnienie. Synowie wykluczają córki, ponieważ, gdyby te odbierały w spadku część dóbr, takowe przez zamążpójścia przeszłyby do innych rodów ²²) i uprawnienie do spadku wszystkich nawet najodleglejszych członków rodu może mieć swą podstawę tylko w długo utrzymującej się wiedzy o pierwotnie ścisłym i rozległym związku rodowym, według

10

którego ród przedstawiał się jako jedność. ²³) Że zaś to wykluczenie córek od spadku w dobrach ziemskich było dawniejszą, regułą prawną, nie zaś, jak mniemają Lelewel i Maciejowski, ustanowionem zostało w XII i XIII wiekach w skutek wciskania się niemieckich prawnych stosunków, dowodzi tego późniejszy rozwój tych spadkowych ustaw. Niektóre późniejsze codices, zawierają już dodatki do przytoczonego rozdziału de filia vivente pâtre dotata. W miejscu, w którem stoi: interim, quousque sorores non fuerint copulatae, haer éditât es patrimoniales, wstawiają one : haereditates, sive ex successione paterna, sive quo-cumque modo alio debeantur eisdem, valeant possi-dere atque etiam vindicare, déclarantes, quod pater in vita sua filiabus suis possit bona empta, seu etiam ex regia donatione obtenta assignare, quae autem superstites fuerint portiones, fratres sororibus in pe-cunia assignabunt et soli haereditatem obtinebunt, filiae vero in vita parentum traditae copulae mari-

urna-

na

tali, fratri uterino seu patrueli pro dote sna aliquam quaestionem movere non poterint, nam contentari debent, quod parentes ipsarum viventes pro dote sunt largiti.

Z tego wstępu poznajemy dokładniej co znaczą wyż przytoczone wyrazy : haereditates patrimoniales, quo-cunque modo voeitentur. Stosują się one do zauważonej już przedtem od nas różnicy prawnej między majątkiem ziemskim spadkowym a nabytym. Ten ostatni mógł być oddanym od ojca córkom : bowiem w wyż przytoczonym przywileju z r. 1232 u Nakielskiego Miechovia str. 158 stoi : ad suos non transferetur haeredes, *) i prawa ich (córek) do spadku o tyle poprawiły się od r. 1347, iż gdy one do tego czasu wykluczone były od wszystkich haereditates patrimoniales, quocunque modo vocitentur, odtąd mogą rościć prawo do pewnej części nabytych dóbr nawet po śmierci ojca, i bracia powinni im spłacić tę część pieniądzmi. Widzimy, iż zasada: że córki nie biorą w spadku żadnej ziemskiej własności, utrzymuje się jeszcze, lecz w niej nastąpiła już zmiana ta, że one mogą żądać pieniężnej spłaty za przypadającą im część dóbr nabytych.

Jeszcze wyraźniejszem jest postanowienie, znajdujące się o kilka wierszy niżej od przytoczonego miejsca, iż córki nie mają otrzymywać samych nabytych dóbr, lecz tylko ich wartość pieniężną.

Do ostatnich słów statutu z r. 1347, późniejsze co-dices dodają, adjicientes: quod fratribus seu mortuis seu

*) Jeśli tedy tu i ówdzie w przywilejach XIII wieku napotykamy niewiasty posiadające dobra racione dotis, to nie są, to dobra spadkowe lecz nabyte, które mógł im ojciec dać za życia. Tak król Władysław w przywileju z r. 1327, dochowanym w nadprezydyalnem archiwum w Poznaniu, poświadcza, iż pewien judex dał swemu zięciowi haereditas racione dotis seu dotalicii. W innym przywileju z r. 1311 znajdującym się tamże : 4. października książęta kujawscy Przemysław i Kazimierz świadczą, iż opat byssowski kupił majątek od jednego stadła, który należał do żony racione dotis.

existentibus filiae haereditatibus non succédant, salvo tarnen quod dictum est de haereditatibus empticiis vel etiam deservitis, quod filiae non²⁴) succédant, et proximiores fratres eis pecuniam assignent et soli haereditates hujus-modi assequantur. Polskie tłumaczenie tego statutu z r. 1449 u Lelewela, Księgi ustaw etc. wyraża to jeszcze dobitniej: przydawayącz tesz, aby gdi bracza semrą alybo nie będą dzewky w dzedzynah nykako Hyskosczy ymyecz niemogą albo niemayą any gych bicz namyestnyczkamy

--wsząwscy tho czso rzeczono jest viszszey e dze-

dzynach kupnych ano tesz vysluzonich ysz dzewky w thake wszthąpyą tho y est prawo к nym myecz mają, alye bly-sza bracza gym penyądze za nye dadzą a samy dzedzyny thake odzyrzą.

W jeszcze późniejszym czasie stanowisko córek w obec stryjów polepszyło się jeszcze więcej. 107 Rozdział tak-zwanego ogólnego polskiego statutu Wiślickiego z r. 1847 uBandtkiego 1.1. 93 stanowi: Etiam statuimus, qud si quis militum aut nobilium de hoc saeculo migraverit habens filios vel filias, tunc filiae per fratres maritis tradantur, dote tarnen eis more consueto assignata; si autem filios non habuerit sed filias, tunc filiabus omnes possessiones cedant paternae. Et si fratres patrueles hujusmodi haereditates obtinere voluerint, tunc milites secundum ipsorum conscientiam praedictas haereditates taxabunt et a die taxationis hujusmodi dicti fratres patrueles sororibus intra annum parata pecunia (secundum quod fuerint ta-xatae haereditates) persolvere tenebuntur, et si in tempore unius anni neglexerint solvere, tunc filiae haereditates perpetuo possidebunt. Widzimy, iż postanowienie spłacania córce pieniędzmi wedle oszacowania, które zrazu dotyczyło dóbr nabytych, tu już rozciągniętem jest i na dobra spadkowe. *) W skutek tego stryjowie i t. d. tracili prawo do takiego wykupna i córki w braku synów sukcedowały dobra ojcowskie. **) Ten rozwój spadkowych praw córek, zda mi się będzie dostatecznym dla zbicia zdania, jakoby pierwotnie córki miały jednakowe z synami prawa co do dóbr spadkowych, ku czemu zresztą nie ma żadnych pozytywnych dowodów.

*) W innem miejscu będę mieć zręczność wykazania, iż statut obowiązujący dla całej Polski, który Kazimierz III kazał ułożyć w Wiślicy w r. 1347 nie może być innym, jak wydany od Bandtkiego 1. 1. str. 126 i nast., i że my nie mamy żadnego oddzielnego statutu dla Małopolski, za jaki Lelewel, Hube, Maciejowski przyjmują ową dawniejszą recenzyę stat. wiślickiego u Bandtkiego i że wreszcie ogólnie tak zwany statut Wiślicki (u Bandtkiego 1.1. str. 24) jest tylko późniejszy odpis rzeczywistego wiślickiego, w który wszedł statut piotrkowski, równie jak mnóstwo późniejszych ustaw, prawdopodobnie przez niedbalstwo przepisywacza. Do tych późniejszych wstawek należy i użyty w tekście rozdział 107, który nie znajduje się ani w rzeczywistym wiślickim statucie, ani też w piotrkowskim.

**) Por. Statut Wladislai z r. 1420 cap. 7 u Bandtkiego 1. 1. str. 206. W Mazowszu prawo stryjów itd. spłacania równoważną pieniężną sumą córek sukcedujących dobra ziemskie w braku synów dotrwało aż do połączenia z koroną polską. Jednak dawniej już książęta gwarantowali niektórym rodzinom zupełne prawo córek do sukcesyi w obec stryjów, osobnemi przywilejami, skąd też i poszło, iż gdy Zygmunt I kazał zebrać prawa mazowieckie głównie w celu ułożenia księgi praw dla zrównania ich z prawami polskiemi, mazowiecka szlachta utworzyła dwie partye, z których jedna żądała zachowania starego prawa, t. j. wykluczenia córek od sukcesyi przez spłaty pieniężne, druga zaś żądała ogólnego prawa rozciągającego i na córki zupełne prawo do dóbr spadkowych. Dla tego to Zygmunt w r. 1532 wydał osobny przywilej, w którym to ostatnie życzenie podniósł do stanowiska ogólnego prawa, tym zaś rodzinom, które chciałyby pozostać przy dawniejszem prawie, nakazał w ciągu roku wziąć na to u siebie osobny przywilej. Por. przywilej u Bandtkiego str. 414—416.

prawo.

puścizny zastąpiło wyrobione już prawo spadku w rodzinach. Z pierwszego

***) O ile mi wiadomo, z nowszych J. Lelewel w dziele swem: Początkowe prawodawstwo etc. pierwszy objawił zdanie, iż prawo spadku u Polaków pierwotnie ograniczało się tylko do bezpośredniego potomstwa pozostawiającego spadek, zaczem własność ziemska zmarłych bezpotomnie uważaną była za bez właściciela którą z razu mógł zabrać każdy, a potem książę miał do tego Prawnie zwało się to puścizną i dopiero w czasie późniejszym prawo

Przez dotychczasowe badania gdyśmy odszukali w stosunkach członków rodu pomiędzy sobą, równie jak i w stosunku do natury własności ziemskiej, tak jak on ujawnia rzutu oka widać, iż jeżeli wyraz puścizna rze czywiście oznacza takie prawo, naówczae nie może być mowy o wspólnej w Jasności ziemskiej rodu, i o ścisłym związku rodowym. Z tego powodu Hube w dziele swem o prawie spad-kowem u Słowian, w którem stara się dowieść jedności rodziny i wspólności amilijnej własności jako podstawy i zasady prawa spadkowego, szukał i znalazł wybieg dla pogodzenia tej zasady z pojęciem spuścizny. On przyjmuje (str. 64—66): Pojęcie o jedności familijnej sięgało tak daleko, iż każdy członek rodziny, który oddzielony był od rodziny przez oddzielne osiedlenie się^ tracił wszelki prawny z nią związek, a zatem nie mógł mieć żadnych już pre-tensyj do ogólnych dóbr rodziny Tak tedy majątek człowieka, który nie miał synów lub którego synowie zostali już wydzieleni i siedzieli na własnych dobrach, stawał się puścizną, t. j. majątkiem, do którego nikt nie miał prawa pewnego. Ściągało się to wreszcie i do braci pomiędzy sobą, gdy jeden z nich nie miał dzieci; raz podzieliwszy się tracili oni prawo do wzajemnego po sobie spadku. Gdy zaczęły się wprowadzać prawa spadkowe, majątek ziemski pozostawiającego zabierały siostry nie w skutek spadkowego prawa, lecz jako puściznę. Już Maciejowski w swej Histor. prawod. Słowian, I str. 234. II 248 oświadczył się przeciwko temu poglądowi i twierdzi, iż prawne zastosowanie puścizny miało miejsce w takich tylko dobrach, które jako lennictwa nadawane były przez książąt i powinny być odróżniane od dziedzictwa jako dzierżawa. Tyle jednak jest pewnem, iż jeżeli prawne znaczenie puścizny w czasach dawniejszych w znaczeniu przyjmowanem przez Lelewela i Hubego istniało, to wyszło ono już ze zwyczaju w wieku XIII, gdyż prawo członków rodu do spadku, jakeśmy to widzieli w przytoczonych przywilejach, wprost wyklucza prawomocność puścizny w tym sensie i w ogóle z przywilejów tych nie można zapoznać prawnej natury posiadłości ziemskich jako własności rodzin. Jeśli tedy w statutach XIV wieku, w których jednak spadkowe prawa członków rodu stoją jeszcze niezachwianie, znajduje się wyraz puścizna, to on musi mieć inne znaczenie niż to, które mu nadał Lelewel. Dotyczące tego przedmiotu miejsca są następne :

1) Statut Piotrkowski z r. 1347. c. 21 u Bandtkiego 1. 1. str. 106 w różnych jego odpisach czytamy : interim quousque sorores non fuerint copula-tae, haereditates sive ex successione paterna sive quocunque modo alio debe-antur eisdem, valeant possidere atque etiam vindicare (fratres proximiores), déclarantes, quod pater in vita sua, filiabus suis possit bona empta seu etiam • X regia donatione obtenta assignare, quae autem superstites fuerint portiones, fratres sororibus in pecunia assignabunt, et soli haereditatem obtinebunt, filiae vero in vita parentum traditae copulae maritale fratri uterino seu patrueli, pro dote sua aliquam quaestionem movere non poterint, nam contentari debent, quod parentes ipsarum viventes pro dote sunt largiti ; adijcientes quod fratri-bus seu mortuis seu existentibus filiae Laereditatibus emptitiis vel etiam de-servitis, quod filiae (non) succédant, et proximiores fratres eis pecuniam assi-

się z postanowień o prawie spadku, ślady rozległego i długo utrzymującego się związku rodowego, pozostaje nam jeszcze zbadać, jak dalece dają się odnaleść podobne gnent et soli baereditates hujusmodi assequantur, et prohibemus omnino, quod filiae in haereditatibus, quae vulgariter pusczyna dicuntur, non succédant, ubi vero aliqui, sine prole decesserint, proximiores ipsorum haereditates obti-neant et ipsis in eisdem succédant.

2)    Wiślicki statut z r. 1347. c. 18 (u Bandtkiego 1. 1. str. 132). Rozdział ten nosi napis: de his qui ab intestato saccedunt i głosi: Abusiva con-suetudine noscitur esse observatum, quod cum aliqui Kmethones de hac vita absque prole decedunt, ipsorum omnia bona mobilia et immobilia nomine pusczine (domini) eorundem consueverint occupari.

3)    Constitutiones terrae Lanciciensis generales de a. 1418 i 1419 u Bandtkiego 1. 1. str. 194. Tu rozdział drugi przytacza różne termina przedawnienia: praescriptio haereditaria et in aliis rebus majoribus stat duodecim annis — sed pro haereditatibus emptis et venditis praescriptio unius anni et sex septi-

marum

unum annum et ad sex hebdomadas.

— sed pro bonis derelictis alias puszczyna praescriptio durât ad

4) W tychże konstytucyach, §. 23 str. 196: citavit aliquis fratres pro portione haereditatis post fratris ipsorum mortem in Lithuana sine prole mortui quem praescriptione evaserunt unius anni et sex septimanarum ideoque pro bonis derectictis puszczyna servatur praescriptio anni unius et sex septi-Et hoc intelligas de illis hominibus, qui simul manent in una terra.

Wyraz puścizna wedle swej etymologii i użycia językowego znaczy pozostałość (por. Linde Słownik języka polskiego s. v. puścić, str. 1278 col. 2) i zdaje się, iż w tem ogólnem znaczeniu był użytym w miejscu przytoczonem pod No. 2. Można wprawdzie zrazu myśleć, iż pod nomine puścizna mógł się rozumieć szczególny prawny stosunek, tytuł prawny, z racyj którego panowie zwykli zabierać posiadłość bezpotomnie zmarłych kmieci, lecz rozmaite sposoby pisania w codices, równie jak i stare polskie tłumaczenie żują, iż o tem nie może być mowy. Albowiem zamiast wyrazów nomine vulgariter puściznę piszą inne manuskrypta: vulgo puścyzną; inne jeszcze mobilia et immobilia, puscina dicta, z którym to sposobem czytania zgadza się i nagłówek rozdziału w niektórych rękopismach : de relictis alias pustczyna kme-thonum, lub de relictis alias o pusczynye Kmethonum. Stare tłumaczenie z r. 1449 podaje: gych wszistko ymyenye ruszayącze i nyeruszayącze pusczyną

t. j. wszystek ich majątek ruchomy i nieruchomy puścizną zwany. Miej-przytoczone pod N. 1. dowodzi dalej, iż puścizna używaną była nie tylko dla oznaczenia pozostałości kmiecej lecz i szlachty, choć w niem jest mowa tylko o stosunkach spadkowych szlachty. Potrzecie to samo miejsce wskazuje, iż puścizna stosuje się do każdego gatunku spadku, czy to będzie majątek właściwie sukcesyjny czy nabyty. Rozdział ten najpierw stanowi prawa spadko-— tyczące dóbr właściwie spadkowych; potem stanowi, iż córki mają pe-prawo do nabytych przez ojca dóbr, lecz takowe muszą ustępować braciom za równoważną sumę pieniężną ; dalej stanowi, iż stryjowie i inni kre-

manarum.

czone

see

we

wne

z r.

1449 wska-

rze

ślady w stosunkach rodu jednego do innych, nie należących doń osób.

Naprzód tedy wychodzimy znowu od własności ziemskiej. Wprawdzie w wieku XIV działanie pochodzące z jej przyrody, jako własności wspólnej, znikło tak dalece, iż prawa ograniczające swobodną rozporządzalność posiadacza dóbr, jakie posiadali członkowie rodu jeszcze w wieku XIII, ustały. Jednak znajdujemy jeszcze postanowienia, które oczywiście uwzględniają (protegują) prawa członków rodu przy sprzedaży i oddawaniu w zastaw dóbr spadkowych. Rozdział 125 tak zwanego statutu Wiślickiego u Bandtkiego 1. 1. str. 103 stanowi: iż gdy kto kupi wui w braku synów pozostawiającego spadek w obec córek wstępują w prawa synów i konkluduje ogólnem postanowieniem, iż córki w ogóle nie sukcedują dóbr zwanych puścizna i że takowa w braku synów przechodzi do krewnych. Jeśli by pod tą ostatnią, haereditas rozumiano tylko dobra nabyte, to uchwała prohibemue etc. byłaby powtórzeniem tylko bezpośrednio przedtem wypowiedzianej ; gdyby zaś wyrażenie to oznaczało właściwe spadkowe dobra, to byłoby to inne tylko powtórzenie, lecz przyjmując puścizna w ogólnem znaczeniu pozostałości ziemskiej, ostatnie wyrazy rozdziału ukazują się tylko streszczeniem wszystkiego, co się rzekło na właściwem miejscu: „Córki nie biorą dóbr spadkowych, a i nabyte także nie mają im przypaść, do nich w ogóle nie przechodzi żadna ziemia w spadku.“ Nakoniec z tego miejsca wynika jeszcze, iż związek, który zachodzi we wszystkioh prawie przytoczonych miejscach między puścizna a potomstwem (proies) nie należy istotnie do określenia pojęcia puścizna. Jeśli się bowiem mówi, iż córki w ogóle nie mogą suk-cedować dóbr, które się zwą puścizna, może puścizna nie oznaczać pozostałości umarłego bezdzietnie, albowiem córki należą do proies.— Wprawdzie mogło proies oznaczać specyalnie potomstwo rodzaju męskiego, lecz tłumaczenie przytoczonego pod No. 3 rozdziału z r. 1503 sine prole oddaje wprost przez niemającz dzieczy, gdy tłumaczenie z r. 1449 wybrało również polskie wyrażenie przes płodu, mające także ogólne znaczenie potomstwa. Jeśli tedy i w innych przytoczonych miejscach obok puścizna jest mowa o proles, objaśnia się t > tem, iż właśnie w nich wyłożone są rozporządzenia prawne, odnoszące się do wypadku braku proles. Gdy więc z tego wszystkiego wypada, iż pod puścizną nie można rozumieć nic innego jak „pozostałość“, i gdy podług tych źródeł prawnych krewni mieli prawo do puścizny, Lelewel zaś nie przytoczył żadnych innych dowodów dla nadanego przez się wyrazowi pojęcia i gdy nakoniec pojmowaniu takiemu sprzeciwia się to wszystko, com przytoczył wyżej o naturze własności ziemskiej jako własności rodu, zatem nie mogę przyjąć jego zdania.

haereditas i będzie ją posiadał bezspornie trzy lata i trzy miesiące a potem consanguineus vel affinis przyjdzie i zechce go wypędzić per proximitatem z posiadłości, to to nie powinno mieć miejsca, gdyż prawo jego przez trzechletnie i trzechmiesięczne milczenie przedawnionem zostało. Toż samo prawo obowiązywało i w Mazowszu (por. statut z r. 1890 u Bandtkiego 1.1. str; 428—424) i było tu jeszcze rozszerzonem w tern, iż jeśli członkowie rodu podczas kupna nie byli w kraju, to ich prawo wykupu upływało dopiero po trzech leciech od ich powrotu (por. 1. 1. str. 890). Nawet dotalitium (wyano por. Bandtkie 1. 1. str. 482) niewiasty i wdowy, członkowie rodu mogli bez wszelkiego przedawnienia znowu odebrać w Mazowszu składając sumę kupna, w razie gdy ona je sprzedała (por. 1. 1. str. 897). Constit. Lancie, z r. 1418 postanawiają §. 24 u Bandtkiego str. 196: iż, jeśli kto sprzedaje haereditas, akt sprzedaży nie może być wydany przez nota-ryusza przed upływem sześciu tygodni propter proximio-res. Jeśli zaś w oznaczonym czasie melduje się proximus, to on złożywszy szacunkową sumę proximitate może wziąść sobie majątek, musi jednak zapłacić zań nie później jak do najbliższej uroczystości circumcisionis domini, w przeciwnym bowiem razie pierwszy kupiec wstępuje w swe prawa.

Podobneż uwzględnienia dla członków rodu znajdujemy i przy zastawianiu dóbr spadkowych. Statut Wiślicki stanowi Roz. 15 str. 181 na i. m., iż nietylko zastawia-jący, lecz nawet quilibet ipsius consanguinitate vel affini-tate proximior (przyrodzony alybo blysszy podług starego polskiego tłumaczenia) ma prawo wykupić zastawiony majątek w ciągu 80 lat, w razie jeśli pewne prawne przepisy w ciągu tego czasu zachowane zostaną. Skąd te i tym podobne uwzględnienia mogłyby powstać, gdyby nie istniało wyobrażenie, iż majątki spadkowe właściwie i pierwotnie były własnością rodu? Jak zaś dalece rozciągała się owa prawna jedność takiego rodu w obec innych, pokazuje się to najlepiej ze starej prawnej ustawy, zniesionej statutem Wiślickim (1.1. str. 124) a tern samem i dochowanej przez to : quod pater pro nequam filio et e converso minime coercêatur vel puniatur et idem de fratribus germanie vel quibuscunque consanguineis declaramus fore servandum. Podług tego więc cały ród odpowiadał za jednego ze swoich ; lecz za to i wszyscy jego członkowie, już to między innemi wynika z Constit. Lancie. §. 8. str. 194, podług stopnia pokrewieństwa mieli prawo do wynagrodzenia za śmierć jednego ze swoich.

Jeśli tedy—jak się to zdaje wynikać ze wszystkiego cośmy dotychczas przytoczyli — rzeczywiście u Polaków istniał pierwotnie związek rodowy, to naturalną jest rzeczą, iż poczucie jego najdłużej zachowało się pomiędzy szlachtą. Wszystkie prawne stosunki, o którycheśmy tu mówili, odnoszą się głównie do szlachty i w tekście zauważyłem już, iż później wszystkie szlacheckie rodziny, które używały jednego i tegoż samego herbu, uważano prawnie za jeden ród, choćby ilość rodzin była nader wielką, a pokrewieństwo ich nie mogło być udowodnio-nem. ²⁵) Lecz moment ten wtedy dopiero nabiera zupełnej swej wagi, gdy zważymy, iż do jednego herbu należało nieraz 100, a w niektórych razach i więcej rodzin (herb, herbowni), ²⁶) i zdaje się, iż szczególnemu ugrupowaniu się herbów szlachty służył za podstawę rozległy związek rodowy. Właściwość ta, jakeśmy to zaznaczyli już, polega nie na tem, iż herby nie są własnością szczególnych rodzin jednej nazwy, których pokrewieństwo daje się udowodnić, lecz na tem, iż z jednej strony do jednego herbu zaliczają się mnogie rodziny — niekiedy więcej niż sto — różnych nazwisk, z drugiej zaś znowu rodziny jednakowego nazwiska noszą różne herby. Dodajmy do tego jeszcze, iż z pokolenia w pokolenie liczba członków jednej rodziny znacznie się powiększała, że pojedynczy członkowie, gdy w XIV i XV wiekach nastąpił zwyczaj przybierania nazwisk, brali rozmaite nazwiska po większej części od swych dóbr, że nakoniec przy nobilitacyi nie szlachty, często nadawany jej był herb tych, którzy się tem najbardziej zajmowali, to jednak wszystko to nie wystarcza dla objaśnienia wielkiej liczby rozmaitych rodzin, które noszą jeden i ten sam herb, zwłaszcza, jeśli jeszcze zważymy, iż gdy z połową XVI wieku nazwiska rodzin zdaje się były już ustalone, przyjęcie zaś herbów przypada wcześniej, bo koło połowy XIV wieku, że zatem w przeciągu 200 lat nie mogło nastąpić tak wielkie rozrodzenie się rodzin, iżby należało przypuścić, że wszystkie rodziny, należące do jednego herbu, pochodzą od jednego protoplasty, który około połowy XIV w. pierwszy przyjął herb. Zdaje się raczej, iż mnóstwo rodzin, nawet całe rody, od razu przyjęły herby, okoliczność, która znowu wskazuje na długo zachowujące się poczucie rozległego rodowego związku.

W ten sposób wiele rzeczy daje się zjednoczyć : szczególna przyroda własności ziemskiej, prawo spadkowe, jedność rodu pod względem prawnym co do osób trzecich, ustanowienia herbów szlacheckich. Zrobiliśmy ten wywód dla usprawiedliwienia i udowodnienia zdania objawionego w tekście o pierwotnym i długo utrzymującym się związku rodowym.

DODATEK DRUGI.

0 YICINIA CZYLI OPOLU.

W przywilejach XIII i XIV wieków, w których duchowieństwo a niekiedy i szlachta dla dóbr swych otrzymują wyjęcie z pod książęcego sądownictwa, równie jak i uwolnienie od rozmaitych służb i danin należnych książętom, często przy tych zwolnieniach napotyka się uwolnienie od vicinia. W niektórych z nich wyrażenie to objaśnia się polskim wyrazem opole, opol, w drugich zaś używa się tylko ten ostatni. Tak np. w przywileju z r. 1145 u Damalewicza Yitae Archiep. Gnesn. str. 91 dobra klasztoru Lenda mają być wolne a vicinia, quod opol vulgariter nuncupatur; w przywileju z r. 1291 u Lelewela, Początk. prawod. str. 209—211: a vicinia, quae opole vulgariter dicitur; w przywileju z r. 1276 tamże str. 200: a bove, vacca, ab opole, a castro itd. Polski wyraz odpowiada łacińskiemu, gdyż, ściśle biorąc, oznacza ono pole, ziemię naokoło, jako sąsiedztwo; pojęcie o nim wyjaśniają następne przywileje:

Przywilej z roku 1242 u Raczyńskiego Cod. dipl. maj. poi. (rękopism): et omnes villas ejusdem monasterii sub nostro ducatu constitutas, pro una vicinia et solu-tione, si quae evenerit, admisimus permanere et si ex eis ad aliquae ad aliquas vicinias pertinebant, videlicet Premut, Costan, Serem, Nedesim — ipsas omnes a supra-dictis viciniis libéras facimus et immunes. W przywileju z r. 1277 u Jabczyńskiego Arch, theol. 1. 3. str. 316 wydanym o zamianie majątku między księciem Bolesławem a żoną jego Jolanthą, stoi: fecimus commutationem

villam, quae Kleszczew vulgariter appellatur de vicinia, quae Rede dicitur, excipientes viciniae junximus Costri-nensi, ipsam ab omnibus exactionibus excipientes — — villam vero quae Gorka vulgo nomine appellatur, quam de vicinia eadem excipimus Costrinensi loco superius dictae villae ad nostro usus convertimus. Nakoniec w przywileju z r. 1319 zachowanym w nadprezydyalnem Archiwum w Poznaniu i zatwierdzającym darowiznę dóbr klasztorowi Lubińskiemu, znajduje się następne miejsce: excipimus etiam dictam haeréditâtem et villanos ejusdem de vicinia drsechcza et a castro gedche et adjungimus eandem et villanos hominibus abbatis et praedicti mona-sterii, ut cum vicinia antedicta nihil commune ulterius prout antea, habeant.

Wynika więc z tych przywilejów niewątpliwie, iż vicinia lub opole jest podziałem powiatu, połączeniem wielu wiosek w jedną określoną zamkniętą całość. Tworzyły one naprzód takową jednostkę ze względu na prawo publicznego bezpieczeństwa, albowiem cały okręg musiał odpowiadać za zabójstwo lub rabunek popełniony w jego obrębie, w razie gdy zbrodniarz nie został odkryty, lub też mieszkańcy nie pospieszyli na pomoc napadniętemu lub wołającemu o pomoc. W przywileju z r. 1253 u Sten-zeTa Urkundenbuch I No 42 stoi : quod si solutio capitis super viciniam ceciderit, homines episcopi vel Glogovien-sis ecclesiae, qui sunt de ilia vicinia solvant dominis suis portionem, quae ipsos contingit, similiter si non venerint ad clamorem cum aliquis in via spoliatur aut percuti-tur. Przywilej z r. 1261 tamże str. 349: quodsi Universitas viciniae contempta fuerit vel in communi solutione capitis. Przywilej z r. 1242 u Raczyńskiego, Cod. dipl. maj. pol.: et omnes villas ejusdem monasterii sub nostro ducatu constitutas, pro una vicinia et solutione, si quae evenerit admisimus pertinere.

Oprócz tego prawnego względu, w którym mieszkańcy vicinia tworzyli jednostkę, jeden zamknięty okręg, wnosili oni zwykle wspólnie podatki książęciu i spełniali wspólnie służebności, których ten był w prawie wymagać. W przytoczonym z r. 1242 przywileju znajduje się postanowienie: dedimus iis vaccam et bovem in per-petuum, quae pro usu nostrae vitae de ipsorum vicinia annuatim pertinebant. Zarazem nastaje książę na to, iż jego subvenator corocznie na św. Marcina powinien pobierać pewną miarę owsa in vicinia dicti monasterii. Nie mylimy się tedy przyjmując, iż i wielka część innych księciu przynależnych służebności i danin, w taki sposób zwykle była wykonywaną, iż takowe rozdzielano pomiędzy mieszkańców vicinia. Dla spełniania służebności musiał jednak istnieć jakikolwiek porządek, i co się tycze danin, to takowe tak są liczne, a wiele z pomiędzy nich tak znaczne, iż niepodobna aby każdy kmieć z osobna osobiście był do nich obowiązany. Dla tego jeśli w przywilejach egzekucyjnych znajdujemy takie miejsca, jak następne : Przywilej z r. 1286 w nadprezydyalnem Archiwum w Poznaniu: volumus ut in omni causa judiciaria capitis, manus, mutilationis membrorum, quacunque sanguinis effusione vel quacunque causa emergente majori vel minore in furto, seu quacunque causa, nec quidem citari ratione opol possint, sicut prius, nec comparere, nec respondere compelli debeant aliquatenus, sed nec in omni causa in advenam et incolam nullus praeter abba-tem vel ejus vicarium — plane habeat seu exercere audeant judicandi potestatem — lub w przywileju z r. 1804 w tern samem archiwum: praeterea adjicimus, ut coloni saepedictae villae nec a judicio castri, nec ab opole, si citati fuerint debeant comparere, coram nullo nisi coram abbate — lub w cytowanym przywileju z r. 1819 : ut cum vicinia antedicta nihil commune ulterius prout

antea habeant пес disponant et citati ad castrum gedche non compareant sed tantum abbate suo adstent, quaeru-lantibus nec responsuri — to wynika z nich z jednej strony, iż pod ratione opol należy rozumieć wszystkie te względy, w których okręg stanowił jednostkę, z drugiej zaś, iż vicinia była w stosunku do castrum, a zatem do kasztelana, który w powiecie wykonywał władzę sądowniczą i administracyjną. Ponieważ zaś pojęcia o kasztelanii i vicinia nie łączą się, zatem może się wydać usprawie-dliwionem przypuszczenie, iż kilka vicinia należało do jednej kasztelanii i być może, iż judices castellanorum czyli judices inferiores, jakeśmy to dawniej już poznali, byli podwładnymi kasztelanowi sędziami w okręgach vici-nalnych. ²⁷)

DODATEK TRZECI.

O PIERWSZEJ WALCE MIECZYSŁAWA Z SASKIM HRABIĄ WICHMANEM.

rer.

mor

ros

Wiadomości o tej walce podaje Widukind u Meiborn. germ. T. 1. str. 660: Gero igitur comes non imme-juramenti, cum Wichmannum accusari vidisset, reum-que cognovisset, barbaris a quibus eum assumpsit, restitué. Ab eis libenter susceptus longius degentes barba-crebris praeliis contrivit. Miscam regem, cujus pote-statis erant Slavi, qui dicuntur Licicaviki duabus vicibus superavit fratremque ipsius interfecit, praedam magnam

ab eo extorsit. Eo quoque tempore Gero praeses Slavos qui dicuntur Lisiki potentissime vicit et ad ultimam ser-vitutem coegit.

