1/4

Sr

j.

" 'W

: ■ 'C

. ? :S

:*-V>" vv •V i'-'* "

V-«

-’^yyv—

r#

i:

J,

■f,

**

&7T*

i;

.x'    ;    «**1

teJflÄL

§4

• • w w

"V

km* „'I!

./J-

M « V ■•' '■ »,

„«foj » ;>V*

Mc

^<4

iS

• -i

-i

f.:

VJ

jjtf 'Jj

«#-

*v

'i'

-i

,JV

' >*V^Ws    ", f

fr

,v.

>r :

•i

Tén-- Î

f .j-i

Hf

4* 4|

*■ * $r *

«Æ ^

* ’§ I

>i • v t' V<,

. *,h

iS?

V"»

■    . ‘ 4,, ■/..;■

r—-

. V ■; Ï *?V ..    ■

l4 v * ł**M

'i#*

■J§

4- , m ■ J

-■'.w ’

te.

;;,'t

i'

*•:

pij

, * £iS»

* :ï,

.i

>j

ffc

-■ •

vX

<W,i

■ -Ą

*,Ał***Mś

Politechnika Krakowska B i b I i o t e k a Głowna

V

✓

f

'

\

-

h

BUDOWNICTWO OGÓLNE

%

■

yc

%

.

i

!

'

- :

( .

V

•«

\

. w ' •

-

<■

• !

l

-

.=K-

-

V i

V‘

•C? -

■ • .C—

ft

■

Ä-

• *

.

03

UJ

WEDŁUG

WYKŁADÓW

Prof. Dr. T. Obmińskiego.

Wydane z zasiłku zwrotnego Wydziału Nauki Ministerstwa W. R. i O. P.

1. Tekst.

WYDA IE I

1NŻYN1ERJ1

ZWIĄZKU stu e

POLITECHNIKI LWOWSKIEJ.

: "i

KRAKÓW

A>

°^echnic*SS

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Odbito w Pracowni Wydawniczej

ZWIĄZKU STUDENTÓW 1NŻYN1ERJI

Politechniki Lwowskiej.

Âkc. Nr.

Dla zmniejszenia kosztów wydawnictwa wykonano pracę drukarską na własnej ręcznej (nie wiele większej od maszyny do pisania) maszynie, przyczem zajęci byli tylko koledzy. Prymitywność maszyny, brak odpowiednich czcionek, Wreszcie i pewnego rodzaju amatorstwo „zeceró*“ złożyły się na to, że książka ta nie odpowiada może w zupełności wymogom technicznym.

Brak w literaturze technicznej polskiego podręcznika „Budownictwa ogćT nego,“ kłopoty kolegów, przygotowujących się do egzaminów /. tego przedmiotu, craz ogólny popyt na podobny podręcznik w szkołach i biurach technicznych poza naszą Uczelnią —oto powody, dla których Związek podjął prace około wydawnictwa tego skryptu.

Trudności finansowe Związku a łącznie z tern kilkakrotne przerywanie pra* cy wydawniczej opóźniły znacznie ukończenie druku i spowodowały pewne braki, jak n. p. niejednolity odcień papieru.

JW. Panu prof. Dr. T. Obmińskiemu dziękujemy za zezwolenie wydania Jego wykładów budownictwa i życzliwą pomoc przy wydawnictwie. Poczuwamy się do miłego obowiązku podniesienia obywatelskiego stanowiska „Książnicy - .Atlas“, która udzieliła nam poważnej zniżki przy litografowaniu rysunków.

Rysunki wykonali koledzy^Diintuch, Gąsiorowski i Grott.

Lwów, w czerwcu 1925 r.

Komisja Wydawnicza Zw. Stud, lnż. Pol. Lw.

i

*

t

«

•    V ’

, fr I

1 .

-

• • \-

.■. V

^ >

<

'

. ■ ■. y

.

■

n.

'

'V

»

■

•U-

»

WSTĘP

EL EMEN TY

rP    r r

I r e s c.

Dział I.

POŁĄCZEŃ KONSTRUKCYJNYCH.

Połączenia proste z driswa Belki wzmocnione czyli dźwigary

Wiązania wiszące

Połączenia proste z kamienia i cegły Wiązania murów a kamieni naturalnych Wiąaania cegieł

Układ warstw ceglanych w filarach albo słupach

w enurach z otworami pionowemi

Układ

» V.

Układ cegieł w kominach fabrycznych „ murack okrągłych z próżniami nadzianych

Układ

Układ Układ Mury z cegieł pustych

77

79

str.

str.

97

7J

77

77

97

77

77

77

M (O M W m    M

h* — C o p co ©» yo to oe p yi p

Dział 11.

KONSTRUKCJI OGRANICZAJĄCE PRZESTRZEŃ Z BOKU

i dany

Ściany i sapaćy t- drzewa

Ściany o znać**.. i wyłącznie ©graniczającem Ściany jako    a

Ściany „    ,

Inne rodzaje r-.-u* ścianek

kamieni naturalnych lub sztucznych » eszane. Cokoły.

str.

97

77

- Vill -

ń • i *

ocianxi

Otwory okienne w ścianach murowanych Wykonanie łęków z kamienia oraz z cegły łęki obciążające

str.

41.

42.

43.

46.

Dział 111.

KONSTRUKCJE OGRANICZAJĄCE PRZESTRZEŃ Z GÓRY.

Stropy

Sklepienia

Dachy

Zależenie więzby dachowej

Krycie dachów

Rynny i rury spustowe

str.

50.

99

62.

81.

Ö7.

101.

107.

Dział IV.

URZĄDZENIA WEWNĘTRZNE.

Schody

Gzymsy

Stolarsaczyzna drzwi i okien.

Oszklenie

Wyprawa

Wykończenie płaszczyzn poziomych Reboty malarskie, lakiernicze i tapicerskie

str.

109.

120.

122.

128

128

132.

99

138.

Wstęp.

ma-

Treścią nauki budownictwa w najogólniejszem pojęciu tego słowa jest poznanie terjałów i sposobów z jakich tworzy się ograniczoną całość, tak zwaną budowlę.— Pojęcie budowli obejmuje budowy rozmaite, domów, mostów, dróg, koleji, tuneli i. t. p. W ścisłem słowa znaczeniu budowle, służące nam do przechowania przedmiotów, lub jako schronisko dla istot żyjących nazywamy budynkami a naukę o sposobie ich wykonania budownictwem. —

Budownictwo zatem będzie miało za zadanie z nieograniczonej przestrzeni wyodrębnić jedną lub szereg przestrzeni, które razem złączone w organiczną całość tworzą budynek. —■ Ograniczenie to utworzone jest wykonaniem płaszczyzn pionowych, które ograniczają wyodrębnioną przestrzeń z boku (ściany) a zarazem tworzą podstawę dla szeregu płaszczyzn poziomych ponad sobą ułożonych (piętrowe budynki), które odgraniczają te przestrzenie od dołu i od góry (stropy i dach) rys.l.

Każdy budynek jakoteż każda część odpowiadać musi następującym zasadniczym

warunkom głównym jak:

1. stałość

2. trwałość

3.    celowość; ponadto warunkom pochodnym.

4.    ekonomiczny sposób wykonania

5. uczynienie zadość estetycznym względem. ~

1). Stałość. Tak całość budynku, jakoteż poszczególne jego części w połączeniu bą powinny być wytrzymałe na największe możliwe obciążenia, k(ó e mogą być stałe lub zmienne i które działają jako siły pionowe, gdyż są spowodowane silą ciążenia. Ponadto są siły które działają skośnie, jak naprzykład: parcie wiatru, parcie ziemi nież muszą być zrównoważone. Jednem słowem ‘całość budynku musi odpowiadać warunkom równowagi sił, które bliżej określa nauka zwana statyką budowli.

łość. Budynki powinny posiadać dostateczną trwałość. Materjały z jakich wykonuje się części składowe budynku, muszą być z natury trwałe i odperne na działanie wpływów atmosferycznych, woda, wilgoć, mróz, oraz na rćżnice temperatury. Pod względem trwałości wymagania są różne. O ile w budynkach prowizorycznych wymaganą jest mniejsza trwałość gdyż są budowane na

ze so-

pewne oddziaływania, które rów-

2). T

rwa

krótszy okres czasu, to w budynkach monumenta nych świątynie ki i t. p. trwałość jest większa, gdyż budynki takie wznosi się budowy z granitu).

na

pomni-

długi okres czasu (starożytne

3). Celowość. Budynki tak w poszczególnych częściach jakoteż i całości powinne posiadać kształt, rozmiar, oraz połączenie takie ażeby jego użycie mogło być w sposób najłatwiejszy, najdogodniejszy przeprowadzone i nadto przy budynkach mieszkalnych wyzyskać przyrodzone warunki jak naprzykład: dopływ światła słonecznego, powietrze, ogółem jak to nazywamy by czynił zadość wymaganiom hygit ny—Dalsze warunki dotyczą ekonomicznego wykonania budyniu to jest wyprowadzenia go w najkrótszym czasie i jak r.ajmnicjszemi środkami pieniężnemh

Budownictwo ogólne

Jednym z warunków jest także taniość utrzymania budynku, czyli taniość konserwacji, której koszta powinny być najmniejsze.

W końcu budynek povyinien czynić zadość warunkom estetycznym i pod tym względem wymagania są różne, zależnie od otoczenia budynku, tła na jakim go widzimy, warunków historycznych budownictwa kraju, w którym budynek się wznosi, czyli musi się uwzględnić tradycję. Wreszcie należyte ustosunkowanie budynku do człowieka, jego sposobu życia, jego zwyczajów i obyczajów, jest jednym z podstawowych warunków osiągnięcia w budynku tych walorów, — które określa się w budynku mianem estetyki. Wszystko to razem wzięte, daje nam pewną charakterystyczną cechę budynku—t. zw. styl budynku. Szczegółowem poznaniem i rozwinięciem zasad estetyki budynku zajmuje się Architektura.

Naukę budownictwa, która obejmuje całokształt budowy w r.ajważmejszych zarysach poprzednio przedstawionych dzielimy na naukę budownictwa ogólnego, oraz specjalnego; z jednej strony o ile chodzi o celowość na utylitarne, fabryczne i kolejowe, z drugiej strony o ile mamy na względzie osiągnięcie walorów estetycznych to zajmuje się niemi Architektura.

Przedmiotem, ktćrym się zajmować będziemy jeet poznanie zasad budownictwa ogólnego, a naukę tego przedmiotu dzieli się na następujące działy:

1.    naukę o materjałach budowlanych,

2.    naukę o konstrukcjach budowniczych,

3.    naukę wykonywania budowli, prowadzenia i poznania jej kosztów.

I tak 1. i 3. dział stanowią odrębne przedmioty. My zajmiemy się częścią drugą, to znaczy nauką o konstrukcjach budowlanych. Co do podziału konstrukcji budowniczych, to dzieła omawiające ten przedmiot ułożone są w dwojaki sposób:

a)    wedle materjałów, z których konstrukcja przeważnie jest utworzona t. zn. konstrukcje z drzewa, z żelaza, kamienia i z żelazo-betonu. Przy takim układzie na pierwszy p'an wysuwa się materjał — na drugi plan schodzi przeznaczenie i cel danej konstrukcji, a tern samem nie ma się dobrego porównania konstrukcji jako takiej, gdyż ta sama kon-

strukcja będzie

omawiana w różnych działach zależnie od materjału.

b)    Inny układ podręcznika opiera się na celu i przeznaczeniu danej konstrukcji, a jako drugorzędną rzecz traktuje kwestję materjałów.

Tego drugiego systemu będziemy się trzymali przy wykładzie nauki konstrukcji budownictwa w dalszym ciągu. Tym sposobem wykład konstrukcji budowniczych rozpadnie się

na następujące działy:

1)    proste połączenia elementów konstrukcyjnych,

2)    konstrukcje ograniczające przestrzeń z boku t. j. ściany,

3)    konstrukcje ograniczające przestrzeń z góry t. j. s ropy, sklepienia, dachy, wreszcie

4)    konstrukcje służące do komunikacji między poszczególnymi piętrami jak schody lub konstrukcje służące do wewnętrznych urządzeń jak drzwi, okna, podłogi.

Przy tym układzie zaznaczamy, iż ze względu nato, że żelazne i żelaznc-betonowe konstrukcje stanowią w nowoczesnem budownictwie same dla siebie bardzo poważny, na ścisłych zasadach statyki oparty dział budownictwa, w programie naszej uczelni pro wad :i się go oddzielnie.

Traktowanie przeto konstrukcji żelaznych i żel - betowych będzie tylko o tyle oma-ile to jest koniecznie związane z przedmiotem wykładu Budownictwa ogólnego. Ogra-

wiane, o

niczymy się też przeważnie do konstrukcji, których główną osnowę stanowi drzewo, ewentualnie kamień naturalny lub sztuczny.

- 3 -

DZIAŁ I.

Elementy połączeń konstrukcyjnych. Połączenia proste z drzewa.

Połączenia proste dzielimy na pośrednie i bezpośrednie; pośrednie są takie, których łącznikiem jest jakiś środek pomocniczy jak naprzykład; gwoździe, klamry, kliny drewniane lub żelazne, sworznie żelazne, śruby, żabki, przedstawione na rys.2. Połączenia bezpośrednie są to takie, które przez odpowiednie ukształtowanie poszczególnych części, przy złożeniu ich tworzą nierozdzielną całość. Połączenia te dadzą się podzielić wedle ich przeznaczenia

na następujące grupy:

1. połączenia dla powiększenia długości (przedłużenia)

11.

szerokości

111.

,    „    grubości czyli wysokości belki, wreszcie

IV.

belek pod kątem prostym lub ukośnym z uwzględnieniem tego czy te belki leżą w tej samej płaszczyźnie (IV a>, czy też w różnych płaszczyznach(lV b).

1. POŁĄCZENIA SŁUŻĄCE DO PRZEDŁUŻENIA BELEK.

Do kategorji tych połączeń należą:

1.    styki

2.    nakładki

3.    zamki

4. czopy,których sposób konstruowania należy rozróżnić zależnie od tego czy belki mają być przedłużeniem od użycia, jako belki poziome, względnie czy są użyte jako b^-ki pionowe czyli słupy.

1.    Styki proste i ukośne wymagają jeszcze pośrednich połączeń klamrami, szynami it.p. natomiast styki z usadzonymi hakami prostymi lub skośnymi, a szczególnie w uzupełnieniu klinami, dają nam połączenia bezpośrednie bardzo silne, które nawet mogą działać przy zgięciu belek. Rysunki od 3—11. przedstawiają te połączenia w szczegółach.

2.    Nakładki znachodzą w praktyce najwięcej zastosowania z powodu łatwego wykonania. Rysunki od 12. do 20. przedstawiają najczęściej stosowane konstrukcje tego rodzaju.

3. Zamki. Te połączenia różnią się od poprzednich tern, że są wytrzymałe nie-tylko na ciągnienie, ale i na zginanie; rys. 21—28. przedstawiają najczęściej stosowane konstrukcje zamków, z podaniem wzajemnego ustosunkowania poszczególnych części między sobą. Stosowanie klinów przy zamkach, ma na celu lepsze uszczelnienie połączenia, szczególnie w tych wypadkach, gdzie niezupełnie suchy materjał zsycha się.

4. Czopy.

na

Połączenia przedstawione na rys. 29, jako połączenia dla beltk w poziomie ułożonych, są rząd iej używane. Natomiast używa się częściej tych połączeń czopy przy słupach. Kilka przykładów tego rodzaju połączeń przedstawiają rys. 30—33. W połączeniach tych dla lepszego stężenia użyte Są pośrednie łączniki jak opaski, klamry

i łubki.

Ił. POŁĄCZENIA DLA ZWIĘKSZENIA SZEROKOŚCI.

Dla powiększenia szerokości belek, które w praktyce rzadziej znachodzi zastosowanie, używa]się dybli, albo klinów, które zwykle są wykonane z materjału twardego i uformowane z krótkich bloków, wetkniętych naprzeciw siebie w wyrobionych gniazdach obu belek, jak to przedstawia rys. 34. Najczęściej używane połączenia dla powiększenia szerokości stosuje się Drży brusach i deskach. Z połączeń tutaj stosowanych należy wymienić 1. styki, 2. zakładki czyli felce, 3. wpusty. Połączenia te przedstawiają rys. 35—38* * Z tych połączeń szczególniej przy podłogach używane jest połączenie na żło

bek i duszę.

III. POŁĄCZEŃ I A DLA POWIĘKSZENIA GRUBOŚCI WZGLĘDNIE WYSOKOŚCI BELEK.

W budownictwie bardzo często zachodzi potrzeba stosowania belek dla większych rozpiętości. Doświadczenie uczy nas, że przy rozpiętości około 8 m. belki pod ciężarem własnym jui: się uginają, przeto w tych wypadkach, gdy są obciążone do' datkowym ciężarem, ugięcie byłoby bardzo znaczne. Ze statyki budowli wiemy, że wytrzymałość belki wzrasta w kwadratowym stosunku do jej wysokości; zależy nam zatem bardzo,ażeby stworzyć jaknajwiększą wysokość i tak ze sobą dwie belki połączyć,ażeby u-strój złożony z 2-ch belek na sobie położonych działał jak jednolita belka.

Na przedstawionych rysunkach 39, 40 i 41, widzimy z jednej strony jednolitą belkę pewnej wysokości, z drugiej zaś złożenie 2-ch belek tej samej wysokości. Łatwo sobie wyobrazić, że pod wpływem działania sił zewnętrznych w płaszczyźnie zetknięcia się obu belek, będą następowały przesunięcia w ten sposób, że w środku belki przesunięcia będą minimalne, ku końcom belki będą wzrastać, co wprost z rysunku jest widoczne. Chcąc więc uzyskać z 2 - ch belek, taki efekt jak z jednolitej belki tej samej wysokości, należy w płaszczyźnie zetknięcia wprowadzić takie połączenia, któreby przesunięcia te uniemożliwiły. Połączenie takie będzie tu uskutecznione przez zazębienie belek na sobie ułożonych w sposób wskazany na rys. 42 i 43, lub też łączymy belki zapomocą klinów, co również na rysunku 44 uwidoczniono. Stosowane kliny, podobnie jak poprzednio już o-mawiane, wykonane będą z drzewa twardego. Konstrukcyjnie i praktycznie gorszym jest pierwszy sposób wykonania t.j. zazębienia, a skutkiem tego rzadziej są w praktyce używane. Idea zaś belek klinowych znachodzi w praktyce bardzo obszerne zastosowanie przy belkach wzmocnionych, o których w jednym z następujących rozdziałów szerzej pomówimy.

IV. POŁĄCZENIA POD KĄTEM.

Połączenia te dzielimy na a) połączenia, w których belki leżą w tych samych, płaszczyznach, b) połączenia belek leżących w różnych płaszczyznach. Dla przejr ystoś-ci podziału tych połączeń, należy przyjąć typy, zależnie od sposobu skrzyżowania belek, które przedstawiają rys. 45 — 48. Do kategorji tych połączeń belek leżących w jednej

płaszczyźnie należą, nakładki, zamki, czopy, zwidłowania i zaciosy. Wszystkie te połączenia przedstawiają rys. 49. — 77. Drugą kategorję tych połączeń, to jest belek leżących w różnych płaszczyznach, przedstawiają rys. 78 — 85. Nazwy tych połączeń podano pod poszczególnymi rysunkami.

Belki wzmocnione, czyli dźwigary.

w dźwigarach żelaznych, gdzie

n. p.

W wypadkach takich, gdy chodzi o przykrycie większych przestrzeni belkami, wytrzymałość belek możemy powiększyć w dwojaki sposób: albo przez zmniejszenie rozpiętości, albo przez powiększenie wysokości belki, jak to już poprzednio zaznaczono. Zmniejszenie rozpiętości belek osiągamy przez stosowanie siodełek, to jest krótkich podkładów, podpierających belkę główną, a których kilka przykładów przedstawiają rys. 86—88. Koniecznym warunkiem jest stałe połączenie siodełek z belką, bądź zapo-mocą zazębienia, bądź też klinów. W obu wypadkach należy jeszcze umocnić te połączenia śrubami. Drugi sposób rozwiązania tego zadania osiągamy przez zwiększenie wysokości, szczególniej w przekroju środkowym, gdzie moment statyczny jest największy. Najprostszym sposobem rozwiązania tego zadania są belki wiszące (Polanceau), pojedyncze lub podwójne, rys. 89 —93. lub rozporowe rys. 91 i 92. Ponadto najracjonalniejsze wyzyskanie materjału osiąga się na podstawie znanej zasady statyki teoretycznej. Materjał powinien być jaknajdalej umieszczony od osi obojętnej przekroju belki. Rysunek, w którym zestawiono przekroje belki drewnianej, dźwigaru żelaznego I, oraz belki żelazo-betonowej poucza nas, że przez racjonalne rozmieszczenie materjału przekroju można wiele zyskać na wytrzymałości belki, przeważna ilość materjału rozmieszczona jest w pasie górnym i dolnym, a ścianka pionowa służy tylko do ustalenia wzajemnej odległości tych pasów.

Wspomniana już poprzednio zasada, że wytrzymałość belki rośnie w kwadratowym stosunku do jej wysokości, w połączeniu z zasadą ro2mieszczenia materjału jaknajdalej od osi obojętnej, prowadzi nas do konstruowania rozmaitych belek wzmocnionych, czyli tak zwanych dźwigarów. Szereg przykładów rozmaitego rodzaju konstrukcji takich belek przedstawiają rys. 94 — 96. Idea konstruowania takich belek w budownictwie znachodzi stosunkowo ograniczone zastosowanie i o ile używamy dźwigarów S7achulcowych lub kratowych, wykonane są one w sposób wskazany na rys. 97 — 98 W budownictwie mostów znachodzi ta idea bardzo obszerne zastosowanie, jako belki Hovego, Rychtera, Ibiańskiego, Pintowskiego i wielu innych (n. p. Stephan w budownictwie.) Stosowanie belek kratowych, wykonanych z drzewa, znalazło wogóle obszerniejsz zastosowanie w okresie powojennym, gdy brak żelaza i węgla zniewolił konstruktorów do wyzyskiwania materjału drzewnego do większych konstrukcji drzewnych, co w szczególności znalazło zastosowanie przy konstrukcjach dachowych.

Ciekawy sposób wyzyskania materjału drzewnego dla konstrukcji, widzimy w belkach Hetzera, Niesky i Lewandowskiego, którzy konstruują belki przez: składanie ich z wązkich pasków, jak to przedstawiono na rys. 99 — 101. S kcro już jesteśmy przy belkach, musimy zaznaczyć, że w wielu wypadkach budownictwo wymaga belki o linji krzywej: kołowej, koszowej lub eliptycznej, a tego rodzaju belki zwiemy krąży nami . Są dwa rodzaje krążyn: \) Systemu Delorma, 2) Systemu Emmyego.

Krążyna Delorma jest złożona z kilku warstw desek odpowiedniego 5 szablonu, które są zbite gwoździami, rys. 102. ewentualnie nawet połączone śrubami j i klamrami. W wypadkach gdy krąźyny tej używamy do celów pomocniczych, krzy--wizna wyciętą jest tylko z jednej strony, rys, 103.

Krążyna Emmy'ego różni się tern od poprzedniej, że deski są układane* płasko na sobie, wygięte odpowiednio do wymaganej krzywizny i ściągnięte opaskami j i śrubami naprzemian, rys. 104. Trudność wykonania krążyn Emmy'ego jest przyczyną,^ że nie są one w praktyce używane w tej mierze jak krążyny Delorma.

Wiązania wiszące.

lub kilka razy. Tym sposobem w punktach zawie- -

raz

Zasadniczą myślą konstrukcyjną wiązań wiszących jest zawieszenie belki i głównej na zastrzałach szenia stwarza się niejako podpory, a tym samym zmniejsza się wolną długość belki głów- -nej. Rys 1C5. przedstawia nam pojedyncze wiązanie, jakoteż uwidacznia rozkład sił, dzia- . łających w belkach. Nazwy belek są następujące⁻ a) nazywa się belką główną, b'. nazywają się zastrzałami, belkę c) nazywa się słupem wiszącym lub wieszarem. W wiązaniu , takim widzimy, że cały ciężar przenosi się zupełnie przez zastrzały na podpory. Ana- -logicznie w wypadkach większej rozpiętości konstruuje się wiązanie wiszące podwójne,. które tern jedynie różni się od poprzedniego, że między jednym a drugim słupem u gó- -

ry biegnie belka zwana odpowiednią kombinację, dają nam nych, ewentualnie pięciokrotnych jak na rys. 107.; moglibyśmy konstruować bardziej .j skombinowane wiązania, jednak w praktyce dochodzi się najwyżej do wiązań \

rozpieraczem, rys. 106. Te dwa zasadnicze wiązania wiszące przecz możność konstruowania wiązań potrójnych, poczwór- -

îeszcze poczwórnych.

Wszystkie wiązania wiszące mają pewne szczegóły konstrukcyjne jednakowe 3 i z tego oowodu omówimy je wspólnie.

SZCZEGÓŁY W 1 Ą Z A Ń WISZĄCYCH.

A). Zastrzały z belką główną łączymy zapomocą pojedynczych, ( lub podwójnych zaciosów ewentualnie z czopami, a nadto dla wzmocnienia używamy j klamry lub opaski. Kilka przykładów rozwiązania tych połączeń przedstawiają nam rys 108. (1,2,3,). 109. Należy zwrócić uwagę nato, że jednym z zasadniczych warunków na -leżących do konstrukcji, jest osiowość połączeń, którą na rysunkach łinjami kreskowane, mi uwidoczniono. Dla przeciwstawienia zamieszczono przykład zły na rys. 109a. i wska- . zano szkodliwe działanie pary sił.

B) Połączenia

raz

zastrzałów i słupów ^wiszących. Przy połączeniu zastrzałów z belką wiszącą, musimy również dbać o osiowość połączenia, o-baczyć nato, by wystającą ponad zastrzałami część słupa wiszącego, była dcstatecz. nie silna na ścięcie w płaszczyznach a-c i b-d rys. 110 i 111. W wypadkach takich gdzie ;

ten słup nie mógłby na tyle wystawać pomagamy sobie śrubami, jak rys. 112, lub opaskami, rys. 113. Czasem stosuje się słup wiszący podwójny. Dwie belki, które jak kleszcze obejmują zastrzały, są ściągnięte śrubami. Przykład tego sposobu rozwiązania przedstawia rys. 114.

C) Połączenie słupów wiszących z belką główną polega na wiązaniu, które najczęściej zapomocą żelaznej opaski jest uskutecznione, rys. 115 i 116. ewentualnie w wypadkach, gdy słup wiszący jest podwójny, rozwiązanie tego połączenia przedstawiają nam rys. 117 i 118. Połączenie to w kombinacji ze siodełkiem przedstawia rys. 119.

D) Połączenie rozpiera cza, słupa i zastrzałów powinno szczególnie ściśle odpowiadać zasadzie osiowości połączeń (na rysunkach osie oznaczono li-nją kreskowaną), gdyby bowiem osiowości nie było, powstałyby momenty, które dla konstrukcji byłyby szkodliwe rys. 120. Połączenia te przy wieszarach pojedynczych przedstawiają rys. 121 —124; w wypadkach gdy słup wiszący jest podwójny rys. 125. W końcu rys. 123 i 127 przedstawiają nam to połączenie w zastosowaniu przy wiązaniach potrójnych i poczwórnych.

WIĄZANIA ROZPIERAJĄCE.

Podobnie jak przy wiązaniach wiszących można ciężar obciążający belkę prze-ri;ść za pośrednictwem belek skośnych, czyli tak zwanych zastrzałów, na mur podporowy. Belki te będą wywierały na te mury pewne parcie, stąd to pochodzi nazwa wiązań rozpierających. Rys. 128 przedstawia nam takie wiązanie rozpierające z podaniem sposobu działania i rozkładu sił w poszczególnych węzłach. Gdy rozpiętość belki głównej jest większa, możemy stosować wiązanie rozpierające w kombinacji z rozpieraczem. Przykład takiego rozwiązania przedstawia nam rys. 129. Wkońcu przy jeszcze większych rozpiętościach możemy skombinować obydwa poprzednie wiązania w jedną całość i wtedy takie wiązanie przedstawiłoby się jak to rys. 133. wskazuje. Podobnie jak przy wiązaniach wiszących, szczegóły połączeń będą się tutaj powtarzać, dlatego też omówimy je wspólnie.

A)    Połączenia zastrzałów i belki głównej. Zastrzały łączymy z belką na czopy, między sobą na styk, ponadto pomagamy sobie klamrami lub opaskami; dawniej używano trzewików z żelaza lanego, dzisiaj ten sposób nie jest stosowany. Przykład tego rodzaju połączenia przedstawiają nam rys. 131-134. Odmianę tego typu połączeń stanowią wiązania, w których prócz zastrzałów i belki głównej wchodzi rozpieracz, a kilka przykładów tego rodzaju połączeń przedstawiają rys. 135—

137.

B) . Umocowanie zastrzałów na- murze. Najprostszym sposobem rozwiązania tego szczegółu jest wpuszczenie zastrzałów w ławę drewnianą, jak przedstawiono na rys. 138. 139, lub w gniazda jak rys. 140, przyczem uważać należy aby drzewo nie dotykało bezpośrednio muru i dlatego używa się tu okładzin z twardego mater-jału, lub blachy cynkowej. Bardzo dobre sposoby umocowania przedstawiają nam rys. 140—142 z zastosowaniem wsporników kamiennych, lub lanych trzewików żelaznych. Dawniej stosowano wiązania kombinowane wisząco-rozpierające, dziś wyszły one z użycia i zastąpiono je konstrukcjami nowszemi, o wiele jaśniejszemi w swej konstrukcji.. Rys. 143—145 podają przykłady prostszych wiązań kombinowanych.

Połączenia proste z kamienia i cegły.

Połączenia z kamienia dzielimy na dwa działy: 1)połączenia z kamieni naturalnych i 2 ) kamieni sztucznych (zazwyczaj cegły). Połączenia te zmierzają we wszystkich wypadkach do tworzenia całości, którą nazywamy m u r e m. Rozróżniamy następujące rodzaje murów:.

a)    mur z kamieni łamanych,

b)    mur z ciosu,

c)    mur z cegieł,

d)    mur mieszany układany z kamienia i cegły,

e)    mur nadziany (starożytny),

f)    mur odlewany lub ubijany,

g)    mur z bloków betonowych.

Stałość i wytrzymałość tych wszystkich murów, będ/ie zależną:

po pierwsze od wytrzymałości materjałów, z jakich są złożone,

po drugie od wytrzymałości zaprawy, która służy do połączenia części skła

dowych i

po trzecie od sposobu układu poszczególnych części względem siebie. Sposób układania poszczególnych elementów tej samej warstwy, jakoteż związek pomiędzy układem warstw sąsiadujących, zowiemy wiązaniem muru. Płaszczyznę, rozgraniczającą dwie warstwy między sobą, nazywamy łożyskiem albo szwem wspornym, a widok zetknięcia się warstw w licu ściany daje nam linję, którą nazywamy stosugą poziomą, rys. 146 litera a—b, a—b. Poszczególne elementy, tworzące jedną warstwę, stykają się również w płaszczyznach pionowych i widok tej płaszczyzny w licu ściany przedstawia się jako linja pionowa, na rys. 149 oznaczona literami c — d, c—d. Tę płaszczyznę nazywam/ szwem przy czelnym, a jej widok na licu ściany, to jest linję c—d, zwiemy stosugą pionową. Zazwyczaj elementy. z których wytwarza się całość muru, są równoległościanami o takim ustosunkowaniu, że w przybliżeniu grubość do szerokości i do długości będzie stale w stosunku jak 1:2:4. Przy cegłach to ustosunkowanie jest prawie ściśle przeprowadzone, przy kamieniach stosuje się je tylko w przybliżeniu. — Jeżeli kamień układamy w murze w ten sposób, że do lica muru jest zwrócony swoją długością w takim razie ten sposób nazywamy „układ wozem “lub kamień ułożony „wozówką “ jak to na rys. 146 oznaczono literami W, W, W.

W wypadku, gdy kamień jest ułożony swoją szerokością do lica muru nazywamy taki układ „główkowym“i powiadamy, że kamień jest ułożony „ g ł ó-w k ą“, rys. 146 G. G.

Kamienie ułożone przez głowę, o ile sięgają przez całą grubość muru, nazywamy „sięgaczami“ lub „łącznikami“ . układu murów konieczne są pewne narzędzia, którymi

i tak należą tu narzędzia, przedstawione na rys. 147 : 1) pion murars rek żelazny, zawieszony na sznurku, który służy do pionowania 2); śród żąca do oznaczenie poziomu; 3) libela, oprawna w drzewo; 4) łata około 1 m dług. rys

Do wykonania murarz czynności swe wykonuje k i, cięża-w a g a, słu-

147 a, łata ta służy jako podstawa, na której układamy śródwagę lub libelę, chcąc się przekonać czy warstwa jest pionowa, 5) zwykła łata murarska, około 2m długości, której używa się przy wykonaniu wyprawy murów, 6) młotek murarski,

7) kielnia, 8) czerpaczka, 9) szczotka murarska, 10) tarka.

Wiązania murów z kamieni naturalnych.

Mury z kamieni naturalnych mogą być wykonane w sposób czworaki:

a)    jako mury z kamieni dzikich czyli polnych,

b)    mury cyklopowe czyli poligonowe ( wieloboczne ),

c)    mury z kamieni warstwowych ( nieobrabianych ),

d)    mury z kamieni przyborowych czyli ciosowych,

a)    Mury z kamieni dzikich czyli polnych.

Poszczególne elementy, służące do układu muru w tym wypadku, są to kamienie

tej formy, jak je wyłamano z kamieniołomu. Skutkiem ich nieregularnego kształtu, nie mogą być tutaj stosowane omówione powyżej reguły układania wozem lub główkami. Układamy je zatem prawie że dowolnie, wypełniając wolne przestrzenie obficie zaprawą. Większe próżnie, powstałe między poszczególnymi blokami (elementami), wypełniamy drobnymi kawałkami kamienia, tak zwanym „szabrem“. Dla należytego związania tego muru, powinno się używać „sięgaczy“, ażeby tym sposobem związać lica muru.

Koniecznym jest przy układzie tego rodzaju murów, doprowadzić go do pewnej wysokości, około 1,5 m i w tej v/ysokości wyrównać go zupełnie do poziomu i dopiero po wyrównaniu w dalszym ciągu wykonywać mur, „znowu do wysokości około 1,5 m wznosząc tym sposobem w warstwach 1,5 m całość takiego muru, jak to przedstawiono na rys. 148. Na węgłach, to jest na narożnikach takiego muru, staramy się wybrać kamień więcej regularny to jest taki, któryby chociaż w przybliżeniu dał nam możność otrzymania stosug poziomych, przyczem będziemy układali narożniki raz „wozem’, raz „główką“, jak to wskaiuje rys. 149.

b)    Mury cyklopowe.

W ogólności są one podobne do poprzednich, z tą różnicą, że nieregularny kształt elementów obrabiamy z grubsza o tyle, aby kamień miał kształt wieloboku . Pomiędzy dwa sąsiednie kamienie a a, rys. 150, w przestrzeń, ograniczoną dwoma płaszczyznami, rozchylonymi o pewien kąt, wkładamy następnie blok o takiem samem rozchyleniu płaszczyzn, to jest o takim samym kącie. W ten sposób poszczególne bloki wieloboczne wchodzą zwarto pomiędzy siebie. Dla uchwycenia tego kąta używamy ruchomego kątownika przedstawionego na rys. 150, złożonego z 2-ch ramion drewnianych ściągniętych gwoździem lub śrubą. Tym sposobem wykonane były mury Pelasgijskie u Greków. Dziś stosowanie tego rodzaju murów, rzadziej jest spotykane.

c)    Mury z kamienia łamanego warstwowego.

Do wykonania tego rodzaju murów, używamy kamienia, który z natury już jest warstwowo ułożony —czyli, jak powiadamy potocznie, jest łożysty. Używając takiego łożystego kamienia zyskujemy to, że przynajmniej dwie ściany elementów są mniej więcej do siebie równoległe. Zadanie układania muru upraszcza się o tyle, że z łatwością możemy osiągnąć jednolitą grubość warstwy, a tern samem wiązanie murów może być lepiej przeprowadzone. Należy się starać, ażeby stosugi pionowe warstwy następnej przypadały mniej więcej w pośrodku długości bloku warstwy poprzedniej, a bezwarunkowo unikać tego, aby stosugi pionowe dwóch sąsiadujących warstw leżały nad sobą. Podobnie jak w pierwszym rodzaju wiązań, należy używać sięgaczy, gdyż przyczynia się to w znacznej mierze do lepszego związania obu lic muru. Przykład tego rodzaju muru podano na rys. 151. Mury takie często są stosowane przy tak zwanych murach oporowych, albo stokowych. Ponieważ przy murach takich wypadkowa siła jest silą skośną, jak to rys. 152 przedstawia, przeto także i warstwy nie będą poziome, lecz będą leżały w płaszczyznach prostopadłych do kierunku wypadkowej, jak to jest widoczne wprost z rysunku 152.

D) Mury z kamieni ciosowych. Zasadniczą różnicą wiązania takiego muru jest to, że przed ułożeniem muru, musimy obrabiać foremnie bloki, nadając im kształt równoległościanu, lub obrabiając je według danego szablonu. Ponieważ bloki, wydobyte z kamieniołomu nie mogą być wydobyte w formie równoległościanu, przeto wymiary bloku, wyłamanego z kamieniołomu, muszą być w każdym kierunku nieco większe. Zazwyczaj zwiększenie wymiarów wynosi w każdym kierunku 2'5 cm, jest to tak zwany „cal roboczy“.

Pierwszą czynnością będzie tutaj obrobienie bloków. Sposób obrobienia bloków jest następujący: wydobyty z kamieniołomu blok układa się na podkładach, rys. 153, na ścianie górnej wyrabiamy szlak, na który układamy linję b - b, następnie ustawiamy się z przeciwnej strony bloku i celujemy okiem do dolnej krawędzi linjału iw kamieniu wykluwamy 2 małe gniazda a-a w ten sposób, ażeby leżały w jednej płaszczyźnie, przechodzącej ptzez oko i dolną krawędź lineału. Z tą chwilą możemy w całej górnej płaszczyźnie wykuć szlaki dokoła bloku, które leżą w jednej płaszczyźnie; następnie za pomocą kątownik a żelaznego o kącie prostym, wybijamy szlak drugiej ściany i powtarzamy całą operację jak poprzednio, osiągniemy zatem 2 płaszczyzny, które będą do siebie prostopadłe. W miarę potrzeby postępujemy podobnie z płaszczyznami dalszemi. Przy takiej obróbce każdej z poszczególnych płaszczyzn, otrzymamy żądany równoległościan, który jest blokiem sposobnym do układania go w mur. Ze względu na naturę kamienia należy dbać o to, ażeby kamień w murze leżał w ten sam sposób, jak leżał ongiś w kamieniołomie. Waż-nem jest zatem oznaczenie, która płaszczyzna, była na górze, a która na dole, z tego też powodu kamień, wychodzący z kamieniołomu, oznacza się w ten sposób, że dolną płaszczyznę kamienia już w kamien olomie oznacza się znakiem • górną zaś oznacza się O.

UKŁADANIE I WIĄZANIE MURU CIOSOWEGO.

Mając kamień obrobiony, układamy go w murze w ten sposób, że poszczególne warstwy będą ułożone wozami, rys. 155. albo główkami, ewentualnie przy grubszych murach układ będzie się zmieniał tak, że jedna warstwa będzie ułożona wozów-kami, druga główkami rys. 156, lub też w pierwszej i drugiej warstwie będą układane główki z wozówkami naprzemian, jak to rys. 157 przedstawia. Przy narożniku postępujemy w ten sposób, że w 1-szej, 3-ciej etc. warstwie jedenej ściany mają być ułożone bloki wozem zaśw2-giej 4-cej i. t,d‘ warstwie bloki będą ułożone główkami. W odniesieniu do drugiej ściany narożnej będzie odwrotnie t. j. w warstwach 1,3,5 i t. d. będą główki, natomiast w warstwach 2, 4, 6 i t d. będą wozówki. W ten sposób utworzy się wiązanie, które obydwie ściany ze sobą zwiąże w jedną całość, co wskazuje rys. 158. Przy połączeniu ściany środkowej z zewnętrzną, postępujemy w sposób wskazany na rys. 159. Stosugi pomiędzy blokami są przy murach kamiennych na ogół małe i zależne od stopnia obrobienia ciosów; zazwyczaj stosugi poziome są około 0'5 cm, pionowe zaś około 1 cm grube. Im lepiej obrobiony jest kamień, tern stosugi będą mniejsze.

Zadanie zaprawy, która wypełnia stosugi, polega na tern, że ma ona wypełniać nierówności płaszczyzny kamieni i spowodować równomierne przeniesienie sił z bloku górnego na dolny, jak to przedstawia rys. 150. Łatwo zrozumieć, że gdyby zaprawy nie było, siły z górnego bloku na dolny przenosiłyby się tylko w punktach na przykład aa’ , bb‘ , cc' , a tem samem natężenie materjałów mogłoby przekroczyć nietylko natężenie dopuszczalne, ale jego wytrzymałość — i materiał uległby skruszeniu w tych punktach. Zadanie zatem zaprawy nie polega na tem, ażeby zlepić poszczególne bloki, ale na tem by wyrównać wszelkie nierówności i umożliwić równomierne przeniesienie sił z górnego bloku na dolny.

Omawiane dotychczas sposoby połączeń ciosów nie wyczerpują jeszcze wszystkich rodzajów połączeń; w pewnych bowiem wypadkach musimy użyć sztucznych połączeń ciosów, których ukształtowanie jest uwarunkowane sposobem działania sił ze wnętrznych na te mury ( n. p. baseny wodne, zbiorniki, gzymsy ). We wszystkich tych wypadkach wchodzi w grę ciśnienie ukośne, względnie ciągnienie i odpowiednio do kierunku działania siły należy stosować rodzaj połączenia ( zupełnie analogicznie jak przy połączeniach z drzewa ).

Do połączeń takich należą:

a)    zacięcia,

b)    klamry,

c)    dybie,

d)    zwóry,

e)    pierścienie.

a) Połączenie kamieni na zacięcie przedstawia nam rys. 161. a, b, c; za cięcia te są zwykle 8-5 cm głębokie, mogą być wzmocnione klamrami; bardzo ciekawy przykład przedstawia rys. 162. jest to gzyms pałacu Strozzi we Florencji, gdzie kamienie są narażone na ciągnienie i służą do zakotwienia gzymsu.

Ciosowe mury oporowe konstruuje się zależnie od ich pochylenia w rozmaite sposoby, przedstawione na rys. If 4—167. Gdy kąt a maleje nie mogą być bloki zakończone tym ostrym kątem, który się sprzeciwia naturze kamienia i wogóle łatwo ulegałby skruszeniu. Z tego też powodu musimy konstruować tak, jak to wskazano na rys. 165, 165 i 167. Ponadto musimy mieć na względzie wielkość poziomej składowej parcia ziemi P. O ile jej wielkość jest znaczniejsza i nie byłaby do pewnego stopnia zrówr o ważona obciążeniem, należy użyć zacięć, przedstawionych na rys. 163 i 164.

- b) Kia

m r y stanowią drugi sposób łączenie bloków obok siebie ułożonych, jak to przedstawiono na rys. 163. Klamry są wykonane z żelaza kutego ewentualnie z bronzu, są wpuszczone w gniazda, odpowiadające kształtowi klamer, a pozostałe szczeliny zaprawia się cementem, siarką lub ołowiem.

c) Dybie. Dla połączenia kamieni ponad sobą ułożonych używa się d y b-ł i dębowych około 20 cm długich, przyczem podobnie jak poprzednio, szczeliny są

zalane zaprawą. Równie dobrze użyte być mogą dybie żelazne lub bronzowe, rys. 169.

Dla połączeń kamieni obok siebie leżących, rys. 170. mogą być stosowane dybie betonowe w ten sposób, że w obu sąsiadujących kamieniach są zrobione wycięcia, które po zesunięciu kamieni wypełniamy ubijanym betonem, tworzącym po stężeniu bardzo dobrze dostosowany dybel.

d)    Z wory służą do połączeń bloków ponad sobą ułożonych. Przedstawiono je na rys. 171. wraz z wymiarami. Mogą one być albo z twardego drzewa, albo z metalu, bronzu lub z żelaza.

e)    Opaski są stosowane najczęściej przy słupach okrągłych. Są one-wykonywane z żelaza, a wygląd ich przedstawia rys. 172.

Wiązania cegieł.

zza

Sposób wiązania cegieł jest zależny od względnych wymiarów grubości, szerokości i długości cegły. Wymiary te w różnych krajach są różne, jednak ustosunkowanie grubości, szerokości i długości ściany jest prawie wszędzie to samo i stosuje się do zasady ogólnej, a mianowicie o tyle, że wymiary te powiększone o grubość stosug, przedstawiają się w stosunku: grubość : szerokość : długość = 1:2:4. Stąd też wynika, że w dawnej Austrji (gdzie cegła była 65:140 : 290 mm) dawała nam blok wraz prawą (grubości 1 cm =10 mm) o ustosunkowaniu 75 : 150 ; 390 mm. W dawniejszym zaborze pruskim była cegła 65 : 120 : 250 mm, w Zaborze rosyjskim zaś 65:130: :270 mm. We wszystkich tych wypadkach sposób wiązania Cegły w murze będzie mimo to jednakowy. Zanim przejdziemy do omawiania wiązania murów, podamy niektóre określenia techniczne i tak : cegły układać możemy „wozem“ lub „główkami“ zależnie od tego, czy cegła jest zwrócona długością do lica muru, czy też szerokością; w obu wypadkach cegła jest ułożona poziomo na płask przy pionowym murze, rys. 173 Cegłę możemy układać w ten sposób, że jej szerokość będzie przechodzić w kierunku, pionowym i wtedy nazywamy takie ułożenie cegły : cegłą ułożoną „rębem“, rys. 174. (rolka). :V*ożemy jednak cegłę ułożyć skośnie do lica, a wtedy otrzymamy „skośne ułożenie rębem“. rys. 175. V końcu możemy cegłę ułożyć na płask skośnie do lica, jak to przestawia rys. 176.

OGÓLNE REGUŁY WIAZANIA CEGŁY.

Streszczają się one w następujących warunkach:

1)

mur należy układać jak najwięcej główkami,

2 ) od lica muru w jednej warstwie powinne być o ile możności główki,

w drugiej zaś wozówki,

3 ) szwy .przyczelne ( pionowe ) w dwuch bezpośrednio po sobie następujących warstwach nie powinny leżeć nad setą, lecz mijać się w odstępie, równym połowie grubości cegły,    ^

'    4) szwy przyczetńe tej samej warstwy powinne o ile możności przecho-

dzić w jednej linji przez całą grubość muru.

Ze względu na widok układu cegły w licu muru, rozróżniamy następujące układy cegły: 1) układ główkowy, rys. 177. 2) układ wozówkowy, rys. 178. 3) układ kowadełkowy, rys. 179. 4) «kład krzyżowy, rys. 180. (przyczem całość układu ramknię-ta jest w czterech warstwach), 5) układ gotycki czyli polski, rys. 181. 6) układ holenderski, rys. 182.    7) układ angielski, rys. 183. wreszcie 8) układ twierdzowy, który

z zewnętrznego widoku lica, będzie się przedstawiał tak jak układ kowadełkowy r}s. 1B4,

UKŁAD WARSTW CEGLANYCH W MURACH O RÓŻNEJ GRUBOŚCI.

Wedle ogólnie przyjętych zasad zazwyczaj stosowane grubości muru s . wielokrotnością szerokości cegły, a zatem

Grubość muru wedle norm austryjackich wedle norm rosyjskich wedle norm niemieckich

lo o\J

13    27

12    25

C o|M

CC

cji Ui a ro I-i. Ul c ^

4 cegły

105 120 97 111 90 103

cm

cm

cm

biorąc zatem za podstawę wymiar szerokości r s : !5 (austr.) "13 (ros.) = 12 (niemiec.), otrzymamy ogólnie

wedle norm austryjackich wedle norm rosyjskich wedle norm niemieckich

!/> CA CA

OJ

v>

CM

CM

& V³ W -+■ + “ to to

CO co ■+ -+-c/3 e/i rr tJ-

5’ u.

C/3

-r

C/i

-L.

rr 5 <y>

» O) - h -ł- w C< cn

" 1 -O -r -r c/3 CT> Ol

W 00

-f- C/i

r-t-

in

We wszyskich tych grubościach wliczona jest grubość stosugi. Ogólnie we wszystkich wypadkach będziemy mieli, biorąc za podstawę długość jako jednostkę muru, mury na pół cegły, 1 cegłę, 1-^, 2, 2 4, cegły.

Podane zatem poniżej sposoby wiązania murów będą się odnosiły do wszystkich cegieł bez względu na wymiary, stosowane w b. zaborach, gdyż będziemy je rozpatrywali jako:

na rys. 85 a,

„ rys. 185 b i b‘, „ rys. 185 c,

„ rys. 185 d,

mury na pół cegły, przedstawiono „    „    jedną cegłę,

„    „    półtorej cegły,

»    »    dwie cegły,    „

Te czlery układy są podstawowe. W podobny sposób jak te dwa ostat-

przykład na 2; cegły, 3^ cegły i t. d. półtorej cegły, z dodaniem 1, 2 i t. d. ce-grubości 3, 4, 5, i t. d. cegieł będzie wiązany anaogicznie jak

na dodaniu jed-nam przed, muru o gruboś-

na rys. 186, który w sposobie układu jest analogiczny do mu-

nie, mogą być związane grubsze mury, gdyż na będą wiązania analogiczne jak muru na gieł. Podobnie mur

2 cegły. Przykład

mur na dwie cegły. Różnica w obu wypadkach polegać będzie jedynie nej cegły do grubości zasadnićzego układu muru, który stawia układ na 1 i pół cegły i na ci 3 i pół cegły podano ru o grudości 1 i pół cegły rys. 185 c. Rys. 187 przedstawia nam układ muru o grubości

4-ch cegieł, który w swym układzie jest analogiczny do muru z 2-ch cegieł. Ogólna reguła układu dałaby się streścić w następujących słowach:

1) Mury, których grubość wynosi parzystą wielokrotność szerokości cegły, układamy, w pierwszej warstwie wszystkie cegły główkami, w drugiej ząś w obu licach muru układamy wozówki, pomiędzy któremi układamy odpowiednią ilość głóv e ..

2) Jeżeli grubość muru wynosi nieparzysty wielokrotność szerokości cegły, w takim razie w pierwszej warstwie układamy wozów.ci, a później główki, w drugiej zaś powtarzamy ten sam układ z tern jednakże, że wozówka jest położona od przeciwnego lica.

ZAKOŃCZANIE UKŁADU WARSTW W MURACH.

Mury mogą być zakończone w dwojaki sposób. A mianowicie: 1 ) kiedy przerywan y wykonanie większej partji murów i 2) definitywne zakończenie kiedy dany mur kończymy i wyrównujemy do jednej gpłaszczyzny pionowej, którą nazywamy czołem muru y w przeciwstawieniu do lica muru, do którego czoło jest zazwyczaj mniej więcej prostopadłe ), względnie glifem lub ościeniem, ościerzem ( przy drzwiach i oknach).

muru,

Prowizoryczne zakończenie może być wykonane w formie zazębień rys. 188, lub w tak zwane strzępy i używamy w określeniu np. „zakończyć mur na strzępy“ (z niemiecka p n polsku na sztraby), albo stopniami („w stopnie“) rys. 189.

W zakończeniu definitywnem musimy stworzyć taki układ cegieł, by ten z jednej strony przedstawiał się jako zakończenie ościeniem czyli czołem muru, z drugiej strony by miał zakończenie „w strzępy“. Wsuwając mur zakończony „ w strzępy“ w blok? który sam w sobie stanowi zakończenie otrzymamy całość muru zakończonego. Takie zakończenie przedstawiono na rys. 190. Zasada, którą stosujemy do układu zakończenia muru jest następująca: w jednej warstwie układamy tyle irzykwraterkówek główkami ku ościeniom ile w danej szerokości się zmieści, w drugiej zaś warstwie układamy w obu licach po dwie trzykwaterkówki, główkami do lica, pomiędzy nimi (o ile to jest możliwe, t. zn. w murach powyżej 1 i pół cegły) układamy tyle całych cegieł główkami do ościenia ile w danej szerokości się zmieści.

Jest to reguła ogólna, którą w zastosowaniu do muru o grubości półtorej cegły przedstawiono na rys. 191, dla muru o 2-ch cegłach na rys. 192. Układanie murów o grubości 2 i pół cegły oraz 3 cegły przedstawiają rys. 193, 194. Zakończenie murów o grubości równej szerokości cegły (austryjackie 15, rosyjskie 13, niemieckie 12) przedstawia nam rys. 195 i zakończenie to jest osiągnięte przez zastosowanie połówek poprzecznych. Dla układu muru o grubości równej długości cegły odpowiednie zakończenie przedsta

wia rys. 196.

ŁĄCZENIE MURÓW POD KĄTEM.

Układy

muru pod kątem można zestawić, zależnie od sposobu przecinania sie murów, w fermie typów A, B, C, D, E, przedstawionych na rys. 197. Ogólna regu-

ła, która będzie miała zastosowanie we wszystkich typach jest, że w jednej warstwie przeprowadzamy jeden mur, tak jak gdyby drugiego nie było i zakańczamy go, w drugiej zaś warstwie przeprowadzamy drugi mur tak jak gdyby pierwszego nie było, zakańczając go jak poprzednio. Tym sposobem pomiędzy warstwami jako całością powstanie wiązanie w formie przekładanych warstw, jak to przedstawia rys. 198 dla typu A.

Dla typu A przykład połączeń murów pod kątem prostym na węgle ( t. j. na narożniku) przedstawia rys. 199. W zastosowaniu zasady ogólnej, przykłady tego rodzaju połączeń dla murów rozmaitej grubości przedstawiają nam rys. 200—2C3.

Typ B. Połączenie murów tego typu w zasadzie ogólnej przedstawia rys. 204. Widzimy na nim, że w pierwszej warstwie przeprowadzono mur Mi tak jak gdyby muru M nie było, przyczem stosugi muru Mi muszą być przesunięte o ^ szerokości cegły „s“ w kierunku muru Ml od lica muru M. Natomiast w warstwie drugiej mur. M przeprowadzony jest aż do lica muru Mi i w licu zakańczony trzykwaterkówkami. Do tak zakończonego muru M, dobijają z obu stron partje muru Mi. Podobnie jak w warstwie poprzedniej, przesunięto stosugę a-a o ^ s cegły, tak samo w drugiej warstwie przesunięto stosugę b-b o ^ s cegły, gdyż w ten tylko sposób możliwe jest racjonalne związanie układu obu warstw muru. Przykład połączenia tego rodzaju muru przedstawiają rys. 2C5, 206 i 207.

T y p C. Łączenie murów krzyżujących się oparte jest całkowicie na tej samej zasadzie co poprzednio omówiony typ B. Zasadę ogólną przedstawia rys. 208, przyczem w samem skrzyżowaniu należy zwrócić uwagę, na to że stosugi będą o ^ s t. j. szerokości cegły przesunięte, gdyż jest to koniecznym warunkiem należytego wiązania, co z podanych na rys. 209 i 210 przykładów jest widoczne. Pewną odmianę tego typu przedstawiają rys. 211 i 212 gdzie krzyżują się mury o różnych grubościach. Wtedy mamy właściwie kombinację typu B i C równocześnie, a stosujemy do rozwiązania układu omówioną w obu wypadkach zasadę ogólną, jak to wprost widzimy na podanych przykładach rys. 2 i 1 i 212.