Wszyscy prawie dotychczasowi historycy wspomnianego w tern miejscu króla Misca identyfikowali ze współczesnym Mieczysławem Polskim. Do tego skłania podobizna tego imienia z innemi nazwiskami tego polskiego księcia, napotykanemi u innych ówczesnych niemieckich kronikarzy: jak to Misica, Miseco, Misaco, Miseca, równie jak i pod longius degentes barbaros — oznaczające geograficzne położenie tamtejszych plemion słowiańskich względem Niemiec — nie mogą się rozumieć żadne inne jak lutyckie, pomorskie lub polskie plemiona, pomiędzy któ-remi znowu dano pierwszeństwo polskiemu ze względu na wymienione imię królewskie. Lecz imię to Miseco, Misica, Misizza w owym czasie często napotyka się u plemion niepolskich, jako imię książęce; a z drugiej strony nazwa Licicaviki, której nigdzie zresztą nie napotykamy, jest tak szczególną, iż trudno z Lelewelem (o Mateuszu Cholewie, w Kadłubku Ossolińskiego, tłumaczonym przez Lindego str. 576) przyjąć ich za Łużyczan—mieszkańców późniejszej ziemi Łęczyckiej, lecz dopóki nowe porównania rękopismów Widukinda nie rozstrzygną o sposobie czytania wyrazu Licicaviki, zawsze trudno będzie znaleść pewny dowód ich tożsamości lub nie, z Polakami: dla tego i ja przyjąłem dotychczas owo zdanie i umieściłem w tekście tę walkę Wichmana z księciem polskim.

Teraz co się tyczy barbari, z któremi wspólnie hrabia Wichmann napadł na Polaków, to związek, w którym znajduje się powyższe miejsce Widukinda z następującem nie pozwala wyprowadzić żadnego wniosku o tern, jaki to lud rozumiał on pod tern mianem. Przedtem mówi (str. 659) że Wichman ruszył na północ i proponował królowi duńskiemu przymierze przeciwko Niemcom, ten zaś nie

chciał się na nic zgodzić inaczej, jak tylko pod warunkiem, aby Wichman pierwszy zamordował saskiego księcia Hermana lub też innego jakiego niemieckiego księcia. Lecz projekt ten został odkryty przez jakiegoś podróżującego kupca; niektórzy z uczestników jego zostali ujęci i ukarani, sam Wichman ledwo uszedł z bratem. Na tern Widukind przerywa opowieść o Wichmanie: następuje wiadomość o nawróceniu Haralda, a po niej bez wszelkiego dalszego związku następuje przytoczony wyżej ustęp z tekstu. Najnowszy opracowywacz dziejów Ottona I (w Jahrbücher des deutschen Reiches unter dem sächsischen Hause I. 3. str. 109) pod słowem barbarie rozumie Duńczyków, którzy podówczas mieli osadę na brzegach pomorskich. Zdanie swe opiera on : 1) na wiadomości Wi-dukinda, iż Wichman zaraz po owej wyprawie przeciwko Polakom wyruszył z jednego obotryckiego miasta oblężonego przez Sasów, a zostawał w związku z księciem tego miasta, quasi ad extrahenda sibi de Danis auxilia ; 2) w tern, iż Geronowi, broniącemu wschodnich pogranicznych okolic cesarstwa, przeciwko Słowianom, musiało być przyjemnie, gdy Wichman z Duńczykami napadł Polaków, którzy pod Mieszkiem byli dlań niebezpiecznymi sąsiadami ; 3) iż cała duńska historya owych czasów mówi o wojnach Duńczyków z Pomorzanami i Polakami, ciągnących się bez przerwy. W obec tego należy pamiętać, iż w owych wyrazach Widukinda, quasi ad extrahenda de Danis auxilia w o-czach nieuprzedzonego czytelnika, podanie to nie jest całkowicie pewne, jak mniema Dönniges, jakoby Wichman w rzeczy samej chciał szukać u Duńczyków pomocy. To quasi wskazuje raczej, iż hrabia użył tego tylko za pretekst do oddalenia się z oblężonego miasta. I rzeczywiście nie poszedł on do Duńczyków, lecz do innego słowiańskiego plemienia, które Widukind nazywa Yuolini a Ann. Saxo Yoilini. Jeśli tedy Widukind nie mówi wyra-

Reppel II.

źnie, iż Wichmann chciał szukać u Duńczyków pomocy, upada zatem i dalszy wniosek : iż on musiał bezpośrednio przed tern zostawać z nimi w związku, a że zatem owi barbari, z którymi on walczył przeciwko Licicavikom byli Duńczykami, a owa wzmianka o Duńczykach może ma na oku dawniejszy jaki związek z nimi, o którym wiedza mogła w oczach Obotrytów dopomódz do wykonania projektu opuszczenia miasta. Gdy zaś potem Widukind mówi dalej, iż Gero zwrócił Wichmana barbarzyńcom, od których go był otrzymał (barbarie a quibus assumpsit restituit): to w tern zawiera się wiadomość, iż hrabia po swej wyżej wymienionej ucieczce po odkryciu spisku na księcia Hermana, był wydany Geronowi przez tych barbarzyńców. Dönniges wyjaśnia owe wyrazytak: „Gero zwrócił Wichmana barbarzyńcom, od których on do niego przybył“ ; jednak ja nie widzę powodu, dla którego on zmienił prostą myśl słów Widukinda, które nieco przedtem sam przetłumaczył jak należało. Jeśli tedy barbarzyńcy, którym podług Widukinda, Gero wydał hrabiego, sami go przedtem jemu wydali, byli Duńczykami, zatem Duńczycy i wydali go. Lecz jakim sposobem Duńczycy z nad brzegów Bałtyku lub Harald mogli to uczynić? Ten ostatni właśnie żądał śmierci Hermana, on był w nieprzyja-źni z Niemcami. Duńczycy z nad brzegów Bałtyku nie mieli jeszcze żadnych z Niemcami stosunków : w podaniach o ich wojnach na tych brzegach zawsze jest tylko mowa o walkach z Wendami nie zaś z Niemcami. Ze wszystkiego tego wypada, iż Wichman mógł być wydany przez jakie plemię słowiańskie, zamieszkałe w pobliżu granic niemiecko-słowiańskich i stąd mające powód do przypodobania się Niemcom. Zarazem musiało to plemię mieszkać w pobliżu Polaków, gdyż inaczej Licicaviki są Polakami.

Według całego ówczesnego stanowiska ludów słowiańskich owego czasu, obu tym wymogom odpowiadają tylko albo plemiona pomorskie między Odrą i Wartą albo lutyckie (Luticzi) na prawym brzegu dolnej Odry, tak, iż jeśli tylko jedno z nich odpowiada barbari Widukinda, to wszystkie przez Dönnigesa na poparcie jego zdania przytoczone dowody tracą wszelką wartość.

Jeśli zaś dalej Dönniges przypuszcza, iż ów napad Wichmana na Polaków z północy został spożytkowany przez Gerona i iż Niemcom udało się tylko tym podwójnym napadem zwalczyć polskiego księcia, to nie mogę przystać i na to zdanie. Obie te wyprawy zdaje się, miały miejsce jednocześnie, gdyż Widukind (str. 660) opowiedziawszy walkę Wichmana z Licicawikami ciągnie dalej : Eo quoque tempore Gero praeses Slavos, qui dicuntur Lisiki potentissime vicit et ad ultimam servitutem coegit — wyrazy, związek których z znanem miejscem Dietmara (str. 27) jest widocznym. Lecz w obu tych miejscach nie masz nawet najmniejszej wskazówki tego, iż Gero świadomie skorzystał z napadu Wichmana w walce swej z Polakami, lub też, jak mniema Dönniges, dla tego wypuścił Wichmana, aby przy pomocy jego zrobić dywersyę przeciwko Łużyczanom i Polakom na północy. Widukind wyraźnie podaje powód wydania: Gero igitur Comes, non immemor juramenti, cum Vigmannum accusari vidisset, reum-que cognovisset, barbaris, aquibus eum assumpsit restituit. Widzimy, iż Gero dał słowo, że Wichmanowi nie stanie się nic złego, i w skutek tego puścił go wolno, nie mogąc go ochraniać. Dla czegóż nie mamy zadawalniać się tern objaśnieniem podanem przez kronikarza i zamiast niego uciekać się do przypuszczenia, które znowu samo polega na przypuszczeniu tylko — iż Wichman i Gero za wzaje-mnem porozumieniem się napadali na Polaków ?

li*

¹

W przywileju dla Poznania stoi : wójt powinien cum civibus suie trzy razy do roku odbywać wielkie sądy. W przywileju dla Pobiedzisk z r. 1258 cum suis scabinis ab ipso electis.

²

Podług Łukaszewicza, Obraz miasta I str. 68 już w r. 1284 spotykamy w Poznaniu proconsul i dwóch consules wedle przy w leju. W przy w. z r.

³

1288 (księga kopij archiwum kapitulnego) znalazłem wzmiankę o consules sca-bini et jurati w Poznaniu. Jurati są to przełożeni cechów rzemieślniczych. A w r. 1310 ukazuje się w Poznaniu, magister civium i 2 consules z przywileju (tamże). W Brześciu kujawskiem znajduje się w r. 1317 Niemiec Bertoldus di-ctus Nachtrab, consul Brestensis. Patrz Lelewel 1. 1. str. 214. W przywileju z r. 1324 (tamże str. 221) pomiędzy świadkami wspomnieni są consules et ecabini z Peyzern. Takie same magistratury były w r. 1325 w Szulicy, jak tego dowodzi przyw. potwierdzony z r. 1702 wyjęty z archiwum pomienionego miasta.

⁴

Przyw. z r. 1268 majętności Saczyno, darowanej podskarbiemu poznańskiemu Mikołajowi. Rejestr. Przyw. z r. 1278 dla dóbr, darowanych Pio-

⁵

Dwa nader stosowne przykłady podają, przywilej z r. 1252 u Nakiel. etr. 33 wojewodzie krakowskiemu Klemensowi i przyw. z r. 1255 u Stenzela Urkb. etr. 334 i naet. pana Iko.

⁶

Przyw. z r. 1284 dla wojewody krakowskiego u Lelewela 1.1. str. 202 Przy w. z r. 1287 w księdze kopij archiw. kap it. w Poznaniu dla kanonika poznańskiego o sądzeniu homicidium i mutilationes.

⁷

Przyw. z r. 1245, Księga kopii, causis solummodo capitis aut mem-brorum nostro tantum judicio reservatis. Przyw. z r. 1273 w Stan miasta Wschowy str. 8 : excepto homicidio. Przyw. z r. 1286 dla Protonotaryusza Poznańskiego Thilo: excepto homicidio. Podług przyw. z r. 1252 Cystersom Szczyrzeckim dla mającego się założyć miasta, wójt miał sądzić we wszystkich wypadkach, a tylko dęci sio capitis et membrorum mutilacio potrzebowało consensus księcia. Fejer Cod. dipl, IY 2. str. 151.

⁸

W przyw. z r. 1234 u Fejera Cod. dipl. II str. 454 zatrzymuje sobie książę jus ducale, quod est decisio capitis vel membrorum mutilacio. Por. list żelazny uwalniający biskupów poznańskich u Boguchwała str. 59. — Do występków przeciwko krajowi wszelkiem prawem mogą się zaliczyć te, o których wspominają przywileje dla arcybiskupa gnieźnieńskiego i biskupa poznańskiego z lat 1237 i 1252 (ob. w Cod. Racz.) : qui in tradicione castri convicti fuerint, aut familias nostras eduxerint, vel hostes in terram duxerint, ukaranie których należy do księcia.

f) Przykładów dostarczają przywileje z r. 1145 u Lelewela str. 167, z r. 1234 u Olszowskiego de Archiep. Gnezn. str. 196. Przyw. z r. 1257 dla klasztoru Lubińskiego. Cod. Racz.

⁹

In signum domini, ratione dominii, są, to często trafiające się wypadki.

¹⁰

Za przykład służy przy w. z r. 1279 dla Mstowa u Stenzela, Urkundenbuch str. 393.

¹¹

Przyw. z r. 1237 dla arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, w^którym ksią,-żę zatrzymuje przy sobie kary na osadników kościelnych, popełniających zbrodnie przeciwko krajowi, lecz arcybiskupowi zapewnia muleta. Por. przyw. z r. 1252 u Jabczyńskiego, Archiv, theolog. 1. 3. str. 357. Przyw. z r. 1296 dla Lublina. Oryginał w nadprezyd. archiwum.

¹²

Przy w. z r. 1258 na utworzenie wójtowstwa w Pobiedziskach. Rejestr.

¹³

Przyw. z r. 1253 dla Poznania.

¹⁴

w Krakowie wedle przywileju z r. 1257 mieszczanie po upływie 6 wolnych lat obowiązani byli płacić od każdej area po pół funta srebra ; w Lubinie od każdego mansus 1 wiardunek. Przywilejem dla Nakła z r. 1299 postanowiono, iż mieszczanie mają płacić tyleż, co inni mieszczanie księstwa.

¹⁵

Przywilej dla Poznania z r. 1253, dla Krakowa z r. 1257.

f) Przyw. z r. 1234 arcybiskupowi gnieźnieńskiemu, u Olszowskiego de Archiep. Gnezn. str. 176. Przywileje fundacyjne dla Poznania, Krakowa i innych.

j-f) Przyw. z r. 1250 u Fejera, Cod. dipl. IV 2. str. 78. fff) Przyw. z r. 1279 dla Mstowa u Stenzela Urkundenbuch str. 393. tfft) Np. Zamek krakowski w przywileju u Fejera Cod. dipl. IV 2. str. 78.

¹⁶

Tak w przy w. z r. 1286 dla założenia Koronowa wyjęty był zamek Bydgoszcz (Bromberg).

¹⁷

Por. przyw. z r. 1234 u Olszowskiego de Arch. Gnezn. str. 196. — Niekiedy wyraźnie zastrzeganem było poprawianie zamków, np. przyw. z r. 1252 u Jabczyńskiego. Arch, theol. I 3. p. 357.

¹⁸

Przyw. z r. 1290 u Lelewela str. 204: Unum currum cum IV equis nobis mittere tenebuntur, cum per procuratorem nostrum ad necessitates nostras fuerint requisiti. Książę, uwalniając osadników biskupstwu krakowskiego, wyłącza prevod militaris. Fejer, Cod. dipl. IV. 2. str. 354. Podobny przyw. u Lelewela str. 196. Por. Stenzei Urkundenbuch str. 17.

f) Lelewel etr. 196: excepta communi solucione, quod nos de consilio baronorum nostrorum prae aliqua necessitate toti terrae institueremus. W przywileju potwierdzającym prawa klasztoru Lubińskiego z r. 1302., oryginał w nadprezyd. archiwum: sola collecta reservata pro nobis generali.— Nie chodziło mi tu naturalnie o to, aby określić szczegółowo wszystkie te stosunki. Dla ogólnego objęcia stosunków immunitatum do księcia, zdaje mi się, iż do-statecznem będzie i to, co tu przytoczyłem. Chodziło mi przedewszystkiem o to, aby dać o nich jasne pojęcie.

¹⁹

Por. Lelewel, Początkowe prawodawstwo str. 318 i nast. Bandtkie, Jus polonicum str. 127 i nast.

²⁰

W przywileju z r. 1380 stoi : przed kapitanem w Nakle stawali Joh. dictus Istebka, Mstigneus de Pankow haeredes cum omnibus et singulis pa-truis et fratribus ad ipsorum clipeum spectantibus, qui jus ad baereditatem Swiniarzewo ultra Nakiel videntur habere, i dobrowolnie darowali majątek ten klasztorowi Wągrowieckiemu (Łukna) quemadmodum ipsi soli multis tempo-ribus ab eorum praedecessoribus tenuerunt.

²¹

Z tego naznaczenia 100 grzywien możemy krom tego poznać iż statuta Kazimierza III zawierają, wiele dawniejszych zwyczajem uświęconych praw. Albowiem w spisie przywilejów krakowskiego archiwum, znajdującym się w posiadaniu hrabi E. Raczyńskiego w Rogalinie znajduje się następna kartka: 1287. Palatinus Cracov. et exercituum dux testatur Georgium de Ży-dowo judicem curiae a Nicolao de Tarnów accepisse 100 marcas nomine dotis, które to 100 grzywien małżonek wtedy zapisał na pewne dobra.

²²

Analogiczne są, constitutiones Lancie. 1418 i 1419. §. 42. (u Bandt-kiego str. 197 stanowi : Jeśli rodzony brat przedaje haereditas swej zamężnej siostrze, a potem alter frater clenodialis, opierając się na tem, iż on jest pro-pinquior quam soror habens maritum alterius clenodii, objawia chęć wykupna, to takowa nie ma znaczenia, i siostry uważane są za spokrewnione bliżej.

Reppel II.

²³

Statut Wiślicki z г. 1347 u Bandtkiego 1. 1. str. 126 i nast. nie zawiera żadnego wyraźnego postanowienia o prawie spadkowem. Wprawdzie Hube i Maciejowski w rozdziałach 17 i 39 mniemali znajdować dowód, iż podług tego statutu, już córki sukcedowały część dóbr ojcowskich. Lecz wyrazy, do których się oni odwołują, dopuszczają i inne jeszcze tłumaczenie. Gdyż, jeśli się tu mówi : ubi fratres, vel soror cum fratre fuerint ab invicem in bonis pâturais divisi et separati, to to nie znaczy koniecznie, iż córki rzeczywiście wchodziły w posiadanie dóbr ojcowskich. Córki, dopóki były niezamężne, siedziały w dobrach ojcowskich u braci i w razie zamążpójścia odbierały od nich dos. Przez wypłacenie tego ostatniego pretensye ich do dóbr ojcowskich rżały się, tak, iż można powiedzieć, że dopóki im to dos nie zostało wypła-conem, one nie były obdzielone z braćmi, i o tyle też mogły rościć prawo do dóbr ojcowskich, ile w ostatniej instancyi mogły żądać od braci wypłaty do-tis. Z tego też powodu postanowienia prawne rozdziału 17 mają wzgląd i córki, gdyż postanowienia te zawierają również przepisy na wypadek, gdyby przedmiotem procesu stały się dobra, któremi albo już się bracia i siostry podzielili, albo też które znajdują się jeszcze we wspólnem posiadaniu : objaśnienie, które i w tern jeszcze ma poparcie, iż wniem stoi, że w takim wypadku każdy ma być cytowany, qui habeat vel possit habere aliquod jus in dicta hae-reditate, vel ad haereditatem (rzeczowo, osobiście).

²⁴

To non znajduje się wprawdzie tylko w rękopismie, lecz jest jedynym właściwym sposobem czytania, gdyż w przytoczonem wyżej miejscu o bona empta zgodne są, wszystkie rękopisma: quae autem superstites fuerint portio-nes fratres sororibus in pecunia assignabunt et soli haereditatem obtinebunt.

²⁵

Z tego powodu w stylu ofićyalnym do Dazwisk familijnych dodawano zawsze nazwę herbu, którą, to nazwę uważano jako miano rodowe np. Stanisław Łubieński z Łubny herbu Pomian. Wszystkie prawie herby są proste i i znaczące (mówiące).

²⁶

Wyraz ten językowo nader trudnym jest do wyjaśnienia : ma on charakter wcale nie słowiański, co wynika z początkowych zgłosek e gdyż h jest tylko dostawką. W czeskiem zwie się on erb, erbownj; erbugi. Czy nie ma on związku z niemieckim Erbe ?

²⁷

Stenzel, Urkundenbuch, tłumaczy wyrażenie ab opole uwolnieniem od podatku jednego obolus, i nie dostrzegł tego całkiem, iż w przywileju przytoczonym od niego na str. 21 z r. 1263 stoi in districtu opole. Nawet Naruszewicz i Czacki nie umieli sobie objaśnić tego wyrażenia.

DODATEK CZWARTY.

WPROWADZENIE CHRZEŚCIJAŃSTWA. ¹)

I. HAWRÓ CENIE.

Podług zdania większej części nowszych polskich historyków: Naruszewicza, Friesego, Lelewela, Bandtkiego, chrześcijaństwo już przed nawróceniem się Mieczysława miało licznych wyznawców w Polsce. Trzej pierwsi twierdzą, iż z Morawii doszło do Polski, po części przez uczniów Metodyusza, którzy jako apostołowie rozeszli się po wszystkich prawie ziemiach słowiańskich, po części dostało się tu i przez to, iż po upadku Morawskiego państwa, wielu chrześcijan morawskich umknęło do Chrobacyi, osiedliło się tam, rozszerzyło swą wiarę i prawdopodobnie nawet zbudowało w Krakowie kościół pod wezwaniem św. Krzyża. Zdanie to opiera się głównie na wiadomościach, zawierających się w wielu miejscach czeskiej kroniki Hajek’a str. 87 ed. 1541 fol. i Stredowsky’ego w jego Moravia sacra, a krom tego na jednem miejscu Konstantego Porfirogenity De administrando imperio (opera ed. Meursius str. 127). Lecz wiarogodność obu pierwszych pisarzy według poszukiwań Dobnera, Dobrowsky’ego i innych w nowszych czasach została zniesioną tak dalece,²) iż mnie się wydaje zbytecznem przystępować ponownie do zbicia ich bajecznych wiadomości o owych morawskich apostołach i ich działalności. Konstanty Porfirogenita w przytoczonem miejscu pisze tylko: resztki Morawian przed naciskiem Madziarów uszły do sąsiednich Bułgarów, Turków, Chrobatów i innych ludów; o ile one tam wpływały na rozszerzenie chrześcijaństwa, o tern nie wzmiankuje ani słowa. Przypuściwszy nawet, iż owi zbiegi wierni swej wierze, znaleźli kilku naśladowców między Chroba-tami, nie może się to stosować do ówczesnego państwa Mieczysławowego, gdyż doń nie należał ani Kraków ani Chrobacya w ogóle. Jakim sposobem Lelewel ³) doszedł do tego, iż przyznał istnienie biskupstwa Poznańskiego jeszcze przed chrztem Mieczysława, na poparcie czego przytacza Thietmara merse burskiego, Słowiańską kronikę Helmolda i Sommersberga Script, rer. siles. II str. 87, ja tego nie rozumiem, gdyż u wszystkich trzech nie ma o tern ani słowa. Pojedyńczy więźniowie chrześcijańscy mogli zapewne i w niewoli pozostać wiernymi swej wierze, może nawet nawrócić kilku Polaków, lecz licznych wpływowych wyznawców chrześcijaństwa z pewnością przed Mieczysławem nie miała Polska; źródła, któreby zaprzeczyło temu twierdzeniu, przytoczyć nie można.

Najdawniejszą wiadomość o zaprowadzeniu chrześcijaństwa w Polsce zawdzięczamy Thietmarowi, biskupowi merseburskiemu. Na nim głównie funduje się opis podany w tekście, iż książę Mieczysław za wpływem swej żony już po ożenieniu skłoniony został do przyjęcia chrześcijaństwa. Z podaniem tern nietylko zgadzają się Boguchwał, biskup poznański, i wszyscy inni pomniejsi polscy kronikarze, lecz podają nawet czas ożenienia i chrztu, które można uważać jako jedynie sprawiedliwe.

Boguphalus u Sommersberga. Script, rer. siles. str. 27. Et tandem 965 anno Dambrovcam, sororem Scti Wence-slai duxit in uxorem.

Anno sequenti 966 cum tota gente Lechitarum seu Polonicarum, uxore suadente ac divina gratia inspirante sacrum baptisma suscepit.

968 Jordanum in episcopum Poloniae ordinavit. Brevis chronica Cracoviae u Sommersberga 1.1. str. 79, której ułożenie Lelewel odnosi do г. 1140, bez szczególnych na to dowodów.

965. Dambrowka venit ad ducém Meszkonem.

966. Meszko baptisatur et fides catholica in Polonia.

recipitur.

Annale, które u Sommersberga 1. 1. str. 81 zaczynają się od r. 981, po części zgadzają się z kroniką Boguchwała, po części ją uzupełniają, prawdopodobnie należą do początku XIV wieku i najwłaściwiej mogą być nazwane Annales Poznanienses :

965 Dambrowka <de Bohemia nupsit Meszkoni, qui Meszko secundo anno baptisatus est.

Item anno 965 Jordan primus Episcopus in Polonia ordinatus est et obiit anno 984.

Zupełnie podobnie Annales u Sommersberga 1.1. str. 94:

965    Dambrowka ad Meszkonem venit.

966    Meszko dux Poloniae baptisatur.

Nakoniec ten sam rok przybycia Dombrówki podają i Annales Cracovienses majores w wydaniu gdańskiem Kadłubka na str. 34.

Zatem czas ożenienia 965 i chrztu księcia 966 są pewne, tern bardziej, iż za tern mówią i ogólne stosunki. 963 Mieczysław był pobity przez Gerona, zaś w 968 przy ustanowieniu arcybiskupstwa magdeburskiego jest już wzmianka o Jordanie jako biskupie poznańskim u Thietmara.

Od takiego następstwa wypadków po sobie dawniejsi polscy kronikarze w tern tylko się różnią, iż Gallus (str. 31) równie jak Kadłubek (str. 89) podają, iż Dombrówka za warunek zamążpójścia postawiła odesłanie siedmiu jego nałożnic, po dopełnieniu czego chrzest poprzedził zaślubiny. Kronikarze szląsko-polscy (Chronica Polonorum u Stenzel’a Script, rer. silesiae I str. 9. Brev. chroń. Siles. ibid str. 83. Chroń, princ. poi. str. 47) piszący swe kroniki około połowy XIV wieku, zgadzają się z temi wiadomościami, lecz nie mają najmniejszej powagi, gdyż w tych miejscach jak i wszędzie wypisywali tylko z Gallusa lub Kadłubka. Gdy zaś Thietmar jest najstarszem źródłem, wiadomości zaś jego potwierdzają Boguchwał i inni polscy kronikarze, zatem ja oddałem pierwszeństwo wiadomościom jego przed Gallusem i Kadłubkiem. Nawet zestawienie rozmaitych podań nie upoważnia do przyjęcia zdania, iż żądanie to było stawianem i że na nie nastąpiła zgoda, której na pierwszy raz Mieczysław nie spełnił.

Krótkość i niedostateczność tych dawniejszych wiadomości w dziwnej zostaje sprzeczności z bogatem dokła-dnem opowiadaniem Długosza ed. Lips. str. 89 i nast., a po części i jego następcami Mateuszem z Miechowa, Kromerem i inn. o wprowadzeniu chrześcijaństwa w Polsce. Podania, fantazya i historyczny pragmatyzm zarówno biorą udział w tern opowiadaniu, jak to w ogóle jest cechą dziejopisarzy XV wieku, iż oni podania przekształcają w dzieje, i to, czego nie wiedzą, wystawiają tak jak tego wymaga ich pogląd dziejowy i wiedza. Jako próbkę takiego traktowania dziejów podam nieco skrócone opowiadanie Długosza.

Pomimo swych siedmiu nałożnic nie mógł Mieczysław doczekać się potomka. Zasmucony tern, często skarżył się głośno na to, i wówczas to niektórzy katolicy duchowni i świeccy, mieszkający częścią na jego dworze, po części zaś jako koloniści w kraju, a po części jako przybysze z sąsiednich krajów, i podówczas już rozniecający światło wiary w Polsce, doradzili mu porzucić pogaństwo, uznać jedynego prawdziwego Boga i przyjąć wiarę katolicką. Wtedy, mówili, doczeka się potomstwa i wszelkiego dobra, a panowanie jego będzie wielkiem. Namowy ludzkie wsparła łaska Baranka bożego. Ona poruszyła serce księcia; za siebie i lud swój przyobiecał on przyjęcie chrztu. I rzeczywiście odprawiwszy swych siedm nałożnic wysłał poselstwo do Bolesława czeskiego, żądając w zamęźcie jego córki. Obaj postawili wyż wspomniane warunki. Na wieść o tern zwołał Mieczysław senat i pytał co ma począć. Satrapowie podzielili się w zdaniach. Uradzono odłożyć rozstrzygnięcie do następnego dnia. Lecz w nocy Opatrzność boska, ulitowawszy się nad stanem pogańskich Polaków natchnęła księcia, równie jak i większą część jego doradzców we śnie i nakazała im przyjąć postawione warunki. Wzruszeni tern wszyscy postanowili spełnić to, czego wymagał czeski książę. I znowu wysłano do Czech poselstwo i Bolesław oddał mu córkę z bogatem, godnem starającego się wianem. Chociaż niektórzy polscy panowie sprzeciwiali się jeszcze z różnych powodów przyjęciu chrztu, lecz Opatrzność boska oświeciła ich po raz wtóry, natchnąwszy zgodą i czcią ku chrześcijaństwu. Poczem narzeczona przybyła do Gniezna z wielkim przepychem i w licznym orszaku szlachty polskiej ; tu została świetnie przyjętą przez księcia, który na jej uczczenie zgromadził wszystkie szlachetne niewiasty i dziewice swego kraju, pysznie przystrojone. W kilka dni potem Mieczysław ze swą siostrą, uprzednio już oznajomieni z zasadami religii Chrystusowej, zrzekli się pogaństwa i wraz ze swymi baronami, szlachtą i znakomitszymi mieszkańcami polskich miast przyjęli chrzest. Tegoż dnia otrzymał on drugi sakrament chrześcijańskiego kościoła, pobłogosławienie małżeństwa z córką czeskiego księcia. Długo ciągnęły się weselne uroczystości i goście szczodrze udarowani przez księcia wrócili do swej ojczyzny. Wnet potem w skutek surowego rozkazu księ-cia, wydanego w porozumieniu ze wszystkimi baronami i całą krajową szlachtą, zniszczono pogańskie bałwany i spalono obrazy starych bogów wraz z ich świątyniami. Wszyscy którzy chcieliby pozostać przy starej wierze zagrożeni zostali utratą życia i dóbr. Że zaś takie obrazy bogów i bogiń znajdowały się we wszystkich prawie miastach i wioskach, a niszczenie ich nie dokonywało się z tą szybkością, jakiej wymagał książę, naznaczony został ostatni termin na dzień 7. marca, w którym zniszczone zostały w całej Polsce wszystkie bałwany, nie bez żalu wielu, lecz tylko ze strachu i przez posłuszeństwo dla księcia.

Dotąd opowiadanie Długosza, które, pominąwszy stronę ściśle historycznej prawdy, niewątpliwie daleko żywiej maluje bieg wypadków przed czytelnikiem, niżeśmy to zdołali uczynić w tekście. Późniejsi rozszerzyli jeszcze więcej ten wizerunek ; mówią już o księżach czeskich, którzy chrzcili księcia, nawet o marszałku dworu Dąbrówki, który zastępował przy księciu miejsce ojca, zwąc go po imieniu i t. d. Por. Stradowsky Mor. Sac. 536. Balbinus in Epitom. lib. I с. 7 i inni.

II. ORGANIZACYA KOŚCIELNA.

Chociaż najstarsi polscy kronikarze Gallus i Kadłubek nie wspominają wcale o pierwotnej kościelnej orga-nizacyi Polski przez księcia Mieczysława, jednak przypuszczać należy, iż musiała ona nastąpić wkrótce po nawróceniu. Ogólna tylko wzmianka Annales Cracov. 1. 1. str. 34: Anno domini 965 Dambrowka ad Mieszkonem venit, tunc ecclesiae et claustra, episcopatus praepositurae et alia bénéficia, quae tunc per ipsos fieri poterant con-struuntur et dotantur, nie zaspakaja nikogo. Zawsze pozostaje pytanie, o ile Mieczysław troszczył się o organi-zacyę kościoła. Boguchwał i mniejsze polskie kroniki u Sommersberga II str. 81 dają niejakie wskazówki, mówiąc: Anno 968 Jordanum in episcopum Poloniae ordinavit (sc. Mieszko). Sub anno 968 Jordanus primus episcopus Poloniae ordinatus est. Więcej już wie szląsko-polski kronikarz u Stenzela na in. m. Chronic. Pol. str. 9: Iste Me-sico episcopatus Poloniae instituit et dotavit, quorum prior fuit Poznani, qui locus, ideo sic dictus, quia ibi recogno-vit ipse se imperii feudalem. Alias sic dicitur et legi in alia cronica, quod Polonia in Poznania primo fidem rece-pit unde dicitur Poznan, quasi se recognoscens fidelem. Komentator Kadłubka prawdopodobnie z XV wieku, który często wypisywał z Boguchwała, dopełnia po części tę wiadomość, mówiąc: Jordanum in episcopum Poloniae et praepositum Cracov. ordinäre procuravit. Tunc ecclesiae et episcopatus caeteri in Polonia per Dambrowcam disposai, lecz nie wymienia innych biskupstw.

Po tych kronikarzach następuje Długosz. Dokładnie opowiadając organizacyą całego późniejszego polskiego kościoła na str. 95 i nast. donosi on, iż Mieczysław wnet po przyjęciu chrztu ufundował dwie metropolie, gnieźnieńską i krakowską i siedm biskupstw : poznańskie, Smogorzewskie (późniejsze wrocławskie), kruszwickie (późniejsze kujawskie), płockie, chełmińskie, lebuskie i kaminieckie, nakoniec fundował wiele kościołów i klasztorów. Wymienia po imieniu pierwszych biskupów, wie nawet, iż od papieża Jana III wysłany był do Polski jako legat kardynał Egidyusz biskup tuskulański, iż on ustanowił granice dyecezyj tych arcybiskupstw i biskupstw; iż wyświęcił biskupów, że fundacyjne ich przywileje zaginęły w części od ognia, po części przez niedbalstwo; że Mieczysław dostatecznie uposażył kościoły i klasztory w dobra, dochody, dziesięciny i sprzęty kościelne ; i że wreszcie szła-chta poszła za przykładem księcia w erekcyach i dota-cyach kościołów.

Prawie wszyscy późniejsi polscy dziejopisarze, Mateusz z Miechowa, Kromer, Bielski i inni, z małemi odmianami przepisywali te szczegóły. Prawie wszędzie służą one za podstawę szczegółowym dziejom polskich biskupstw, co do czasów dawniejszych — jako to : Łubieńskiemu, Series vitae res gestae Episcoporum Plocensium descriptae Cra-coviae 1642 in 4to. Damalewiczowi Vitae Wladislawien-sium Episcoporum Cracov. 1642 in 4to; ejusdem Archi-episcoporum Gnesnensium Series. Varsaviae 1669 in 4to; Starowolscius Vitae antistitum Cracoviensium. Crac. 1658 fol.; nawet Naruszewicz, chociaż z niejakiemi zastrzeżeniami, przyjął ich do swojego tekstu⁴).

0 ile mi wiadomo, Godfryd Lengnich, niegdyś syndyk gdański, człowiek, który się wysoce zasłużył dziejom polskim, był pierwszym, który w swej Dissertatio de re-ligionis Christianae initiis, Gedani 1754 4to, zaczął krytycznie badać wiadomości Długosza i odrzucać je w części. Potem, Friese w swej Historyi polskiego kościoła w t. I ściślej przeprowadził podobne badanie, które chociaż obszerne, lecz w szczegółach niedokładne, a w użyciu niemieckich źródeł nie oddziela pierwotnych od późniejszych, jednak podaje nader sprawiedliwy rezultat, iż ani fundacya dwu metropolii i siedmiu biskupstw, ani erekcya ich przez kardynała Egidyusza nie nastąpiła za czasów Mieczysława; iż kardynał ten raczej porządkował⁵) sto-

dyusza.

sunk! polskiego kościoła w czasie daleko późniejszym około r. 1123, i że aż do czasów Bolesława Chrobrego istniało w Polsce jedno tylko biskupstwo poznańskie.

1. Biskupstwo poznańskie. Data jego fundacyi 968 polega na zgodności wiadomości Thietmara merseburskie-go z wiadomościami Boguchwała i Annal. Pozn. Pierwszy na str. 32 donosząc zarazem o ustanowieniu arcybiskup-stwa magdeburskiego, pisze: additus est his confratribus (sufraganom wyświęconym przez pierwszego biskupa) Bran-deburgiensis ecclesiae pastor Thietmarus ante hos unctus et Jordan episcopus Poznaniensis. Z wyrazów tych wypada, iż biskupstwo poznańskie ufundowanem było między 966—969 lub 70, data, którą potwierdzają Boguchwał str. 27 i Annal. Poznan, str. 81, gdyż one podają a. 968 jako rok ordynacyi Jor dana ⁶). Kto fundował biskupstwo poznańskie? Friese odpowiada wprost: cesarz Otto I; ja użyłem w tekście wyrazów: „w Poznaniu nie bez współdziałania cesarza Ottona ustanowionem było pierwsze polskie biskupstwo“. Gdy zaś Bandtkie 1.1.1 str. 132 oświadcza się usilnie przeciwko temu, muszę dokładniej usprawiedliwić me wyrazy. Bandtkie pisze: „Zdanie Friesego jakoby cesarz Otto bez przyczynienia się Mieczysława ufundował biskupstwo poznańskie, upada samo przez się. Albowiem tam, gdzie cesarz nic nie miał, nie mógł on i nic dać, oprócz zwykłych zagranicznych przywilejów, prawo nawracania, brania darowizn i t. p., czego pozwalało mu mniemane lub wymarzone prawo do panowania nad całym światem, zupełnie takim samym sposobem, jak Ja-kób I, król angielski, dowolnie gwoli mniemanemu prawu, po odkryciu amerykańskich lądów, od morza do morza rozdawał to, o czem sam nie wiedział. “ Omne simile clau-dicat. Jeśli Bandtkie w ścisłem znaczeniu słowa mniema, iż Otto nie mógł fundować biskupstwa poznańskiego : t.j. iż on nie uposażył go nieruchomemi dobrami (np. ziemią), to z pewnością ma słuszność; jeśli zaś, jak to się zdaje wynikać z jego tekstu, zaprzecza on całkowicie jego wpływowi lub współdziałaniu, nie wzmiankując o nim, to nie ma słuszności. Nie bacząc na wyraźne twierdzenie Chroń. Saxo u Leibnitz’a, Access, histor. str. 205, iż Otto poddał biskupstwo poznańskie i wszystkie mogące się jeszcze ufundować w Polsce biskupstwa metropolitalnemu zarządowi arcybiskupa magdeburskiego, już z tego samego stosunku wynika, iż Poznań poddany był zwierzchnictwu arcybiskupa magdeburskiego, przy fundowaniu gnieźnieńskiego zostawał jeszcze pod zwierzchnictwem Magdeburga, a dopiero później poddany był stolicy gnieźnieńskiej ⁷), i że cesarz niemiecki działał nader czynnie przy założeniu biskupstwa poznańskiego.

W jakiż bowiem inny sposób polskie biskupstwo mogło być zaciągniętem w niemiecki metropolitalny związek i tak długo w nim pozostawać? Oprócz tego wiadomo, że Otto III fundował gnieźnieńskie (dowody pod gnieźnieński em arcybisk.), zatem owo „mniemane lub wymarzone prawo“ wykonywał faktycznie wówczas, gdy w Polsce panował daleko potężniejszy rządca ! A właśnie za czasów Ottona Mieczysław po raz pierwszy został zwyciężony przez Gerona i zmuszony do uznania zwierzchnictwa cesarza. Do najulubieńszych zajęć cesarza należała organizacya kościoła w ziemiach słowiańskich , którą się zajmował całe życie; jakże mógł pozostać na stronie bez udziału, wśród stosunku, w którym stał do kościoła i do polskiego księcia, przy założeniu pierwszego polskiego biskupstwa? Zapewne uczestnictwo jego w danym razie mogło być innem niż przy założeniu innych słowiańskich biskupstw nad Elbą lub Odrą. Tu fundował on sam w całem znaczeniu tego wyrazu ; przy założeniu zaś poznańskiego Mieczysław brał istotny udział, albowiem nie znajdowało się ono w tak ścisłej zależności od cesarza jak tamte. Zupełnie w innym jak wiemy, znajdował się stosunku do cesarza, książę czeski, który ze swej strony (było to za Ottona II) bardzo czynny brał udział w ustanowieniu pierwszego czeskiego biskupstwa w Pradze, do którego nawet posłany pierwszy biskup z poddańczemi listami księcia po zatwierdzenie, wyświęcenie i otrzymanie odeń inwestytury. (Por. Cosmas w Dobrowsky, Scrip. I str. 49. Palacky, Historya Czech I str. 228 i in.). Czy podobnież lub tak samo stały rzeczy przy założeniu biskupstwa poznańskiego, nie wiemy, lecz prawdopodobnie w każdym razie nie można zaprzeczyć wdawaniu się i uczestnictwu Ottona I przy ustanowieniu pierwszej kościelnej organizacyi w Polsce ⁸).

Aż do czasów Bolesława Chrobrego w Polsce było jedno tylko biskupstwo w Poznaniu. Wypływa to ztąd, iż arcybiskupstwo gnieźnieńskie, biskupstwa krakowskie i wrocławskie niezawodnie dopiero w r. 1000, kujawskie i lebuskie jeszcze później zostały założone, z drugiej zaś strony zdanie to popierają wyraźne świadectwa. Thietmar: Nec mora fecit ibi Archiepiscopatum (Otto III w Gnieźnie) ut spero legitime. Sine consensu tarnen praefati praesulis (Rogera Poznańskiego) cujus dioecesi omnis haec regio subjecta est. Chronogr. Saxo u Leibnitza; Accessions histor. str. 205 : Hanc ergo urbem (sc. Gnesnam) devotus imperator occurente sibi loci episcopo nullis pe-dibus intravit et post lacrymosam adsitum Adelbertum orationem nova ilium institutione, idem Archiepiscopatus in eodem loco fundatione sed non légitima, honoravit. Nam tota haec provincia unius Poznaniensis episcopi erat parochia et ipsa cum omnibus futuro tempore illic fun-dandis Episcopatibus auctoritate primi Ottonis et ponti-ficum apostolicae sedis Metropolitan Magdeburgensis Ar-chiepiscopo fuerat subiecta ⁹). "Wreszcie jak Boguchwał tak i Annal. Poznan. 1. 1. mianują Jordana wprost Epis-copum Poloniae, nazwa zwykle dawana biskupom nowo-nawróconych krajów, dopóki oni byli jedynymi w kraju nowonawróconym. Wyrażenia Episcopus Pomeraniae, Epis-copus Prussiae, napotykamy często w pomorskich i pruskich przywilejach u Dregera i Yoigta.

Dyecezya biskupstwa poznańskiego z początku obejmowała wszystkie posiadłości księcia Mieczysława. Jednak jak nie jesteśmy w stanie określić granic tych ostatnich dokładnie, tak też ledwie możemy to uczynić i co do pierwszego dla braku wszelkich źródłowych dowodów, chyba tylko bardzo ogólnikowo. Z Poznania w ogóle miała się rozszerzać wiara chrześcijańska po kraju, a zatem na wschód, północ i południe pozostawiono granice otwarte, zupełnie tak samo, jak przy fundacyi biskupstwa hawel-berskiego i brandeburskiego. Ku zachodowi zaś odgraniczenie od Brandeburga i Miśnii musiało być dokładniej-szem. Sądząc z granic tych ostatnich, które zresztą nie są niewątpliwie i dokładnie zbadane w szczegółach, możemy tylko w ogóle powiedzieć, jak daleko na zachód rozciągała się dyecezya poznańska. Granice Miśnii ciągnęły się od północno-wschodniego kąta czeskiej granicy wzdłuż rzeki Kweiss na wschód do Bobra, potem Bobrem aż do jego ujścia do Odry, wzdłuż lewego jej brzegu, aż do okolicy Fürstenwaldu, potem oddalając się od Odry a przechodząc do Sprei szły wzdłuż niej aż poniżej Fürstenwaldu i tu stykały się z dyecezyą brandeburską (por. Leutsch, Markgraf Gero, Leipzig 1828; v. Raumer Erläuterungen zu den historischen Charten. Regesta historiae brandeburgensis. Berlin 1837. v. Spruner, Historischer Atlas). Zaś południowo-wschodnia granica dyecezyi brandeburskiej, która tu zapewne stykała się z granicami starej ziemi lebuskiej, szła od tego punktu na północ do Löcknitz, ztamtąd do Stobber, ztąd do Oderitz i dochodziła do niej ciągnąc się wzdłuż Odry (por. Wohlbrück, Geschichte des ehemaligen Bisthums Lebus I str. 83 i i nast. ; v. Leutsch, v. Raumer na in. m.).

Zatem prawdopodobnie aż do tych granic na zachodzie rozciągała się pierwotnie dyecezya biskupstwa poznańskiego , którego duchowieństwo otrzymało szerokie pole dla swej działalności ku południowi i wschodowi. Zmniejszona ona została dopiero w r. 1000 przez ustanowienie arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, równie też i odrębnego biskupstwa dla Szląska. Nie jestem w stanie dokładnie oznaczyć granic tych trzech dyecezyj. O dyecezyi gnieźnieńskiej posiadam tylko indeks archidyakonatów i dekanatów jej, znajdujący się w rządkiem dziele Dama-lewicza, Series, vitae.... Archiepiscoporum Gnesnensium. Varsaviae 1649. 4to str. 86 i nast., należący zatem do XVII wieku. Lecz gdy ówczesne granice dyecezyj polegały zapewne na postanowieniach dawniejszych, załączam go tedy w braku dawniejszych źródeł. Zdaje się, iż od północy granica rozpoczynała się od ujścia Kuddowy do Noteci i szła ku południowi wprost do Warty, której dosięgała między Pyzdrami a Roninem. Bowiem Leszno, Gniezno, Słupce, Konin były dekanatami gnieznieńskiemi, zaś Rogoźno, Obornik, Poznań, Kostrzyn, Szroda i Pyzdry należały do Poznania. Lecz na południe od Warty gnieźnieńska dyecezya posuwała się dalej na zachód przez Prośnę, albowiem Pleszewo i Krotoszyn były jej dekanatami. Borek, Koźmin i Krobin zależały od Poznania. W okolicy tej na południe od Krobina i Krotoszyna zapewne stykały się z sobą trzy dyecezye : poznańska, wrocławska i gnieźnieńska ; granica między poznańską a wrocławską szła prawdopodobnie nieco północniej od rzeki Barcz, potem równolegle do Odry, zbliżając się ku Gło-gowu. W późniejszym czasie ziemia frausztacka (wschow-ska) tworzyła właściwie dekanat poznański. Lecz od okolicy Głogowa, zdaje się, iż granica szła wzdłuż prawego brzegu Odry do Rampie. Wzmianka w przywileju z roku 1808 daje tego pewny dowód, albowiem wymienia ona miejscowości: Radenikiel, Trebczyn, Głembach i Kremers-born, wszystkie leżące w pobliżu Odry, jako podległe duchownej juryzdykcyi Poznania. Pod Rampitz granica ta dosięgała granic dyecezyi lebuskiej, której późniejsza funda-cya również ścieśniła obszar poznańskiej, jak gnieznióń-ska na wschodzie, a wrocławska na południu.

Granice dyecezyi poznańskiej i lebuskiej z pewnością były te same co i dawne granice tych prowincyj. Podług Wohlbrücka Historyi biskupstwa lebuskiego (na innem

12

Reppel II.

miejscu), granice jego ciągnęły się od Rampitz w północno-wschodnim kierunku do Pleiske, tak, iż miejsca Drenów, Tammdorf i Kurczów należały do Poznania, jak to widać z notatki, zawartej w przywileju z r. 1808 ¹⁰). Potem granica szła wzdłuż Pleiska do góry do jeziora łagowskiego, ztąd szła do jeziora pod Wandern, ztąd przechodziła do rzeki Postum w okolicy Zylènzig, a ztąd szła z brzegiem jej aż do ujścia do Warty. Wreszcie ta ostatnia z Notecią w dawniejszych czasach tworzyła północną granicę dyecezyi poznańskiej.

Z tej północnej strony w kilka wieków później biskupstwo zostało rozszerzonem. Gdy po zwycięstwach Bolesława III nad Pomorzanami nastąpiło ich nawrócenie, założonem zostało przez zwycięzcę wraz z książęciem pomorskim nowe biskupstwo w Wolinie (później Kamin) dla nowonawróconych. Gdy zaś w przywileju papieskim z r. 1140 (Dreger, Cod. dipl. I), potwierdzającym to pomorskie biskupstwo, wymieniony jest Pyrytz jako najbardziej posunięta część jego na południe, a zatem część kraju położona na południu od Pyrytzu aż do Warty i Noteci musiała być przyłączoną bezpośrednio do Polski w stosunku politycznym, i w sto lat potem należała do dyecezyi poznańskiej, słusznie więc możemy wyprowadzić wniosek, iż okolica ta wnet po zdobyciu musiała być doń przyłączoną. Najdawniejsze świadectwo, które mogę przy-

toczyć, co do takiego rozszerzenia biskupstwa poznańskiego po za Wartę i Noteć na północ, sięga drugiej połowy XIII wieku. Kontynuator kroniki Boguchwała u Som-mersberga 1. 1. str. str. 78 pisze: Erat namque castrum Santok olim valde magnum, in quo multi milites et populäres morabantur et etiam in eodem castra praeposi-tum S. Andreae cujus ecclesiae praepositur in omnibus ecclesiis infra Odram, Dravam, Wartham et Notesz om-nem jurisdictionem in clero et populo exercebat. De prae-positura hujusmodi episcopus Poznaniensis, qui pro tem-pora erat providebat. Habebat etiam dictus praepositus villam Kijow (?) ad suam praeposituram spectantem, quam nunc castrenses de Santok aliqui occupant et aliqui ca-strenses de Myedzirzecz usurpare contendunt. Nam post-quam Marchiones Brandenburgenses occiso rege Polono-rum Premislio castellaniam et castrum Santoczense occupassent praeposituram Santoczensem deleverunt et capi-tulo Solduensi omnem jurisdictionem praepositurae Santo-ciensi addere procurarunt, per quod factum magna pars dioeceseos poznaniensis in praefata castellania ab ecclesia poznaniensi per negligentiam temporis evulsa est, quam licet quidam episcopi, ut puta Andreas Symonowitz et do-minicus in curia Romana repetere coepissent, Johannes tarnen Lodzia, Episcopus Poznaniensis successor eorundem immediatus negligenter prosequi non curavit. Zdaje się jednak, że już przedtem dyecezya biskupa poznańskiego przez zabory biskupa pow. Kamińskich ścieśnioną) została. Już w latach 1238 i 39 biskup ten znajdował się w posiadaniu ziemi lippeńskiej (por. Raumer, Die Neumark Brandenburg str. 3. Dreger, Cod. dipl. Pomer. str. 314). 1267 przy podziale między nim-a biskupem lebuskim dostała mu się ziemia soldyńska, a temu ostatniemu Ki-strzyn jako należące do ich dyecézyj (por. Raumer na in. m. str. 5, Dreger 1. 1. str. 524).

12*

Około tegoż czasu nastąpił zabór tych okolic pomiędzy Notecią i Dragą przez margrabiego brandebur-skiego, który, jak widać z przytoczonego miejsca kontynuatora kroniki Boguchwała, spowodował oderwanie tej okolicy od duchownej jurysdykcyi biskupa poznańskiego¹¹). Dłużej utrzymała się ona na wschód od Dragi, gdzie rozciągała się tak daleko na północ, jak daleko tam w ogóle sięgało panowanie polskie, t. j. aż do Tempelburga i okolicy. Jeszcze w r. 1291, 18. listopada, Bernhard, dictus de Küsten, praeceptor armorum militiae templi per Polo-niam Slaviam, wydał przywilej, w którym uznaje, iż obowiązuje się płacić dziesięcinę ze wszystkich dóbr, darowanych jego zakonowi około Tempelburga przez księcia Przemysława, biskupowi poznańskiemu, rocznie w dzień św. Marcina brandeburski solidus z każdego łanu (man-sus), który się nie uprawia pługami, zakonowi¹² ¹³). Zatem biskup poznański pozostał w posiadaniu tych okolic między Notecią, Dragą i Kuddową, nawet i po przejściu pod brandeburskie zwierzchnictwo. Margrabia Waldemar ułożył się z Andrzejem, biskupem poznańskim w r. 1812 o dziesięciny, należne temu ostatniemu w tych okolicach45¹²); jeszcze w r. 1887 przy ułożeniu księgi ziemskiej Neu-marktu te ostatnie należały do dyecezyi poznańskiej, która na wschód od Kuddowy graniczyła z gnieźnieńską.

Szereg następstwa biskupów poznańskich, tak jak go spisał Długosz w ich Yitis, wydanych przez Tretera, potrzebuje jeszcze niejakich sprostowań. Dla tego też udzielam tu parę notât, które mi się dostały wypadkiem.

1. Dług. str. 586 mówi, iż w r. 1177—1186 biskupstwem rządził biskup Arnold. Lecz w przywileju księcia Władysława z r. 1181, 26. grudnia, pomiędzy świadkami znajduje się Paweł, episc. poznan. (Przywilej odnowiony w r. 1258, ten ostatni znajduje się w nadprezydyąlnem archiwum w Poznaniu), a ów Arnoldus pozn. episc. ukazuje się jeszcze w r. 1209 jako świadek w przywileju Władysława Odonicza ; por. Wohlbrück, Geschichte von Le-bus I str. 14—15.

2. Dług. str. 609 twierdzi, iż biskup Paweł bezpośrednio po Filipie w r. 1209 objął zarząd i rządził aż do 1242. Lecz 1212 r., jak widać z przywileju u Wohl-brücka I str. 56 Piotr biskup poznański został w Mstowie wyświęcony przez Henryka, arcybiskupa gnieźnieńskiego.

8. Dług. str. 952 kładzie wybór Boguchwała II, autora znanej kroniki pod r. 1242. Jednak występuje on już jako biskup pomiędzy podpisami świadków na przywileju 1. sierpnia 1240 r. u Raczyńskiego Cod. dipl. (ten sam przywilej znajduje się w księgach kopij archiwum kapitulnego w Poznaniu).

4. Dług. powiada, iż biskup Mikołaj rządził od 1265 do 1278. W Cod. Raczyńsk. znajduje się przywilej wydany w r. 1276, w którym poświadcza sprzedaż dóbr przez Wratysława, kapelana Międzyrzeckiego klasztorowi para-dyzkiemu.

5. Dług. str. 890 czas rządów Andrzeja I stawi między r. 1298 a 1812. W księdze kopii archiwum kapitulnego poznańskiego znajdują się przywileje z lat 1814? 11. stycznia, w jednym z których Władysław Łokietek nadaje biskupowi poznańskiemu Andrzejowi prawo bicia monety w Słupcy, w drugim z tejże daty i miejsca potwierdza zamianę dóbr arcybiskupa Andrzeja, nakoniec w trzecim z r. 1316 in dominica judica me Władysław d. g. haeres Poloniae za wierne służby biskupa poznańskiego Alberta, nadaje różne swobody mieszkańcom jednej wsi jego.

6. Dług. str. 975 umieszcza śmierć biskupa Doma-rata pod r. 1320. Lecz biskup ten wydał jeszcze przywilej w r. 1322, 10. lutego. (Dogiel. IV n. 50).

2. Arcybiskupstwo gnieźnieńskie było ufundowane w r. 1000, podczas bytności cesarza Ottona III w Gnieźnie przez niego i przez Bolesława Chrobrego, jak tego dowiódł Friese w swej Historyi kościoła w T. I. Zaraz pierwszy arcybiskup Gaudenty otrzymał sufraganów brata świętego Wojciecha, biskupów krakowskiego, wrocławskiego i kołobrzeskiego, biskupstwo zaś poznańskie przez dłuższy czas pozostało pod władzą arcybiskupa magdeburskiego. Jak długo utrzymywał się ten związek, nie da się oznaczyć z pewnością. Długosz (Vitae episc. Poznan, ed. Treter str. 359 i w Historyi swej na str. 360) podaje, że Wawrzyniec był pierwszym biskupem poznańskim (Laurentius) wyświęconym przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Marcina. Znowu z drugiej strony jest rzeczą pewną, iż jeszcze w r. 1133 arcybiskup magdeburski Norbert otrzjunał potwierdzenie swych metropolitalnych praw nietylko nad Poznaniem, lecz nad wszystkiemi prawie biskupstwami polskiemi od stolicy papieskiej¹⁴). Lecz o ile arcybiskupi magdeburscy od tego czasu wykonywali swe prawa, nie wiemy dokładnie, zresztą można o tern powątpiewać zupełnie. W ogóle kościelna organizacya Polski w XI wieku nie musiała się jeszcze całkowicie ustanowić. Wypada to również z chwilowego wyniesienia Krakowa na arcy-biskupstwo, jak i z listu Grzegorza YII do księcia Bolesława polskiego z r. 1075 (Friese na in. m. I str. 130 do 132.) w którym papież uskarżał się na to: quod epis-copi terrae vestrae non habentes certum metropolitanae sedis locum, nec sub aliquo positi magisterio hue et illuc pro sua quisque ordinatione vagantes ultra régulas et décréta sanctorum patrurn liberi sunt et absoluti; deinde vero, quod inter tantam hominum multitudinem adeo pauci sunt episcopi et amplae singulorum parochiae, ut in sub-jectis plebibus curam épiscopalis officii nullatenus exequi aut rite administrare valent. Prawdopodobnie w skutek tych niedostatków papież Kalikst II wysłał w r. 1123 kardynała Egidyusza, biskupa tuskulańskiego, jako legata do Polski, który wtedy, jak widać z przywileju papieskiego z r. 1148 (Friese I str. 136) uporządkował granice dyecezyj i inne stosunki polskiego kościoła.

Jak daleko rozciągała się dyecezya arcybiskupstwa gniezneóskiego na południe od Noteci i na zachód ku Poznaniowi, zakomunikowaliśmy już przy wyjaśnieniu granic tego ostatniego biskupstwa. Zaś na północ Noteci rozciągało się dalej wraz z polskiem panowaniem i granice swe zachowała aż do czasów późniejszych. Tu Kuddow na zachodzie a koryto Brahy na północy i wschodzie tworzyły granicę. Przynajmniej Hammersztajn, Szlochów, Tuchel, Bandsburg, Łobżenica, Nakiel, były dekanatami dyecezyi gnieźnieńskiej, które stały pod archidyakonatem kamiń-skim.

Najstarsze przywilejowe świadectwo, które mogę przytoczyć co do wykonywania kościelnej jurysdykcyi arcybiskupa gnieźnieńskiego w tych okolicach jest z r. 1234, w którym arcybiskup Pełko 1. czerwca, pozostawia przy klasztorze lebuskim dziesięciny terytoryum Nakła (oryginał w nadprezydyalnem archiwum w Poznaniu). Takież prawo dziesięcin miało tu jeszcze Gniezno w r. 1288 (Damale-wicz, Vitae Archiepisc. gneznens. str. 173).

Dalszą granicę dyecezyi gniezneńskiej ku wschodowi mogę podać tylko ogólnie, po części z wyżej przytoczonego kościelnego podziału arcybiskupstwa, po części z po-dobnegoż dotyczącego biskupstwa kujawskiego, pochodzącego również z 13. wieku. Ten ostatni znajduje się u Da-malewicza, Vitae Wladislawiensium Episc. Cracoviae 1642.

Między Nakłem a Bydgoszczą, która należała już do biskupstwa kujawskiego, granica szła na południu Noteci i ciągnęła się południowo aż do jeziora Gopła tak, iż krom Bydgoszczy należały do biskupstwa kujawskiego dekanaty inowrocławski i kruszwicki. Na południe od Gopła Samal-no, Kłodawa, Kutno były już pogranicznemi dekanatami Gniezna, gdy tymczasem Radziejewo, Brześć, Kowal, należały do ostatniego biskupstwa. Potem aż do Pilicy szły pograniczne gnieźnieńskie dekanaty: Łowicz, Skierniewice i Kawa, na południe od Pilicy aż do rzeczki Radom, wpadającej pod Ryczywołem do Wisły i stanowiącej podług Długosza str. 14 granicę dyecezyi krakowskiej i gnieźnieńskiej : Przytyk, Skrzynna, Opoczno, Żarnów, Kurzelów i Małogoszcz. Ostatni ten już był najdalej na południe wysuniętym ku Krakowowi; albowiem szereg dalszych pogranicznych dekanatów Gniezna : Radomsk, Brzezina i Wieluń ciągnie się na północo - zachód do Krotoszyna pomiędzy którym a Krobią stykała się ona z dyecezyą poznańską.

Co się tycze chronologii arcybiskupów gnieźnieńskich zauważymy, iż w przywileju 26. kwietnia 1177 r. (u Bü-schinga, Urkunden des Klosters Leubus str. 16), pomiędzy podpisami świadków znajduje się Lisdek, Archiepiscopus Knizensis, gdy podług zwykłych wykazów urząd ten spełniał Piotr III od r. 1172—84. Potem przywilej 10. lute-go 1298 (u Jabczyńskiego Archiwum teologiczne 1, str. 98—94) wspomina o Filipie, arcybiskupie gniezneńskim, którego imienia braknie w zwykłych spisach, w których Henryk II następuje natychmiast po Jakóbie II od 1281 do 1818. Ten ostatni znajduje się w przywileju Damale-wicza (str. 170) już 25. kwietnia 1293 jako arcybiskup.

3. Biskupstwo krakowskie. Dawniejsze zdania, przypisujące za Długoszem ufundowanie tego biskupstwa Mieczysławowi, a po części podniesienie go na arcybiskup-stwo, zbite są już przez Friesego tak, iż dalsze poszukiwania są zbyteczne. Najgłówniejszym dowodem tego, iż biskupstwo krakowskie założonem zostało w r. 1000 podczas bytności cesarza Ottona III w Gnieźnie, jest w części świadectwo Thietmara merseburskiego str. 12, od którego przeszło do saskich kronikarzy i annalistów równie też i do kroniki magdeburskiej u Mejboma, po części zaś i ta okoliczność, iż za czasów księcia Mieczysława ani Kraków, ani późniejsza Małopolska nie należały do monarchii Piastów, a zatem Mieczysław nie mógł tu fundować biskupstwa. Dopiero Bolesław Wielki oderwał te ziemie wraz z Krakowem i Górnym Szląskiem od Czechów w r. 1000, którzy prawdopodobnie opanowali je już przed r. 973. Przynajmniej w piśmie erekcyjnem dla biskupstwa praskiego, które zresztą posiadamy tylko w ponawiającym przywileju Henryka IV z r. 1086 u Cos-masa w Scriptor rer. bohemie. (1. str. 168—69), rzeki Styr i Bug są wschodnią granicą dyecezyi, a miasto Kraków ze wszystkiemi doń należącemi ziemiami jest włączo-nem do niej tak, iż o istnieniu osobnego biskupstwa krakowskiego przed r. 1000 nie może być mowy. Owo zdobycie Krakowa przez Bolesława Wielkiego, oraz rozcią-gnienie praskiej dyecezyi razem wzięte dowodzą dawniejszego panowania Czechów w tych krajach.

Z historyków polskich nowszych czasów, Naruszewicz w tomie IV str. 247, w uwadze, owo rozpościeranie się dyecezyi praskiej, a Joachim Lelewel w osobnym artykule „O zdobyczach Bolesława Wielkiego“ (w Tygodniku Wileńskim. Vol. III. 1816 str. 1 i nast.) uznali panowanie Czechów nad Krakowem i otaczającą go ziemią, tylko granice tego panowania posuwa Lelewel za daleko (por. uwaga 8 str. 148). Jeśli zaś Palacky (Histo-rya Czech I str. 227) twierdzi, iż i Bandtkie „po długim oporze“ przyjął zdanie Lelewela, to zdanie to na niczem nie jest oparte. Kaczej w ostatniem wydaniu Bandtkiego „Dziejów narodu polskiego“ 1835 I str. 123—27 znajdujemy dość silną polemikę z Lelewelem, opierającą się głównie na tern, iż z jednej strony książęta czescy owego czasu nie byli tak silni, aby czynić zabory zewnętrzne, z drugiej zaś, iż ów przywilej Henryka IV dowodzi tylko sprzyjania jego marnym pretensyom Czech do Szląska i Chrobacyi. Pierwszy zarzut zdaje się mało uzasadnionym. Jeśli bowiem Bandtkie mówi o podziale Czech na wiele drobniejszych niezależnych księstewek, to takowe, jak o tern wie dobrze sam Bandtkie, już w X wieku zostały zniesione i rodzina Przemysławów była jedyną podówczas panującą w Czechach. Okoliczności zaś, które zmusiły św. Wojciecha opuścić ziemię ojczystą, nie wskazują wcale, jak to mniema Bandtkie, na to, aby chrześcijaństwo w owym czasie w Czechach było zachwianem, lub aby w ogóle zamieszanie panowało w kraju, lecz dowodzą tylko z jednej strony, iż spełnianie wielu przepisów rzymskiego kościoła, nie bacząc na ogólne przyjęcie chrześcijaństwa, nie było tam jeszcze podówczas przeprowadzonem, a z drugiej, iż władza książęca nie była jeszcze w stanie powściągać gwałtów możniejszych w kraju osób.

Lecz czy taki stan rzeczy przeszkadza zdobyczom zewnętrznym? Przeciwnie, takowe są najwłaściwszemi w takich chwilach środkami do zajęcia możniejszych, albowiem wojna była głównym żywiołem i przyjemnością ich życia, i do podniesienia powagi książęcej. Ponieważ nie mamy żadnych powodów do przypuszczenia, iżby taki stan rzeczy w Czechach zmienił się w krótkim przeciągu lat między 983—999, w końcu zaś X wieku, czemu nawet nie może zaprzeczyć Bandtkie, książę czeski był w posiadaniu Krakowa, a zatem i ziemi szląskiej, leżącej między Czechami a Krakowem, to nie widzimy powodów, dla czegoby ta zdobycz, która rzeczywiście miała miejsce w końcu X wieku, nie mogła mieć miejsca i dwoma dziesiątkami lat wcześniej. Drugi zarzut Bandtkiego — iż ów przywilej dla biskupstwa praskiego, umieszczony przez Cosmasa w jego kronice, chociaż mógł być rzeczywistym, atoli treść jego nie jest wyjętą z żadnego dawniejszego erekcyjnego pisma, lecz jest zmyśloną na korzyść Czech— na pierwszy rzut oka ma niejakie pozory prawdy. Istotnie książę czeski Wartysław długo znajdował się w ścisłych stosunkach z cesarzem Henrykiem IV, jego brat Jaromir, biskup praski, czas niejaki był kanclerzem cesarstwa i sam książę w r. 1086 został przez cesarza wyniesionym na króla czeskiego (w kwdetniu) ; stosunki takowe mogą nasuwać istotnie myśl, iż cesarz Henryk przy wydawaniu przywileju więcej kierował się względami swe-mi na Czechy, niż treścią dawniejszego przywileju, który wznawiał. Lecz zważywszy, iż biskup Jaromir przy tej okazyi dążył tylko do tego, aby przyłączyć do swej dye-cezyi biskupstwo morawskie, które po upadku swem przy rozpadnięciu się wielkiego morawskiego państwa przed dwoma wiekami, wznowionem zostało (1062) w Ołomuńcu przez księcia Warty sława ; że przy ścisłych przyjacielskich stosunkach, jakie podówczas istniały między Czechami a książętami polskimi, a oraz między nimi a Henrykiem IV nie można przypuszczać jakiegokolwiek zniesienia biskupstwa krakowskiego lub wrocławskiego, upada zatem wszelki powód do jakiegokolwiek faworyzowania Czech ze szkodą Polski; że nakoniec nader wielka rozległość nowego na krańcach chrześcijaństwa fundującego się biskupstwa, stwierdza się zwykłą dziejową analogią; to można mniej od Bandtkiego powątpiewać, iż ów przywilej odnowczy Henryka istotnie ma za podstawę dawniejszy list erek-cyjny, że tedy nie można przypuszczać istnienia biskupstwa krakowskiego przed r. 1000, a zatem przed zajęciem tych krajów przez Piastów.