Typ D. Połączenie murów pod kątem ostrym na węgle może być uskutecznione na tej samej zasadzie, którą poznaliśmy przy układzie murów typu A; z tem jednakże zastrzeżeniem, że ten kąt ostry będzie zbliżony do kąta prostego i najwyżej z nniejszy się do 70° . W podanym na rys. 213 przykładzie widzimy, że w zasadzie u-kład warstwy jest taki sam jak przy kącie prostym, a tylko ułożone na zakończeniu c igieł (trzykwaterkówki) są odpowiednio do zmniejszonego kąta przycięte. Gdyby jednakże kąt ten był mniejszy, w takim razie stosuje się następującą zasadę, przedstawioną na rys. 21A W warstwie pierwszej przeprowadzamy mur M w ten sposób, że wozów-k ę muru M przeprowadzimy na całej długości lica aż do narożnika, kończąc ten pas przykrzesaną cegłą o długości równej bi+-£b. Inne cegły tej warstwy muru M przeprowadzamy tylko do przedłużenia wewnętrznego lica muru Mu W drugiej warstwie postępujemy odwrotnie, mianowicie przeprowadzamy wozówkami mur Mi i dobijamy do niego układ muru M główkami. Przykład układu tego rodzaju muru na 2 i 1-^- cegły przedstawiają nam rys. 215 i 216.

Typ E. Przy układzie muru pod kątem rozwartym postępuje się w sposób, przedstawiony na rys. 217. W warstwie pierwszej widzimy mur M przeprowadzony w ten sposób, że wozówka tego muru biegnie aż do lica drugiego muru; poza tą wo-zówką ułożone są główki jak zwykle. Przytem jednakże należy uważać aby stosugi a a i b b, jakoteż w drugiej warstwie a⁴ a‘ i b⁴ b⁴ w narożniku od wewnątrz były przesunię-

te o ^ szeroloki cegły. Zł s idą jest, że z punktu O ma wychodzić stosuga prostopadła do lica muru Mi w jednej warstwie, zaś z tego samego punktu stosuga prostopadła do lica muru M w drugiej warstwie. Dla warstwy drugiej obowiązuje ta sama zasada analogicznie jak w pierwszej warstwie. Przykład tego rodzaju wiązania muru prz-edsta-wda rys. 218. ‘

‘JT&.

'i)

Pokrewnem rozwiązaniem będzie przykład, przedstawiony na rys. 216, jest to ś dęty, ostry narożnik, skutkiem czego mamy tu 2 połączenia pod kątem rozwartym; główne zasady tego rodzaju połączeń przedstawiono na wyżej wspomnianym rys. 216. Szczegółowy przykład rozwiązania układu takiego muru przedstawia nam rys. 217. Poznawszy zasadnicze typy połączeń murów, przedstawiamy na rys. 218—220 kilka przykładów różnych połączeń murów, które jakkolwiek nie dadzą się ściśle podporządkować do poprzednio zestawiorych typów A, B, C, D, E, to jecnak rozwiązane są na podstawie zasad, omawianych przy tych typach.

UKŁAD WARSTW W MURACH O GRUBOŚCI POŚREDNIEJ.

W praktyce zachodzi czasem potrzeba wykonania murów, których grubość będzie pośrednią pomiędzy dotychczas omawianymi, a to: między murami na 1-3$- cegły i 2 cegły można skonstruować mur o grubości 1 i trzy czwarte cegły, pomiędzy murami na 2 i 2 i pół n oma skonstruować mur grubości 2 i ćwierć cegły it. d. W tych wypadkach układ takiego muru przeprowadzamy w ten sposób, że zamiast całych cegieł układanych główkami, używamy trzy ćwierci cegły i stosujemy to zarówno w pierwszej jakoteż i w drugiej warstwie; zresztą układ pozostaje taki sam, jak gdyby był układem dla muru o ■% grubszego r.aprzykład dla muru 1 i trzy czwarte sposób układu będzie taki jak dla muru o 2 cegł., dla 2^ taki jak dla 2\ cegły i t.d. We wszystkich takich wypadkach różnicę sianowi wprowadzenie trzykwaterkówki zamiast całej cegły jak z przedstawionych rysunków 221 i 222 wynika.

Układ warstw ceglanych w filarach albo słupach.

Wykonanie łęków z kamienia oraz z cegły.

V. BANIA NA ŻAGIEL KACH.

î\

rys. 945 b.

IV

Układ warstw ceglanych w filarach albo słupach.

Filary mogą być kwadratowe, prostokątne, krzyżowe lub złączone z murem w jedną całość w formie tak zwanych pilastrów. Filary okrągłe zwane są zwykle słupami. W budownictwie poza kwadratowymi i prostokątnymi filarami, najczęściej są używane ośmioboczne. Csobny typ filarów stanowią filary okienne t. j. te części muru bieżącego, które rozgraniczają dwa sąsiadujące otwory okienne.

Zasada, według której układa się warstwy ceglane w filarach jest następują, ca. W pierwszej warstwie układamy cegły, tak, jak gdyby to był mur bieżący z obu stroi zakończony. W drugiej zaś warstwie przeprowadzamy układ warstw w kierunku prostopadłym do poprzedniego, zakańczając go jak poprzedni, wedle przedstawienia schematycznego na rys. 223 ( 1 - 1 w warstwie pierwszej, II - 11 w warstwie drugiej W konsekwencji tego założeni należy przy układzie warstw ceglanych w filarachiza>'’

- stosowywać trzy czwarte cegieł, czyli t. zw. trzykwaterkówki.

A. Filary kwadratowe. Przykłady rozwiązania układu cegieł w tynf typie, przedstawiają nam rys. 224 a, b, c, d, e. Wyjątkowe rozwiązanie przedstawia nam układ warstw w filarze kwadratowym na 1 cegłę, rys. 224. a, gdzie z natury rzeczy są same tylko cale cegły. Podobnie przy filarze 45X45 cm. możemy zastosować u-kład z samych tylko całych cegieł, rys. Ź24d. wypełniając sam środek filaru połówkami cegły. Układ tego rodzaju może być stosowanym tylko w takich wypadkach, gdy filar jest mało lub zupełnie nie obciążony, jak np. przy ogrodzeniach, lest to tak zwane wiązanie „kominowe“, bo używane przy kominach, oczywiście z opuszczeniem środkowej połówki.

B. Filary krzyżowe. Filary te po największej części są symetryczne, to jest układ cegły w pierwszej warstwie będzie taki sam jak w warstwie drugiej, z tern, że całość układu będzie obrócona o £0°. 1 rzykłady takiego rozwiązania przedstawia-

227.

ją nam rys. 225

Nieco odmiennie przedstawia się ten układ w tych wypadkach, gdzie występy filaru będą wynosiły połowę szerokości cegły, to znaczy: austr. 7’5 cm, ros. 6.5, niem. 6 cm. Przykłady takich rozwiązań przedstawia nam rys. 228 a, b, c, d, maitych sposobach rozwiązania, a mianowicie a) przez wycinanie narożników cegieł, b przez użycie ćwiartówki cegły, względnie jeszcze mniejszych kawałków (jedna ósmab c) przez odpowiednie przykrzesywanie cegieł, wreszcie d) przez stosowanie połówek trzy czwartej cegły, ewentualnie przez zupełne ich opuszczanie. Decydującem w wyborze sposobu będzie to, czy filar ma być wyprawiony, czy też cegła pozostanie na surowo bez wyprawy. Przy wyprawionych filarach można użyć sposobu, przedstawionego na rys. 228 pod literą a, b, d; przy niewyprawionych pod literą c.

C.    Pilaśtry. Zupełnie analogiczn'e postępuje się z tak zwanymi pilastrami czyli filarami przyściennymi, a przykłady rozwiązania przedstawiają rys. 229 — 231 a, b, c.

D.    Filary okrągłe, czyli słupy. Sposób układu zależny jest od średnicy słupa. O ile średnica jest mniejsza od dwu długości cegły, układa się filar z tak zwanych „szablonówek“; sposób wskazano na rys. 232 i 233. W tych wypadkach, gdy średnic a jest większa, możemy skomb nować szablonówki z cegłami zwykłemi, tualnie możemy ułożyć warstwy z cegieł zwykłych, odpowiednio przykrzesanych, jak to wskazują rys. 234 a, b, i 235.

E. Filary wie io boczne. Wykonuje się je zupełnie analogicznie, jak filary okrągłe, stosując przy mniejszych filarach szablonówki, przy większych zaś układamy zwykłe cegły. Zasadą ogólną, której należy o ile możności przestrzegać, byłoby to, by stosugi pionowe były prostopadłe do lica ścian, z której wybiegają. Podane przykłady na rys. 236 i 237 a, b,c, najlepiej ten układ przedstawiają.

F. Filary okienne. Na rys. 238 0| 0₂ przedstawiono w rzucie poziomym przykłady filarów okiennych. Sposób ich ukształtowania może być bardzo ty i zależy między innymi od kierunku wpadających promieni światła, jak z samego rysunku wynika. Przy 0₂ wpadają znacznie lepiej promienie światła i będą się silniej rozpraszały, skutkiem rozchylenia ścian ograniczających otwór. Na rysunkach tych widzimy występ a-b tak zwaną „przy Igę“, której zadaniem jest stanowić zaporę dla stoiarszczyzny okiennej. Płaszczyzny b-c nazywają się glifem, ościeniem, oście-rzem lub szpaletem. Stąd pochodzi określenie do dziś dnia używane w potocznej mowie: otworzyć drzwi lub okna „na oścież“; to znaczy tak by skrzydło drzwiowe,

w roz-

ewen-

rozma;-

Budownictwo ogolne

lub okienne, tak daleko było odchylone, by spoczywało na płaszczyźnie zwanej „ościeżą“. Szerokość przylgi zależy od tego, czy to są okna o mniejszej rozpiętości, czy drzwi. Przy oknach dajemy zazwyczaj szerokość przylgi na pół cegły, przy drzwiach zaś na 1 cegłę (30 cm). Przykład rozwiązania układu cegieł w takich filarach okiennych przedstawiają nam rys. 239 — 243.

Układ warstw ceglanych w murach z otworami pionowymi

Względy ogrzewania i wentylacji zniewoliły nas do przeprowadzenia wnątrz muru kanałów pionowych, lub czasem skośnych, których przekroje są bądź kwadratowe, bądź prostokątne lub okrągłe. Kanały te prowadzimy w przeważnej części pionowo, czasami jednak muszą być prowadzone nieco skośnie.

Kanały kwadratowe lub prostokąt sowanych otworów wynosi 15 X 15 cm, a sposób układu tego pionowy kanał, przedstawia rys. 244; drugi przykład rozwiązania tego kanału przedstawia rys. 245 dla otworu 30 X30cm. W analogiczny sposób rozwiązuje się kanał o większych rozmiarach. Koniecznym warunkiem należytego wiązania przy kominach jest zastosowanie stosunkowo wielkiej liczby trzykwaterkówek. Zasady, jakie tutaj stosujemy przy układzie cegieł, są takie same jak przy zakończeniu piętrowych budynkach, w których te same ubikacje powtarzają się w coraz to wyższych piętrach, kanały wentylacyjne lub kominowe grupują się w murach i biegną obok siebie pionowo, lub z małemi rozchyleniami, aż do strychu i na strychu są wyprowadzone w formie filara kominowego ponad strych i połać dachową. Sposoby rozwiązania przedstawiają rys. 246 a, b,- 250. O ile kanały kominowe są prowadzone w zewnętrznej ścianie, która jest zimna i jako taka nie pozwalałaby na dobry ciąg w kominie, należy przyległą od zewnątrz partję muru, w której przebiegają kanały, zabezpieczyć dodatkowym kanałem pionowym, ktćry swą warstwą powietrzną będzie izolował komin od straty ciepła. Taki 1 anał ochronny powinien być przerywany pełnemi warstwami w odstępach około 1 m by zapobiec ruchowi powietrza, z powflfcłu różnic temperatury powietrza wewnątrz kana'u. Przykład takiego rozwiązania przedstawia rys. 251.

Kan -tly kominowe

we

tt e. Najmniejszy wymiar sto-muru, w którym założono

muru

(por. str. 14*. W wielu-

okrągłe. Po największej częs'ci w praktyce stosowan i 1 anały ol rągłe ma|ąj swe uzasadnienie w tern, że uprowadzenie dymu lar.łem okrągłym natrafia na znacznie mniejsze opory ruchu, gdyż obwód w stosunku do pc wierzch i i przekroju otworu, jest w tym wypadku sprowadzony do minimum. Samo przez się rozumie, że skoro opór ruchu występuje jako tarcie na ścanach ten ctwór okalaj. cy:h, przy zastosowaniu przewodu okrągłego, opór ruchu spadnie do minimum. Zwykłe przewody kominowe okrągłe mögt być wykonane bądź to z szablo-nówek, bądź też ze z vykłych cegieł przykrzesanych, jak to wskazano na rys. 252—25^. Rys. 256 przedstawia błędny sposób wykonania; wycinanie bowiem cegieł ćh otrzymania zaokrąglania jtst wadi we, z powodu ostrych kątów, które jeżeli nie zera’, to przy czyszo er.iu 1 om ino w 1 i lą Wniniartką, wykruszą się zupełnie. Przy wykonaniu korni-

nów okrągłych dla zmniejszenia tarcia powinniśmy je wewnątrz wyprawie. Wyprawę wykonujemy w ten sposób, że wstawiamy wałki drewniane o średnicy, odpowiadającej średnicy komina, jak na rys. 257, które zwykle nazywamy cylindrem i odpowiednio do średnicy przykrzesujemy cegłę. Te cylindry służą nam zarazem do zatarcia tej wewnętrznej wyprawy, a dają nam nadto możność zmiany kierunku biegu komina, który nie zawsze jest pionowym przy t. zw. spędzaniu kominów, które obszerniej określimy w dziale następnym, omawiającym ściany jako element, wchodący w skład budynku jako całość. Zwyczajna grubość ścianki, ograniczającej kanał kominowy, wynosi a. 15, r. 13, n. 12 cm. t. j. szerokość cegły. Przy kominach, ulegających silniejszemu rozgrzaniu, stosuje się ścianki grubsze. W wypadkach wykonywania kominów w wielo - piętrowych domach, gdzie większą ilość kominów, biegnących z różnych piętr, musimy wstawić w jedną całość, oszczędzamy na grubości ścianek działowych między kominami przez wprowadzenie ścianek z płyt żelaznych lanych, jak to przedstawia rys. 53. Są wypadki, że gazy odprowadzane kominem, są szkodliwe dla cegieł, względnie w połączeniu z gazami spalenia tworzą połączenia, które przesączając się przez ścianę komina, zaznaczyłyby się na zewnątrz plamami. Zdarza się to najczęściej w fabrykach chemicznych lub laboratorjach. W tych wypadkach, chcąc temu przeciwdziałać, wykonujemy komin w sposób, przedstawiony na rys. 259, w którym rury wewnętrzne są wykonane jako kamionkowe, wstawiane jedne na drugie, a przestrzeń między niemi i ścianami komina, wypełnia się zaprawą.

Układ cegieł w kominach fabrycznych.

Kominy fabryczne są to wolno stojące słupy, znaczniejszej wysokości 25, 45, 60 i więcej metrów, jak to przedstawia rys. 260. Kształt zewnętrzny słupów po największej części jest w przekroju poziomym okrągły, a to ze względu na zmniejszenie w tym wypadku parcia wiatru, który przy tego rodzaju objektach odgrywa niepoślednią rolę w stałości kominów. Czasem jednak inne względy zniewalają nas do tego, że wykonujemy kominy wieloboczne, a nawet i kwadratowe (w tych wypadkach wysokość kominów zazwyczaj jest niższa). Co do układu warstw ceglanych, to przy kominach o-krągłych zastosowujemy po największej części szablonówki, stosując je o ile możności w jak najmniejszej ilości typów fasonówek, jak to przykładowo przedstawiono na rys. 261. Przy układzie warstw ceglanych w kominach wielobocznych, możemy sprawę sobie ułatwić o tyle, że jako szablonowe cegły uformujemy jeden tylko typ dla narożników, jak przed-tawia rys. 262, wykonując resztę z cegeł zwykłych. W wypadkach wykonania jednego komina, możemy się posługiwać zwykłemi cegłami, przykrzesując cegły narożne odpowiednio do kształtu szablonówki. Kwadratowy komin układa się z cegieł zwykłych, na podstawie poprzednio już omawianych zasad. Sprawę wykonywania kominów omówiliśmy tylko ze względu na układ warstw ceglanych. Budowa kominów sarńa w sobie ma tak pod względem statycznym jakoteż konstrukcyjnym, bardzo wiele ^szczegółów do omówienia, które tutaj nie należą.

Układ cegieł w murach okrągłych.

\

gdy

mur z

cegły główkami, w drugiej zaś trzykwaterkówki, również będzie wykonana, tak jak przy zwykłym murze gra-

Mury okrągłe buduje się, używając bądź szablonówek, bądź cegieł zwykłych* co w głównej mierze zależy oG tego, jaki jest promień krzywizny. Przy małych promieniach, do 4 m, najracjonalniej będzie używać szablonówek, lub krzesać cegły. W wypadkach, gdy promień jest większy, możemy krzywiznę wydobyć przez zastosowanie pomiędzy cegłami tej samej warstwy stosug o formie klinowej. Wtedy stosuga od strony zewnętrznej muru będzie nieco większa od normalnej, natomiast od wewnątrz będzie nieco mniejsza. W miarę tego jak promień będzie zwrastał, możemy układ muru okrągłego w ten sposób przeprowadzić, że klinowate stosugi (fugi) będą stosowane co drugą lub co trzecią cegłę. Przykład muru okrągłego przedstawia rys. 263. W wypadkach takich, jednej tylko strony jest okrągły, z drugiej zaś graniasty, wykonujemy u-kład warstw ceglanych w sposób, przedstawiony na rys. 264; mianowicie postępujemy w ten sposób, że cegły lica, leżącego w krzywiźnie w jednej warstwie, ułożone są jako całe

główkami. Dalsza partja muru niastym. W miejscu, gdzie się te dwa układy stykają, stosujemy oczywiście przykrzesa⁻ną cegłę, odpowiednią do form, jakie w danych warunkach wypadną, jak to widać wprost na rys. 264.

Układ cegieł w murach z próżniami.

Mury z próżniami są używane z dwojakich względów : albo dla izolacji ze względu na przewodzenie ciepła , albo dla izolacji ze względów wilgoci . O ile chodzi o izolację cieplną, zakładamy takie próżnie bliżej wewnętrznego lica muru , przeciwnie zaś, gdy chodzi o usunięcie wilgoci, jest założona bliżej lica zewnętrznego.

„sięgaczy“ , które spełniają zadanie wzajemnego związania. Sposób ukła-

rys. 265. Szerokość próżni wynosi zazwyczaj 5 — 8 cm.

W obu wypadkach zależeć nam będzie , ażeby te dwie części muru stanowiły konstrukcyjną całość , zatem będziemy się starali połączyć je zapomocą łączników czyli

izolację ze względu na

war-komór.

du tego muru przedstawia nam Wiązanie cegieł będzie w ten sposób przeprowadzone, że sięgacze w sąsiednich warstwach będą się mijały, a tern samem w warstwach parzystych i nieparzystych będą leżały co druga warstwa nad sobą, jak to widać na rys. 266. Zamiast cegły jako łączni-łączników, używają w niektórych okolicach wkładek żelaznych z drutu, blachy lub cegieł ostro wypalonych polewanych, jak to przedstawiają rys. 265—268. Tego rodzaju wiązanie może być stosowane w tych wypadkach, gdy chodzi nam o ciepło i gdy mur jest zupełnie suchy. Chcąc mieć zupełną pewność dobrego działania cieplnego tej izolacji, należy w pewnych odstępach przeprowadzić w takim murze stwy pełne i tym sposobem próżnię pomiędzy murami podzielić na szereg Pełne warstwy należy założyć w odstępach co 8 — 12 warstw. Ponieważ w takich komorach poziomych temperatury t, tî, t-₂, i t. d. będą prawie równe, przeto nie będzie ruchu powietrza i przewodzenie ciepła będzie utrudnione, a tern samem dobra izolacja.

W wypadkach, gdy chodzi o zabezpieczenie od wilgoci, najwłaściwszem byłoby założenie muruwten sposób, ażeby nie było za wiele łączników i najlepiej używać ich tak, jak przedstawiono na rys. 268. Układ murów, stosowany w tych wypadkach, jest przedstawiony 269 i 270. Intencją układu w rys. 269 jest, ażeby jeden i drugi mur sam dla sie

na rys.

bie był ustalony przez założenie filarów naprzemian, raz w ścianie zewnętrznej, drugi wewnętrznej, w odstępach około 1—1*5 metra. W wypadkach* gdzie tego rodza-

raz w

ju rozwiązania, przedstawiające mniejszą stałość ze względu na większe obciążenie, nie byłyby możliwe, możemy zastosować poprzednio omawiany sposób stosowania sięgaczy, jednakże jako sięgaczy należy używać cegieł pustych, silnie prasowanych, ewentualnie bloków kamiennych, cegieł polewanych, wogóle takich łączników, które są zbite, nie porowate, a tern samem nie będą przewodziły wilgoci, jak to przedstawiono na rys. 268. Na rys. 270 przedstawiono układ muru z dwiema próżniami, który zasadniczo od omawianych poprzednio zupełnie się nie różni i w obu razach, czy to izolacji cieplnej, czy też przeciw zawilgoceniu ściany, może być tern bardziej użyty.

Układ cegieł w murach nadzianych.

zaną

271. Mury tego rodzaju stosowano w budynkach parterowych, np . u nas często w starych dworach. Ten sposób wykonania murów ma rację stosowania go w tych wypadkach, gdy skutkiem zburzenia, np. po wojnie, dużo gruzów. Wtedy nowe ru, resztę wypełniamy gruzem.

Układ cegieł tych murów polega na tern, że mur ma konstrukcyjnie ułożone warstwy ceglane tylko z obu lic, wewnątrz zaś pomiędzy temi cegłami jest wypełniony gruzem ceglanym i obficie zalany zaprawą wapienną. Łatwo zrozumieć, że stałość i wytrzymałość takiego muru będzie mniejsza, aniżeli muru pełnego, a wiązanie obu lic z wewnętrznym murem będzie polegało na tern, że cegły, leżące główkami do lica, wchodzą dość głęboko do wnętrza całości muru, a tern samem całość muru jest' poniekąd zwią-przez zazębienie. Przykład układu takiego rodzaju muru przedstawiono na rys.

ma się odbudowywać i na miejscu jest cegły powinne być użyte tylko na zewnętrzne okładziny mu-

Mury z cegieł pustych.

i*u muru,

cegieł pustych tylko od strony wewnętrznej muru, który pozatem jest wykonany ze ykłych pełnych cegieł. Podobnie należy postąpić, gdy chodzi o zabezpieczenie się od

Cegły puste, czyli „dziurawki⁻, mają kanały, przeprowadzone równolegle do długości lub równolegle do szerokości cegieł. Przy układaniu murów należy cegły tak kłaść, ażeby kanały były równoległe do lica, zatem cegły, mające kanały równoległe do długości, mogą być użyte jako wozówki, natomiast cegły z kanałem równoległym do szerokości, mogą być użyte jedynie jako główki, jak to wprost wynika z rys. 272. Przy zakończeniu muru na narożniku muszą być ułożone cegły pełne zwykłe. Stosowanie tego rodzaju murów może być wtedy celowe, gdy chodzi o zmniejszenie cięża-bądź też ze względu na ciepło i wilgoć. Gdy chodzi o ciepło można używać

zw

wilgoci, z tą różnicą, że cegły „dziurawki“ będą użyte od strony zewnętrznej. Z porządku rzeczy pozostawałyby jeszcze do omówienia mury mięszane, ubijane: z gliny, wapna i piasku lub betonu, ewentualnie mury z bloków betonowych. Mury w budynku stanowią to, co zwykle w najogólniejszem pojęciu nazywamy ścianami *), których omówienie należy do rozdziału następnego, t.j. konstrukcji ograniczających przestrzeń z boku. Ponieważ sposoby wykonania murów mięszanych, ubijanych i z bloków betonowych, nie dają nam możności poznania nowych zasad konstrukcyjnych wiązania, gdyż stanowią tylko dalsze rozwinięcie zasad już poznanych, przeto omówienie ich szczegółowe — pozostawiamy do rozdziału o „ścianach“.

Koniec działu I.

....... ...»...................- -I «iw».    ________,

« iiliiMiiJuyiiijjiii

sl₍

tL

\ ”\

j Pod względem słownictwa w potocznej mowie trudno ustalić granicę między ścianą. Wyraz ściana jest ogólniejszy, bo odnosi się do ścian drewnianych, ja-koteż i w tym razie, gdy z cegieł tworzymy cienki mur, nazywamy go ścianą (np. ścianki ceglane). Naodwrót nie moglibyśmy użyć określenia „mur z drzewa“, chociażby ten był nawet bardzo gruby. Ściśle rzecz znę zarówno ściany drewnianej, jakoteż

murem a

biorąc; mianem ściany określamy widoczną płaszczy-muru chociażby najgrubszego.

DZIAŁ II

? HL V&l? ¹

Konstrukcje, ograniczające

\J

przestrzeń z boku.

*

Ściany.

Omawiając na wstępie podział konstrukcji budowlanych określiliśmy ściany jako konstrukcje, zamykające przestrzeń z boku.

Tak przedstawiają się ściany w abstrakcyjnem pojęciu geometrycznem.

W rzeczywistości znaczenie ścian będzie nieco szersze. Ściany wykonane są z materjału o pewnej wytrzymałości i muszą same przez się posiadać pewną grubość i wytrzymałość ze względu na to, że zadanie ich rozszerza się do dźwigania dalszych części konstrukcji, jak strap/, skleaienia i dachy.

formie słupów, lub filarów, pomiędzy

a prze-rzecz-

Zatem zadaniem ścian, oprócz ograniczenia przestrzeni, będzie w pewnych wypadkach dźwiganie innych konstrukcji. Są ustroje budynków, w których dźwiganie to spełnione jest przez samodzielne konstrukcje w którymi może być założona ściana, o znaczeniu tylko ograniczającem, ewentualnie ściany odgraniczającej niema zupełnie, a szereg słupów jest tylko elementem, dźwigającym dach, np. szopy. Stosownie do rodzaju materjału, z jakiego są wykonane rozróżniamy ściany wykonane z drzewa, kamienia naturalnego i sztucznego; wreszcie z żelaza i z że-lazobetonu, których to konstukcji omawiać nie będziemy. Ściany z drzewa dzielimy na ściany, składające się z samego drzewa, lub składające się z drzewa jako materjału głównego i innego materjału wypełniającego (cegły, żużle, glina i t. pJ; mogą też być stosowane ściany, w których funkcję dźwigania spełnia cegła w formie filarów, strzenie między filarami wypełnione są drzewem. Tego rodzaju ściany — ściśle biorąc — należałoby raczej uważać za ściany, wykonane z cegieł, gdyż drzewo ma tu drugorzędne znaczenie, jako wypełnienie.

Ściany z samego drzewa.

Ściany z samego drzewa dzielimy wedle materjału i sposobu ich wykona

nia. 1 tak rozróżniamy:

!. Ściany palisadowe

ze słupów pionowo obok siebie stojących.

Ścianą się stawia.

II. Ściany węglowe lub wieńcowe z belek poziomo kładzionych. Ściany się kładzie.

słupów i belek poziomych,

oraz z desek

IM. Ściany

pionowo lub poziomo wpuszczonych; w tym wypadku słupy spełniają funkcją dźwigania, deski zaś lub bale spełniają funkcją ograniczenia przestrzeni.

IV.

Ściany z samych desek, zazwyczaj jako ściany przedziałowe niedźwigające, a jedynem ich zadaniem jest ograniczanie względnie rozgraniczanie prze-

strzeni.

Ściany pod Iii! wymienione, spełniają funkcje ograniczania i dźwigania rów

nocześnie.

I. ŚCIANY Z BELEK (SŁUPÓW) PIONOWO STAWIANYCH, CZYLI PALISADOWE LUB SZ P U N T P A L O WE.

pa-

poziomą,

Przez wbijanie w ziemią słupów obok siebie tworzy się ścianą, zwaną 1 i s a d ą. Ta forma wykonania ścian była używana w budownictwie wojennem (obron-nem) ¹). W budownictwie dzisiejszem podobne ściany stosuje się dla wykonania tak zwanej grodzy przy budowlach wodnych, dla zabezpieczenia się od naporu wody. Wtedy zależeć nam będzie na szczelności tej ściany, wbijamy zatem słupy zwarto obok siebie i w miejscu zetknięcia łączymy je na styki, ewentualnie belki mogą być połączone także na wcięcia lub wpusty, jak to przedstawia rys. 273. Przy użyciu tych ścian w budownictwie wodnem, o ile ściana nie ma tylko prowizorycznego znaczenia, musi całość być umieszczona poniżej najniższego stanu wody zaskórnej, a dla lepszego utrwalenia wzajemnego położenia, górne końce belek muszą być połączone z belką czyli tak zwanym kapturem, w który wszystkie pale wpuszczone są na czopy, rys. 274; na narożnikach kaptur łączy się klamrami. W wypadku, gdy wbijanie pali natrafia na grunt twardy, obijamy końce pali okuciem Żelaznem.

rys. 275, u podstawy podwalina, u góry oczep, a na słupy. Słupy pionowe wpuszczone są w podwalinę i oczep na czopy, a nadto przy kołkami, a połączenie między słupami uskuteczniamy na wpusty.

narożniku silniej

Zastosowanie ścian tego rodzaju przy wykonaniu budynków, dzisiaj zupełnie nie używane, było ongiś stosowane częściej, a dziś pozostał nam jedyny zabytek takiego budownictwa w Anglji, kościół Grünstaal z VII. wieku ²). Sposób wykonania takiej ściany przedstawia nam

sze mocowane

II. ŚCIANY Z BELEK POZIOMO KŁADZIONYCH.

spo-

Ściany węgłowe i wieńcowe. Ściany te kładzione są z belek rozmaicie obrabianych, jak to przedstawia rys, 276 a, b, c, d, e, poczynając od najprymitywniejszego zastosowania okrąglaków, aż do płazów, obrobionych do czystej krawędzi. Na narożnikach, czyli węgłach, wiąże się belki, leżące w obu ścianach. Zastosowanie połączeń w narożnikach, poprzednio już omawianych, przedstawiają rys. 277 —280* Najczęściej stosowane są połączenia na obłap, lub „na zamek“, do czego i cynkowanie zaliczają, przytem dla większej szczelności tych ścian używamy połączeń po-iędzy warstwami. Połączenie na wpusty przedstawia nam rys. 282. We wszystkich tych ypadkach warstwy belek wiązanych ścian na węgły będą się mijały w ten sób, że belki jednej ściany trafiają w środek belek drugiej ściany, jak to przedstawiają rys. 277—280. Pewną odmianę stanowią ściany wieńcowe, które różnią się od poprzednio omówionych ścian węgłowych tern, iż warstwy w obu ścianach biegną w tej samej wysokości. Na narożu w tym razie łączymy je na zamek tyrolski, lub francuski, ewentualnie na zwykle nakładki proste, kołkowane (rys. 281). Przy tym rodzaju układu koniecznem jest połączenie warstw poszczególnych między sobą zapomocą kołków lub dybli, które umieszcza się w odstępach około 2 m. Układ całej ściany będzie złożony z szeregu ram czyli t. zw. wieńców, które spoczywają na sobie.

zwa-

W obu wypadkach zewnętrzną stronę ściany po największej części zostawiamy w stanie surowym, a stosugi poziome, dla większej szczelności, wypełniamy wiórami, wełną drzewną lub kłakami. Wewnętrzny stan ściany możemy pozostawić surowy, albo też wyprawić przez wytrzcinowanie i narzucenie zaprawy wapiennej. Jeżeli długość ściany jest większa, powyżej 4— 5 m, wtedy ściana, szczególnie przy większej wysokości, mogłaby się wypaczyć, głównie skutkiem nierównomiernego zsychania się belek poziomych t. zn. bierwion, lub płazów. Aby temu zapobiec obłapuje się płazy belkami pionowymi, tak nymi „l i s i c a m i“, które z obu stron obejmują ścianę i są ściągnięte kolkami lub śru-

bami (rys.282 .

pry-

z ce

na

w a 1 i n ą. Wierzchnia bei-sobie ciężar końców belek stropowych, względnie dachu; nazywamy ją „ławą“. W bardzo wielu wypadkach „ława“ wybiega poza punkt skrzyżowania na węgle, gdyż ma ona jeszcze za zadanie podtrzymywać te części konstrukcji dachowej, które tworzą t. zw. okap“. Wielkość występu tego okapu jest przy budynkach drewnianych dość znaczna i wynosi około 0.80 do 1,33 m, gdyż szeroki okap, t.j. silnie wystający, chroni nam ścianę od deszczu skośnie padającego, rys. 283.

W razie silnego występu, dla lepszego podparcia tej silnie występującej czę-

Ściany w ogólności nie układa się bezpośrednio na ziemi, lecz na pewnem podwyższeniu, które może być wykonane w formie filarów pionowych, w odstępach około 2 - 4 m. Filary mogą być murowane, albo też w formie pniaków, stosowanych przy mitywnych budowach. Najwłaściwszym sposobem jest stworzenie jednolitej podstawy ciągłej w formie podmurowania, to jest muru z kamienia lub cegły, na którym spoczną drewniane ściany na całej swojej długości. O ile wykonuje się podmurowanie gieł, należy górną warstwę cegieł układać „rę b e m“. Najniższa belka, spoczywająca podmurowaniu, przenosi cały ciężar ścian na mur, powinna być zatem wykonana z najlepszego materjału, ewentualnie może być z drzewa dębowego, jako bardziej odpornego na wpływy atmosferyczne. Ta najniższa belka zwie się pod ka ściany dźwiga na

ści ławy wypuszcza się jeszcze kilka bezpośrednio niżej leżących płazów, co w całości tworzy rodzaj wspornika, przedstawionego na rys. 284. Przy bardzo wysokich ścianach, chcąc uzyskać taką osłonę od deszczu, należałoby okap zrobić bardzo silnie wystający. Ponieważ jednak to nie byłoby właściwe konstrukcyjnie, postępujemy w sposób wskazany na rys. 285 i wytwarzamy taki okap w kondygnacjach. Dolny występ daszku jeśt silniejszy, górny słabszy. Rozwiązanie tego rodzaju bardzo często spotykamy przy wykonaniu ścian o większych wysokościach jak w drewnianych kościołach i cerkwiach.

Dla wprowadzenia światła do wnętrza ubikacji, jakoteż dla stworzenia komunikacji pomiędzy ubikacjami, musimy w ścianach założyć otwory. Otwory, wprowadzające światło, t. j. okna zakładamy w ścianach zewnętrznych, zazwyczaj w wysokości około 0.80 m nad podłogą. Otwory, które stwarzają komunikację, t. j. drzwi zakładamy w wysokości podłogi. W obu wypadkach otwory mają zwykłe kształt prostokątny i ograniczone są bez względu, czy to drzwi, czy też okna, od dołu progiem, po bokach ościeniem, ugory zaś nadprożem. Sposób połączenia belek przy zakładaniu otworów przedstawia nam rys. 285. Przerwane płazy przez otwór okienny lub drzwiowy są wpuszczone w ościenie na czopy lub wpusty; ościenie zaś, wpuszczone są w płazy stanowiące próg, oraz płazy stanowiące nadproże, również na czopy.

Ściany przedziałowe wykonuje się tak samo jak ściany główne, łącząc je przy węgle ze ścianą główną w sposób wskazany na rys. 287 a, b, na obłap, lub na cynki. W konstrukcji ścian wieńcowych występujące końce belek, czyli bierwion mogą być od strony wewnętrznej ukształtowane we formie wsporników, podobnie jakto o* pisaliśmy powyżej przy ścianach węgłowych.

Sposobem węgłowym budowane sa w kraju naszym i przyległych krajach słowiańskich prawie wszytkie budowle rodzime jak chaty, kościoły, cerkwie, dworki szlacheckie, lamusy, świronki i t. d

Sposobem wieńcowym wykonane są budowle drewniane w Tyrolu i Szwajcarji (t. zw. szalety). Dla przykładu przedstawiamy na rys. 290—293 budowle, wykonane obu wspomianymi sposobami.

III. ŚCIANY ZE SŁUPÓW I BELEK POZIOMYCH. ŚCIANY RAMOWE LUB DYLOWANE.

W ustroju tych ścian charakterystykę stanowi to, że funkcję dźwigania spełniają słupy i belki poziome, zaś funkcję ograniczenia przestrzeni spełniają dyle, bale lub deski, jak na rys. 294. Konstrukcję ściany stanowi podwalina, w którą wpuszczane są na czopy słupy w odstępach 2 — 3 m i to jako słupy narożne, pośrednie i okienne, pomiędzy zaś słupami w wycięcie tychże słupów w t.w. „bort“ lub w „ g a r ę “ rys. 295. wpuszczone są belki poziome o słabszych wymiarach, określane ludową nazwą jako „ sumiki “, które w poziomych warstwach układane sięgają aż do wierzchu ściany. U góry wszystkie słupy wpuszczone są na czopy w belkę poziomą czyli t.zw. „o czep “. W ten sposób stworzona ściana jest podzieloną na prostokątne pola czyli ramy, wypełnione dylami lub sumikami.

W górnej części ściany pod oczepem jest przybita listwa od strony zewnę trznej, która ma za zadanie chronić szczelność ścian po dłuższym bowiem czasie przez zsychanie się poziomo układanych dyli, jest zawsze możliwość wytwożenia się szpar,

które ta listwa będzie przykrywać.

O ile wpuszczanie dyli, lub brusów w słupy jest najbardziej konstrukcyjnym sposobem, to jednak ^wycinanie wgłębień w słupach (garowanie, bortowanie słupów) nastręcza pewne trudności i dlatego zastępują tę część roboty ciesielskiej gorszym wprawdzie sposobem, ale łatwiejszym do wykonania. Przedstawiono go na rys. 295. Polega on na tem, że do słupa przybijamy listewki z obu stron i do utworzonego vv ten sposób zagłębienia, wpuszczamy dyle lub brusy. Dla lepszego usztywnienia ściany, która składa się z pionowych i poziomych belek, używa się belek skośnych: mieczy (o ile są krótkie zwą je także „psami“)» które zazwyczaj układamy w narożnikach i łączymy na nakładki w jaskółczy ogon, widoczny lub kryty ze słupami i oczepem. Zazwyczaj nałożone są miecze od strony zewnętrznej budynku, jak to przedstawia rys. 296. 0 ile wymiary długości ścian są znaczniejsze, podwalinę musimy sztukować i wtedy połączenie na przedłużenie wykonuje się pomiędzy słupami. O ile to przedłużenie dotyczy o* czepu, to łączymy go nad słupami. Tak oczep jak i podwalina na narożnikach, lub w punktach skrzyżowania ze ścianami środkowymi, będą połączone na zamki, które już poprzednio były omawiane. Dla przykrycia przestrzeni od góry układamy na oczepie poziome belki stropowe, a w danym razie gdybyśmy mieli wykonać piętro, to na bel kach stropowych układamy ścianę tak, jak poprzednio (podwaliny, słupy i oczepy) W wykonaniu otworów drzwiowych i okiennych nie pozostaje nic do zauważenia; drzv i okna ogranicza próg od dołu, od góry nadproże, po bokach słupy okienne lub drzwic we. Tym sposobem wykonane są budowle wiejskie jak szopy, stodoły i chaty. Bard? •:/ często w miejsce bali używają tańszego materjału jak opółków i oszwarów, które podoi nie jak tamte wpuszcza się między słupy.

IV. ŚCIANY Z DESEK.

Ściany z desek wykonuje się zazwyczaj jako ściany wewnętrzne, przedziałów: w tych wypadkach, gdy chodzi nam o stworzenie lekkiej ściany, rozgraniczającej dwie uh kacje. Nazywają je także przepierzeniem, lub forstowaniem. Składają się one z dwóch, alt i trzech warstw desek, ułożonych wziędem siebie pod kątem prostym, lub ostrym, jak tc przedstawia rys. 297, przyczem obie warstwy dla związania zbite są gwoździami.

W ten sposób utworzoną ścianę po zbiciu na poziomie, podnosi się w położenie pionowe i położenie to utrwala się przez przybicie gwoździami specjalnego kształt podanego na rysunku 297. Gdy rozpiętość, lub wysokość ściany jest większa, stosuje się ; potrójne warstwy desek i wtedy najracjonalniej będzie przyjąć ten sposób układu ze warstwy zewnętrzne będą biegły ukośnie, spadając ku ścianom zewnętrznym; wtedy utworzy się ustrój podobny do wiązania wiszącego, który rozpierając na ściany boczne, sam przez się dźwiga ścianę drewnianą.

W wypadkach tych gdzie wysokość ściany jest bardzo znaczna i samo zbijanie gwoździami byłoby niewystarczającem, możemy wytworzyć szkielet, złożony z podwaliny, słupów, oczepu i obustronnie obić go deskami rys. 298. Deski, używane do wykonania tych śeian, nie powinne być zbyt szerokie, najwyżej 15 cm, a to z tego powodu, że mniej się paczą; nie powinne też być heblowane, gdyż lepiej trzymają zaprawę wapienną, którą stosuje się przy takich^ścianach we wszystkich wypadkach. Wyprawianie ścian drewnianych odbywa się w ten^sposfcb, że ściany wprzód trzcinujemy, wbijając w odstępach około

20 cm gwoździe sufitowe, rys. 299 a. Około tych gwoździ owijamy drut żelazny żarzony (palony), a poza ten drut przewlekamy trzcinę w odstępach równych grubości trzciny, ewentualnie nabijamy listewkami rys 293 b. Na płaszczyznę w ten sposób przygotowaną, narzucamy zaprawę wapienną z domieszką gipsu, dla szybszego związania i schnięcia. Wykonanie otworów drzwiowych uskutecznia się po największej części w sposób, przedstawiony na rys. 300, przyczem do słupów, ograniczających otwory, przybijamy zawiasy, umożliwiające obracanie się skrzydeł drzwiowych.

........... .

Ściany o znaczeniu wyłącznie

■

o g r a n i c z a j ą c e m.

Parkany, sztachety.

Dotychczas mówiliśmy o wykonaniu ścian w znaczeniu konstrukcyjnem, jako części budynku. Zupełnie analogicznie wykonuje się czasem ściany jako ogrodzenia, a sposób wykonania tego ogrodzenia, jako t. zw. parkanu i sztaehetów, odpowiada poznanym rodżijom wykonania ścian i tak:

1. ) Ogrodzenie palisadowe, zamieszczone na rys 301, przedstawia nam dawniej często stosowany sposób wykonywania ogrodzenia w budownictwie wojennem—dziś nie używany.

2. ) Wykonanie ogrodzenia, zamieszczone na rys. 3)2, przedstawia nam układ ściany węgłowej. Ogrodzenie tego rodzaju wymaga wiele materjału i dziś nie jest stosowane. Jednak przy wielu dawnych kościołach i cerkwiach często było w użyciu jako ogrodzenie.

szczególniej

3. Na rys. 303 widzimy wykonaną ścianę zwaną „parkanem“ wedle zasad, poznanych przy układzie ścian dylowych (ramowych'. Słupy są tu wkopane bezpośrednio w ziemię, zą^wyczaj w dolnej części nie obrabiane (jako materjał surowy). Analogicznie jak przy jścianach, we wcięcia j,„w bort“) słupów wpuszczone poziomo leżące deski, opółki lub oszwary, wypełniają pole między słupami. U góry biegnie oczep łączący słupy, a ponad tym zazwyczaj założony jest daszek dla odprowadzenia wody deszczowej. Oba powyżej wymienione ogrodzenia wymagają zbyt wiele materjału i w wielu wypadkach są one niepotrzebnie zbyt silne. Dlatego też chętniej używamy rozwiązań w formie, przedstawionej na rys. 304, gdzie cały układ redukuje się do słupów, wkopywanych w ziemię, w odstępach 3-4 m, poziomych belek, tak zwanych rygli, przybitych do tych słupów, wreszcie desek pionowo do rygli przybitych bądź to zwarto t. j. szczelnie i wtedy nazywamy taką ścianę parkanem, bądź też w miejce dese k używamy cienkich łat, przybijanych w pewnych odstępach i w ten sposób utworzona ściana ma nazwę sztaehetów, rys. 305 i 306.

D1& usztywnienia ściany w kierunku jej długości, łączy się rygle górne z doi-

nemi ukośnemi zastrzałami, które, dzieląc przestrzeń na trójkątni (w przybliżeniu) pola, usztywniają cały układ ściany. Ponieważ płaszczyzna parkanu stanowi dla parcia wiatru wielki opór, należy szczególniej wysokie parkany zabezpieczyć zastrzałami skośnemi w płaszczyźnie prostopadłej do płaszczyzny parkanu.

ŚCIANY SZACHULCOWE. (ZWANE TAKŻE RYGLOWEMI.)

Systemy konstrukcji dotychczas omawianych ścian drewnianych, wykazują poważne braki w dwóch kierunkach, a mianowicie: po pierwsze wymagają wielkiej ilości materjału, szczególniej ściany palisadowe i węgłowe, po drugie pod względem stałości całego układu, szczególniej palisadowe, wiele pozostawiają' do życzenia. Widzimy to z praktyki. Ściany takie używane są zazwyczaj w budynkach parterowych, czasem tylko częściowo piętrowych, a nigdy jako budynki więcej piętrowe. Pomijając ściany z samych desek, które jako konstrukcyjne mają drugorzędne znaczenie, musimy dodać, że ściany ramowe dylowane, tak pod względem materjału, jakoteż samego systemu konstrukcyjnego, stanowią etap pośredni w zasadach nowocześnie pojętej konstrukcji ścian.

W odróżnieniu do poprzednio omawianych, konstrukcja ściany szachulcowej tern się wyróżnia, że utworzony z belek szachulec stanowi sam w sobie dźwigający szkielet ściany. Pola pomiędzy belkami można wypełniać dowolnym materjałem Ściany takie zużywają stosunkowo mniejszą ilość drzewa i są w swym ustroju bardziej statyczne.

W zasadzie układ ściany szachulcowej zbliża się do znanej nam już ściany ramowej. Podobnie jak tam, ściana przedstawiona na rys. 307, składa się z podwaliny, słupów narożnych, pośrednich, okiennych lub drzwiowych i oczépu, który służy do związania górnych końców wszystkich słupów. Zasadniczą różnicę stanowią tu zastrzały, spełniające tę samą funkcję, jaką miały miecze w ścianach ramowych, t.j. usztywnienia układu. Zastrzały wykonują to zadanie znacznie lepiej i wyraźniej pod względem statycznym. Ponadto nowość stanowią tu r*y -g 1 e, od których ściana wyprowadza imię, a których zadaniem jest podzielić pola między belkami głównemi na mniejsze pola. Rola jaką spełniają rygle jest drugorzędna, mniej ważna, a tern samem określenie ściany jako ryglowej, w przetłumaczeniu z niemieckiego „Riegelwand“, jest mniej słuszne. Istotę konstrukcji stanowi tu sztywność u-kładu ściany jako statycznego szachulca, zatem stosowniejsza jest nazwa: „ściana s z a c h u 1 c o w aŁ\ Przejdźmy do bliższego omówienia części składowych ściany:

a) Podwalina lud przycieś, o wymiarach 15 x21 — 24x 28 cm jest ułożona na płask na filarach, lub na pełnem podmurowaniu w przyziemiu (parterze), ewentualnie na belkach stropowych, w układzie ściany piętrowej. Jako materjał stosuje Się dębinę lub sosnę, zwróconą tak, by drzewo rdzenne spoczywało ku dołowi. W układzie całości budynku podwaliny każdej ściany będą się wzajemnie łączyły na skrzyżowaniach na zamek prosty, tyrolski, ewentualnie na wręby, o ile nie leżą w tej samej wysokości. Dla sztukowania użyjemy znanych już połączeń na przedłużenie, przedewszystkiem z a m-k ó w. Połączenia te należy wykonywać na przestrzeni między słupami, nigdy pod słupami. Jako bełka leżąca na płask, będzie podwalina wystawać z lica ściany, w której stoją słupy. O ile ten występ jest na zewnątrz, należy podwalinę ściąć skośnie w narożu, zf azowa ć, jak rys. 308. Podwalinę układa sią na podmurowaniu z cegły lub

- :*o —

kamienia. Dla zabezpieczenia od zawilgocenia należy ją ułożyć na warstwie papy asfaltowej. O ile podmurowanie stanowi mur ceglany, powinno się wierzch muru wykonać cegłą r ę b e m, t.zw. rolkę, dla lepszego utrwalenia tej warstwy. Podobnie przy użyciu kamienia dzikiego ostatnią warstwę należy wykonać z kamienia łożystego, układanego płytami, jak na rys. 309 a, b, c. Przy budynkach prowizorycznych lub gospodarskich, oszczędnie budowanyih, można odstąpić od pełnego podmurowania i zastąpić je filarami, które należy założyć przedewszystkiem w narożnikach ścian głównych i wiążących. Odstęp podparcia nie powinien być większy od 2—3 m.

Wysokość podmurowania powinna wynosić około 0*5 —1*2 m nad terenem, podeszwa podmurowania winna sięgać do głębokości t. zw. „zamrozi“ ziemi.

bl Słupy. Tak narożne, jakoteż pośrednie wiążące, zakładane na skrzyżowaniu ze ścianą wewnętrzną, mogą być silniejsze i mają wymiary 18X18 do 21 X 21; przedstawiono je na rys. 310. a,b. Słupy pośrednie, okienne i drzwiowe, są zazwyczaj słabsze i mają wymiary 12X15 — 18X18.

c) Zastrzały mają wymiary 15 X 18 i 18 X 18 do 18 X 21 ; są one wpuszczone w podwalinę i oczep na zaciosy, ewentualnie z czopem odsądzonym, jak to widzimy na rys. 311. Łączenie zastrzałów ze słupami jest gorsze. Czasem używają zastrzałów krzyżujących się, w tym wypadku zastrzał, który ma znaczenie konstrukcyjne, powinien być belką jednolitą, drugi zaś, który ma znaczenie tylko dekoracyjne, może być sztukowany, rys. 312. fego rodzaju układ skośnych belek wytwarza ukośne krzyże, nazwane „krzyżami Andrzej a“. Należy zwrócić uwagę na to, że w konstrukcji ścian nie należy nadużywać ilości zastrzałów. Ich skośny kierunek utrudnia w znacznej mierze wypełnianie pól, szczególniej cegłą. Zastrzały powinne być skierowane ku ścianie przyczółkowej w narożnikach, jak to widoczne z rys. 307. Mają one przenieść parcie wiatru, wywierane na ścianę przyczółkową i na podwalinę. Rozumie się, że w konstrukcji ściany przyczółkowej również będzie zastrzał i ten podobnie przeniesie parcie wiatru ze ściany czołowej (frontowej) na podwalinę ściany przyczółkowej. W dłuższych ścianach daje się zastrzały nietylko w narożach, lecz i pośrednie, a nadto w nie

których ścianach wewnętrznych wiążących, co zależy od długości i wysokości budynku i miejscowych warunków ęo do siły wiatru.

d R ygle mają wymiary 12X13—15X15, ilość rygli w kierunku wysokości ściany zależy od jej wysokości; wzajemny ich odstęp od innych belek poziomych powinien wynosić około 1*5—2*0 m. Rygle ze słupami, czy zastrzałami łączy się na krótkie czopy; mogą x>ne być ułożone w tym samym lub też w rozmaitych poziomach, co jest o tyle lepsze, że czopy rygli nie osłabiają słupów, względnie zastrzałów w tej samej wysokości. Rygle nad oknami i drzwiami, rys. 313, spełniają funkcję nadproża, a wymiary ich w tym wypadku będą nieco silniejsze i będą zależne od ciężaru jaki dźwigają i od rozpiętości okna lub drzwi.

czap. W przeciwstawieniu do podwaliny, oczep wykonuje się z belek, ułożonych na wysokość o wymiarach 15X18 — 18X21. Połączenia na narożachj podobnie jak przy podwalinach na zamek francuski, tyrolski i t. d. Połączenie na przedłużeniu powinno być wykonane nad słupami. Na wykonanej w ten sposób ścianie układamy belki stropowe względnie dachowe. Nieco odmienniej postępuje się w tych wypadkach, gdy mamy wykonać budynek piętrowy.

e) O

Ściany szachulcowe piętrowe. Gdybyśmy przy wykonaniu ścian piętrowych postępowali w sposób powyżej op'sany, to w ścianie przyczółkowej wypadłoby nam stosować trzy bezpośrednio na sobie leżące belki, jak to widzimy na rys. 31 ', a to: oczep ściany dolnej, bezpośrednio na nim belkę stropową dolnej kondygmacji, a na niej podwalinę ściany pierwszego p ętra. Oczywiście tak skupione belki pod względem konstrukcyjnym nie miałyby racji bytu, a ten szczegół w konstrukcji ściany piętrowej musi być inaczej przekształcony. Postępujemy w ten sposób, że w miejsce trzech belek daje się tylko jedną, czyli w ścianie przyczółkowej, przy układaniu ścian piętrowych, odpada oczep parteru i podwalina pierwszego piętra, pozostaje tylko belka st ro po-a,J^*°ra *ei ściany spełnia równocześnie wszystkie trzv funk-c j e ‘, jak to widoczne jest wprost z rys. 315. Byłby to jeden sposób. W tym sposobie rozwiązania jedną z ujemnych stron jest to, że wygląd ściany czołowej i przyczółkowej jest różny, a tern samem wprowadza to w zewnętrznym wyglądzie pewną dysnar-monję układu. Abv temu zapobiec można postąpić w inny sposób, a mianowicie tak, jak to przedstawia rys. 313, gdzie ostatniej belki stropowej nie daje s:ę w zwykłem położeniu, jak poprzednio, ale w miejsce jej wprowadza się szereg krótkich beleczek, tak "" zwanych wymianów, lub sztychów, które spoczywają na oczepie ściany jednym koń-^ ** cem, drugim zaś wpuszczone są w przedostatnią belkę stropową na nakładki w jaskółczy ogon. Na narożniku, dla uzyskania symetrycznego wyglądu w obu ścianach, układamy ten sztych skośnie, mniej więcej w kierunku przekątni, jak to przedstawia rys. 317 a, b, c. Zresztą, tak oczep ściany dolnej, jakoteż podwalina ściany górnej w obu łączących się w narożu ścianach, będą leżały w tej samej wysokości.

Porównując obydwa opisane sposoby, widzimy, że w pierwszym wypadku słupy ściany przyczółkowej musiały być wyższe o wysokeść oczepu, względnie podwaliny, przy drugim sposobie, tak w parterze, jak i piętrze będą one jednakowej wysokości; pierwszy sposób jest częściej używany przy budynkach utylitarnych, gdzie na wyglądzie mniej nam zależy. Drugi sposób używany jest przy budynkach, w których staramy się o wygląd bardziej architektoniczny. Pozatem możemy tu wprowadzić jeszcze jedną nowość, a mianowicie możemy belki stropowe wysunąć poza lice ściany dolnej — o pewną odległość, a na wystających końcach belek stropowych umieszczać podwaliny ściany » górnego piętra. W ten sposób lice ściany wyższego piętra występuje przed lice ściany niższego piętra. Powiększa się zatem powierzchnię w ubikacjach górnych i prócz tego pod. względem statycznym wymiary belek stropowych mogą być słabsze skutkiem wyzyskania momentu ujemnego, rys. 318. Tym sposobem była wykonywana większość kon- ‘ strukcji drewnianych domów w średniowieczu, tak we Francji jakoteż i w Niemczech.

Układ ścian piętrowych tego rodzaju, szczególniej przy większej ilości piętr, ma tę wadę, że szachulec każdego piętra sam w sobie dobrze związany jako więcej-piętrowa całość, nie tworzy jednolitego związku, gdyż piętra są na sobie nasadzone do pewnego stopnia luźnie. W budynkach wielopiętrowych używa się z tego powodu innego sposobu układania, a mianowicie takiego, w którym przynajmniej niektóre słupy będą przechodziły przez całą wysokość, a tern samem poszczególne konstrukcje będą związane przez te słupy w jedną całość. Konstrukcyjne przeprowadzenie tej zasady może być trojakie:

1) W ścianie przyczółkowej belka stropowa jest zarazem podwaliną i ocze-pem, zaś w ścianie czołowej, oczep i podwalina są oddzielone i obejmują koniec belki stropowej, jak to przedstawia rys. 3)9.

2) Drugi sposób jest len, że w obu ścianach naraz biegnie oczep i podwa

lina w tych samych wysokościach, a belki stropowe ściany przyczółkowej są wymienione jako sztychy, rys. 320; wreszcie

3j Trzeci sposób, który przedstawia nam rys. 321, gdzie widzimy, że w obu ścianach oczep dolnego i podwalina górnego piętra stanowią jedną belkę, która biegnie pomiędzy głównymi słupami, tak jednej, jak i drugiej ściany, a na niej dopiero ułożone są belki stropowe. l en sposób wykonania jest najtańszy, jednak pod względem estetycznym najmniej odpowiedni, i z tego powodu używany jest wyłącznie w budynkach użytkowych.

We wszystkich tych trzech sposobach słupy główne biegną na wysokości całego budynku i mają większe wymiary' 21X21—24X24; charakterystyczne jest to, że spoczywąią one wprost na podmurowaniu, a nie na podwalinie. Podwalina biegnie pomiędzy słupami i stanowi podstawę dla słupów pośrednich i zastrzałów. We wszystkich tych wypadkach oczepy i podwaliny są przymocowne do słupów zapomocą klamer żelaznych, co również można dojrzeć na podanych rysunkach. W wypadkach, gdy ściany są bardziej obciążone, albo budynek jest więcejpiętrowy, a słupy powyżej cytowanych wymiarów nie byłyby dostatecznie silne, konstruujemy je przez złożenie dwuch względnie czterech słupów w jedną całość. V tych wypadkach słupy te będą ściągane naprzemian śrubami, jak to jest widoczne z przykładów na rys. 322 i 323.

any szachulcowe wiszące. Charakterystyczną cechą ścian wiszących stanowi to, że w układzie całej ściany wprowadzone jest wiązanie wiszące pojedyncze, lub podwójne, jako główny element konstrukcyjny. - * życie takich ścian ma zastosowanie wtedy, gdy ta ściana nie ma podparcia w swej długości, a zewnętrzne mu-ry muszą cały jej ciężar przenieść na siebie. Kilka przykładów, zamieszczonych na rys. 324— -327, przedstawia nam rozwiązanie tego rodzaju. W konstrukcjach tych na pierwszy plan wybijają się wiązania wiszące; inne belki, a to slupy i rygle, stanowią szkielet ściany' która dla ostatecznego wykończenia może być bądź to obita deskami i wyprawiona, bądź też wypełniona cegłą i również wyprawiona. O ile w ścianie takiej mają być drzwi, to belka główna wiązania (o ile nią nie jest belka stropu musi być założona poniżej poziomu podłogi, rys. 325, natomiast gdy drzwi nie ma, może być belka nad podłogą.

WYKONANIE OTWORÓW OKIENNYCH 1 DRZWIOWYCH W ŚCIANACH SZACHULCOWYCH.

prze-

Wykonanie otworów drzwiowych i okiennych o zwykłych rozmiarach,'to jest około 1*0—T50 m szerokości, nie nastręcza żadnych trudności i wykonuje się je przez dodanie rygli, ograniczających otwór, jak próg i nadproże. We wszystkich większych otworach, a szczególniej w bramach wjazdowych, gdzie rozpiętość przekracza 2 m, należy ze względu na to, że nad tym otworem drzwiowym jest skupiona większa ilość ciężaru, mianowicie ściana wyższego piętra, oraz belki stropowe na niej spoczywające, należy ciężary te w jakiś sposób przenieść na podpory. Uskuteczniamy to przez zastosowanie wiązań wiszących, jako nadproża, rys. 208, kształtujemy wiązanie wiszące nad otworem w wysokości ścian wyższego piętra rys. 329 lub też konstruujemy nadproże jako belkę klinową, rys. 330. Często przy większych otworach w bramach wjazdowych

rywamy podwalinę i w miejsce jej zakładamy podwalinę niżej tak, aby umożliwić łatwy

belki

przejazd do wnętrza, jak to jest przedstawione na rys, 328 - 830. Są wypadki, w których podwalina biegnie w pewnej wysokości ponad terenem. Brama wjazdowa musi być wtedy opuszczona niżej do poziomu terenu; należy tu postąpić w taki sposób, jak to przedstawia rys. 331. Podwdinę ściany, spoczywającą na podmurowaniu, wpuszcza się w słup, słup zaś spoczywa na osobnej podwalinie, założonej poniżej-w wysokości terenu i jest z nią związany w stały trójkąt zapomocą skośnego zastrzału. Takie skośne zwane „pachołkami“ mają jeszcze to znaczenie,że przy wjeździe wozów nie pozwalają, ażeby końce osi uszkadzały słupy. Wykonanie otworów okiennych zwykłych rozmiarów nie nastręcza większych trudności. Stolarszczyznę okna wraz z futryną można w całości wpuścić w otwór, ograniczony słupami, progiem i nadprożem, i obić dookoła otoczy-ną {profilowana deska'-, albo też przy pośledniejszym sposobie wykonania można skrzydła okien przymocować na zawiasach wprost do słupów. Wtedy słupy po próg i nadproże mają wycięte felce z jednej lub z dwu stron, zależnie od tego, czy okna są pojedyncze, czy podwójne, rys. 332.

WYPEŁNIENIE SZACHULCA.

Wykonany szkielet ściany ryglowej, jest jako układ belek przygotowany do dźwigania wszelkich ciężarów i wogóle do znoszenia wszelkich sił, jakie ńa budynek działają. Aby ściany mogły spełnić zadanie ograniczenia przestrzeni, muszą być wszystkie otwory szachulca w jakiś sposób wypełnione. Najczęściej stosuje się sposoby następujące:

1.) Wypełnienie cegłą.

U. ) obicie deskami.

III.) lepiankę z gliny.

,    IV) ubijanie betonu.

V. ) plecionka, (płot).

1.) Wypełnienie cegłą. Wypełnia się zazwyczaj cegłą na grubość około 15 cm, a więc na szerokość cegły, rzadko kiedy na 30 cm. Wypełnienie to może być uskutecznione w ten sposób, że lice wypełnienia cegłami jest cofnięte od lica ściany od zewnątrz o kilka cm. W tym wypadku szachulec na Zewnątrz jest wi- *. doczny i staranrtie obrobiony(heblowany) i fazowany, ewentualnie pociągnięty pokostem lub farbą, rys. 333. Cegły mogą być od zewnątrz wyprawione, albo też fugowane. Od strony wewnętrznej cegły będą występowały przed lice ściany wewnętrznej. Najczęściej wnętrze wyprawiamy zaprawą wapienną, a w miejscach, gdzie od wnętrza widoczny jest szachulec drewniany, powstają zagłębienia 3 — 5 cm, które obija się drutem, przewleka trzciną i wyprawia się współcześnie z wyprawą ściany ceglanej, rys. 334.

W ten sposób wyprawa słupów jest uniezależniona od zsychania się slupów; jest to sposób lepszy, aniżeli czasem używane skośne nadcinanie płaszczyzny drzewa i wyprawianie jej, albowiem na tych zacięciach zaprawa gorzej się trzyma (dzieli się i rysuje). Można także wyprawę słupów uskutecznić przez przybijanie lub} wpuszczanie listewek we fugi cegły co drugą lub co trzecią warstwę i wyprawiać na tych listewkach. Ażeby ustalić położenie cegły w poszczególnych polach, musimy uniemożliwić jej wysunięcie*

Budownictwo Ogólne

a robimy to przez przybijanie trójkątnych listewek, jak na rys. 335. a, b; mniej dobrym jest sposób, przedstawiony na rys. 33Ć. c i d; wymaga bowiem robienia wcięć w drzewie i znanego przykrzesywania cegły. Ważne jest, ażeby odległości belek poziomych w układzie ściany były wielokrotnościami grubości warstw ceglanych, gdyż w przeciwnym razie nastręczyłoby to poważne trudności przy wypełnianiu pól cegłą, względnie musielibyśmy przez powiększenie stosug pomiędzy cegłami, wyrównać tę niewspółmier-ność.

i Gdyby chodziło o ścianę grubszą, w takim razie układ ściany przedstawiałby się tak, jak to uw doczniono ra rys. 336 a, b, c, stosując szachulec bądźto od strony zewnętrznej, bądź też od wewnętrznej.

1!.) Wypełnię nie deskami. Szachulec obijamy deskami i to od zewnątrz obijamy deskami pionowo, a w miejscach styczności desek dajemy listwy, albo też przy bijamy deski poziomo, zaczynając od dołu, przyc:em deski g irnej warstwy zachodzą na dolne i są lekko pochylone. Ubydwa sposoby przedstawiono na rys. 337 a i b. Od strony wewnętrznej wykonujemy zazwyczaj szalowanie, trzcinujemy je i wyprawiamy. Zamiast wyprawy może być zastosowane obijanie papą asfaltową, albo wyklejanie makulaturą, płótnem jutowem, a na to tapety. Pozostała próżnia pomiędzy obiema warstwami desek stanowi pewnego rodzaju izolację cieplną, lecz nie chroni od wiatru. Dlatego też często wypełniamy tę przestrzeń popiołem, gruzem, wiórami, trocinami, lub mchem; w wielu jednak razach wypełnienie powoduje szybsze gnicie ściany.

III. ) Lepianka z gliny. W ryglach robimy żłobki, w odstępach około 15—20 cm wiercimy dziury, w te otwory wkładamy szczapy“ (łupane klocki około 4 cm grubości), które owijamy następnie wałkami ze słomy maczanej w glinie. Od zewnątrz i wewnątrz wyprawiamy gliną, a następnie bielimy, rys. S38.

IV. ) Wypełnienie betonem żużlowym. Beton utworzony z żużlu ( spalonego węgla kamiennego ) i gruzu ceglanego, pomieszany z zaprawą wapienną z małym dodatkiem cementu, może bardzo dobrze służyć do wypełnienia pól. W tym wypadku na słupach, zastrzałach i ryglach przybijamy listewki, podobnie jak dla cegły, szalujemy ścianę prowizorycznie od zewnątrz i wewnątrz w odstępie około 2 cm i ubijamy tam plastyczną masę betonu. Po stężeniu szalowanie się usuwa i ściany wyprawia.

V.) Wypełnienie plecionką. Stosowane jest w budynkach gospodarskich, jak szopy i stodoły. Wykonuje się podobnie jak lepianki, gdyż wpuszczamy szczapy i przeplatany leszczyną lub wikliną. O ile chodzi o szopy, dla których jest wskazany przewiew, zostawiamy plecionkę widoczną. O ile by zaś chodziło o zabezpieczenie od przewiewu, możemy przez narzucenie gliny na plecionkę wyprawić z obu stron pole i pobielić.    .

Ściany jako mury z kamieni naturalnych lub sztucznych.

Ściany mogą być wykonane bądźto z kamieni naturalnych, bądź też sztucznych w postaci cegły palonej, piaskowej, bloków betonowych i t. p. Podobnie jak przy ścianach drewnianych i przy tych ścianach znaczenie ściany jest dwojakie: po pierwsze ograniczające, po drugie dźwigające, a to zarówno wyższe partje murów iakoteż konstrukcje poziome, jak stropy, sklepienia lub dachy. Najczęściej ściany dźwigające są wykonane z kamienia lub cegły, są grubsze i nazywamy je murami dźwigającymi. Ściany cienkie, o znaczeniu li tylko rozgraniczającern, nazywamy ścianami dzia-łowemi lub „ściankami“. Co do sposobu wykonania tych ścian to zasady główne poznaliśmy w poprzednich rozdziałach w części pierwszej przy omawianiu prostych połączeń z kamienia i cegły.

Wykonywanie murów czysto kamiennych jest w budownictwie rzadko stosowane na szerszą skalę. Najczęściej do wykonania murów służy nam cegła po największej części palona, rzadko kiedy cegła piaskowa, cementowa i t. p. W wypadkach, gdy chcielibyśmy pewne partje ścian wykonać ze szlachetniejszego materjału, robimy to w formie muru mięszanego, o którym poniżej będzie mowa. Omawiając u-kład warstw ceglanych, wspomnieliśmy niejednokrotnie, że zakładamy kanały pionowe dla odprowadzania dymu, lub wentylacji. Co do samego układu warstw ceglanych, sprawę tę wyczerpaliśmy w poprzednim rozdziale. Pozostaje tu jeszcze wspomnieć o założeniu kanałów dymowych, czyli krótko t. zw. kominów i o sposobie ich przeprowadzenia całości ściany. Wzgląd na bezpieczeństwo ogniowe, rozkład innych konstrukcji, jak np. stropu lub więzby dachowej, zniewala nas do prowadzenia ich ukośnie czyli t. zw r spędzania kominów“ a wtedy układ z małemi przesunięć iami w kierunku iego ukosu zostaje ten sam, jak to widać z rys. 339 a. b. W tych wypadkach, gdzie przy więcejpiętrowym domie zachodzi konieczność odprowadzić w jednym punkcie dymy, musimy kominy przeprowadzić ukośnie jak to przedstawionej na rys. 340. Przy wyciąganiu kominów należy zwrócić uwagę na te partje, które przylegają do drewnianych konstrukcji stropowych. 7e względu na łatwą ich zapalność, należy te partje wy konać tak, jak to w trzech sposobach przedstawiają rys. 341 a. b. c, gdzie przez dodanie odpowiedniej warsty zaprawy, zabezpieczamy się od przedostania się ognia z korni na do drzewa. W murach z kamienia łamanego, kominy wykonuje się jednak z cegły, jak to podaje n. p. rys. 342. Stosowanie cegły jest tu konieczne, gdyż układ winien być szczelny, co przy kamieniu trudno osiągnąć, a nadto użycie cegły, jako gorszego przewodnika ciepła, zabezpiecza lepszy ciąg w kominie.

mie-

murowa

li. Ponieważ jednak drzewo jako materjął* jest mniej trwałe od muru z cegły, przeto takie rozwiązanie konstrukcji byłoby nielogiczne, bo nie zabezpieczałoby jednakowej trwałości w całej j konstrukcji.

Dalszym szczegółem, który wymaga ściślejszego omówienia przy wykonaniu ścian murowanych, jest sprawa dolnej części muru, czyli tak zwanego „cokołu“. Zazwyczaj jtst to mur wykonany z cegieł i kamienia, zatem jeden z rodzajów „muru sza ne go“. Następnie, jak to już poprzednio zaznaczono, możemy wykonać ściany z innych materjałów, niż kamień i cegła, a to z bloków betonowych i przez ubijanie gliny, a nadto przy wykonywaniu nieobciążonych ścianek używamy wielu innych materjałów i sposobów do ich wykonania. Wreszcie ważnym szczegółem ustroju ścian jest założenie otworów drzwiowych i okiennych. O ile dotyczy to ościenia, sprawę tę omówiliśmy już poprzednio, a pozostaje nam do omówienia jeszcze sposób wykonania nad-proży, t. j. zamknięcia otworu od góry. Postępując tak, jak przy ścianach drewnianych, najprostszym sposobem byłoby położenie jednej lub kilku belek koło siebie i nie w dalszy ciągu pionowego muru

Z tego też powodu rozwiązujemy ten szczegół innymi sposobami, a przedewszystkiem stosujemy tu t. zw. „łęki“.

Przedmiotem tedy naszego rozważania w następnych rozdziałach będzie omówienie sposobów wykonania murów mieszanych i cokołów, poznanie dalszych sposobów wykonywania ścian i ścianek, oraz wykonywanie otworów w ścianach murowanych.

;

Ściany jako mury mieszane. Cokoły.

Rozróżniamy następujące rodzaje murów mieszanych: a mury okładzinowe,

b)    mury szichulcowe,

c)    mury luźnie mieszane.

a) Mury okładzinowe mogą być wykonane:

1)    z cegły i kamienia ciosowego,

2)    z kamienia łamanego i cegły, jako okładziny,

3)    z kamienia łamanego i ciosowego, jako okładziny.

1) Z tych trzech kombinacji najczęściej stosowana jest w praktyce pierwsza, szczególniej w jednolitych partjach muru, które stanowią widoczną na zewnątrz podstawę muru, i tworzą t. zw. „cokół“ budynku.    Tego rodzaju mur wykonuje się w ten

^sposób, że od strony lica układamy najpierw ciosy, poza nimi zaś układa się cegłę. Koniecznym warunkiem jest, ażeby wysokość ciosów była wielokrotnością wysokości warstw ceglanych, a to z tego powodu, ażeby bloki ceglane razem z ciosami tworzyły warstwę, na której ułożona będzie druga warstwa, podobnie złożona z ciosów i odpowiedniej ilości warstw ceglanych, jak to przedstawia rys. 342. Ponieważ warstwie bloków kamiennych odpowiada pewna ilość warstw ceglanych, może zajść wypadek, że skutkiem ściśliwości zaprawy w warstwach ceglanych, całość w partji muru z cegły mogłaby się obniżyć pod ciężarem wyższych części ściany. Z tego też powodu właściwszem jest użycie zaprawy cementowej, która szybciej tężeje i jest mniej ściśliwa^ Układane ciosy jako okładzina, są czysto obrobione z jednej strony, t. j. od lica; od tyłu są obrobione tylko z grubsza. Szerokość ciosów tej samej warstwy jest zazwyczaj z grubsza jednakowa, natomiast ciosy w warstwach sąsiednich powinny się zazębiać i to najlepiej w tych wymiarach, które odpowiadałyby wymiarom cegły, a więc na ćwierć, pół i.t-d. cegły.

2) Wykonując mur z kamieni łamanych, okładanych cegłami, stosujemy wysokość warstw muru z kamienia łamanego do grubości warstw ceglanych. Celem jednolitego związania, przeprowadzamy od czasu do czasu kilka warstw ceglanych w całej grubości muru. Rys. 343.

3) Okładanie

- » 4L ,4

muru z kamienia łamanego ciosami, jakkolwiek rzadko stosowane, musi być przeprowadzone na tych samych zasadach to znaczy, że wysokość warstw ciosów decyduje o układzie tylnej części muru, wykonanej z kamienia łamanego, z którą musi się zazębiać, jak to widoczne na rys. 344. Niewspółmierna trwałość obu mate-rjałów ciosu i kamienia łamanego z jednej strony, znacznie .różna wytrzymałość obu rodzajów muru z drugiej strony, powodują bardzo wyjątkowe stosowanie takiego muru mieszanego.

c) M u r y luźnie mieszane. Zastosowanie murów luźnie mieszanych niema praktycznego znaczenia przy wykonaniu murów obciążanych, a tylko wyjątkowo mury takie stosuje się jako ogrodzenia, t. j. mury niedźwigające. W tym wypadku przy układzie niema ścisłej zasady, wedle jakiej mury takie się układa, jak to widzieliśmy w obu poprzednich wypadkach, gdzie w pierwszym okładzina była od strony zewnętrznej i w drugim wypadku,gdzie z silniejszego materjału wytwarzamy szachulec.

b) Mury szachulcowe. Wykonuje się je z cegieł, ciosów, lub kamienia łamanego. Przy wszystkich trzech możliwych tu kombinacjach zasadą wykonania jest, że wykonuje się szachulec z jednego malerjału, zazwyczaj silniejszego, a przestrzeń między szachulcami wypełnia się drugim materjałem względnie słabszym. Koniecznym warunkiem należytej konstrukcji jest wzajemne zazębianie się warstw, jak to widać na rys. 345 — 34⁷. Zastosowanie muru szachulcowego używane jest najczęściej przy cokołach, rzadziej w górnych partjach muru.

Cokół. Z omówienia rozmaitych rodzajów murów mieszanych widzimy, że najczęściej mają one zastosowanie przy wykonaniu cokołu. Cokołem nazywamy najniższą część widzialną lica, czyli fasady budynku. Fasada, jako ściana czasem bardzo znacznej wysokości, jest narażona wogóle na silne wpływy opadów atmosferycznych. Częścią, która najbardziej tym wpływom ulega, jest jej część najniższa, gdyż tam gromadzą się wszelkie opady, ściekając po licu ściany. Ponadto dolna część fasady, jako najbliższa terenu, narażona jest na uszkodzenia z zewnątrz. To są powody, które skłaniają nas do tego, że dolną część ściany do pewnej wysokości wykonujemy z materja- . łu twardszego i bardziej odpornego na wpływy atmosferyczne. Takim materjałem z natury rzeczy jest kamień i z tego też powodu do wykonywania cokołu po największej części używany jest kamień. Sposób zakładania cokołów jest następujący: mury fundamentowe doprowadza się do wysokości 8—15 cm poniżej przyległego terenu; w tym poziomie układa się warstwę izolacyjną z asfaltu, dla odcięcia dopływu wilgoci cd

dołu.

Na warstwie izolacyjnej wykonujemy cokół jako mur okładzinowy w sposób poprzednio opisany pod a). 1). Rozkład ciosów nie przedstawiałby tu trudności, gdyby nie otwory okienne, dla których muszą być pozostawione wolne miejsca w kierunku długości muru. Ponieważ osie okien są osiami symetrji w układzie całej fasady, przeto także i ciosy cokołu swoim układem i wymiarami muszą się dostosować do odstępu osi okiennych. Stwierdzenie tego dostosowania rozkładu ciosów do osi okiennych widzimy we wszystkich przytoczonych przykładach cokołów. Co do sposobu zakładania otworów okiennych w cokole, to o ile szefokość otworu okiennego jest mała, możemy przykryć ten otwór jednym ciosem jako nadprożem kamiennem od strony fasady, wykonując poza niem łęk ceglany lub inną odpowiednią konstrukcję, rys. 348. Gdyby jednak otwór był większych wymiarów, w takim razie nadproże składamy np. z trzech bloków, jak to wskazuje nam rys. 349. Ewentualnie przy większych szerokościach otworu i większej ilości bloków, zakrywamy otwór w formie łęku poziomego lub łęku o dowolnej krzywienie na zasadach, które poznamy bliżej przy omawianiu łęków.

f róg otworu okiennego mógłby być wykonany również z jednego bloku, jednakże ten sposób wykonania, szczególniej przy większych rozpiętościach, byłby niedobrym, ze względu na sTły, działające na ten blok. Oto pionowe siły, działające w filarach, cisną ten blok i wtłaczają go ku dołowi; przeciw lym siłonr^reaguje ziemia i na przestrzeni od a do b, rys. 350, reakcja ta równoważy się z siłą, cisnącą z góry.

dalsze wyższe warstwy.

W tym wypadku, gdy przyległy do cokołu teren nie jest poziomy, ale ma spad, wówczas i cokół musi biegnąć za tym spadkiem. Najczęściej wyrównuje się spadek terenu w podstawie cokołu, je k to przedstawia rys. 351.

Ciosy, z których jest ułożony cokół, muszą być obrabiane bardzo ściśle, odpowiednio do projektowanych wymiarów i z tego powodu konieczny jest szczegółowy rysunek cokołu, z dokładnem oznaczeniem wymiarów poszczególnych kamieni, wedle którego będą one obrabiane i układane. O ile stosuje się profilowane gzymsy, to muszą one być na narożnikach i wnękach wyrobione w jednej sztuce kamienia, jak to przedstawia rys. 352, a to w tym celu, aby przenikanie profilu mogło wypaść czysto.

a wysokość i szerokość pół do półtora m.

W pewnych wypadkach, szczególniej gdy tło jest znaczniejszej wysokości, zamiast ciosów, mogą być użyte płyty jako okładziny cokołu. Grubość płyty, zależnie od rodzaju materjału, wynosi 8-20 cm,

w ten sposób, że po wstawieniu klamer

muru

Płyty takie są od strony zewnętrznej gładko obrobione ( szlifowanie, polerowanie ), od tyłu zaś obrobione tylko z grubsza. Płyty łączy się z podstawą i zakończeniem na wpus*y. Równie dobrze mogą być połączone płyty z murumi zapomocą klamer żelaznych. Przytwierdza się wtedy płyty do

rys.

jak to przedstawia rys. 355. Płyty nigdy nie powini e przylegać ściśle do muru i nie powinne być obciążone, t.z. że cały ciężar powinien o ile możności przenieść się na glany. Ten sposób wykonania cokołu przez okładzinę płytami ma szczególne

Natomiast na przestrzeni, równej szerokości otworu od b do b, reakcja nie napotyka znoszącej ją siły pionowej i to staje się przyczyną pęknięcia bloku w środku. Dlatego też lepiej jest zamiast jednego dawać dwa bloki, bo wtedy co najwyżej sto-suga może się otworzyć, jak to przedstawia rys. 348. Najlepiej jednak stosować jako próg zupełnie oddzielony blok, jak to widzimy na rys. 349, gdyż wtedy nie będziemy mieli żadnego uszkodzenia w poszczególnych ciosach. W razie osiadania się murów,a tera

samem cokołu pod wpływem ciężaru,blok taki pozostając na miejscu,robi pozorni e wrażenie, że się podniósł, co fałszywie interpretując określamy twierdzeniem, ziemia do góry podniosła. Nic dziwnego, sądzimy względnie - z po-

że go

zorów, widzimy bowiem otwór zmniejszony w swojej wysokości. Na poprawienie tego błędu znajdziemy łatwy sposób, przez obniżenie tego bloku, a wtedy otwór otrzy-projektowaną wysokość. Tego rodzaju ruchy występują w budynkach prawie zawsze tylko w pierwszych początkach, to jest w trakcie samej budowy i to na gruntach bardziej ściśliwych. Później, skoro już nastąpi równowaga między ciążarami, a dżwi-galnością gruntu, otwory pozostają te same, o ile nie zajdą jakie zmiany we właściwoś-

ma

ciach terenu.

Ukształtowanie cokołu pod względem wyrczu architektoniczngo może być

on z trzech części: podstawy, tła ( najistot-zako uczenia. Z tego najbardziej narażona na

bardzo rozmaite. Zwykle składa się niejszej części cokołu ) i zniszczenie jest podstawa i ta bezwzględnie powinna być wykonana z kamienia. Podstawa cokołu sięga zazwyczaj 8—15 cn pod przyległy doń teren, a tern stwa ciosu, która stanowi poćstiwę, powinna być o tyle grubsza, ile zagłębia się pod

samem war-

teren, aby nie było dla oka przykrego wrażenia, że jest za niska i że jest mniejsza, aniżeli

kładzinę i zalaniu cementem lub siarką, drugi kon e:, wystający ku murowi, obmuro-wuje się cegłami i tym sposobem górna partja muru iniemożliwia wysunięcie się płyty, 254. Na narożnikach można używać płyty, jednakże lepiej dawać tu bloki kamiennej

mur ce

znaczenie przy szlachetniejszych materjałach jak marmur, granit i t. p.

Przy okładaniu muru płytami może być stosowany jeszcze inny sposób łą-szczególniej tam, gdzie chodzi o szczelność, jak naprzykład przy basenach.

czema,

Wtedy płyty łączy się w zakładki, w które wchodzą sąsiednie płyty, jak to przedstawia

rys.

356.

Inne rodzaje ścian i ścianek.

Omawiane powyżej sposoby wykonania ścian z kamienia oraz cegły, stanowią pod względem konstrukcyjnym niejako klasyczny sposób rozwiązania. Cały szereg przyczyn wpływa na to, czasami używamy jednak innych sposobów wykonania ścian lub ścianek.

!. Ściany z cegieł piaskowych. Tu różnicę stanowi jedynie mate-rjał, gdyż są to cegły wyrobione z piasku i zaprawy wapiennej - pozatem ich format ¹ sposób wykonania ściany jest identyczny ze ścianami ceglanymi.

11. Ściany ze surówki t.j. z cegły wysuszonej, a nie palonej. Wymiary i sposób wiązania jak przy cegle zwykłej. Wreszcie jako odmiana surówki, jest stosowany sposób wykonywania ścian z bloków glinianych, sformowanych z gliny, pomieszanej z długo krajaną sieczką. Bloki takie są zazwyczaj większych rozmiarów: 20x20 cm, o długości około ^Ocm; mogą być one pełne, a!bo puste. "Na większą skalę sposobu tego jednakże nie używano. U nas budowano tym sposobem na Podolu (okolice Cho-rostkowa); pospolicie nazywają je tam ścianą z lampasów. Jest to spolszczenie niemieckiej nazwy „Lehmpatzen“.

Ili Ściany z bloków betonowych. W ostatnich latach.weszło

życie stosowanie zamiast cegły bloków, formowanych w rozmaitych kształtach i betonu, który jako mieszanina cementu, piasku i szutru, przedstawia po stężeniu znaczną wytrzymałość. Zastosowanie bloków zapoczątkował w Anglji Józef Cibb w r. Następnie używał w Ameryce Budchinson w r. 1860 bloki ze szczelinami, a wreszcie 1887 Palmer w \* aszyngtonie stosuje bloki, które były kształtu, przedstawionego

1850.

w r.

na rys. 357 a. Bloki były układane i wiązane wedle zasad, poznanych przy układzie ka

mieni ciosowych.

pisywać rozwój rozmaitych konstrukcji bloków betonowych, których jest bardzo wiele. Kilka systemów tych bloków przedstawiają rys. 357b, c, d, e, f i g,- z podaniem nazwisk ich autorów. Tendencją w ukształtowaniu bloków było stworzenie próżni, celem utrudnienia przewodzenia ciepła i w tej dziedzinie daje się

na stosowaniu bardziej celowych materjałów: jak

Trudno byłoby nam o

zauważyć ciągły postęp, polegający beton żużlowy, dyle gipsowe jako okładziny i t. p. Konstrukcje ścian z bloków beto-ych mają swoje zalety jak łatwość formowania bloków, szczególniej tam, gdzie się

na dostarczaniu stosunkowo

now

ma na miejscu piasek i szuter, a dowóz ogranicza się niewielkiej ilości cementu. Daje to nam możność stworzenia bloków, oczywiście pewnego typu, dla którego mamy odpowiednie maszyny. Jednak są i wady. Pomimo licznych usiłowań, nie mieliśmy dotychczas takiej konstrukcji, któraby nam dawała dostateczne zabezpieczenie od zimna, a tern samem nie powodowała skraplania się pary wodnej,rozpuszczonej w ciepłem ‘powietrzu ubikacji na wewnętrznych licach ścian zewnętrznych. 1 ej okoliczności należy przypisać, że ściany od dołu są wilgotne, gdyż wytworzona pa-

ra po -skropleniu ścieka ku dołowi. Izolacja od fundamentów jest tu konieczną, lecz od tej wewnętrznej wilgoci nas ona nie uchroni. Wprowadzenie kilku szczelin w blokach, zastosowanie betonu żużlowego, czy też płyt z dyli gipsowych, może tę rzecz poprawić pod względem cieplnym, ale stwarzanie bloków cienkościennych, łatwo łamliwych, ma

znowu strony ujemne.

IV. Ściany, ubijane. Ten rodzaj ścian może być wykonany:

a)    z gliny lub ziemi,

b)    z piasku i wapna,

c)    z betonu ewentualnie z żelazobetonu.

We wszystkich tych wypadkach należy przedtem sporządzić skrzynię z desek 2 i pół — 3 i pół cm grubości i około 50 cm szerokości. Skrzynię taką obejmuje się sprzęgłami, tj. ściąga ścięgnami drewnianymi lub śrubami żelaznemi. Jeden ze sposobów wykonania takiej skrzyni bez dna, dla wykonania tego rodzaju ścian, przedstawia rys. 358. W skrzynię taką narzucamy odpowiednią masę: a) glinę lub ziemię, b) piasek z wapnem tj. chudą zaprawę wapienną, c) beton złożony z szutru, piasku i cementu i ubijamy w warstwach grubych około 20 cm. Po ubiciu materjału w skrzyni na całej wysokości, przesuwamy skrzynię dalej w tej samej warstwie i po skończeniu pierwszej warstwy, ustawiamy skrzynię na poprzednio już wykonanej niższej warstwie, jak to wynika wprost z rysunku. O ile ściany takie wykonuje się jako fundament, ziemia jest dostatecznie zbita, a nadto głębokość niezbyt wielka (120 — 150), w takim razie możemy ścianę taką, szczególniej z betonu, wykonywać wprost w wykopie, bez żadnego szalowania, a) Ś c i a n y z gliny t. z w.

„ Pisé“.

Ten rodzaj wykonywania ścian używany powszechnie w Małej Azji, Turkestanie u Sartćw, w Rosji środkowej, a w o-statnich latach po wojnie, szczególniej w Niemczech, znalazł bardzo rozległe zastosowanie ze względu na brak cegły i potrzebnego do jej wypalenia węgla. VX' Rosji wykonują tego rodzaju ściany dla domów parterowych. Uproszczony sposób tego wykonania przedstawiono na rys. 356. Tu pomiędzy warstwami gliny ubitej, przekładane są partje chrustu, co przyczynia się do łatwiejszego schnięcia ścian i lepszego związania obu lic ściany; są to niejako „sięgacze“. W Niemczech wykonują tego rodzaju ściany rozmaitymi sposobami jak n. p. z siatki drucianej systemu „Petz“, albo też tworzą szkielet z drzewa rusztowanicwego, który zajmuje środek grubości ściany ubitej z obu stron gliną. Tego rodzaju konstrukcja jest stosowana w budynkach piętrowych. Jedną z najważniejszych rzeczy, jakie należy zrobić przy wykonaniu takich ścian, jest zabezpieczenie jej od wilgoci p»zez izolację od fundamentu, oraz od opadów atmosferycznych, tak w czasie budowy, jak i przy gotowym już budynku* co osiągamy przez założenie dos’atecznie szerokiego okapu. Ściany takie dają się wyprawić przez wetknięcie w lice ściany kawałków cegły palonej, ewentualnie mogą być tylko bielone wprost na glinie. Takie bielenie nie jest trwałe i musi być co roku odnawiane, ale pod względem hygjeny (zabicie bakterji) jest wskazane

b' Ś c i

any z piasku i wapna. Stosowane były z korcem XVIII. i początkiem XIX. wieku w budynkach gospodarskich, lecz w miarę rozwoju cegielnictwa, został ten rodzaj ścian zaniechany. Ściany takie są zimne, a tern samem skraplają od wnętrza parę wodną, więc są wilgotne; zresztą stosunkowo drogie.

c). Ściany z betonu. Ubijanie ścian z betonu wykonywałoby się w podobny sposób jak z gliny. Ściany betonowe o większej grubości byłyby jednak za drogie, a nadto jako ściany budynku za zimne. Zatem wykonanie takich ścian ma zastosowanie jako fundament pod większe ciężary. Ponieważ wytrzymałość betonu jest

znaczniejszą, przeto stosuje się go do wykonania filarów dźwigających, jako szkielet ściany, którą następnie wypełnia się innym, lżejszym, bardziej porowatym, a zatem w konsekwencji cieplejszym materjalem. Wprowadzenie wkładek żelaznych w ustrój słupów daje nam możność racjonalnego wyzyskania materjału i jest dalszym etapem rozwoju konstrukcji budowlanych, betonowych i żelbetowych.

Ścianki.

W budownictwie bardzo często zachodzi potrzeba wykonania ścian działowych niedźwigających, a tem samem grubość ich jest zredukowana do minimum i wynosi zazwyczaj od 5-10 cm. Ściany takie wykonujemy w najrozmaitszy sposób,zależnie od materjału, jaki jest do dyspozycji i celu, jakiemu służą. I tak:

1 I, Ścian k a z cegieł „na k a n t “, t. j. na wysokość, rys. 360.

Najczęściej używa się w tym razie cegieł pustych, czyli tzw. dziurawki, za-zaprawie cementowej. 7aprawa wchodzi w otwory cegieł sąsiadujących, tą-

zwyczaj na

że je i tworzy rodzaj dybli, które przytrzymują obok leżące cegły. Warstwy, leżące ponad sobą, układane również na zaprawie cementowej,J utrzymują się tem, że zaprawa wnika w karby obu cegieł, co również jest widoczne z rysunku.

2 ). Śc i a n k'a z dyli    gipsowych . Są to zazwyczaj płyty długości

około 1 m, szerokości około 20 cm, a grubości około 5 — 10 cm. Płyty, których kształt

na felce i układa na zwykłej zaprawie wapiennej. Po-

przedstawia rys. 361. łączy się

dobnie może być wykonywana

3 ). Ś c i

ka z dyli korkowych, które są uformowane jako płyty z mieszaniny zaprawy gipsowej i drobno skruszonego korka grubości ziarna grochu.

4). Ścianka z płyt słomianych. Płyty słomiane, rozmiarów około POxl'Om, grubości około 5 — 10cm, formowane są w ten sposób, że słoma okłotowa równianka, silnie sprasowana związana jest drutem. Z płyt takich układamy całą ścianę, łącząc stosugi zaprawą i przewiązując drutem, a następnie wyprawiamy z obu stron narzucenie zaprawy wapienno-gipsowej. Ściany tego rodzaju mogą być wykonywa-

przez

ne do niezbyt wielkich długości, około 4 — 5 m, o wysokości 2'8—3\) m, a to z tego iązaniu swojem nie przedstawiają dostatecznej sztywności.

osnowie z prętów żelaznych. Dla większych

powodu, że w

f> ). Ś i a n k i

rozpiętości wykonuje się ścianki na szkielecie żelaznym, utworzonym z poziomych i pionowych drutów żelaznych o grubości 4 - 5 mm. Odstęp drutów w obu kierunkach wynosi od 10 - 30 cm; w miejscach skrzyżowania związujemy pręty cienkim drutem żelaznym i to stanowi szkielet ściany. Dalsze wykończenie ściany może być przeprowadzone rozmaicie i tak : a) przy mniejszych wymiarach oczek pomiędzy prętami możemy wprost narzucić zaprawę wapienno-gipsową lub cementową dostatecznej grubości; b) przy większych odstępach drutów osnowy, możemy rozpiąć zwykłą siatkę żelazną, najpospolitszego wyrobu ( jakiej używa się do ogrodzeń ), a następnie przez zaprawy gipsowej ścianę wykończyć; w miejsce siatki drucianej, może być użyta siatka ciągnięta, przedstawiona na rys. 361. (Streckmetal). cl Jednym z najlepszych sposobów jest użycie siatki drucianej, z kawałkami cegły wypalonej na drucie, przedstawionej na

na

narzucenie

rys. 362 (Drathziegel). Taką drutoceglaną siatkę przymocowuje się do osnowy i wyprawia jak zwyczajnie, d) Zamiast siatki metalowej używa się mat, utworzonych z cienkich listewek 8x8mm, związanych drutem w jedną matę, znaną pod nazwą „bacula“, którą po przymocowaniu, wyprawia się jak zwyczajnie, e) Inny rodzaj wykonywania ścianki może być uskuteczniony tak, że po rozpięciu drutów żelaznych, ustawiamy w odstępach 3 — 5cm z obu stron szalowanie. Z jednej strony jest wykonane na całej wysokości od razu, z drugiej stopniowo, poczynając od dołu, w miarę wykonywania ścianki, rys. 363. Przestrzeń pomiędzy obu szalowaniami zalewa się rzadką zapraMą gipsową z kawałkami cegły. Można też zamiast zaprawy gipsowej użyć plastycznego betonu.

W końcu możemy ściankę wykonać z bloków szklanych. Są tu w użyciu rozmaite fasony szkła Simensa lub Falconiera, rys. 364. Ten rodzaj konstrukcji może być użyty nawet przy ścianach grubszych — znosi bowiem małe obciążenia i umożliwia dopływ światła bez robienia otworu okiennego.

Otwory okienne w ścianach murowanych.

Omawiając konstrukcje ścian murowanych, pominęliśmy narazie sposób zakładania otworów okiennych, a to ze względu na to, że otwory wszystkie, bez względu na rodzaj murów, będą mniej więcej jednakowo wykonywane, a szczególniej zamknięcie tego otworu od góry przedstawia nam pewnego rodzaju odrębną konstrukcję, której wiązanie będzie zależało nietylko od materjału, lecz także od kształtu, jaki temu zamknięciu nadać zamierzamy.

Już w pierwszej części, przy omawianiu ceglanych filarów okiennych, omawialiśmy ten przedmiot co do sposobu kształtowania filarów okiennych lub drzwiowych, obecnie pozostaje kwestja w jaki sposób otwory takie mogłyby być zamknięte. Najprostszym sposobem rozwiązania tej sprawy byłby sposób, przedstawiony na rys. 3' 5, przez założenie belki kamiennej, która byłaby podstawą do układania dalszych warstw muru. W tym jednakże wypadku ciężar dźwigany przez tę belkę, spowodowałby w dolnej warstwie belki kamiennej ciągnienie, które dla kamienia nie jest wskazane. Można zatem postąpić w sposób, przedstawiony na rys. padku otwór ma sposobem, który

roz-

356

a i b. W tym jednakże wy-kształt nieregularny i nie ma praktycznego zastosowania. Właściwym ma najszersze praktyczne zastosowanie jest sposób, przedstawi ny na rys. 367, w którym w miejsce pojedynczej belki względnie dwuch belek kamienny b wprowadzono szereg bloków kamiennych, ułożonych po linji krzywej, gdzie poszczególne bloki będą stosownie do właściwości materjału ciśnione.

Ten nowy ustrój konstrukcyjny zwiemy „łękiem". Nie należy mieszać pojęcia łęku ze sklepieniem, jakkolwiek zachodzi te pewne powinowactwo; łęk bow < rn stanowi przykrycie otworu w murze, sklepienie zaś stanowi przykrycie pewnej przestr -,e-ni (jako powierzchni ubikacji). Dla bliższego zaznajomienia się z konstrukcją łęków, potrzebne nam będzie zapoznanie się z nomenklaturą (słownictwem) części składów ch łęków. Na rys. 368 przedstawiono lęk, który dokładnie, opisano i podano nazwy poszczególnych części składowych oraz terminologję, stosowaną w praktyce.

> Kształt łęków może być co do formy swej bardzo rozmaity. Zestawienie rozmaitych form łęków, przedstawionych na rys. 369, daje nam obraz i nazwy najczęściej stosowanych kształtów przy wykonywaniu łęków, w rozmaitych krajach i epokach stylowych.

¹

Caesar: De bello Gallico — i w całym dawniejszym systemie budownictwa wojennego na Zachodzie.

²

**} Ten sposób budowania określano w dawnych annałach: „morę Scotorum de arbore secta“, t.zn. sposobem szkockim z drzewa łupanego.

Wykonanie łęków z kamienia oraz z cegły.

Wykonanie Jęków zależne jest od materjału, z jakiego łęk ma być zrobiony; stosujemy tu kamień ciosowy, rzadziej kamień łamany, lub też najczęściej cegłę. Łęki ciosowe o wielkich rozpiętościach mają obszerne zastosowaniefw budowie mostów kamiennych. Konstrukcję łęków omówimy, przyjmując ich podział ze względu na formy, które najczęściej stosuje się w budownictwie. Formy te są następujące:

A)    Ł (* k i pełne,    *

p N*

one,

B)    Łęki pod

z ą szyjkę,

cr

C)    Łęki w ł a

D)    Łęki spłaszczone,

E)    Łęki płaskie.

Ponadto konstrukcja łęków ma zastosowanie jako ustrój odciążający i wtedy, pomijając zupełnie ich kształt jako rzecz drugorzędną, omówimy łęki odciążające i ich zastosowanie praktyczne.

A) Łęki pełne. Wykonanie z ciosu polega na obrobieniu poszczególnych k 1 i ń c ó w i ułożeniu ich w linji łęku pełnego. Ze względów statycznych ilość klińców w łęku powinna być nieparzysta, tak, aby w samym środku mieścił się jeden kliniec, który ma nazwę „klucza“, gdyż nim sklepienie się zamyka. Szwy !wsporne między klińcami będą prostopadłe do danego elementu łuku i przy kole pełnem będą przechodziły przez środek koła. Rys. 370. Połączenia lęku z murem mogą być przeprowadzone tak, jak to przedstawia wspomniany rys. 370, więc warstwy muru ponad nasadą łęku przechodzą poziomo i dobijają do łęku. Jednakże ten sposób rozwiązania nie jest właściwym z tego powodu, że ciosy, przylegające do łęku, będą miały kąt ostry a‘, a“, a“‘. Ogółem w miarę tego, im bliżej wierzchołka leżą szwy, tern mniejszy będzie kąt a. Ponieważ tylko w doborowym materjale kamiennym dopuszczalne są kąty ostre, zbliżające się do prostego, to jednak, jak z rysunku wprost widzimy, tak ostrych kątów jak te, żaden materjał kamienny nie zniesie i musiałby się skruszyć. Takie rozwiązanie nie byłoby właściwe.

*    Rys. 371. a. przedstawia nam inne rozwiązanie, w którem klińce łęku równo

cześnie stanowią po części bloki, należące do warstwy muru pachwinowego (część zakres-kowana na rysunku). Ten sposób ma jednak ma tę ujemną stronę, że warstwy muru nie będą sobie równe w, w‘, w“, w“‘, podczas gdy szerokość klinów jest jednakowa. Malejącą grubość warstw górnych możemy nieco poprawić, stosując rozwiązanie, podane na rys. 371.b. W tym razie jednak idealna linja grzbietu łęku (kreskowana na rysunku) jest podwyższona do formy ostrołukowej.

Idąc dalej po tej linji, możemy doprowadzić do tego, że zarówno szerokości klińców w podniebieniu b‘, b“, b“‘ i t.d. będą sobie równe, a także i wysokości warstw w‘, w“, w“‘ będą również sobie równe. Dostaniemy jednakże w tym wypadku klińce, których długość, w miarę zbliżania się do klucza, będzie coraz większa. By tego silnego kontrastu uniknąć, możemy ściąć górne klińce tak, jak to przedstawiają rys.¹ 372 a i b, razem zestawione.

Rys. 373 a, b, c przedstawiają przykłady rozwiązania łęków, na ktćryoh przy a), zatracono nierćwność podziału przez położenie akcentu na profilowanie; przy rys. b). dla oszczędności wprowadzono oddzielne klińce dolne, a oddzielono górne, jedynie tylko klucz jest jednym blokiem; w końcu na rys. c). przedstawiono łęki pełne kamienne, uzupełnione betonem do takiego kształtu, który dozwala na łatwe połączenie go z warstwami muru, bądź to ceglanego, bądź też kamiennego. Wszystkie podane sposo* by były i są w praktyce stosowane.

'Możemy postąpić tak, że przyjmujemy równe wysokości warstw, doprowadzimy je do idealnej ( kreskowanej na rysunku ) linji grzbietu łęku, a punkt przecięcia łączymy ze środkiem. W tym wypadku szerokości klińców będą zmienne: b‘, b“, b“‘ i t. d. co uwidocznione jest na rys. 373.

Wreszcie można wykonać łęk w sposób, przedstawiony na rys. 374, w którym bloki, wytwarzające klińce lęku, wcinają się w warstwy muru i tworzą jeden blok. Ten sposób rozwiązania jest zbyt kosztowny; z każdego bowiem bloku bardzo wiele materjału odpada.

Wykonanie z cegły. Wykonanie łęku pełnego z cegieł będzie polegało na tej samej zasadzie, co przy łęku kamiennym, z tą jednakże różnicą, że ce-gł^ należy odpowiednio do promienia krzywizny przykrzesać, o ile nie używamy sza-blonówek. Połączenie muru z łękami może być wykonane w sposób, przedstawiony na rys. 376, albo w sposób, przedstawiony na rys. 377 a, b. Ten ostatni jest racjonalniejszym, gdyż umożliwia nam wykonanie poziomymi warstwami nąsady samego łęku, a tern samem właściwy łęk ma o tyle mniejszą rozpiętość. Zazwyczaj nasada łęku zaczyna się tam, gdzie linja lica muru przecina się z grzbietem łęku. Ten szczegół może być wykonany także w sposób, przedstawiony na rys. 377 b, gdzie ostatnie cegły „nóżki“ są ułożone „rębem*. Sposób ten o tyle jest lepszy, że unikamy ostrych ścięć cegły. Co dj układu cegły w ł*ku to postępuje się tu zupełnie tak samo, jak w filarach. Zresztą sam rysunek poucza nas, że łęk w przekroju przedstawia się jako prostokątny filar, założony na pewnej krzywiźnie. Przykłady układu warstw ceglanych w łękach przedstawiają nam rys. 378 i 379.

W wypadkach, gdy grubość łęku w porównaniu do promienia krzywizny jest znaczną, nie możemy postępować w zwykły sposób i traktować łęki jako jednej całości, gdyż wtedy wypadłoby nam przykrzesywać cegły blisko podniebienia łęku tak silnie, że uległyby złamaniu. W tych wypadkach postępujemy inaczej, a mianowicie dzielimy łęk w kierunku jego grubości na kilka części, rys. 330, w podanym wypadku na trzy części i układamy każdy pierścień dla siebie, przykrzesując tylko nieznacznie poszczególne cegły. Możemy dla każdego z tych łęków wykonać oddzielnie nóżki, jak to wspomniany rys. przedstawia. Sposób wykonania tego rodzaju naz)wamy „łękiem w pierścienie."

B) Łęki podwyższone. Jako kształt łęków podwyższonych stosuje się najczęściej t. zw. ostrołuki we wszystkich odmianach, podanych na rys. 349. Podobnie jak w łęku pełnym i tutaj szwy wsporne przechodzą prostopadle do danego elementu krzywizny, czyli przez środek krzywizny.

Wykonanie z ciosów nie przedstawia żadnych trudności, jak to wynika z rys 381. a i b.

Wykonanie z cegieł może być przeprowadzone w sposób, przedstawiony na rys. 382. W tym przypadku szwy dolnej części łęku przechodzą do wy-

sokości trzy czwarte w kierunku promienia krzywizny; dla wierzchołka zaś obrany jest punkt O jako środek, w którym szczytowe stosugi wsporne zbiegają się. Gdyby promień wypadł bardzo mały, w takim razie wierzchołkowe części łęku wykonujemy w pierścienie, jak to przedstawia rys. 383 a, albo też możemy jako zakończenie przy ceglanym łęku użyć klucza kamiennego jak na rys. 383 b, c, ewentualnie bloków kamiennych w nasadzie a czasem i w pośrodku łęku 383 d.

rys. 384 i 335.

C) Łęki w łabędzią szyjkę. Ponieważ linja w łabędzią szyjkę składa się z odcinków łuku podobnie jak łęk podwyższony, tern samem sposób wykonania tego łęku podlega poznanym już poprzednio prawidłom ogólnym. Praktyczne zastosowanie tego rodzaju łuków widzimy po największej części w założeniu schodów, gdzie są użyte jako konstrukcje dźwigające dla stopni schodowych. Sposób wykonania takiego łęku w kamieniu, ewentualnie w cegle, przedstawiają nam

D) Łęki s p ł

aszczone. Najczęściej używaną formą łęków spłaszczonych są łęki odcinkowe i koszowe jako zastępcze formy eliptycznej. Linearną konstrukcję linji koszowej podaliśmy na rys. 359. Podobnie jak w poprzednich wypadkach, szwy wsporne muszą być prostopadłe do danego elementu krzywizny.

Wykonanie z kamienia takich łęków odcinkowych nie nastręcza trudności. Jest ono trudniejsze przy łęku eliptycznym, bo krzywizna ciągle się zmienia, a podobnie przy koszowym zm'enia się tyle razy, ile będzie środków dla linji koszowej. Trudność polega na zmianie szablonów do obrobienia klińców. Sposób wykonania łęku i połączenia ich z murami przedstawiają rys. 386 i 387.

Wykonanie z cegieł. Łęk odcinkowy możemy wykonywać w jeden ze sposobów podanych na rys. 388. a, b i c, przyczem należy zwrócić uwagę na układ cegieł w wezgłowiu, który w wielkiej skali przedstawiono na rys. 339 i 390. gdzie zastosowana jest w wezgłowiu cegła „rębem“. W wypadkach gdy mamy możność stosowania jako wezgłowia ciosów kamiennych, należy postąpić jak wskazują rys. 391 a i b, a "nigdy tak, jak przedstawiono na ujemnym przykładzie pod c). Łęk koszowy lub eliptyczny wykonuje się w sposób podany na rys. 394. Dolną część łęku, ze względu na mniejszy prormeń, a tern samem większą krzywiznę, wykonuje się bardzo cząsto jako łęk w pierścienie, można tutaj fównież użyć w nasadzie czyli wezgłowiu ciosów, jak rys. 393. O ile by chodziło o wykonanie wezgłowia na filarze, o który z dwuch stron wspierają się łęki, wtedy w ogólności w ukształtowaniu tego filaru należy postąpić tak, jak to przedstwia rys. 394. a natomiast nigdy jak pod b). co zarówno pod względem konstrukcyjnym, jak i statycznym daje przykład ujemny.

E) Łęk płaski. Wykonanie łęku płaskiego a więc prostego i poziomego zamknięcia otworu od góry, przedstawia się w pierwszej chwili jako zaprzeczenie łęku. Spoglądnąwszy na rys. 395.. który nam taki płaski łęk przedstawia i przyjmując układ cegieł taki, jak nkkreślono, spostrzegamy, że w grubości tego łęku mieści się idealny łęk spłaszczony (na rys. kreskowany), określony rozchyleniem kąta około 60 stopni. Na podstawie tego założenia, które może być w każdym łęku płaskim przyjęte, konstruujemy te łęki. Są one z natury rzeczy słabsze i mniej wytrzymałe i muszą być bardzo starannie wykonane. Ich rozpiętość w zwykłych warunkach musi być mniejsza ( przy cegle zazwyczaj około 1*30 m).

Wykonanie z kamienia przeprowadzamy w sposób, przedstawiony na rys. 395. a i b. Jak to wprost widać z lewej strony rysunku, stosugi przy nasadzie będą tworzyły kąt ostry, zupełnie naturze kamienia nie odpowiedni. Możemy jednak

z łatwością tę ujemną stronę konstrukcji uniknąć przez pionowe ścięcie w sposób, wskazany po drugiej, to jest prawej stronie tegoż rysunku. Wykonanie łęków płaskich byłoby pod względem praktycznym w Zastosowaniu do okien bardzo dobre, jednakowoż pod względem samego wykonania, szczególniej przy większych rozpiętościach, nastręcza wiele trudności, bo takie łęki są z natury rzeczy słabe i wymagają konstrukcji odciążających, które poniżej omówimy. Rysunki 367 i 398 przedstawiają dwa sposoby rozwiązania łęków bez odciążenia. W pierwszym rysunku stosugi tak u góry jak u dołu są pionowo ścięte i mogą być wewnątrz dyblowane, co szczegô'niej ma znaczenie przy większych rozpiętościach. W drugim rysunku są zastosowane zaciosy zamiast dybli. Spcsób ten jest jednak kosztowny, zarówno z powodu trudnego i kosztownego obrobienia ciosów, a nadto ze względów marnotrawstwa materjału na wyrobienie zaciosów. Z tego też powodu w praktyce nie jest stosowany. (Używali go Arabowie w swej architekturze'. Wreszcie można zastosować dźwigar żelazny, na którym klińce będą się wspierały, jak to przedstawia rys. 399. Płaskie łęki kamienne mają bardzo ważne praktyczne znaczenie przy wykonaniu, arc hitrawu, wspierającego się na słupach, z czem w budynkach monumentalnych bardzo często się spotykamy. W tych wypadkach, gdy jeden słup od drugiego jest w odstępie l—5 m, założenie jednolitej belki kamiennej jako ar-chitrawu nie byłyby właściwe i wtedy wykonujemy go jako łęk płaski w sposób, przedstawiony na rys. 400. Gdy architraw jest utworzony z szeregu klińców w jednej, lub w naszym przykładzie w dwóch warstwach, fdruga jest już we fryzie nad fascyami architra-wu) na sobie położonych w formie łęków płaskich, które dla zrównoważenia parcia poziomego należy zakotwić (ankrować).

Wykonanie z cegieł. Wykonując łęk płaski, układa się cegły tak, jak gdyby to był łuk odcinkowy, którego środek leży mniej więcej w takiej odległości od podniebienia, jaką jest szerokość otworu. Zazwyczaj wytwarzamy wezgłowie (opór) dla łuku nieco głębiej, jak to wskazuje rys. 401 a— d. Dla otrzymania wysokości środka łęku, układamy pierwszą cegłę tak, by jej przekątnia była pionowa, a wtedy kierunek lica wozówki, przedłużony do osi otworu na przecięciu się tych dwu prostych, wyznaczy nam środek „O“ idealnego łęku, wedle którego cegły będą ułożone. W tej wysokości przybijamy łatę, a w punkcie „Ou gwóźdź i nawiązujemy sznurek. Przy mniejszych rozpiętościach okna można także uniknąć przykrzesywania cegły i układać je w sposób, wskazany pod literą c i d, gdzie cegły w kluczu schodzą się i wzajem się wspierają. Z powodu tego, że zaprawa jest ściśliwa, dobrze jest przy wykonywaniu łęków płaskich, dać im niewielką strzałkę, która po usunięciu rusztowania, skutkiem ściśliwości zaprawy w sto-sugach, zmniejsza się, a podniebienie łęku będzie poziome. Wielkość strzałki wynosi 2 — 5 cm, zależnie od rozpiętości.