W dalszej historyi biskupstwa, mniemam, chwilowe wyniesienie biskupstwa na arcybiskupstwo, przez biskupa Aarona, opata tynieckiego, dla uzyskania praw metropolitalnych nad całą Polską, jest rzeczą dziejowo bardzo ciemną. Wprawdzie Naruszewicz i Friese, jakeśmy to zauważyli, odrzucili doniesienie Długosza, iż Kraków od razu był arcybiskupstwem, jednak oni widocznie przychylają się do zdania, jakoby biskup Aaron w r. 1046 rzeczywiście był przez Benedykta IX wyniesiony na arcybiskupa wszystkich polskich kościołów.

Nie mogę podzielać tego zdania, albowiem raz cała historya Aarona wydaje się nader podejrzaną, powtóre bulla Benedykta IX, czyniąca go biskupem, jest zmyśloną, a po trzecie sprzeciwia się jej proste świadectwo Brevis chroń. Cracoviae, w której u Sommersberga 1.1. II str. 79 znajdują się wyrazy: 1059 Aaron , abbas Thineciensis a sede Apostolica postulatus in cracoviensem Episcopum Bomae consecratur. Długosz,*) główne źródło tej historyi,

*) Przed nim istotnie Annal, crac. maj. w gdańskiem wydaniu Gallusa podają, pod r. 1046 notatkę : Aaron Monachus Tyniciensis in episcopum cracoviensem postulatur et assumptus est per Benedictum Papam IX consecratus Archiepiscopatus privilegio insignitur a. 1059. Aaron Episcopus Cracoviensis moritur, post quem Żula, cognomine Lampertus in Episcopum ordin. Iste Żula neglexit petere insignia Archiep. Gdy w obu miejscach Aaron i Żula zwani są, tylko biskupami, to notatki o wyniesieniu Krakowa na arcybiskupstwo i o utracie tego dostojeństwa mog% być dziełem późniejszej ręki.

który i bullę tę komunikuje w wyciągu, donosi w trzeciej księdze swej Polskiej historyi na str. 228, iż Kazimierz Mnich założył klasztor tyniecki w r. 1044 w pobliżu Krakowa, osadził w nim Benedyktynów z Clugny i Francuza Aarona zrobił pierwszym opatem. Gdy potem w r. 1045 czy 1046 umarł arcybiskup krakowski Rachelinus, Kazimierz mianował następcą jego Aarona, a Benedykt IX utwierdził go w sposób następny: „pro reverentia beati Petri, prin-cipis Apostołorum, sub cujus velamento te staturum con-stituisti, et pro amore régis Poloniae Caroli alias Casimiri Domini vestri ejusque conjugis Mariae eorumque filii Bo-leslavii et pro honore totius regni Poloniaé statuimus, stabilimus, dicamus et benedicimus in perpetuum in ec-clesia et civitate Cracoviensi esse Archiepiscopatum et Metropolim. Cui subjicimus omnes omnium episcopatuum, qui in toto regno Poloniae sunt, parochias ut Archiepis-copali more praesideat universis. Tibi quoque et succes-soribus tuis pallium de corpore beati Petri sumptum con-cedimus, diebus solennibus a jure institutis deferendum.“ Tak tedy godność arcybiskupia przez niedbalstwo następców Aarona, została znów odjętą od biskupstwa krakowskiego.

Naprzód, co się tyczy fundacyi klasztoru tynieckiego przez Kazimierza i mianowania Francuza Aarona pierwszym jego opatem, to już pierwsza część życia Aarona jest nader podejrzaną i prawdopodobnie zawdzięcza swój początek wiadomemu podaniu, jakoby Kazimierz przed objęciem władzy był mnichem w Clugny— co zresztą zbi-tem było zupełnie już przez Naruszewicza. Już Mabillon w swoich Annales Ord. Benedict. IV str. 898 nazwał podanie to res obscura, i sam właściwie nie zapuszcza się w zbijanie jego. Klasztor tyniecki nie bacząc na stanowcze twierdzenie Chronica Polonorum u Stenzela Script, rer. siles. I str. 11 i Chroń, princ. poi. tamże str. 58, jakoby Kazimierz był jego fundatorem i sprowadził doń mnichów z Lüttichu, według wszelkiego prawdopodobieństwa został już ufundowany przez Bolesława Wielkiego. W przywileju z 26. maja 1229, w którym Grzegorz IX bierze go w swą opiekę i uporządkowuje wiele jego okoliczności (u Szczygieł. Tinecia str. 142—145) stoi: liber-tatem, quam clarae memoriae Boleslaus rex Poloniae et Judith regina uxor ejus vestri monasterii fundatores, con-cesserunt, zkąd wypada, iż podówczas Bolesław Wielki nawet przez samych zakonników uważany był za fundatora. Jeśli tedy w przywileju kardynała Egidyusza z r. 1123 (tamże str. 138), którym stwierdza prawme stosunki tego klasztoru, stoi: quae omnia eidem ecclesiae a Vla-dislao rege et Juditha regina concessa esse praefatus dux (sc. Bolesław III) testabatur et a se et ab omnibus avis pro avisque suis reverenter custodita, to może imię Władysław być tylko błędem wydawcy i przepisywacza ; przypuszczenie, stwierdzające się jeszcze tern, iż Bolesław nie mógł nazywać swego ojca avus, ani też mówić o zachowywaniu tych praw przez swych pro avi, jeśli te prawa nadane zostały klasztorowi dopiero przez jego ojca i matkę.

Jeśli tedy Bolesław Wielki jest fundatorem klasztoru tynieckiego, to Kazimierz nie mógł zrobić Francuza Aarona pierwszym w nim opatem a zatem cała pierwsza część opowiadania Długosza jest niesprawiedliwą. Bulla Benedykta IX w r. 1046 pokazuje się zupełnie fałszywą, jeśli zważymy, iż Benedykt IX w r. 1046 dawno sprzedawszy swą godność Grzegorzowi, oddalił się z Rzymu, że zupełna nieznajomość arcybiskupstwa gnieźnieńskiego i praw jego, jakto widać z ułamku bulli, nie mogła przecież mieć miejsca na dworze papieskim. Nakoniec objaśnienia, które starali się nadać Naruszewicz i Friese okolicznościom, w skutek których Aaron został arcybiskupem, tak są sztuczne i tak bardzo hypotetyczne, iż nie mogą wesprzeć opowiadania

Długosza. Dopóki w archiwach krakowskich nie znajdzie się należytych dowodów o chwilowem wyniesieniu biskupstwa krakowskiego na arcybiskupstwo, należy poniekąd odrzucić to mniemanie.

Co do chronologicznego następstwa biskupów krakowskich, dla pobudzenia do dalszych poszukiwań robię uwagę, iż Brevis Chroń, cracov. u Sommersberga na in. m. podaje jako rok śmierci biskupa Roberta 1148, tymczasem Starowol-ski, Vitae antistit. cracov. 1658 fol. str. 87 powiada, iż biskup Mateusz nastąpił po nim jeszcze w r. 1144. Że Mateusz był już biskupem w r. 1148 dowodzi tego przywilej z tegoż roku na fundacyę św. Wincentego w Wrocławiu, którą przytacza Stenzei, Script, rer. siles. I str. 158. Rok wstąpienia biskupa Getki (Gedeon) podają Ann. crac. maj. w gdańskiem wydaniu Kadłubka zamiast 1166 jak u Starowolskiego, r. 1161. Co się tyczy biskupa Pełki, który podług Starowolskiego miał rozpocząć rządy w r. 1186, Brev. Chroń. crac. dają notatki na str. 82: 1187 Fulko ab Urbano Papa in Episcopum consecratur ; zaś Annal, cracov. kładą to pod r. 1188. Co się tyczy złożenia urzędu przez biskupa Wincentego Kadłubka, Sta-rowolski, Ossoliński w znanej swej o nim rozprawie i prawie wszyscy inni kładą ją pod r. 1218. Już Naruszewicz VI str. 189 nota I zrobił uwagę, iż miało ono miejsce dopiero w r. 1228, lecz nie przytoczył żadnego dowodu na poparcie swego zdania, dla tego ja czynię uwagę, iż u Raynalda Annal, eccles. ad a. 1228 Nr. 82 przytoczone są dwa pisma Honoryusza III, podług których papież dopiero w tym roku zezwala biskupowi złożyć swą godność, a potem zaraz, dodając, iż takowa abdykacya może być zaliczoną do klęsk kościoła, rozkazuje mu mieć większe baczenie na zbawienie dusz, niż na swe swobodne rozmyślania.

Dyecezya biskupstwa krakowskiego rozciągała się ku północy po zachodniej stronie Wisły, aż do opisanych powyżej granic gnieźnieńskiej dyecezyi. Jak daleko sięgała ona na zachód ku granicom dyecezyi wrocławskiej braku dokładniejszych wiadomości nie mogę oznaczyć ; mogę tylko zaznaczyć, iż górno-szląski (Beuthen) Bytom podług Długosza lib. benefic. eccl. Crac. (u Nakielskiego, Miechovia str. 227) należał do Krakowa, i mała rzeczka Kozawa, zaczynająca się pod Bytomiem, a wpadająca pod Kozlinem do Odry, dzieliła dyecezye krakowską i wrocławską w wieku ХУ. (Cf. Długosz ed. Lips. str. 16). Na południu Wisły ciągnęła się dyecezya wraz z polskiem panowaniem z biegiem Dunajca aż do gór i obejmowała znany okręg Scepus (Spiż), gdzie Wisław, biskup krakowski, w r. 1234 potwierdził budowę kościoła Panny Maryi na żądanie wojewody krakowskiego Teodora. (Przywilej u Feyera, Cod. dipl. hung. III. 2 str. 416). Ku końcowi XIII i XIV wieku okręg ten po części został stracony dla krakowskiego kościoła, gdy arcybiskup Granu, podczas ówczesnych zamieszek, w których biskup krakowski trzymał stronę przeciwników Łokietka, parafie Lubomia, Gniazda, Letnika, Podolin, przyswoił sobie. (Podług Długosza, lib. benef. u Nakielskiego 1. 1. str. 241. Staro-wolscius 1. 1. str. 77—78.) Zdaje się, iż na wschodniej stronie Sanu biskup krakowski nie posiadał żadnych duchownych praw, gdyż przywilej papieski z r. 1373 (u Friesego, La métropolitaine de Leopol. 1758, 4, str. 21 do 23) wzmiankuje wyraźnie, iż w terra Lemburga ordi-naria jurisdictio należy do biskupa lebuskiego (patrz niżej Lebus). Jeśli zaś chcemy wyprowadzić wniosek z przywileju arcybiskupa gnieźnieńskiego Janisława i biskupa krakowskiego Nankiera, wydanego w r. 1320, V nonas Julii w Camenécia, z okazyi poświęcenia kościoła Maryi tamże i znajdującego się u Scrobissevius Vitae Archiepis-

dla

cop. Haliciensium. Leopoli 1628. 4., iż wtedy Kamieniec Podolski należał do dyecezyi krakowskiej, to wniosek będzie niesprawiedliwy, albowiem podówczas Podole nie było jeszcze zdobytem przez Polaków, z drugiej zaś strony owo Camenecia nie koniecznie ma znaczyć Kamieniec Podolski lecz prawdopodobnie miasteczko Kamienica nad Dunajcem, które, jak widać ze Starowolskiego 1. 1. str. 73—75, należało do biskupa krakowskiego. Nakoniec na wschód od Wisły ziemie sandomierska i lubelska podlegały jurysdyk-cyi biskupów krakowskich, której granice prawdopodobnie sięgały tak daleko, jak sięgało w ogóle na północo-wschód panowanie polskie, t. j. aż do Wieprza.

4. Biskupstwo kołobrzeskie. Ustanowienie tego biskupstwa przez Bolesława Chrobrego było wielokrotnie zaprzeczanem, lecz już Kannegiesser, Geschichte von Pommern I str. 295—308 dowiódł tak ważnemi dowodami tego, iż ja zadowalniam się tu wzmianką o głównych punktach tego dowodu. Doniesienie Thietmara (str. 92), iż cesarz Otton III przy ustanowieniu arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, pod jego władzę poddał biskupstwo kołobrzeskie : Reinbernum salsae Cholbergiensis ecclesiae episcopum, naturalnie stanowi podstawę dowodu. Potem Kannegiesser wspomina o tern, iż 1) Bolesław zhołdował był Pomorze już przed r. 997 i dla tego miał wszelkie powody rozszerzać tu chrześcijaństwo; 2) że najstarsi kronikarze polscy, jak Gallus str. 37, wyraźnie świadczą o tern, iż Bolesław nie tylko podbił osiadły tam lud, lecz i usiłował go nawrócić ; 3) iż Thietmar przy opisie czynności biskupa Reinberna ku nawróceniu pogan (str. 244) pisze: fana idolorum destruens incendit, et mare daemo-nibus cultum immissis, quatuor lapidibus sacro chrysmate perunctis et aqua purgans benedicta, novam domino om-nipotenti propaginém in infructuosa arbore— edixit, które to wyrazy same świadczą, iż czynność Reinborna miała

13

Keppel II.

miejsce na wybrzeżu morskiem, a zatem nie mogą, wskazywać na późniejszą czynność owego biskupa w Kijowie, jak to mniemają Mascov. Comment. IV str. 235 i Wagner Geschichte von Polen str. 82;    4) że bliższe oznaczenie

Kołobrzegu przez przymiotnik salsae nie łatwo może być od przepisywacza przerobionem z sanctae, gdyż sancta jest wyraz znany każdemu.

Trudno powiedzieć, jak długo istniało biskupstwo kołobrzeskie, w każdym razie musiało upaść bardzo prędko po śmierci Bolesława Chrobrego, gdy w ogóle ustała przewaga Polaków nad Pomorzanami i chrześcijaństwo straciło w nich opiekę przeciwko pogaństwu.

5. Biskupstwo płockie Długosz i jego następcy wymieniają pomiędzy biskupstwami, jakoby fundowanemi przez księcia Mieczysława natychmiast po jego nawróceniu; Boguchwał zaś przypisuje na str. 25 założenie jego Bolesławowi Wielkiemu. Po tem wszystkiem, cośmy dotychczas zauważyli we względzie kościelnej organizacyi Polski, wiadomość Długosza jest pod każdym względem fałszywą ; w braku prostych dowodów my musimy opierać się na Boguchwale.

Przez długi czas od swego założenia nosi ono nazwę biskupstwa mazowieckiego zamiast płockiego, zkąd wypada, dla jakich ziem było ono przeznaczonem. Pierwotny obszar tej dyecezyi nie da się oznaczyć, gdyż granice polskiego panowania na wschód od średniej Wisły i na północ od Bugu aż do XIII wieku nie są prawie określone. Ku północy zaś wcześnie już, wraz z rozpostarciem panowania polskiego po za Drwęcę, daleko sięgało biskupstwo, gdyż później należała doń tak zwana ziemia chełmińska. Granice jego można poznać z przywileju 5. sierpnia 1222 (u Dregera, Cod. dipl. pommern. str. 106) w którym Geszko, biskup płocki, ze swą kapitułą ustępują swe dobra i wszystkie świeckie i duchowne przywileje in Colmensi dominio Krystynowi, pierwszemu pruskiemu biskupowi. Granice te szły na wschodzie od Brodnicy nad Drwęcą, w prostej linii do Ossy i z biegiem jej do Wisły, korytem Wisły do góry aż do ujścia Drwęcy, a potem ciągnęły się po Drwęcy aż do Brodnicy. Gdy potem biskup Krystyn ustąpił wszystko, co tylko w ziemi chełmińskiej otrzymał od mazowieckiego księcia Konrada i biskupstwa płockiego zakonowi niemieckiemu, Geszko 18. marca 1280 (Dreger str. 186), również wydał nowy przywilej, w którym za zgodą kapituły wszystkie posiadłości, dziesięciny i prawa patronatu kościelnego w ziemi tej ustępuje zakonowi, zastrzegając jednak sobie, iż bierzmowanie, wyświęcanie opatów i inne sakramenta mają być brane z jego biskupstwa. Gdy potem znowu właściwe prawa biskupie nad ziemią chełmińską wróciły napo-wrót od biskupa Krystyna do biskupa płockiego, należy przypuścić, iż on takowe jeszcze w tym samym roku ustąpił po raz drugi pierwszemu, gdyż inaczej biskup Krystyn w przywileju, wydanym zakonowi w r. 1281 (Dreger str. 144), nie mógłby sobie zawarować episcopalis jurisdictio *). W każdym razie od tego czasu ziemia chełmińska została na zawsze oddzieloną od dyecezyi płockiej.

Co się tyczy chronologicznego następstwa biskupów płockich, zauważę, iż Andrzej, 18 biskup, nie mógł umrzeć w r. 1249, jak twierdzi Łubieński w swej Series episc. ploc. Cracoviae 1642, gdyż Wolimir, biskup kujawski, wydał w r. 1258 przywilej (Acta bor. III str. 261), w którym świadczy, iż widział przywilej, wydany przez płockiego biskupa Andrzeja XIII Cal. Decemb. 1257 r. Również i Tomasz XXII, biskup, nie umarł w r. 1270, jak podaje Lubiński. On VIII Idus Decemb. 1289 r. wydał przywilej, Acta bor. III str. 268, i jeszcze w r. 1292 r. otrzymał

*) Yoigt w swej Historyi Prus 2 str. 198, nie dotknął tej sprzeczności w trzech przytoczonych przywilejach.

13*

przywilej od Władysława Łokietka (Cf. Naruszewicz VIII str. 38 i 48 uwaga.)

6. Biskupstwo kujawskie według Długosza jak wszystkie inné polskie biskupstwa, ma zawdzięczać swe założenie księciu Mieczysławowi, podług Boguch. 1. 1. str. 25 zaś zostało założonem przez Mieczysława II, syna Bolesława Wielkiego. Było przedewszystkiem przeznaczone dla Kujaw — dlatego też i biskup w czasach dawniejszych częściej w przywilejach bywa nazywny episc. cuja-viensis niż wladislaviensis, i dopiero wraz z polskiem panowaniem rozszerzyło się nad większą, częścią dzisiejszych zachodnich Prus po lewym brzegu Wisły. W tej rozciągłości na północy granice jego stanowiły brzegi Bałtyku, na zachód po Łebie graniczyło ono z pomorskiem biskupstwem kamióskiem i arcybiskupstwem gnieznień-skiem, które otaczało je i od południa (por. granice dye-cezyi gnieźnieńskiej). Że ziemie pomerelskie już od połowy XII wieku należały do biskupstwa kujawskiego, dowodzą tego przywileje z lat 1148 (u Damalewicza, Yitae episc. Wladisl. Crac. 1642 str. 32, Preus. Sammlung I str. 371. Hartknoch. Preus. Kirchenhistorie str. 175—76) z roku 1198 (u Dregera Cod. dipl. pomer. str. 59) z r. 1215 u Ledebura (N. Archiv für die Geschichtskunde d. preus. Staates 2 str. 197).

Chronologiczny szereg biskupów kujawskich wymaga różnych sprostowań. Jako przyczynek do niego komunikuję: iż biskup Stefan nie mógł umrzeć, jak oznacza Da-malewicz, w r. 1197, gdyż w r. 1198 przykładał pieczęć do jednego przywileju (Dreger str. 59). Po biskupie Michale, który wedle Damalewicza umarł w r. 1258, musiał już wcześniej nastąpić Wolimir, gdyż już IV Kai. Décembr. 1257 wydał przywilej jako episcopus eccles. Wladislaviensis (wyd. u Yoigta Cod. dipl. prus. str. 109—111). Jeśli zaś u Ledebura na in. m. 2 str. 205 zrajduje się przywilej papieski z tajnego archiwum w Królewcu, który miał być pisany do biskupa kujawskiego Jakóba w roku 1246, to zdaje się, iż wiadomość ta jest błędną. W spisie Damalewicza imienia Jakóba nie napotykamy w XIII stuleciu, a krom tego posiadamy przywileje biskupa Michała z lat 1224, 1280, 1249 (por. Ledebur na in. m. 2 str. 199 i 200. Dreger, Cod. dipl. str. 135. Ledebur 2 str. 206), z których widać, iż nie było żadnego Jakóba w r. 1246 biskupem kujawskim, jeśli tylko nie było dwóch Michałów, z których jeden poprzedzał owego Jakóba, a drugi nastąpił po nim.

7. Biskupstwo lebuskie znalazło w zmarłym radcy wojskowym Wohlbrücku, tak znakomitego dziejopisarza, iż jego Historya Lebusza (Berlin 1829 we trzech tomach) może być nazwaną arcydziełem w tym rodzaju. Nie mogę się tylko zgodzić ze zdaniem Wohlbrücka, iż przed założeniem biskupstwa lebuskiego, istniało katolickie biskupstwo dla Czerwonej Kusi, które ztamtąd zostało przenie-sionem do Lebusza, gdy w czasie politycznego przewrotu obrządek katolicki upadł w tych stronach. Wpływ polskich książąt na Ruś czerwoną wzmaga się dopiero w ostatniej połowie XII wieku, przed tern wprawdzie przedsiębrali Polacy wyprawy wojenne w tamte strony, nawet robili chwilowe zabory, lecz o ciągłem stałem mieszaniu się do jej spraw, oraz szerzeniu katolickiego obrządku przed końcem XII i początkiem XIII wieku nie może być mowy. Dla tego to nie można dośledzić, jakie wypadki już przed rokiem 1133 — rokiem, w którym już istniało biskupstwo lebuskie, jak widać ze źródeł—mogły spowodować założenie katolickiego biskupstwa w Czerwonej Rusi. Daleko prawdopodobniej, iż związek między Lebu-szem a Czerwoną Rusią zawiązał się dopiero wtedy, gdy z jednej strony biskupi i kraj lebuski w pierwszej połowie XIII wieku srodze byli uciskani przez margrabiów brande-burskich i arcybiskupów magdeburskich, a z drugiej gdy wpływy książąt krakowskich w ziemiach czerwono-ruskich stawały się przeważniejszemi, i gdy oni równie jak Węgrzy starali się umocnić swój wpływ przez rozszerzenie katolickiego obrządku. Gdy zaś 1230—1240 Wawrzyniec, biskup lebuski, jak widać z wielu przywilejów, znajdował się w nader ścisłych stosunkach z Henrykiem wrocławskim, opiekunem Bolesława Wstydliwego krakowskiego, 81. grudnia 1282 znajdował się z nim w podróży do Krakowa, i jak widać z przywileju, podówczas biskupstwo lebuskie otrzymało bogate darowizny w dobrach około Opatowiec i w innych miejscach; a zatem nie wyda się nadto śmiałem przypuszczenie, iż wtedy mu dopiero przez tego księcia udzielone były prawa duchownej jurysdykcyi w pewnej części Rusi. W r. 1257 już od dłuższego czasu posiadali oni te prawa. Bowiem w jednej buli z tego roku, znajdującej się w poświadczonej kopii z Watykanu u hr. Raczyńskiego, papież Aleksander potwierdza biskupowi lebuskiemu duchowną jurysdykcyę w Czerwonej Rusi, którą mieli tam już on i jego poprzednicy, i której teraźniejszy biskup nie mógł wykonywać propter magnam diffusionem terrae ас perfidiam domino-rum ipsius nec non malitiam habitantium. Gdy potem rozszerzył się tam kościół katolicki za staraniem Dominikanów i Franciszkanów, a biskupi lebuscy jeszcze w XIV wieku mieli pretensye do wykonywania tam biskupiej jurysdykcyi, od samego Rzymu odebrali odprawę i wreszcie zrzekli się jej zupełnie.

DODATEK PIĄTY.

O ZDOBYCZACH BOLESŁAWA CHROBREGO NA POŁUDNIU I WSCHODZIE.

Wspomnienie o tych zdobyczach Bolesława Chrobrego znajduje się w Kadłubku 1. str. 99 : Hunnos seu Hun-garos Crovatios et Mardos (Moravos?) suo mancipavit imperio cf. Chroń. Pol. 1.1. 1 str. 10; sedem regni in Cra-covia constituit in medio terminorum obtentorum. Głownem źródłem jest Cosmas str. 66 cf. Dobner ad Ha-gec IV str. 456. Lecz z pewnością zdobycze te na wschód nie sięgały po za San i Wieprz. Wypada to ztąd, iż Włodzimierz Wielki już w r. 981 zdobył tak zwane grody czerwieńskie, Czerwień, Przemyśl i inne, a Bolesław Chrobry odebrał je od Rusinów dopiero w r. 1018, w tym zaś przeciągu czasu nie ma wzmianki o żadnych zdobyczach Polaków w tych stronach. Czerwień jest teraz lichą wioską, Czerniej o wem na południe od Chełmu, lub też podług innych Czerwieńskiem, niedaleko Komarowa w kilku milach od Zamościa. Por. Karamzin 1. str. 853. Uwaga 410. Wrotnowski. Powstanie na Wołyniu, Podolu i Ukrainie w r. 1831. Paryż 1837. str. 10. Przemyśl leży nad Sanem. Zatem Włodzimierz od 981—1018 panował i na zachód od Bugu, którą to rzekę za czasów Bolesława uznawano za rzekę pograniczną między Rusią a Polską. Gallus i Kadłubek wcale nie mogą być dowodem tego poglądu Naruszewicza IV str. 49. Pierwszy nigdzie wyraźnie nie wspomina o Bugu jako rzece granicznej, z niego raczej, gdyby był powagą w tej sprawie w ogóle można dowieść, iż według jego wyobrażenia granica szła na zachód od Bugu. Opisując wojnę między Bolesławem a Jarosławem donosi on na str. 47 : iż ten ostatni ścigał Bolesława w jego odwrocie : jam Poloniae finibus propin-quantem i wydał mu bitwę nad Bugiem. Zatem Bolesław nad Bugiem nie doszedł był jeszcze do granicy, on tylko zbliżał się do niej ; Kadłubek także mówi o tej samej bitwie nad Bugiem (str. 101). Lecz o kilka wierszy niżej opowiada on o innem spotkaniu między Polakami a Rusinami, nad pograniczną rzeką et interjectu cujusdam flu-minis, qui régna limitabat, castra ex opposito metantur. Jeśliby Bug, o którym tylko co wspominał, był rzeką graniczną podług jego zdania, to nie można dostrzedz, dla czego w drugim miejscu nie wspomina go. Granice te w okolicach Wieprza i Sanu nawet w następnych czasach pozostały granicami między Polską a Rusią, okoliczność, która potwierdza, jeśli nie udowadnia naszego zdania. Województwa Krakowskie, Sandomierskie i Lubelskie nigdy nie posuwały się dalej na wschód; dyecezya Biskupstwa Krakowskiego — założonego przez Bolesława natychmiast po zdobyciu Krakowa — nie sięgała nigdy dalej na wschód; Lublin był zawsze najdalej na wschód leżącym archidyakonatem na północy dyecezyi, równie jak Sandecz na południu. Nakoniec rzeki te i dziś jeszcze są granicami mowy polskiej i czerwono-ruskiej. Co się tyczy Wieprza ja mogę się tu tylko odwołać do ustnego podania krajowca; co się zaś tyczy Sanu między innemi na dziełko Adama Kłodzińskiego, o pograniczu Polski i Rusi w okolicy ujścia Wisłoku do Sanu, która się znajduje w wydawanych przez Bandtkiego „Rozmaitościach naukowych w Krakowie 1829. 2 str. 96.“ — 2) w Górnym Szląsku zdaje się polskie panowanie w owym czasie nie sięgało dalej jak do rzeczki Cinna (Pszzinna). Dzisiejsze księstwo Opawskie i znaczna część okręgów leobszyc-kiego i raciborskiego należały później bardzo długo do

Morawii, a że to musiało być i za czasów Bolesława jest rzeczą prawdopodobną, gdyż z jednej strony później owa rzeczka stanowiła granicę dyecezyj Wrocławskiej i Oło-munieckiej, a z drugiej i dziś jeszcze można tu rozróżnić podział mowy morawskiej i szląsko-polskiej. Por. Stenzel Script, rer. siles. 1. str. 74 not. 4 i Schlesische Provinzialblätter. Jahrgang 1888 str. 404 i nast. 8) Wiadomości dawniejszych kronikarzy o zdobyczach Bolesława na południe od źródeł Wisły aż do Dunaju, zawierają się w nader ogólnikowych wyrażeniach. Gallus str. 81 : Nam quid non ipse Hungaros frequentius in certamine superavit, totamque terram eorum usque Danubium pro dominio mancipavit. Kadłubek 1. str. 99: Hunnos seu Hungaros, Cravatios et Mardos gentem validam suo mancipavit im-perio. Boguch. u Sommersberga II str. 25 : Nam rex prae-fatus Boleslaus cum metas Poloniae in Kyow, quod est Bussiae, Metropolis et Zissowa ас Dambino fluvius Hun-gariae--statuisset. Chroń. Pol. 1. str. 9, pomiędzy lu

dami podbitemi przez Bolesława wymienia i Pannonios i pisze na str. 10: Ejus termini fuerunt ab oriente Kyow; ab occidente Sals fluvius—a meridie Danubius. — Chroń. Princ. Pol. str. 55 przepisała pierwszą dosłownie. Przytoczone przez Lelewela w Tygodniku Wileńskim II str. 55 Yita S. Stefani podaje ówczesne granice Polski i Węgier następnym sposobem: Nam termini Polonorum ad littus Danubii ad civitatem Strigoniensem (Gran) terminabantur. Dein Magriensem civitatem (Agra, Erlau) ibant, dein in fluvium, qui Tizia (Theis) nominatur cadentes, regirabant juxta fluvium, qui cepla nuncupatur, usque ad castrum Galis (?) ibique inter Ungaros, Ruthenos et Polonos finem dabant. To ostatnie wyjaśnia Lelewel tak : od Cissy przed Tokajem po górze Bodrog około Zemplina i Urany i dalej do góry Topoli, lub Topliji t. j. Cepli.

DODATEK SZÓSTY.

O STANOWISKU MIECZYSŁAWA I BOLESŁAWA CHROBREGO WZGLĘDEM NIEMIECKIEGO PAŃSTWA.