Łęki odciążające.

Zadanie łęków odciążających polega na tern, że dźwigają one mar i wogóle ciężary znajdujące się nad nimi, samo zaś ograniczenie otworu od góry jest przeprowadzone zupełnie niezależnie, poniżej tych łęków odciążających.

Zastosowanie łęków odciążających czy to kamiennych czy też ceglanych, przedstawiają rys* 402 a—b i 403 a -b. We wszystkich tych wypadkach otwór jest zamknięty

- 47 -

“fs

prostem kamiennem nadprożem lub płaskim łękiem ceglanym, który sam przez się nie byłby w możności utrzymania ciężaru muru nad nim się znajdującego. Ze względu jednak na zastosowanie łęku odciążającego, cały ciężar jest przez łęk przeniesiony na boki, a tern samem nadproże jest odciążone. Przestrzeń między nadprożem a łękiem nie powinna być w trakcie wykonywania budynku bezpośrednio wypełniona cegłą; wypełnienie tej przestrzeni uskutecznia się zazwyczaj po osiądnięciu łęku. W przeciwnym razie nadproże mogłoby pęknąć, skutkiem osiadania łęku odciążającego. Inny przykład zastosowania łęków odciążających przedstawia rys. 404, w którym łęku odciążającego użyto do podtrzymania żelaznej płyty za pośrednictwem kotwy. Tego sposobu konstrukcji używa się przy rozpiętości 2 5 — 3 5 m. Podobne zadanie może być rozwiązane w sposób, przedstawiony na rys. <05, gdzie różnica polega jedynie na tern, że zamiast płyty żelaznej użyty jest cios kamienny. Wkońcu łęki odciążające mogą być też stosowane w tych wypadkach, gdy przy podwójnych oknach stosujemy cieniutkie słupy kamienne. Słup sam przez się nie byłby w stanie dwigać całej-a cięiaru murów i stropów; skutkiem użycia łęku odciążającego, przypadający na słupek ciężar ogranicza się do pola a b c d na rys. 406.

Ogółem łęki odciążające spełniają w konstrukcjach murowanych podobne zadanie, jak wiązania wiszące w większych otworach ścian ryglowych, jak to już poprzednio omówiliśmy.

Lr

ZASTOSOWANIE ŁĘKÓW PRZY OTWORACH W ŚCIANIE.

Tak w części pierwszej przy omawianiu filarów okiennych, jakoteż na początku niniejszego rozdziału, omawiając ukształtowanie otworów* zwróciliśmy uwagę na cel i formę glifów czyli ościeni, jakoteż przylgi. W zasadzie belki proste czy też łęki, ograniczające otwór u góry, otrzymają również przylgi i skośne rozglifienia. Celem przylgi jest danie należytego oparcia stolarszczyźnie okiennej czy drzwiowej, jak to wprost widać z rysunku 407. O ile przy łęku płaskim lub przy żelaznej czy też że-lazno-betonowej belce ten szczegół rozwiązania nie nastręczałby żadnych trudności, to przy oknach o łęku ostrołucznym pełnym, a nawet odcinkowym, zajdą okoliczności, szczególniej w grubych murach, które na5 zniewalają do nieco odmiennego ukształtowania tego szczegółu.

Wyobraźmy sobie, że w murze znaczniejszej grubości założony jest otwór, przysklepiony łękiem bez glifu, jak na rys. 408; gdybyśmy w takim otworze wstawili sto-larszczyznę i otwierali skrzydła olei en ne —jak to zwykle bywa — około osi pionowej, w takim razie przy otwarciu górnego skrzydła już przy niezupełnem otwarciu zaczepi ono nam o podniebienie łęku, czyli jednem słowem skrzydeł takich nie możnaby całkowicie otwierać, co wprost wynika z konstrukcji, przedstawionej na wspomnianym rys. 408

Z tego też powodu postępujemy w ten sposób, że łuk od strony ubikacji podnosimy w dwojaki sposób: 1 ) przez odpowiednie ukształtowanie łęku, jak to przedstawiono na rys. 409 i 410, albo też: 2) w ten sposób, że w grubości muru zakładamy dwa łęki jeden za drugim, tj. zewnętrzny o dowolnym łęku kołowym lub ostrołuczny, zaś wewnętrzny jako łęk płaski lub inna pozioma konstrukcja. Na rys. 411 podano rozwiązanie tego rodzaju dla otworu ostrołucznego od zewhątrz, odcinkowego od wewnątrz.

URZĄDZENIA POMOCNICZE PRZY WYKONANIU ŁĘKÓW.

Prawidła czyli buksztele. Wykonanie łęków w ogólności wymaga przygotowania pewnych rusztowań, na których łęk się wykonuje. Istotną część tego rusztowania tworzy krążyna, odpowiadająca swą formą kształtowi łęku, który zamierzamy wykonać. Nazywamy ją „prawidłem“ lub „buksztelem“. Następnie rusztowanie takie musi spełnić jeszcze jeden warunek. Przez czas wykonywania łęku, który wykonujemy współrzędnie, zaczynając od wezgłowi (oporów), ciężar obu rozpoczętych części spoczywa na rusztowaniu. W chwili gdy łęk zamykamy, wstawiając ostatni kliniec jako klucz, łęk jest zamknięty i powinien sam siebie dźwignąć, -- rusztowanie staje się niepotrzebne — ale nie zaraz. Niezupełnie ścisłe ułożenie klińców i ściśliwość zaprawy powodują to, że przejście do samowystarczalności i samodzielności łęku musi się odbyć wolno — stopniowo. Działający ciężar powoduje ściskanie się stosug wspornych — cegły lub ciosy układają się, przystosowując się swem położeniem do kierunku działających sił — dostosowują się do t. zw. linji ciśnienia w łęku. Zatem dla umożliwienia tego stopniowego obniżania „prawideł“ stosuje się kliny przy mniejszych rozpięto-ściach, natomiast przy większych rozpiętościach puszki żelazne, ewentualnie worki napełnione piaskiem, lub śruby o przeciwnych nacięciach (gwintach). Wszystkie cztery sposoby przedstawiono na rys 412.

Całość potrzebnego rusztowania przedstawiają następne rysunki 413 — 422. Sposób ich wykonania zależy od rozpiętości łęku, od jego szerokości t. j. od grubości muru, w jakim jest łęk założony, bo np. na rys. 414 widzimy cegły układane bezpośrednio na prawidłach, na rys 417. przy większej szerokości łęku na prawidłach spoczywa szalowanie, a dopiero na niem wykonujemy łęk. To samo dotyczy rys. 421 i 422. W tych wypadkach słupy, podtrzymujące prawidła muszą być stężone odpowiednimi łatami dla ustalenia całości.

Kończąc omówienie konstrukcji łęków, należy zaznaczyć, że lęki wykonują pewne parcie poziome. Są wypadki i to przeważnie przy stosowaniu ich dla zasklepienia otworu, że parcia te wzajemnie się znoszą, są jednak i takie gdzie parcie trzeba zrównoważyć zakotwieniem.

Skoro już omawiamy lęki i ich konstrukcje, należy wspomnieć, że mają one jeszcze poza otworami zastosowanie przy sklepieniach jako ograniczenia pól, na których rozprzestrzenia się sklepienie; ewentualnie łęki są stosowane -dla wzmocnienia samych sklepień. W obu powyższych wypadkach stosujemy do łęków nazwę gurtów. Jakkolwiek do tego przedmiotu powrócimy w jednym z następnych rozdziałów, tu zaznaczymy, że takie łęki muszą być nieco inaczej ukształtowane, mają bowiem podtrzymywać połać sklepienną i odpowiednio do tego ich ukształtowanie przedstawia rysunek 423 a, b, pierwszy jako wcięcie, drugi zazębienie.

INNE KONSTRUKCJE DLA ZAMKNIĘCIA OTWORÓW W ŚCIANACH MUROWANYCH.

Wykonanie łęków nastręcza zawsze pewne trudności, wymaga bowiem rusztowania, oraz wprawnego murarza i z tego też. powodu bardzo często w nowoczesnem budownictwie zastępujemy łęki innymi konstrukcjami, a mianowicie: bardzo rozległe za-

stosowanie znachodzą dźwigary żelazne 1 U, których użycie jest bardzo proste, gdyż u-kładamy je jako nadproże na odpowiednich płytach lub ciosach podkładowych, jak to przedstawia rys. 424. Dźwigary należy osłonić cegłą, albo siatką „drutoceglaną“, omawianą przy ściankach. Siatkę taką wyprawia się tak samo jak całość fasady. Zupełnie analogicznie postąpić można używając zamiast łęków belek żelazno - betonowych, których dolne części uzbrojone są żelazem, ze względu na ciągnienie rys. 425. Stosowanie belek, ewentualnie brusów żelazno-betonowych, ułatwia sprawę o tyle, że mogą one być wykonywane bezpośrednio na murze, gdzie pozostaną, albo mogą być zrobione na miejscu (na placu budowyj w odpowiednich formach i w chwili, kiedy filary okienne są wymurowane do potrzebnej wysokości. Takie nadproże betonowe z wyrobioną przylgą i glifem układamy na filarach i w dalszym ciągu przeprowadzamy mur warstwami po-ziomemi. l en sposób wykonania w znacznej mierze ułatwia nam szybkość budowy. W praktyce stosują także nadproże, wykonana z cegieł ku licu na płask, ułożonych w kilku warstwach poza sobą, zależnie od grubości muru. Pomiędzy warstwami cegieł wpuszczone są druty żelazne, a w szczelinę, która tu wynosi 3 — 5 cm, wlewa się zaprawę cementową. Dla małych rozpiętości, od T2—18 m, sposób ten jest dobry. Rys. 426.

Zakładanie otworów w ścianach z bloków betonowych uskutecznia się stawie znanych zasad, omówionych poprzednio. Zresztą zależy to od rodzaju tych bloków, z czem przy .założeniu otworu należy się liczyć i stworzyć dla niego osobne typy (fasony) bloków.

na

pod-

W innych ścianach n.p. ubijanych w glinie lub z piasku i wapna, otwór okienny lub drzwiowy uzyskuje się przez wstawienie oprawy (futryny) w miejscu, gdzie dany otwór ma być wykonany. W tym wypadku oprawa okna dźwiga część ściany, na niej położoną. Należy rozważyć czy to obciążenie jest znaczniejsze i w danym razie nad oprawą ułożyć belki odpowiedniej wielkości. Podobnie postępujemy przy zakładaniu otworów w ściankach, stosując w tych wypadkach szerokość oprawy futryny do grubości ścianki. Samo przez się rozumie się, że w ściankach, wykonanych ze szkła, potrzeba otworów okiennych odpada.

Koniec działu II.

Budownictwo ogolne

DZIAŁ III.

Konstrukcje, ograniczające przestrzeń z góry.

Stropy.

Stropem w ogólności nazywamy te konstrukcje, które przestrzeń przykrywają. W obszerniejszem pojęciu rozróżniamy: stropy właściwe, sklepienia i dachy. Ściśle rzecz biorąc, nazywamy stropem konstrukcje poziome, które służą do wewnętrznego podzielenia budynku piętrowego na kondygnację. W tym wypadku strop będzie służył dla dolnej ubikacji jako przykrycie, t. z. sulit, d!a górnej zćś jako pcdłoga. Materjałem najczęściej stosowanym do konstruki ji stropowych jest drzewo, ewentualnie żelazo, cegła i żelazo— beton, ewentualnie rozmaite kombinacje tych materjałów.

Pierwotny, archaiczny sposób wykonania stropu był taki, że układano nad daną przestrzenią, ograniczoną już ścianami, szereg belek zwarto obok siebie. Nadmiar materjału, jakiego w tym sposobie rozwiązania konstrukcji stropowej używano, spowodował racjonalniejsze rozwiązanie przez rozłożenie w pewnych odstępach belek dźwigających, na których ułożone deski tworzą nam tę płaszcyznę stropu.

Główną konstrukcyjną część ustroju stropów, stanowią belki, które nazywamy tramami stropowymi. Tramy w obu końcach, podparte na ścianach względnie rnu-rach, tworzą ukłai zwany belkowaniem. Belkowanie stropu musi zatem dźwigać swój ciężar własny, ponadto zaś ciężar, tak zwany przypadkowy lub użyteczny, to jest obciążenie sprzętami i ludźmi. Zazwyczaj układa się tramy w odstępach okofo 1 m. (0'80— l'20m.); każda belka stropowa dźwiga więc część pola stropowego, określonego literami a, b, c, d, na rys. 426. Tramy, leżące przy ścianach, dźwigają połowę tej powierzchni, a tern samem mogą być w swej szerokości o połowę mniejsze i tak też się zwykle postępuje, zatrzymując tę samą wysokość beki.

W budynkach murowanych układa się tramy na murach; w budynkach drewnianych na najwyższych bierwionach lub oczepach ścian. Zazwyczaj długość tramu będzie nieco większa od rozpiętości pomiędzy dzwigającemi je ścianami, ponieważ obydwa końce tramów na pewnej długości wspierają się na murac¹ ) zazwyczaj długość ta wynosi 12— 18 cm po obu końcach tramu.

na mur dajemy belek

Ażeby przenieść w należyty sposób tj. równomiernie, ciężar pod tramy podkładki, tak zwane ławy ( murłaty), które są albo kawałkami o wymiarze 8x13— 13A15, albo też układamy ławę jako jednolitą belkę, biegnącą pod wszystkiemi tramami wzdłuż muru, jak to widać z rys. 427. Ława jest ułożona na płask i połączona z tramami na wrąb. Przy budynkach drewnianych ława odpada, gdyż zastępuje ją oczep przy ścianach szachulcowych, a płazy czyli bierwiona przy ścianach węgłowych. Przy ścianach drewnianych tramy występują często poza obręb lica budynku, a na wystających końcach wspiera się podwalina ściany wyższego piętra, jak to już poprzednio przedstawiono na rys. 318.

Dla ustalenia położenia tramów na oczepie łączy się je z oczspem na wręby 2—3 cm. głębokie, podobnie jak z ławą. Celem ochrony tramu przed gniciem zabezpieczamy giowę (koniec) tranu przez pozostawienie luzu tj. wolnej przestrzeni około 2 cm. szerokiej, wreszcie końce belki napawamy dziegciem, smołą lub ropą, albo też stosujemy puszki z blachy cynkowej, jako okładziny na głowie tramu. Środki te zmierzają do tego, ażeby wilgoci znajdującej się w murze nie dopuścić do drzewa, a tern samem zabezpieczyć go przed psuciem się. Bardzo dobrym sposobem do osiągnięcia tego celu jest pozostawienie kanału w wysokości ławy, umożliwiającego dostęp powietrza z zewnątrz. Wytworzony tem ruch powietrza, porywa wilgoć wydobywającą się z muru, chroniąc tram, jak to widać z rysunku 428. Od spodu tramu wykonano szereg wgłębień, dla lepszego przewiewu.

W starych budynkach zdarza się często, że tramy psują się na końcach (głowach). O ile uszkodzenia są tego rodzaju, że wymiana całości tramów nie jest konieczna, a wystarczy tylko wzmocn eiie samych końców tramu, możemy przez dodanie obustronne klocków i ściągnięcie ich śrubami wzmocnić głowy tramów, jak przedstawia-rysunek 429.

Zazwyczaj mniej więcej w wysokości stropów zmienia się także i grubość muru w formie tak zwanych odsadzek, rys. 430, które w stosunku do poziomu podłogi, są założone o 15 cm poniżej jego poziomu. O ile nie dajemy odsadzki, w takim razie belki wpuszczane są w gniazda, albo też wspierają się na wysuniętych warstwach cegły, lub też na żelaznych albo kamiennych podkładach. Te sposoby przedstawiają rysuuki 427 i 431 a.b,c,d. Przy wykonaniu budynku tramy układa się dopiero pp ustawieniu i przykryciu dachu, a to głównie z tego powodu, ażeby zabezpieczyć je oa opadów atmosferycznych. 'V czasie wyciągania muru więcej piętrowego budynku, nastręcza brak tramów szereg trudności w przeprowadzeniu budowy i z tego też powodu drewniane belki mają zastosowanie przedewszystkiem w budynkach parterowych w piętrowych jako belki stropowe na najwyższych piętrach. W niższych kondygnacjach racjonalniej jest stosować stropy, w których drewniane belki będą zastąpione dźwigarami żelaznemi lub żelazno- betonowemi.

Zdarza się, że belki stropowe miałyby być oparte na murze w tem miejscu, gdzie przechodzi kanał kominowy. W tych wypadkach poznane dotychczas sposoby

- 52 —

nie byłyby racjonalne w zastopowaniu. W miejscach, gdzie tram trafia na komin, miszrę być stosowane wymiany^- ^zn. takie kawałki tramów, które oboma końcami wspierają się na sąsiednich belkach^ a w środku dźwigają koniec tramu wymienionego. Połączenie wymianu z tramami ąąsiedniemi jakoteż z tramem wymienionym przedstawiają rys. 432., w których jako połączenie użyte są nakładki, barrizo często klamrowane.. Fę część konstrukcji stropowej należy jaardzo starannie wykonać,* a to ze względu na to, że w tych właśnie miejscach po największej części stawiają piece, które mogą być poważniejszem obciążeniem stropu.

Zakotwienie budynku. Belkowanie konstrukcji stropowej ma jeszcze do spełnienia zadanie uboczne, polegające na tern, że belki stropowe, leżące na mu-rach, stanowią łącznik pomiędzy temi marami. Zatem belki są zarazem użyte do tego, ażeby ustalić wzajemną odległość muru przez zastosowanie kotwic iankrów). Kotwy jako takie przedstawiają rys 433; są to wstęgi żelazne, zakończone od strony muru uchem (albo oczkiem), w który wchodzi tak zwana zawłóczka. Do belki przymocowane są kilkoma gwoździami, stosownie do długości.

Zakotwienie budynku będzie zmierzało do tego, ażeby przedewszystkiem w punktach węgłowych, następnie w punktach pośrednich odległości mniej więcej około 4 — 5 m wytworzyć stałe połączenia pomiędzy przeciwległemu punktatni, a to w tym celu, ażeby sprzęgnąć wszystkie mury do współdziałania w razie, gdyby który z tych murów chciał się wychylić, rys. 434

Kotwie powinne być wpuszczone w pełny mur, a nigdy w lęki okienne lub drzwiowe. W razie zakotwienia w kierunku prostopadłym do belek, jak na rys 434. szcze

gół A, zakotwiamy przez danie wymianów pomiędzy belkami i tę partję zakotwiamy Dla zakotwienia murów, na

których belki leżą, rys. 434 B, możemy użyć ławy lub lepiej wstęg żelaznych pod ławą na całej długości ułożonych.

Zakotwienie odgrywa bardzo ważną rolę, szczególniej w pierwszych momentach istnienia budynku kiedy równowaga pomiędzy ciężarem budynku i oddziaływaniem ziemi na której budynek spoczywa, jeszcze się nie ustaliła. W starych budynkach kotwy nie mają już żadnego znaczenia, o ile nie odnoszą się do zniweczenia parcia łęków lub sklepień.

KONSTRUKCJE STROPÓW.

Najprostszą konstrukcją stropów, którą jednakże używamy tylko w magazynach, szpichlerzach i t. p., jest strop wykonany przez zabicie desek na belkowaniu. W tym wypadku deski są grubości około 4 cm , a o ile chodzi nam o szczelność, jak w szpichlerzach, mogą być deski połączone na wpust lub żłobek i duszę.

W budowie domów mieszkalnych konstrukcja stropowa musi odpowiadać 4-em

warunkom:

1.) źle przerodzić ciepło;

2.) n

głos;

3) powinna być niełatwo zapalna, co w pewnej mierze nawet przy drewnianych stropach da się osiągnąć, stosując sufit;

4.) o ile możności być n aj cieńszą, ze względu na niewyzyskanie tej wysokości murów, którą zajmuje grubość stropu.

Pierwszy i drugi warunek, t. zn. złe przewodzenie ciepła i głosu w domach mieszkalnych bezwarunkowo konieczne. Osiągamy je przez zastosowanie nasypu stropowego w postaci gruzu ceglanego, piasku, żwiru i t. p. Jakikolwiek bądź materjał do tego celu użyty, powinien być należycie oczyszczony ze wszystkich zanieczyszczeń, któreby powodowały gnicie. Ponieważ wszystkie nasypy, czy to z gruzu czy piasku czy też żwiru, nie dadzą się tak ułożyć, aby tworzyły zbitą masę, przeto zawsze pomiędzy poszczególnemi cząsteczkami pozostają wolne przestrzenie. Te właśnie u-trudniają przewodzenie głosu i ciepła. Im grubszy będzie nasyp, tern pod względem głosu i ciepła, otrzymamy korzystniejsze warunki, z tego też powodu nasypy stropów w ubikacjach wyższych, przytykających bezpośrednio do strychu, jakoteż nad sieniami, przejazdami, powinne być nieco grubsze. Normalni grubość nasypu w stropach wynosi 8 — 1 ó cm. Grubsze nasypy powodują nienormalny ciężar własny stropu i w obliczeniu konstrukcji należy to uwzględnić. Konstrukcję tego stropu przedstawia rys. 435. Wykonuje się w ten sposób, że do belkowania, to jest do rozłożonych w odstępach około Im belek, przybijamy od góry deski, biegnące prostopadle do kierunku belek, czyli wykonuje się tak zwaną ściel stropową (strop zaściela się). Dla większej szczelności desek, które z czasem mogłyby się zeschnąć, miejsca zetknięć desek przykrywamy listewkami 2 cm grub, a 4cm szer. — przybijając je w ten sposób, aby listwa była przybitą wszystkiemi gwoździami do jednej deski, szczegół A rys. 435. W przeciwnym razie, skutkiem zsychania się, listwa mogłaby się rozszczepić Na ściel dajemy nasyp grubości od G—15 cm, w którym to nasypie układamy legary, biegnące w tym samym kierunku jak deski, o wymiarach 5/8 — 8/13 cm w odstępach około 90 cm. Do legarów przybijamy deski, stanowiące podłogę. Dla większej szczelności podłogi, ażeby się pył od spodu nie wydobywał do góry, łączymy deski podłogi na wpust lub żłobek i duszę. W miejscu zetknięcia się podłogi przy ścianie przybijamy listwy przyścienne, które nam zasłaniają nieszczelność podłogi, rys. 4 16.

Ten sposób konstruowania stropu zostawia od dołu widoczną konstrukcję, to jest belki i ściel, które w tych wypadkach bywają heblowane, czysto obrobione, a czasem rzeźbione.

Tak wykonywano stropy średniowiecza, a nawet i później prawie do XVII. wieku. Pod względem ogniowym nie przedstawiały one bezpieczeństwa, gdyż w razie pokoju płomień wchodząc w bezpośrednią styczność z drzewem, z łatwością spo-

ogma w

wodowałby zapalenie i zawalenie się całego stropu.

pomiędzy podsiębitkę i drut wkładamy trzcinę, czyli

Strop z nasypem i sufitem. Mniej »więcej w XVII w. we Włoszech zastosowano sufit ^subfigo t. j. od dołu umocowuję*. Urządzenie to polegało na tern, że od spodu do belek stropowych przybijano cienkie deski, tak zwane sufitki lub podsiębitki, grubości 1*5- 2 cm. szerokości 10 15 cm. (szersze są z}e bo pękają), rys. 437. Do podsiębitki za pomocą gwoździ sufitowych przymocowuje się drut żarzony, szczegół A, trze inujemy sulit, podobnie jak przy ściankach. Na tak przygotowaną płaszczyznę narzucamy zaprawę wapienną z domieszką gipsu, dla szybszego stężenia i lepszego

trzymania się.

W krawędziach, gdzie sulit przylega do ściany, tworzymy zaokrąglenie, tak zwaną k a 1 ę, w ten sposób, że w narożniku dajemy większą ilość trzciny, i wyprawiamy z pewnern zaokrągleniem

Takie dodatkowe sufitowanie możemy observypwàc przy rozbieraniu starych domów, gdzie często przy oderwaniu sufitów widzimy belki profilowane i rzeźbione z napisami, jak np. we Lwowie: polskimi, łacińskimi, ruskimi, ormiańskmi.

INNE RODZAJE KONSTUKCJI STROPOWEJ.

Prócz tej typowej konstrukcji pewne szczegóły mogą być wykonywane inaczej i tak zamiast wykonania ścieli lis'wowanej, jak poprzednio opisano, możemy wykonać ściel „na zakład“ w sposób, przedstawiony na rys 438, gdzie deski ułożone są w dwóch warstwach w ten sposób, że deska od deski jest odległa o połowę swej szeroKości, zaś pozostałe próżnie przykrywają całe deski warstwy drugiej taK, że wszystkie deski na jedną czwartą swej szerokości zachodzą na siebie. Tym sposobem szczelność ścieli jest zapewniona.

Tak zwana ślepa podłoga. Co do podłogi, to zamiast przybijania desek bezpośrednio do legarów, a szczególniej wtedy, gdy dajemy podłogę z deszczółek lub parkietów, postępujemy w ten sposób ,że do legarów przybijamy deski nieheblowa-ne, niekoniecznie szczelnie (z odstępem około 5 cm ), czyli wykonujemy tak zwaną ślepą podłogę i dopiero do -niej przybijamy tafle parkietowe albo też deizczólki.

Posadzka ceglana. W stropach ostatniego piętra, od strony strychu nie daje się podłogi, tylko na nasypie strychowym układa się warstw'y cegieł na płask jako posadzkę i zalewa stosugi zaprawą wapienną. Możemy też jako posadzki użyć po-

lepy glinianej.

Zamiast trzcinowania, używamy bardzo często gotowych mat trzci

nowych pojedynczych, szerokości 1 m, po lwójnyeh lub bakuli, listewek leszczynowych, guzików glinianych itp. jak na rys. 439

Stropy oszczęd ościowe o ścieli na listwach lub wsuwanej. Różnią się zasadniczo od poprzednio omamianych tern, że ściel stropowa jest przybijana między tramami do listewek, przybitych do bocznych ścian tramów, patrz rys. 440. Zresztą ściel może być listwowana, albo na zakład układana. Wadą tej konstrukcji jest to, że nasyp bezpośrednio pokrywa górną płaszczyznę tramów. Skutkiem zawilgocenia, tramy mogą łatwo ulegać zepsuciu. Zamiast opierania ścieli na listewkach używają także ścieli wsuwanej; wtedy w tramach zrobione są wpusty, w które wsuwa się

ściel. Rys. 441.

Dla jeszcze większbj oszczędności w grubości stropu opuszcza się często legary, a podłogę przybija bezpośrednio do tramów. Rys. 442. Grubość nasypu schodzi w tym razie do minimum. Stropy takie zmniejszają swą grubość do minimum, a zatem pozwalają nam oszczędzać jedną lub dwie warstwy cegieł na całej powierzchni murów naszej budowy, jednak ze względów konstrukcji nie są polecenia godne. Są one po większej części używane przy budowlach spekulacyjnych.

Strop podwójny tramowy z t ra mi kami. O ile poprzednio omawiane konstrukcje oszczędnościowe pomijały zasadnicze warunki, jakim stropy odpowiadać powinny — stropy podwójne są konstrukcją, zmierzającą do zmniejszenia przewodzenia głosu. Zasadą konstrukcji tych stropów jest to, że tramy dźwigają podłoę i obciążenia przypadkowe, — niezależnie od nich rozmieszczone są t r a m i k i, opierające

się o 5— 8 cm

niżej i te dźwigają tylko sufit. Celem tej konstrukcji jest oddzielenie pod-

logi od sufitu, co szczególniej utrudnia przerodzenie głosu w stropach. Konstrukcję szczegółową takiego stropu przedstawia w przekroju poprzecznym i podłużnym rys. 443. Charakterystyczny jest tu rozkład tramów i tramików, który przedstawia rys. 444. gdzie tramy oznaczone są linjami podwójnemi, a tramiki kreskowanemi. Pierwsze trami-ki po obu stronach ubikacji układa się w odstępach 3—5 cm od tramów (pierwszego i ostatniego), pozostałą przestrzeń między tymi tramikami dzieli się na n — 1 części, przy-czem „n“ oznacza ilość pól, jakie tworzą tramy. Wypadnie zatem, że odstęp tramików na ogół będzie większy, aniżeli odstęp tramów. Ponieważ sufitki, przybite prostopadle do tramików pierwszego lub ostatniego przy ścianie, wolno wysterczają bez podparcia, zatem należy się starać, by ta odległość była jak najmniejsza. Możemy to osiągnąć, bez szkody dla konstrukcji, przez zastosowanie przy ścianach połówek belek, a wtedy zmniejszy się ona o połowę szerokości tramu, a temsamem zmniejsza się niepodparty koniec podsiębit-ki. Co do ustawienia tramów i tramików na murach, to możemy postąpić w sposób dwojaki: 1.) Tramiki układamy na awie, zaś w miejscach, gdzie mają tramy znaleźć oparcie, dajemy krótkie podkładki, na których opieramy tramy, rys.443. 2 )Sposób drugi wymaga wyższego przekroju ławy, około 15 cm. wysokości i wtedy tramy spoczywają na ławie, zaś w miejscach, gdzie przechodzą tramiki są wcięcia 5 — 10 cm głęboKOŚci i w tych spoczywają tramiki, rys. 445. Pozaten. konstrukcje tych stropów są takie same, jak zwykłych stropów drewnianych. Stropy tej konstrukcji są stosowane w salach wykładowych, tanecznych, przy wielkich rozpiętościach ubikacyj lub znacznych obciążeniach stropu, by ugięcia tramów nie oddziaływały na sufit.

Stropy zbite lub dyblowane. Strop taki tworzy się z belek lub tramów obok siebie ułożonych. Ponieważ każda z belek dźwiga w tym wypadku pole tej szerokości, jakie sama zajmuje, przeto wymiary wysokości belek mogą być mniejsze. Ze względów oszczędnościowych możemy użyć zamiast pełnych belek płazów, wyciętych z okrąglaków, w sposób wskazany na rys. 446 a , a. Dla stworzenia jednolitej całości łączymy belki, zapomocą dybli, lub zapomocą kołków, jak wskazuje rys. 447. a, b. Tak dybie, jakoteż i kołki powinny być wykonane z twardego drzewa. Dyblowanie lub kołkowanie ma na celu przeniesienie ciężaru, względnie chwilowo działającego uderzenia, jakie się zdarza przy pożarach przez spadające belki, na sąsiadujące belki stropu. Stąd też pochodzi, że ten rodzaj stropów jest używany w ubikacjach, które mają być chronione od ognia, choćby czasowo, dla umożliwienia dostępu ratującym lub mieszkającym. Przepisy budowlane określają, że tego rod?.aju stropy mają być stosowane w sieniach, przejazdach i klatkach schodowych. Tak przedstawia się belkowanie stropu. O ile chodzi o jego wykończenie, to postępujemy w sposób następujący: na belkach układamy warstwę gliny dla uszczelnienia szpar, na tę warstwę dajemy nasyp, w którym układamy legary i podłogę, albo też układamy posadzkę ceglaną. Sufit wyprawia się na trzcinowaniu, umocowanem bezpośrednio do spodu belek, szalowanie podsiębitkami zupełnie tu odpada

___S t ropy wałkowane. Dla oszczędzenia ta'-cego materjału jak desek

oraz gwoździ, stosuje się po największej części w budownictwie wiejskiem stropy wykonane w sposób, wskazany na rys. 448. Pom'edzy tramy wcuka się w odstępach 10 S cm szczapy z drzewa twardego. Następnie rozrabia się glinę i napawa nią słomę okło-tową wytwarzając wałek. Wałki te okręca się około szczapowy tak by się ze sobą bezpośrednio stykały. Następnie od góry wyrównuje się przestrzenie Polepą glinianą, daje nasyp

Stropy h a 1 o vy e (używane w Ameryce, Angdji, Holandji'. Różnice konstrukcji tego rodzaju stropów stanowi inny rodzaj belkowania. Zamiast tramów 2wyk-łych używamy bali 10 -12 cm szerokich, a 20— 45 cm wysokich, ustawionych na wysokość w odstępach 50— 70 cm. Dla usztywnienia bali dajemy w odstępach 1*50 m krzyżulce i ściągamy w kierunku prostopadłym do bali śrubami, patrz rys. 449 — 450. Do tak ułożonego belkowania przybijamy ściel stropową, dajemy nasyp i zakładamy podłogę w zwyczajny sposób; od spodu zaś szalowanie i sufitujemy je w oddzielny sposób, tak więc możemy między krzyżulcami ułożyć papę, na niej dać glinę, nasyp, a podłogę przybijać bezpośrednio do bali, jak to wskazują rys. 449 i 450.

i przymocowuje podłogę bądź bezpośrednio do belek, bądź też do legarów. Od spodu wyprawia si* ęfliną, o ib chodzi o bid/ask goipodarezy, albo też możemy przybić podsiębitki, o i ! e stosujemy taki strop w pokojach. Stropy tego rodzaju są stosunkowo tanie i trzymają bardzo dobrze ciepło Dla związania dodają do gliny sierści i krwi bydlęcej.

STROPY MIESZANE.

Materjałem konstrukcyj dotychczas omawianych stropów było przedewszyst-kiem drzewo, a co zatem idzie, stropy te poi wzglęiem bezpieczeństwa ogniowego przedstawiają się bardzo niekorzystnie. Dlatego też od dawien dawna już wprowadzono konstrukcje stropów z materjałów jak żelazo, kamień sztuczny lub cegła, gips, wreszcie beton i żelazo-beton. Konstrukcyj stropów mieszanych jest ogółem bardzo wiele; omówimy tylko niektóre charakterystyczne i częściej używane u nas, dzieląc je na grupy, wedle materjałów, z jakich są wykonane.

a szerokości 8 m.(Hour-

Stropy drewniane ze ścielą z innych materjałów. Zamiast ścieli z desek drewnianych, mogą być stosowane dyle gipsowe, oparte na listwach, albo też mogą być układane cegły puste dług. do 1 m

dis), rys. 451.a, b.

Zachodzą wypadki w praktyce, że w ubikacjach takich jak wychodki, łazienki,

posadzki dajemy z płytek, a tern samem podłoże dla płytek musi być wykonane z konkretu wapiennego (gruz ceglany z zaprawą cementowo —wapienną'. W tych wypadkach w konstrukcji stropowej musimy przeprowadzić rozgraniczenie, izolację, pomiędzy tą częścią na mokro wykonywanej posadzki, a resztą stropu, która nie powinna być zawilgocona i tu najlepiej stosuje się blachę zakładaną na górnej płaszczyźnie tramu w formie pokrywy. Pomiędzy belkami rozpina się siatkę drucianą lub siatkę ceglaną, na której następnie ubijamy beton i dajemy posadzkę, jak na rys.452.

i drzewa . Najczęściej stosowanym stropem

tego rodzaju j

Z,3 4ea

A ) Miejsce drewnianych belek zastępują tu dźwigary żelazne w ksztąłcie I lub przyścienne U. Dźwigary te są zawyczaj rozstawione w odstępach 2--fLfli i dźwigają tramy drewniane, które układamy na dolnej stopie (flanszu) dźwigara, rys. 453. Belki, leżące po obu stronach ścianki dźwigara, łączymy klamrami, ażeby ich położenie ustalić. Zresztą, jak z rys. widać, konstrukcja stropu me ulegnie żadnej zmianie. By utworzyć u dołu możliwość łatwego szalowania sufitu, belki są lekko zacięte tak, że ich dolna płaszczyzna leży o 15—2 cm niżej, aniżeli dolna płaszczyzna stropu dźwigarów. Na szalowaniu wykonuje się trzcinowa nie i wyprawę sufitu. Zamiast szalowania można tutaj z dobrym skutkiem używać bakuli, o ile cdstęp tramików będzie mniejszy. Wymiary tramików wogóle są mniejsze, ze względu na małe odległości dźwigarów, a tern samem małą rozpiętość.

mo

B. j Strop zbity między dźwigarami. Zupełnie analogicznie żerny postąpić chcąc założyć strop zbity między dźwigarami. Układamy wtedy belki na dolnym flanszu, przy tern ułożeniu jednak powstaje pewna trudność, gdyż odstęp krawędzi górnej stopki (flanszu) „a“ jest mniejszy, aniżeli odstęp między ściankami „L“, rys. 4 >4,zatem, o ile pervsze lelki dedzą się wsuwać skosem, to ostatnie muszą być wsparte na wymianie, który opiera się o sąsiednie belki, jak to przedstawia rys. 454.

C. ) Stropy podwójne. Przy bardzo wielkich salach i większycti odstępach głównych belek żelaznych, które w tych wypadkach mogą być skonstruowane jako dźwigary skrzynkowe, wysokość dźwigarów skrzynkowych wynosi około 60—70cm. W tych wypadkach nie możemy postępować jak poprzednio i układać drewniane belki na dolnej stopie dźwigara (jak poprzednio opisano), gdyż wteüy grubość nasypu byłaby bardzo znaczna, a tern samem dźwigalibyśmy zupełnie niepotrzebny ciężar. Aby tego uniknąć przymocowujemy skrzynki do ścianki dźwigara w odstępach około 1 m. i w nie wkładamy belki drewniane. Na tych belkach nabijamy ściel stropową w znany

na m s

posób, dajemy nasyp, legary i podłogę, jak zwyczajnie. Rys. 455. Dla wytworzenia sufitu układamy drugie słabsze belki na flanszu dolnym i do nich od spodu przybijamy szalowanie i wykonujemy sufit. O ileby szerokość stopy dźwigara skrzynkowego, rys. 456, była znaczniejsza, to znaczy wynosiła więcej jak 15 cm, w takim razie, dla przybicia desek szalowania sufitu musimy użyć wymianów, a to w tym celu, by zyskać możność przybicia podsiębitek prostopadle do kierunku dźwigara, resztę szalowania sufitu wykonuje się jak zwyczajnie, jak to zresztą wprost z rys.456, jest widoczne. W ten sposób wykonane są stropy w dobudowanych skrzydłach Politechniki Lwowskiej. Samo przez się rozumie się, że dźwigary żelazne służą tu, analogicznie jak poprzednio belki drewniane, do zakotwienia budynku.

zna-

Stropy z żelaza i cegieł. A.) Strop taki możnaby wykonać w ten sposób,, że dźwigary rozstawia się w odstępach około 0‘90 — lm. Pod dźwigarem, poniżej dolnej płaszczyzny o 15—2 cm układa się prowizorycznie pełne szalowanie z desek. Następnie układa się cegły puste, (dziurawki) na płask na szalowaniu. Pomiędzy poszczególne warstwy układa się płaskie żelazo na kant i zalewa stosugi zaprawą cementową, rys. 457. W ten sposób pomiędzy cegłami wytworzy się z cementu rodzaj siodełek, które w pokarbowanych płaszczyznach cegły ściśle łączą się z cegłą i są dźwigane przez płaskie żelazo na kant ustawione, a swemi końcami wsparte o flansz dźwigarów. Powstałe płyty z cegieł na płask ułożonych, na które dla wykończenia str®-pu dajemy nasyp, układamy legary i podłogę jak zwykle. Po stężeniu zaprawy, to czy po 10-ciu do 14 dniach, rozbieramy szalowanie i wyprawiamy cegły od spodu. W przestrzeniach gdzie przechodzą dźwigary, przewlekamy drut przez szpary pomiędzy cegłami na to, aby dźwigary owinąć, jak to wskazuje rys. 457, i poza ten drut przewlekamy trzcinę dla wyprawy. Strop ten jest często stasowany w Berlinie, t.zw. strop Kleine‘ego.\

cm

B.) Strop płasko sklepiony. Pomiędzy dźwigarami, ułożonemi w odstępach około 1 m, wykonuje się sklepienie z bardzo słabą strzałką, około 3

układając cegły puste na płask, rys. 453. Cegły puste w'tenejscach zetknięcia łączy się, zaprawą cementową, która wchodzi w otwory obu sąsiednie« cegieł, a po stężeni ? tworzy rodzaj dybli cementowych. Co 3—4 warstwy cegieł na płask ułożonych, dajemy żeberka z cegły, ustawionej na kant i w ten sposób wytwarzamy ściel stropową, na której następnie dajemy nasyp, legary i podłogę, jak zwyczajnie, od spodu zaś wyprawiamy sufit w ten sposób, że przed wyprawą trzcinujemy dolny flansz dźwigarów, a nastę-

pnie zaprawą wapienno wyprawy w środku pól wyniesie około 3—4 cm. Przy górnej wyprawie przy większych rozpiętościach, a tern samem większej strzałce, ta grubość wyprawy byłaby niebezpierz ną, może pękać, a nawet , odpadać. W takich wypadkach jest wskazane od czasu do czasu przewlekać drut przez stosugi i pozostałe końce od spodu zaprawić; wtedy drut

gipsową wykonuj-my gładki sufit Wypadnie zatem że grubość

ten przenosi ciężar wyprawy na żebra, a tern samem wyprawę trzyma. Przy użyciu drutu, należy zwrócić uwagę na to by stosować o ile możności drut cynkowany albo mosiężny, gdyż w przeciwnym razie przy zawilgoceniu mogą się w wyprawie sufitu pokazywać, rdzawe plamy. Ten rodzaj stropów używany był często we Lwowie.

C. Strop z żelaza i cegieł pełnych. W podobny zupełnie sposób możemy wykonać strop, sklepiąc przestrzeń miedzy dźwigarem sklepionem odcin-kowem ale o większej strzałce, około 1*1—23 cm, o grubości równej szerokości cegły (austr. l.J, ros.13, niem. 12),w sposób, przedstawiony na rys. 453 a. W tych wypadkach, ze względu na większy ciężar takiego stropu i profile dźwigarów będą większe Sklepienia takie opierają się na dźwigarach, i w miejscu oparcia używamy bądźto cegły fasonowej, dostosowanej do stopy dźwigara, bądźteż te Szablony przykrzesujemy z cegieł zwykłych, bądź wreszcie można przez wybetonowanie tej części uzyskać opór dla wykonania wysklepki między dźwigarami, rys. 459 b i c. Dalsze wykończenie tego rodzaju stropu przeprowadza się jak poprzednio omawiane z tern, że od spodu wyprawia się podniebienie sklepienia tam, gdzie jest cegła, zaś widoczny dźwigar możemy albo wy-trzcinować lub osłonić siatką ceglaną i wyprawić, ałbo też polakierować, celem ochrony przed rdzewieniem, a wresz.cie, gdybyśmy chcieli mieć gładki sufit, zostawiamy szablony co 1 U —3 *5 rn, przybijamy do nich podsiębitki i wyprawiamy na równo cały sufit.

D.> Stropy z żelaza i cegieł fasonowych. We Francji i Szwajcarii używano do wykonania stropów sklepionych między dźwigarami cegieł rozmaitych specjalnych fasonów, których kilka przykładów podają nam rys. 460. ćposób wykonania tych stropów zresztą nie różni się wcale od poprzednio omawianych.

b. Stropy z żelaza i cegły, ogniotrwałe. Jakkolwiek omawiane stropy składają się z niepalnych materjałów i można przypuszczać, iż mogą one zabezpieczyć od ognia, to jednakże tak nie jest, a to z tego powodu, że w razie silnego rozgrzania dźwigarów, spada znacznie ich wytrzymałość, dźwigary się wyginają i sklepienie spada na dół Jedynym sposobem zabezpieczenia się byłoby, ( toczenie dźwigarów cegłą również od dołu. Wtedy wprawdzie nie otrzymamy również stropu ogniotrwałego, jednak te cegły, jako zły przewodnik ciepła, nie dopuszczają tak szybko do zbytniego rozgrzania się dźwigarów, a tern samem do obniżenia się ich wytrzymałości. W tej myśli skonstruowano specjalne cegły, w rodzaju przedstawionych na rys. 4G3, które dozwalają na osłonięcie dolnej stopy dźwigara. Cegły pomiędzy sobą ułożone są na^aprawie cementowej, która tężejąc tworzy dybie, łączące cegły silniej między sobą *5tropy tego rodzaju używane są nad magazynami. Inne przykłady tego rodzaju stropów przedstawia rys. 464, są to stropy Hourdisa, których zaleta polega na tern, że w miejsce sklepienia użyte tu są niejako dyle ceglane puste dla ulżenia ciężaru, tem lepsze, że nie wymagają uku alifikowanego murarza do wykonania sklepienia. Szablonówki nasadowe układa się na flanszach, a pomiędzy niemi daje się cegły długości około 1 m, szerokości około 25 cm, a grubości 7 cm. Są to więc właściwie dyle z cegły palonej, wewnątrz puste. Spojenie poszczególnych elementów uskutecznione jest zaprawą cementową, a rozstawienie dźwigarów zależy od długości cegły i wynosi około O F—1*10 m.

F). Stropy z żelaza i betonu. Zastosowanie betonu do konstrukcji stropów ma tę zaletę, że beton jako materjał jest ogniotrwały, a tem samem stropy betonowe posiadają również tę zaletę. Beton sam w zastosowaniu do konstrukcyj stropowych nie umożliwia nam osiągania większych rozpiętości, ponieważ ujemną stroną betonu jest mała wytrzymałość na ciągnienie. Dopiero w żelazno-betonowej konstrucji te ujemne strony wyrównuje żelazo. Jednym z rodzajów stropów betonowych byłaby konstrukcja, podana na rys. 4'5 a—d, w której dźwigary żeiazne, rozstawione w odstępach 0‘75—1 m, d wigają wspartą na dolnej stopie dźwigara płytę betonową. Na płycie umieszczono nasyp, legary i podłogę, od spodu zaś beton wyprawiony jest na gładko. .W konstrukcji, przedstawionej na rys. 465 b, osiągamy tę korzyść, że dolna stopa dźwigara jest o-słonięta betonem, a tem samem strop taki będzie ogniotrwały. Szalowanie dla płyty betonowej jest założone zazwyczaj o 3 - 5 cm niżej dźwigaru. Inny sposób konstrukcji przedstawia nam rys. 466. Tu użyto płyt robionych w warstacie, które wsuwano między dźwigary, podobnie jak przy cegłach Hourdisa.

Strop między dźwigarami żelaznemi, wstawionemi w odstępach 15—3'0 m, wykonuje się także w ten sposób, że na pełnem, równem, szalowaniu tuż pod dźwigarami, ustawia się cegły prostopadle do kierunku dźwigarów, rys 467, w odstępach około 4 cm,a w przestrzenie wolne wkłada się żelazne pręty i zalewa zaprawą cementową. W ten sposób pomiędzy dźwigarami powstaje szereg beleczek żelbetowych, które trzymają przyległe do nich cegły, len sposób wykonania stosowany jest często w Warszawie.

/ amiast dźwigarów żelaznych, mogą być z korzyścią używane stare szyny kolejowe lub tramwajowe. W wypadkach, gdy rozstawienie dźwigarów jest większe, można przez dodanie prętów pośrednich, podłużnych i poprzecznych, wzmocnić konstrukcję płyty. W pewnych wypadkach, gdy nam nie zależy na tem, by dolna płaszczyzna stropu była równa, możemy pomiędzy dźwigarami wykonać tę płytę jako sklepienie odcinkowe.

,    G) Stropy żelazno-betonowe. Wszystkie ostatnio omawiane

konstrukcje były właściwie żelazne i betonowe, gdyż dźwigary żelazne były częścią dźwigającą, a beton tworzył ściel stropową. W całem słowa znaczeniu stropy żelazno-beto-nowe są takie, w których żelazo-beton dźwiga konstrukcje, a więc zupełnie brak dźwigarów żelaznych, a w miejsce dźwigarów wchodzą belki żelazno-betonowe, tworzące z płytą jedną całość. Przewodnią myś'ą konstrukcyj żelbetowych jest dostosowanie się tego ustroju do rodzaju sił, działających w przekroju belki, które, jak wiadomo, rozkładają się w ten sposób, że w górnej części powodują ciśnienie materjału, w dolnej zaś ciągnienie. t»dy jednak beton wykazuje mniejszą wytrzymałość na ciągnienie, przeto w dolnych partjach przekroju belki stosujemy jako wkładki pręty żelazne. Jednem słowem, pręty żelazne jako wkładki będą użyte w tych miejscach belki, gdzie w belce występuje ciągnienie. Konstrukcyj stropów żelbetowych jest bardzo wiele. Szisłe ich omówienie pod ględem statycznym i konstrukcyjnym jest przedmiotem budownictwa żąjazno-betono' wego. Z konstrukcyj żelbetowych przytaczamy tutaj:

a) Strop systemu Hennebiq« e‘ a., przedstawiony na rys. 46 8. W podanym przykładzie tego stropu, mamy belki pierwszorzędne I i, do których dobijają belki drugorzędne II—II, a wytworzone pola pokrywa płyta. Pierwszorzędne i drugorzędne belki wykonane są w ten sposób, że uzbrojenia żelazne biegną w prostej linji dołem, górne zaś uzbrojenie w środkowej trzeciej części obniża się ku dołowi. Dla lepszego rozkładu natężeń, użyte są strzemionka. Rozkład całego uzbrojenia przedstawia rys. 460. Co do płyty, to tak pręty biegnące podłużnie, jakoteż i poprzecznie, są założone w odstępach 6—8 cm, w takiej v/ysokośei, ażeby wierzch belek pierwszo i drugorzędnych,*,oraz wierzch płyty, leżały w jednej płaszczyźnie. Na tak wykonanemu podłożu wykonuje się strop w dalszym ciągu, jak zwyczajnie.

b / Strop systemu Visintini‘ego. Są to belki przekroju prostokątnego; widok z boku ma wygląd belki kratowej, rys. 470. Uzbrojenie jest wykonane w ten sposób, że pręty biegną pasem dolnym, i górnym i są skośnymi prętami dobrze połączone Belki takie, wykonane na boku w osobnych formach, układa się w stropie obok siebie (jak strop zbity); miejsce zetknięcia się belki uszczelnia się zaprawą, a zresztą strop sam wykonuje się jak zwyczajnie.

c) Stro d skrzvr)frjr>wy    Ula wykonania stropu tego rodzaju

używamy skrzynek, zrobionych z trzciny na drewnianych ramkach. Ramki takie, rozmieszczone w odstępach 12—15 cm, na długości około 1 m, obłożone są trzciną ze wszystkich stron i przewiązane drutem. Do wykonania stropu szalujemy daną przestrzeń na równo deskami, na tern szalowaniu układamy skrzynki w pewnych odstępach od siebie (wymiar odstępu zależy od obliczenia). W te odstępy, między skrzynkami, ubijamy beton, a dla wzmocnienia teŁonu dajemy wkładki i strzemiona, tak jak w stropie Hennebi-que‘a, jak to widać na rys. 471. Strop ten o tyle jest dobry, że od spodu dostajemv powierzchnię w zupełności przygotowaną do wyprawy, dolna bowiem część skrzynek jest już sama w sobie trzcinowaną, a o ile zależy nam na zupełnie równej płaszczyźnie sufitu, to możemy i szerokość belki otrzcinować. Zresztą wykonanie stropu przeprowadza się jak zwyczajnie. Konstrukcyj żelbetowych jest, jak wspomnieliśmy, bardzo wiele. Na tych kilku przykładach kończymy.

Nawiasem wspomieć należy, że z końcem XIX w. we Francji były w użyciu stropy z gipsu i prętów żelaznych (System Voux, Thuasne, Rüssel). Dziś zupełnie zaniechane i wyparte przez stropy żelezno-betonowe.

STROPY KASETOWE.

W wielu razach zależy nam na dekoracyjnym sposobie traktowania stropu przez akcentowanie jego elementów na zewnątrz lub tworzenie dekoracyjnej płaszczyzny, w rodzaju ornamentu. W obu razach strop ten zwiemy stropem kaseto w y m. W pierwszym wypadku, akcentując konstrukcję postępujemy racjonalnie i strop taki zwiemy racjonalnym, w drugim wypadku stwarzamy strop nieracjonalny, pokrywamy bowiem konstrukcję zupełnie, a na wytworzonych płaszczyznach stropu wytwarzamy dowolną dekorację.

Najbardziej pojedynczy sposób wykonania stropu kasetowego byłby strop, w którym belki będą od spodu widoczne i w całości profilowane, ściel stropowa, czy to listwowana czy też „na zakładki“, również od spodu widoczna, lecz wykonana z desek heblowanych i fazowanych lub profilowanych. W ten sposób wykonywano w średniowieczu, stropy romańskie i gotyckie i po dzień dzisiejszy w ten sposób wykonują siro-py w domach góralskich, jak to przedstawia przykładT zamieszczony na rysunku 472 c,

Drugi rodzaj konstrukcji stropu przedstawia rys. 473. Skrzynki te, jak widać ze szczegółu są zbite z grubjch desek, pi zy ir.cccwane są do tramów właściwych i w ten sposób powstaną zamknięte pola widocznej ścieli stropowej, które mogą być zupełnie dov olnie traktowane jako okładzina fornierowana, intarsja, markieterja etc.

Trzeci rodzaj stropu kasetowego jest taki, w którym właściwego układu tramów stropowych na zewnątrz zupełnie nie widać. W takich stropach do tramów przybijamy szalowanie w sposób zwyczajny, jednakże z desek o większej grubości, około 4 cm. Do takiego sufitowania przymocowujemy skrzynki, imitujące belki, czy to proste czy też o li-njach krzywych, w sposób wskazany na rys. 474. Skrzynki są przytwierdzone do szalowania, zapomocą krótkich kawałków kątówek, przyśrubowanych jednem ramieniem do szalowania, drugiem zaś do skrzynek. Skrzynki te osłaniamy listwami drewnianymi, o ile strop jest wykonany w drzewie, albo też trzcinujemy i wyprawiamy, wyciągając na nich dowolne profile; przykład takiego stropu wyprawionego przedstawia rys. 475. W obu przykładach widzimy, że właściwy strop ma całkiem niezależny konstrukcyjny układ belek, które dźwigają całą dekorację widoczną dla oka w postaci tego stropu kasetowego. W wypadkach gdy skrzynki są znaczniejszej wysokości i długości, należy, celem zabezpieczenia desek od wypaczenia i skręcenia, używać krótkich skośnych zastrzałów, raz w jednym, raz w drugim kierunku — w odstępach około T5 — 2'0 m.

belki, nałe-

ma

Do wykonania stropów kasetowych, prócz konstrukcyj drewnianych, zasto-sowuje się wszystkie poprzednio omówione konstrukcje. Szczególniej przy większych rozpiętościach sal, bardzo często musimy stosować dźwigary żelazne o większych wymiarach. Wtedy musimy je osłaniać bądź drzewem, jak to przedstawia rys. 476 a, bądź też siatką i wyprawą, rys. 476 b. W konstrukcji stropów należy przewidzieć miejsca na zawieszenie świeczników szczególnie ciężkich i w tych miejscach o ile nie ży dać wymian do wkręcenia hal ów.

Stropy krążynowe. Wykonanie polega na wstawianiu krążyn w odstępach 15 — 2‘5 m, na ławie ułożonej bądźto na odsadce muru, bądź też w gniazdach. Krą-żyny mają kształt okrągły tylko od dołu i od tej strony są one wyszalowane deskami 2—4 cm grubości (zależnie od oddalenia krążyn). Szalowanie trzcinuje się i wyprawia albo gładko, albo też w pola dowolnie na podniebieniu tej kolebki rozłożone. O ile strop taki ma mieć u góry podłogę, to możemy postąpić tak, jak to przedstawia rys. 477, gdzie belki stropu poziomego są oparte na krążynie, albo kleszczami albo podciągiem. Gdyby krążyny trafiały na kominy w ścianie, wtedy należy je wymienić, jak to przedstawia rys. 478.

Sklepienia.

Drugą konstrukcją służącą do przykrycia przestrzeni są sklepienia wykonane z kamieni naturalnych lub sztucznych. Kształt i układ ich może być najróżnorodniejszy. Nazwy, które poznaliśmy dla określenia poszczególnych części, przy łękach, te same nazwy powtarzają się przy sklepieniach. Punktem wyjścia dla ukształtowania sklepień są powierzchnie walcowe, rzadziej stożkowe, nadto bania (pół kula) względnie powierzchnie obrotowe.    /

SKLEPIENIE K OL E B K O W E .

Jest to powierzchnia walcowa powstała przez przesuwanie się łęków po jakiejś prostej, prostopadłej do płaszczyzny tego łęku, albo pochylonej; zależnie od tego w pierwszym wypadku mówimy o kolebce prostej, w drugim nazywamy taką kolebkę skośną. Wreszcie oś kolebki może się wznosić, względnie opadać, a takie formy dałyby nam kolebki stoczyste. Możemy też założyć kolebkę o osi krzywej w rzucie pionowym, lub też kolebkę na linji kołowej i tym sposobem dostalibyśmy kolebkę pierścieniową. Wszystkie omówione formy założenia kolebki przedstawia nam rys. 479.

Kolebki zakłada się zazwyczaj na ścianach pionowych, a granica, w- której kończy się ściana a zaczyna się kolebka ,jest czasami oddzielona gzymsem. Ponieważ gzyms ma pewien występ, a oko widza powinno widzieć nasadę sklepienia, przeto aby mleć wrażenie pełnej kolebki, musi ten gzyms być obniżony o odległość równą conajmniej wyskokowi gzymsu; jednem słowem sklepienie musi mieć t. zw. nóżkę.

Wykonanie sklepienia kolebkowego z kamienia lub cegły.

A) Z k a m i e n i a. Sposób wykonania sklepienia w kamieniu jest podobny temu, jaki omówiliśmy już przy łękach. Poszczególne klińce muszą być starannie obrabia-ne, a miejsca ich zetknięć wypełnione zaprawą, której zadaniem jest szczelne wypełnienie wszelkich nierówności. Klińce biegną w warstwach wspierając się na sobie w szwach wspornych. Szwy przyczelne 2-ch sąsiednich klińców muszą się ze sobą mijać, gdyż wtedy tylko wytwarzają się te zazębienia pomiędzy klińcami, które dają nam całość układu. Co do wiązania i osadzenia sklepień na murze pionowym, moglibyśmy postąpić w sposób wskazany na rys., 48 ' a, b, c,, to znaczy wykonać sklepienie od nasady i opierać mur pionowy na wykonanem sklepieniu. W praktyce jednak wykonujemy ten szczegół tak, jak to przedstawiono na rys. 4£0b, c, gdzie dolne klińce sklepienia tworzą z warstwami mu-ru jednolitą całość, a właściwe sklepienie zaczyna się dopiero w tern miejscu, gdzie lice moru przecina się z zewnętrzną powierzchnią sklepienia (t. zn. z jego grzbietem).

B). Wyko

nanie z cegły. To samo dotyczy sposobu wykonania sklepienia z cegieł, przedstawionego na rys. 481. Należy tu zwrócić uwagę na pogrubienie sklepienia w nasadzie, które jest przeprowadzone od nasady do pewnej odległości, w środku zaś grubość sklepienia zmniejsza się. Podobnie jak łęki, mogą być i sklepienia wy-oriane jako pełne 1 ib jako odcinkowe. Przykład wykonania kolebek spłaszczonych, od-

cuikowych przedstawiają nam rys. 482 a, b, c.

A). W pie» wszy m w\panku układamy cegły w ten sposób, że długość ceg-ł, biegnie równolegle do osi kolebki, przyczem w sąsiadujących warstwach przestawia-eegly o poio.vę ich długości; dla wykonania tym sposobem sklepienia, musimy całą przestrzeń wyszd >wić na odpowiednio ukształtowanym rusztowaniu z krążyn. Ponieważ je-1 rzeczą bardzo trudną, ażeby wymiar długości łuku sklepiennego był wielokrotnoś' cią grubości warstw, przeto w środku wyrównujemy tę niewspółmierność tym sposobem, że przekładamy cegły, zamykając sklepienie warstwami, leżącemi w płaszczyźnie prostopadłej do osi głównej sklepienia tak, że przez przykrzesanie cegieł w kluczu możemy je ściśle dostosować do pozostałego otworu. Tak więc środkiem otrzymamy u-kład odmienny od reszty układu.

naiąc Z

sposób da się przeprowadzić sklepienie ku środkowi do pewnej tylko miary, gdyż w środku znowu pozostanie przestrzeń, której wymiar niekoniecznie będzie wielokrotnością cegły. Te przestrzenie pokrywamy układem takim, jaki był zastosowany w pierwszym sposobie.

B). Drugi sposób polega na tern. że układamy sklepienie pierścieniami, zaczy-obu końców i pochylając układane warstwy lekko ku murom czołowym. W ten

Ten sposób wykonania jest o tyle łatwiejszy, że nie potrzebuje rusztowania ‘.żałowanego, gdyż każdy pierścień wykonany na krążynie z chwilą swego zakończenia sarn utrzymuje się w równowadze, zatem po ukończeniu można buksztel przesunąć i w dalszy m ciągu na nim układać nowy pierścień i tak dalej postępować z obu stron ku środ-

k O *V 1.

C). Wreszcie trzeci sposób sklepienia polega- na wykonywaniu pierścieni jak poprzednio z tern jednak, że warstwy będą biegły skośnie. Mamy wtedy do wykonania przestrzeń znacznie krótszą i wprawny murarz wykonuje je z wolnej ręki. Całość zasklepione przestrzeni tym sposobem przedstawia nam rys. 482c. Jest to tak zwane sklepienie na „kanafasz“.

Przez zastosowanie osi krzywej możemy wykonać to sklepienie w odmianie, przedstawionej na rys. 482c; przyczem w kierunku osi krzywej będziemy stosowali dwie krążyny stale, po których będzie się poruszać ruchoma krążyna w kierunku mniejszej rozpiętości.

Sklepienie kolebkowe wzmocnione łękami. O ile sklepienie znaczniejszej długości, należy je wzmocnić łękami w ten spo-

kolebkowe wykonujemy na sób założonymi, że dzielą one pole zasKlepione na części. Łęki te mogą występować ze sklepienia ku spodowi i tworzyć widoczne gurty, lub też mogą występować od strony grzbietu. Oba wypadki przedstawiono na rys 483- Zasadą, której należy przestrzegać przy wykonaniu sklepienia z łękami, jest wykonywanie klińców łęku w tak¹, sposób, ażeby się kliń-

( \- ż ku i sklepienia zazębiały ze sobą i tworzyły jednolitą całość. W wykonaniu z cegieł możemy postąpić w ten sam sposób, to znaczy cegły będą występować z łęku i występy te będą należały do sklepienia, lub też mogą być wykonane wcięcia w łuku, albo przez rozstawienie gniazd wykonujemy łęki, które następnie będą się zazębiać z cegłą sklepienia, jak to podaliśmy przy omawianiu łęków na rys. 423 a, b.

SKLEPIENIA KOLEBKOWE ZŁOŻONE,

SKLEPIENIA KLASZTORNE.

Przez przenikanie dwóch kolebek pod kątem zazwyczaj prostym, możemy o-trzymać dwa rodzaje sklepienia a mianowicie: sklepienie klasztorne i krzyżowe. (Gdybyśmy kolebki założone na kwadracie przecięli dwoma płaszczyznami w kierunku obu przekątni, dostalibyśmy 4 ćwiartki, które parami będą sobie równe, patrz rys. 483 a,a i b,b. Jeżeli weźmiemy 4 ćwiartki typu a, a i złożymy je w całość, otrzymamy sklepienie klasztor n]e, rys. 484. Biorąc analogicznie 4 odcinki b, b, otrzymamy sklepienie krzyżowe, rys. 485. Linje przenikania kolebek nazywamy przy sklepieniu klasztornem n a r o ż a m i, przy krzyżowem linjami iebrowerni; w obu wypadkach w rzucie poziomym przedstawiają się one jako proste, biegnące przez przekątnię. Jeżeli ^zamiast rzutu kwadratowego będziemy mieli prostokąt, to postępując wedle tej samej zasady, otrzymamy również sklepienia klasztorne i krzyżowe, z tą jednakże różnicą, że podczas gdy nad jednym bokiem kolebka bidzie pełna, to znaczy półkolista, to nad drugim bokiem będzie rona eliptyczna, spłaszczona lub podwyższona, zależnie od tego, czy łęk pełny przyjmiemy nad mniejszym, czy też nad większym bokiem.

Wykonanie sklepienia klasztornego z kamienia. Przy wykonaniu z ciosu, klińce są takie same, jak przy sklepieniu kolebkowem. Nieco odmiennie przedstawia się wykonanie klińców, biegnących w narożu. Klińce te bowiem muszą należeć do obu połaci sklepienia i muszą być wykonane z jednego . ciosu. Szwy wspor-ne bodą leżały w płaszczyznach, przechodzących przez oś odpowiedniej kolebki, zaś szwy przyczelne w płaszczyznach prostopadłych do osi dotyczącej kolebki. Sposób wykona nia i podział na klińce przedstawia rys. 485 w obydwu rzutach. Kamień wierzchołkowy» zamykający całość sklepienia, nazywa się kluczem lub zwornikiem.

Wykonanie sklepienia klasztornego z cegły przeprowadza się na tej samej zasadzie^, to znaczy wykonuje się je jak zwykłe kolebki, a na narożnikach warstwy jednej i, drugiej kolebki łączy się na zazębienie. Zwykłe sklepienia klasztorne tern są charakterystyczne, że mają tyle najniższych krawędzi, ile boków ma rzut poziomy; nadto mają jeden punkt najwyższy. Tę formę nazywamy sklepieniem klasztornem zamkniętem. Odmianą sklepienia klasztornego jest druga jego forma, t. zw. sklepienie klasztorne otwarte, które ma 4 punkty najniższe i jeden najwyższy. Sklepienie takie otrzymamy, przecinając zwykłe sklepienie klasztorne 4-ma płaszczyznami, odcinające-mi naroża, patrz rys.487 ab, b c, cd, i ad. Co do sposobu wykonania tego sklepienia, to wykonuje się je podobnie jak poprzednie. Sklepienie takie'z natury rzeczy będzie ograniczone 4-ma łękami czołowemi, w które są wpuszczone połacie sklepień. Przykład takiego sklepienia w rzutach i w przekrojach podano na rys. 488.

Rusztowania, potrzebne do wykonania sklepień klasztornych, będą pełno szalowane, według zasad poznanych przy sklepieniu kolebkowem, jak to przedstawiono na rys. 486 i 488,

SKLEPIANIA KRZYŻOWE.

Spotób powstawania sklepień jest nam już znany z poprzedniego opisu. Linje przenikania obu kolebek nazywają się tu żyłami lub lin jam i ż e b r o w e m i; o ile są wykształcone jako oddzielny element konstrukcyjny, zwą się żebrami. Linje żebrowe przedstawią się w rzucie poziomym jako linje prosie, w rzucie pionowym zaś będą się przedstawiały jako elipsy lub części elips. Zazwyczaj przestrzeń, którą mamy zasklepić sklepieniem krzyżowem, jest podzielona na pola prostokątne lub kwadratowe, które są między sobą rozgraniczone łękami, wspierającymi się na filarach, o ile te są we wnętrzu danej przestrzeni, lub też wspierają się na murze zewnętrznym. Sklepienie to może być zatem założone na 4 - ch murach, albo też na 4-ch filarach, pomiędzy któremi założone są łęki. Kształt tych filarów jest rozmaity, zależnie od miejsca, to jest położenia pola, jak to widać z rys 469. Wyróżniają się tam trzy typy filarów: A)f i 1 a r krzyżowy, B ) f i 1 a r narożny, C) filar pośredni.

Najprostszy przykład takiego sklepienia przedstawiono na rys. 490; jest to sklepienie, założone narzucie poziomym kwadratowym, o łękach pełnych. Pole zasklepione sklepieniem krzyżowem, jest ograniczone 4 -ma łękami, których grubość jest większa aniżeli grubość sklepienia, a tern samem podniebienie łęku występuje poniżej podniebienia sklepienia o pewr^ą odległość, a tak samo grzbiet łęku występuje powyżej grzbietu sklepienia. Pionowa płaszczyzna łęku, do której sklepienie przylega nazywa się p r z y 1 g ą.

Do wykonania tego rodzaju sklepienia konieczne będą rusztowania, dla których musimy wykonać krążyny. Kształt krążyn w łękach czołowych jest łatwy do oznaczenia, bo jest kołem oełnem, zaś dla linji żebrowej, biegnącej przez przekątnię, kształt ten trzeba dopiero omówić. W tym wypadku będzie to elipsa, której połową osi dużej będzie połowa przekątni rzutu w poziomie, a połową osi małej będzie promień małej kolebki. Dla wyznaczenia przekroju przekątniowe o i oznaczenia wysokości poszczególnych punktów odnosimy je z kładu kolebki, wyki anego w rzucie poziomym.

SKLEPIENIE KRZYŻOM E O W NOSZĄCYCH SIĘ OSIACH.

postąpić w ten sposób, że w rzucie poziomym

W poprzednim przykładzie omówiliśmy sklepienie, powstałe z kolebek o po_ ziomej osi. O ile byśmy zastosowali kolebki wznoszące się środkiem sklepienia o pewną wysokość X, to cała konstrukcja ulegnie tylko nieznacznej zmianie, rys 491. Wtedy bowiem w przekroju poprzecznym przez środek zobaczymy linję żebrową, oddzieloną od łęku czołowego, wznoszącą się stopniowo ku górze i osiągającą w swym najwyższym punkcie tę wysokość X, o jaką oś się wznosi. Łatwo zrozumiemy, że w punktach po. średnich linja żebrowa będzie się wznosiła o taką wysokość, o jaką wznosi się oś kolebki w tern miejscu ( na rys. Xę X2, X3 x₄ X.). Dla narysowania w przekroju pionowym linji żebrowej, wystarczy odnieść odpowiednie odcinki na pionowych linjach, tak że w końcu wysokość X w kluczu będzie osiągnięta. Ponieważ oznaczenie przekroju przekątnio, wego jest przy wykonywaniu skleoień dla skonstruowania krążyn ( bukszteli ) koniecznie potrzebne, przeto rzeczywista wie; v i kształt linji żebrowej, leżącej właśnie w przekroju, musi być oznaczony. Możen

budownictwo ogólne.

wykonujemy kład przekroju przekątniowego i na odpowiednich odcinkach odnosimy od-pow.ednie wysokości, ry₃. 191.

1 o i '-C£ęd :e lia r/s > va 1 a rzutu na podstawie zasad, poznanych

uidcwieu d smz

i przekioju, możnaby kształt iinji żebrowej narysować w geometrji w'ykreslnej (kolineacja).

Na rys. 49z. podano konstrukcję, na podstawie której zmierzamy do wykreślenia przekroju przekątniowego, a to na nastęoujęcej zasadzę. v rzucie poziomym lęk czołowy stanowi lmja A O A. ślaa płaszczyzny przekroju stanów* iinja AOb, kierunek w rzutowaniu oznaczony jest strzałką i wznosi się w punkcie środkowym o jakąś wysokość „X“. Mamy zatem w płaszczyźnie łęku dwa prostopadłe do siebie promienie O \i CX)₀. Je dwa promienie rzucone w skośnym kierunku, wznoszącym się d „X“ w punkcie środkowym na płaszczyznę przekątni, dają nam jako rzut dwie proste, które są osiami sprzężone.i.i elipsy, a ta właśnie jest linją przekroju sklepienia. Ponieważ dla dalszych konstrukcyj będą nam potrzebne osie główne, przeto wykreślamy osie głó v.-,e z danych osi sprzężonych zapomocą konstrukcji hietza albo konstrukcji / nn.rki, którą podajtmy na rys. 4\ 2.

osi głównej, a prostopadła do niej e nam długość

Z końca mniejszej osi sprzężonej, to jest z punktu C, wykreślany prostopadłą do dłuższej osi sprzężonej i z punktu L odcinamy na tej prostopadłej dłuższą oś sprzężoną na obie strony, otrzymując w ten ' s »osób punkt d i d'. Obydwa te punkty łączymy ze środkiem O. Symetralną kąta d Od' daje kierunek jednej

ze środka O daje drugą oś główną. Suma dwóch odcinków OdfCd* daj osi wielkiej (względnie połowa tej sumy, połowę osi wielkiej). Odejmując od odcinka Od’ odcinek Od, otrzymamy różnicę, która jest długością osi małej (wzg!. połowa tej różnicy-połową osi ■ małejh Odcinając otrz\ manę długości obu osi na odpowiednich kierunkach, możemy na podstawie jakiejkolwiekbądź konstrukcji narysować całą elipsę. Z tej elipsy jert nam potrzebna tylko ta część, która mieści się międz\ dwiema średnicami sprzężenemi, reszta zaś jest zbędna.

Gdyby łęk czołowy był ostrołuczny, a zatem składał się z dwóch odcinków koła, w takim razie, chcąc wyszukać osie sprzężone, musielibyśmy uzupełnić odcinek łęku do pełnego luku by uzyskać dwa prostopadłe do siebie promienie i te dopiero rzucać na płaszczyznę przekroju i wtedy, o ile by wzniesienie w kluczu miało wynosić X, na rys. 493, to- w miarę odległości wzrośnie X do Xj, a wtedy otrzymamy dwrê średnice sprzężone 0₂“D i CV'C. Mając osie sprzężone, możemy wykreślić osie główne, analogicznie jak poprzednio i ostatecznie wyrysować tę część elipsy, która stanowić będzie przekrój przekątniowy i da nam rzeczywistą wielkość i kształt Iinji żebrowej DE.

Lia ścisłego poznania wzajemnego kształtowania się obu połaci sklepień ) eh, położonych po obu stronach, należy Wykreślić szereg przekiojćw płaszcz}znmi, picsto-padłemi do Iinji żebrowej. Fizekioje te czraczą ram z całą ścisłością rozchylenia sąsiadujących połaci sklepiennych po obu stronach Iinji żehrewej. W}kies tej konstrukcji przedstawiono na rys. 494. Na Iinji żebpowej obrano trzy punkty: 1, 2, 3, przez te punkty przeprowadzono płaszczyzny pionowo rzucające Ei, E2 , E3 ; płaszczyzny «te przecinają połacie sklepienia w linjach, które leżą na śladach pionowych. V ykonując obrót o 90*4 w rzucie pionowym, dostaniemy rzeczywistą wielkość i kształt dla każdego przekroju. To samo moglibyśmy osiągnąć, gdybyśmy w rzucie poziomym wykonali kład tego" przekroju na rzutnię poziomą.

Zestawiając te przekroje razem, widzimy, że biiżej nasady tworzą one kąt wy«

pukły, rw miarę podniesienia się ku się mniej ostro zarysowane. Rys. 4ÇÔ

ypukłość ta maleje, a tem samem żebra stają tycznie rzecz biorąc, przy pelnem sklepieniu

krzyżowem o kolebkach poziomych, dostalibyśmy w nasadzie kąt 270° i w kluczu rozchylenie żeber dałoby nam kąt 180° . To znaczy, że linja żebrowa byłaby zatracona.

inne

Zanim przejdziemy do- omówienia sposobu wykonania sklepień krzyżowych, podamy konstrukcje rozmaitych sklepień krzyżowych a to: na rys. 4Î 6 sklepienie krzyżowe, którego kolebki założone są na osi krzywej, wznoszącej się w nasadzie, a spadającej ku środkowi. Na rys. 497 sklepienie krzyżowe md prostokątem, przyczem nad mniejszym bokiem przyjęto łęk czołowy pełny, nad większym zaś łęk tej samej wysokości, a zatem łęk eliptyczny. Na rys. 498 przedstawiono sklepienie nad prostokątem, którego obydwa łęki czołowe są ostrołukami, zaś linja żebrowa jest przyjęta jako półkole zakreślone połową przekątni. Wreszcie na rys. 499 przedstawiono sklepienie krzyżowe nad dowolnym, nieumiarowym, wielobocznym rzutem poziomym. W tej konstrukcji, zasadniczym punktem wyjścia jest połączenie naroży ze środkiem ciężkości i założenie, nad najmniejszym z boków, pełnego łuku kołowego. W konsekwencji tego przyjęcia, wszystkie boki będą miały łęki czołowe eliptyczne o wysokości równej promieniowi przyjętego koła. Kolebki będą skośne, a osie ich będą biegły w linjach AO, BO, CO, DO i EO. O ile jest wielobok umiarowy, konstrukcja jest o tyle prostszą, że wszystkie żebra mają ten sam kształt, rys.âCO.

WYKONANIE SKLEPIEŃ KRZYŻOWYCH-

W kamieniu. W zasadzie wykonanie sklepienia będzie podobne, jak w skle pieniu kolebkowem. Różnicę stanowić będzie wykonanie tych ciosów, które leżą w linji żebrowej. a tern samem należą równocześnie do dwóch sąsiednich kolebek, rys. 501. Ciosy te będą ograniczone powierzchniami podniebienia obu kolebek, następnie szwami wspornemi, które leżą w płaszczyznach przechodzących przez osie kolebek, dalej dwiema płaszczyznami pionowerni, które ograniczają kamień w szwach przyczelnych, a wreszcie ze względu na naturę kamienia, który nie znosi ostrych naroży, musi być kamień, leżący w linji żebrowej ścięty w płaszczyźnie prostopadłej do linji żebrowej, któtej przecięcie z podniebieniem obu kolebek usunie ostre naroże. Klucz sklepienny należy do wszystkich ko-• łebek, tworzących sklepienie i jest wykonany z jednego bloku. Wykonanie sklepienia w ten sposób, ze względu na trudności, jest w praktyce bardzo rzadkie. Często spotykamy się z takiem wykonaniem, w którem tylko żebra są wykonane z kamienia, kolebki zaś z cegły. Ten rodzaj wykonania omówimy po poznaniu wykonania sklepień krzyżowych z cegieł.

W cegle. Wykonanie sklepień krzyżowych z cegieł może być przeprowadzone w dwojaki sposób. W pierwszym wypadku szwy wsporne obu kolebek leżą w płaszczyznach przechodzących przez osie kolebek, a w linji żebrowej łączą cegły na zazębienie czyli tak zwany kanafasziub jedlinkę, rys 5)2 a. Drugi sposób wykonania, przedstawiony na rys. Ił0 2b, polrga na tern przyjęciu, że szwy wsporne leżą w płaszczyznach prostopadłych do linji żebrowej, zatem układane warstwy będ^ się opierały na łęku i z chwilą gdy rozpoczęte ?. naroży układy zejdą się, łączy się warstwy w grzbiecie na jedlinkę. W rzucie poziomym warstwy :e będą się przedstawiały jako linje krzywe, a chcąc je wykreślić, należy wykonać kład linji ż;br}wej i przeciąć prostopadłem¹ płaszczyznami w każdej fudze (w odstępach grubości cegły). Nóżkę sklepienia, t. zn. samą nasadę, wykonuje się

warstv/ami poziomemi, W razie, gdy rozpiętość sklepienia jest większa, możemy dla wzmocnienia żeber używać zgrubienia w linji żebrowej w postaci łęku czyli gurtu, którego sposób ułożenia przedstawia rys. 503, tak w całości, jakoteż co do układu warstw ceglanych.

/reszcie sklepienie krzyżowe bardzo czesto wykonuje się z kamienia i cegły w ten sposób, że żebra są wykonane z kamienia, a pomiędzy niemi wykonuje się połacie sklepienne z cegły, rys 504. W tym wypadku musi się wpierw skonstruować ciosy kamiennego żebra, ułożyć je i dopiero pomiędzy niemi wykonuje się ceglane wysklepki. Dla skonstruowania żeber możemy w pierwszym rzędzie, w znany nam już sposób, wykreślić linję żebrową, następnie w szeregu obranych punktów na iinji żebrowej przeprowadza się płaszczyzny, prostopadłe cio niej i odszukuje przekrój z obiema połaciami sklepienia w sposób poprzednio juz omówiony. Zestawiając tę przekroje razem widzimy, że kształty ich zależnie od wysokość’, wybitnie różnią się, przechodząc od wypukłych w nasadzie do bardzo płaskich w kluczu. Ponieważ profil żebra będzie miał jednakową szerokość we wszystkich przekrojach, a jego występ z tła sklepienia również musi być jednakowy,jak to oznaczono literą „w“ na rysunku 5C5 a, przeto odstęp linji żebrowej od spodu profilu będzie w każdym przekroju inny, jak to widać na wspomnianym rysunku, gdzie też odległości oznaczono odcinkami Xt) X₂iXoi X₄. Zatem, chcąc otrzymać żebra, któreby jednakowo występywały z tła sklepienia, musimy je ukształtować wedle linji, która nie będzie identyczną z linją żebrową, tylko będzie miała kształt, przedstawiony na rys. f05b. Wedle tej linji należy podzielić żebra, na (elementy) klińce. Wedle tejże samej linji musi być zrobiona krążynado rusztowania, na której będą układane żebra. Ponieważ pola między żebrami mają być zasklepione cegłą, przeto dla oparcia cegły, muszą być profile odpowiednio ukształtowane, stosownie do wielkości rozchylenia połaci sklepiennych w poszczególnych przekrojach. Najczęściej używane sposoby ukształtowania żebra dla przyjęcia ceglanej wysklepki podane są na rysunku 505.

Dla wykonania sklepień krzyżowych, czy to kamiennych, czy ceglanych, potrzebne nam są rusztowania. Sposób wykonania rusztowania zależeć będzie od sposobu, w jaki mamy zamiar sklepić. Analogicznie zatem do dwóch rodzajów wykonania sklepienia, będą stosowane dwa rodzaje rusztowań.

W pierwszym wypadku, gdy szwy wsporne leżą w płaszczyznach, przechodzących przez oś, musi być użyte rusztowanie całkowicie wyszalowane. W drugim zaś razie, gdy szwy wsporne leżą w płaszczyznach prostopadłych do linji żebrowej, rusztowanie ogranicza się jedynie do ustawienia krążyn w czołach i w linji żebrowej, ewen-^ tualnie przy większej rozpiętości konieczne będą krążyny pośrednie.

Dla pierwszego sposobu wykonania rusztowania postępujemy jak następuje: krążyny czyli buksztele ustawione są w kierunku pierwszej kolebki, rys. 507 a, b (której kierunek oznaczono strzałkami) i zależnie od rozpiętości, ustawiamy krążyny, tak ażeby deski, któremi je będziemy szalowali, były oparte w odstępach 2'0 — 3'0 m. W czterech narożach ustawiamy łaty pionowe, naciągamy sznur, nasmarowany czernidłem i powoli opuszczamy go ku dołowi. Sznur ten oznaczy czernidłem linję obu przekątni na Oszalowanej kolebce. Wstawiamy krążynę w kierunku prostopadłym w czołach i szalujemy od kreski do krążyny, zaczynając od krótkich kawałków, a w miarę posuwania się ku górze, coraz dłuższych. O ile by długość potrzebnych desek w górnych częściach była większa od 2‘0 metrów, podpieramy je buksztelem, który jest odcinkiem koła o tym samym promieniu, co krążyna kołowa. — Tym sposobem

dostanie się całkowite zaszalowanie pół, które po wyprowadzeniu łęków czołowych mamy zasklepić, zaczynając równomiernie z czterech naroży i postępując stopniowo, aż do klucza. Drugi sposób: przy sklepieniu, wykonanem drugim sposobem, po ustawieniu krążyn w łękach czo

łowych i przekątniach, wykonujemy sklepienie, zaczynając od czte-

rech naroży i postępując równomiernie ku górze. Rys 53 3., a i b.

SKLEP1EN1E KRZYŻOWE SZEŚCIOPOLOWE (przejściowe).

m.i

Ma ono znaczenie raczej historyczne, aniżeli praktyczne. Sklepienie to, którego układ przedstawia rys.S09, było użyte do zasklepienia nawy głównej w katedrze Notre-Dame w Paryżu, a było wykonane w okresie przejściowym z epoki stylu ro-ńskiego do gotyckiego. Nawa główna, biegnąca w kierunku strzałki, jest zasklepiona kolebką pełną , a od strony naw bocznych są filary pośrednie, które służą, jako podpory dla 2 - ch ostrołuków, wspierających się na filarach głównych i filarze pośrednim. Zatem zamiast jednego, mamy dwa łęki czołowe, ostrołuczne, o wysokości równej promieniowi środkowej kolebki nawy głównej. Od tych łęków biegną skośne kolebki ostrołuczne ku punktowi środkowemu.

SKLEPIENIE NIECKO WATE, ALBO KOPANKOWATE.

Kształt tego sklepienia w rzucie poziomym przedstawia nam rys. 510. Ściśle rzecz biorąc, jest to kombinacja znanych nam już sklepień, założonych na rzucie prostokątnym w ten sposób, że obie skrajne części stanowią dwie połówki sklepienia klasztornego, a przestrzeń środkową zajmuje kolebka Sklepienie to nadaje się do przykrycia przestrzeni o kształcie wydłużonego prostokąta.

Wykonanie tego rodzaju sklepienia z kamienia, czy z cegły będzie przeprowadzone na tych samych zasadach, które omówiliśmy przy sklepieniach kolebkowych i klasztornych, rys. 511. Prźykład takiego sklepienia podaje nam rys. 512, który przedstawia zasklepiony westybul dawnej Szkoły Przemysłowej we Lwowie. W przykładzie tym jest ta różnica, że sklepienie to jest skombinowane z lunetami, które na rysunku oznaczono literą L. Kształt kolebki jest w tym wypadku linją koszową, silnie spłaszczoną. Podobne sklepienie podano na rys. 513. Jest to refektarz klasztoru U O. Augustynów w Lublinie (Kałinowszczyzna).

SKLEPIENIE KOPULASTE. (Kopuły).

Sklepienie kopulaste powstaje przez założenie półkolebek, zazwyczaj podwyższonych, nad dowolnym rzutem poziomym, który moie być kwadratowy, 8 - mio i wielo-boczny. Przykład takiego założenia przedstawia nam rys. 514, a mianowicie kopułę, założoną na ośmioboku o kolebce podwyższonej. Z samego założenia wvnika, że układ tego sklepienia jest bardzo pokrewny sklepieniu klasztornemu, omawianemu już poprzednio. Sposób wykonania czy to w kamieniu, czy to w cegle będzie pod względem kon-

strukcji odpowiadał w zupełności sposobom konstrukcji sklepienia klasztornego. O ile byśmy w sklepieniu takiem zakładali otwór w wierzchołku, albo nasadzali latarnię, należy w miejscu nasadzenia otworu lub latarni w/murować osobny pierścień, który ten otwór ogranicza.

Samo przez się rozumie się, że sklepienie kopulaste może być zakładane nad dwunasto i szesnastcbokiem, a teoretycznie rzecz biorąc, nad rzutem poziomym kołowym, i wtedy sklepienie takie zbliżać się będzie do bani, o ile zakładane kolebki będą miały promień równy połowie średnicy.

Stąd też częste pomieszanie określenia kopuły i sklepienia baniastego.

Ponieważ praktyka wymaga założenia rzutów poziomych kwadratowych, ewentualnie prostokątnych, przeto w zastosowaniu kopuły do takich rzutów, stwarza się zadanie, a mianowicie skonstruowanie przejścia z kwadratu do takiego wieloboku, którym najczęściej jest ośmiobok, jak to przedstawia rys. 514. Sposoby przejścia z kwadratu w ośmiobok, omówimy w jednym z następnych ustępów.

nowe

SKLEPIENIE ZWIERCIADŁA NE.

Sklepienie zwierciadlane jest znowu odmienną kombinacją sklepień kolebkowych. Składa się ono z tyłu półkolebek, ile boków ma dany rzut poziomy, jak to widzimy w przykładzie, podanym na rys, 515. Mamy tu pole prostokątne, a nad każdym z boków założone półkolebki, pozostawiają wewnątrz pole wolne, tak zwane zwierciadło. Półkolebki stanowią tu niejako ramy dla tego zwierciadła.

Dla przeprowadzenia tego rodzaju zasklepienia, koiiecznem jest położenie dźwigarów żelaznych lub belek betonowych AA, AA, pomiędzy któremi będą założone dźwigary drugorzędne B B, B B.

Na tych dźwigarach będą się opierały półkolebki, a w narożnikach będą się ze sobą łączyły, tak jak w sklepieniu klasztornem.

Podany rysunek sklepienia zwierciadlanego daje nam gdy półkolebki mogą spocząć na pienie w tych wypadkach, gdy zamiast murów są tylko filary. Sposób rozwiązania zadania przy takiem założeniu, przedstawia rysunek 516 i 517, przyczem w rys. 516 przedstawiono zarys ogólny, zaś w rysunku 517 podano szczegóły rozwiązania. — Pole, ograniczone dźwigarami, jest zwierciadłem, półkolebki są przerwane lunetami, które rożnikach wytwarzają połówki sklepienia krzyżowego. Tym sposobem z poprzednio omawianego sklepienia zwierciadlanego, zostały tylko małe odcinki, które zakreskowano dla przejrzystości. Co do wykonania zwierciadła, to może ono być wykonane jako strop dowolnej konstrukcji, ewentualnie może pozostać otwar.te, względnie oszklone, w tych wypadkach, gdy służy jako“świetlnia ila oświetlenia ubikacyj wewnątrz budynku (klatki schodowej i t. p.).

Praktyczny sposób rozwiązania sklepienia zwierciadlanego ze świetlnią, widzimy nad główną klatką schodową Politechniki Lwowskiej.

Rusztowania potrzebne do wykonania sklepienia zwierciadlanego sporządza się na zasadach, poznanych przy sklepieniach kolebkowych i krzyżowych. Na załączonym rys. 513. przedstawiono sklepienie zwierciadlane o zwierciadle zasklepionem mieszczeniem potrzebnych krążyn.

przy kład dla założenia, pełnych murach. Najczęściej jednak stosujemy to skle-

w na-

na

rys.5I6

, z roz-

SKLEPIENIA BANIASTE.

Zasadnicza, fermą sklepień baniastych jest połowa kuli. Sklepienia baniaste otrzymamy również wtedy, gdy zastosujemy powierzchnię, utworzoną przez obrót krzywej około osi pionowej, jak pokazano na rys. 519 a, albo też zastosujemy połowę elipsoidy obrotowej, pows dej przez obrót elipsy około osi poziomej x, oznaczonej na rysunku xx, a w tym wypadku wszystkie przekroje prostopadłe do osi będą kołami. Rys. 519.

Do grupy sklepień baniastych nalbży kilka ich rodzajów', które kolejno omówimy a mianowicie: I). banio; 11). sklepienie nyżowe; 111). sklepienie żagielkowe czyli czeskie; IV). żaglaste czyli pruskie; wreszcie V). bania na żagielkach.

1. SKLEPIENIE BANIASTE (BANIA).

W sklepieniu baniastem szwy wsporne są powierzchniami stożkowemi, stożków, których wierzchołki leżą w środku bani. Szwy przyczelne są płaszczyznami piono-wemi, przechodzącemi przez oś p onową bani. Pojedyncze ciosy w jednym pierścieniu -będą wykonane według jednego szableni). Przy nasadzie bani ciosy należą równocześnie do muru pionowego i do bani. Klucz, tak zwany zwornik, jest jednym ciosem.

Wykonanie z kamienia. Wykonanie tego rodzaju sklepienia z kamienia jest bardzo trudne ze względu na to, że poszczególne klińce będą ograniczone czterema powierzchniami (2 stożkowe i 2 kuliste), a tylko 2-ma płaszczyznami, rys. 520. Wygodną stroną tego rod;:aju sklepienia jest to, że nie potrzebują szalowanego rusztowania.

Wykonanie z cegieł. Wykonanie z cegieł takiego sklepienia w zasadzie, co do położenia szwów', będzie takie samo, jak w kamieniu. Zatem szwy wsporne będą powierzchniami stożkowemi, szwy przyczelne płaszczyznami pionowemi, przechodzącemi przez oś pionową. Zazwyczaj, układając warstwy sklepienia, przykrzesuje się cegły w kierunku stosug przyczelnych i lym sposobem nadaje im potrzebną klinowatość. W szwach wspornych cegieł nie przykrzesują, a potrzebną klinowatość wydobywa się niejednostajną grubością stosug, które od grzbietu są większe, od podniebienia zaś mniejsze^ rys. 521. Układanie cegły w nasadzie wykonuje się warstwami poziomemi jako nóżka. następnie przez układanie warstw jednej na drugiej, postępujemy coraz wyżej, a z chwilą zamknięcia każdego pierścienia, utrzymuje się on sam w równowadze. Dopiero w górnych warstwach, gdzie tarcie będzie mniejsze, aniżeli składowa, biegnąca w kie runku promienia, postępujemy w |en sposób, że pierwszą ułożoną cegłę w warstwie przytrzymuje się przez obciążenie w stałem położeniu, co uwidoczniono na rys. 521: Do tak umocowanej cegły, dekłademy następne, przyczem stałą odległość normuje łata, w środkowym punkcie przegibnie umocowana. Po zamknięciu całego pierścienia, to samo urządzenie służy nam do przytrzymania pierwszej cegły następnej warstwy. Tym sposobem wykonujemy sklepienie aż do klucza.

Bardzo często wykopuje się banię o 2 - ch powłokach (podwójna), jak to przedstawiono na rys. 522, Mamy tu przeważnie na uwadze wzgląd estetyczny. Wewnętrzna bania stanowi z umknięcie wnętrza, górna zaś swoim podwyższonym kształtem wyrównuje nam skróty perspektywiczne. W praktyce, dla określenia nazwy tego ustroju, stosujemy nazwę kopuły. Określenie takie jest o tyle słuszne, że stworzenie teoretycznej powierzchni bani nie jest tu stosowane — lecz przeciwnie, polać czy zewnątrz czy wewnątrz, jest podzielona na pewną ilość części tak, że jest to raczej założenie nad wielobokiem, a więc założenie kopulaste. Na szczycie zostawiamy zazwyczaj okrągły o-twór, dokoła którego wykonujemy tak zwaną latarnię, kształtu walcowego, którą w końcu przykrywamy małą banią, względnie kopułką. To nasadzenie walca ma nazwę latarni, gdyż w znacznej mierze przyczynia się do oświetlenia górnej części kopuły przez okna, założone w ścianie latarni. Czasami zostawia się u góry otwór, bez wykonywania latarni i wtedy otwór ten zakończamy wieńcem kamiennym, jak na rys. 5Ż3.

11. SKLEPIENIE NYŻOWE (czyli nyża).

Sklepienie to przedstawia się jako część, zazwyczaj połowa, sklepienia baniastego.

Przykrywka ono i kończy półkolisty wmęk w murach, który nazywamy nyżą. Co do wykonania, czy w cegle, czy. też w .kamieniu, to jest ono tak;e same, jak przy sklepieniu kamiennem. Pewną różnicę stanowi to, że od czoła w sklepieniu tern założony jest łęk, którego klińce należą równocześnie do połaci sklepiennych. Sposób wykonania w kamieniu przedstawiono na rys. 5M w widoku z dołu i od góry.

III. SKLEPIENIE ŻAGIEL K OWE.

Jest to forma sklepienia, które ' powitało ze sklepienia baniastego, przez obcięcia go płaszczyznami pionowerni w taki sposób, że ślady poziome tych płaszczyzn przecinają się na obwodzie koła tej bani nasadowej.. Założenie tego sklepienia może być zatem przeprowadzone nad dowolnym rzutem poziomym wielobocznym, dającym się wpisać w koło.

Rys. .5.25 przedstawia nam sklepienie żagielkowe, założone nad kwadratem* Sklepienie to, o ileby było przecięte płaszczyzną poziomą w wysokości grzbietu przyl-gi łęków czołowych, dałoby nam na przekrój koło, które podzieli sklepienie na dwie części a mianowicie: u dołu cztery sferyczne trójkąty w narożnikach, tak zwane żagiel ki czyli pand an ty wy, u góry pozostanie odcinek kuli, tak zwana kalota, ponad tę^płaszczyznę.

Sklepienie żagielkowe może być założone na murach pełnych, albo też na filarach, między którymi przerzucone są łęki, jak to przedstawia rys*. 525. Nad rzutem poziomym prostokątnym założone sklepienie żagielkowe, może być przeprowadzone w trojaki sposób:

A). Przykładem pierwszego rozwiązania może być rys. 526, gdzie prostokąt jest wpisany w koło bani nasadowej; w konsekwencji tego założenia, otrzymamy jednak rozwiązanie, które nie zawrze może być zastosowane, gdyż łęki czołowe nad mniejszym bokiem będą niższe, o promieniu r, natomiast nad większym bokiem wyższe, o promieniu R.

B). O ileby nam zatem chodziło o równo wysokości łęków' czołowych simy, jako bani nasadowej, użyć elipsoidy obrotowej drugiego sposobu. Gdy dła danego prostokąta jest możliwa jed musimy określić związek, jaki zachodzi pordępzy danym prostokątem a elipsą,

, mu

ta stanowi punkt wyjścia dla

elipsoida obrotowa,

jako linją nasadową i ej elipsoidalnej bani obrotowej.

Wyznaczenie wykreślne tego związku przedstawia nam rys. 527, gdzie dany jest prostokąt a‘b‘c‘d‘, ograniczony łękami czołowymi, z których łęk na i mniejszym bokiem jest kołem, drugi zaś nad większym bokiem jest elipsą o osi wielkiej, równej długości boku, a osi małej równej średnicy koła. Przekrój poprzeczny iinji PS, narysowanej w kładzie, możemy wykreślić jako dwa współśro ikowe koła, kreśląc następnie płaszczyznę poziomą- F F, przechodzącą przez patyk ty szczytowe przylgi, otrzymamy w rzucie poziomym przekrój w kształcie elipsy, wpisanej w prostokąt a‘b‘c‘d‘ , która nam ogranicza kaotę. Ponieważ elipsa nasadowa musi być przy elipsoidzie obrotowej' podobna do elipsy kaloty/a zatem stosunek osi elipsy nasadowej musi być taki sam jak elipsy kaloty, zatem kreśląc równoległe do m‘ n‘ z punktu W, otrzymamy na przecięciu z osią główną punkt R, który wyznaczy nam długość osi głównej. Mając oś główną,

- wykreślania elipsę bani nasadowej, a tym sposobem otrzymamy sklepienie żagielkowe nad prostokątem o łękach czołowych równej wysokości.

mniejszym

O. Trzeci sposób. Nad danym prostokątem, rys. 523, przyjmujemy nad mniejszym bokiem łęk pełny kołowy, nadto przyjmujemy przekrój środkowy w płaszczyźnie M N jako odcinak koła o promieniu b b‘. Łącząc następnie punkt b' z punktem O, otrzymujemy prostą, na której będą leżały śro lki kół pjśreduich, a to 0 1 —0 2. Przy tej konstrukcji możemy osiągnąć równą wysokość łęków czołowych, o ile przekrój środkowy M N w ten sposób dobierzemy, że nasada przyjętego odcinka będzie leżała w wysokości a a, odpowiadającej wierzchołkowi luku czołowego , na i bokiem.

.-U

Ograniczenie kaloty w rzucie poziomym przedstawia się jako zbiór odcinków krzywych, zbiegających się w punkcie P.

Wykonanie sklepienia ż a g i elkowego: Sklepienie żagielkowe może być wykonane bądź na murach pełnych, bądź też na filarach, a w tym wypadku musimy między filarami założyć łęki czołowe.

Wykonanie z kamienia. Szwy wsporne leżą tu na i -wierzchniach stożkowych, podobnie jak w sklepieniu baniastem, którego częścią jest sklepienie żagielkowe. Szwy przyczelne będą płaszczyznami pionowemu Co do ksz sów w górnej części, to są one zupełnie tak samo konstruowane, jak w sklepieniu .baniastem, odmianę będą tu stanowiły te ciosy, które z natury rzeczy będą współcześnie należały do łęków i zarazem do połaci sklepienia. Co do sposobu ich kształtowania, to pewne odmiany sta iowią szwy klmeow, należących ró wnocześnie do łęków i sklepienia. Będą się one przedstawiały jako fragmenty przekroju bani płaszczyznami E, E, E, które w rzucie poziomym i pionowym przedstawiają się nam jako odcinki a, na rys. 52)- oznaczono. Oczywiście w nasadzie będzie pierwszy element (kliniec) tak konstruowany, że będzie współcześnie należał do obydwu łęków czołowych, i do połaci sklepiennej. Rysunek tego ciosu nasadowego, jakoteż innych ciosów przednich, przedstawia nam rys. 5 2) a, b.

ona nie z cegieł może być przeprowadzone dwojakim sposobem: 1>. Wedle poznanej już zasady przy wykonaniu bani, to znaczy szwy wsporne będą powierzchniami stozkovemi, ja< na rys. 5 >0, albo też 2.) Szwy wsporne będą leżały w płaszczyznach prostop lilch do przekroju sklepienia przez przekątnie A O B, której kład przedstawia koło A O B, na którym to kładzie uwidoc.zr no podział na poszcze-

u) warna cio-

a, a,

jak to

a zarazem

Wyk

gólne warstwy ceglane. Te szwy w rzucie poziomym przedstawią sią nam jako odcinki odpowiednich elips. Wedle tej zasady możemy układać sklepienie w ten sposób, jak przedslawiono na rys. 531 a; wtedy warstwy będą łączyły się na jedlinkę, zbiegającą się w klucz i, albo też m żerny sklepienie wykonywać tak, jak to przedstawia rys. 531 b, t. j. doprowadzając układ , rozooczęte w 4 - ch narożach, do zetknięcia się, a następnie przerzucając ten sam sposób układu o 45° i postępując wedle tej zasady dalej. Tym sposobem postęoując w dalszym ciągu, osiągniemy zasklepienie aż do klucza. Oaydwa te rodzaje zasklepienia zestawiono razem na rys 532, pr/yczem użyto wezlgowi kamiennych. Sklepienia żagiel k owe nie wymagają rusztowań szalowanych; wystarczą buksztele, u-stawione w czołach łęków, ewentualnie w linji przekroju przez środeK łęków czołowych, jak oznaczono na rys. 533.

IV. SKLEPIENIA Ż AG LASTE.

Sklepienie to jest również typem pochodnym sklepienia baniastego i w zasadzie konstrukcji zbliżone do żagielkowego. Różni się jedynie tem, że ślady płaszczyzn, tworzących ściany rzutu poziomego, przecinają się' wewnątrz obwodu bani nasadowej, jak to widać z rys. 534. Konstrukcja będzie zatem analogiczna eto konstrukcji, omawianej przy sklepieniu żagielkowem, a sposób wykreślenia podają nam rysunki 535 a i b, dla kwadratu i prostokąta. Z rys. 535 b, t. j. przy założeniu tego sklepienia nad prostokątem, widzimy łęki czołowe o różnych wysokościach, co oczywiście jest następstwem przyjęcia bani nasadowej kulistej. Gdybyśmy chcieli mieć łęki czołowe jednakowej wysokości, musielibyśmy podobnie, jak przy sklepieniu żagielkowem, przyjąć banię nasadową jako elipsoidę obrotową. Przeprowadzenie konstrukcji, przedstawione na rys. 53(5, opiera się na tych samych zasadach, jakie omówiono przy sklepieniu żagielkowem. Wykonanie tego sklepienia w cegle przeprowadza się w dwojaki sposób: a). Szwy wsporne są płaszczyzna mi prosto padłem i do przekroju przekątniowego i wtedy układ warstw i sposób założenia bukszteli jest podobny układowi sklepienia żagielkowego, przedstawionego na rys. 537 a b). Szwy wsporne leżą w płaszczyznach prostopadłych do przekroju środkowego w linji A B, który jest identyczny z kształtem buksztela stałego. Właściwie jest to układ taki, jaki się stosuje przy wykonaniu kolebki odcinkowej (buksztel ruchomy), założonej na osi krzywiej (krzywiznę osi przedstawiają buksztele stałe, założone nad bokami większymi), rys 537 b.

V. BANIA NA ŻAGIEL KACH.

Sklepienia baniaste mają tę ujemną stronę, że wymagają założenia rzutu poziomego na kole. Ponieważ w układzie rzutów poziomych budynków stosujemy prze

ważnie kąt prosty, zatem zastosowanie bani nad kwadratem lub prostokątem jest zadaniem,

któąe zostało rozwiązane przez zastosowanie bani na żagielkach. ^Krótko mówiąc konstrukcja polega na tern, że p o z i o m y m wykonujemy sklepienie żagie ci k a 1 ,óT y, mamy więc kołową podstawę, na której następni my p e ł !r![ bani ę.

::

ad da

owe

Ul O c

Przebieg tej konstrukcji uwidoczniono na rys. 538, który wyjaśnia całokształt układu tego sklepienia. Bania wspiera się zatem na czterech sferycznych trójkątach, oznaczonych na rysunkach literą p p, które nazywamy żagielkarni albo pandantywami.

Bardzo często wprowadzamy jeszcze element pośredni w postaci t. zw bębna albo tamburu. Rozwiązanie tego rodzaju bani tamburem nad ośmiobocznym rzutem poziomym, przedstawia rys. 539. Poszczególne elementy mogą być oddzielone gzymsem, co zasady konstrukcji nie zmienia.

5- 0 i 541.

Wykonanie, czy to w cegle czy w kamieniu, opiera się na omówionych już zasadach przy sklepieniu baniastem i żagielkowem. Kilka przykładów przedstawiają nam rys.

SKLEPIENIE STOŻKOWE.

Sklepienie takie przedstawia się jako połowa całego lub częściej ściętego stożka, założonego na rzucie poziomym w pierwszym wypadku trójkątnym, w drugim wypadku trapezowym. W praktyce sklepienie tego rodzaju rzadko się stosuje, a o ile ma ona zastosowanie, to w formie stożka ściętego, nad rzutem pnziomym trapezowym. Wte* d / sklepienie to na obu równoleglob ukach jest zakończone łękami czoło wemi, rys. 542-

Szwy wspome takiego sklepienia są płaszczyznami, przechodzącemi przez osie stożka, zaś szwy przyczelnesą powierzchniami stożkowemi, powstałemi w ten sposób, że tworząca stożka jest prostopadłą do danego elementu podniebienia, a wierzchołki bgłą leżały w punktach a, b, c, rys. 543. Wykonanie takiego sklepienia z ciosów byłoby bardzo trudne do przeprowadzenia; każdy cios byłby ograniczony czterema odcinkami p3wierzchni stożkowych i dwiema płaszczyznami. Każdy kliniec byłby inny skutkiem zmienności krzywizny, wymagałby przeto osobnego szablonu. Z tego też powodu wykonanie takiego sklepienia w kamieniu rzadko kiedy się uskutecznia.

Wykonanie w cegle przedstawiałoby także poważną trudność, wymagałoby również przykrzesywania cegły w szwach przyczelnyc.h. O ileby zatem sklepienie miało być w/konanî z cegły, to należałoby łączyć po dwie, trzy warstwy niekrzesane, a zbieżność warstw osiągać przez wprowadzenie warstw silnie przykrzesanych, a nadto, celem uzupełnienia zbieżności, należałoby stosować klinowate stosugi, by tym sposobem ułatwić sobie i tak trudne, a w praktyce rzadko stosowane, zadanie.

PRZEJŚCIE Z KWADRATU W W I E L O B O K .

Omawiając sklepienia kopulaste, wspomniano, że są one zakładane na rzucie wielobocznym, najczęściej umiarowego ośmioboku, rzadziej dwunasto lub

p >zio n/m

szesnastoboku, Polobiie jak przy założeniu baii na żagielkach, gdzie żagielki stanowią przejście z układu p ostokątnego (kwadratu lub prostokąta) do koła, względnie elipsy, tak i przy założeń u wie'obocznej kopuły, musimy wy tworzyć przejście z prostokątnego układu rzutu poziomego do tej formy wiełobocznej. Jak wspomniano wyżej, w praktycz-nem przeprowadzeniu stosujemy najczęściej ośmiobok, rzadziej 12 lub 16-bok, które to założenia przeprowadza się na tych samych zasadach, jak przy ośmioboku.

Jako przejście z układu prostokątnego w 8-miobok mogą być stosowane: 1) płaszczyzna skośna, której ślad przechodzi przez punkt narożny, rys. 544 2) łęki o coraz mniejszym promieniu rys. 545: 3) łęk o coraz mniejszym promieniu, wspierający się na konsolach, rys, 546; 4) półkolebka, której oś leży w płaszczyźnie ośmioboku, rys. 547; 5) kolebka, której oś przechodzi przez przekątnię kwadratu, rys 548; 6) szereg wałków, rvs. 549 7) połowa sklepienia klasztornego rys.550 8) połowa sklepienia krzyżowego, rys. 551; 9) sklepienie żagielkowe lub żaglaste, rys. 552, 553; wreszcie 10) sklepienie stożkowe, rys. 554.

SKLEPIENIE WACHLARZOWE (Anglo- Sar kle).

Sklepienia wachlarzowe, palmowe i lejkowate są to sklepienia, których podniebienie jest powierzchnią obrotową, powstałą przez obrót krzywej około osi pionowej.

Sklepienie takie jest więc podi b:ie do odwróconego stożka, którego wierzchołek leży w nasadzie sklepienia, a tworząca stożca jest linją krzywą, (zazwyczaj częścią łuku).

Sklepienie takie nad danym rzutem kwadratowym wyznaczone jest przez 4 punkty narożne, jako filary.

Sposób konstrukcji może być przeprowadzony dwojako, zależnie od tego, czy jako tworzącą przyjmiemy łęk, równy, połowie odstępu 2 fdarów, cz rżącą przyjmiemy łęk nad połową odstępu filarów w kierunku przekątni. W pierwszym wypadku, przyjmując łęk, obracający się około osi pionowej, równy połowie odstępu filarów, otrzymamy formę sklepienia, przedstawioną na rys. 5 55 i 555 a. Każdy z punktów łęku przez obrót będzie zakreślał w rzucie poziomym drogę kołową, rzut pionowy tej . drogi przedstawia się jako prosta, równoległa do osi X X.

1 ym sposobem przykryliśmy narazie tylko cześć pola, mającego być zaskle-pionem. Pozostałą część środkową przykrywa się w ten sposób iż pomiędzy łękami zakładamy plaski odcinek kuli o większym promieniu. Pozostałe zaś 4 trójkąty sfery-przykrywa się podobnym odcinkiem bani o większym promieniu, który pospolicie nazywamy kapką (kapki te, są to powierzchnie, zbliżone do sklepienia żagłastego).

W takiem sklepieniu szwy wsporne będą powierzchniami stożkowemi, których wierzchołki będą leżały na osi pionowej w punktach Oi, ( 2y O3, zaś szwy przy-czelne będą leżały w płaszczyznach pionowych, przechodzących przez oś każdego filara. Układ warstw ciosów przedstawia nam wspomniany wyżej rys. 555. Bardzo często ‘kle-

na pola mniejsze lub większe, laski te zbiegają się w nasadzie i rozchodzą ze środkowego punktu to jest filara i dają nam wrażenie drzewa palmowego, skąd też ich nazwa

też jako two-

czne

pienie takie jest podzielone zapomocą lasek

pochodzi. Lharakterystycznem jest że na podniebieniu sklepienia szwy przyczelne ograniczają klińce w taki sposób, że

na podniebieniu

grzbiecie wężs/e (wprost odwrotnie, jak przy sklepieniach dotych-omawianych). Wynikałoby z tego, że kamień taki powinien wypaść, gdyby nie ta okoliczność, że szwy wsporne, prostopadłe do podniebienia, dają tym klir.com

są one szersze, a na czas

ograniczenie 2-ma powierzchniami stożkowemi, które zbiegają się na obwodzie koła S, zakreś

lonego promieniem R. Skutkiem tego klińce mąją u podniebienia szerokość „a“ w grzbie-

cie zaś b, przyczem b jest większe od a.

Drugi sposób wykonania tego sklepienia polega na tem założeniu, że obracający się około osi pionowej łęk, jest zakreślony połową przekątni, a odpowiedni jego odcinek stanowi lęk czołowy danego pola, rys. 556.

rzucie

Przez założenie 4-c'i takich łęków w osiach 4 ch narożnych slupów, spowodujemy przenikanie się tych powierzchni w linjach AOB i COD.Wykreślenie poszczególnych punktów tego przenikania da się z łatwością przeprowadzić, przyjmując punkty 1,2,3 i odrzutowując punkty przebicia, zapomocą przekroju płaszczyznami poziomemi, które w rzucie poziomym przedstawiają się jako współśrodkowe koła 1.1, 2.2, 3.3; w zaś pionowym przedstawiają się jako proste, równoległe do X X. Układ warstw będzie tu analogiczny do poprzedniego przykładu, odpadną dodatkowe kapki, a środek będzie wypełniony jednolitą powierzchnią sklepienia, zbliżonego do płaskiego sklepienia klasztornego. Rusztowanie do wykonania tego rodzaju sklepienia przedstawia nam rysunek 557.