Przedtem już zrobiłem uwagę, iż wizerunek polsko-niemieckich stosunków za czasów Mieczysława i Bolesława polega tylko na wiadomościach niemieckich kronikarzy, gdyż polscy aż do Długosza milczą o nich prawie zupełnie. Pamięć o tych walkach zapewne u Polaków dochowała się aż do czasów późniejszych, lecz z jednej strony doszła do nas prawie tylko jako notatka, z drugiej zaś oddana nakształt podania. Gallus ed. Bandtkie В 5 zawiera tylko wyrazy: indomitos vero tanta virtute saxones edo-muit — qui in flumine sale in medio terrae eorum meta ferrea fines Poloniae terminavit. Notatkę tę powtórzyli i późniejsi Kadłubek I str. 99 i Chronic, princ. Pol. u Som-mersberga II str. 27. Boguchwał tamże str. 25 jeszcze rozszerza: Nam rex praefatus Boleslaus cum metas Poloniae in Kyow, quod est Russiae metropolis et Zissowa ас Danubio fluvios Hungariae ас Croatiae et Zalavam flu-vium versus partes Diringiae ac mare septentrionale sta-tuisset, viriliter recuperando, per suos progenitores de-perditas, aedificat castra Regnorum suorum et resistantia iminicorum suorum ; et praecipue in ripis fluviorum Zalava et Albea, ultra quam Albeam versus Vestualiam aedificavit quoddam castrum Bremo.... Komentator Kadłubka wypisał dosłownie to miejsce, jak i inne. Długosz 1. str. 137—150 wprawdzie dokładnie wzmiankuje o polsko-czeskich stosunkach, lecz wiadomości jego, jak to już wykazał Dobner ad Hagec są po większej części wzięte z kroniki Cosmas’a, a zatem w obee porządnego doniesienia Thietmara nie mogą same z siebie mieć żadnej powagi.—Mathias de Mechov. Chronić. Pol. ed. Cracov. 1521 fol. str. 27, równie jak i Kromer ed. Coloniae 1589 str. 37 w istocie rzeczy zgadzają się z Długoszem. Ten ostatni mniej jeszcze donosi o wielorakich walkach Bolesława z Niemcami. Tom 1. str. 160 pod r. 1012, wspomina on, iż Bolesław napadł Sasów, ne animi militum ex quiete hebetarent. Podług jego opowiadania, Sasi wraz ze swem mieniem schronili się do lasów, Bolesław splondrował kraj nie spotkawszy oporu aż do Sali, wbił w tę rzekę żelazne słupy na pamięć swego zwycięstwa i od tego czasu pozostał panem całej ziemi słowiańskiej aż do brzegów morza. Mathias de Mechow, str. 29 zgadza się zupełnie z Długoszem. Kromer dodaje jeszcze: ita ut Meidebur-gum, Misna Hiltenseimum, Mechelburgum insignia oppida exitiali ilia quasi in undatione et incendio Polonorum consumerentur. — Zatem nie ma się czemu dziwić, jeśli późniejsi polscy dziejopisarze zaprzeczali wszelkiej zale-.żności ich książąt od Niemieckiego państwa. — Joh. Schulz, prof, w akademickiem Gimnazyum w Gdańsku napisał nawet dzieło dość grube in quarto w r. 1694 w swem ro-dzinnem mieście pod tym tytułem: Tractatus historico-politicus de Polonia nunquam tributaria, za co mu nada-nem zostało polskie szlachectwo. Por. Bentkowski Histo-rya literatury polskiej w Warszawie i Wilnie 1814. T. II. str. 759. Nawet Naruszewicz, w ogóle stojący nieskończenie wyżej od wszystkich swych poprzedników pod względem bezstronnej krytyki usiłuje ile możności usunąć zhoł-dowanie Mieczysława przez Gerona. Pisze on Yol. IV str. 11: „wreszcie imię i potęga Ottona W. Włochom, Wę-drom i Słowianom straszna, dzierżawy za Odrą Polaków przemocy niemieckiej przyległejsze, do tego podejrzane zawsze z Czechami, Węgrami i Businami wzrastać w tymże czasie poczynającemi sąsiedztwo, mogło być Mieczysławowi pobudką do szukania przyjaźni cesarskiej, przez podarunki i jakąkolwiek przysługę w ludziach wojennych, co Niemcy przez chlubę za poddaństwo wzięli.“ W uwadze dodaje on „wyrazy Dytmara na kilku miejscach są nader chlubne i pochlebne, ażeby się z nich poddaństwo jakie wnosić mogło“. Przypuszcza on, że z tego wszystkiego to tylko wnosić można: „iż Mieczysław dla utrzymania spokojnego krajów słowiańskich za Odrą, aż do ujścia w tę rzekę Warty, był niejako częścią państwa Rzymsko-Nie-mieckiego; że się obowiązał z tych krajów tak, jako inni książęta i hrabiowie sascy dawać cesarzowi wojskowe posiłki i że czasem przybywszy na zjazd niemiecki, który się nazywał Curia, jako należący ad corpus imperii niektóre dary ofiarował cesarzowi. Wielbłąd oddany w podarunku Ottonowi, był to podobno znakiem takiego poddaństwa, jak mulica biała neapolitańska albo sokoły maltańskie“. W jakie sprzeczności popadł Naruszewicz tym wywodem, jak bardzo wszystko to jest chwiejnem, przez wstawienie wyrazów „niejako“ i „podobno“, przez porównanie z saskiemi książętami, stosunku Neapolu do stolicy apostolskiej wstawionych tu, pozna łacno bez dalszych wyjaśnień każdy nieuprzedzony. Zaznaczony w tekście stosunek polskich książąt do cesarstwa wydaje mi się jedynie sprawiedliwym, —jak z często przytaczanych słów Dietmara tak i z całego biegu dziejów. Nie można myśleć o nadaniu rycerstwa przez uderzenie mieczem z wyrazów miles efficitur, lecz nader jest zajmującem dostrzedz, iż polski kronikarz Gallus również używa wyrazu miles dla oznaczenia stosunku zależności. W miejscu, w którem mówi o zwyciężeniu Zbigniewa przez Bolesława (str. 218) zamyka on swe doniesienie wyrazami: Tunc a fratre Ma-soviam retinere, sicut miles, non ut dominus impetravit. A zatem przed tą walką Zbigniew posiadał Mazowsze niezależnie. Zresztą gdyby było inaczej, jak chce Naruszewicz, stanowisko polskich książąt rzeczywiście było podo-bnem do tego, w którem znajdowali się książęta sascy „i gdyby cesarz wszystkie prawa, które mu przysługiwały w Saksonii faktycznie wykonywał w Polsce, to zależność Polski w owych czasach byłaby daleko ściślejszą, niż to było w rzeczy samej“. Bandtkie w swych „Dziejach narodu polskiego“ wydanie 3. 1835. T. 1. str. 130 powiada bez ogródek, iż polscy książęta owego czasu uznali „zwierzchnictwo“ cesarza (Mannschaft). Jeśli zaś on wyrazy Thiet-mara, usque ad War tam fluvium tributum solventem gorliwie podnosi, i ostro broni niepodległości reszty ziem polskich, to podział ten jest całkowicie zbytecznym, gdyż stosunek książąt do cesarza był czysto osobisty, i ten ostatni równie mało wywierał wpływu na zarząd wewnętrzny krajów, jak z tej tak i z tamtej strony Odry. (Por. Uwagę o zależności książąt czeskich str. 45. Uwaga 36).

DODATEK SIÓDMY.

O WYPRAWACH BOLESŁAWA CHROBREGO NA RUŚ.

Podany przez nas w tekście rys tych polsko-ruskich stosunków w r. 1018 polega głównie na Thietmarze jako spółczesnym str. 164—165 i Nestorze (Tłumaczenie Sze-rera str. 121). Najdawniejsze polskie doniesienia znacznie różnią się od nich. Gallus str. 43—51 wzmiankuje najpierw o bitwie nad Bugiem, w której według niego ruski książę Jarosław nie był obecnym, w kilku tylko wyrazach : eosque (sc. Ruthenos) primum armis resistere conantes non ausos commitere, sicut ventus pulverem ante suam faciem profugavit. Poczem według niego Bolesław pospieszył do Kijowa, i opowiada, iż książę ruski otrzymawszy wiadomość o przybliżaniu się nieprzyjaciela, rzuciwszy wędkę uciekł, tak, iż Bolesław nullo sibi resistente civi-tatem magnam et opulentam ingreditur. Zupełnie podobnie tylko nieco krócej opowiada i Kadłubek I str. 100 o biegu wyprawy. On także mówi : ipso Kuthenorum rege, non proelio quidem sed solo ignaviae mętu profligato, Bolesław zwyciężył. Boguch. II str. 25 z całej wyprawy podaje tylko wiadomość o cięciu w złotą bramę i słupach żelaznych bitych w Dnieprze na pamiątkę owego zwycięstwa przez Bolesława. Annal. Cracov. maj. w gdańskiem wydaniu Gallusa str. 84 zawierają tylko wyrazy : 1018 Bo-leslaus Buthenos superat et terras eorum vastavit, które powtarza tak zwane Brevis Chroń. Crac. u Sommersberga II str. 79. Chroń. Pol. równie jak Chroń, princ. Pol. nie zawierają nic własnego. Jeszcze bardziej są odmienne wiadomości o biegu tych stosunków po zajęciu Kijowa. Thietmar w miejscu gdzie mówi obszerniej o wyprawie (str. 264—265) ani jednem słówkiem nie wspomina o sposobie powrotu Bolesława do Polski. Lecz w drugiem miejscu (str. 289) powiada on przy zdarzeniu: hujus (Jaroslai) regnum praefatus dux (Boleslaus) postea cum exercitu invadens, generum suimet et fratrem ejus diu expulsum inthronisavit et hilaris rediit. Za wiadomością Nestora (str. 121) poszedłem w tekście, albowiem musiał on lepiej od Dietmara znać ruskie stosunki. Najdawniejsze polskie źródła różnią się od obu. Gallus opowiada : Bolesław przebył 10 miesięcy w Kijowie, a ligo obładowany skarbami powrócił. Za powracającym puścił się w pogoń zbiegły przedtem ruski książę z tłumami Kusinów, Pieczeniegów i Połowców i nad Bugiem napadł na polskie wojsko, lecz ono, pomimo to, iż większa część jego już była powróciła do ojczyzny, odniosło zwycięstwo. Od tego czasu, powiada on, Ruś długo była danniczą Polsce. Krom tego donosi on str. 57—61 jeszcze o innym wypadku z wyprawy ruskiej. Zdarzyło się — pisze — iż w jednym i tym samym czasie Bolesław wpadł do Rusi a ruski książę do Polski, nie wiedząc o sobie i postępując nieprzyjacielskim brzegiem rzeki, każdy z nich stanął obozem. Gdy następnego dnia Polacy chcieli uroczyście obchodzić dzień świąteczny, Bolesław zamierzył odłożyć bitwę na trzeci dzień. Polacy zatem poczęli gotować się do uroczystości. Kucharze rznęli bydło i zajęci byli na brzegu rzeki wymywaniem jelit, gdy Rusini z przeciwnego brzegu zaczęli im urągać. Zamiast odpowiedzi Polacy rzucili im wnętrzności pobitych zwierząt i inne odpadki na urągowisko, poczem Rusini zaczęli do nich strzelać. Wtedy ciurowie polscy pochwyciwszy oręż swych śpiących wojowników, przeszli przez rzekę i pobili nieprzyjaciela w taki sposób, że gdy Bolesław przebudzony wrzawą, nadbiegł z wła-ściwemi wojskami, mało co pozostawało do zrobienia dla uzupełnienia zwycięstwa. Z małemi odmianami przyjął to opowiadanie i Kadłubek (str. 101—103) a nawet przeszło ono od Gallusa w Chroń. Princ. Pol. str. 51. Porównawszy z nimi wyrazy Dietmara (str. 264) w jego opowieści o bitwie nad Bugiem: Interim Poleniorum provocatione hostis praesens ad bellum excitatur, et ab amne quem tuebatur, exinopinata prosperitate fugatur. Ex hoc rumore Bulizlaus extollitur et consocios parari, et accelerare ro-gans fluvium etsi laboriose velociter transcendit — to można by przypuścić, iż owo urywkowe opowiadanie Gallusa dotyczę tej bitwy, i w niem mielibyśmy ludowe polskie podanie o tej bitwie, tak jak ruskie u Nestora zaczyna się od drwinek Błuda i t. p. Długosz w opowiadaniu swem o tej wyprawie Bolesława i jej skutkach zdaje się, iż starał się połączyć opowiadanie ruskie i polskie, jakie miał pod ręką i potem swoim trybem obszernie rozpisał się o szczegółach. W ogóle w całem opowiadaniu Nestor służy mu za podstawę, jednak dziwnym trybem kładzie on ucieczkę Jarosława do Polski i wyprawę Bolesława na rok 1008. Opowiada o porządku, w jakim odbywał się pochód, o podziale polskiego wojska, podaje, kto po księciu miał najwyższe dowództwo, donosi o sposobie budowy ówczesnych ruskich miast i w tern tylko idzie za Gallusem, iż wspomina, że Bolesław nie tracąc czasu na zdobywanie miejsc obronnych, ruszył wprost do wnętrza państwa. Włączył on także i opowiadanie Gallusa o łowieniu ryb przez ruskiego księcia, a gdy u Nestora znalazł opowiadanie o bitwie przed wzięciem Kijowa, zmienił i mowę Jarosława przy otrzymaniu wiadomości o wtargnięciu Polaków w ten sposób, iż każe mu powiedzieć: „teraz nie czas łowić ryby, lecz bić się“. Przebieg bitwy opowiada on podług Nestora i nazywa mistrza książęcego dworu Budy, zkądby wnosić można, jakoby miał przed sobą Puszkinowską lub inną podobną recenzyę, albowiem podług Karamzina T. 2. str. 6 Uwaga, nazywają go one Budy, gdy tymczasem zapisek troicki i inne zwą go Błudem. Potem znowu różni się on z Nestorem, twierdząc, iż Jarosław uciekł naprzód do Kijowa a potem do dalekich błot; poczem podaje obszerny opis oblężenia Kijowa przez Polaków, i podług Kadłubka donosi o cięciu Bolesława w złotą bramę. Następne opowiadanie o podziale wojska na zimowe leże, jest znowu wzię-tem z Nestora, własną zaś jego notatkę stanowi wiadomość, iż Jarosław zrobił plan napadu na Polaków w Ki-wie, lecz Bolesław uwiadomiony o tern, zwyciężył po raz drugi Rusinów nad Dnieprem, i kazał powbijać w Dnieprze żelazne słupy na znak, że to są granice jego państwa. (Mówiąc nawiasem, te żelazne słupy grają wielką rolę w tradycyi. Dawniejsi: Gallus, Kadłubek powiadają, iż one bite były tylko w Saali, podług Długosza zaś nie tylko tam, lecz i w Dnieprze a nawet w Ossie, mniemanej pogranicznej z Prusami rzeczce, postawione zostały. Po tej wstawce znowu Długosz idzie za Nestorem. Opowiada o zdradzie Świętopełka, lecz dodaje, iż Bolesław po ucieczce tegoż, mszcząc się wydał Kijów na rabunek swemu wojsku, przez co świetny stan Kijowa na zawsze zniszczony został. O odwrocie Bolesława mówi, podług Nestora, nazywa obie siostry Jarosława, Przedsława i Mścisława i potem znowu z dawniejszych polskich kronik dodaje odowiadanie o ściganiu Bolesława przez Jarosława i o stoczonej nad Bugiem bitwie, szeroko rozwodząc się nad tern wszystkiem. Gdy zaś on w urywkowych opowiadaniach Gallusa i Kadłubka znalazł wzmiankę o tej drugiej bitwie Bolesława z Rusinami: to robi z niej drugą wyprawę Polaków do Rusi. Opowiada pragmatyzując: Jarosław nie mógł zapomnieć swej uprzedniej porażki, wpadł do Polski i stanął tam obozem. Potem następuje historya o uroczystości, połajanie ciurów i t. d. jak to już wiemy z Gallusa. Jak zwykle Długosz to wszystko rozszerzył. Tak np. on nie tylko powiada, iż kucharze czyścili mięso, lecz i familiäres kąpali koni i poili je: dodaje jeszcze, iż Bolesław ścigając nieprzyjaciela zdobył wiele zamków, że ruski książę prosił o pokój, otrzymał go za umiarkowaną daninę i od tego czasu nie powstawał. Widać, iż Długosz wyrazy Gallusa: Ex eo tempore Russia Poloniae vectigalis diu fuit, któremi ten ostatni, zamyka opowiadanie o bitwie nad Bugiem wciągnął do drugiej wyprawy. Może to posłużyć za charakterystykę Długosza i jego sposobu traktowania źródeł.

14

Reppel II.

¹

Lengnich. Dissertatio de religionis christianae in Polonia initiis. Ch. G. Friese. Kirchengeschichte des Königreichs Polen. Breslau 1786 1. część.

²

Należy porównać to co opowiada najnowszy czeski dziejopisarz Pa-lacky T. 1; str. 91 i 117 w uwagach o wiarogodności obu tych mężów.

³

0 Mateuszu Cholewie w Kadłubku Lindego na str. 565.

⁴

W ogóle Naruszewicz bardzo często prostuje swój tekst w uwagach, często nawet napotykamy te poprawki w dalszym ciągu dzieła. Tak np. podaje wynik swej krytyki o fundacyi biskupstwa krakowskiego nie tam, gdzie mówi o niej 4. str. 62, lecz dopiero w uwadze na str. 245. Ostrowski, Dzieje i prawa kościoła polskiego w Warszawie 1793. 3 Vol., którego nie otrzymałem dotąd.

⁵

Dobner ad Hagec. IV str. 161 dostrzegł już prawdy i co się tycze Egi

⁶

Z jakiego źródła wziął Bandtkie, Dzieje narodu polskiego, wydanie III T. I str. 132, notatkę, iż już 960 lub 962 Otto Wielki projektował fun-dacyę biskupstwa poznańskiego, nie byłem w stanie dojść tego.

⁷

Por. Thietmar str. 132. Jeśli Friese w swych Dziejach kościoła królestwa Polskiego 1, str, 87 twierdzi, iż biskupstwo poznańskie wnet po swem założeniu poddanem było stolicy arcybiskupiej w Moguncyi, że tamtejszy arcybiskup „uczciwie zajął się“ jego założeniem, i na poparcie swego twierdzenia przytacza Mabillon Annales Benedictinor. V str. 573, to po pierwsze cytat jest fałszywy, albowiem w Annales Benedict. Y. Mabillon nie traktował o fun-dacyi magdeburskiej, lecz w Actis Sanctorum ord. bened. saeculum Y str. 575; a po wtóre całe to twierdzenie nie ma pewnej podstawy i jest tylko dowolnym wnioskiem Friesego ze słów listu Jana XII wydrukowanego w tem miejscu u Mabillona, w którym ten objawia, iż zezwolił cesarzowi Ottonowi ufundować arcybiskupstwo w Magdeburgu i ziemiach słowiańskich, gdzie tylko to za słuszne uzna, i zarazem wzywa niemieckich biskupów i arcybiskupów dopomagać temu przedsięwzięciu Ottona. Krom tego twierdzenia Friesego, nie bacząc najto, iż arcybiskupstwo magdeburskie zostało już w r. 967 podniesione do stanowiska metropolitalnego, już przez to samo jest nader nieprawdopodobnem, że Otton dawno już nosił się z planem założenia arcybiskupstwa w Magdeburgu i że trudności, które Moguncya mogła przeciwstawić, już przez takie dalekie rozszerzenie dyecezyi na wschód mogły się tylko powiększyć.

⁸

Nawet Naruszewicz T. 4 str. 247 przyznał to.

⁹

Chroń. Magdeburg, u Meiboma, Script, rer. germ. I str. 280, którego przytacza Friese, przepisał dosłownie Chronografa ; Annalista SaxOj jak we wszystkich tych miejscach, Thietmara, jednak i dalszą, notatkę, ,iż arcybiskup magdeburski odmówił swej zgody na założenie arcybiskupstwa gnieźnieńskiego.“

¹⁰

W Summarium singularium actorum capituli poznan. ułożonem w latach 1784 — 86 z wielką, starannością przez ówczesnego sekretarza kapitulnego Mateusza Zymchanowskiego, znajduje się taka notatka :    1308 in die b. Vin-

centii (Goriciae) privilegium recognitionis Friderici episcopi Lubuc : Quod in villis Drenów, Tamodorf, Reczcza, Klewe, Korczyzowo, Trebechow, Radenikel, Scheberk, Skorin, Cicaczis, Budechow, Lenda, Drewicz, Bitemsz, Dobgriwe, Glambok, Tremesborn, Struga jurisdictionem non habeat sed episcopus pozna-niensis tamquam in sua dioecesi. W braku specyalnej mapy nie mogłem dośle-dzió położenia innych miejsc ; lecz z położenia wymienionych w tekście wypada, jak mniemam, dostatecznie, iż dyecezya poznańska w tej okolicy rozpościerała się na południe od Pleiska aż do Odry.

¹¹

W roku 1360. Konsulowie i tota communitas miasta Landsberga prosili biskupa poznańskiego o pozwolenie na zbudowanie szpitalu wraz z kościołem u mostu nad Wartą,. Przywilej w kapitulnem archiwum w Poznaniu. Jeśli tedy szpital ten, co jest rzeczą, prawdopodobną, nie znajdował się na lewym, lecz na prawym brzegu Warty, to ztąd można wyprowadzić wniosek, iż w owym czasie Landsberg należał jeszcze do biskupstwa poznańskiego we względzie kościelnym.

¹²

Paczyński, Cod. dipl. maj. Pol, (Księga kopij archiwum kapitulnego w Poznaniu).

¹³

Przywilej ten wydany jest w „Ausführung der Rechte Sr. Majestat von Preussen auf das Herzogthum Pomerellen“ 1772 etr. 53.

¹⁴

Potwierdzający przywilej papieża Innocentego II znajduje się u Lii-niga, Reichsarchiv. Specilegium eccl. I część. Dodatek N. 87 str. 33.

DODATEK ÓSMY.

O RYKSIE, ŻONIE MIECZYSŁAWA II.

Wszyscy dawniejsi polscy kronikarze nazywają małżonkę Mieczysława siostrą Ottona III, biorąc tym sposobem matkę za córkę. Por. Gallus str. 84. Kadłubek I str. 106. Boguch. u Sommërsberga 1.1. II str. 25 z dodatkiem, iż Otton III zaręczył tę swą siostrę za syna Bolesława podczas swej bytności w Gnieźnie. Vita Stanislai 1. 1. str. 323 nazywa ją Judytą i wie, że ów związek był wtedy istotnie zawarty dla umocnienia wzajemnej przyjaźni. To samo imię dają jej Annal. Cracov. ad a. 1025. Chroń. poi. u Stenzela T. I str. 9. Chroń, princ. poi. 1. 1. str. 36 : Et licet coronatus non fuit (sc. Mesico) propter dignitatem tarnen uxoris, sororis videlicet Ottonis imper, tertii su-pradicti, quam adhuc vivente patre duxeret anno 1013, appelatus est rex et ex eadem uxore anno domini 1015 genuit Kasimirum. Rok ożenienia nie daje się oznaczyć, lecz podany tu rok urodzenia z pewnością jest fałszywy, gdyż po śmierci ojca był on małoletnim, według zaś tego podania musiał mieć lat 19. Długosz swoim sposobem na str. 161 złączył te wiadomości, kładąc zaręczyny na rok 1000, ożenienie na rok 1013, a urodziny Kazimierza na rok 1015. Co do pochodzenia Richezy, podanego w tekście, rozstrzygają stanowczo Thietmar str. 100. Chronogr. Saxo pod r. 1034, Narratio monachi brunvill u Leibnitza Script, rer. bruns vie. I str. 313 i nast. i przywileje u Tol-nera Cod. dipl. palatinus str. 27—29. Wiadomości, które posiadamy o ucieczce lub wypędzeniu Richezy i które są tylko ogólnikowo przedstawione przez Naruszewicza IV str. 198—210 nie dają się w żaden sposób pogodzić. Główna różnica zależy na tern, iż mnich Braunweiler twierdzi, jakoby królowa jeszcze za życia swego małżonka uciekła ze swym synem z powodu nierządnicy męża, wszystkie zaś polskie wiadomości donoszą, iż ona została wygnaną po śmierci Mieczysława. Oddałem pierwszeństwo temu ostatniemu podaniu, ponieważ : 1) z nim zgadza się Chronogr. Saxo pod r. 1084 (ani w Annal. Saxo ani w Annal. Hilds. z któremi zresztą chronogr. w tym miejscu zgadza się prawie dosłownie, nie ma o tern wzmianki); 2) ponieważ mnich Braunweiler co do chronologii jest niepewny, gdyż on twierdzi, że Ryksa przybyła do Niemiec w czasie, w którym brat jej Herman był arcybiskupem w Kolonii i powtóre, iż Konrad II potem przedsięwziął wyprawę przeciwko Mieczysławowi. I jedno i drugie nie da się pogodzić. Herman był arcybiskupem kolońskim w końcu 1085 lub na początku 1086, poprzednik jego Piligrin umarł 25. sierpnia 1085, a 28. maja 1086 Herman był już na urzędzie, Mieczysław zaś umarł 1084, a wyprawy Konrada przeciwko niemu przypadają na lata 1029 i 1031. O przychylności Niemców ku Ryksie mówi przedewszystkiem Kadłubek I str. 107 i cieką wem jest porównanie, iż coś podobnego podówczas działo się i na Węgrzech (por. Keza, Chroń, hungar. ed. Horanyi str. 80). Inny powód wygnania podaje Chroń, princ. pol. u Stenzela 1. 1. str. 57, która w tych rzeczach zwykle idzie za Gallusem. Tam stoi : Nam ipsa cernens adhuc populum gentilitati deditum et nullis obsequis régi subjectum, astute populum in solemnitatibus sanctorum faciebat a diversis provinciis convenire, convi-via instruere, plaudere, canere ac letari atque regem a magnatibus invitari suadebat. Quae res in consuetudinem serviciorum sunt tractae, ideo fortassis depulsa primum parvulo in regem detento. Najoryginalniejszem jest opowiadanie Boguch. 1. 1. II str. 25. Donosi on: po śmierci

Mieczysława wstąpił na państwo starszy syn jego Bolesław, który surowo obchodził się z matką, i tem zmusił ją wraz z młodszym synem Kazimierzem uciekać do Niemiec, potem, że on był nader występny, zginął nędzną śmiercią i za tę swoją nikczemność nie wspominany jest w spisach książąt polskich.

Już za czasów Kadłubka w Polsce krążyły rozmaite powieści o zaszłych po śmierci Mieczysława wypadkach, (por. Kadłubek I str. 107). Gallus I str. 86 i Kadłubek w tem się zgadzają, że Kazimierz został wypędzony nie razem z matką lecz później, gdy tymczasem Vita Stanislai str. 328. Boguch. 1. c., Narratio etc. i Chronogr. Saxo pierwsze podają pod r. 1034. O późniejszem życiu Ryksy Narratio jest głównem źródłem. Większą część swych dóbr nad Renem i w Koburgskiem użyła na pobożne fundacye, mianowicie na klasztor Braunweiler, zbudowany przez jej rodziców i na arcybiskupstwo kolońskie i umarła w Saal-feldzie 21. marca 1063 r. (por. Narratio str. 323 i Ge-lenius de admiranda Sacra Coloniae 1645 str. 677) pochowane w kościele P. Maryi ad gradus w Kolonii. Nad jej grobem jest napis : Anno dominicae in carnationis mille-simo LYII secundo Idus Aprilis Richeza regina ab Annone secundo sedis hujus venerabili Archiepiscopo atque prae-sentis ecclesiae fundatore cum ingenti totius cleri et po-puli frequentia honorifice sepulta est, et per ipśum indulta Pontificem duobus ornatissimis praediis S. Petro collatis Nono Aprilis obiit (por. Gelenius str. 313). O darowiznach jej dochowało się wiele przywilejów z lat 1051, 1054, 1057; są one wytłoczone u Tolnera str. 25—30. W dobrach jej nadanych arcybiskupstwu kolońskiemu Arcyb. Anno założył klasztor Benedyktynów Saalfeld (por. Schultes Sachsen-Koburgische Landesgeschichte 2. Abth. str. 10 i przywileje Annona z lat 1071, 72 i 74 tamże wUrkun-denbućhe sub Nr. 1 — III). Przywilej wydrukowany u Mi-raèusa I. str. 11 BI z nadpisem: Richeza regina Poloniae regno extorris se ipsam tradit in ancillan ecclesiae S. Ur-sulae Coloniae c. a. 1080 w tekście swym zawiera tylko imię Richeza bez oznaczenia godności, i dla tego tern mniej może stosować się do królowej polskiej, gdyż wszystkich innych przywilejach, w których jest o niej wzmianka, lub też sama mówi o sobie, nigdy nie opuszcza dodatku : Regina quondam poloniae. U Martena i Duranda vet. Monum. I str. 424—4B0 wydany tak nazwany jej testament tak samo nie mogę uznać za prawdziwy, jak Ge-lenii vita lub vindiciae Richezae etc. To ostatnie już w Actis Sanctorum, 21. maja śtr. 61 jest naganianem jako lekkie, a pierwsze uważa się wprost za podejrzane.

we

DODATEK DZIEWIĄTY.

O TYTULE KRÓLEWSKIM WŁADYSŁAWA HERMANA.

Naruszewicz Y str. 94 myli się mówiąc, iż Władysław Herman przyjął tytuł królewski, stosując się do życzenia cesarza Henryka IV. Sam Naruszewicz dodaje, iż dawniejsi kronikarze, nawet Długosz, nazywają go tylko dux, lecz zdanie swoje opiera: 1) na przywileju kardynała Egidyusza dla Tyńca z r. 1122 (por. Friese, Dzieje kościoła I str. 154) w którym znajduje się Vladislaus rex et Juditha regina, i 2) na dwa listy u Peza (Cod. dipl. histr. VI str. 288 i 296). Nie bacząc już na to, że przywilej Egidyusza wystawiony jest pod niezawodnie fałszywą datą 1102 (por. Friese na in. m.) nie jest bez zarzutu co do swej prawdziwości, to zamiast Vladislaus rex, Boleslaus (Chrobry) czytać należy. Wypada to z całego toku rzeczy. W nim stoi : quae omnia eidem ecclesiae a Vladislao rege et Juditha regina concessa esse praefatus dux testabatur, et a se et ab omnibus avis proavisque suis reverentur cu-stodita.... Gdyby sposób czytania Yladislao był sprawiedliwym, to nie rozumiemy, jakim sposobem Bolesław III (praefatus dux) może poświadczać, iż swobody jego (kościoła) nadane mu są od jego ojca, a jednak abomnibus avis proavisque reverentur custodita... Co się zaś tyczy listów wydanych u Peza 1. 1., to nawet uczony Dobner, Annal. Ha-gec. У str. 508, jak mi się zdaje, omylił się na nich. Pierwszy z nich pisany był przez Władysława czeskiego do papieża Klemensa w celu uniewinnienia przed nim króla polskiego z przyjęcia królewskiego tytułu. Significavit autem nobis rex Boloniorum (nie zaś jak wydrukował Naruszewicz 1. 1. Poloniorum), ut ita dicamus salva vestri reverentia, immo humiliter implorât familiari devotione, qui’a offendisset vestrae serenitatis clementiam magis hac sola nominis simplicitate, quam alicujus importunitatis con-scientia. Et quia sperat nostrae humilitatis sedulitatem speciali respectu erga vos profuturum sibi et utilem desi-derio desiderat nos pro eo porrigere dignam satisfactio-nis excusationem. Poczem piszący przytacza swoje powody ; 1) Intimamus itaque paternitati vestrae de eodem sup-plici vestro, nostro filiolo, quia quidquid in hac re factum est, ex praecepto filii vestri domini imperatoris et totius regni consensu et ad stipulatione definitum est. 2) Nec immerito, quis enim in praesenti tribulatione so opposuit tot et tantis perikulis, pro imperiali incolumitate, pro regni sublimitate, pro smgulari vestrae apostolicae sedis reverentia et stabilitate. Omnis ordo, omnis dignitas, omnisque denique religio inimicorum pedibus attrita fuis-set, nisi ejus fideli ac fiducciali constantia in omnibus et prae omnibus viriliter restitisset. Pater sancte, hoc cogitate, id attendite et in hoc concordant omnia judicia, quia si copia suppeteret, ipsum fore dignissimum ampliori ho-norę et gratia etc. Byłoby rzeczą nader dziwną, gdyby wszyscy niemieccy kronikarze i annaliści zbyli milczeniem tak ważne wtrącenie się polskich książąt w sprawy cesarstwa i spór antipapieży, jak to jest oznaczonem tu pod 2., tendencyjnie nie wspomnieli o koronacyi Władysława, która miała nastąpić w skutek wyraźnego rozkazu cesarza i za zgodą całego państwa: a jednak żaden z mch nawet najdrobniejszą uwagą nie czyni o tern najmniejszej wzmianki. Przypominając zaś ówczesne wypadki, możemy z naj zupełniej szem prawem wszystko to, co się mówiło o Władysławie polskim, stosować do Władysława czeskiego. Ten był 1) najwierniejszym przyjacielem, najskuteczniejszą podporą Henryka IV w cesarstwie; 2) na uroczystym zjezdzie cesarstwa w Moguncyi był on przez cesarza Henryka IV mianowany królem w r. 1086 i nakoniec, B) za tę koronacyę i za inne okoliczności był czas niejaki w niezgodzie z papieżem Klemensem II. Por. Stenzei, Geschichte der frank. Kaiser I str. 526—27. Palacky, Dzieje Czech I str. 818, B20. Nie może zatem ulegać wątpliwości, iż list pisanym był nie przez Władysława czeskiego, lecz jeśli W stojące w napisie (domino venerabili 1. ас vere sanc-tissimo primae sedis antistiti W, id quod est gratia dei debitam ut summo sacerdoti subjectionem etc.) ma oznaczać jednego z obu tych książąt, a tylko Władysława polskiego, który jako zięć czeskiego księcia mógł mieć szatana pobudką. Sposób czytania: Signivicavit autem nobis rex Boloniorum, nic przeciwko temu ńie dowodzi, albowiem któż nie dostrzeże, iż Boloniorum zamiast Bohemo-rum (lo — he i nio — mo), albo zostało źle przepisanem przez przepisywacza, lub też od samego Peza mogło być fałszywie przeczytanem. JRównież mało dowodzi vestro nostro filiolo. Takie zestawienie zaimków samo z siebie jest uderzającem — a jakże często w kopiach zdarza się jeden wyraz powtórzonym dwa razy. Prawdopodobnie Pez z dru-giego vestro zrobił nostro, wspomniał bowiem sobie stosunek pokrewieństwa, w którym znajdował się polski książę — któremu przypisał list do czeskiego Władysława. A i drugi list u Peza 1. 1. str. 296 a później u Boczka Cod. dipl. morav. I str. 177 wydany nie może stosować się do polskiego, lecz do czeskiego Władysława, chociaż to niby z napisu : glorioso Boloniorum regi Wladislao mogłoby się wydawać. W nim stoi: 1) Significatum est autem nobis per legationis vestrae dulcedinem, quasi dominus imperator noster commutasse videatur erga vos affectum animi sui et qualitatem, пес ea serenitate vos arrideat ejus dementia, ut possitis sperare de eo consuetae gratiae et saluti viciniora. Hoc equidem, ecce coram deo nec sci-mus, nec ullo modo persentire possumus. Sed illut, sub Christi testimonio liquido confirmamus, quia paucos aut nullum habet in imperio quem majori respiciat gratia et dilektionis privilegio. 2) Relatum est etiam nobis, quia colloquium habueritis, cum seductoribus illis Saxonum non Episcopis, sed vere apostatis, qui simulata pacis condi-tione, conantes infringere aculeum durae deseptionis. Mo-nemus itaque diligentiam vestram, ne in promissione eo-rum aliquam habeatis certitudinis fiduciam: quia Summa amentia est, in eorum verbis, spem habere, quorum perfidia totiens deceptus sis. 3, audivimus quoque, quia inter vos et fratrem vestrum episcopum sit aliqua dissentionis macula. Rogamus et obsecramus in domino. Jesu ut di-vino terrore et nostra ammonitione sopiatur inter vos omne dissensionis Scandalum. Wspomniane tu okoliczności tego, do którego adresowany list bynajmniej nie dotyczą Władysława polskiego. Nie wiemy ani o zerwaniu jego z cesarzem, ani o zjeździe z biskupami saskimi, ani o bracie jego, który jakoby był biskupem i żył z nim w niezgodzie. Przeciwnie zaś wszystko to jest dostatecznie wiadomem o Władysławie czeskim: 1) że związek jego z cesarzem około 1087 r. był słabszym. 2) Około tegoż czasu na swym dworze przyjmował on Bennona, biskupa miśnieńskiego, który był gorliwym zwolennikiem partyi papieskiej, i którego przywrócił w Miśnii, skąd był wypędzonym. 3) Miał brata Jaromira, który był biskupem ołomunieckim i z którym miał liczne spory. Por. Palacky na in. m. str. 321. Widać tedy, że i nadpisie tego listu zamiast Boloniorum należy czytać Bohemorum. Jeśli zaś Władysław polski jest rzeczywiście autorem tych listów, co zresztą także nie jest dowiedzionem, chociaż jest rzeczą prawdopodobną, to dowiadujemy się ztąd, iż i Polska podówczas trzymała się partyi antigregoryańskiej. Co się zaś tyczy królewskiego tytułu Władysława, ani jedno ani drugie z tych pism nie może służyć za żaden dowód.