SKLEPIENIE GWIAZDOWE.

Główną cechą charakterystyczną tych sklepień jest to, że żebra kamienne występują z podniebienia. Zebra, rozm tieie zresztą profilowane, są wykonane z podłużnych bloków kamiennych, czyli t. zw łask i. tworzą w całości organiczny ustrój, dźwigający, którego rzut poziomy jest gwiazdą proste!'ci;ną przestrz< ń pomiędzy laskami wypełniają płasl ie sklepionka, zwane kapkami. Każde z tych żeber przedstawia w rzucie poziomym ślad poziomy płaszczyzny pionowej, w której leża dotyczące żebra. Rozmaite sposoby rozkładu tych żeber przedstawiają nam rys. 553—553. Zebra te, przy bardzo skomplikowanych gwiazdach, mogą się rozpadać na żebra główne i drugorzędne, tualnie nawet i trzeciorzędne, a wtedy rozczłonk wanie profilu musi być w ten sposób przeprowadzone, ażeby profil drugo lub trzeciorzędny stanowił cząstkę profilu głównego. Wzajemną zależność tych :>r< filów przedstawia rys. 564.

Wszystkie żebra muszą być tak kształtowane, by w swoim kształcie miały odpowiednie wycięcie dla oparci t w y sklep ki międzyżebrowej, którą zwykle wykonuje się z cegły w formie tak zwanej kapki. Jest to płaskie sklepionko, pośrednie między sklepieniem żaglastem, a kolebką odcinkową.

Konstrukcja sklepień gwiazdowych odnosi się zatem przedewszystkiem, wet wyłącznie, do skonstruowania żeber, to jest rozłożenia ich w rzucie poziomym, narysowania ich rzeczywistego kształtu i wielkości każdego elementu poszczególnych lasek, czyli tych profilowanych żeber.

W ukształtowaniu pionowem żeber można przyjąć trzy rodzaje żeber na połaciach znanych nam już sklepień.

Mogą one zatem być zastosowane: a) na podniebieniu powierzchni sklepienia krzyżowego; b). na podniebieniu sklepienia wachlarzowego, lub drugiego typu; c). na podniebieniu sklepienia żagiełkowego, a.) Sklepie nie gwiazdowe na kreślenie żeber przedstawia rys 565. Jest ono

sposób, że poszczególne punkty 1, 2, 3, 4, 5 i 6, z rzutu poziomego odnosimy do

ewen-

a na-

rozmieszczema

pierwszego

sklep i e n i u krzyżów em. Wy-przeprowadzone

W rzucie pionowym w ten

rzu-

tu pionowego na ćwiartki sklepienia

rzuty pionowe odpowiednich tworzących I, 1 I, i ! :    dotyczącej

Wykreśliwszy w rzucie pionowym całkowity układ żeber, możemy z łatwością odnaleźć kształt i wielkość poszczególnych lasek, wykonując kład.

Linja D° 0° jest na rys 555 tym kładem i od tej iinji należy odciąć przyjęty profil żebra, który zazwyczaj będzie się składać z elementów, o długości zależnej od materjału, jak.m rozporządzamy.

kształt buksztelu drewnianego,

i-ównocześnie dolna linja profilu określi nam który nam bęclz e potrzebny do ułożenia takich lasek w przestrzeni, mającej być zaskle-

pioną

b.} O w i a z d a jest z a ł o

na na sklepieniu wachlarzowera, rys. 56 \ W t\ m wypadku sprawa konstrukcji żeber o tyle się ułatwia, że żebra 1, 11 1 1. IV. będą jednakowe, gdvż leżą w pionowych przekrojach na powierzchni obrotowej; żebra drugiej serji V. VI, Vil, VI I, z tego samego powodu bę ’ą również jednakowe; wreszcie to samo dotyczy trzeciej serji t. j. IX, X, XI, X!l. żoł a.

Dla wyszukania kształtu tych żeber, postąpimy arnik gicznie jak poprzednio to znaczy: będziemy odszukiwali położenia poszczególnych pumco w. obranych w rzucie poziomym, a to w ten sposób, że przez poszczgólne punkty : tu poziomego przeprowadzimy płaszczyznę poziom?, która w rzucie poziomym przed- <wia się nam w przekroju z powierzchnią obrotową jeko koło, zaś w rzucie pionowym ko prosta równoległa do osi XX. Odrzutowując poszczególne punkty z rzutu poziomego na tę prostą, otrzymamy ich rzuty pionowe.

Postępując tym sposobem ze wszystkimi charaktery cznymi punktami gwiazdy, otrzymamy widok poszczególnych żeber w rzucie pionowym Wykonując następnie kład w rzucie poziomym, analogicznie jak poprzednio, znajdziemy rzeczywisty kształt i wielkość poszczgólnych lasek. Wykonanie laski w kamieniu musi być ułożone na obpowied-nich buksztelach, a pomiędzy niemi wykonujemy kapki podobnie jak w poprzednim sposobie wykonania.

c.) Wszystkie żebra rozkład n i u żagielkowem. W tym razie

amy na bani albo skl

e p i e -

ie rozumie się samo przez się, że rzeczywista wielkość i kształt będą bardzo łatwe do odszukania każde bowiem żebro będzie częścią przekroju bani, zatem będzie kołem, którego promień z łatwością z rzutu poziomego da się oznaczyć, rys. 567. przez przedłużenie śladu poziomego płaszczyzny, na której leży żebro gwiazdy do przecięcia się z kołem bani nasadowe¹, w punktach f, g.

co na

rys. 567 widzimy

mu

Wykonując kład tego przekroju, bierzemy odcinek łuku, odpowiadający szukane-żebru c° d°, otrzymujemy rzezywisty kształt i wielkość żebra i wedle niego kształtujemy żebro kamienne i odpowiedni buksztel dla osadzenia żeber.

Dla narysowania widoku pionowego żeber, wykreślamy szereg płaszczyzn poziomych 1, 11, ...V i odszukujemy ich przekrojów z banią nasadową. Rzuty poziome tych przekrojów przedstawiają się jako koła, rzuty pionowe jako proste, a poszczególne punkty odrzucone do rzutu pionowt go i kolt jno połączone dają nam widok rzutu pionowego żeber.

Po wykonaniu i ułożeniu żeber na odpowiednich buksztelach, pozostają poi które wysklepiamy kapkami ceglanemi podobnie jak w poprzednim wypadku.

Sklepienia

s i a t k o w e. Różnią się one od sklepień gwiazdowych jedynie

tem, że są założone na kolebce. Rzut poziomy takich sklepień przedstawia się jak szereg lasek, równolegle biegnących w płaszczyznach skośnych i krzyżujących się wzajemnie. Pola pomiędzy żebrami mogą Oyć wykonane jako elementy kolebki, na której jest założona siatka, albo też mogą być zasklepione kapkami, podobnie jak przy sklepie

niach gwiazdowych, rys 5b8.

Wykreślenie lasek (żeber) będzie bardzo łatwe, gdyż trzeba będzie wykreślić tylko przekrój kolebki płaszczyzną, przechodzącą przez dotyczące żebra. Najczęściej żebra są równoległe a tem samem znaleziony wykres jednego żebra służy nam do wszystkich żeber.

Dla ułożenia takiego sklepienia muszą być. wykonane prawidła czyli buksz-tele, na których wykonane żebra muszą być ułożone i dopiero następnie wykonane wy-sklepki.

Sposób wykonania sklepień gwiazdowych, czy siatkowych, przedstawiają rys. 569—572. Bardzo często na skrzyżowani j żeber używa się pojedynczego bloku, w który wszystkie profile się wtapiają. Blok taki, czyli tak zwany klucz, jest wykonany ozdobnie w profilowaniu, albo też jest ornamentalnie lub figuralnie ozdobiony.

Sklepienie kryształowe albo celkowe. Zastosowane ono było w epoce stylu gotyckiego w Polsce i dlatego też przykłady tych sklepień spotykamy w Gdańsku, Toruniu, Wilnie, Krakowie i t. d. Jako przykład podajemy na rys. 573 sklepienie krużganku Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie.

mo

Oarakterystycznem jest, że sklepienie to jest wynikiem wydoskonalonej techniki wykonania samego sklepienia, a nie teorytycznego założenia. Jak rys. 574 wskazuje, technika polega na tem, że na buksztelu, czyli prawidle, układamy pierwsze cegły narożem, wspierając je na buksztelach i odchylając lice wozówki i główki o od poziomu, dostaniemy zatem wzdłuż żebra 1 in j ę żebrową, utworzoną przez dwie połacie, odchylające się od siebie pod kątem prostym. W sklepieniu tym, rys. 573, za-' łożone są buksztele w ten sposób, że biegną w kierunkach a--b, b —c, d — e i d—f. Ponieważ wysokość punktu b i d musi być jednakowa, zatem kształt tego buksztelu należy tak przyjąć, ażeby linja krzywa miała punkty b° i du w jednej wysokości. Linja ta że być zupełnie dowolnie przyjęta, albo też wykreślona jako linja koszowa z dwóch środków Si i So Drugie buksztele, które są częścią pierwszego buksztelu, są ustawione w linjach a — d, d — c, e — b, b — f. Ten sposób założenia rusztowania, przy zastosowaniu wyżej wspomnianego sposobu układania cegieł, powoduje, iż w każ-dem polu, ograniczonem przez buksztele, będą się przecinały połacie w ten sposób, że pole będzie ograniczone rodzajem sferycznego ostrosłupa lub sklepienia klasztornego.

rze

nam

Jest to zatem rodzaj sklepień gwiazdowych; wgłębione pola zastępują tu kapki sklepień gwiazdowych i o ile tamte były bardzo płaskiemi sklepionkami o charakte-kolebki lub sklepienia żaglastago, te skutkiem głębokiego wnikania w głąb tła, dają szereg powierzchni o bardzo różnych nachyleniach, a przy oświetleniu bardzo silnie się cieniują i dają nam wrażenie kryształu. Układ warstw ceglanych w widoku od dołu przedstawia nam rys. 575.

w sklepieniach. O ile w wyko na nem sklepieniu zachodzi

kształt tego otworu, na! ży go o*

Otwory

potrzeba pozostawienia otworów, to bez względu na graniczyć łękami

my

formie pierścienia, wykona-

wzmocmeme w

I?

tr

Sposób tego ograniczenia będzie zależny od kształtu tego otworu, t. j. będzie kołem, prostokątem i t. p. i od rodzaju sklepienia i miejsca, w którem ten otwór ma być założony. Kilka przykładów wyk*. snia tych otworów przedstawiają do 78, gdzie w sklepieniu kolebkowem zastosowany jest otwór okrągły i kwadratowy; tak .e ten sam wypadek przedstawiony dla sklepienia krzyżowego. We wszystkich wypadkach obramowanie otworu jest wzmocnione zgrubieniem sklepienia przez założenie odpowiednich łęków.

nam

rys. 576

SKLEPIENIA LUNETOWE, CZYLI LUNETY.

Lunety nie stanowią specjalnego rodzaju sklepień, do wykonania lunet stosuje się znane nam już dotychczas rodzaje sklepień.

Lunety są to małe sklepienia, zakładane zazwyczaj w tych wypadkach, gdy chodzi nam o przerwanie i podniesienie powierzchni sklepienia o pewną wysokość w tym ' ceiu aby odsłonić ścianę pionową, a po największej części umożliwić dopływ światła ^ z okna, w tej pionowej ścianie założonego.

Dla wytworzenia łączności pomiędzy ścianą pionową, a sklepieniem głównem, trzeba będzie założyć sklepienie zazwyczaj o niewielkiej rozpiętości, któreby nam tę wol-ną przestrzeń przykryło.

Schematyczne przedstawienie lunety podaje rysunek 57P. Jako lunety, naj-• częściej zastosowują do wykonania sklepienia kolebkowe poziome i skośne lub stożko-we. W obu wypadkach, t zn. tak przy kolebce skośnej jak i stożku, przyjmujemy ich przekrój pionowy jako koło. Wreszcie może być również zastosowane sklepienie kuliste, którego mały wycinek przykrywa przestrzeń między ścianą pionową, a sklepieniem głów-

Podane rysunki, a to rys. 580 przedstawia zastosowanie kolebki poziomej do ja wykonania lunety; rys. 581 przedstawia zastosowanie sklepienia stożkowego o przekrojach pionowych 1, 11, 111, IV kołowych; wreszcie rys. 532 przedstawia nam część bani jako lunetę.

Dla wykreślenia we wszystkich tych wypadkach linji przenikania lunety ze ^sklepieniem, należy przyjmować płaszczyznę pionową i odszukiwać jej przekroju ze sklepieniem głównem i lunetowem, a punkty przecięcia się obu tych przekrojów, będą nam wyznaczały linje przenikania lunety ze sklepieniem głównem. Przy nieco większych rozpiętoś-ciach lunety, dla dania należytej podstawy i oparcia dla lunety, należy wzdłuż linji przenikania sklepienia głównego i lunety założyć ńego jako łęk, tak jak to opisano poprzednio, przy wykonaniu otworów w sklepieniach.

Praktyczne zastosowanie lunety widzimy często w oknach piwnicznych. Kształt i sposób założenia tej lunety będzie zależał od poziomu przyległego terenu i tu są dwie możliwości: 1) założenie okna piwnicznego nad terenem, względnie 2) pod poziomera terenu.

Przykłady rozwiązania przedstawiają nam podane rysunki i tak na rys. 583 okno piwnic zse jest nad terenem, skośna luneta opierając się o łęk obejmujący otwór w sklepieniu głównem, dźwiga na sobie partję muru a b c d. Ażeby jednak górne partje muru nie wywierały zbyt wielkiego nacisku, założony jest łęk odciążający. Luneta w tym

wypadku założona jest jako skośna kolebka odcinkowa.

Na rys. 584 jest podobny przykład, z tą tylko różnicą, ie kolebka lunety jest stożkowa, Na rys. 585 jest luneta obniżona, a w grubości muru parapetu okiennego jest vTykonany szacht pionowy, umożliwiający dopływ światła. Wreszcie na rys. 586 jest przedstawiony wypadek, w którym okno piwniczne założone jest pot), poziomem terenu, a dla umożliwienia dopływu światła, wykonany jest szacht (zagłębienie), przykryty w poziomie terenu szkłem dla wprowadzenia światła do piwnicy. Ten sposób rozwiązania musi być zastosowany w tych wypadkach, gdy okna piwnicznego nie możemy założyć ponad terenem, jak to bardzo często zdarza się przy sklepach,

Oznaczenie sklepień w rzucie poziomym. Dla przejrzystości rzutów poziomych jest koniecznem w najprostszy sposób oznaczyć w rzucie poziomym rodzaj sklepienia, które przykrywa daną przestrzeń. Oznaczenia te podane są na rysunkach 587—600, przyczem przy każdym rysunku podano jaki rodzaj sklepienia oznacza.

Dachy.

Trzeci rodzaj konstrukcji, ograniczającej przestrzeń z góry stanowią dachy. Są one najistotniejszą częścią składową budynku, gdyż niejednokrotnie są budynki, w których dach stanowi przeważającą część budowy. Najlepiej ilustruje ważność tej konstrukcji w budynku określenie codziennego życia, używając, zwrotu „mieć dach nad głową*.

Kształt i rodzaj dachu zależy- 1 ) od warunków atmosferycznych danego kraju. 2) od materjału, z jakiego dach sporządzamy, i należy tu rozważyć dwa momenty: a) ro. dzaj materjału, służącego do pokrycia dachowego, b) sposób, w jaki stworzymy właściwą konstrukcję, czyli tsk zwany więzar, względnie więzbę dachową, która będzie dźwigała pokrycie.

W naszych warunkach klimatycznych, gdzie ilość opadów, szczególnie śniegowych, jest znaczniejsza, połacie dachowe są silnie nachylone, a to z tej przyczyny, by śnieg mógł się sam z nich zsuwać. W krajach bardziej na północ położonych, dachy są bardziej strome, w krajach zaś południowych bardziej płaskie, w krajach podzwrotnikowych dachów niema zupełnie, a strop ostatniego piętra pełni równocześnie funkcję da

chu.

Nachylenie dachu wśród tych samych warunków klimatycznych, będzie zależne od rodzaju materjału, z jakiego sporządzone jest pokrycie i tak; czem trwalszy jest materjał, tein pochylenie połaci dachowych będzie mniejsze i naodwrót.

Określając rozpiętość dachu przez „r“, wysokość grzbietu przez „w“, możemy to ustosunkowanie wysokości do rozpiętości wyrazić w formie uN rakowej w : r i wtedy

Budownictwo ogólne.

na

W każdym dachu rozróżniamy wiązanie dachowe i jego pokrycie. Pokrycie samo w sobie jest tu najistotniejszą częścią, o którą chodzi nam w dachu; ono wytwarza te połacie, przez złożenie poszczególnych elementów (gontów, dachówek, arkuszów blachy i t. p.) . Ażeby jednak te elementy przykrycia mogły • się w tej płaszczyźnie utrzymać, musimy wpierw stworzyć konstrukcję dźwigającą, złożoną z pewnej ilości, oraz wedle pewnych zasad ułożonych w£i ę z a r ó w, które w całości sw ego ustroju bywamy j; w i ę z b ą da ckh[o w ą.j,

Dla dalszego omówienia konstrukcyj dachowych, konieczną jest rzeczą ustalenie nazw i określeń, któremi się będziemy posługiwali. Na danym przykładzie zarysu poziomego jakiegoś dachu, rys. 601. przyjęto, że połacie dachowe nachylone są do poziomu pod równemi kątami, wytwarzają układ płaszczyzn, przedstawiony na tym rysunku. Krawędzie przecięcia się tych płaszczyzn z poziomem nazywamy okapem (b, b), krawędzie przecięcia się płaszczyzn, których ślady poziome (t.j. okapy) są'do siebie równoległe, przecinają się w pewnej wysokości, zależnej od rozstawienia czyli odstępu tych śladów, w linjach poziomych a a‘, a a‘, które to krawędzie nazywamy grzbietami. Krawędzie płaszczyzn, których ślady nie są równoległe, przecinają się w krawędziach, połowiących w rzucie poziomym kąt, zawarty między śladami poziomemi płaszczyzn. Krawędzie te nazywamy narożami lub koszami, zależnie od tego czy sąsiadujące okapy tworzą kąt wypukły (naroża), czy też wklęsły (kosze). Naroża, występujące tylko częściowo z połaci, zresztą gubiące się w połaci a, a, nazywamy narożami z g u b-nemi. O ile zakończenie dachu stanowi mur lub ściana, określamy je jako szczytowe.

na przyległe mury. Układ płaszczyzn w tych wypadkach musi być taki, aby w żadnym wypadku woda nie spływała z połaci na mur, co najwyżej może woda płynąć w połaci dachu równolegle do mary, a najlepiej gdy płynie od m u r u. Zadanie to, przedstawione na rys. 602, roz wiązujemy w ten sposób, że zakładamy płaszczyznę pomocniczą E E, której ślad będzie prostopadły do kierunku danego muru. Siad płaszczyzny dachowej OO, po której woda spływa, tworzy ze śladem płaszczyzny pomocniczej kąt a, a krawędź przecięcia AF będzie w tym wypadku „koszem". Na płaszczyźnie pomocniczej, ograniczonej literami AFD, woda płynie równolegle do muru.

Układ płaszczyzn dachowych nad danym, rzutem poziomym może być roz maicie przeprowadzony, zależnie od tego, czy jest możliwość odprowadzenia wody ze wszystk ch stron budynku, czy też z jednej lub dwóch, stąd też wygląd zewnętrznego u-kształto-Ara da dachu może bv-ć rozmaity. Rozmaite formy dachów i ich określenia podoją zamieszczone rysunki ' i tak; 1) r ~. 603 przedstawia nam dach jednospadkow

przy kryciu: słomą lub trzciną „w“ równa się 0’5 — 0*6 r (rozpiętości), gontami dachówką łupkiem

blachą cynkową * żelazną „ miedzianą cementem drzewnym i asfaltem

0-3 — 0-5 r

0-3-0 5 r 0-2 — 0-3 r

0-1 - 0-2 r

„    0-04 — 0 05 r

Przy kształtowaniu dachów musimy mieć wzgląd

czyli pulpitowy i tutaj jest okap i grzbiet, a ścianka biegnąca wzdłuż grzbietu tworzy tak zwaną ściankę pulpitową.

2)    Dach dwu spadkow.y, dwuokapowy, przedstawiono na rys. 604. W kierunku swej długości ograniczony jest on dwoma murami szczytowymi, które mogą wystawać ponad dach, lub też kryć się pod połacią dachową.

3)    Dach czterospadkowy (czterookapowy, lub z niemiecka walmo-

wy) ma cztery okapy, grzbiet i cztery naroża, przedstawiony na rys. 605.    -

4)    Dach z półszczytem dolnym rys. 605 a; 5) dach z półszczytem górnym na rys. 606 b; ewentualnie kombinacja obu poprzednich ukształtowali przedstawiona na rys. 607.

6) Dach namiotowy,' założony nad umiarowym wielobokiem rys. 608^ a charakterystyczny tern. że grzbiet jego jest punktem.

8)    Dach stożkowy jest właściwie tylko odmianą dachu namiotowego założonego na kole, rys. 608 b.

9)    Dach mansardowy, w którym w. miejsce jednej połaci wprowadzone są dwie połacie, rys. 609 a i b, stosowany w 17-tym wieku przez architekta Mansarda.

• 10) Dachy łukowe, rys. 610 a i b.

11)    Dachy kopułowe, charakterystyczne tern, że połacie są powierzchniami, a naroża krzywemi, rys. 611.

12)    Dachy baniaste, rys. 612, założone na kole lub też elipsie.

13)    Dach wieżowy, charakterystyczny swoją wybitną wysokością 3—5 razy większą, aniżeli szerokość rys. 613 a, b.

14> Dach schodkowy, stosowany prawie wyłącznie w budynkach warsta-towych i fabrycznych, rys. 614, składa się z szeregu dachów dwuspadkowych, których połacie jedne są więcej, a drugie mniej nachylone do poziomu, a w grzbiecie tworzą w przybliżeniu kąt prosty. Zazwyczaj połać o większem nachyleniu jest oszklona i zwrócona ku północy, celem wprowadzenia łagodnego i pozproszo ;o światła. Połacie . mniej pochyłe są kryte materjałem nieprzeźroczystym.

Pomiędzy tak skonstruowanym dachem zakłada się rynny, które odprowadzają wodę na zewnątrz, o ile szerokość s — f nie jest zbyt wielka, w przeciwnym razie przeprowadza się rury spadowe przez środek budyku tak, że woda z rynny temi’ rurami przeprowadzona jest do kanałów, położonych w pewnej głębokości pcd posadzką fabryki.

KONSTRUKCJA DACHÓW.

Typy więzarów. Określiliśmy poprzednio, że ustrój belek, którego zadaniem jest dźwiganie pokrycia dachowego, n:a nazwę uięzby dachowej, a składa się z szeregu więzarów, które rozmieszczone w pewnych odstępach, pełnią funkcję dźwigania, przenosząc ciężar całej konstrukcji na mury. albo na filary, na których same spoczywają. Chcąc zatem dojść do poznania więzby dachowej, musimy kolejno przejść rozmaite typy więzarów i poznać zasady, ni jakich ich konstrukcja się opiera.

Dla rozpatrywana konstrukcji dachowe: p; y/jmijmy dach dwuspadkowy nad rzutem poziomym pr«stokątnym. Najprostszy ustrój w- . iru dachowego przedstawia nam rys. 615, w którym pozioma belka stanowi tram dwie belki ukośne, zwane krokwiami, u dołu wpuszczone w ten tram, u góry zaś wspierają się o siebie, a połączo-

ne na zwidłowanie lub na nakładkę. Rzut poziomy przedstawia nam układ szeregu takich więzarów, których odstęp w przybliżeniu wynosi około 1 m.

Szczegóły połączeń krokwi z tramami przedstawiono na rys. 616 a — d. Rozwiązujemy zadanie zależnie od tego, czy krokietv dochodzi tylko do tramu, rys. 616 a, b, albo też przechodzi poza tramy i wytwarza nam mniej lub więcej wystający okap. Więzar taki spoczywa na murze za pośrednictwem ławy, której zadaniem jest przeniesienie ciężaru na większą powierzchnię. Tram z ławą połączony jest na wrąb. Więzar taki może być użyty do rozpiętości około 6 m, a to z tego powodu, że długość krokwi od oparcia dolnego do górnego wynosi około 4 m, a wymiary krokwi są zazwyczaj tak dobrane, że przy wolnej długości 4 m, są dość silne do dźwigania pokrycia dachowego. Zwykłe wymiary krokwi są od QX15—15xî8, a zastosowanie mniejszego łub większego wymiaru przekroju krokwi, zależeć będzie z jednej strony od rozpiętości większej lub mniejszej od 4 rr, oraz z drugiej strony od ciężaru pokrycia ( np. blachą jako lekkiego, dachówką jako ciężkiego pokrycia).

l en sposób k • . ukcji wymagałby oddzielnych tramów dachowych dla każdego więzar u, ponieważ po.i ' he n jest już zązw/ozaj konstrukcja stropowa, przeto b/łyb/ dwie warstwy tramów: do los stropowe, górne dachowe. Ten sposób konstruowania byłby niepotrzebnem marnowaniem materjału i z tego powoda używa się pojedynczych tramów’, spełniających ob lwia funkcje równocześnie, to znaczy krokwie są wpuszczone w tramy stropowe.

Ujemna strona tego rodzaju konstrukcji zaznacza się szczególnie w razie pożaru, powstałego wewnątrz, bo wtedy przez wspólność tramu przenosi się ogień do konstrukcji dachu, a także w razie pożaru dachu, przenosi się oc ień za pośrednictwem wspólnego tramu do stropu, a tern samem do ub/ikacyj budynku. Ten wzgląd spowodował, że w dalszym rozwoju konstrukcji, dla zwykłego bezpieczeństwa ogniowego, szczególnie w tych wypadkach, gdzie pokrycie dachowe nie było ogniotrwałe (jak np. słoma lub gont), starano się o utworzenie konstrukcji dachowej, niezależnej od stropu, jednak z pewną oszczędnością materjału.

Jak już z poprzedniego rys. 615 wynikało, ciężar przykrycia dachu i ciężar własnej konstrukcji, działają jako siły skośne P. które rozkład iją się u dołu na pionowe, przeniesione przez ławę na mur i poziome, które rozciągają tramy. Tram zatem znosi ciągnienia poziome.

Ponieważ siła pozioma nie jest tak wielka, ażeby do jej zrównoważenia potrzebne były tramy w każdym więzarze, przeto w tern następnem stadjum rozwoju konstrukcji, przedstawionem na rys. 617 a, tramy przychodzą co cztery pola, tj. w odstępach mniej więcej 4 m. Z poprzednio zastosowanych tramów pozostają tylko końce, tak zwane p o d s t o p k i, które jednym końcem wspierają się na ławie, drugim zaś wpuszczono są d o wymian u, biegnącego pomiędzy tramami. '

W ten sposób odpadły tramy środkowe, a w miejsce jednakowych więzarów powstały więzary główne, posiadające w swym ustroju tram, którego zadaniem jest zniesienie parcia poziomego z całego pola. Ponadto pozostają więzary puste, które mają tylko parę krokwi, opartych o podstopki.

Drugie stadjum rozwoju tej konstrukcji dachowej polega na udoskonaleniu i wprowadzeniu dalszych oszczędności materjału i robocizny. Jakkolwiek w poprzednim przykładzie oszczędziliśmy na materjałe, to jednak łączenie wymianu z tr mami, podsto-

pek z wymianami n* nakładkę w jaskółczy ogon wymaga wiele pracy. Dlatego też ko-niecznem jest stworzenie innego rodzaju podparcia dla krokwi więzarów pustych, polegające na zastosowaniu tak zwanej płatwi dolnej, rys. 61S. Jestto belka pozioma, ułożona na tramie i połączona z nim na wrąb; belka ta, biegnąc od jednego do drugiego tramu, którego odstęp wynosi około 4 m, stanowi sama w sobie podparcie dla krekwi więzarów pustych.

Płatew dolna zastępuje nam podstopki, przenosi ciężar krokwi więzarów pustych i przenosi go na tram, który równoczenie, podobnie jak przy poprzednim ustroju, znosi parcie poziome całego ustroju.

Stosując w praktyce ten sposób rozwiązania, oszczędzamy znacznie na mater-jal^ i robociźnie, gdyż wyrobienie zacięć w platwi jest o wiele prostsze, aniżeli wykonywanie wymianu i podstopków. Szczegół połączenia płatwi z tramami i krokwiami przadstawia nam rys. 619.    *

założenie

nam na

rn o-

zwa-

Kształtowanie dolnego szczegółu dachu może być zmienione przez zastosowanie p rzepu stn.icy, która łagodzi spadek dachu i dozwala większego okapu. W tych wypadkach, gdzie w każdym więzarze wychodzą bądź tramy, bądź też podstopki, przepustnica opiera 'się o krokiew i koniec tramu względnie ped-stopkę, rys. 620 a, b. W tych zaś razach, gdzie użyte są dla podtrzymania krokwi płatwie dolne dla po Jparcia przepastnie,^użyjemy krokwi w jednym końcu, drugi zaś koniec przepustnicy oprzemy na małej płatewce. Dźwiga ona tylko nieznaczny ciężar, i taką małą platewkę, w odróżnieniu od platwi, nazywamy podpłatewką, rys. 621 a, b. Narazie omówiliśmy konstrukcję dachową o małej rozpiętości. W ra:ie, gdy rozpiętość jest większa, to długość krokwi również wzrasta; o ile ten wzrost jest nieznaczny, żerny zmniejszyć wolną długość krokwi, przez zastosowanie belki poziomej, tak nego buntu, grzędy, jętki, k o g u t n ; k a. jętka taka musi być dodana w każdym więzarze, tak w pełnym jakoteż i pustym. Połączenie jej z krokwiami na nakłabkę w jaskółczy ogon kryty przedstawia rys. 622 a, b. Ten rodzaj konstrucji może być użyty wtedy, gdy długość krokwi wynosi około 5 m.

mur

Dachy o konstrukcji stolcowej. W miarę wzrastania rozpiętości dachu, a tern samem przedłużenia się krokwi, zmienia się zazwyczaj układ rzutu poziomego budynku, to znaczy w miejsce dwóch murów zewnętrznych wchodzi trzeci środkowy, a wtedy konstrukcję dachową przystosowuje się do rozkładu murów w ten sposób, że część ciężaru dachu przenosi się na mur środkowy, rys. 62X Przez dodanie podciągu, t. j. belki poziomej, wspartej na słupach, opierających się na tramie, wytworzy się rodzaj ściany podpierającej, na której będą spoczywały jętki czyli kogut-niki wszystkich więzarów, tak pełnych jak i pustych, a wtedy ciężar dachu przenosi się na mur, jak to przedstawia rys. 623. Ponieważ połączenie słupa z podciągiem nie byłoby dość usztywnione, przeto d'a związania układu w trójkąty zastosowane są tu miecze, które wzajemne położenie podciągu i słupa ustalają.

nytn i

akcję w punkcie środkowym, jak to strzałkami na osiowego przecięcia się sił, dlatego też nowszy sposób konstruowania, ’ przedstawiony na rys. 6 24, podnosi tę belkę do grzbietu dachu i tą drogą dostajemy należyte’oparcie i bezpośrednie przeniesienie sił na tramy Jest to zatem nic innego, jak zastosowanie

Opisana konstrukcja jest starszym sposobem konstruowania dachów niezgop-dzisiejszem pojęciem statycznem, bowiem ciśnienia na końcach jętki znajdują re-

rysunku uwidoczniono. Brak tu zatem

płatwi w grzbiecie, płatew grzbietowa, podobnie jak ją poprzednio zastosowano, na do

le j ko płatew dolna.

Dla lepszego związania mogą być zastosowane pod płatwią kleszcze, łączące

w więzar.e głównym obie krokwie i ustalające położenie płatwi, co szczegółowym rysunkiem przedstawiono na rys. 624. Ten rodzaj konstrukcji nazywamy dachem o stolcu pojedy ncz m.

DACHY O STOLCU STOJĄCYM PODWÓJNYM.

W miarę zwiększania się rozpiętości dachu, stosuje się poznane już stolce w ten sposób, że zamiast jednego stosujemy dwa. stolce, jak to podano na rys 62^ Odstęp płatwi dolnej od śroHowej, mierzony w kierunku połaci dachowej, powinien wynosić około 4 m, przy zwykłych wymiaiach krokwi 9 X 15 — 12~X !•>.

Dla lepszego usztywnienia i związania płatwi ze slupami używa się mieczów o wymiarach 15 X 13, zaś dli związania obu stolców używane są pojedy ncze jętki o wymiarach 51 X 13 lub też j: o Jwójne jętki, czyli tak zwane kleszcze, o wymiarach 2(9X1 5). Pod względem konstrukcji bardzo dobre rozwiązanie tego szczegółu przedstawia rys. 623 a, b, gdzie płatew, krokiew, słupy, miecze i kleszcze połączone są jednym węzłem, przedstawionym v/ trzech rzutach. Węzeł w ten sposób skonstruowany byl stosowany przez Moliera (1840). Zaletą tego rodzaju rozwiązania jest bardzo silne ujęcie płatwi, która się nie może skręcić (rzucić b.

W zwykłych wypadkach, dla lepszego związania krokwi z płatwią, używa się klamer krzyżowych, które jednym końcem wbijamy w krokiew, drugim zaś w płatew i tym sposobem ustalamy ich położenie i zabezpieczamy od zervyania dachu przez wiatr od spodu, co szczególniej 'przy otwartych szopach jest bardzo ważne. Rys. 62 7 przedstawia starszą kontrakcję, d ziś nieaż/waią, gdzie jętki dane są nad płatwiami, co ma praktyczne zastosowanie i dziś prz/ pokojach, zakialin/ch w itTychi, a wted/ jętki są w każdym więzarze, t. j. co 1 m, i są zarazem tramimi strop a.vymi.

DACH O STOLCU PODWÓJNYM ZE ŚCIANKĄ

KOLANKOWĄ,

W wypadkach, gdy używamy do przykrycia takich m iterjałów, które znoszą małe pochylenia, przestrzeń strychowa wypada zbyt niska, a tern samem staje się nieużyteczną. Drugim powodem zakładania ścianki kolankowej są względy architektoniczne, a mianowicie założenie silniejszego gzymsu w większym odstępie od okien ostatniego piętra, jak to przedstawia rys. 628 litera A. Chcąc zatem w tych wypadkach zużytkować strych, musimy całą konstrukcję o pewną wysokość (zazwyczaj około 1*20— 1‘50 m) podnieść wyżej, a tem samem konstrukcję tak przeprowadzić, ażeby płatew dolna, która była poprzednio bezpośrednio na tramie, podniosła się o wysokość żądaną.

Zakładamy więc przy okapie stolec, to jest w więzarach głównych na tramach będą osadzone słupy, na których spoczną płatwie dolne, przytrzymane zapomo-cą kleszczy do słupa środkowego, ewentualnie do tramu, jak to przedstawia rys C23.

ten nowy przyścienny stolec zwie się ścianką kolankową. Mur zewnętrzny, ograniczający ściankę może być słabych rozmiarów, gdyż niczego nie dźwiga, 0"15 — OTO m.

We Wiedniu konstrukcja ścianki kolankowej jest o tyle ićżna, że płatew dolna spoczywa na kleszczach, a te wspierają się na murze, i w tym wypadku grubość tego muru wynosi 45 cm, rys. 629.

O ile chodzi o wzgląd architektoniczny, stosuje się ściankę kolankową tylko dla połaci frontowej, tylna zaś połać, od podwórza, jest zakończona w zwykły sposób, jak to przedstawia rys. 630.

Celem należytego usztywnienia konieczne jest stosowanie zastrzałów w połaciach, mających ściankę kolankową, inaczej nie otrzymalibyśmy w ustroju więzara połączeń na trójkąty, a tern samem nie zapewnilibyśmy całemu układowi sztywności.

DACHY O STOLCU STOJĄCYM POTRÓJNYM.

Idąc dalej po tej samej myśli, którą określiślimy przy dachach o stolcu podwójnym w wypadkach takich, gdy długość krokwi osiąga lub przekracza 8 m, stosujemy konstrukcję dachu t> stolcu stojącym potrójnym, przedstawionym na rys. 631,który co do sposobu konstruowania szczegółów nie wykazuje niczego nowego.

Tak samo dach o stolcu stojącym potrójnym ze ścianką kolankową podaje nam rys. 632, który przedstawia profil dachu głównego traktu Politechniki Lwowskiej.

W dzisiejszem zastosowaniu dachy o konstukcji stolców stojących są po naj- . większej części prawie wyłącznie używane. Z dawniejszych konstrukcyj, mających dziś tylko wyjątkowe zastosowanie, podajemy konstrukcję dachów o stolcu kozłowym, jakoteż dachy o stolcu leżącym, oraz jedną z jego odmian mianowicie dach o krokwiach głównych.

DACHY O STOLCU KOZŁOWYM.

Ten rodzaj konstrukcji wyróżnia się od zwykłego stolca tern, że położenie stolca jest zazwyczaj prostopadłe do połaci dachowej. Racjonalność tego rozwiązania polega na tern, że ciężar dachu przenosi się na tramy bliżej podparcia go murami środkowymi, a tern samem wymiary przekroju tramu mogą być słabsze.

Wygląd takiego więzaru przedstawia rys. 633. Jakkolwiek ten rodzaj konstrukcji nie znachodzi dziś częstszego zastosowania przy skomplikowanych więzbach, to jednak w pewnych wypadkach dziś jeszcze są jstolce kozłowe stosowane dodatkowo w ustroju profilu dachowego, jak to widzimy na rys. 634.

DACHY O STOLCU LEŻĄCYM PODWÓJNYM.

W porównaniu z poprzednio opisywanym dachem różnica polega na pochyleniu stolca ku środkowi dachu, a czasem nawet w położenie równeległe do krokwi.

Starszy sposób fej konstrukcji przedscawia rys. 635. Nowszy sposób kon-

- 88

struowania przedstawia nam rys. 636, w którym jest zastosowany węzeł Molerowski.

i Te dachy mogą być stosowane i w tych wypadkach, gdy używamy ścianki kolankowej, a przykład tej konstrukcji przedstawia nam rys. 637. W praktycznem zastosowaniu spotykamy się często-z kombinacjami omówionych typów. Jako jeden z [ rzy-kładów podamy na rysunku 638 dach o kombinacjach stolców leżących i stojących.

dach o krokwiach głównych.

*-

639.

Przy konstrukcji tego rodzaju mamy dwa rodzaje krokwi: krokiew właściwa i krokiew główna czyli dźwigajtca, która biegnie w położeniu równo-ległem. Charakterystycznern dla tego rodzaju więzaru jest to, że krokwie właściwe leżą wraz z tramami w jednej płaszczyźnie pionowej, natomiast krokwie główne przechodzą w płaszczyznach pochylonych, jak to oznaczono na rysunku 639, a wtedy jedna krokiew główna jest połączona od przodu na nakładkę w jaskółczy ogon z tramem, biegnie ku tyłowi i górnym końcem łączy się z tylną płaszczyzną krokwi właściwej przeciwległej połaci; druga krokiew główna chwyta tram od tyłu, biegnie skośnie ku przo-! / dov^i i chwyta krokiew właściwą przeciwległej połaci od przodu, co uwidoczniono w szczególe B. na rys. 639. W środku wysokości wypadnie zatem, że zarówno właściwe, jakoteż główne krokwie leżą prawie w jednej płaszczyźnie, a tern samem podwójne kleszcze mogą związać konstrukcję takiego więzaru w jedną Całość, szczegół A, rys

Płatew środkowa jest umieszczona pomiędzy obu krokwiami i podparta mieczem; dla zmniejszenia wolnej długości kleszczy dodane są miecze a, a. Szczegół wierzchołkowy, t. j. ułożenie płatwi grzbietowej, przedstawiono w szczególe B. i*ys. 639, a położenie platwi może być przeprowadzone w sposób dwojaki, jak to wprost z rysunku wynika. Zastosowanie tego rodzaju konstrukcji do dachu ze ścianką kolankową przedstawia nam rys.$640.

Ç DACHY O WIĄZANIU W 1 S Z Ą C £ -----

We wszystkich dotychczas omawianych więzarach dachowych przyjmowaliśmy, że trą m jest podparty murem środkowym.

Zdarzają się jednak wypadki, w których przy znaczniejszej rozpiętości i kil-kakrotnem podparciu krokwi, nie możemy ciężaru przenieść na środek tramu, gdyż o-piera się on tylko na murach zewnętrznych, a muru wewnętrznego niema.

W tych wypadkach musimy do konstrukcji więzaru zastosować wiązanie wiszące, omawiane poprzednio w pierwszej części.

Wiązania wiszące przy konstrukcji dachów stanowią' ustrój dźwigający całą kontsrukcję i mogą tu mieć zastosowanie wiązania wiszące pojedyncze, podwójne i potrójne.

I. Dachy o wiązaniu wiszącem pojedyncze m. Stary spo sób konstruowania takiego dachu przedstawiony na rys. 641. gdzie u szczytu słupa wi-

i \ szącego założono podciąg, na

którym wspierają się jętki każdego więzaru. Mamy tu nie-

89

korzystny rozkład sił i momenty zginające dla jętki.

Nowoczesny sposób konstruowania tego dachu przedstawiono na rys. 642 i 643. Polega on na terri, że zastrzały wiązania wiszącego przenoszą ciężar dachu na mury, a dodane kleszcze podwójne służą jako podparcie dla płatwi środkowej i związanie obu połaci dachu. Szczegóły tego wiązania przedstawia rys. 644 a, b. Przykłady dachu o wiązaniu wiszącem pojedynczem ze ścianką kolankową podaje rys. 645.

II.    Dach o więź arze wiszącym podwójnym. Jak już z samego określenia wynika, główną dźwigającą rolę w więzarze spełnia tu podwójne wiązanie wiszące, na którem — odpowiednio do wymagania konstrukcji dachowej - będą rozmieszczone płatwie w taki sposób, ażeby odstęp podparcia krokwi wynos i około 4 m.

W wypadkach gdyby odległość podparcia nie mogła być równą, rozmieszczamy odstępy płatwi w ten sposób, by odległość od płatwi dolnej do środkowej była większą, aniżeli od’środkowej do grzbietu.

--V'

krb-

Sposób konstruowania tego dachu może być rozmaity i tak na rys. 645 przedstawiono starszy sposób konstrukcji, w którym jętki wspierają się na płatwiach, u-mieszczonych na wierzchołku słupów wiszących wiązania; na rys. 647 przedstawiono nowszy sposób konstrukcji. Różnica polega na tern, że krokwie wspierają się na płatwiach bezpośrednio, a nie jak poprzednio za pośrednictwem jętek; unikamy bowitm niekorzÿit-* t nego działania momentu zginającego Dla lepszego utwierdzenia i związania połaci,! kwie w więzarach głównych łączymy kleszczami.

O ile chodziłoby o zastosowanie w tej konstrukcji ścianki kolankowej, to roz- ^ wiązanie tego zadania przedstawia nam rys. 648.

■4\

Czasami, gdy stosuje się konstrukcję stropu wspólną z dachową, wyzyskujemy wiązanie wiszące dachowe do równoczesnego dźwigania stropu. Wtedy słupy wiszące podtrzymują podciągi, a na podciągach wspierają się także i belki stropowe, jak to widać na rys. 649; oczywiście, że wówczas płatew dolna staje się zbędna, bo każda krokiew może być wpuszczona w tram stropowy.

III.    Dachy o wiązaniu wiszącem potrójne m. Część dźwigającą stanowi tu wiązanie wiszące potrójne, skonstruowane w znany już z poprzedniej części sposób, a na niem spoczywa konstrukcja dachowa, ściśle wedle pot.zęby dachu przeprowadzona. Przykład konstrukcji tego rodzaju dachu przedstawiono na rys. 650, ewentualnie przy zastosowaniu 3 wiązań pojedynczych do wiązania p trójnego z zastosowaniem ścianki kolankowej konstrukcję dachu przedstawia rys. 651. \Viązań poczwórny## i pięciokrotnych nie stosuje się w ustroju więzarów dachowych.

IV.    Dachy o wiązaniu /wiszącem bez stropu. W poprzednio omawianych dachach omawialiśmy ich konstrukcje pod tern założeniem, że poniżej dachu jest założony strop ostatniego piętra budynku.

w ma-

Są jednakże wypadki, szczególniej w budynkach podrzędniejszych jak gazynach, szopach, w których konstrukcja dachów jest widoczna od spodu i w których przestrzeń niższa pod dachem może być wyzyskana do przeprowadzenia belek konstrukcji dachowej.

Przykład takiego rozwiązania konstrukcji dachowej przedstawiają rys. 652 654. Cod3 szczegółów konstrukcyjnych, to niema nic szczególnego do zauważenia, chyba stosowanie bardzo daleko wysuniętych okapów. Prócz praktycznego stworzenia schowku pod daleko wysuniętym okapem, podpory tych okapów działają korzystnie jako prze-

ciwwaga dla zniesienia poziomej składowej parcia, wywieranego przez zastrzały wiązania wis/ącego, co na rysunku 653 oznaczono literami P R.

■f

r-W

Zastosowanie dachów o wiązaniu wiszącem dla większych rozpiętości nie by⁻* lo stosowane, gdyż zastępywano je dachami żelaznemi. Dziś brak żelaza i węgla spowodował powrót do konstrukcyj drewnianych, opierających się na stosowaniu wiązań wiszących.

DACHY P ŁATWI OWE CZYLI WŁOSKIE.

Charakterystyczną cechą tej konstrukcji jest sposób stworzenia połaci dachowej, która, w odróżnieniu do poprzednio omawianych dachów, jest utworzona przezusta-wicnie więzarów głównych w odstępach około 4 m, a następnie ułożenie -rsa nich pta-twi w odstępach 1 m. Do tak rozłożonych płatwi jest przymocowane szalowanie dachu, które w tern wypadku biegnie prostopadle do okapu.

Więzarów pustych niema tu zupełnie, gdyż ciężar połaci przenosi się przez szereg płatwi na więzary główne, rozmieszczone w odstępach 3 — 4 m i te przenoszą ciężar całego pola na mur.

rys.654 i 055

wraz ze

Ustrój konstrukcji takich dachów przedstawiają nam szczegółami. W wypadkach gdy przy tego rodzaju konstrukcji zachodzi potrzeba stworzenia silnie wystającego okapu, w takich razach konstrukcja połaci przy okapie musi być zmieniona na krokwiową, a to z tej przyczyny, by stworzyć podstawę do należytego podparcia szalowania okapowego. Szalowanie tej części będzie wykonane z desek, biegnących równolegle do okapu.

Same więzary są to zazwyczaj zwykłe wiązania wiszące, pojedyncze lub podwójne, co wprost jest widoczne z podanych rysunków.

DACHY MANSARDOWE.

Jak już poprzednio wspomniano, są to dachy o 2-ch połaciach w miejsce jednej połaci, a użycie ich po największej części ma na celu wzgląd estetyczny, o ile przestrzeń strychowa nie jest wyzyskana na mieszkanie.

Ukształtowanie połaci jest przeprowadzone mniej więcej we wzorach, przed- ^    ^

stawionych na rys. 656 a, b, c, d, przyczem jednakże trzymanie się linji kołowej nie jest warunkiem koniecznym. Co do konstrukcji więzarów dachowych, to starsze typy tej konstrukcji przedstawio na rys. 657. Charakterystyczne jest podparcie płatwią środkową jętki, które wytwarza niekorzystny moment zgięcia, oznaczony na rysunku strzałkami. Ze wzglę-t du na^znaczną pochyłość połaci dolnej, zamiast płatwi dolnej, używane są podstopki j * z wymianami, co wogóle nawet w nowszych dachach przy silnem pochyleniu krokwi,

jest stosowane. Nowszy sposób konstrukcji tego dachu przedstawia rys.658. Zastoso- ' wano tu kombinację więzaru o stolcu leżącym i kozłowym u góry. W wypadkach gdy w strychu mamy mieszkanie, jętki są stosowane w każdym więzarze i stanowią zarazem belkowanie stropowe dla mieszkania strychowego. Konstrukcja takiego dachu mansardowego jest naogół droższą, w pewnych jednak wypadkach przedstawia nawet korzystne strony,

J»

- Ç1

UßTsßi

Ærh

'.anowicie przy większych długościach połaci jednostajnych, oj zez wprowadzenie dwóch >łaci, krótkich, zyskujemy możliwość stosowania krótszych, a tem samem cieńszych arszych belek.

W tych wypadkach, gdy przestrzeń strychowa jest użyta

na mieszkanie, łączy-

konstrukcję stropów z konstrukcją dachową w jedną całość, wspierając więzbę da-wą bezpośrednio na belkach stropowych. W tym wypadku, dla oparcia slupów stol-dajemy podwalinę, spoczywającą na tramach stropowych i wtedy ciężar dachu, za . ednictwem tej podwaliny, przenosi się na tramy stropowe.tPozwiązaniedej konstruk-wrzedstawia rys 659 ze szczegółami.

Czasami stosowany jest również dach właściwie jednopołaciowy, skonstru-. iy w ten sposób, że robi wrażenie z zewnątrz konstrukcji mansardowej, co przed-660. Rowiązanie polega na tem, że mniej więcej wśrodku połaci nabijamy

om rys.

oustnice na każdej krokwi i tym sopsobem wytwarzamy załamanie dachu..

VL

W domach mieszkalnych-, położonych przy ulicy, spotykamy czasami takie iązanie, w którem połać od strony ulicy jest mansardowa, natomiast od podwórza .eh biegnie jako jednopołaciowy, jak to widzimy^ na rys. 6( 1.

____.U

łf

DACHY JEDNOSPADKOWE CZYLI PULPITOWE.

h-

Dach pul pitowy jest właściwie połową dachu zwykłego i codo konstrukcji dotychczas omawianych wię-»arów w połowie wykonany, może być zastosowany 'chów pulpitowych, w każdym razie z nieznaczną modyfikacją ze wzglc-śeiankę pulpitową.

Śdanka pulpitowa sama w sobie jest wykonana tak, jak zwykła ściana .«zaścianka składa się z podwaliny i oczep.u, stęnoyd. więc .zarazem płatew grzbiety gli a dla usztywnienia tej ścianki stosujemy skośne .zastrzały, jak to w rysun-Taki dach w połączeniu ze ścianką kolankową może być przeprowadzony sóL, wskazany na rys.662. W wypadkach takich gdzie nie byłoby muru pośrednie-' tramy, należy konstrukcje skombinować z więzarem wiszącym k t 6 > We wszystkich konstrukcjach dachów pulpitov/ych jest wskazane!

zarazem oczepem ścianki pulpitowej, w tych bo--

hufcowa

raz-

•znaczono.

.\-y

Upierającego tawla rys.

twi grzbietowej, która jest

y sadkach redukujemy, .do minimum parcie poziome górnego , końca krokwi; Bardzo racjonalne jest również uż\wanie stolca kozłowego, któ końce tramu, w pobliżu miejsca, gdzie tram spoczywa na murze,.to prztd-

yj

parcie s    —■

/c: ;ysi na

ys

664.

W dotychczas .omawianych konstrukcjach, mieliśmy, ustroje wLpuo ,v* daęi o dachowych tego rodzaju, że tramy stanowiły łącznik obu pomci i oprócz dr- ganią; spclj niały funkcjo zakotwienia połaci. Są wypadki, w których belka pozioma pi w rozwiązaniu wnętrza i wtedy stosujemy konstrukcje dachów bez irai ■ jeden

w iszącem lonsti uk-B) dachy

O vödza nam

ze

sposobów rozwiązania omawialiśmy już poprzednio przy A chach o w, z, bez stropu w otwartych, halach i szopach. Dalszą możliwość rozwiąz

na następujące grupy: A) dachy m ■»

cji omówimy obecnie, dzieląc je Ardanta; C) dachy krążynowe; D) dachy z belek wzmocnionych.

XX

-■

x;

-7

;;

/<*-

ich wykładów. Krążyny te wspierają się na mirze za płatwie, bądźto bezpośrednio bą źteż p śn ,to wprost z rys. 671 wynika, mamy możność ułożenia a

s 5*

. 'oparta na

A.) Dachy systemu mieczowego. Charakterystyczną cechą konstrukcji tego rodzaju jest to, że dolny koniec krokwi jednej połaci jest bezpośrednio połączony z górną częścią krokwi drugiej połaci. Belki, które te połączenia wykonują, na-\ zywamy mieczami, a połączone są one z krokwiami na nakładki w jaskółczy ogon. Ponie-“ ^Vaż przy tych konstrukcjach miecze wypadają długie, możemy je pośrooku, w punkcie skrzyżowania, zawiesić zapomocą żelaznych prętów, jak to przedstawiono na rys. 665.

W nasadzie dachu konstruuje się często zapomocą siodełek i krótkich mieczów konsole, które wytwarzają należyte \oparcie dachu na murze. Na tak skonstruowanym więzarze umieszczamy płatwie, w odstępach około .3—4 m; płatwie te biegną od jednego więzaru głównego do drugiego i na nich opierają się dopięto krokwie właściwe. Przykłady takich dachów przedstawiają nam rys. 6b6, 667, C68. W przykładzie na rys 666 przeprowadzono ustrój dachu w połączeniu z latarnią, która ma za Zadanie wprowadzenie światłajjdo wnętrza, koniecznego do oświetlenia znacznej przestrzeni, przykrytej połaciami dachu. Jest wskazanem zniesienie parcia poziomego przez zastosowanie poziomych kleszczy, szczególnie w wypadkach gdy rozpiętość dachu jest większa, co widzimy na ys. 667 i 663. Na rys. 66/ widzimy nadto, że zamiast użycia krokwi właściwych, rozmieszczono płatwie co 1 m na sposób, omawiany poprzednio przy dachach włoskich,

P.) Zasadniczą myślą d a c h u Ard anta jest stworzenie więzaru głównego w taki sposób, by się składał z szeregu trójkątów, łączących ścianę pionową z krokwiami i krokwie między sobą, jak to przedstawia rys. 659. Bardzo często na przestrzeni między Vn, «punktem a a wymiar krokwi mógłby się okazać za słabym i wtedy należy ten szczegół "^sTkonstruować w ten sposób, jak to przedstawiono na szczególe w formie belki klinowanej lub zazębionej. Ewentualnie, przy większych jeszcze rozpiętościach, konstrukcje te mogły być wykonane w sposób przedstawiony na rys. 670 a i b. We wszystkich tych wypadkach 1 rozmieszczamy więzary główne w odstępach około 3 m, pomiędzy którymi będą przebiegały platv.D również w odstępach 3 — 4 rn, wpuszczone w więzar bądźto na wrąb»

^bądźteż podparte klockami, jak to zamieszczony obok szczegół przedstawia. Na tych płatwiaeh rozmieszczone są krokwie właściwe w odstępach 0‘75 — 1*00 m. Równie do-N^rze" możemy tu stosować system dachów włoskich, rozmieszczając płatwie co 1 m \a wtedy odpadają zupełnie krokwie właściwe, gdyż szalujemy na płatwiaeh, tys. 674.

\    C.) Dachy krążynowe stosuje się w tych wypadkach, gdzie chodzi

pani o wyzyskanie przestrzeni dachowej dla ubikacji pod spodem się znajdującej, oraz bardzo często wtedy, gdy w prowizoryczny sposób chcemy stworzyć wrażenie sklepienia. W tych wypadkach stosujemy krążyny, które od spodu szalujemy, trzcinujemy i wyprawiamy. Elementem dźwigjącym jest krążvna, zazwyczaj^ De l'Orma, znana nam już z po-

pośrednictwe ławy, a przez dnio zapomo słupków, jak tych płatwiaeh krokwi, które

i wytwarzają“ połać dachową. Przymocowanie słupków i płatwi do krążyn przedstawione jest w szczególe na rys.*672.^Sposób osadzenia krążyn na murze może' być dwojaki, jak to przedstawia lewa i prawa strona rys. 671. Zastowaaie krążyn do imitacji sklepienia i złączenia z niem konstrukcji dachowej, było często stosowane przy restauracji zniszczonych kościołów z zawalonemi sklepieniami. Stosowanie takich sklepień przy budynkach monumentalnych nie ma racji. Co najwyżej, mógłby ten rodzaj konstrukcji znaleźć zasto-

sowanie przy budynkach prowizorycznych jak: hale wystawowe, teatry letnie itp, wogó-le budynki obliczone na krótki czas trwania.