DODATEK DZIESIĄTY.

WIADOMOŚCI O WYPRAWIE CESARZA HENRYKA Y.

DO POLSKI.

Głównym źródłem jest Gallus str. 255—284. Kadłubek i Boguchwał, często różniący się w szczegółach, za powód wyprawy podają obrazę, wyrządzoną cesarzowi przez Bolesława in metis Hungariae... injuria. Tylko Boguchwał na str. 35 podaje wiadomość, iż cesarz naprzód zaatakował castrum Lubusz, a ztąd dopiero znalazłszy go za mocnym, pociągnął pod Bitom. Długosz I str. 377 dodaje: sed cum et situ et defensione militum difficilem il-lius expugnationem animadvertisset, obsidione soluta, aut juxta aliquos expugnato et perpétua donatione Arche -episcopo Maideburgensi donato et inscripto in Poloniae ulteriora processit. Podarunek ten potwierdzony został przez cesarza Fryderyka II w przywileju z r. 1226 u Ger-kena Cod. dipl. br. IV str. 486 (w wyciągu i u Wohl-brücka, Geschichte von Lebus I str. 22—28). Jednak ar-cybiskupowie magdeburscy w r. 1222 nie byli jeszcze w posiadaniu Lubusza; por. Wohlbrück na in. m. str. 21.

Co się tyczy wypadków po zdjęciu oblężenia Głogowa przez cesarza, Kadłubek różni się całkiem z Gallusem. Donosi on: Gdy cesarz szedł na Wrocław, mieszkańcy tych okolic nalegali na Bolesława, aby nie odkładał bitwy z cesarzem. Gdy tedy zaczęło świtać, velites rozpoczęli bitwę, obie strony stanęły w szyku bojowym, Niemcy liczniejsi, Polacy mężniejsi. Tymczasem zaś Szlązacy napadli na nieprzyjacielskie wojsko z tyłu i zaczęli niby uciekać, czem wywabili wielu przeciwników z szeregu, a potem napadli na nich. Inni pospieszyli im na pomoc, a wreszcie i cała tylna straż rzuciła się na Szlązaków. Naówczas znajdujący się z przodu, mniemając, że cała tylna straż jest już w ucieczce, poszli za nimi. Wielu zginęło od Polaków. Resztki wojska recollegit Lemmania, qui vitam Caesaris pro munere et fugam coluere pro triumpho. Superest argumento loci appelatio, ad quem tanta canum con-fluxerat numerositas, qui tanto cadaverum esu in grandem feritatem prorupere lymphaticam ut nullis illo pa-teret commeatus, ideoque caninum campestre locus ille nuncupatur. Tej wiadomości o bitwie na Psiem polu sprzeciwia się całkowicie spółczesna pewniejsza wiadomość Gallusa, za którą poszliśmy w tekście, tak, iż tamtą można uważać za podanie, które Długosz I śtr. 385 i wszyscy jego następcy, nawet Naruszewicz V str. 215 przyjęli za fakt rzeczywisty. (Jak dalece w ogóle podanie owładnęło tą wojną, pokazują najlepiej Chroń. Polon. 1. 1. str. 13. Chroń, princ. poi. str. 84). Z niepolskich źródeł najdokładniejszym jest Cosmas str. 234. Opisuje on wojsko ce-sarza jako wielkie eduxit secum Bavaros si mul et Almanos et Francos orientales et eos, qui sunt circa Rhenum infra Agrippinam Coloniam usque ad occidentales sui imperii terminos. Nec defuerunt Saxones Saxis rigidiores cum longis hastis, quibus etiam Bohemis adjunctis mense Sep-tembri intrat Poloniam et circa primum ejus oppidum Glagow disposita obsidione dévastât earn etc. Potem opowiada on o zamordowaniu Świętopełka, o rezultacie wojny dla cesarza on zamilcza, gdy Annal. Hildeb. u Pertza Momnum У str. 112 ad a. 1109 donoszą; et post pente-costen regem de Bonlena bello petit eumque nimis coar-tat. Ann. Saxo u Eccarda I str. 622—2 В naprzód przepisał Cosmasa. Potem dodaje : Rex Heinricus in Polonia multo labore desudans diu vagatum a terra ilia tributi exegit debitum. Chronogr. Saxo u Leibnitza Access. hi-stor. str. 282 ad a. 1110: Heinricus rex Poloniam cum. exercitu ingreditur eamque praeda et incendio depopulata revertitur. Niemcy milczą o niepomyślnym dla siebie rezultacie wojny. Por. Stenzei, Geschichte der frank. Kaiser I str. 624.

DODATEK JEDYNASTY.

DO OZNACZENIA POŁOŻEiNIA WYSZOGRODU.

Naruszewicz przyznaje się w T. У str. 254 ust. 8, iż nie wie, gdzie się znajdował zamek Wyszogrodzki. Kann-giesser, Bekehrungsgeschichte v. Pommern str. 50B mniema, iż to był Świec nad Wisłą; Barthold, Geschichte von Rügen und Pommern I str. 457 wykazuje, że to być nie mogło, lecz sam nie umie bliżej oznaczyć miejsca. Dla każdego mającego w ręku lepsze specyalne mapy od moich, mogą mieć wartość następne uwagi w tym względzie. Pierwsza przywilejowa wzmianka o "Wyszogrodzie znajduje się w przytoczonym już przez Bartholda przywileju z r. 1198 u Dregera, Cod. dipl. pomer. str. 61. Potem często wspominany on jest w wojnach między Świętopełkiem pomerelskim a zakonem niemieckim, por. Boguch. str. 61, Voigt II str. 436 i t. d. w r. 1248 Kazimierz książę kujawski otrzymuje zamek: por. przywilej z in. roku u Voigta Cod. dipl. prus. str. 84—86. Jest on tu przytoczony jako miejsce opłaty celnej od strony Pomorza: Item in Bude-gostya (Bromberg) thelonium solvit transiens supra pon-tem in pomeranyam sive de Pomeranya. Item in Wisse-grod thelonium solvit transiens in pomeranyam — a zatem zdaje się, iż znajdował się on na granicy ówczesnych Kujaw. Ściślej określa położenie to, iż Wyszogród był środkowym punktem kasztelaniipkujawskiej, przywilej Kazimierza z r. 1257 dla klasztoru Byssowia (Koronowo) dochowany w nadprezydyalnem archiwum w Poznaniu. W nim książę daruje klasztorowi dobra Trzęsacz i Łuków w okręgu kasztelanii wyszogrodzkiej za modły o swej żonie Konstancyi. W r. 1286 zaś zamek z okręgiem znajdował się już w posiadaniu Mestwina, księcia Pomerelii. Albowiem w tym roku on in vigilia St. Benedicti wydał przywilej (nadprezydyal. archiw.), w którym potwierdza klasztorowi Byssowic darowane przez księcia Kazimierza w r. 1259 dobra, znajdujące się in suo dominio i in di-strictu castelli de Wissegrod. We dwa lata potem zamieniał zamek na inne dobra z księciem Przemysławem II, wielkopolskim. Por. przywilej z r. 1288, 12. maja, u Jab-czyńskiego. Archiv, teolog. T. 3 str. 364 i w rok później w 1289, 24. kwietnia, wydał i Przemysław, (przywilej nad-prezyd. archiw.), którym zezwala klasztorowi koronowskie-mu, nadać dobrom Trzęsące nad Wisłą, niemieckie, magdeburskie lub inne polskie prawa, albowiem an castro

Vissogroden cum suo districtu in nostram potestatem ac possesionem devoluto considerata necessitate abbatis, chce być pomocnym klasztorowi. Potem w przywileju z r. 1305 (nadprez. archiw.), w którym są oznaczone granice dóbr Trzesacz, wspomina, iż granica przecina drogę, wiodącą z Wyszogrodu do Świeca per campos de Gadcze. Podług przywileju z r. 1806 (nadprez. archiw.), w którym Przemysław, książę kujawski, potwierdza sprzedaż dóbr Cie-trzewice i Jelitowo klasztorowi Byssowia, miejsca te oznaczone są jako położone in territorio Wyszogród.

DODATEK DWUNASTY.

O ZIEMIACH PODLEGŁYCH POLAKOM NA POCZĄTKU XIII WIEKU NA PÓŁNOCY NOTECI.

Gdy po śmierci Bolesława III o żadnych zdobyczach Polaków na Pomorzu nie ma mowy, to przypuszczenie, że ziemie pomorskie, znajdujące się w początku XIII wieku, jak widać z przywilejów, pod panowaniem polskiem, nie wyda się dowodnem, gdy powiemy, że one zdobyte zostały przez samego Bolesława. W pierwszej trzeciej po-mienionego wieku Polacy byli posiadaczami następnych ziem pomorskich i Nowej Marchii. 1) Pas ziemi między Micelą, Odrą i Wartą. Por. przywilej z r. 1232 u Wohl-brücka, Geschichte von Lebus I str. 61—62, w którym Władysław Odonicz darowuje Templaryuszom dobra w tej okolicy. W przywileju z r. 1259, w którym Przemysław potwierdza darowiznę swego ojca, powiada, iż granice powiatu szły a Myzla et Nezza fluviis ad O dram et usque ad limites Pomeraniae. Por. Gerken, Cod. dipl. 1. str. 45 i 46. Kasztelan santocki występuje już jako świadek w przywileju z r. 1232 u Damalewicza, Arch. Gnezn. str.

101—10В. 2) Od Miceli zdaje się, iż granica ciągnęła się od okolicy Pyrytza, a zatem zajmowała późniejsze okolice Arnswalde, Falkenburg, Tempelburg. Dowodzą tego przywileje z r. 1283 u Dregera, Cod. dipl. Tom. str. 94. w którym Władysław Odonicz nadaje dobra klasztorowi kolba-czowskiemu, które znajdowały się w okręgu pyryckim. Gdy Henryk I szląski był panem Wielkopolski, klasztor postarał się o potwierdzenie posiadania niektórych dóbr, znajdujących się w tej okolicy. Por. przywilej z r. 1236 u Dregera N. 108. W tymże roku Władysław, który z pomocą Świętopełka pomerelskiego zaczął odbierać napowrót swe posiadłości darował pomienionemu klasztorowi leżącą w tym samym pyryckim okręgu wieś Warzin. Por. Dre-ger N. 109. Potem zdaje się, iż okolice te opanował Barnim, książę pomorski. On bowiem w r. 1237 potwierdził klasztorowi owe dobra, które darował mu Władysław, et omne jus, quod ibi me cognoscebam habere in agris pra-tis i t. d. Por. Dreger N. 112. Jeszcze w r. 1240 granicę ziemi starogrodzkiej oznaczała Ploene i od źródła a capitale vero ipsius fluvii sursum versus Poloniam por. Dreger N. 131, t. j. nie inaczej jak okrąg arnswaldski, który wówczas mógł być nader pustym.

Jak daleko na północ od Arnswalde sięgało polskie panowanie, czy obejmowało okolice Dramburga i Szywel-beina, nie wiadomo; z pewnością zaś okolica około Tem-pelburga należała do Polski. Por. przywilej 1268 u Dregera N. 426, w którym stoi: a villa et terminis villae que vulgariter Persantike nuncupatur, usque ad fines Po-loniae ascendendo. Jeszcze w r. 1286 książę Przemysław darował w tej okolicy dobra Joannitom. Por. przywilej w Naruszewicza, Historya, VIII str. 16: desertum circa fluviam Drawa in nostro dominio evistens et circa lacum nomine Dranzk (jezioro drackie) ex quo fluvius Drawn exit, lacum eundem Dranzk damus et tradimus fratribus militiae templi et de lacu, jam dieto Dranzk ascendendo ad lacum dictum Zerdna (jezioro Serwien) de lacu Zerdna usque ad viam, quae ducit de civitate Barvitz (Bärwalde) ad territorium, quod Crojen dicitur (Krone) per eandem viam procedendo usque ad vadum fluvii, qui dicitur Pi-lave (Pylow) a quo vado descendendo per alveum fluvii ejusdem in lacum Dowgen (Dugensen) ubi dictus fluvius effluit, descendendo per eundem fluvium usque ad viam Marchionis, per eadam ascendendo viam usque ad très arbores signatas cruce stantes, juxta lacum qui dicitur Lubizk, ab his arboribus directe procedendo usque ad pontem qui dicitur Berckne brugge (niedaleko od jeziora Plagowskiego) ab eodem ponte procedendo usque ad pa-lutem Bzuczina usque ad fluvium Drawa per eundem fluvium ascendendo usque in locum praenominatum Dranzk. Por. V. Raumer, Landbuch der Neumark str. 45. W roku 1291 Id. Now. wydał w Poznaniu przywilej: Bernhardus dictus de Custen humilis praeceptor domorum miliciae templi per Poloniam, Sclaviam, et magister curiae quar-czaniae (nad Micelą), w którym zeznaje, iż obowiązany jest płacić z dóbr położonych około Tempelburga, darowanych jego zakonowi przez Przemysława, księcia polskiego i za jego zezwoleniem lokowanych na niemieckiem prawie, biskupowi poznańskiemu za każdy mansus po upływie 12 lat rocznie na Marcina po jednem brandebur-skim solidus. Tylko dobra, które zakon uprawia swemi pługami, mają być wolne. (U Raczyńskiego, Cod. dipl. maj. Pol. rękopis.) Od późniejszej Pomerelli Górna Kuddowa i Brda (Brahe) mogły stanowić granicę Polski w wieku XIII. Hammer stein i Szlochau należały, jak wiadomo, do Po-merelii.

DODATEK TRZYNASTY.

O SIEDMDZIESIĄT I PIĘTNADZIESTA.

non

Statut Wiślicki c. 27 u Bandtkiego Jus polon, stanowi że poena siedmdziesiąt ma być płaconą: 1) za podpalenie, 2) za napad na drodze i rabunek, 3) gdy ktokolwiek nie spełni tego, do czego sądownie został skazany. Krom tego według c. 152 podpada tej karze i ten, któryby wyjął miecz lub nóż w obecności arcybiskupa gnieźnieńskiego. Statut piotrkowski c. 36 stanowi: jeśli kto zabije szlachcica we własnym jego domu, ma on swą karę zapłacić sędziemu i pietnadz: dzieciom zabitego: et haec poena (siedm) pro eo sine gratia niemyłoszczywa vulgariter appellatur, quia quamdiu hujusmodi poena fuerit persoluta tamdiu militis interfector impignoretur. Tenże statut stanowi jeszcze 1) quicunque exciderit très gades sectas, alias czyosny vel cremaverit et très mon-ticulos gadum dissiparevit ; 2) quando quis très arbores cum apibus succiderit vel apes cum melle subtraxerit vel etiam violenter III vel plura jumenta indomita seu vulne-rans vel occidens, podlega karze, jak za podpalanie, lub rabunek na drodze (70). Podług statutu łęczyckiego z r. 1419 tamże str. 196, płaci i ten, ktoby sprzeciwiał się wyrokowi sędziego bezprawnie, sędziemu XV a LXX regiae majestati. Podług statutu Kazimierza IV z r. 1447 str. 255, kapitan może ściągnąć taką karę od tych, którzyby przeszkadzali swobodnej żegludze.

Ilość wypadków, w których miała być płaconą piet-nadziesta, według statutów XIV wieku jest daleko większą. Była ona eksekwowaną: 1) przez sędziów, którzy

sprzedają zastawione rzeczy przed terminem, Bantkie str. 32.    2) od tych, którzy cisną się do miejsca sądów bez

zezwolenia sędziego: str. 88; 3) od officiales, którzy bez podstawy wzywają włościan jednego miejsca przed sąd, równie jak i od wszystkich, którzy są powodem takiego wezwania str. 40; 4) od tych, którzy w rzeczach tyczących się ich krewnych per strepitum et importnnam ip-sorum acclamationem et infestationem sententiam seu vic-toriam causarum reportare consueverunt str. 48 ; 5) płacili i ci, którzy sprzeciwili się prawnemu zastawowi, lub też gwałtem odebrali zastawione rzeczy od tego, który wziął w zastaw, str. 48; 6) jeśli wzięty był zastaw większy od tego, jaki naznaczało prawo, w takim razie winni powinni zapłacić poszkodowanemu piętn. str. 50 ; 7) kto upomina się o dług, powstały z gry, dłużnikowi str. 79 ; 8) tym, którzy w pochodzie niepotrzebnie plądrują, krom zwykłego wynagrodzenia szkody, str. 80 ; 9) niszczyciel cudzego lasu — właścicielowi, krom tego za każde owocowe drzewo 12 groszy, str. 83; 10) pan, którego włościanie spaśli w nocy cudze zboże — fiskusowi str. 84; 11) szlachcic, który uderzył drugiego, sine sanguinis effu-sione, poszkodowanemu, str. 85;    12) kto obsiewa cudze

pole, str. 86; 13) kto ukradnie furę siana—właścicielowi i sędziemu str. 87; 14) item pro una cassula cujuscunque gravi in die recepta poenam judicio 6 marcarum et damnum passo XV alias pietnadziesta solvere teneatur str. 87 ;    15) militi pro una plaga vel pluribus a kmethońe

facta vel factis poena quindecim, percusso et judicio alia similis poena persolvi teneatur str. 90;    16) podług str.

99 sędzia, którego wyrok w wyższej instancyi uznany został niesłusznym, musiał płacić tę karę stronie przezeń osądzonej str. 115; 17) też, gdy kto trzymał włościanina zbiegłego od kogo drugiego, str. 115; 18) kto w sądzie wyciągnął nóż illi quem dehonestaverit, str. 122; 19) kto

Reppel II.

w obecności arcybiskupa turpia protulerit, i t. d. — — Widzimy tedy, iż ta druga kara była równie wyznaczaną jak dla poszkodowanych, tak i dla urzędników publicznych.

Lelewel w swojem Począt. prawod. str. 114 nader dowcipnie oblicza kwotę tej kary. W starem polskiem tłumaczeniu statutów z r. 1449 znajduje się mianowicie dla wyrażenia siedmdziesiąt (70) objaśnienie na str. 88 : tho yest cztirnadcze (14) grzywnami. Stosunek ten 70 do 14 utrzymuje Lelewel, i jako dzielnik wymienionej sumy znajduje 5. A zatem są; siedmdziesiąt — 14 grzywien, sześćdziesiąt = 12 grz., pięćdziesiąt = 10 grz. i siemna-dziesta czyli siedemnaście = 3 ²/₅ ; szesnasta = 8 xjb i piętnasta = 3 grz. Na dowód przytacza jeszcze Lelewel przywilej opata łysogórskiego z r. 1465 w którym się mówi: fide juberet poenam quindecim alias très marcarum, quae vulgaliter pyetnadzyeszcza nazywa się. Widać, iż ustanowienia kar pochodzą z czasów dawniejszych i są zastosowane w wieku 11—13 do nowego rachunku na grzywny. Również wyraz sceść grzywien oznacza tylko szóstą część grzywny. W tłumaczeniu z r. 1449 są zamiast niego postawione 8 groszy, i 48 = grzywnie. Stwierdza to jeszcze tłumaczenie 1503 : winą yasz rzeczoną szethny grzywyn i to jest pyącz groszy przez dwa kwartnyku themu zapłaczycz, i na innem miejscu : winą tak nazwaną sześćmi grzywien, to jest pięć grzywny bez dwa groszy kwartnika zapłaci jeden wierdunek (Wierdung) =12 groszy; jeden wierdunek mniej 2 grosze — 10 gr. ; grzywna = 4 wierdunkom = 48 groszy ; grzywna z wierdunków miejsza o dwa grosze = 40 groszom : a zatem piąta część tego wynosi 8 groszy czyli szóstą część grzywny.

A i statuta Kazimierza potwierdzają to, iż rzeczywiste kary nie są równe nazwom. 1) W czasach Kazimierza : pietnadziesta = 3; siedmddesiąt = 14 ówczesnym grzywnom (patrz wyżej). 2) Ze str. 68 jus polon, zestawionej z 85 pokazuje się, iż piętnaście grzywien i pietnadziesta nie mogły być równoznacznemi, albowiem podług pierwszego miejsca simplex vulnus strofowaną była 15 grzywnami, w drugim zaś percussio pietnadziestą ; musiała tedy ta ostatnia oznaczać mniejszą sumę niż 15 grzywien. 8) Najwyższą karą było siedmdziesiąt ; wynosiła ona sub 1) = 14 grzywien. Ztąd wypada, iż a) grzywna, podług której oblicza statut, musi być większą, niźli stary tryb płacenia, od którego wzięte zostały wyrażenia (por. pod 2) i b) iż musiała być mniejsza niż późniejsza grzywna, której 14 i siedmdziesiąt były równe (por. pod 2 i 8).

DODATEK PIĘTNASTY.

0 OZNACZENIU CZASU WYGNANIA WŁADYSŁAWA II.

Podania pojedyńczych pisarzy o czasie wygnania Władysława różnią się między sobą. Kadłubek jak zawsze, nie podaje roku; Boguchwał, Annal, vetustiss. Polon, u Sommersberga II. str. 81; i Annal. Cracov. maj. 1142; Długosz I str. 478 rer. 1146. Naruszewicz Y. ,str. 12, za którym poszedł Bandtkie I str. 282, pierwszy odstąpił od tej daty i przyjął rok 1148. Lecz jego podstawy nie dowodzą niczego. Opiera się on na tern, iż król Henryk, syn Konrada III pisał w r. 1148 do papieża Eugeniusza III: Ducissa quoque Poloniae nostra amita, tum per senten-tiam excommunicationis, quae a vobis in ipsam promul-gata est, tum propter absentiam patris nostri sui utique domini et fratris vim patitur et dehonore ducatus exu-lare cogitur. Super qua re vestra discretio bene memi-nisse debet, quod pater noster eandem sororem suam cancellario vestro — in manum commisit et per enm vestrae celsitudini earn enixe commendavit. Por. Martene et Durand. Collect, ampl. II 28B. Ponieważ zaś tu się mówi: księżna polska znosi wygnanie w skutek nieobecności Konrada, wnioskuje Naruszewicz, iż wygnanie jej nastąpiło podczas wyprawy krzyżowej cesarza (1147—48), gdy tymczasem każdy widzi, iż z wyrazów tych bynajmniej nie można tego dopatrzeć, znaczą one raczej : iż księżna musi obecnie w skutek nieobecności cesarza żyć na wygnaniu, i nie może być przezeń przywróconą. Oprócz tego podobnemu tłumaczeniu sprzeciwiają się następne fakta: 1) Już II. Cal. Januarii 1145 pisał papież Eugeniusz do Konrada III (Por. Boczek Cod. dipl. Morav. 1. No 259): de duce vero polonico, unde similiter preces tuas recepimus, dilectionem tuam scire volumus, quod nos proximo mediante XL ipsius nuntios ex pectamus. Etsi tune venerint, nos rei veritate diligentius inquisita, quod cum honore dei facere potuerimus pro amore tuo libenter faciemus“. 2) Ten sam papież V nonas Maji 1146 pisał do biskupa ołomunieckiego Henryka (por. tamże 6 No 266): Sicut ad vestram credimus notitiam pervenire L. dux Poloniae, collecta Saracenorum multitudine, quod no-stris temporibus inauditum est et inhumanum terram Christinarum invasit, et multa mala in numera etiam et execrabilia in ea temerario ausu commisit. Unde frater n oster L (powinno być J) bonae memoriae Gneznensis ecclesiae Archiepiscopus, zelo justiciae succensus, ipsum excommunicationis vinculo innodavit. Nunc quoniam ipse archiepiscopus viam universae carnis ingressus est, et ipse dux per nuntios suos a nobis absolvi postulat et satis-factionem promittit, per apostolica vobis scripta mandamus etc. 8) Już w r. 1146 cesarz Konrad przedsiębrał wyprawę do Polski w interesie Władysława. Por. Chronogr. Saxo 1. 1. śtr. 297—298. Raumer. Geschichte der Hohen-staufen I str. 400. Zważywszy nadto jeszcze, iż arcybiskup gnieźnieński Jakób według zwykłych podań umarł w r. 1144 (Por. Damalewicz Series Archiep. Gnezn. Yar-saviae 1649) nie może ulegać najmniejszej wątpliwości, że Władysław najpóźniej w ciągu 1144 został wyklętym i wygnanym, który to czas zbliża się najwięcej do doniesienia najdawniejszego kronikarza (1142). Zapewne daty w tych wydaniach często są nader niesprawiedliwe. Rozpatrując się w nich bliżej, może się łacno każdy przekonać o tern, a ja przytaczam tylko jako przykład, że u Boguch. str. 42, rok wygnania Władysława jest 1142; na str. 44 zaś rok śmierci jego następcy Bolesława IV jest 1140; lecz nie bacząc na to w braku innych źródeł musimy tymczasem trzymać się tej daty.

DODATEK SZESNASTY.

O WIADOMOŚCIACH, KTÓRE CHRONIC. PRINC. POLON. STR. 98 PODAJE O LOSACH BOLESŁAWA I. KSIĘCIA WROCŁAWSKIEGO.

Chronic. Princ. Pol. na str. 96 opisawszy wojnę Władysła-wowiczów przeciwko Bolesławowi IV, tak jak i dawniejsze źródła, na str. 98 podaje drugie opowiadanie w wielu względach odmienne od pierwszego. Podług niego Bolesław wrocławski ze swym bratem Mieczysławem, wymagali od Bolesława IV odstąpienia senioratu, lecz potem, ponieważ własny syn jego Jarosław, biskup wrocławski, któremu przedtem ustąpił Opole i Nissę, wraz z Mieczysławem przeszli na stronę Bolesława IV, wygnany z kraju udał się do cesarza o pomoc, a ponieważ ten przedsiębiorąc wyprawę do Włoch nie mógł go wesprzeć, więc udał się Bolesław z cesarzem tamże. Tu przed Medyola-

nem stoczył walkę z olbrzymem, a potem odesłany został przez cesarza napo wrót z wojskiem do ojczyzny i przywrócony do władzy. Mnie się zdaje, iż w tern opowiadaniu poplątano razem wiele wydarzeń: 1) Wiemy, iż Jarosław otrzymał Nissę od ojca dopiero w r. 1199 (por. Stenzei Urkundenbuch str. 83) a zatem po upływie dość znacznego czasu od śmierci Bolesława IV. 2) Sam Bolesław wspomina o swej wędrówce do Włoch w przywileju wydanym przez się w r. 1201, 11. listopada, u Boczka Cod. dipl. II str. 9: processu vero temporis eodem pio patri (biskup Żyrosław wrocławski umarł podług najdawniejszych spisów biskupów wrocławskich w r. 1180 por. Sten-zel Script, rer. Siles. 1. str. 160. II str. 133) viam uni-versi carnis ingresso filius meus Jaroslaus tunc dux de Opól sibi in episcopatu succedens, sicuti contra me patrem suum non filiater egit in multis cum apud avuncuium meum Heinricum quintum cum meo exercitu in expeditione Lom-bardica per triennium con sister em, sic quoque contra fun-dationem meam lubense coenobium consurgens donationem praefatum decimarum novalium potentialiter irritavit. Quem cum ego ad propria reversus super eis commone-rem, respondit, se velle satisfacere ordini, sed non claustro lubensi. Gdy zaś cesarz Henryk VI był tylko dwa razy we Włoszech, od połowy lata 1194 do początku lipca 1195 i od połowy lipca 1196 do swej śmierci, 28. września 1197, to wędrówka Bolesława mogła przypaść tylko w tych latach i Jarosław musiał zostać wcześniej biskupem niż to podają indeksa biskupów (1199).    3) O wy

gnaniu Bolesława przez syna i brata przywilej nie wspomina nic, co na tern większą zasługuje uwagę, iż wspomina się w nim o bezdzietności Jarosława. 4) Również mało jest w nim wzmianek o pomocy cesarza, która miała dopomódz Bolesławowi do odzyskania swej własno -, ści. Po tern wszystkiem staje się rzeczą prawdopodobną,.

iż wygnanie Bolesława, o którem donoszą wszystkie dawniejsze źródła (por. Kadłubek II sfcr. 40. 41. Boguch. str. 46. Chroń. Polon. 1. 1. str. 17), musiało mieć miejsce przed wyniesieniem Jarosława na biskupa i nie ma nic wspólnego z wyprawą Bolesława do Włoch — przypuszczenie stwierdzające się jeszcze i tern, iż Kadłubek donosi: Kazimierz Sprawiedliwy przywrócił księcia Bolesława, musiało więc to mieć miejsce przed r. 1194, w którym umarł Kazimierz, i przed wyprawą do Włoch; zupełnie tak samo i wygnanie Bolesława nie ma związku z wojną Władysławowiczów przeciwko Bolesławowi IV. Kadłubek stanowczo oddziela jedno od drugiego. O tamtym donosi on w 1. str. 299, o tej w 2. na str. 40, 41, i opowiada, jakeśmy już wspominali, iż Kazimierz przywrócił wygnanego Bolesława zaraz w początkach swego własnego panowania. To samo pisze i Boguch. na str. 46 i nawet Chroń. Pol. na str. 17 zgadza się z tern i dodaje, iż pokój nastąpił za jego wstawieniem się. Tylko Chroń, princ. poi., która na str. 96 opowiada wraz z innemi o wojnie Władysławowiczów przeciwko Bolesławowi IV, łączy ją na str. 98, jakeśmy wyżej widzieli, z wygnaniem Bolesława wrocławskiego, nie wspomina ani jednem słówkiem o wdaniu się Kazimierza i takim sposobem z trzech od siebie oddzielnych wydarzeń, a) wojny Władysławowiczów z Bolesławem IV, b) wygnania Bolesława wrocławskiego, i c) jego wyprawy do Włoch, tworzy jedną związaną z sobą powieść. Podług Kadłub, Boguch. Chroń. Pol. i Chroń. Princ. Pol. str. 96 : a) przypada na krótko przed śmiercią Bolesława IV t. 1. 1172 r., b) na początek rządów Kazimierza to j. około 1177; c) w latach 1194—95 lub 1195—1197. (por. wyżej pod No 2). — Datę a) stwierdzają nawet i Niemcy por. Godof. s. Pantaleon u Treher’a 1, str. 842 : Imperator cum maximo exercitu — in poloniam proficiscitur, pro restituendo nepote suo in ducatum. Primo ingressu ejus polonienses exteorriti quam itissime ad graciam redierunt, ita quod millia marcarum cimperatori desuis contulerunt et imperio ejus et omni voluntate sese devote subdiderunt. Annal. Thuring. ad a. 1172. Imperator Fridericus coadunato exercitu adversus Poloniam ivit, qui cum fines Polonorum intravit more solito arridente sibi fortuna dux Polonorum Moisico ob-viam sibi veniens dextras petiit et accepit non parva pe-cunia annuente (por. Raumer Regesta hist, brandebr. 1. str. 263 sub No. 1416). Contin. Cosmae 1. 1. str. 364 (zgadzający się dosłownie z Annal. Prag, u Pert’za Monum. У. str. 121) а. 1172 Wladislaus rex (cf. Bohemiae) cum Caesare Poloniam intrat. — Przy stosunku Boguchwała i obu tak zwanych szląskich kronikarzy polega cały ten opis wojny Władysławowiczów przeciwko Bolesławowi IV i wypędzenie Bolesława wrocławskiego na doniesieniu niezupełnie prawdziwem Kadłubka, z którego przepisywali po większej części wszyscy inni : i dopóki nie dostaniemy nowych źródeł musimy wszyscy trzymać się dotychczas istniejących. O walce z olbrzymem pod Medyolanem, którą kroniki szląskie przypisują Bolesławowi, wspominają i niemieckie źródła. Lecz ona miała miejsce już przy pierw-szem oblężeniu Medyolanu przez Fryderyka w r. 1158 i była odbytą przez hrabiego Andechs z Tyrolu. Por. Raumer Geschichte der Hohenstaufen 2. str. 93. Z tego wypadku widzimy, jak poplątane są wiadomości szląskich kronikarzy w chronologicznym względzie.

DODATEK SIEDMNASTY.

O STOSUNKACH KAZIMIERZA II. DO HALICZA I WŁODZIMIERZA.

Wtrącanie się Kazimierza w wewnętrzne sprawy południowo zachodnich ziem ruskich dotychczas, jak mi się zdaje, tak fałszywie było przedstawianem przez polskich dziejopisarzy, iż dokładniejszy wizerunek tych stosunków zdaje się być usprawiedliwionym. Kadłubek w dwóch miejscach wspomina o tych wyprawach Kazimierza na Ruś: 1) str. 42: Sed et Russiae nonnullas jubet accedére provincias : Premisliensem cum oppidis contingentibus, Wladimiriensem cum ducatus integritate, Brzeszcz cum omni suo incolatu; Drohiczyn cum suorum universitate ; 2) str. 62 sq. gdzie on dokładnie opowiada zdobycie Brześcia, Halicza a później i Drohiczyna. Aż do ostatnich czasów oba te miejsca rozpatrywano osobno i zrobiono z tego dwie odrębne wyprawy w różnych czasach przeciwko książętom wołyńskim. Jednak jeśli się nie mylę to Kadłubek donosi o jednej tylko i oba te miejsca tyczą się jednej wyprawy. Związek, w którym znajduje się pierwsza z nich, wskazuje, iż kronikarz ten wylicza tylko w ogóle zdobycze Kazimierza w południowo zachodniej Rusi dla wykazania obszaru panowania tych książąt, które chce tu oczywiście odmalować w zupełności. Nie wchodzi on tu wcale w opis wypadków, które doprowadziły do tego nabytku, lecz powiada tylko w ogóle: accedere nonnullas Russiae provincias etc. W drugiem zaś miejscu maluje w dalszym ciągu swej historyi dokładniej zdobycie owych ziem. Gdyby wyprawa ta, o której on tu mówi (str. 62), była spowodowana nowem powstaniem, to Kadłubek z pewnością przytoczył by powód ; przedewszyst-kiem zaś przemawia za mojem zdaniem wzmianka o Drohiczynie w pierwszem miejscu, który zdobyty został w innym czasie i podczas zupełnie innej wyprawy niż na Wołyń. To zupełnie z sobą zgodne opowiadanie najpierw zmienił Boguchwał. Wprawdzie on i w tern miejscu jak i wszędzie prawie, posiłkuje się Kadłubkiem (co niewątpliwie można poznać z jego wyrazów i zwrotów, tak, iż mówiąc nawiasem, tekst jego, u Sommersberga, przez proste porównanie z Kadłubkiem już w mnóstwie miejsc da się poprawić) — lecz tu właśnie różni się w najważniejszych punktach. Znajdujemy naprzód na str. 46: pierwsze miejsce Kadłubka (str. 42) w tym samym związku, w jakim ono znajduje się u tego ostatniego, wstawione prawie dosłownie; potem zaś przy opowiadaniu o wyprawie do Brześcia zaczynają się różnice. Nie zrozumiawszy wzajemnego stosunku obu miejsc u Kadłubka, drugie przyjmuje on jako opowieść o drugiej wyprawie i aby ją nieco umotywować dodaje: tymczasem Brześć odpadł. Potem każe on polskiemu księciu brać miasto, naznaczyć tam polskiego prefekta (widzimy, iż oni u niego nietylko odgrywają rolę na Pomorzu) i potem iść na Halicz. Do tęga księstwa stosuje on całe opowiadanie Kadłubka o wygnaniu syna siostry Kazimierza, o bitwie Polaków z książętami ruskimi, osadzenie siostrzeńca i otrucie jego, wszystko prawie własnemi słowami Kadłubka. W następstwie twierdzi, iż Kazimierz osadził w Haliczu nie Romana lecz Ladimira, którego również robi bratem otrutego, jak i. Romana włodzimirskiego. W miejscu tern znajduje się wstawiona jedna uwaga, o której zapewne nie wiedział Kadłubek, a która znajduje się w związku z wiadomościami Boguchwała o mniemanym małżonku córki Bolesława III, Borysie. On opowiada: niektóre kroniki donoszą:, córka Bolesława w pierwszem małżeństwie była za synem króla węgierskiego, z którym go spłodziła, teraz zaś on był osadzony przez Kazimierza w Haliczu, pierwej nim jej małżonek wygnany został z kraju. Po śmierci tego małżonka Bolesław У wydał tę swoją siostrę za ruskiego księcia w Haliczu, i z niej urodziło się wielu synów. — Sprzyjając im matka objawiła później, iż syn z pierwszego małżeństwa był podrzutkiem, i aby mu dopomódz w jego prawach Kazimierz przedsięwziął tę wyprawę. Po tem objaśnieniu Boguchwał ciągnie dalej przerwane opowiadanie i donosi: Kazimierz wyruszył w pole przeciwko Ladimirowi, wypędził go i Komana, sororis suae filium de secundo viro genitum, osadził. Potem następuje opowiadanie o ucieczce Ladmira do Węgier, o jego uwięzieniu, o zdobyciu Halicza przez Węgrów i osadzeniu Andrzeja, wszystko wyrazami Kadłubka, z którym w końcu różni się znowu. Uszedłszy z więzienia, pisze Boguchwał, żył Ladimir na Rusi, w swych dobrach dziedzicznych, lecz dał się pobudzić do napadania na Polskę (są one opisane wyrazami Kadłubka) i był przez Kazimierza i z nich wygnany, udał się do jego łaski i za jego pomocą został napowrót osadzony w Haliczu.

Jeśli się nie mylę, to całe to miejsce Boguchwała, tak ściśle łączące się z wyprawami Bolesława III, przeciwko Haliczowi i Węgrom, zostało wstawione od kogoś późniejszego. Za tem przemawia powyżej wspomniane wstawione wyjaśnienie, za nim również przemawia prawie niewolnicze powtarzanie słów Kadłubka, którego nie masz w tych tylko miejscach, które się od niego różnią. Zresztą jakby to tam było, główny błąd Boguchwała polega na tem, iż ruskiego męża córki Bolesława III wystawia za halickiego księcia. Ztąd pochodzą wszystkie jego zmiany w podaniach Kadłubka. Podówczas bowiem spór pierworodnego tej córki, musiał być prowadzony nie o Brześć, jak twierdzi

Kadłubek, lecz o Halicz. Władimir halicki musiał być bratem tamtego i Romana, i dalej Kazimierz po otruciu jej pierworodnego musiał przedsięwziąć drugą wyprawę do Halicza, aby wypędzić Włodzimierza i osadzić Romana. Lecz jest rzeczą pewną: 1) iż Mścisław Iziasławicz, władca Włodzimierza od r. 1155, ożenił się z córką Bolesława III, por. Karamzin 3. str. 7 ; 2) że Roman i Wszewo-łod byli synami Mścisława i wzięli w spadku po ojcu wołyńskie posiadłości, por. Karamzin 3 str. 63 na inn. ; 3) że Włodzimierz halicki nie był ich bratem, lecz należał do innej gałęzi ruskiej książęcej rodziny, por. Karamzina w 2 i 3 tomach w wielu miejscach. Ustriałow Hi-storya Rossyi 1. str. 107 i 109. Gdy tedy Kadłubek z tem wszystkiem zgadza się najzupełniej, podając Romana i Wszewołoda za siostrzeńców Kazimierza a odróżniając stanowczo od nich Włodzimierza halickiego, to opowiadanie jego należy uznać sprawiedliwem ; musiało tedy przy osadzeniu starszego siostrzeńca chodzić nie o Halicz, lecz o wołyńskie posiadłości. Nadto Kadłubek był spółczesnym tym wypadkom, żył w Krakowie, w pobliżu miejsc gdzie się to odbywało i zresztą pozostawał jak wiadomo w ścisłych związkach z dworem Kazimierza. Ruskie wiadomości, znajdujące się u Karamzina, zgadzają się z Kadłub-kowemi, lecz różnią się w tym ważnym punkcie, iż twierdzą, że wypędzenie Włodzimierza i osadzenie Romana nastąpiło zupełnie bez udziału Polaków, i że Kazimierz wówczas dopiero wziął w nich udział, gdy poprowadził Włodzimierza do Halicza przeciwko Węgrom. Krom tego donoszą one dość szczególnie, że Włodzimierz umknął do Niemiec i ztamtąd przybył do Polski z polecającemi listami cesarza Fryderyka I. Gdy mnie te ruskie wiadomości znane są tylko z Karamzina i Szerera tłumaczenia Nestora, ja zaś dla braku wszelkich pomocniczych środków (ważne wydanie Nestora przez Tymkowskiego, nie znajduje się nawet w królewskiej bibliotece w Berlinie), nie mogę zrobić krytycznego porównania ruskich kronik pomiędzy sobą, wolałem przyjąć do tekstu wiadomość Kadłubka. Źródła węgierskie milczą zupełnie o tych wypadkach por. Katona Historia critica IY. str. 305 i nast. Długosz i idący za nim późniejsi polscy historycy w ogóle trzymają się Boguchwała; w szczegółach zaś Długosz różni się z nim. Na str. 539 kładzie on zdobycie ziem ruskich pod r. 1179 i uważa je za odebranie, mając zapewne na względzie zdobycie ich przez Bolesława III, którego jednak wyprawy w te strony nie miały jakeśmy widzieli prawdopodobnie żadnego innego skutku, nad chwilowe uznanie przez Rościsławowiczów polskiego zwierzchnictwa, czego jednak nie można twierdzić względem książąt wołyńskich. Potem Długosz str. 546 powiada, iż Brześć odpadł od Polski, że Kazimierz zdobył go napowrót i ruszył do Halicza. Tu różni się on od Boguchwała w tern, iż a) księcia na korzyść którego Kazimierz przedsiębrał wyprawę, nie nazywa siostrzeńcem jego i Mścisława. Zkąd on wziął to imię nie widno; b) iż Romana nie nazywa bratem Mścisława i Wszewołoda. Koniec sprawy, otrucie tego Mścisława w Haliczu w r. 1185, osadzenie Romana, wygnanie jego przez Węgrów, ucieczka Władimira, jego rabusiowski żywot, jego osadzenie przez Kazimierza, opowiada Długosz według Boguchwała, i dodaje daty lat wzięte z kronik ruskich, a z drugiej strony rozszerza opowiadanie Boguchwała opisami oblężeń, przechodów wojsk i t. d. wedle swego zwyczaju. Następcy Długosza trzymają się jego prawie zupełnie, i Naruszewicz nawet przyjął opowiadanie Boguchwała ze wszystkiemi dodatkami Długosza, tak, iż odrzucając Boguchwała należy odrzucić i jego opowiadanie. Bandtkie 1. str. 249 wspomina o tych wypadkach pokrótce, zdaje się jednak, iż w niektórych punktach korzystał z Karamzina. Engel w swej

Historyi Halicza na str. 495 w ogóle trzymał się Boguchwała, jednak robi słuszną uwagę, iż nie należy uważać za jedno rodzin książęcych Halicza i Włodzimierza. Ponieważ zaś całe opowiadanie Boguchwała stosuje on do jednego Halicza, widzi się zmuszonym dowolnie zmieniać tekst Boguchwała. Był zmuszonym poprawić w ten sposób miejsce, w którem Boguchwał synowca Kazimierza robi bratem Włodzimierza halickiego, iż zamiast Ladimi-rus stawi w tekście Romanus. Lecz ta zmiana nie zgadza się z resztą opowiadania Boguchwała, który podaje, iż Włodzimierz został wypędzony z Halicza po otruciu siostrzeńca, a zatem iż po nim nastąpił on a nie Roman. Siostrzeńca ma Engel za syna Borysa i zowie go Kolo-manem. Wprawdzie Borys miał syna Kolomana, lecz ten nigdy nie był w Haliczu. Wprawdzie Engel przytacza tekst Boguchwała na poparcie swego zdania, lecz samowolnie wstawia do tego tekstu imię Kolomana, na dowód czego oddrukowuje to w uwagach. Co się zaś tyczy chronologii tych wypadków, to i ta jest znowu nader niepewną. Kadłubek tu jak wszędzie nie podaje dat ; Boguchwał kładzie zdobycie Brześcia pod r. 1182, tego się trzymał i Długosz dodawszy dalsze daty. Karamzin stawi śmierć Jarosława halickiego w r. 1187, ucieczkę Włodzimierza do Węgier w r. 1188, jego przywrócenie przez Kazimierza w r. 1189 lub 1190. Ja przyznaję się, iż nie mam żadnego innego punktu oparcia dla dat jak wiadomość Annal. Cracov. maj. 1181: Cazimirus devicit Ruthenos. Ten sam rok podaje i Brevis Chroń. Cracov. u Somersberga II str. 82 ; tylko tam zamiast dux Cujaviae w każdym razie należy czytać Cracoviae. Kładąc tedy zdobycie Brześcia na r. 1181, nic nam nie przeszkadza odtąd pójść za chronologią Karamzina, gdyż ze słów Kadłubka żadną miarą nie można wyprowadzić wniosku, że wyprawa do Halicza przedsiębraną była natychmiast po wyprawie do Brześcia.

DODATEK DWUDZIESTY.

O STOSUNKACH WŁADYSŁAWA ŁOKIETKA DO WACŁAWA KRÓLA CZESKIEGO.

Za łaskawem pośrednictwem czeskiego historyografa p. Franciszka Palackiego w Pradze otrzymałem następne wyciągi z przywilejów wspomnianych w uwadze na str. 549:

I. 1292.9. października. Jacobus Gnezdensis. Archiepisc. testatur: Wladislaum ducem Cujaviae et Syradiae in prae-sentia régis Boh. Wenceslai, sua Episcoporum Prag et Olomuc, atque ducum Boleslai Masowiae, Kazimiri Byto-mensis, Boleslai Opoliens, Nicolai Opaviens, et aliorum nobilium, renuntiase juri suo, quod sibi in terris Cracov. et Sandom., competebat vel competere videbatur, promit-tens eidem D. Regi fidelitatem et assistentiam contra omnem hominem in futurum et hoc ibidem proprio jura-mento firmavit. Dat in castris ante Syraz 1292 YII idus Octobr.

ejus culmini cum persona et dominio suo

II. 1292. 13. Octobr. Jacobus Gnezdensis Archiepisc. Tobias Prag, et Theodoricus Olomuc. Episcopi, Johannes Wyssegrad praep. regni Boh. cancellarius, frater Minco ordin. Teuton, summus Magister Prussiae, Boleslaus Ma-zow. Kazimir et Boleslaus Opuliens et Nicolaus Opavien-ses, duces notum faciunt quod Wladislaus dux Syradiae et Cujaviae, affectuose desiderans couniri gratiae amicitiae et favori Magnifie, princ. dom. nostri D. Wenceslai inch reg. Boh,

penitus se subjecit et quoniam ipse dom. noster rex ejus-dem d. ducis benevole annuens affectibus, in sinum eum

suae gratiae benignius aggregavit ea propter d. dux jam dictus de nostrum regem in suum verum et legitimum dominum assumpsit, et corporali praestito juramento, fidelitatis suae homagium exhibendo eidem d. n. regi pro tempore vitae suae fidelia obsequia, prompta et benevola promisit fideliter facere ac studiose de suarum virium potentatu.... Ceterum omne jus proprietatis et possesionis, si quod ipse d. dux habuit aut habere videbatur, super ducatibus et terris Cracov. et Sendom. ad manus et pos-sesionem ejusdem d. régis nostri totaliter jure simpliciter et libéré resigna vit. Dat. in castris apud Syraz 1292 III idus Octob.

III. 1292. 13. Octob. Wladizlaus dux Syradiae et Cu-javiae tenore praesentium sener. dom. nostr. D. Wenceslao inch regi Bohem, duci Cracov. et Sendom. marchq. Mo-rav. sub fide et juramento quod sibi praestitimus fideliter promittimus : sese inter 14 dies constiturum esse cives suos de Brzeznicz et Brzestwie vades sub jurejuvando pro eo, quod si ipse fidelitatem regi Wenceslao jurejurando promissam violaret terra ejus Cujavia et Syradia ad eundem regem ipso facto de volveretur. Datum apud Syraz in castris 1292. III idus Octob.

IY. 1294. 20. Jun. Procopius episcopus Cracov., qui delatus erat apud regem Wenceslaum, quasi ei fidelis esse nollet protestatur eundem regem esse verum et legitimum dominum et patronum suum et ecclesiae suae Cracov. eidemque regi et succesoribus suis Cracov. ducibus prae-stat solitum fidelitatis juramentum. Dat. Pragae 1294 in capella Scti Wenceslai in castro Prag. XII. Calend. Julii indict. YII praesentibus Fr. Hermanno ord. dom. teutonic, dicti regis confessore. D. Johannes Wyssehrad. praeposito et regni Boh. cancellario : canonicis multis atque nobilibus Hyncone de Duba.

V.    1297. 18. Nov. Wladislaus dux maj. Poloniae, Pomeraniae Cujav. Lancie, et Syrad profitetnr. D. Wence-slaum R. Bohem, in ducatibus Cracov. et Sendomir. ple-nius quam nos et potins jus habere : suoque juri si quod ei competebat, turn propter praemissa quam etiam pro 5000 marc. arg. Cracov. pond, quae propter hoc ab ipso rege recepimus harum.... nostro et haeredum nostrorum nomine renuntiamus expresse. Dat. in Syraz 1297 XIV calend. Decbr. XI indict.

VI.    1299. 23. Aug. Wladislaus dux maj. Polon. Poznans. Pomor. Lanc. Cujav. et Syrad. jurejurando promit-tit quod Pragam ad magnif. princ. D. Wenceslaum Boh. regem, ducem Cracov. et Sand, march, q. Mor. affinem nostrum cariss. in proxime ventur. vigilia nativit. Dmi. personaliter veniamus... et terras sive ducatus nostros majoris Polon. Pozn. Lane. Cujav. et Syrad. dieto régi publice et in perpetuum donabimus et resignabimus ас cedemus libéré de eisdem ipsosque a praedicto rege cum solemnitate débita recipiemus in feudum et praestabimus sibi fidelitatis et homagii juramentum.... fateturque se et successores suos in perpetuum esse et fore vasallos et regum et regni Boemiae.... Datum apud Clankand (Clo-kam?) 1299 X Kal. Septembr. XII indict. (R. Venceslaus facta infeudatione et investitura debebat ei solvere 4000 marc. arg. Polon, atque concedere proventus suppae suae de Ilvus per octo annos continuos, ut eisdem Wladislaus dux libere fruatur).

16

Reppel II.

Officiales

Nicolaus cancell. Cracov. napotyka się także w r. 1227. Przy w. Nak. str. 148.

Bura yenator. Henricus palatini capellanus.

DODATEK CZTERNASTY.

ŹRÓDŁOWE SPISY URZĘDNIKÓW. KRAKÓW I SANDOMIERZ.

Judices

Castellani

Palatini

Lata

Gothymirus jud. curiae praedevore

Venceslaus Cracov. Sulislaus Sendom. Ostasius Vislie. Phalislaus Ospenchin? Jacobus Brzeze Ostasius Cracov.

Symil de Voynicze. Ostasius Cracov. Pacoslaus Cracov. Mistvin Sendom.

Marcus Cracov. Jacob Sendom.

Marco Cracov. Jacob Sendom.

Ostasius Cracov. Mistvin Sendom.

Clemens castell. Crac.

Pacoslaus^ palat. Sen-dom.

Marcus palat. Cracov. Pacoslaus Sendom.

Marcus dei gratia pa-lat. Cracov.

1217

Nak. p. 135

1222

Dogiel IV n. 2

1223

Actabor.Istr.273

1223

ibid. p. 274

1230 luty ibid. str. 153

Officiales

Getka subcamerar.;'Bo-guslaus camerar palatini. Falimirus tribunus episcopi. Sobislaus tribunus de Lublin. Nicolaus cancellarius Theodor camerar. Crac.

Joannes camerar., Jacob pincerna

Florianus tribunus Cracov. Smil venator. Be-gen subdapifer. Florianus subpincerna

Judices

Sbislaus judex palatin Stronex judex de Radom

Boguslaus subjudexcur.

Castellani

Marcus castell. Cracov. Segneus bronis. cast, de Czechow.

Andreas c. d.Boleslaviec Vlad. Bresczk (Brzeke) Marcus cast, de Radom Sudo cast, de Vnynic Vladimir Brzesk.

Clemens comes de Cracov. ?

Przywilej z r. 1235 u Stenzela str. 300.

Mistud cast. Cracov.

Sbislaus de Spicimir Bogussa cast. Cracov. Nicolaus cast. Rosprza.

Palatini

Albertus palat. Cracov.

Pacoslaus palat. Sen-dom. filius Voygrechey brat Petrus Od Henryka szląskiego w Starzy ko wie Pacoslaus palat. Send. Lassota frater palatini Thedor palat. Cracov. (w przywileju z r. 1234 Feyer 3, 2. p. 416 nazwany synem Jana) Przywilej wydany przez Bolesł. Sandom.wSkale Pacoslaus pal. Sendom. W przywil. Henryka w Sede wspomniany jest M. wojewoda krak. Przyw. Konrada krako wskiego i łęczyckiego Sudo palat. Sendom. Przywilej tegoż.

Mistwy palat. Cracov.

Lata

1230 listopad, ibid. p. 152

1232

ibid. p. 155

1232

ibid. p. 156

1233

ibid. p. 158

1234

nadprez. arch.

1235

Nak. p. 159 1237

Feyer 4. 1. p. 83|

1242 15. lipca

Szczyg.Tin. p.152 1242 30. lipca Nak. p. 164

Officiales

Volimir cancell, bez dalszego dodatku.

Dobeslaus nostr. curiae subcancellarius.

Nicolaus pincerna Crac. Sando subcanc.

Thomas et Nedantius capellani curiae

Petrus tribunus Visli-censis. Albertus Varrsch dapifer Send.

Judices

Nicolaus jud. Cracov.

Domarad subjud. Crac. Nicolaus jud. crac.

Nicolaus jud. Cracov. Nicolaus jud. Cracov. Vislaus subjud. Sendom.

Castellani

Gethco Sandec. castell.

Michael castell. Cracov. Yierzgo Sandec. cast, brat jego Gethco, syn jego Bolesław Michael castell. Cracov. Stephan cast. Sendom. Adam cast. Vislica Zeugno cast. Lublin. Zeugno cast. Zarnow. Mirso cast. Cracov. Cislaus cast. Sendom. Michael cast. Cracov.

Gethco cast. Sandec. Nicolaus cast. Lublin.

Adam cast. Cracov. Boguslauscast. Sendom. Voyslaus c. deMalagosz Sulislaus c. d.Zavichost.

Palatini

Przywilej tegoż.

Przyw. Bolesława krakowskiego i sandom. Clemens palat. Cracov.

Sando palat. Sendom.

Clemens palat. Cracov. Bouslaus palat.Sendom.

Nicolaus palat. Cracov. Segneus palat. Sendom.

Lata

1243

ibid. p. 166

1250

Feyer4.2.p.78-80

1251

Nak. p. 171

1252

ibid. p. 83

1252

Fey er IV 2 p. 151

1254

ibid. p. 282

1255

Nak. p. 174

1256

ibid. p. 176

1256

ibid.

Officiales

Fulco cancell, noster. Varrscho dapifer Send.j

Albertus subagazo Send.

Thomas agazo Sendom. Marcus subdapiferCra Fulko cancell, curiae. Fulko cancell. Laurentius subdapifer Crac. Miroslaus pincern. Sen. Zegota subcam. Send.

Judices

Joann, judex Sendom. Nicol, jud. Cracov.

Jacobus judex Cracov.

Adam subjudex curiae

Castellani

Adam cast. Cracov.

Sulesz quondam castell. Vislic.

Dobeslaus castell. de Chranov.

Varrsch cast, de Lublin Nicolaus de Malogosz

Adam castell. Cracov,

Janussius castell. de Radom.

Varsius castell. Cracov.

Varsius castell. Cracov. Pelka castell. Sendom. Zegota castell. Lublin. Martino cast.Brzezensis.

Palatini

Przyw. fundacyjny dla Krakowa.

Nicolaus palat. cracov. Nicolaus palat. cracov. Zegno palat. Sendom.

Nicolaus palat. Cracov. Segneus palat. Sendom.

Nicolaus palat. Cracov. Sangnevus palat. Send. Com. Sangnevus palat. Sendom.

Nicolaus palat. Cracov.

Zegota palat. Cracov.

Lata

1257

1257

Fey. IV 2 p.443

1258

Szczyg. Tin. p.155

1259

Nak. p. 180

1260

Nak. p. 182

1264

ibid. 196

1270

1279

Stenze) Urk. N. 70i

1280

Feyer V 3 p.44-46

1284

Lelewel p, 202

Officiales

Michael cancell. Sierad. Procopius cancell. Crac.

Officiales

Gotthard cancel. Masov.

Judices

Laurentius jud. Crac. Nicolaus subjud.

Laurentius jud. Crac. Nicolaus subjud. Crac. Laurentius jud. Crac.

Castellani

Sulko castell. Cracov. Swantoslaus cast.Vislic. Sulko castell. Cracov.

Sulko castell. Cracov.

Nicolaus cast. Sendom. Svantoslaus cast. Vislic. Zegota castell. Cracov.

Palatini

Petrus palat. Cracov. Boxa palat. Sendom. Petrus palat. Cracov.

Petrus palat. Cracov.

Nicolaus palat. Cracov.

MAZOWSZE. KUJAWY. ŁĘCZYCA. SIERADZ.

Judices

Castellani

Palatini

Clemens cast. Plocens. Theodor cast. Crusvic. Peter cast. Łęczyc.

Przywilej Konrada mazowieckiego Arnold pal. Masoy.

Lata

1286

Szczyg. Tin. p. 158

1287

Feyer V 3. p. 384

1288

Tinecia p. 163 1288

Feyer V 3 p. 430

1290

Nak. p. 214

Lata

1222

Dogiel IV p. 2.

Officiales

Gotthard cancell. Masov Gregor subcanc.Masov

Abraham pincerna Masov. Joh. subcamera-rius Cujav. Petrus sub-camer. Masov.

Janussio cancell. Stre-śco pincerna Lancie.

Judices

Zachaeus judex curiae.

Coreus judex

Castellani

Thomas cast. Bresc.

Vitus cast. Ploc. Matheus cast. Raciaz. Albertus Staroinowr.

Johannes de Crusvic.

Vitus Martinus c. Crusv. Gozzlaus de Bidgost

Bogussa cast. deCrusv.

Palatini

Arnold palat. Masov. et Cujav.

Arnold palat. Masov. Arnold palat. Masov. et Cujav.

Bogussa palat. Masov.

Bogussa palat. Masov.

Przywilej Kazimierza kujawskiego. Bogussa palat. bez b. dodatku.

Bogussa palat. Masov.

Bogussa palat. Lanci. wydany jest przywilej od Conradus dux Cra-COV. et Lauciciae.

Ciborius palat. Lancie.

Przywilej Kazimierza, księcia kujaw. i łęczyc.

Abraham palat. Masov.

Lata

1223

Acta bor. 1 p. 274 ibid. p. 276

1228

ibid. p. 394 ibid. p. 396

1231

ks.kop.arch.kapit.

1233

Dreger p. 187

1238

Dogiel IV p. 13 1242 15. lipca Tinecia p. 151

1242 30. lipca Nak. pag. 164

1252

Voigt p. 19.

1257

Fever IV 2 p. 443

Officiales

Michael cancell. Sirad. Johann cancell. Lancie.

Judices

Miroslaus jud. curiae nostraej

Bartosius subjud. noster

Matthias jud. Cujav.

Barthosius jud. curiae nostrae

Jacob judex Masoviae.

Grotko judex Cyrnens. Matthias jud. Cujav.

Castellani

Joh. eastell. Lancie. Albertus cast. Vladisl. Nowovid cast. Dobrin. Petrus cast. Ploc. Jacob Ratsicz.

Petrico Plocens. Yoycech cast. Vladisl.

Dominicus cast.Bidgost.

Fridericus cast. Vladisl.

Palatini

Senior Bogussa palat. Cujav.

Przywilej Ziemowita mazowieckiego Mènera palat. Zemomysl dux Cujaviae

Jaroslaus pal.Vladisl.

Przyw. Yladislai dux Send. Cujav. et Sirad. Christinus pal. Cujav. Zawisius pal. Sirad.

Przyw. Leszka i Przemysława duces Cujav. Przyw. Bolesława księ cia mazow.

Bronissius pal. Cujav.

Lata

1257

Acta bor. 3.p. 141

1260

Voigt p. 129

1286

Or.wnadprez.arch

1288

Or.wnadprez.arch

1292

Rejestr

1293

Cod. Racz.

1296

Nadprez. arch.

1297

Cod. Racz. 1299

ibid.

Officiales

Vincentius cancel. San-divoy frater ejus.Dyrzi-cray tribunus de Kalis. Pincerna Johannes.

Stephan cancel. Nemera pinc.,Vislaus vexillifer. Laurentius Venator. Cantigneo Venator de Kalis.

Judices

WIELKOPOLSKA.

Castellani

Palatini

Lata

Vlost jud. Pozn. Pierwsza wzmianka o judex generalis.

Jarosius pal. Gnezn. Boguch. Gnezn.

Jarostius pal. Kaliss. Bronis. castell. Gnezn.

Dobrogost pal. Pozn. Jarostius cast. Poznan. (Z przy w. potwierdzają- Portree cast. Kalis, cego z г. 1258 w nad- Pael cast. Santok, prez.arch. w Poznaniu) Olbrecht cast, de Usze Jarostius pal. Gnezn. Bronis. cast. Gnezn.

(Wohlbrück Historya .........

Lebusa I str. 14—95)

Castellanus de Ruda, de Srem.

(Damalew. 1.1. p. 101-3) Jarosius cast. dePozn.

Peter cast, de Santhok Vincentius Zbąsin

(Wohlbrück I p. 61-62) Bogumił cast, de Bnin Bronis. voido.

Albert cast. Pozn. Kystamp c. de Stargard Cecirad c. de Lybusim.

Stephanus palat. (Vla-disl. de Kalis)

1145 ??

Damal.Vit. Archi-ep.Gnezn. p.91-92 1173??

Lel.Pocz.pr.p.171

1181

1188

Lelewel p. 180

(1232

1209

1212

Voigt cod. p.9. Obawydane[1232 prz. jednego i tego sam. księcia

Officiales

Tribunus de Santok

Cancellarius Staszyk

Preczlaus dapifer

Judices

Dirsicray jud. curiae

Castellani

Zandivoy cast.de Kaliss. Domaradus cast.de U e

Beno cast, de Santhok Cicerad cast. Gnezn. Conrad cast. Pozn. Cicerad cast. Gnezn. Milesa in Ozgove ? Hebora in Oberyz (Ob-rzyk nad Wartą) Cicerad cast. Gnezn. Bogussa cast. deVielun Miroslaus de Gdecz

.........Domaratus jud. curiae

.........Domaratus jud. Pozn.

Jaroslaus jud. Caliss. Castellanus de Crivin Domaradus jud. Cecundo podł. in. spisu Domaradus jud. Petrinio z Gniezna, nawet Cicerad por. 1239 Thomas cast. Pozn.

Cecirad cast. Gnezn. Domaradus jud. Predpolco c. de Premant Henricus jud.

Palatini

(Biiszing przyw. dla klaszt. lebus.p.l 15-16) (Olszowski de archiep.

Gnezn. p. 196) Stephan pal. noster Bronis pal. Gnezn.

(Dogiel IV. N. 19.)

(Biiszing na in. miejscu

p. 160-62)

Bogumił pal.

Bogumił pal.

Bogumił pal. pozn. Dirsicray pal. Kaliss.