Drugim sposobem rozwiązania dachu krążynowego w kombinacji z dachem Ardanta byłaby konstrukcja, przedstawiona na rys. G73, przedstawiającym więzar nad magazynem w Marac koło Bolonji. Jest tu zastosowana omówiona już poprzednio krą-żvna,-Emmêlego. Rozpiętość tego dachu wynosi 19*5 m, a odstęp więzarów głównych 3 m. Konstrukcja samej krążyny jest trudna i z tego też powodu dachy te nie znachodzą obecnie zastosowania.

D) Dachy jo belkach wzmocnionych kratowych. Brak żelaza i węgla spowodował inżynierów szczególniej w ostatnich czasach (a nawet przed wojną, np. hale dworca kolejowego w Kopenhadze) do dostosowania konstrukcji dachów drewnianych dla większych rozpiętości. Sposób konstruowania tych dachów opiera się ściśle na zasadach statyki i zmierza do najracjonalniejszego wyzyskania materjału.

W tej dziedzinie szczególnie w ostatnich latachj rozwinęła się w Niemczech bard'.o silna działalność, której rezultatem jest konstrukcja dachu Stephana, Hetzera

Tuchscherera, fylelzera, Greima,1.abrela i wielu innych.

Przykłady tych konstruDćyf~w^dnych wypadkach przypominają konstrukcję dachów żelaznych, są podobnie jak tamte ściśle statycznie wyznaczone, tak w całości, jak i szczegółach, np. Stephan, Tuchscherer, Greim, Meitzer. Natomiast inne konstrukcje jak Hetzer vHala sportowa na wystawie budowlanej w Lipsku 1913 r.)przypommają nam swojem ustrojem konstrukcję żelazno • betonową. Nie wchodząc w bliższe szczegóły, których należyte zrozumienie będzie wymagało gruntownego poznania zasad statyki, podajemy kilka przykładów nowszych konstukcyj dachowych, rys. 674 — 678, przyczem pod każdym rysunkiem oznaczono jakiego jest systemu.

DACHY SCHODKOWE.

Omawiając ogólną formę dachów, przedstawiliśmy cel i warunki, w jakich one są obecnie stosowane, obecnie zaś zajmiemy się sposobem ich konstrukcji; i tak na rys. 679 przedstawiamy konstrukcję takiego dachu dla rozpiętości 8 — 9 m. Więizary spoczywają na murach lub też słupach,’ względnie podciągach rozmieszczonych w odstępach 4 m. W punktach węzłowych więzaru umocowuje się płatew bądź na wrąb, bądźteż przez oparcie na klocku.

Dla większych rozpiętości mogą być tego rodzaju dachy stosowane w kombinacji z wiązaniem wiszącem, tak jak to przedstawia rys 630. Podobnie jak w poprzednich wypadkach na więzarach, roztawionych w odstępach 3 — 4 m, spoczywają płatwie, .umieszczone rówmież w odstępach 3*—4 m, a na nich dopiero krokwie właściwe, i te dźwigają pokrycie dachowe, albo też płatwie są umieszczone w odstępach co 1 m, jak to jest właśnie wykonane na wspomnianym rys.'680; wtedy szalowanie biegnie prostopadle do okapu.

DACHY BANIASTE, (wzgl. KOPUŁOWE).

Zasadniczą różnicą w dachach baniastych i kopułowych stanowi to, że krokwie są belkami krzywymi. Krokwie nie przedstawiają się zatem jako belki jednolite, lecz składają się z elementów, tworzących bądź krążynę, bądźteż łukową belkę kratową. Dach baniasty w zasadzie byłby założony na kole, ponieważ jednak wytworzenie koła byłoby trudne i nic jest konieczne, przeto zastępujemy je wielobokiem o znacznej liczbie boków.

Krokwie wspierają się więc u dołu na wielobocznym wieńcu, wykonanym z bali, ściągniętych klamrami lub szynami. Zadaniem wiązania jest przeniesienie ciężaru, t.j. sił pionowych, na większą powierzchnię muru, a nadto zniesienie parcia poziomego, działającego odśrodkowo na cały obwód wieńca wywieranego przez krokiew. U góry krokwie zbiegają się i opierają o iglicę, t. j. słup środkowy, lub też wpuszczone są do mniejszego wieńca, który będzie dośrodkowo ściskany przez krokwie. Co do sposobu konstrukcji dachów kopułowych to może on być dwojaki, zależnie od sposobu podparcia.

Albo konstrukcja dachu może się opierać na sklepieniu, a wtedy sklepienie musi być odpowiednio grubsze, a przykład takiego rozwiązania przedstawia rys. 681; jest to kościół Karola we Wiedniu, gdzie krążyny przymocowane są do ławy, opierającej się za pośrednictwem słupków na sklepieniu; alboteż drugim sposobem rozwiązania jest ten, w którym konstrukcja kopulasta stanowi dla siebie samoistny ustrój, podany na rys. 682„ Przykład przedstawia kopułę kościoła św. Mikołaja w Poczdamie. Wreszcie inny sposób wykonania przedstawia rys. 683, gdzie konstrukcję krokwi przeprowadzono w formie belek kratowych, lub rys. 684, gdzie krokwie są wykonane jako drewniane belki o przekroju I. Rozmieszczenie więzarów przy dachach baniastych i kopulastych będzie zależało od dyspozycji rzutu poziomego, co wskazano w rzucie poziomym rys. 683 i wtedy jeden więzar biegnie wyżej pośrednie pomiędzy nimi nie dochodzą do najwyższego punktu tylko opierają się na wymianie. Dach kopułowy różni się od baniastego tern, że ma widoczne krawędzie wieloboku, który jest zazwyczaj ośmiobokiem, czasem dwunasto lub szesnastobokiem i w tych razach przeważnie kopuły mają krokwie narożne, które nadają sylwetę dachowi. Zasada konstruownia polega na tern, że szablony o dowolnej linji, utworzone jako krążyny, opierają się na prostych belkach, za pośrednictwem słupków lub kleszczy. Wiązanie samo może być konstruowane bądź jako wiązanie wiszące, jak to widzimy na rys. 684, bądźteż na wiązaniu mieczowem, wskazanem na rys. 685.

We wszystkich wypadkach jest wskazane połączenie przeciwległych krążyn za pomocą kleszczy, dla zniesienia sił poziomych.

DACHY WIEŻOWE.

Jak już poprzednio określono, charakterystykę dachów wieżowych stanowi wybitna ich wysokość w porównaniu do szerokości podstawy. Ponieważ, dach wieżowy ustawia się na wysoko wzniesionych murach, przeto w sposobach ich konstruowania musimy uwzględnić także wyjątkowe siły, które nań działają. Z natury rzeczy siła ciężkości musi się łączyć z parciem wiatru, a wypadkowa tych dwóch sił i jej moment

obrotü względem krawędzi podstawy decyduje o sposobie konstrukcji, rys. 636. Dawniejszy sposób konstruowania tych dachów polegał na tem, że w kierunkach przekątni ustawione były więzary, które wspólaie zbiegały się w punkcie środkowym. Dla ^związania tych wszystkich więzarów, przebiegał środkiem przez całą wysokość słup, tak zwany król (Kaiserstiehl), o zna<zaiejszych wymiarach w przekroju, len sposób konstrukcji, przedstawiony na rys. 687, spowodował spiętrzenie ogromnej rnasy drzewa, belki wypełniały wnętrze’ wieży, a w razie naprawy nie było żadnego dostępu dla wymiany zepsutych beiek.

Nowszy sposób konstrukcji przedstawia wiązanie ciachu wieżowego zastosowany przez Moliera w kościele w FriedrichsdóR, który jest przedstawiony w przekroju podłużnym i szeregu przekroi poziomych na rys. 689,.

Dla łatwiejszej orjentacji podano nadto schemât tej konstrukcji na rys. 688-

tak zwanymi

Zasadę konstrukcji stanowi poddał na kondygnacje A A, B B, CC, D D, E E i G G; w kondygnacjach A, B, C, D, przebiegają p o 2 belki w , prostopadłych do siebie kierunkach i stanowią pokład dla każdej kondygnacji. Pokłady wspierają się wzajemnie na sobie za pośrednictwem leżących ustrojów, złożonych z podwaliny i ooze-pu, związanych ze sobą dwiema skośnemi belkami, k r z y ż u 1 c a rn i ,

Krzyżami Andrzeja- (Andreaskreuze). Ustrój ten w rozwinięciu całości jest przedstawiony na rys. 690. (Poszczególne elementy przypominają nam swoim układem rzymskie dziesięć X “).

związany z są-

siadującemi krokwiami; ten sposób ujęcia go w 2-ch kondygnacjach wiąże go silnie ze wszystkićmi krokwiami i ustala jego położenie.

W końcowych kondygnacjach E E i f F nie stosuje się już dolnego układu. Środkiem bowiem przebiega król, slup wystający ponad wierzchołek, o który wspierają się końce krokwi. Słup ten jest chwycony podwójnemu kleszczami i

Ten rodzaj konstrukcji przypomina pod względem statycznym ustrój żelaznych kopuł Scbwedlera i ma w porównaniu z dawniejszemi wieżami wybitne zalety.

Konstrukcja wewnętrzna jest przejrzysta i lekką, a połacie dachu są usztywnione.

styki

na

Krokiew narożna powinna być ze względu na swą długość łączona prostopadle do kierunku krokwi i wzmocniona szynami.

Krzyżu dc e (krzyże Andrzeja) łączone na nakładaki w jaskółczy ogon dają możność łatwej wymiany.

zara-

Pokłady belek, zakładane w tposzczególn)'ch kondygnacjach, stanowią zem podstawę do przeprowadzenia rekonstrukcji po zaścieleniu ich deskami.

Zupełna przestronność wnętrza pomiędzy kondygnacjami daje możność obracania belek i układania ich przy naprawach.

Dachy wieżowe wyższe, bardziej na działanie wiatrów wystawione ankruje się z. murami, zależnie od momentu wypadkowej parcia wiatru, ciężaru więzby i pokrycia. Jak głęboko ma sięgać ankrowanie w murze muszą określić obliczenia statyczne/]

Inną konstrukcję wieżową nowszych czasów przedstawia rys. 691 (wieża kościoła w Apoldzie, konstruowana przez Otzenna), jakoteż konstrukcja wieży 'kościoła Lutra w Berlinie, przedstawiona na rys. 692, jest to konstrukcja mięszana, przeważnie z żelaza, a tylko częściowo z drzewa wykonana.

DACHY KOŚCIOŁOWE.

W konstrukcji dachów kościołowych nie można postawić zasad ogólnych wedle jakiej konstrukcję tych dachów wykonywano. Naogół konstrukcje dachów kościołowych muszą odpowiadać warunkom trwałości, tak ze względu na monumentalny charakter budowy, jakoteż ze względu na siły przy tego rodzaju dachach działające (parcie wiatru na wielkie połacie dachowe).

Dachy kościołowe pierwszych założeń bazylikowych są to zwykle dachy włoskie, w kiórych osnowę konstrucji stanowią więzsry wiszące, pojedyncze lub podwójne. V średniowieczu 1* onstrukcje dachów są przeważnie stolcowe, początkowo bez podziału więzary główne i puste; podział ten wytwarza się dopiero później, jak to widzimy 693°-— 700.

na

na rys

Typ dawnych dachów kościołowych u nas możemy jeszcze obserwować w nielicznych kościółkach drewnianych, w którjch tradycja dawnych konstrukcyj je-się utrzymała. Kilka przykładów tych konstrukcyj podajemy na rys. 101 — 705. Ch arak tery stycznem dia tych konstrukcyj jest to, że konstrukcja stropu jest wspólna Z dachem, wskutek czego bardzo często są stosowane same więzary pełne, lub co drugi więzar jest więzarem pełnym. Charakterystycznem dla tych więzarów dachowych jest użycie podciągu, który związany za pomocą kezyży i zastrzałów, łączy się z płatwią grzbietową i wytwarza w linji grzbietu jakby jednolitą belkę kratową (Wiślica, Hoczew, Mogiła). Z innych dawnych konstrukcyj ciekawe przykłady przedstawiają typy w Janowcu, Kazimierzu i Zawichoście i w wielu innych kościołach, których charakterystyką główną jest użycie wielkiej ilości drzewa, zupełnie podobnym do dawnych dachów kościołowych (Hoczew, Wiślica).

Bardzo charakterystyczny i piękny przykład przedstawia więzar dachu nad presbiterjum Katedry łacińskiej we Lwowie, pochodzący z początku XVlil w. przedstawiony na rys. 707. Więzar ten stanowi kombinację stolca leżącego z więzarem wiszącym pojedynczym

szcze

mu, rys.

Z nowszych konstrukcyj pochjemy więzar kościoła białoskórników we Wied-7( 8, który jest kombinacją wiązaru wiszącego pojedynczego ze stolcem kozło-rys. 709 przedstawia więzar dachowy kościoła w Bernie z r. 1875, który jest również

/ wyrn,

kombinacją więzara wiszącego ze stolcem stcjącym. Środkowe pole jest podparte stolcem, który jest stężony podłużnie krzyżami. Zastosowanie stężeń jest konieczne przy większych połaciach dachowych dla zabezfieczenia stałości całego układu więzby. Ciekawy przykład przedstawia rys. 710, więzar z kościoła św. Elżbiety w Wilhelmshafen. Więza-pachach pomiędzy sklepieniem; nie mają tramów, a tylko kleszcze możliwie najniższem miejscu, to znaczy tuż nad gurtem przedzielającym

ry są umieszczone w umieszczone w

sklepienie sąsiednie. Te kleszcze znoszą parcie poziome wywierane na mury. Sam wię-jest kombinacją stolca leżącego z wiązaniem mieczowem. Za przykład większych założeń więzarów dachowych w kościołach trójnawowych podajemy na rys. 711 więzar kościoła w Florisdorfie pod Whedniem, w 1 tórym cały więzar rozkładajsię na 2 części: dolną, złożoną z 2-óch stolców stojących 2-óc‘n kozłowych,-jednego wiązania wiszącego pojedynczego w środku, jedyncze podtrzymujące 2 stolce kozłov»e.

W końcu podano na r>s. 712 dachowej w wypadkach, gdy nie

zar

oraz

górnej cîtsci skonstruowanej jako wiązanie wiszące po-

713 dwa przykłady rozwiązania konstrukcji ma skie, ei a cała konstrukcja jest z dołu widzialna.

W pierwszym wypadku jest zastosowana konstrukcja dachu mieczowego, w drugim zaś wiązanie wiszące podwójne, przyczem w środkowej części brak tramu, , który na tej przestrzeni zastąpiono ścięgnem Żelaznem.    ~    !1

' Bardzo często zdarza się* że w "konstrukcji dachowej musimy umieścić sygnaturkę; rozwiązanie tego zadania da się osiągnąć w ten sposób, że konstrukcję samej sygnatury musimy oprzeć na 2-óch, 3 ech, 4-rech więzarach samego daęhu. Takie przeniesienie osiągamy przez wprowadzenie do,' więzby sygnatury wiązań wiszących , pojedynczych lub podwójnych, które ciężar ęałej sygnatury, wychodzącej 2 wnętrza dachu między 2-ma lub 3-ma krokwiami przez te wiszące wiązania przenosząną większą przestrzeń. Przykładem takiego oparcia sygnatury na więzbie dachowej może być rys. 714.

założenie więzby dachowej.

na-

.• y;--:

Wyznaczenie kształtu dachu. Zanim przystąpimy do wyko nia więzby dachowej, musimy wyznaczyć kształt dachu:•<■ Zazwyczaj kształt , dachu wyzna-, cza się wychodząc z założenia, że wszystkie połacie są jednakowo nachylone do poziomu, a tern samem krawędzie sąsiadujących płaszczyzn przecinają się w rzucie poziomym w symetralnych’ kąta zawartego między okapami tych płaszczyzn, bowiem okapy są śladami poziomymi płaszczyzn dachowych.    *

$i**■

Naogół biorąc, wyznaczenie kształtu dachu jest zadaniem geometrji wykreśl- ,cv: nej. Kilka przykładów takich rozwiązań przedstawiają nam rys. 719 — 725,    ,v

W ostatnich figurach przedstawiono przykłady, w których, bądźt mary sąsiednie, bądźteż mary wież stanowią przeîzkoiy w odprowadzeniu wędy do okapów.

W konsekwencji tego przyjęcia, ślad płaszczyzny pomocnięzej musi mieę kierunek prostopadły do kierunku przeszkody.

W zagadnieniu tern mogą zajść dwa wypadki:

1.) Mur jako przeszkód* sięga aż do okapu.

2 ) Przeszkoda zaczyna się w połaci ponad okapem.

Rys. 725 przedstawia nam przykład drugiego rozwiązania.

Teoretyczne rozwiązanie ukształtowania płaszczyzny dachowej nie jest zawsze ściśle stosowane w praktyce, gdyż .szereg drobnych kràw^dzi przeę odpowiednią . • zmianę można uprościć, zmieniając pochylenia płaszczyzn. Przestawienia takie będą zmierzały do tego, żeby o ile możności ilość płaszczyzn i krawędzi zmniejszyć. Przykła-

Rys.¹ 715 przedstawia nam rozwiązanie tego zadania. Nie inaczej przedstawia się zadanie wtedy, gdy rzut poziomy jest wielobokiem ńieumiarowym, jak to widzimy na rys. 713. Wtedy nie dostajemy grzbietu poziomego, a o ile by zależało nam na tern by jednak grzbiet był poziomy, to musimy grzbiet a‘ b‘ poprowadzić równolegle do jednego z okapów, zazwyczaj ważniejszej części budowy lub strony, z której budynek lepiej jest widoczny, a wtedy* połać tylna będzie wichrowatą, a tern samem nachylenia .połaci dachu nie będą równe. Przykłady rozwiązań takich wypadków przedstawiają nam rys. 717 — 718, w przeciwnym wypadku przez zastosowanie dachu o slabem nachyleniu, niewidocznem z dołu, w drugim przez podział długiego budynku na dwie partje płasz-czyzną P P.

przykład pierwszego rozwiązania* zaś rvs. 726

, . -V    ; ]! •■■> 3h 7    ' • '■    ' ■

Bndownictwo og >lne.

dy takich uproszczeń w odniesieniu do poprzednio omawianych przypadków przedstawiają obok umieszczone

rys. 725 b, 726 b.

W1ĘZBA DACHU DWUSPADKOWEGO NAD PROSTOKĄTNYM RZUTEM POZIOMYM.

W przykładzie więzby, podanym na rys. 727, widzimy sposób rozwiązania. Przy ścianach ogniowych (przyczółkowych) ustawiamy pierwsze więzary. Przestrzeń między temi więzarami dzielimy na pola o rozstawieniu więzarów 3 — 5 m (średnio około 4m). Są (o tak zwane więzary główne, które dźwigają płatwie w ilości zależnej do rozpiętości dachu.

Płatwie te służą do przyjęcia tak zwanych więzarów pustych, których odstęp wzajemny wynosi około 1 m. Zatem w normalnych przypadkach między dwoma głów-nemi więzarami będą umieszczone trzy więzary puste.

Resztę szczegółów omówiliśmy przy każdym rodzaju wiązań pojedyncze, podwójne, potrójne, kozłowe i t. d. w poprzednich rozdziałach. Tak rozwiązywałoby się to zadanie przy dwuspadkowym dachu.

WIĘZBA DACHU CZTEROSPADKOWEGO NAD PROSTOKĄTE M.

Przy ukształtowaniu tego dachu charakterystycznym węzłem jest naroże, u-tworzone przez 2 krawędzie narożne i linję grzbietu. Na przestrzeni tak długiej, jak długim jest grzbiet dachu, zadanie jest to samo co poprzednie, gdyż na tej przestrzeni dach jest dwuspadkowy, jak to jest widoczne z rys 728.

Pozostałe części, tak zwane naczółki, rozwiązuje się nieco inaczej, a mianowicie: Przez punkt A, który jest teoretycznym punktem przecięcia się obu naroży i grzbietu, układamy więzar w ten sposób, ażeby zewnętrzna płaszczyzna pionowa krokwi w wię-zarze przechodziła przez ten punkt A.

Do tego wiązania przymocowujemy pół więzara, wspartego jednym końcem na połowie muni przyczółkowego, drugim zaś końcem opierającego się o poprzednio omówiony więzar główny, przechodzący przez punkt A.

Dla wytworzenia naroży zakradamy więzary narożne, które opierają się z jednej strony o raur, z drugiej zaś wsparte są na wymianach. Kształt tego więzara narożnego musi odpowiadać więzarowi głównemu przez odrzutowanie normalnego więzara na płaszczyznę skośną, jak przedstawiono na rys. 728.

Na podanym rysunku przedstawiono z jednej strony układ, w którym dla podparcia krokwi użyto podstopek, po prawej zaś stronie więzbę takiego dachu przy użyciu płatwi dolnej. Drugi rodzaj rozwiązania przedstawia nam rys. 729, gdzie z powodu większej rozpiętości zamiast jednego półwięzara, zastosowano ich dwa M — M i N—N i wsparto je na więzarze głównym.

Dla więzara narożnego użyto krótkich tramów, wspartych na poprzednio o* mawianych półwięzarach.

W wypadkach jeszcze większej rozpiętości, możemy więzar główny przeprowa-

dzić w ten sposób, ażeby przez punkt A przechodziła krokiew więzara pustego, ale w taki Sîm sposób jak poprzednio, to znaczy by punkt A leżał na zewnętrznej płaszczyźnie krokwi, rys. 730. Jest to konieczne ze względu na możliwość połączenia prawidłowego krokwi narożnych z tą krokwią w punkcie A.

Krokiew narożna z powodu tego, iż należy do 2-eh sąsiadujących połaci, będzie miała przekrój odmienny od normalnych krokwi, to samo także dotyczy krokwi koszowej.

OZNACZENIA DŁUGOŚCI I KSZTAŁTU KROKWI NARCŻNYCH 1 KOSZOWYCH.

Dla oznaczenia długości i kształtu krokwi narożnej i koszowej, musimy wykonać obrót ,przedstawiony ra rys. 731, w położenie równolegle do płaszczyzny pionowej i przez połączenie tych punktów b° z wierzchołkiem otrzymujemy długość.

Chcąc wyznaczyć kształt krokwi narożnej, obieramy sobie dowolny punkt, przez który przeprowadzamy płaszczyznę prostopadłą do krawędzi narożnej. Odrzutowując następnie przekrój i wykonując obrót w rzucie pionowym, albo kład w rzucie poziomym otrzymamy naturalną wielkość i kształt przekroju krokwi narożnej ewentualnie krokwi koszowej.

Kształt tej krokwi narożnej będzie pięeiokątny (wypukły), a wielkość rozchylenia będzie zależna od pochylenia połaci dachu. Postępując analogicznie przy krokwi koszowej, otrzymamy kształt tej krokwi również pięeiokątny (wklęsły;, jak to na rys. 731 w szczegółach podano.    ...>

W punkcie A mamy do połączenia pięć krokwi. Sposób przeprowadzenia tej konstrukcji w 3-ch rozmaitych alternatywach przedstawiają nam rys. 732 a, b, c. W wypadkach, gdy nie mamy figury regularnej, ułożenie więzarów przeprowadza się na tej samej zasadzie, a przykład tego rozwiązania przedstawia nam rys. 733.

-1

W1ĘZBA DACHU NAMIOTOWEGO.

Przy dachach namiotowych, założonych na kwadracie, moglibyśmy postąpić w sposób, podany przy dachach czterospadkowych, jak to przedstawia rys. 734. Są tu bowiem bezpośrednio zespolone dwa naczółki. Sposób ten wymaga jednak więcej mate-rjału i obróbki, zresztą nie jest właściwy przy ośmiobokach i wogóle w wielobokach.

a czasem w

czop    _

dachowego. Rys. 735-737 podają przykłady rozwiązań. Przy stromem pochyleniu połaci będziemy stosowali podstopki, przy płaskich dachach płatew dolną. Przy założeniach wieiobocznych i większej pochyłości połaci, dach taki rozwiązuje się jako wieżowy.

Zasada, jaką tu stosujemy przy wykonywaniu więzby, polega na ułożeniu więzara głównego w jednej przekątni, a oparcie o niego dwóch połówek więzara, biegnących w płaszczyźnie drugiej przekątni. Dla lepszego połączenia krokwi, zbiegających się w punkcie wierzchołkowym, stosujemy tak zwaną iglicę, to jest słup, który biegnie bądź-to od tramu, bądźteż od jętki lub kleszczy, w każdym razie do wierzchołka dachu, ystaje ponad wierzchołek. W ten słup wpuszcza się wszystkie krokwie na lub zacios. Na nim przymocowuje się ozdobne nasady lub zakończenia pokrycia

W I Ę Z B A DACHU ZŁOŻONEGO.

Dla wykonania więzby nad dowolnym rzutem poziomym, musimy przedewszysf kiem wyznaczyć kształt dachu.

O ile w wyznaczeniu wypadną zawiłe, drobne płaszczyzny, które utrudniłyby wykonanie konstrukcji dachu, przeprowadzamy pewne uproszczenia, po myśli po" przednio omawianego ustępu.

Przyjmijmy, że tak ustalony kształt dachu mamy na rys. 738. Następnie wrysowujemy charakterystyczne, proliłe dachu I —i, ii — U, ID — Dl.

Zestawiwszy te profile razem, widzimy, że mają one wspólne elementy i tak-płatwie dolne obiegają we wszystkich profilach Płatew grzbietowa profilu 1 jest płatwią środkową dla profilu 11 i Ul. Wreszcie w profilu 111 widzimy płatew grzbietową, która jest potrzebna tylko w tym profilu lll-cim.

W rzucie poziomym będą więc płatwie obiegały w tej bryle dachu w pewnych pozPmacb i będą tworzyły zamknięte figury (jak warstwice na terenie).

Następną czynnością będzie ustalenie głównych więzarów w narożach, koszach, ustalenie położenia więzarów yv stosunku do kozubów klatki schodowej prowadzącej na strych i innych przeszkód jakie mamy ni strychu, jak kominy dymowe i wentylacyjne, które można spędzać i tym sposobem uzgodnić wzajemne położenie' kominów i tramów więzarów głównych tak, aby były w odstępach 3'6—4'8 m. (średnio 4’00 m).

W ten więc sposób płatwie poprzedn'o narysowane znajdą oparcie bądźto bezpośrednio (płatwie dolne), bądźteż przez słupy na tramach założonych więzarów (płatwie środkowe i grzbietowe).

W końcu pomiędzy więzarami rozmieszczamy więzary puste jako krokwie, two* rżące poszczególne połacie dachu. Przy układzie krokwi należy baczyć, by przechodzące przez strych kominy, nie przecinały się z krokwiami. W razie gdy taka kolizja zajść musi, należy krokwie wymienić w sposób, wskazany na rys. 738.

Co do ukształtowania krokwi koszowych, to wiadomo nam, że są one kształtu pieciokątnego wklęsłego, jak tq poprzednio już omawiano. Ponieważ konstrukcyjne wykonanie takiej krokwi byłoby trudne, rys. 739, można ten szczegół rozwiązywać przez nabicie 2-ch trójkątnych listew, jak to wskazuje rys. 740, albo przez obniżenie krokwi koszowej i połączenie wpadających do kosza krokwi normalnych na nawidlowanie, co przedstawia rys. 741.

Na rys. 742 podano przykład rozwiązania więzby z uwzględnieniem klatki schodowej, kominów oraz rozwiązania z podstopkami (starszy sposób) i z płatwią dolną, dziś powszechnie stosowany.

W wypadkach gdy do większego dachu przytyka dach o małej stosunkowo rozpiętości, jak to się zdarza przy ganeczkach i t. p. przybudówkach, wykonujemy więz-bę głównego dachu bez względu na przyczepkę, a mały dach wykonany oddzielnie> do zepiamy (szyftujemy) do dachu głównego. Rzecz tę przedstawiono na rys. .43.

Krycie dachów.

•^\\

<P

o-*

Różnorodne materjały, które mogą znaleść zastosowanie przy kryciu dachów, wymagają rozmaitego pochylenia połaci dachu i to w miarę czerń materjał jest mniej odporny większego nachylenia i naodwrót.

Materjałami najczęściej używanymi są: a) słoma lud trzcina, b) drzewo w postaci desek lub dranic i gontów, c) kamień naturalny: łupek lub sztuczny: dachówka palona lub cementowa, d) i blacha żelazna, cynkowa, miedziana, ołowiana, e) papa tekturowa, ru-beroit cement drzewny. Zastosowanie pochyleń zależne od rnaterjału stosunkowo' okre-• ślono na rys. 744.

KRYCIE SŁOMĄ LUB T R Z C 1 NĄ . '

Na krokwie przybijamy w odstępach 40j do 60^cm łaty rżnięte lub łupane i gwoździami lub kołkami. Słomę długą (równiankę lub otlokową) związujemy w snopki i temi snopkami kryjemy połać dachu, przymocowując każdy snopek do łaty t. zw. rprzewrósłem. Na grzbiecie kładzie się grubsze snopki w ten sposób, że rozszczepione leżą na obu połaciach dachu.

Wierzch pokrywamy niekiedy słomą mierzwiastą i przytwierdzamy ją kluczkami. Rys. 745 — 747. przedstawiają nam omówione sposoby krycia.

W budynkach krytych słomą staramy się unikać koszów, a o ile koniecznem byłoby ich założenie, należy kosz wyłożyć wpierw blachą, lub innym materjałem trwalszym.

Krycie trzciną odbywa się podobnie, z tą tylko różnicą, że odstęp łat jest

. większy.

- pewnym okolicom.

W różnych okolicach do krycia słomą używają różnych sposobów, właściwych

Wogóle jest to pokrycie zbyt ciężkie i nietrwałe, jakkolwiek tanie i dając się łatwo wykonać i naprawić; wogóle słoma jako zły przewodnik ciepła daje pokryci na zimę ciepłe, a na lato chłodne. Zatem ma wiele stron dodatnich, jednak jako łatwo palny /naterjał ma tę stronę ujemną, że w razie pożaru ogień, :• z zególniej przy wietrze przenosi się z domu na dom, co niejednokrotnie było przyczyną wypalenia całych wsi.

K R ń C 1 E DRZEWBM,

Jako krycie drzewem stosujemy deski, dranice lub gonty.

Deskami kryjemy przez przybicie desek do krokwi i wtedy odpadają nam łaty. Przybijanie desek zaczynamy od okapu, a postępując ku górze, orzykrywa-

cm.    <

Można pokrywać deskami, biegnącymi prostopadle do okapu, wtedy jednak muszą być użyte łaty w odstępach 60—00 cm, a przybijane deski kładziemy na zakład, podobny, jak _przy ścieli stropowej. Na grzbiecie przybijamy desu wzdłuż grzbietu, wy-

my poprzednią deskę na

3—5

suwając jedną z desek więcej od strony, z której wieją panujące w danej okolicy wiatry. Rys. 748 — 749. Częściej jest używany sposób pierwszy, gdyż dostaje się równy okap.

Naogói używa się tego krycia do budowli prowizorycznych

Dranice są to łupane deski długości około 1 — 2 metrów. Kryje się niemi przez przybicie do łat w położeniu prostopadłym do okapu. Ten rodzaj krycia stosowany jest w okolicach lesistych i w górach.

Krycie gontem. Gonty są to łupane deszczólki długości 30--60 cm, a szerokie 8—12 cm, 1 — 15 cm grube, zaopatrzone rowkiem, w który wchodzi sąsiedni gont. Gontami kryjemy zawsze na poprzedniem połaceniu, gęstszern lub rzadszem, zależnie od długości gonta i sposobu krycia.

Krycie gontami może być dwojakie: pojedyncze lub podwójne. Przy poje-dynczem kryciu górna warstwa zachodzi ra dolną na 10 cm. Sposób tego krycia jest przedstawiony na rys. 750 w widoku i przekroju. Przy kryciu podwójnen., rys. '/ 31,_gonty warstwy górnej zachodzą na dolne poza poiowę jej długości.

Jest to sposób lepszy, szczelniejszy, wymaga jednak więcej gontów i więcej łat. Układ gontów połaci w stosunku do okapu nie jest prostopadły, tylko lekko pochylony ku tei stronie, gdzie znajdują się rowki gontów, a to dlatego, by ściekająca woda mogła z rowków wyciekać na zewnątrz.

W narożach, które są dłuższe od normalnego spadu, możemy postąpić albo w ten sposób, że będziemy używali dłuższych gontów, jak na rys. 752, .albo też będziemy wpuszczali dodatkowe warstwy, jak to przedstawiono na rys. 753.

To samo dotyczy koszów, które również przy tym rodzaju krycia dobrze jest wpierw zabezpieczyć blachą.

Przy połaciach dachowych dwuspadkowych od strony czoła pokrycie dachowe należy pokryć listwą stojącą, gdyż gonty w zakończeniu nierówno wystają, rys. 754.

Krycie gontem jest pokryciem lepszem od słomy, jednak na ogół mało trwałem. Dach gontowy trwa lat 15—20. Przy użyciu gontów tartych, które są równiejsze ale mniej trwałe, dach trwa jeszcze krócej, bo połowę tego czasu.

Dla konserwacji dachu wskazane jest powleczenie go terem lub karbolineum.

-KRYCIE KAMIENIEM NATURALNYM.

Pokrycie

kamieniem

naturalnym

może bvć przeprowadzone w tej postaci, że z bloków kamiennych, układanych poziomemi warstwami, tworzy się połać dachu, która zarazem jest pokryciem dachu.— W ten sposób konstruowanie dachu jest jednakże możliwe jedynie w wyjątkowych wypadkach, przy wykonywaniu stromych wież w kościołach, jak na rys. 753.

Drugim rodzajem materjału są płyty, łupkowe. Płyty takie mogą być użyte w kształcie, przedstawionym na rys. 756, przyczem na okapie używamy formatów 1, w połaci zaś formatów II. Płytki nakrywają się wzajemnie na 5—8 cm i ne do łat gwoździami i w tym razie krycie jest

rodzaj krycia przy zastosowaniu płyt prostokątnych, lub dołem zaokrąglonych, jak rys. 757. Przymocowanie płyt do łat może być uskutecznione przez przybicie gwoździami, lub też przez przywiązanie drutem do łaty, albo też płyty mogą być

przymocowa-

pojedyncze. Inny jest

na

zawieszone

na haczkacb, wykonanych z drutu iub blachy. Wszystkie te trzy sposooy przedstawiono na rys. 777 — 779. We wszystkich tych trzech rodzajach krycia, krycie będzie podwójne. Warstwy będą zachodził/ na siebie poza połowę szerokości warstwy dolnej, przykrywając stosugę dwóch iiłyt sąsiednich poprzedniej warstwy. Naroża łub grzbiety, oraz kosze wykonujemy z łupku, lub blachy, przykrywającej lub podchodzącej pod łupek.

Jest. to pokrycie trwałe i ogniotrwałe.

KRYCIE KAMIENIAMI SZTUCZNYMI.

Wykonujemy je na sposób naturalnych płyt kamiennych. Można formować płyty z cementu i asbestu i tym sposobem sformowane płyty dowolnego kształtu, a nawet

wy-

zabarwienia mogą zanieść zastosowanie -przy kryciu dachu. W taki to sposób są tworzone sztuczne łupki, znane pod nazwą e t ern itu lub a s b i t u.

Równie dobrze można formować płyty z cementu i piasku, jako tak zwane dachówki cementowe. Po największej części stosuje się tu układ, przedstawiony poprzed

nio na rys. 759.

Niekiedy używają także dachówki cementowej, prasowanej we formach, na sposób dachówki palonej glinianej, którą poniżej omówimy. Wszystkie te materjały dawały się wytworzyć na zimno.

Drugą grupę stanowią „kamienie sztuczne, otrzymane przy pomocy ognia. Tu należą dachówki: 1) wypalane z gliny jak karpiówka feicówka, włoska, holenderka, 2) wytworzone ze szkła prasowanego (dachówki szklane).

nane w

czego, a na każdej z łat rozmieszczone są dachówki w dwóch bezpośrednio na sobie leżących warstwach, które są względem siebie o połowę szerokości przesunięte. Jednem słowem warstwy dachówek są same w sobie podwójne, jak to widzimy na rys. 782, Jest to krycie tak zwane, szwedzkie (Kronen, Ritter-Deckung). Krycie okapu i ostatniej warstwy przy grzbiecie, sposobem omówionym pod a), wymaga ułożenia dwóch warstw dachówek na sobie tak, jak przeprowadza się układ w całej połaci według sposobu b)* Do krycia naroży i grzbietów używa się gąsiorów, przymocowanych do krokwi gwoździami i wypełnionych zaprawą wapienną, ewentualnie z włosieniem. Kosze po największej części wykonuje się z blachy, chociaż w Niemczech używają specjalnych fasonów dachówki do koszów.

Najpierwotniejszą formą dachówek były płyty prostokątnej formy, często dołu zaokrąglonej. Pojedyncze krycie przy karpiówkach nie jest używane, bo nie jest szczelne, co łatwo spostrzec na rys. 7h(). Dlatego też przy kryciu karpiówkami używa się podwójnego krycia w dwojaki sposób: a) poszczególne dachówki górnej warstwy przykrywają warstwę dolną poza połowę jej długości, t. j. szerokości poprzedniej warstwy. Łaty muszą być tak gęsto przybijane, że na długości jadnej dachówki znajdują się trzy łaty, rys. 781; b) Podwójne krycie może być wyko-ten sposób, że łaty będą przybijane w odstępach takich, jak do krycia pojedyn-

Przy kominach, przebijających połać dachu, postępujemy w ten sposób, że w kominie wysuwamy kołnierz z cegieł, wystający poza lice 3—4 cm, który przykrywa przyległe doń dachówki. Od strony spadu dachu wykrywamy przyległą część blachą, zaginając ją w stosugę warstw ceglanych, dla lepszego zabezpieczenia komina od zawilgocenia. Rysunki wszystkich szczegółów na grzbiecie, w koszach i przy kominach przedstawiają rys. 783. — 785.

Dachówka zakładkowa czyli felcowana. Jak już poprzednio zaznaczyliśmy, pojedyncze krycie karpiówką było niemożliwe, z powodu szpar pomiędzy o-boknsiebie leżącemi dachówkami tej samej warstwy (patrz rys. 780.) Ponieważ jednak podwójne krycie jest z natury rzeczy bardzo ciężkie, przeto przez zastosowanie zakładek pomiędzy sąsiadującemi płytami (jak poprzednio stosowane przy gontach wpusty czyli żłobki) jest umożliwione krycie pojedyncze. Zakładki te mogą być pojedyncze lub podwójne, tak dla stcsug prostopadłych do okapu, jakoteż dla stosug do niego równoległym D acnówki zawieszone są nosami na łatach, których odległość zależy od długości dachówek. Do

brze jest przynajmniej co piątą przywiązać drutem do łaty. Szczegóniej czynić to należy w okolicach o silnych wiatrach, jakoteż w budynkach otwartych, n. p. szopy bez ścian. Krycie to wraz ze szczegółami przedstawiają rys. 786, 787, 788. Krycie dachówką włoską („Coppi“, a także używane w Niemczech t. zw. Mönch u Nonne) przedstawio-rys. 789. Jest to krycie bardzo piękne lecz drogie i ciężkie; krycie dachówką

no na

„holenderką“ lub „esówką“ przedstawia rys. /90. Ułożenie i rodzaj dachówek zależy od kierunku wiatru. Na podanym przykładzie oznaczono strzałką kierunek panujących wiatrów. Przy tym rodzaju kryje się skutkiem tego od lewej ku prawej stronie, lub odwrotnie, co oczywiście wymaga odpowiednio wykonanych dachówek do krycia w lewo lub w prawo. Należy zatem przy zamawianiu ustalić rodzaj dachówek, zależnie od kierunku wiatru.

KRYCIE SZKŁEM.

Krycie szkłem może być wykonane albo: 1.) w formie dachówek, których kształt i rozmiary i konstrukcyjne ukształtowanie niczem nie różnią się od dachówek glinianych, albo 2.) w postaci tafli. Szkło taflowe, używane do krycia dachów, ma przy większych rozmiarach tafli wtopioną siatkę drucianą, tzw. „szkło drutowe“. Przy kryciu tym materjałem należy zwracać uwagę na odwodnienie ze strony wewnętrznej a to z tego powodu, że na szkle z łatwością skrapla się para wodna, rozpuszczona w wewnę-trznem ciepłem powietrzu budynku. To ciepłe powietrze, stykając się z zimną taflą, wydziela skraplającą się pas-ę wodną. Powoduje to konieczność zakładania rynienek od spodu. Przykłady ukształtowania prętów, przedzielających poszczególne tafle przedstawiają: w drzewie rys. 791, w żelazie: rys. 792.

KRYCIE BLACHĄ.

Zależnie od rodzaju użytej blachy, krycia blachą mogą być następujące 1.) krycie blachą czarną, 2.) pocynkowaną, 3.) cyncową, 4.) miedzianą, ewentualnie niekiedy tylko używaną blachą ołowianą lub mosiężną. Przy wszystkich kryciach blachą, jako podkładu używa się pełnego szalowania z desek, lub szerokich łat w bardzo bliskich odstępach 5|— 8 cm.

Krycie -blachą żelazną, żelazną pocynkowaną i miedzianą przeprowadza się w ten sposób, że arkusze blachy muszą być po pierwsze połączone między sobą, tak w szwach prostopadłych jak i równoległych do okapu, a po drugie*

î\

szwy muszą być przymocowane do szalowania w taki sposób, aby blachy nie uszkodzić (nie można przybijać gwoździem blachy do oszal rwania).

Arkusze miedzy sobą łączą się na zakładki (felce), które mogą być pojedyncze, lub podwójne, stojące, lub leżące. Zakładki łączy sie z szalowaniem za pomocą żabek, wykonywanych z wąskich pasków blachy, przybitych jednym końcem do oszalowania, drugim zaś wpuszczone pomiędzy obydwa arkusze blachy i razem skręcone, przy wytwarzaniu zakładu czyli felcu.

Przykłady połączeń wraz ze sposobem wprowadzenia żabek do zakładek» przedstawiają załączone rysunki: 793 — 795. Szwy- poziome do okapu mają zakładkę leżącą. Zakładki umożliwiają ruch blachy z powodu delatacji. Na grzbietach i narożnikach dajemy zakładki stojące, w koszach zaś leżące, rys. 796.

Przy kominach i murach wystających ponad dach, zaginamy blachę na wysokość około 1 1 cm, a przy ścianach, ku którym czasami spada połać, wyłożenie blachą na ścianie sięga jeszcze wyżej. Przedstawiono to na rys. 797 i 793. Ogółem zabezpieczenie blachą murów jest konieczne ze względu na wolno tający śnieg, który czasem zbija się w wielkie bryły lodu, zawilgacające mur.

Na okapie zaginamy blachę po pod pierwszą deskę szalowania i przymocowując ją do przybitej listwy z blachy, wytwarzamy t. zw. „nos“.

przy użyciu 'blachy żelaznej, tak zwanej czarnej, pociągamy całą połać farbą olejną, która jednak pod wpływem słońca i atmosfery szybko niszczeje. Należy zatem taką powłokę od 3 do 5 lat odnawiać, aby tern samem blachę uchronić od rdzy.

Zupełnie tak samo wykonuje się pokrycie blachą pocynkowaną, lub blachą

miedzianą.

Blacha pocynkowana nie wymaga dalszych zabezpieczeń, gdyż warstewka cynku chroni rdzeń blachy »od rdzewienia. Oczywiście tak długo, póki się nie złuszczy.

Blacha miedziana pokrywa się warstwą oksydu, który przylega szczelnie do samej blachy i stanowi ową powłokę ochronną.

KRYCIE BLACHĄ CYNKOWĄ.

Jest ono nieco odmienne od poprzednio omawianego.

Dawniej do połączenia arkusza blachy cynkowej używano zakładek okrągłych, skręconych około żelaznego pręta, mniej więcej 6 mm grubości, wpuszczając równocześnie w środek tejże zakładki żabki, przybite poprzednio do szalowania. Sposób ten jest do dziś używany w Warszawie.

’    Po największej części krycie blachą cynkową wykonuje się na listwach, roz

mieszczonych prostopadle do okapu na pełnem szalowaniu, w odstępach nieco mniejszych od szerokości arkuszy stosowanej blachy cynkowej. Kształt listew bywa rozmaity. Rys. 799 a, b, c, przedstawia nam listwę' a) niemiecką, b) francuską, c) belgijską. We wszystkich tych przykładach jest zasadą, że sąsiednie arkusze przylegają do listwy z jej bokóv/. Nad listwą jest kaptur z blachy, który łączy się z sąsiadującymi arkuszami blachy na zakładkę. Do przytrzymania tej zakładki użyte są żabki, jako paski 4 — 5 cm szerokości, patrz rys, 800, założone pod listwą i wraz z nią przybite do szalowania, w odstępach 40—53 cm.

Wykonanie okapu przedstawia rys. 801. Blacha w okapie kończy się wałkiem, przymocowanym do blaszanej listwy przyokapowej.

Wykonanie grzbietu, przedstawione na rys. 802, polega na użyciu listwy grzbietowej, pod którą jest podkładka, przylutowana do arkuszy obu połaci

KRYCIE BLACHĄ OŁOWIANĄ.

8 — 10 m

Odbywa się w ten sposób że poszczególne arkusze 1 m. szer., dług., conajmniej 2 mm, grube, zagina się na trójkątne lub okrągłe listwy, jak rys. 803. Arkusze leżące ponad sobą zachodzą tylko na 10—15 cm. na siebie. Uszczelniamy je

przez zlutowanie, lub przez przyklepanie i to wystarcza. Krycie blachą wymaga naogół mniejszego pochylenia, jest bardzo trwałe i ogniochronne. ,

Co do trwałości krycia blachą, to pokrycie blacha żelazną przy dobrej konserwacji, nioże trwać około 20 lat, blachą pocynkowaną około 15-—20 lat bez •

naprawek, blachą cynkową dłużej, około 40 lat, blachą miedzianą około 150 lat, blachą ołowianą jeszcze dłużej. W porównaniu z dachówką można powiedzieć, że dach pokryty, blachą pocynkowaną, jest z początku dobry, lecz w miarę lat się psuje. Przy pokryciu dachówką świeżo pokryty dach będzie po pierwszej zimie pokazywał braki. Nawet lekko pęknięte dachówki rozsypią się na mrozie. Jednakże po odbyciu jednego, lifb dwóch okresów zimowych i usunięciu corocznie braków, dach się utrwali i jest na długie lata ciągle dobrym i nie wymagającym poprawek.

KRYCIE PAPĄ ASFALTOWĄ LUB RUBEROIDEM.

Do tej grupy należy cały szereg materjałów, wytworzonych z tektury, filcu, lub juty, napojonych asfaltem, są to albo arkusze, albo rulony. Najczęściej stosowane rulony są około 7 — 20 m. długie a 1 m. szerokie. Krycie odbywa się w ten sposób, że fia pełnem szalowaniu zaczynając od okapu, przybijemy papę do szalowania równolegle do okapu. Następną warstwę zakładamy na 5 do 10 cm na poprzednią i przylepiamy ją zapomoćą smoły lub asfaltu do warstwy dolnej, przybijając je również do szalowania gwoździami o szerokich główkach. Podany rys. 804 przedstawia ten sposób krycia, wraz z wykonaniem okapu podano łączenie arkuszy nad sobą przez przybijanie kryte. Sposób ten jest jednak rzadziej używany.    *

Drugi sposób krycia papą wykonuje się przy zastosowaniu listew. Wtedy postępujemy podobnie, jak przy kryciu blachą cynkową. Listwy przybijamy do pełnego szalowania prostopadle do okapu, w odstępach prawie równych szerokości papy, zakładając końce papy na listwy i zlepiając je smołą lub asfaltem w sposób, wskazany na rys. 803 a i b. Wykrycie szczytów powinno być wykonane wedle sposobu, przedstawionego na rys. £07, zaś wykrycie partji dachu przylegających do murów lub kominów w sposób, wskazany na rys. 808.

Skoro chodzi o dach pewnie pokryty, stosujemy podwójne krycie papą, przed-. * stawione na rys. 809. Używa się tu krytego przybijania papy,, rys'. 805, a drugą warstwę w całości kleji się mieszaniną asfaltu i teru na pierwszej warstwie.

Dachy kryte papą należy po ukończeniu powlec smołą lub asfaltem i posypać ostrym piaskiem. Powlekanie to należy powtarzać co 3—4 lata. Przy dachach krytych papą, szczególnie podwójnie, należy dbać o wentylację strychu, gdyż krycie to jest nieprzewiewne.

KRYCIE CEMENTEM DRZEWNYM.

Cement drzewny jest to mieszanina podobna do asfaltu, składająca się ze sm> ły pogazowej, asfaltu, dziegciu i żywicy drzewnej, lub kalafonji. Mieszaniny tej używa się w następujący sposób: na szalowaniu z desek lub sklepieniu, albo płycie betonowej, układa się warstwę papy asfaltowej, następnie na asfalcie rozściela się 4-ry warstwy papieru, przedzielając każdą warstwę warstwą cementu drzewnego.

Na to dajemy 2—3 cm gruby nasyp piasku, a na nim 5— 6 cm gruby narzut szutru z gliną, lub bioto gościńcowe, ewentualnie jeszcze 3 — 4 cm warstwy ziemi z piaskiem, o ile zasiewamy go trawą (najczęściej reigras z żytem). Trawnik ma na celu związanie tej ziemi i zapobieżenie temu, by po wyschnięciu wiatr jej nie zwiał i aby trawa korzeniami wyciągała wilgoć z ziemi. Dach taki ma wogóle minimalne pochylenie-1/30 — 1/50. jest wogóle cfężkiem pokryciem i dlatego należy odpowiednio obliczyć konstrukcję, należy go wykonać w porze suchej i bez wiatrów. Sposób tego krycia podano na rys SIO, z oznaczeniem użytych materjałów i sposobem założenia blaszanego ujęcia szutru, umożliwiającego odpływ wody, oraz sposobu założenia rynny5 Okap wykonuje się z blachy i wpuszcza między drugą i trzęcią warstwę papieru i cementu drzewnego. Podobnie, o ile takie pokrycie przylega do muru, należy opaskę wpuścić między 2-ą a 3-ą warstwę pokrycia, a pionowo wyprowadzić ją na 30— 80 cm wysoko (tak aby śnieg nie dotykał muru). Przed pokryciem dachu należy założyć wentylację, szczególniej przy użyciu szalowania drewnianego i conajmniej założyć go tak wysoko, aby po pokryciu można było przedsiębrać rewizję dachu od spadu.

Rynny i rury spustowe.

Pynny dachowe wykonuje się z blachy cynkowej lub pocynkowanej, a przymocowuje się je przy okapie dachowym za pomocą haków, wykonanych z żelaza płaskiego. Haki te przymocowuje się do krokwi; mogą być one pocynkowane, lub owinięte blachą cynkową. Rynna sama dla usztywnienia brzegów jest zwinięta w wałek, rys. 811. Dla lepszego usztywnienia szczególnie zewnętrznej krawędzi, przeprowadzamy drut żelazny, jak to uwidoczniono na rys. 812 Samo przymocowanie rynny może być wvkonane albo pod okapem, jak na rys. 8H -^="813, albo też w połaci dachowej, tuż pod o-kapem. % tym drugim wypadku pierwszy arkusz pokrywającej blachy przechodzi po pod rynną i jest przymocowany hakiem z żabką, jak to przedstawia rys. 811 a, b. Pierwszy rodzaj rynien, nazywamy rynną leżącą, widoczną lub maskowaną. Przy większych budyń-

kach i większych połaciach mają zastosowanie rynny stojące, rys. 815, lub skrzynkowe, rys. 816. Te ostatnie wykonane są w ten sposób, że właściwą rynnę^tworzy koryto z desek. Wnętrze koryta jest ^wyłożone blachą w ten sposób, by wszystkie łączenia blach wypadały w najwyższych punktach tej rynny, a szwy nigdy nie powinny się znajdować w środku. Rynny wogóle^otrzymują pewne nachylenie, około 1:100 (l⁰/,) ku pewnemu punktowi, z^którego gromadzącą się wodę odprowadza się za pomocą pionowych rur sputo-wych na dół do otwartych ścieków, lub do kanałów zamkniętych. Przekrój rur spusto-wyclvjest zazwyczaj okrągły, a wielkość przekroju powinna być taką, by na każdy metr kwadratowy połaci dachowej wypadło 1 do 1*2 cm² przekroju rury spustowej. Rury wykonuje się z blachy cynkowej Nr. 10 —15, najlepiej Nr. 13 *), spajając szew przez lutowanie. Rury przymocowujemy hakami do muru w ten sposób, że hak ma formę okrągłą i na tym okrągłym pierścieniu opiera się ciąg rury za pomocą przylutowanych nosów, jak to przedstawia rys. 817, lub wyrabia się zgrubienie (wulsl), rys. 818 .

Ponieważ w naszym klimacie, przy ciągłej zmianie temperatury w zimie, sącząca się wewnątrz rury woda zamarza i zmniejsza przekrój przepływu, przeto zachodzi często konieczność rozbierania ciągu rur i z tego też powodu stosujemy haki zawiasowe, umożliwiające łatwe rozebranie rur spustowych, rys. 818.

O ile rynna wyprowadza wodę w wolną przestrzeń, to dolne zagięcie (kolanko wylotowe) winno być umieszczone 30 cm nad terenem.

W wypadkach, gdy rurę wprowadzamy do konału, wtedy nad terenem, na wysokość 1 —ï2 m, dajemy rurę spustową z lanego żelaza lub kamionkową.

Wojda, ściekowa z dachów może być prowadzona także w ten sposób, że z okapu dachu frontowego przeprowadza się ją korytem, oczywiście wyłożonem blachą, do strony podwórzowej, skąd rynną ścieka do kanału. Taki ściek strychowy należy zabezpieczyć od zamarzania przez oszalowanie i wypełnienie trocinami przestrzeni między korytem a szalowaniem. Przykład takiego rozwiązania przedstawia rys. 819.

W niektórych wypadkach odprowadzenie wody deszczowej przeprowadza się w ten sposób, ®że woda deszczowa ścieka do rur wychodkowych i przeciekając przez nie przepłukuje je. Wtedy rury spustowe służą równocześnie jako kanały wentylacyjne dla kanałów, odprowadzających nieczystości.

Na rysunkach 813 i 815 przedstawiono równocześnie pokrycie blachą gzymsów głównych. Blacha pokrywająca gzyms jest poprowadzona pionowo na desce przybitej do krokwi i na niej dopiero są przymocowane haki dla rynien. Jest to konieczne zabezpieczenie przy ewentualnem przelaniu się wody z rynny. Blacha jest do gzymsu przymocowana wpuszczonymi łącznikami, które są od góry przykryte przylutowanemi kapkami.

Na rys. 820 wskazano także sposób przeprowadzenia rury odpływowej przez gzyms. W tym wypadku należy otwór w gzymsie zabezpieczyć oddzielną rurą, „mufą", w którą wchodzi rura spadowa.

Rys. 821 a,b,c przedstawia kolanka pośrednie i wylotowe.

vJ    grubość w mm.

Grubość i waga blachy cynkowej:

13

12

14

10

0-50

1 m. kwadr. 3 50

0-58    «66    074    082    095

406    4-62    5 18    5-/4    665    kg.

et

DZIAŁ IV.

Urządzenia wewnętrzne.

Schody

Celem zabezpieczenia komunikacji między rozmaitymi poziomami w budynku, jjakoteż celern przejścia z terenu do wyżej lub niżej położonego wnętrza budynku, używamy urządzeń, składających się z belek poziomych, zwanych stopniami, któremi stopniowo pod-aosirny się w górę, względnie schodzimy ku dołowi. Nazwą polską schody określamy lakie urządzenie, które nam dozwala, idąc przed siebie, schodzić ku dołowi, stawieniu do niemieckiej nazwy „Stiegen“, która pochodzi od „steigen“, co wznosić się ku górze. Określenie, polskie jest o tyle ściślejsze, że są urządzenia, któremi możemy iść naprzód, wznosząc się ku górze, lecz nie możemy schodzić ku dołowi więc naprzód, n. p bardzo strome schody lub drabina, po której możemy się wspinać (oczywiście ku górze) możemy się drapać, stąd „drapina“, co przekształciło się w „drabinę“.