Bogumił pal. pozn. Bogumił pal. Polon. Dirsicray pal. Polon.

Bogumił pal. Polon. Dirsicray pal. Polon.

Lata

1233

1234

1236Dr.cod.pl75 1237 Racz.Cod. d. 1237 ibid.

1238

1239

1240 Racz. cod. 1242 ibid. 1212

Nadprez. arcbiw.

1242 Racz.

1243

Nakiel. p. 167

1244

Księga kopij

СД

Officiales

Simon tribunus de Santok.

Judices

Domaradus jud. cur.

Domaradus jud. cur.

Domaradus jud. cur. Domaradus jud. cur.

Dirsicrayus jud. Pozn. Dirsicray jud. noster.

Castellani

Jacob cast, de Bnin Eustachius c.deCarnkau Jarostius c. de Stargard Thomas cast. Pozn. Prepolcus c.d.Tsbansym Jarostius cast. deBnim Nicolaus c. de Meseritz Johann cast, de Srem Boleslaus c. de Santhok Herkenboldus cast, de Kaliss

Predpolcus cast. Gnezn. Pretzlaus c.djZsibomsim Johann cast, de Srem. Bogufalo cast. Pozn.

Bogufalo cast. Pozn.

Simon cast. Gnezn. Bogufal cast. Pozn. Eustachius c. d.Santhok

Palatini

Bogumił pal. Pozn.

Bogumił pal.

Dirsicray et Bogumił pal. Pol.

Bogumił pal. Pozn. Jaroslaus pal. deKaliss

Predpolco pal. Pozn. Wirzytragio pal. Gnezn. Pretpolcus pal. Pozn. Dirsicrajo pal. Gnezn.

Pretpolcus pal. pozn.

Lata

arch. kap. w Pozn

1245

Raczyński cod.

1246 ibid.

1246

księga kopij

1246

Or.wnadprez arch 1247 księga kopij 1247

Raczyński cod.

1252 Jabczyński arch teol.13 p.357 1253

1253 Nak. p. 172 1256 Racz cod. 1256 ibid.

Officiales

Janus trib. Gnezn. Desi-derius ven. Johannes cancellarius curiae. Johannes cancellarius

Nicolaus praep. in Santok

Johannes cancell. noster

Petrus cancell. noster. Tomislaus pincerna Pozn. Rosco subcame-rar. Gnezn. Sandivo-gius marscalcus.

Judices

Jarostius judex mag-' nus curiae

Castellam

Castellanus de Ghedez Pretslaus cast, de Uste Boguf. cast. Pozn.

Janco cast. Caliss. Boguf. cast. Pozn.

Bogufal cast. Pozn. Benjamin c. d. Prement Goslaus c. de Santhok Andreas c. de Filehne Benjamin c. de Prement Suantemir c.de Meseritz Martin inMazirecs (Me-zeritz)

Simon cast. Gnezn. Johann cast. deCaliss. Venceslaus de Starigrod Zementa de Dussin Nicolaus de Zarnkow Sbilut de Razim. Slasanus de Bród Sixtus cast, raidensis

Matthias c. Landensis

Palatini

Dirsicray pal. Gnes.

Herkenboldus p. Gnezn. Pretpolcus pal. (Pozn.)

Pretpolcus pal. noster (Pozn.)

Praedeploc pal. Herkenboldus pal. (Ca-liss)

Predpolcus pal. Herkenboldus pal. Predpolcus pal.

Lata

1256 ibid.

1256    Racz. cod.

1257    Jab I.3p.359

1258    ibid p. 361 1259 Gerken

cod.dipl.Ip. 45-46

1260

Raczyński cod. 1260

Ledebur N. A. 3. p. 295

1261

Raczyński cod. 1267

Dogiel J. p. 538

1271

Dogiel IV p. 36

1276 Lelewel Jarkelbolduspal.Gnezn Pocz. praw. p. 200

1277 kop.ndpr.ar. Tomislaus pal. Pozn.

Officiales

Boguslaus subcam. Poz. Thilo scriptor curiae.

Vicentius castell. Pozn. Nicolaus Venator Gnezn. Thilo scriptor curiae.

Sandivoy subcam. Pozn. Thilo scriptor curiae.

Sandivoy subcam. Poz.

Bosco Venator Caliss. Vito pincerna Gnezn. Nicolaus subdapifer Caliss.

Nicolaus subdapf. Calis. Thilo praep.de Santhok

Judices

Nicolaus jud. Pozn.

Nicolaus jud. Pozn.

Gnevomir jud. Pozn.

Nicolaus jud. Pozn. Nicolaus jud. Pozn.

Castellani

Gnevomir c. d. Sbansim Petrico cast, de Santok. Thomislaus c. d. Santok. Petrkon cast. Pozn. Scedricus Crilbin? Johann cast, de Dupin?

Palatini

Benjamin palat. Pozn..........

Arkenbolduspal.Gnezn. Pretslaus cast. Gnezn.

Boguslaus cast, de Usze. Jacob cast, de Rogoźno.

.........Boguslaus cast, de Usze.

Borizlaus cast, de Znin. Thomas c. de Kroeben.

.........Boguslaus cast, de Usze.

Jacob cast. deRogo2no.

.........Petrico cast. Pozn.

Dirsicray c. de Santhok. Benjamin palat. Pozn. Albrecht cast, de Ostrov.

.........Boguslaus cast, de Usze

et subcamerarius Pozn.

.........Gnevomirc.deZbawsin.

.........Albertus dictus Krzo

nowicz c. de Czanszim. Nicolaus palat. Caliss. Petrico cast. Pozn. Benjamin palat. Pozn.

Thomislauspal.? (Pozn.) Petrico cast. Pozn.

Lata

1277    Racz. Cod.

1278    Jab.I3.p.362 1278 Rejestr.

1278

Lelewel p. 200.

1280. Racz. Cod.

1280

Nakiel. p. 205.

1282 Racz. Cod,

1282

Cod. Raczyński 1283

ibid.

1284 ibid.

1284

Lelewel p. 202-3 1284 Olsz. p. 159 1286 Racz. cod.

1288    Jab.I3.p.367

1289    Racz. Cod. d.

1290

Officiales

Nicolaus subcam. Gnez. Petrus Sciborovich procurator noster.

Andreas cancell, de Kaliss.

Johann cancell. deLen-czycz.

Thilo praeposit. de San-thok.

Judices

Gnevomir jud. Pozn.

Gnevomir jud. noster. Pozn.

Jest mowa о judex pe-daneus vel generalis per nos in Polonia const.

Gnevoniir jud. Pozn.

Castellani

Dirsicray c. de Santhok.

Benjamin cast, et judex Gnezn.

Petrico cast. Pozn. Arnoldus cast. Caliss.

Boguslaus cast, de Usze subcamerarius Pozn. Vlosto cast, de Drezen

Boguslaus cast, de Usze et subcam. Pozn. Kelko cast, de Santhok. Swenthemir c. d. Biech. Thomislaus cast. Gnezn. et jud.

Dirsicray cast, de Usze. Bozanta cast, de Linda. Thomizlaus j. et c.Gnez. Dirsicray cast, de Usze Boczenta Linda. Petrico cast. Pozn.

Palatini

Nicolaus pal. Caliss.

Nicolaus palat. Caliss. Zavisius palat. Sierad.

Nicolaus palat. Caliss.

Nicolaus palat. Caliss. Benjam. palat. Pozn.

Benjamin palat. Pozn.

Petrico palat. Pozn. Nicolao palat. Caliss.

Lata

1290Nakiel.p.216

1292

[Jabcz. I 3. p. 368

1293

Racz. Cod.

1293

Ledebur 3. p. 306

1203 (Księg. kop.)

1294

1294

Dogiel IV p. 35

1294

Jabcz. II 1. p. 96

1294

Racz. Cod.

1296

Oryg. wnpr. arch.

1296 (Racz. Cod.)

1297

Oryg. w npr. arch.

DODATEK OSMNASTY.

SPIS NIEMIECKICH ZIEMIAŃSKICH OSAD W POLSCE W CIĄGU XIII WIEKU.

Mazowsze

Małopolska

1234. Osiedlenie się nad Dunajem. (Fejer. Cod. dipl. II p. 454).

1244. Sołtysostwo Po-dolin nad Popradem. (Fejer Cod. IV. 1. p. 355.)

Kujawy

Wielkopolska

Wieś Cecowiz (Voigt Cod. dipl. str. 9.)

Przywilej dla dóbr klasztoru Paradyskiego (Zbiór hr. Raczyńskiego)

Wieś Chontowo (Cod. Racz.)

Przyw. dla dóbr, darowanych klasztorowi Leubuskiemu nad Notecią (Przyw. klasztoru Leubuskiego str. 160 do 162)

Przywilej dla dóbr klasztoru Lubińskiego (Cod. Racz.)

Przywilej dla wszystkich dóbr biskupa poznańs. (księga kopii archiw. kapitulnego w Poznaniu).

Przywilej dla wsi klasztoru Ochędzino }

Ołobockiego,

Lata

1212

1234

Г 05

СО со см см

1242

1244

1246

1250

Mazowsze

1254. Przywilej dla wszystkich dóbr biskupstwa Płockiego. (Bandtkie jus Culm, p. 327—328).

Małopolska

Kujawy

Wielkopolska

Mielszyzna. (Orygin. w nad-prezydyalnem arch.)

Przywilej dla Suanlina, wsi klasztoru Ołobockiego. (Spis przywilejów Ołobockich w nadprezydyalnem arch.)

Przywilej dla wszystkich dóbr klasztoru Ołobockiego. (Poświadczona kopia przyw. potwierdzającego z r. 1329 w nadprez. arch.)

Przyw. dla majątku klasztoru Lubińskiego (Cod. Racz.)

Przywilej dla wszystkich dóbr klaszt. Paradyskiego (Cod. Racz.)

Przywilej dla dóbr klasztoru Dobroługskiego (Blezen) (Ledebur N. A. 3. p. 304.)

Przywilej dla nowonabytych dóbr klasztoru Blezeńskiego (Ledebur B. str. 295. Cod. Racz.)

Przyw. dla biskupa poznań-

Lata

1253

1253

Tfl

•О О CN CM

T—(

1257

1259

1260

1260

Mazowsze

Małopolska

Przywilej dla bisk. Lubuskiego co do dóbr Opatowskich (Beckman o Lubuszu str. 7.)

Kujawy

Wielkopolska

skiego co do kasztelanii Bentszeńskiej (księga kopii archiwum kapitulnego w Poznaniu).

Przyw. dla dóbr Krzywin klasztoru Lubińskiego (Cod. Racz.)

Przyw. dla podskarbiego poznańskiego Mikołaja, względem dóbr Sączyno (Rejestr. Grab.)

Przyczyn pod Wschową. (Stan miasta Yschowy str. 8.)

Przywilej dla nadwornego sędziego Mikołaja co do dóbr Gostyń i Breze, jakoteż i wszystkich dóbr jego (Le lewelPocz.prawod. str. 200).

Wieś Pochuno klaszt. Wronki. (Cod. Racz.)

Lata

1262

1268

1273

1278

1280

1282

JReppel И.

17

Mazowsze

Małopolska

Przyw. dla wszystkich dóbr klasztoru Tynieckiego (Szczygielski Ti necia str. 158).

Odnowienie przywileju dla Tyńca (Szczyg. str. 163).

Osada nad Popradem (Fejer Cod. dipl. V 3. str. 463).

Przyw. dla jednej wsi klaszioru Miechowskiego (Nakielski p. 216).

Przyw. dla klaszt. Mie chow. we wszystkich

Kujawy

Przyw. dla wsi klaszt Byszewskiego : Triszy-no, Wieczowno, Sadl-no, Gorżna, Janiszewo. (Oryg. w nadprezyd arch, w Poznaniu). Przyw. dla wsi klaszt. Byszewo : Szczodki. (Oryg. w nadprezyd. arch, w Poznaniu). Przyw. dla wsi klaszt. Byszewo: Trzęsacz nad Wisłą (Oryg. w nad-prez. ar. w Poznaniu).

Wielkopolska

Przyw. dla kapelana Thilo co do wili Gdecz(Cod. Racz.)

Przyw. dla dóbr Piotra Winiarczyka (Cod. Racz.)

Przyw. dla dóbr Kaniów z na-leżącemi tu wsiami : Golce-niec, Neglowo, Wianowice. (Lelewel, na in. m. str. 204—6.)

Przyw. dla wielu dóbr no-wonadanych bi kupstwu poznańskiemu. (Księga kopii arch, kapit. w Poznaniu).

Lata

1286

1288

1289

1290

1293

1295

Mazowsze

Małopolska

jego dobrach w ziemi krakowskiej i sandomierskiej dla osiedlania Niemców. (Nakiel ski str. 224).

Kujawy

Wielkopolska

Przyw. cła dóbr nowozało-żonego dominikańskiego klasztoru w Poznaniu. (Oryginał potwierdzający z r. 1304 w nadprezyd. arch, w Poznaniu).

Lata

1290

Przyw. dla wszystkich dóbr klasztoru By-szewskiego. (Księga kopii klasztoru w nad-prezyd. arch.)

Przyw. dla wsi Jelitowo klasztoru Byszewskie gw (Oryg. w nadprez. archiw. w Poznaniu).

Przyw. dla wsi Skarbie-wo klasztoru Byszew-skiego (Oryg. tamże.)

TJwaga. Chociaż napotykają się pojedyncze przykłady nadania niemieckiego prawa polskim mieszkańcom (por, Stenzei Urkundenbuch str. 310), to jednak można przypuszczać, iż większa zresztą część dóbr, w których ^ książęta pozwalali na wprowadzenie niemieckiego prawa musiała mieć i niemieckich kolonistów. Zresztą tra-* nały się wyjątki takiego rodzaju, iż właściciele dóbr starali się o wyjednanie sobie przywilejów dla tego, aby w prawnych interesach módz się powoływać na prawo niemieckie. Por. Statut Wiślicki rozdział 73 u Bandt-kiego Jus polonicum.    ______ __

Wieś Rajskowo (Łukaszewicz Obraz 1. p. 173.)

1297

1298

1299

DODATEK DZIEWIĘTNASTY.

WYKAZ NADAŃ NIEMIECKIEGO MIEJSKIEGO PRAWA W POLSCE.

Mazowsze

Kujawy

Wielkopolska

Małopolska

Lata

1237. Płock. (Gawarec-ki Pisma historyczne str. 188).

Kraków i Sandomierz (por. księga II rozdział 10).

1230-40

1250. Kazimierz kujawski opatowi klasztoru Lendzkiego nad Wartą nadał prawo założenia na swej ziemi miasta z prawem nie mieckiem (Lelewel Początkowe prawod. str. 187—188).

1252. Przemysławowi Wielkopolskiemu, Boguchwał biskup po znański ustąpił kawał gruutu de fundo b. Martini et s. Adal berti, in quo civ tatem ponere disposuimus et locare. (Por. Jabczyńs. arch. teol. I. 3. p. 357.

1253. Przy w. fundacyjny dla Poznania. (Bandtkie Jus culmen-se str. 298, Łukaszewicz Obraz histor. I. str. 5—7).

Bolesław Wstydliwy nadał Cystersom lOOwłókwSzczy-rzecu gruntu dla założenia miasta Nejmarkt z prawem niemieckiem, jakie posiadały Kraków i Sandomierz. (Fe-jer Cod. dipl. Hung. IV. 2. str. 151—152).

1237

1250

1252

1253

Mazowsze

1254. 5. Sierpnia Ziemowit Mazowiecki potwierdził wszystkie prawa i swobody przyobiecane od biskupa płockiego kolonistom, którzy by zechcieli o-siąść w dobrach jego i w mających założyć się podług niemieckiego prawa miastach. (Bandtkie Jus. culm, str. 327—328).

Kujawy

Wielkopolska

1253. Przemysław i Bolesław stwierdzają prawa klasztoru Ołoboc-kiego, Lubnicy i pozwalają tamże osadzać Niemców. (Por. przyw. klasztoru Ołobockiego w nadprezyd. archiw. w Poznaniu).

Pobiedziska miały już niemieckie prawo przed rokiem 1258, albowiem w przywileju z tego roku książę Przemysław przydaje tam wój-towstwo. (Rejestr prz.) 1261 pozwolił Bolesław Lambertowi sołtysowi Zduncewskiemu miejsce to podnieść do stanowiska miasta z

Małopolska

Nowa fundacya dla Krakowa (Bandtkie Mise, cracov. 1815 fase. II. str. 63).

Lata

Tfł t— O O

1258

1261

Mazowsze

Kujawy

Wielkopolska

prawem niemieckiem. (Stenzel Urkundenb. No 52). [Fundacyata podówczas nie przyszła do skutku. Por. Dogiel Cod. dipl. Pol. I str. 537].

1278. 1. Kwietnia nadworny sędzia Mikołaj otrzymał prawo iii te-ritorio Breze (w pobliżu Gostynia) założyć miasto z prawem nicmieckiem. (Lelewel 1. 1. str. 200—201).

Małopolska

Przed rokiem 1264 musiał już Korczyn (nowe miasto) posiadać prawo niemieckie, albowiem w tym roku książę Bolesław nadał klasztorowi Miechowskiemu prawo urządzić swoje miasteczko Ska-rzeszów według niemieckiego prawa jure teutonico quo cives de Korszyn utun-tur (por. Nakielski Miecho-via str. 196).

1279. 10. Czerwca Augusty-ni w Mstowie otrzymali prawo założenia tam miasta podług prawa nowo-marchijskiego. (Stenzei Urkundenbuch str. 393),

Lata

1264

1278

1279

Mazowsze

Kujawy

1286. Ziemomysł kujawski nadał opatowi klasztoru Byssowskie-go prawo założenia miasta na swojem fundus z prawem nie-mieckiem (prawdopodobnie późniejsze Koronowo). (Oryg. przywileju w nadprezyd. arch, w Poznaniu).

Wielkopolska

1282.    Fundacyjny przywilej Kalisza. (Rejestr przywilejów).

1283. Przemysław uwolnił miasto Pyzdry d wszystkich ciężarów swego panowania. (Rejestr przywil.) Prawdopodobnie Pyzdry wówczas już miały prawo niemieckie ; z pewnością zaś w r 1290, jak widać zprzy-wileju dla Słupcy.

1290.    15. Listopada.

Przemysław potwier dził urządzenie bis-

Małopolska

Nowa fundacya dla Sandomierza (Naruszewicz Hist, nar. polsk. VIII p. 32).

Klasztor Tyniecki otrzymał prawo zakładania niemieckich wsi i miast w swych posiadłościach (Szczyg. str. 163).

6. Września Gerard mieszczanin krakows. otrzymał przywilej na urządzenie miasta

Lata

1282

1283

1286

1288

1290

Mazowsze

Kujawy

Przed 1298 r. już Inowrocław i Brześć miały prawo niemieckie; jak widać z przywileju nadawczego dla Radziejowa z tego samego roku. (Rejestr przy w.)

Wielkopolska

kupiego miasta Słupcy podług niemieckiego prawa. (Cod. Racz.)

1290. 28. Listopada przywilej biskupa poznańskiego Jana dla Słupcy. (Księga kopii arch. kap. pozn.)

I Gniezno miało także prawo niemieckie przed r. 1298, albowiem w tym roku ono wraz z Poznaniem, Kaliszem i Pyzdrami otrzymało prawo miecza. (Łukaszewicz 1. 1. I p. 173.)

1299. Fundacya Nakła. (Cod. Racz.)

1302. Mikołaj wojewo-

Małopolska

Miechowa podług niemiec-| kiego prawa. (Nakielski str. 214—215).

1292. Sołtys z Podolinanad Popradem otrzymał magdeburskie prawo dla założonego przezeń miasta. (Fejer. VI 1. str. 230-232). Sieradź miał prawo niemieckie przed rokiem 1298. (Przyw. dla Radziejowa w Kujawach).

Lata

1292

1298

1299

1302

Mazowsze

Kujawy

Wielkopolska

da poznański oddał w ręce wójta Henryka miasto swoje Moszy-nę, aby je urządzić podług niemieckiego prawa. (Rejestr przy-wil.)

Małopolska

Fundacya dla Lublina (Bandt-kie Jus Culm. str. 303).

Lata

1317

-, ■ , J

' г

■î a j.

; К ч ï '

t

Г

.

Ж M

0:1

17    ■. '-V ■    -■    ’• :    '

j я ta ü o a

№

SPIS RZECZY

TOMU II.

KSIĘGA DRUGA. Walka o monarchię i zupełne jej rozprzężenie od Г. 1240—1300. (Ciąg dalszy.)

VI. Najście Mongołów. Bitwa nad Kałką. Zdobycie wschodniej Rusi. Wzięcie Kijowa. Posuwanie się ku zachodowi. Spustoszenie Polski i Węgier. Bitwa pod Lignicą. Odwrót.............

VII.    Wielko- i Małopolska usuwają, się z pod panowania książąt szląz-

14

kich. Walki Bolesława II wrocławsko-lignickiego z braćmi swemi Henrykiem III i Konradem. Spory książąt z kościołem. Wielokrotne podziały kraju. Ciąg dalszy niemieckiej kolonizacyi. Rozkwit miast. Przeważne zniemczenie kraju...........

VIII.    Bolesław wstydliwy i Konrad Mazowiecki. Podziały kraju między potomkami Konrada i Władysława Odonicza. Posuwanie się Niemców przez Średnią Odrę. Zdobycie i zniemczenie Prus przez zakon niemiecki. Stanowisko książąt polskich w obec zakonu i Świętopełka pomorskiego. Napady Prusaków, Litwinów i Rusinów na Polskę. Daniel halicki. Napady Mongołów na Małopolskę. Walki z Jadźwingami. Swarno i Lew Daniłowicz. Paweł Biskup krakowski. Powstanie szlachty przeciwko Bolesławowi Wstydliwemu.

31

Śmierć obu Bolesławów Wielkopolskiego i Krakowskiego. . . .

IX.    Leszek Czarny w Krakowie. Przemysław II w Wielkopolsce. Zwy

76

cięstwo Leszka nad Rusinami, Litwą i Jadźwingami. Paweł biskup krakowski i bunt szlachty. Napad Mongołów. Henryk IV Wrocławski. Przemysław II i Władysław Łokietek. Wacław Czeski. Przemysław i Mestwin Pomorski. Koronacya Przemysława na króla polskiego. Nabycie Pomorza. Władysław Łokietek i Henryk Głogowski. Wacław król czeski i polski.......

X.    Nadwerężenie staro-polskiej ustawy państwowej w XII i XIII

102

stuleciach.........................

DODATKI.

139

I. O związku rodowym II. O vicinia czyli opole

III. O pierwszej walce Mieczysława z saskim hrabią, Wichmanem

164

199

202

205

210

213

217

219

221

224

242

227

229

233

255

260

IY. Wprowadzenie chrześcijaństwa................

У. O zdobyczach Bolesława Chrobrego na południu i wschodzie . .

VI.    O stanowisku Mieczysława i Bolesława Chrobrego względem Cesarstwa Niemieckiego....................

VII.    O wyprawach Bolesława Chrobrego na Ruś..........

VIII. O Ryxie, żonie Mieczysława II...............

IX. O królewskim tytule Władysława Hermana..........

X. Wiadomości o wyprawie cesarza Henryka V do Polski ....

XI.    0 oznaczeniu położenia Wyszogrodu.............

XII.    O ziemiach na północ Noteci podległych panowaniu polskiemu

na początku XIII wieku..................

XIII.    0 siedmdzieeiąt i pietnadziesta...............

XIV.    Spisy urzędników — wedle przywilejów...........

XV. O znaczeniu czasu wygnania Władysława II.........

XVI. O wiadomościach, które podaje Chroń, princ. Pol. na str. 98 o

losach księcia Bolesława I Wrocławskiego..........

XVII. O stosunkach Kazimierza II z Haliczem i Włodzimierzem . . . XVIII. Tabularny wykaz niemieckich i włościańskich osad w Polsce w ciągu trzynastego wieku.................

XIX.    Wykaz tabularny nadań miejskiego niemieckiego prawa w Polsce

XX.    0 stosunku Władysława Łokietka do Wacława króla czeskiego .

WYDAWNICTWA KSIĘGARNI POLSKIEJ.

i

Złr. ct.

2.40

Bałucki Michał, Byle wyżej ! powieść

—    Za winy niepopełnione, powieść .

Bełcikowski Adam, Hunyadi, dramat w 5 aktach Bełza Władysław, Zaklęte dzwony, legenda z dziejów polskich 1 —

—    Oprawne w płótno angielskie .... Berger, Difteritis — Angina .....

—    oprawne .    .

Pibljoteka Mrówki: 1. Woronicz, Sybilla

2.    Syrokomla, Janko Cmentarnik

3.    Kraszewski, Ostap Bandurczuk (wyczerpane)

4.    Słowacki J. Kordjan .....

5.    Krasiński Z. Przedświt ....

6.    iPług Adam, Sroczka (wyczerpane)

7.    Jeż T. T. Asan, powieść ....

8.    Wołowski Ludwik, Praca dzieci

9.    Mazurkiewicz, Demokracja polska

10.    Goszczyński, Król Zamczyska

11.    Skiba, Kanarki, powieść humorystyczna

12.    Słowacki, Mindowe .....

13.    Syrokomla, Ułas .....

14.    Kochanowski, Pieśni, oprawne

15.    Kraszewski J. I. Jaryna ....

16.    Wernicki, Prześladowanie kościoła unickiego

17.    Nałęcz, Renegat, powieść ....

18.    Puzynina, Jadwiga, dramat ....

19.    Syrokomla, Kęs chleba    ....

20.    Żeligowski, Jordan .....

21.    i 22. Czajkowski, Wernyhora, pow. 2 t. (wyczerp.)

23.    Pług Adam, Przyjaciele ....

24.    Piotrowski ks., Okólnik o gwałtach moskiewskich .

25.    Skiba, Kwiat Sumatry, powieść humorystyczna

26.    Słowacki J. Ojciec zadżumionych. W Szwajcarji .

27.    Zmorski Poman, Lesław ....

28.    Sawaszkiewicz L. L. Porównanie wypraw na Moskwę

Napoleona I. i Żółkiewskiego

29.    Brodziński K. Wiesław, sielanka krakowska

30.    Zieliński G. Kirgiz, powieść .    .    .

31.    Słowacki J. Anhelli .....

32.    Lenartowicz T. Szopka, 2 części

— 20

1.60

—    35

—    20

— 60 — 10

—    20 — 45

—    20 — 25

33.    Krasicki J. Bajki i przypowieści, wyd. zupełne

Złr. et. . - 30 . — 10 . —40

34.    Kochanowski J. Treny

35.    Anna z Podgórza. Z podróży po Europie .

36.    Morgenbesser, Obrona Sokołowa, poemat żartobliwy—50

37.    Goszczyński, Zamek Kaniowski, powieść

38.    Krasicki J. Myszeis, poemat humorystyczny

39.    Słowacki J. Lilia Weneda

40.    — Balladyna .....

41.    Niemcewicz J. U. Śpiewy historyczne

42.    Goszczyński, Sobótka ....

43.    Kochanowski, Szachy i Mickiewicz Warcaby

44.    Foe Banid, Robinson Kruzoe

45.    Goszczyński, Straszny strzelec

46.    Brzozowski Karol, Noc strzelców w Anatolji

47.    Krasicki J. Satyry ....

48.    — Monachomachja i antimonachomachja

49.    Goszczyński, Oda, powieść z czasów Bolesława Wielk. — 20

50.    — Anna z Nadbrzeża, powieść z czasów Jana Ka

—    35

—    20

zimierza ......

51.    Skarga P. Wzywanie do pokuty

52.    Brodziński K. Mowa o narodowości Polaków i Po

— 20

słanie do braci wygnańców ....

53.    Malczewski, Marja .....

54.    Słowacki J. Poema Piasta Dantyszka o piekle

55.    Lenartowicz T. Lirenka ....

56.    Słowacki J. Jan Bielecki, powieść narodowa i Grób

— 10 — 35

Agarnemnona ......

57.    — Ksiądz Marek .....

58.    Lenartowicz T. O polskim naczelniku Kościuszce i

— 20

—    20 — 20 — 20 — 20

2 — 2.25

o Racławieckiej bitwie ....

59.    Słowacki J. Mazepa .....

60.    — Marja Stuart .....

61—72. Śpiewnik polski, zeszyt po

■— na ładnym papierze

73.    Boseńblatt, Pojedynek .....

74.    Słowacki J. Żmija .....

75.    — Lambro ......

76.    — Hugo, Mnich, Arab ....

Bill J. J. Zarys botaniki, przekład Łomnickiego — oprawne .......

Brzozowski Karol, Deli Petko, powieść na tle legendy bułgar. 1 — Chodźko Leonard, Kazimierz Pułaski ^wyczerpane).

Chronologia polska

. — 10

Darwin Karol, Pochodzenie czło

CL

Darwin Karol, Dobór płciowy — 2 tomy Dzierzkowski Józef i Sabowski Władysław, Chrzest polski, powieść w 3 tomach ..... Gralewski Mateusz, Kaukaz, wspomnienia z 12-letniej niewoli 5 —

Złr. et. . 8 —

3.60

5.80

—    ozdobnie oprawne w płótno angielskie .

7.50

Hagen Karol, Dzieje najnowszych czasów 1815 — 1818 r. —

2 tomy .......

9.10

—    ozdobnie oprawne w płótno angielskie .

Halek Witosław, Wieczorne pieśni, przekład Wł. Bełzy, wyd.

— 40

ilustrowane .......

—    oprawne, ze złoconemi brzegami ....

2.40

Jeż T. T. Opowiadanie Stasia, powiastka Kraszewski J. I. Zeliga, powieść ....

1.50

—    Krwawe znamię, powieść ..... Laboulay, Państwo i jego granice .... Merunowicz Teofil, żydzi, studjum społeczne .

1.50

5.—

5.80

Odczyty o sztuce, Hausnera, Rodakowskiego i Zacharjewicza 1 — Ostatnie lata dziejów powszechnych, 1846—1875 Pesche! Oskar, Historja wielkich odkryć geograficznych

—    ozdobnie oprawne w płótno angielskie .

— 30

Petion Eustachy, O budowie tanich pomieszkali

—    30

—    75

—    O konserwacji drzewa. — O uogniotrwaleniu dachów.

O wyrabianiu sztucznych kamieni

—    O robotach ziemnych .....

1.25

Pölitz, Historja Austrji, opracował Józef Tretiah Pietrzyoki Edward, Nasze miary i wagi nowe .

—    30

—    60

—    Książeczka kieszonkowa o nowych miarach i wagach .

В owsianie polskie nad Bajkałem (na Syberji) w 1866 r.

6.—

Reppel, Dzieje Polski, 2 tomy .....

—    ozdobnie oprawne w płótno angielskie .

Reveilié-Parise, Starość, podręcznik lekarski dla ludzi dojrzałego wieku c. zniż. ......

— 40

Skiba Wołody, Na wędkę, powiastka ....

—    Kręte drogi, powieść (wyczerpane)

Sowiński Leonard, Fragment powieści ....

—    Słowo bytu, zarys prawdy powszechnej .

55 — 72.60

Szewczeńko Taras, Najemnica, przekład L. Sowińslciego Szekspir Wiijam, Król Lir, tragedja, przekład Adama Pługa 1 — Szlosser i Hagen, Dzieje powszechne, 22 tomów

—    ozdobnie oprawne w płótno angielskie .

Złr. et.

Thackeray, Targowisko próżności, powieść w 2 tomach . 4.80 Turski J. K. Zochna hrabianka, powieść

—    Faworyt, komedyjka (wyczerpane).

— 10 — 10 — 10 — 10 — 10 — 10 — 10 — 10

Teatrzylci dziecinne: Mały Nauczyciel, M. Grabowskiej

Naszyjnik babuni, Wł. Izdebskiej Najlepsze wiązanie, A. Porębskiego Imieniny mamy, Ш. Grabowskiej Grymaśnica ukarana, M. Popławskiej Leniwy Staś, M. Mirkowskiej .... Pracowite pszczółki, M. Grabowskiej Macocha, M. Popławskiej .....

Verne Juljusz, Hector Serwadac, podróż po światach słonecznych, powieść w 2 tomach    ....

— 50

Wjlkońska Paulina, Trucizna, powiastka

—    25

—    25

—    Za posagiem, powieść ..... Zagórski Adam, Wady publicznego wychowania

—    O wzroku .......

Zola Emil, Kartka miłości, powieść, 2 tomy .

. 6 — . 10 —

r. 1871, I. kwartał . 2.70

Dziennik literacki, rok 1870 (wyczerpany). Mrówka, czasopismo illustrowane z r. 1869 .

r. 1870 .

. 1 — . —50

Przyszłość, czasopismo młodzieży z r. 1866 Towarzysz, czasopismo illustrowane z r. 1870 Tydzień, literacki, artystyczny, naukowy i społeczny, T. 1—7 po 7 — Wystawa, illustrowane czasopismo z czasów „Wystawy rolniczo-przemysłowej“ we Lwowie 1877 r. c. zniż.

If

,

'"V

%

?Г

о

V

i -. ,

'

-

■

ш

ш

»

4

;

m

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000307992

Biblioteka Politechniki Krakowskie]

11-348731