Zależnie od pochylenia, schody mogą być zastąpione pochyłą płaszczyzną, łak zwaną równią pochyłą czyli rampą, która zadanie to równie dobrze może spełniać. Zastosowanie równi pochyłej jest jednakże ograniczone do małych spadków i nachylenie do poziomu nie powinno przekraczać 20 stopni.

We wszystkich wypadkach gdy spadek jest większy, koniecznym warunkiem jest założenie schodów. W wypadkach bardzo stromego wzniesienia stosuje się tak ae schody drabiniaste i te znachodzą zastosowanie w granicach pochyłości 45—60 stopni. Powyżej tej granicy stosuje się drabiny, aż do zupełnie pionowego ich ustawie-aia. Tak schody drabinaste, jakoteż drabiny, wymagają w momencie ich użytkowania współdziałania rąk, a szczególniej gdy z pewnej wysokości schodzimy na dół, schodząc «czywiście tyłem. Graficzne przedstawienie pochyleń podano cłu odcinkach: pierwszy dla ramp, drugi dla schodów rampowych, trzeci dla schodów w ścisłem tego słowa znaczeniu, czwarty dla schodów drabiniastych, piąty dla drabin.

w przeciw-oznacza

zwa-

na

rys. 822 w pię-

— no —

Sjchody mogą być ze względu na sposób konstrukcji podzielone oa schody zewnętrzne i wewnętrzne; dalej możemy je podzielić- ze względu na przeznaczenie na schody główne, prowadzące do ubikacyj głównych, ewentualnie schody boczne, jak n. p. schody służbowe, piwniczne, strychowe etc.

W szczególnych częściach konstrukcji schodów rozróżniamy poziome płaszczony, po których się stąpa i te nazywamy stopnicami (sadzawki), następnie pionowe płaszczyzny, które podpierają stopnice zwane podstawkami. Obie te części ujęte są po obu stronach brusami, które nazywamy policzkami schodowymi (cargi). Susie r/.ecz biorąc, najważniejszą częścią składową schodów są płaszczyzny poziome, które określiliśmy mianem stopnic. Obydwie następne części, t. zn. podstawki i policzki, jako nieistotne w pewnych razach mogą odpaść.

Przy dłuższym biegu schodów używamy większych płaszczyzn, w jednym poziomie założonych, tak zwanych podestów. Ich przeznaczenie zmierza do tego, aby idący po schodach, a tern samem znużony wykonaną pracą, miał możność dania chwilowego wypoczynku znużonym mięśniom. Podesty takie powinny być zakładane w odstępach 12 stu do 18-stu stopni.

Grupa schodów w jednym ciągu biegnących między podestami nazywa się ramieniem.

na

Ustosunkowanie wysokości do szerokości stopnia, jest koniecznym warunkiem do umożliwienia wygodnego użycia schodów. Zatem minimalna szerokość stopni powin-być taka, by stopa ludzka mogła się na niej pomieścić, zatem szerokość będzie wynosiła około 20— 2G cm, wysokość zaś stopni powinna być taka, by z łatwością można się podnieść bez znużenia zbytniego o wysokość stopnia i tu przyjmuje się jako wysokość stopnia wymiar od 12 — 20 cm.

O ile chodzi o decyzję, jaką szerokość i wysokość stopnia należy przyjąć, musimy wziąć pod uwagę dla kogo schody mają być przeznaczone i tak dla mężczyzn dorosłych, np. w koszarach, fabrykach, mogą być one stosunkowo wyższe, a szerokość odpowiednio dobrana do szerokości stopy i długości kroku. Inaczej przedstawiać się będzie sprawa w budynkach przeznaczonych wyłącznie dla kobiet, np, klasztory żeńskie, pensjonaty i t, d. gdzie znów te same czynniki spuwodują inne ustos jnkowanie stopni Tą samą drogą ustosunkowanie schodów w ochrokach dla dzieci będzie zastosowane do ich warunków fizycznych.

Równie ważnym momentem jest stan fizyczny osób. N. p. w szpitalach muszą z konieczności być zastosowane schody znacznie wygodniejsze.

W budynkach mieszkalnych, gdzie musimy się liczyć z tem, że tymi schodami chodzą zarówno mężczyźni, kobiety i (łzieci, zarówno chorzy jak i zdrowi, musimy stosunkowaniu szerokości i wysokości stopni stosować pewien przeciętny typ praktycz-, ny, który też najczęściej stosujemy.    *

Zależnie od przeznaczenia schodów, mogą one być rozmaitej szeroko ś c i (ramienia, a nie stopnia), stosownie do ilości osób, które współcześnie po nich mogą przechodzić, n. p. w gmachach publicznych, teatrach, parlamentach i t. p. jako schody szerokie, albo też schody wąskie jak w magazynach, schodach służbowych. Samo przez się jest zrozumiałe, że szerokość schodów jako szerokość ramienia jest identyczną z długością stopnia schodowego.

Cała przestrzeń w budynku, w której są pomieszczone schody nazywa się

w u-

klatką schodową. Kształt jej i sposób rozmieszczenia ramion schodowych może być bardzo rozmaity. 1 tak: ugrupowanie schodów jako jeden ciąg przedstawia rys. 823 jako schody jednoramienne, rys. 824 a, b, c, d, przedstawiają dwuramienne, rys. 825 schody trójramienne, rys, 826 czteroramienne, rys, 827 pięcioramienne. W każdym z tych wypadków poszczególne ramiona Układ schodów w klatce schodowej może być równie dobrze przeprowadzony w linjach krzywych, kołowych, półkołowych, ełiptycznych i t. p. jak przedstawiono na rys. 827, wreszcie układ ten może być kombinowany w układzie' tak zwanych schodów mięszanych, jak to uwidoczniono na rys. 829.

nam

schody

nam

biegną w linjach prostych.

Schody załorone na kole o małym promieniu mają także utartą nazwę schodów krętych. Schody takie znachodzą zastosowanie w wypadkach skromniejszych założeń jako rozwiązanie czysto utylitarne.

Jednym z głównych zadań, jakie w konstrukcji schodów muszą być uwzględnione jest należyte ustosunkowanie wysokości do szerokości stopnia jakoteż odpowiednia długość stopnia, co jest równoznaczne z należytą szerokością schodów t. j. ramienia schodowego.

Zazwyczaj szerokość schodów w domach mieszkalnych wynosi 1*10 do 1*25 do 1'50 m, w szkołach, pałacach, teatrach wynosi ona 2 do 3 do 5 rn.

Należyte ustosunkowanie wysokości i szerokości stopni jest ustalone prak-tycznemi wzorami, które oczywiście tylko w pewnych granicach dają możliwe wyniki. Najczęściej stosowanym wzorem jest wzór, w którym szerokość stopnia „ s “ i wysokość stopnia „ w “ przedstawiają się jako równanie: s 4. 2w ~ 63. Ilustrację tego przedstawia nam

wzoru

wygodę, jak i bez-

na

rys. 830. Na linji poziomej wykreślone są odległości po 63 cm jako średnia długość [kroków w poziomie, na pionowej zaś odcięte wysokości po 31'ócm jako średnie wysokości przy ptono vem podnoszeniu się. Linje, łączące poszczególne punkty podziału poziomego i pionowego, przedstawiają się jako szereg równoległych, a jakikolwiek bądź promień, przeprowadzony z punktu „0“ przetnie nam równoległe w ten sposób, że założone schody będą czyniły zadość poprzednio podanemu równianiu s+2w = 63. Ustosunkowanie schodów jest praktycznie unormowane przepisami ustawy budowniczej, tak co do maximum wysokości jakoteż minimum szerokości stopni, co do pewnego stopnia czyni zadość wymogom, tak ze względu pieczeństwo publiczne ). Prócz podanego wzoru istnieją inne, około 15; wszystkie dają wyniki przybliżone, jeden z nich daje się stosować przy bardzo niskich stopniach, inne z nich dają lepsze wyniki przy wysokich. Przyjmując zamiast 63, 60, względnie 66, o-siągamy to samo, więc p*-zy małych wysokościach stosujemy 60, przy wielkich wysolcoś-66. Podany rys. 831, wyjaśnia tę sprawę powiększenia do 66, przy wysokich stopniach i na odwrót przyjęcia 60, przy niskich stopniach.

OBLICZENIE SCHODÓW 1 ROZMIARÓW KLATKI SCHODOWEJ.

Rozmiary klatki schodowej są zależne od ilości stopni, jakie mają w niej znaleźć pomieszczenie. Zadanie jest praktycznie w ten sposób postawione, że jest dana

&

cm minimum sze

*) Ustawa budowlana lwowska normuje dla schodów głównych: maximum wysokości 16 rokości 29 cm, dla schodów bocznych maximum wysokości 18 cm minimum szerokości 26 cm

wysokość ogólna pomiędzy piętrami, którą ^oznaczamy sobie przez W. Ilość wysokości musi być liczbą całkówitą, oznaczamy ją literą n = Jw. Szerokość schodów oznaczamy literą S, wysokośf₄ stopni przez „w“, a szerokość stopni przez „s“. Rozwiązanie zadania poznamy najlepiej na przykładzie.

Obliczenie schodów prostoramiennych.

Dana wysokość piętra W = 3*60m, szerokość schodów S = 1 20 m, dzieląc W przez „w“, n. p. U15 m, otrzymamy 360: 15 = 24 = J = ilość wysokości.

Pjnieważ ostatni stopień leży już w poziomie piętra, przeto ilość szerokości będzie w tym wypadku o 1 mniejsza, aniżeli ilość wysokości w tymże ramieniu. W danym przykładzie będzie zatem 24 - i = 23.

Iw = 30,    28,

w = 12,

Jeżeli tedy w znanym wzorze s + 2w =63 podstawimy wartość za w = 15 otrzymamy s = 63 - 30 = 33, a ponieważ mamy tych „s“ 23, przeto całkowita długość ramienia wyniesie 23 X 33 = 7*59 m. Przykład#ten przedstawiono rysunkowo na rys. 832 a. Łatwo zrozumieć, że ta ilość wysokości może być inną ale wtedy i wysokość będzie inna i tak przy wysokości W = 3'ti0 m moglibyśmy wykonać podział na 30 do »8 części, a wtedy 26,    25,    24,    23,    22,    21,    20,    19,    18,

12 85,    13-34,    14-4,    15,    15*63,    116*36,    7*14,    18,    18*95,    20 cm.

Gdybyśmy mieli klatkę schodową trójramienną, jak to przedstawiono na rys. 832 b, to sposób obliczenia będzie ten sam z tą jednak różnicą, że ilość szerokości stopni Js = Jw-3 będzie zatem zmniejszona o tyle jednostek ile jest ramion w schodach, a więc w tym wypadku o trzy. Zresztą obliczenie schodów będzie takie same.

Przy obliczeniu schodów założonych na linji krzywej, zasada obliczeń pozostaje taka sama jjfąk poprzednio. Zachodzą tu jednakże pewne okoliczności, które wymagają wyjaśnienia.

Jak już wprost z rysunku 834 widać, stopnie w takich schodach mają w swej długości rozmaite szerokości, są klinowe, przeto musimy ustalić, który wymiar szerokości będziemy brali w rachubę. Zazwyczaj przyjmujemy ten wymiar szerokości, który mają stopnie w odległości 45 —• 60 cm od zewnętrznego policzka schodów, a li-nja ta, tak zwana linja podziałowa, jest decydującą dla odmierzania szerokości stopni.

Zresztą sposób obliczenia zostaje taki sam, z tern nadmienieniem, że ponieważ linja podziałowa jest lukiem kołowym lub jakąkolwiekbądź inną linją krzywą, musimy jej długość obliczyć rachunkiem*(przy obliczaniu należy er przyjmować okrągło 3*0, zamiast 3*14) lub odmierzyć podziałką. Przy schodach wąskich, 0*7 cm przyjmujemy minimalną opległość linji podziałowej 0*30 cm natomiast przy schodach szerszych, ponad 1*50 cm przyjmuje się odległość linji podziałowej w l¹/} szerokości schodów^.

OBLICZENIE SCHODÓW MIESZANYCH.

Na rys. 835 przedstawiono schody mieszane, częścią o stopniach okrągłych. Linja podziałowa jest w odstępie 45 cm od muru i wedle obliczenia wkreślono tu stopnie schodowe w sposób ściśle geometryczny, łącząc punkty podziału na linji podziałowej ze środkiem luku.

Rozwiązanie tego zadania w ten sposób nie byłoby ostateczne, gdyż w tym wypadku dostalibyśmy załamany bieg policzka wewnętrznego, jak to widzimy na następnym rysunku 836. Konstrukcję tego rysunku wykonamy w sposób następujący: na linji poziomej odcięto wszystkie szerokości policzka wewnętrznego i otrzymano punkty od 0— 12, pierwsze szerokości większe, dalsze mniejsze; następnie na pionowej odcięto wysokości, które są wszytkie równe. Z tego wprost wynika, że bieg pierwszych stopni będzie miał mniejsze pochylenie, zaś następne stopnie będą miały pochylenie większe, . aż do miejsca, gdzie bieg schodów krętych kończy się prostem ramieniem, skąd począwszy znowu otrzymamy mniejsze pochylenie, takie samo, jak u początkowych stopni.

Patrząc z boku na takie rozwiązanie układu schodów odnosilibyśmy wrażenie, że w pukcie A schody się zapadają natomiast w punkcie B mielibyśmy wrażenie garbu.

Dla uniknięcia tej ewentualności przeprowadzamy korrekcję (poprawkę) w ten sposób, że odległości od punktu A do R, dzielimy na równe części punkterri (iy i z punktu A, ten odcinek przenosimy iako AA], oraz punktu B jako odcinek BBj. Z punktu O, Ai, Bj, wykreślamy prostopadłe, które przecinają się w punktach F i Fj. Z obu tych punktów F i Fi wykreślamy luki promieniem FO i FiO i przedłużamy poziomą każdej wysokości, aż do przecięcia z tym łukiem. Odrzucając na linję poziomą poszczególna przecięcia, otrzymujemy nowe punkty podziału policzka wewnętrznego, rzymskie I, 11, Ul i t. d. Vil, VIH, IX, X i t. d. i te odcinki odnosimy od punktu początkowego, zaczynając na policzku wewnętrznym.

Otrzymane punkty podziału na policzku wewnętrznym łączymy z punktami podziału na linji podziałowej i przedłużamy je do policzka zewnętrznego, którego kształt prztz odniesienie nowo powstałych szerokości z łatwością da się wykreślić,

W ten sposób otrzymamy racjonalnie przeprowadzoną konstrukcję schodów, czego przykład podaje rys. 837, wskazujący rozwinięcie policzka wewnętrznego i zewnętrznego.

W praktyce jest używany drugi sposób, przedstawiony na rys. 838. Sposób postępowania jest następujący: przedłużamy ten stopień, który nie ulega zmianie, (w naszym wypadku szósty), następnie kierunek stopnia siódmego skręcamy i prz-edłużamy, aż do przecięcia prostą AB, następnie ustalamy położenie stopnia 12, w ten sposób, ażeby jego szerokość w najwęższym miejscu wynosiła 12 — 15 cm i przedłtfżamy kierunek 12-go stopnia, aż do przecięcia z linją AB, otrzymany na linji AB odcinek od 7 — 12, dzielimy na tyle części ile ich było między dwoma stopniami, których kierunki przedłużyliśmy, aż do przecięcia z prostą AB, a więc w naszym przykładzie na 5 części, łącząc punkty podziału na linji AB, z punktami podziału na linji podziałowej, otrzymujemy poprawione kierunki stopni.

Przy tych korrekcjach zdarza się często, że kąt nachylenia krawędzi stopnia aż do policzka wewnętrznego aj, &2> i t. d. jęst ostry. Ponieważ wykonanie konstrukcji wytwarzałoby pewne trudności, a i wygląd zewnętrzny takich stopni nie byłby przyjemny dla oka, wprowadzamy korrektę w ten sposób, ażeby brzeg krawędzi stopnia był od policzka prostopadły.

Postępujemy tu w sposób wskazany na rys. 839, obierając punkt A w odległości około 6 cm i prowadząc z tego punktu prostopadłą do policzka wewnętrznego t.j. do punktów b, bj, b2; odcinając öd punktu A po drugiej stronie odcinki Ac = Ab i t. d. i wykreślając w punktach b i c, prostopadłe otrzymujemy z przecięcia tychże

Budownictwo ogólno.

prostopadłych punkt, z którego wykreślamy łuk styczny w punkcie c, Ci, c2 zresztą można go wykreślić z wolnej ręki.

i t. d;

OBLICZENIE SCHODOW KRĘTYCH.

Przy obliczaniu schodów krętych, to Jest założonych na rzucie poziomym kołowym na małej stosunkowo przestrzeni, bo na kole o promieniu 0 CO do 1 '20 m, mamy jeszcze jedno utrudnienie zadania, polegające na tern,że wysokość poszczególnych stopni, których ilość mieści się na obwodzie linji podziałowej muszą w rzucie dać nam taką wysokość, ażeby w wysokości jednego skrętu mógł się zmieścić człowiek. Rzecz tę ilustruje rys. 840, gdzie na rzucie poziomym uwidoczniono Iinję podziałową jako kropkowaną, a na rysunku obok umieszczonym linja podziałowa, rozwinięta w poziomie, przedstawia nam ilość szerokości jednego skrętu. Wysokości „wu muszą być tak dobrane, ażeby całkowita wysokość jednego skrętu „W", wynosiła około 2'ł m, to jest około 1*80 m na wysokość normalnego człowieka plus 0*30 m na grubość konstrukcji. Podane wymiary wysokości 2'1 m należy uważać jako minimum, jest wskazane przyjmowanie większej wysokości jednego skrętu, gdyż szczególnie przy zejściu na dół schodzący odczuwa niemiłe wrażenie biegu schodów ponad głową.

KON ST R ÜKC JE SCH O DÓ W.

Zależnie od materjaiu użytego do wykonania schodów, od którego będzie zależny sposób konstruowania podzielimy materjał na dwie grupy, a to: schody drewniane i kamienne, pomijając omówienie szczegółowe schodów betonowych, o których tylko wspomnimy, oraz schody całkowicie żelazne.

Konstrukcje schodów drewnianych dzielimy na :

1)    drabiniaste.

2)    policzkowe z wpuszczonemi stopniami,

3)

z nasadzonemi    „

4) o stopniach pełnych.

1.) Schody drabiniaste są używane w ubikacjach podrzędnych, jak spichlerzach, piwnicach, młynach i t. p. składają się one z divôch bali około 15 cnr szerokości, a 6 — 8 cm grubości. Bale te stanowią policzki, które u góry i u dołu, ; przy dłuższym .biegu i wśrodku, są ściągnięte ścięgnami rys. 841. W policzki te sć wpuszczone deski poziome. Zamiast stopni wpuszczonych mogą być użyte iistewk przymocowane śrubami do wewnętrznej strony policzka, stopnie zaś są wsparte na tyc listewkach.

2.) Schody policzkowe o, stopniach wpuszczonych. Pri tym rodzaju konstrukcji bale, z których są sporządone policzki, mają szerokość okol 20 cm, jak toj widzimy na rys. 841. Ścisłe określenie tej szerokości zależne jest od i stosunkowąnia wysokości i szerokości stopni. Szerokość policzków może być taka, a żeby pozostała część policzków, w miejscach oznaczonych .X“ i„Y“ na rys. 842, w^ nosiła^około 5 — 8 cm, grubość policzków zależna jest od rozpiętości schodów i w

Przy schodach krętych policzki będą się składały z części, połączonych ze sobą na zwidłowanie i czopy, rys. 844 a, lub styki i łubki żelazne, rys. 844 b. Przykład takich schodów krętych podano, wraz ze szczegółem policzka, na rysunku 845.

nosi zazwyczaj 6 — 8 cm; głębokość wpuszczenia stopni w policzek wynosi około 2 cm.

W przeciwstawieniu do poprzednio omawianych schodów, stosuje się tutaj podstawki, które są wpuszczone od spodu każdego stopnia, bądźto na wpust, bądźteż połączone śrubą ze stopniem dolnym, jak to przedstawiono na rys. 843. Dla należytego ściągnięcia policzków konieczne tu są ściągacze, które zazwyczaj umieszczamy pod stopnicami.

W wypadkach gdy promień policzka wewnętrznego jest mały, używamy zamiast policzka słupa, w który wpuszczamy poszczególne stopnie. Słup ten zastępuje policzek i nazywa się duszą. Schody takie są przedstawione na rys 846.

3)    Schód y o stopniach nasadowych. Schody tego rodzaju róż

nią się od poprzednich tern, że policzki schodowe są wycięte w formie stopni. Pozostała szerokość musi być taka, ażeby niewycięta część policzka y = 12 — 15 cm, co ostatecznie zależy od rozpiętości i wielkości obciążenia. Na tak wycięte policzki nasadza się stopnice, podpierając je podstawkami, na sposób poprzednio omówiony. Przykład takich schodów przedstawia rys. 847.    »

4)    Schody o stopniach pełnych. Przy wykonaniu tych schodów stosuje się pełne stopnie z belek drewnianych. Belki te mogą spoczywać bądź bezpośrednio na ścianach, bądźteż na dwu belkach podtrzymujących je, jak to widzimy na rys. 848. Wymagają one wiele materjału, są ciężkie i dlatego w praktyce rzadko używane.

OSADZENIE SCHODÓW 1 PODESTÓW DREWNIANYCH.

wza-na belce, któ

ryś. 850 a i b.

na

Osadzenie schodów drewnianych uskutecznia się w ten sposób, że pierwszy stopień konstruuje się zazwyczaj jako stopień pełny (lity)- Do niego wpuszczamy policzki, ewentualnie i słup usztywniający balustradę. Policzki i słup wpuszczone są jemnie na czopy, rys. 849 a; górny koniec policzków wspiera się również ra należy do podestu głównego lub pośredniego, rys. 849 b. Policzki biegnące przy ścianie, są przymocowane zwykłemi hakami a, b, jak to przedstawiono

no na rys.

kę podestową, w drugim wypadku kończy się wraz z

Umocowanie policzków oraz słupa balustradowego na podeście przedstawio-851 i 852. W pierwszym wypadku słup balustradowy przechodzi przez bel-

belką podestową i jest z nią śrubą ściągnięty.

Konstrukcja samego podestu jest analogiczna do konstrukcji stropu. Sposób założenia belek zależy od wielkości i ukształtowania podestu. Kilka przykładów za

łożeń podestowych podano na rys. 853—855.

SCHODY KAMIENNE.

Charakterystyczną cechą w konstrukcji schodów kamiennych jest to, że stopnie są pełne tak, jakto omawiano przy czwartym rodzaju konstruowania schodów drew: nianych.

Różnicą stanowi tu przedewszystki cm sam materjał, skutkiem czego schody takie są ogniotrwałe, nie ulegają gniciu pod wpływem wilgoci i tern samem stosowane są także bardzo często jako schody zewnętrzne, jakkolwiek użycie ich wewnątrz budynku, szczególn e przy silniejszej frekwencji, jest również celowe. Kamień użyty do wyko

nania stopni powinien być twardy, drobnoziarnisty, trudno ścieralny. Te właściwości posiadają drobnoziarniste wapienie (Nabrezina), niektóre piaskowce, wreszcie granity, syenit i bazalt.

jak już wspomniano, stopnie są blokowe pełne, zależnie od tego, czy są od spodu widoczne. Przekrój ich kształtujemy w ogólnym zarysie prostokątnym, gdy są od spodu niewidoczne, lub też w zarysie trójkątnym, gdy je możemy cci sj ccTi oglądać. Kilka przykładów zamieszczono na rys. 853 a — g, przyćzem rysunki od a do ci, przedstawiają pierwszą grupę, zaś od e do g, drugą grupę stopni. Na rysunku tym wskazano także sposoby łączenia stopni nad sobą położonych, przyćzem łączenie wsk zane na rys. 856 g, używa się ciia schodów zewnętrznych, a ma na celu niedopuszczenie wody do stosugi i uniemożliwienie jej zamarzania i rozsadzania stosugi.

Ukształtowanie przedniej strony stopnia przedstawia nam w rozmaitych odmianach rys. 857 a — e, przyćzem należy zwrócić uwagę, że wskazanem jest użycie profilu podanego pod e, szczególniej przy kamieniu łatwiej ścieralnym.

Omówienie konstrukeji schodów przeprowadzimy w dwóch częściach, a to :

A)    Schody zewnętrzne.

B)    Schody wewnętrzne.

A) SCHODY ZEWNĘTRZNE.

W sposobie konstruowania należy rozróżnić trzy typy założenia tych scho-

dów.

■    -    - ”■ >    ' n    .    ....

Założenie dozwalające na dostęp. 1). z jednej strony, 1!) z dwóch stron, łłl). z trzech stron. W każdym z tych wypadków schody będą się opierały na podmurowaniu, którego podeszwa powinna leżeć około 1'20 m pod terenem (ze względu na zamarzanie gruntu).

I). Pierwszy typ schodów przedstawia rys. 858. W tym wypadku schody biegną w kierunku prostopadłym do lica budynku, spierając się na dwóch murach policzkowych, w które są wpuszczone na 8—10 cm. Mury te mogą być wyprowadzone ponad stopnie i spadać skośnie za biegiem schodów, albo też mogą by> poziomo zakończone.

Przy większych długościach schodów mogą one zasłaniać okna piwniczn lub suterynowe, a w takim razie możemy je opierać na sklepieniu, jak to przedstawiam na rys. 859; ewentualnie możemy w stopniach wykonać otwory dla oświetlenia, jak t przedstawia rys. 860.

II) Drugi typ założenia schodów’, umożliwiający dostęp z dwóch stre przedstawia rys. 861. Stopnie opierają się jednym końcem o mur budynku, drugie zaś o mur, wyprowadzony od dołu schodów; jest on niejako murem policzkowym St-pnie są wpuszczone w mur na 8—10 cm głęboko, tak jak poprzednio.

111). Trzeci typ schodów dostępnych z trzech stron, przedstawiony na rys. 862, rnoże mieć zastosowanie w tych wypadkach, gdzie tylko niewielka ilość stopni być wykonaną. W przeciwnym bowiem razie wielka ilość stopni nie da się estetycznie związać z budynkiem i w takim razie pomagamy sobie rampą, wykonując tylko ostatnich kilka stopni jako schody.

ma

Na narożach należy stopnie ściąć albo zaokrąglić. Przy większych długościach stopni, celem zapobieżenia zsuwaniu,’używa się sięgaczy, które z sąsiedniemi stopniami łączą się na nakładkę w jaskółczy ogon. Pojedyncze stopnie łączymy między sobą dyblami lub kleszczami.

mu-

rem,

Stosownie do długości stopni, podmurowujemy te schody bądź pełnym bądżteż filarami, a najczęściej pierwszy stopień jest w całej swojej długości podmurowany.

Celem odprowadzenia wody opadowej należy dać stopniom i podestom szwach zewnętrznych spad 1 — 2 %.

przy

SCHODY WEWNĘTRZNE.

Wewnętrzne schody kamienne mogą być wykonywane w czworaki sposób.

cem w

1. Stopnie wpuszcza się jednym końcem w mur klatki schodowej, drugim koń-mur, wykonany w środku klatki, t, zw. duszę, jak to przedstawia rys. 863. Ten sposób wyk mania schodów jest o tyle niepraktyczny, że klatka schodowa może być oświetloną z jednej tylko strony, t. j. od strony podestu.

Do kategorji tych schodów należy jeszcze zaliczyć schody kręte, zakładane w ten sposób, że każdy stopień w węższym swoim końcu, kończy się zaokrągleniem.

W ten sposób na

mienny, złożony z bloków o wysokości poszczególnych stopni, które dla lepszego związania łączy się pionowym trzpieniem; czasami trzpień żelazny, w postaci pręta, przechodzi przez całą wysokość ramienia schodowego. Schody takie w założeniu ogólnem i szczegółach przedstawiono na rys. 864 — 865 a, b. Zarówno mur wewnątrz klatki wybudowany, jakoteż w ostatnio omówionym sposobie okrągły rdzeń środkowy, mają nazwę duszy.

sobie ułożone stopnie tworzą w środkowej części niejako słup ka

U. D r u g i sposób polega na tern, że zamiast muru pełnego, wykonujemy wewnątrz klatki dwa filary przy podestach, a pomiędzy tymi filarami wykonujemy łęki z łabędzią szyją i tym sposobem zyskujemy w środkowej ścianie otwory, przez które światło może sic przedostać. W tym więc wypadku oświetlenie klatki może być nawet z boku. Przykład takiego rozwiązania przedstawia rys. 866, w rzucie i przekroju. Równie dobrze zamiast łęków, mogą być stosowane skośne belki kamienne lub żelazne, o które końce stopni będą się opierały. Wykonanie podestów w obu wypadkach przeprowadza się bądźto przez ułożenie wielkich płyt kamiennych, badżteż przez zasklepienie całego podestu. Przykład takiego rozwiązania przedtawia rys.. 867.

111. Trzeci rodzaj konstruowania schodów są to schody d sklepione. Tego rodzaju konstrukcje używa się wtedy, gdy szerokość schodów, t j. długość poszczególnych stopni, jest znaczniejszą, a kamień mniej wytrzymały.

Konstrukcja ta polega

na tern, że w kierunku ramienia schodów wykonujemy

SC

podsklepioną równię pochyłą, na której następnie osadzamy schody jak na pełnym murze, rys. 868.

Bardzo często wykonuje się także ten rodzaj schodów, wykonując na pochyłej równi stopnie z cegieł, okładając je od strony, na której się stąpa drewnianem* stopnicami, jak to przedstawiono na rys, 869; równie dobrze możemy zamiast okładziny dębowej, użyć płyt marmurowych o grubości około 3 cm. i wtedy zewnętrznie przedstawiają się te schody tak, jak gdyby były wykonane z marmuru.

Mniej dobry, jednak pod pewnemi założeniami możliwy jest do założenia sposób taki, że wykonane z cegły stopnie wyprawiamy zaprawą cementową, a dla większej trwałości na narożnikach dodajemy mosiężne łub żelazne kątówki, rys. 870.

Do tej samej kategorji, należy także wykonanie schodów w ten sposób, że każdy stopień w całej swojej szerokości jest wykonany jako łęk. Łęki te przylegają do siebie, a różnica ich wysokości stanowi wysokość stopnia schodów. Konstrukcję tę przedstawiono na rys. 871.

warty rodzaj schodów stanowią schody wolnowiszące. Za« sadą tego rodzaju konstrukcji jest to, że każdy stopień z jednej strony tylko jest wpuszczony w mur klatki schodowej, drugi zaś zupełnie wolny. Każdy jest niejako konsolą

IV. Cz

wmurowaną w mur.

Głębokość wpuszczenia wynosi 12 — 25 cm, zależnie od materjału, z jakiego są stopnie wykonane, jakoteż materjału, z jakiego są wykonane mury klatki schodowej. Najracjonalniejsze założenie tego rodzaju schodów przedstawia nam rys. 872, jako schody podkowiaste, wtedy bowiem stopnie szerszym swoim końcem są wpuszczone w mur, a tern samem uchwycenie jest silniejsze. Przy konstrukcji schodów wolnowiszących mo

żemy postępować w dwojaki sposób:

1. ) Pierwszy stopień spoczywa na pełnym murze, wszystkie następne stopnie wpuszczone są w mur, a nadto każdy następny stopień całą swoją długością opiera się o poprzedni; albo też

2. ) każdy stopień umocowany jest tylko przez wpuszczenie w mur klatki schodowej bez opierania się o poprzednie stopnie.

Ten drugi sposób wymaga silniejszego materiału k*:niennego, jest jednakże o tyle lepszy, że każdy stopień sam siebie dźwiga i, o ile się zniszczy lub pęknie, może być sam przez się wymieniony. Natomiast przy poprzednim sposobie o ile ulegnie zniszczeniu któryś ze stopni, przestaje istnieć oparcie dla wszystkich stopni powyżej niego leżących, a tern samem wszystkie są zagrożone.

Przy wykonaniu takich schodów postępuje się w ten sposób, że przy ciągnieniu murów klatki schodowej, pozostawiamy odpowiedniej głębokości gniazda i dopiero po osiądnięciu się muru w klatce schodowej, osadzamy stopnie na zaprawie cementowej, wyklinowując bardzo szczelnie gniazda bądź kamieniem, bądź ostro paloną cegłą. Grubość stopni powinna wynosić około 15 cm, zresztą zależy to od jakości i wytrzymałości użytego kamienia.

Schody tego rodzaju mogą być wykonane jako konstrukcje żelazno-betonowe. Dla wytworzenia podestów używamy dźwigarów żelaznych lub też belek żelaznc-betonowych, rys. 873.

KLATKA SCHODOWA JAKO CAŁOŚĆ.

Założenie klatki schodowej jako całości jest w ustawach budowlanych uwarunkowane całym szeregiem przepisów. Jedną z najbardziej istotnych spraw jest to, żeby klatka schodowa była zabezpieczona od ognia. W tym celu ściany, okalające klat" kę schodową, muszą być wykonane jako mury ceglane, o grubościach odpowiednich do wysokości klatki schodowej oraz do jej szerokości.

Zazwyczaj konstruujemy mury tak, by one na najwyższem piętrze miały wymiar jednej do półtora cegły. Odsadzki murów gubi się pod biegiem ramienia schodów

lub pod podestem.

Strop, przykrywający klatkę schodową, może być poziomy lub ukośny, a należy go tak skonstruować, by był ogniochronny to jest wchodzi tu w zastosowanie strop zbity czyli dyblowany, strop sklepiony między dźwigarami, ewentualnie stropy żelazno"

betonowe.

O ile klatka schodowa prowadzi równocześnie na strych, powinna mieć wejście w formie drzwi stojących, o wymiarach 1 m szerokości na 1'80—1 *90 m wysokośch Drzwi powinny być z blachy żelaznej lub conajmniej drewniane, obite żelazną blachą od strony strychu. Futryna powinna być kamienna lub z kątówak żelaznych.

Pod względem oświetlenia jest pożądana wielka ilość światła. Z tego też powodu okna powinne być rozmieszczone tak, by każde ramię schodów było należycie oświetlone. W konsekwencji tego stosuje się bardzo często okna w podestach między-piętrowych, a tern samem okna te są w innych wysokościach, aniżeli okna pokojowe. Ponieważ w pewnych wypadkach, gdy chodzi o jednolity wygląd fasady, ten sposób założenia okien nie może być stosowany, przeto zdarzają się wypadki, że bieg schodów lub podest wpada w otwory okienne. W takich wypadkach dla przeprowadzenia biegu schodów muszą być założone oddzielne łęki lub belki żelazne lub żelazno - betonowe, których zadaniem będzie podtrzymywanie, względnie uchwycenie stopni od góry, jak to jest widoczne na rys. 874.

szcze-

Zazwyczaj klatki schodowe przynajmniej jedną stroną przylegają do zewnątrz; zdarzają się jednak wypadki, że klatka schodowa założona jest wewnątrz budynku tak, że jedynie od góry możemy zaczerpnąć światła. W tym razie zakładamy klatkę schodową ze świetlnią i wtedy należy dbać o to, ażeby przestrzeń wolna pomiędzy ramionami schodów, oznaczona na rys. -874 literą „A“, była dostatecznie wielka, golnie przy więcej piętrowych klatkach schodowych.

Przy zastosowaniu świetlni do oświetlenia klatki schodowej konstrukcja dachu powinna być wyodrębniona od reszty dachu przez mury ogniowe i wykonana jako dach żelazny oszklony.

Zamieszczony rys, 876 przedstawia rzut poziomy parteru i piwnic,

oraz przekrój klatki schodowej jako całości. W każdym planie dla bliższego i należytego określenia należy podać wymiary przestrzeni klatki schodowej, grubość murów, szerokości wysokości schodów i ilość schodów dla każdego piętra, wymiary policzków, głębokość wpuszczania stopni w policzki ewentualnie w mur, wreszcie podać profil stopni schodowych w większej skali, z oznaczeniem wyskoków lub co najlepiej, narysować go

120

w naturalnej wielkości. Wreszcie dla schodów krętych lub mieszanych linję podziałową, szablony dla stopni klinowych oraz też wewnętrznego.

należ.y oznaczyć policzków, tak zewnętrznego jako-

Dla zapewnienia bezpieczeństwa w klatce schodowej, muszą być na stopniach założone poręczę. Wysokość poręczy wynosi około 1 m. Są one w ten sposób konstruowane, że n. p. przy drewnianych schodach stosujemy drewniane bałaski, wpuszczane w stopnie, a u góry balaski wpuszczone są w poręcz (pochwyt, uchwyt), która od czasu do czasu, zazwyczaj w podestach, przymocowana jest do silniejszych słupków narożnych.

Rozstawienie szczebli powinno być takie, by światło pomiędzy szczeblami nie wynosiło więcej jak 14 cm. Sam uchwryt może mieć najrozmaitsze kształty, jak to n. p. przedstawiono na rys. 87 7. Przy krętych schodach karriennych, takich, jakie przedstawiono na rys, poprzednim, umieszcza się poręcze od strony zewmętrznej. O ileby szerokość była tak mała, 'że poręcz wystawałaby ze ściany, możemy w murze i robić wnękę i w niej zakładamy poręcz, jak to widzimy na rys. 878.

Umocowanie balustrady schodowej przy schodach kamiennych uskutecznia si* w podobny sposób jak poprzednio, przez wpuszczenie pionowych prętów w stopnie, lub też przymocowuje si^ jąypfziez wpuszczenie z boku, co dla szerokości schodów korzystniej się ^przedstawia, jąkato wip^c wpiost z rys. 879.

i.iSMaa

Gzymsy.

Zadanie, jakie spełniają gzymsy w budynku, jest nietylko znaczenia dekoracyjną⁰» jak to się powszechnie mniema, lecz służą one także do odznaczenia części składowych budynku, a przedewszystkiem do ochrony płaszczyzny ściany przed opada

mi atmosferycznymi.

Najprostszy gzyms przedstawiałby się jak na rys. 881, w formie wystającej płyty. Ażeby jednak dać możność odpływu opadom atmosferycznym, zbierającym się oo-wyżej tego gzymsu, pochylamy górną część płyty, następnie zaś, aby nie dopuścić do sączenia się w'ody na części poniżej gzymsu położone, wytwarzamy t. zw. nos, czyli skąp, który tę wodę oddala od lica ściany, a tem samem chroni ją bd zawilgocenia.

Podobne zadanie ma także gzyms główny budynku, gdyż nad nim, albo ponad nim kryją się rynny, które odprowadzają opady atmosferyczne połaci dachowej. Gzyms taki będzie zakończeniem całej płaszczyzny budynku od góry.

Z powodu umieszczenia go w znacznej wysokości, musi mieć odpowiednie wymiary i rozczłonkowanie elementów, tworzących całość gzymsu.

W ogólnym zarysie gzyms taki, przedstawiony na rys. 881, składa się z trzech części, z których istotną jest część środkowa „a“. Część górna „c“ wieńczy ją, część dolna „b" podpiera. Na tej zasadzie są skonstruowane przez najrozliczniejsze kombina

cje wszystkie prawie gzymsy.

t. zw. obdasznice, 4.) gzymsy podokienne, założone w wysokości parapetu okiennego, wreszcie 5.) gzymsy główne czyli koronujące.

Głównemi warunkami*, na które należy zważać przy projektowaniu gzymsów są: 1.) klimat, 2.)wytrzymałość materjału, z którego gzyms konstruujemy, 3.) barwa materjału, 4.) wysokość, w jakiej gzyms jest umieszczony i wreszcie 5.) stanowisko, z którego najczęściej gzyms ten będzie mógł być obserwowany.

Wedle przeznaczenia określamy gzymsy pewnemi nazwami i tak: 1.) gzymsy cokołowe, 2.) kordonowe t. j. przedzielające poziomo ścianę, 3.) okienne lub drzwiowe

W wysokości gzymsów kordonowych bardzo często przychodzi zmiana lica ściany, t. j. w tej wysokości możemy dać odsadzkę od strony zewnętrznej i pozornie tę odsadzkę zgubić jak to przedstawia rys. 882. Gzymsy kordonowe lub przedziałowe wykonuje się po największej części z cegieł, układanych bądź poziomo, bądź ręjbem, ter-rakoty, betonu, zaś przy budowlach monumentalnych z kamienia.

Pod względem konstrukcyjnym najwięcej trudności przedstawia wykonanie gzymsów głównych o znaczniejszym wyskoku, .wtedy bowiem większe masy nadwieszone muszą być w odpowiedni sposób zrównoważone, by temu całemu układowi zabezpieczyć stałość; stąd też konieczne jest statyczne rozwiązanie wielkości i sposobu działania sił chcąc w należyty sposób konstrukcję przeprowadzić. Dla przykładu podajemy na rys. 833 gzyms silniej wyładowany, w którym sposób działania sił przedstawiono rysunkowo.

Co do konstrukcyjnego sposobu wykonania gzymsów, to możemy je wyko

nać następująco:

przy

1. )Gzyms wykonany w całości z cegły przykład, na rys. 884, w którym większem wyładowaniu możemy już stosować konsole dla podparcia samej płyty.

2. ) Rys. 885 przedstawia nam gzyms, którego płytę wykonano jako płaskie sklepionka między dźwigarami, wpuszczonemi w mur, i zakotwionymi w tym murze odpowiednio głęboko. Jako teoretyczny punkt obrotu przyjmujemy punkt „O“, leżący nieco głębiej (5 —10) cm, przyjmując możliwość obkruszenia się materjału. Ważną rolę dla stałości gzymsu odgrywa również nadmurowanie, powiększając moment strony stałej nienadwieszonej, w całości układu gzymsu.

3. ) Gzyms z płytą żelazno - betonową, w której wielkość oraz rozłożenie wkładek żelaznych może być ściśle wedle wielkości i sposobu działania sił obliczona z przyjęcia „n“ krotnej pewności. Przykład takiego gzymsu przedstawia rys.886.

4. ) Gzyms z kamienia, którego przykład podano już poprzednio na rys. 881 i rys. 162, ciekawy swoim charakterystycznym sposobem kamiennego zakotwienia

5 ) Gzyms z blachy na szablonach drewnianych przedstawiony na rys. 887. Szablony są przybite do tramów lub krokwi lub osadzone w murze i przymocowany

do łaty .a“.

6.) \V podobny sposób na szablonach wykonuje się gzyms drewniany. Wtedy do szablonów (co 1 m umocowanych) przybijamy deski, które trzcinujemy i wyprawiamy wyciągając gzyms i jego profilowanie. Ten sposób wykonania gzymsów jest nietrwały, możliwy do zastosowania przy budowlach prowizorycznych (pawilony wystawowe.)

— 122—

Stolarszczyzna drzwi i okien.

Omawiając otwory drzwiowe i okienne przy ścianach pominęliśmy właściwe urządzenia dla^drzwi i okien, które są ruchomemi płaszczyznami, dającemi się otwierać i zamykać. W obu wypadkach urządzenia te wymagają dla swego osadzenia opraw (fu-• tryn). Oprawy te mają wymiary zaieżne od rozmiarów drzwi lub okien, osadza się je w murze, a dopiero otwór w świetle oprawy (futryny) jest decydującym dla" zamknięcia go jednym lub kilku skrzydłami drzwi względnie okien. Ponieważ w sposobie konstruk cje drzwi i okien są nieco różne, zaczniemy od omówienia drzwi, a następnie przejdziemy do okien.

DRZWI.

Wymiary drzwi zależne są od przeznaczenia i są ustosunkowane do zwykłe wysokości i szerokości człowieka. Najmniejsze wymiary drzwi mają szer. C’6X 1"8 wys. , nieco większe wymiary drzwi w domach mieszkalnych wahają się w óbszernych grani cach, bo szerokość dochodzi do 1*5 m a czasem i więcej, a odpowiednio do tego wyso kość do 2 5 m i wyżej. Bramy wjazdowe mają szer. 2'2 ni a wys 2'5 — 3'0 m. Zresztr-ich wymiar zależy od przeznaczenia. W budynkach gospodarczych, przemysłowych i kolejowych wielkość drzwi względnie bram, stosuje się w każdym wypadku do ich przeznaczenia. Zależnie od wielkości otworu, mogą być drzwi o jedrsem skrzydle i wte dy szerokość ich wynosi 0*52—1’0 m; dla szerszych otworów stosujemy drzwi dwu skrzydłowe, względnie trzy i czteroskrzydłowe. Podobnie w kierunku wysokości. Zwy kła wysokość drzwi wynosi 2—2*5 m. \XZ razie większej wysokości otworu drzwiowego przedzielamy' go „ przecznicą “, dolna i górna część otwiera się oddzielnie i zazwyczaj w takim wypadku górna część jest oszklona.

Przy drzwiach zewnętrznych, które muszą zabezpieczyć daną ubikację od u-traty ciepła, stosujemy drzwi podwójne t. zn. założone w dwóch pionowych płaszczyznach w odległości około 23—30 cm (niekiedy więcej) i wtedy ten sposób założenia określamy nazwą driwi podwójnych.

W C2-

wynoszą

Rodzaje opraw czyli futryn. Najprostszy sposób ukształtowania oprawy przedstawia nam rys. 888., który jest stworzony z dyli grubości 7 — 8 cm szerokości 20—25 cm złożony u dołu z progu po bokach dwóch stojaków i nadproża. Próg i nadproże wychodzą poza obręb otworu jako wąsy i przy murowaniu są zazwyczaj obmurowane, stojaki są pośrodku przymocowane, bąiźto krótkiemu ankrarni wpusz-czanemi w mur, bądźteż klockami drewnianemi 8 — lU cm długiemi, przymocowaneini albo do tych stojaków albo też osadzanemi w murze; przy wykonywaniu otworu głe, stojaki oprawy, (futryny) są przybite do klocków gwoździami. Przy drzwiach pod wójnych, w muraeh o większej grubości, oprawa taka może być wykonana podwójnie w sposób przedstawiony na rys. 889. i wtedy składa się z dwu ram, osadzonych przy licach danego muru. Wymiary rnaterjału, z którego ramy są wjkonywane 10/10. Obie ramy są związane między sobą łącznikami (sięgaczami), połączonemi ze stojakami na jednostronny jaskółczy ogon.

W y ko n ani e samych d r z w i t. j. prowadzone w rozmaity sposób i tak:

1.) Drzwi z łat rysunek 890, składają ąię z dwóch stojaków złączonych dwoma poprzeczkami i skośnym zastrzałem, do poprzeczek przybite są łaty. Zawiasy przymocowane są bezpośrednio do obu poprzeczek i wpuszczone wprost w mur.

a na podobnym wykonaniu; na dwie porzeczki rys. 891, ustalone w swem położeniu skośnem zastrzałem, nabijamy obok siebie deski. Zawieszenie drzwi na zawiasach, podobnie jak w poprzednim przykładzie. Oba poprzednio podane sposoby wykonania skrzydeł są używane w podrzędniejszych ubikacjach

skrzydeł może być prze-

2) Drzwi z desek. Konstrukcja ich pole?

3.) Nieco lepszy sposób wykończenia przedstawiają drzwi

ipongowe

892. Poprzeczki (spongi) mają szerokość Od2, a grubość 0'4 są wycięte w jaskół-

rys.

czy ogon, a na spongi nabite są odpowiednio wcięte deski, łączące się na styk, zakładkę lub wpust, względnie miejsce zetknięcia przykryte listwami, co uwidoczniono na rys. 893. Zawieszenie tych drzwi na zawiasach przeprowadzono jak poprzednio.

4. ) Sposób wykonarii skrzydeł drzwiowych z podwójnej warstwy desek przedstawia rys. 893 a. Jedna warstwa zazwyczaj wewnętrzna, jest wykonana z desek pionowych ujętych od góry i od dołu w poziome deski, druga zaś warstwa zazwyczaj zewnętrzna fckłada się z wąskich desek około 12—16 cm. szerokości, które biegną skośnie, spadając ku stronie, w której są zawiasy, albo też może być wykonana z warstw poziomych ujętych dwoma listwami pionowemi.

5. ) Pokrewny temu sposób jest wykonaniem t. zw. drzwi żaluzjowych, przedstawionych na rys. 891. Różnica polega tu, jedynie na tern, że poszczególne warstwy deszczułek ukośnych pokrywają się wzajemnie. Lepszy sposób wykonywania drzwi w domach mieszkalnych polega na stworzeniu skrzydła w ten sposób, że całość skrzydła tworzy rama podzielona na kilka pól, które są następnie wypełnione cienkiemi deskami. Sposób wykonania skrzydła drzwiowego przedstawiają nam rys. 895 i 896. w pierwszym wypadku trzypolowe, w drugim wypadku czteropolowe. Samo skrzydło jest wyko-

cm, a grubości około 4 cm, jak to w -szczegółach na 897 przedstawiono. Połączenie fryzu pionowego z poprzecznemi uskutecznia się ja-

fryzów szerokości około 15

nane z rys.

ko połączenie na czop, zazwyczaj kołkowany. O ile wewnętrzne krawędzie ograniczające pole są profilowane, profil w narożniku przecina się skośnie pod kątem 45 ⁰ i tern sposobem osiąga się należyte, krępowanie , profilu. Pola pomiędzy fryzami wypełnia się tak zwanemi iustrami, *fiłunkami,“ które są wykonane z deszczułek, dwucentymetrowej grubości, jak to wprost widzimy na rysunkach. Dla oszczędzenia raaterjału, przy bo-gatszem profilowaniu używają osobnej listwy wpuszczonej, nasadzonej lub naklejonej do fryzu (t. zw. behlstoss) rys. 898.

W wypadkach gdy mamy większą grubość muru lub gdy chcemy oścień muru starannie wykonać, w takim razie oprawę drzwi (futrynę) przyoblekamy t. zw. o-ścieniem, ościeżą (szpaletem) i wtedy rozwiązanie może być przeprowadzone w sposób podany na rysunku 899, gdzie do serowej oprawy, przymocowane są gładkie deski grubości 3-ch cm, albo przy jeszcze większej grubości muru jak na rysunku 900 dajemy okładzinę wytworzoną w taki sam sposób, jak samo skrzydło drzwiowe, a więc fryzy pionowe, szerokości 10—12 szczyzna ościenia zostaje podzieloną na p©!a. (zazwyczaj przeprowadzamy podział ten

cm a

grubości 4 cm, wytwarzają ramę i w ten sposób pła.

an > jicznie jak ćrzwi), a pola wypełniamy cienkiemi deszczułkami. Przestrzeń między śc która jest wyprawioną, a ościeniem przykrywamy z obu stron otoczynami, opaska:    z desek grubości G'2 a szerokości 12—15 cm. W narożnikach łączymy opaski na

zv,    ą nakładkę, i rzyczem o ile opaski są profilowane, to profil przecinamy pod kątem

4'    jak to widzimy na rys. 901. Przy stosowaniu drzwi dwuskrzydłowych z powodu,

n<

iż .rzydła środkiem iii mogą bezpośrednio do siebie przylegać, dla zasłonięcia pozo-st j szpary przybijamy listwy z obu stron, przyczem jeJaa z nich przybita jest do jed* ), druga do drugiego skrzydła. W lepsze n wykonaniu listwy stanowią jednolitą cało z fryzem skrzydła. Sposób otwierania drzwi i kierunek, w którym otwarcie drzwi n; ępuje wymaga również pewnego rozważania, w wypadkach gdy w grubym murze zr żonę drzwi mają być otwierane ku grubości muru, a więc ku ościeniom ościeży „na si alet“ wtedy w konstrukcji musimy stosować ramy, które zmniejszają światło otworu z obu stron po 5—6 cm jak to widzimy na przedstawionym rys. 902.

Pewną odmianę w konstruowaniu drzwi stanowić będzie wypadek,(gdy chodzi nam o złe przewodzenie ciepła lub też o tłumienie przewodzenia głosu, w tych wypadkach grubość fryzów drzwiowych do otworzenia skrzydła powinna być większa, a zarazem i deszczułki wypełniające pola, „filunki“ powinny być podwójne jak to przedstawiają rys 903 i 904. W pierwszym wypadku, bezpośrednio przyległe dwie warstwy desek, w drugim zaś przestrzeń między deszczułkami wypełnione filcem lub torfem, wogóle materjałem o złem przewodnictwie ciepła. Z innych rodzaji drzwi stosowanych w budownictwie, należałoby wymienić drzwi wahadłowe, które w sposobie konstruowania nie wiele różnią się od poprzednoio omówionych, a cała rónica polega w innym sposobie okucia, jak to wprost widać z zamieszczonego rys. 905 to samo dotyczy drzwi zasuwa nych, których różnica urządzenia polegać będzie na odmiennein okuciu, które przedstawiono na rys. 996. Wreszcie drzwi balkonowe i wejściowe (bramy) ze względu na szczelność ich od progu, jakoteż sposób odprowadzenia wody wymagają pewnych urządzeń, dla zabezpieczenia tej szczelności, które przedstawiono na rys. 907 i 908. Przy drzwiach balkonowych poziom balkonu w stosunku do podłogi pokoju powinien być zawsze obniżony o 5—7 cm. dla odprowadzenia wody i śniegu na zewnątrz rys. 910.

Przy drzwiach wchodowych należy przez odpowiednie ukształtowanie przecznicy i opatrzenie jej wystającym gzymsem zabezpieczyć od wciekania wody od góry poza drzwi (podobnie jak przy oknach).

OKNA.

Okna podobnie jak drzwi wymagają opraw, których sposób konstruowania zależeć będzie od zamierzonego sposobu ukształtowania okna. Ze względów klimatycznych okna mogą być pojedyńcze lub podwójne. Ze względu zaś na wielkość otworu o-kna mogą być, o dwóch skrzydłach czterech, sześciu i t, d. Wreszcie w konstrukcji o-kien ważną rolę odgrywać będzie sposób ich otwierania t. zn. czy zewnętrznie na zewnątrz, wewnętrzne ku wewnątrz będą otwierane, czy też jedne i drugie ku wewnątrz mają być otwieràne. Bardzo szerokie okna, wymagają pośrednich stojaków, pionowych jednego lub więcej.

To samo dotyczy wypadków, gdy stosujemy okna bardzo wysokie. Analogicznie jak poprzednio, przedzielamy wielką wysokość jedną lub dwoma „przeczni-e a m i“, {Kempferami), o które będą się opierały podzielone, niższe skrzydła okienne.

w sumie

Sanie skrzydła, ze względu na zmniejszenie tafli szklanych, dzielimy cieńszemi szczeblinami (szprosy) w kierunku poziomym lub też pionowym. Wielkość i wymiary okien zależą od przeznaczenia ubikacyj, od wielkości jej powierzchni, głębokości traktu, strony świata ku której są zwrócone i wynoszą mniej więcej pojedynczo lub 1/12—1/6 powierzchni danej ubikacji.

Zwykle okna mieszkalne mają wymiary szerokości 1 — 1'20 m, a wysokości 1 ’8—2*1 m. Po największej części są one podzielone przecznicą na dwie części, dolna, większa część około 2/3, górna mniejsza około 1 / 3 całej wysokości okna.

Ważną rolę odgrywa szczelność przy połączeniu skrzydeł do oprawy okier -nej, przez wykonanie odpowiednich zakładek (felców).

nam ryse z o-

na Sposób oddolnych skrzydeł nad gzymsem pod-

Przykład pojedynczego czteroskrzydłowego okna przedstawiałby 911., którego charakterystyczne szczegóły A, 13, C i D podano w większej skaii, kreśleniem poszczególnych wymiarów, przyczem należy zwrócić uwagę wodnienia górnych skrzydeł nad przecznicą, oraz okiennym.    x

J. Przy oknach podwójnych w dawniejszym sposobie konstruowania radzono sobie bardzo prosto, a mianowicie w obu licach otworu, zakładano dia każdego okna’ oddzielną ramę, krosno, które hakami umocowywano do muru. W krosnach tych wyrobione zacięcia, umożliwiały szczelne przyleganie skrzydła i otwierały się zewnt zne na zewnątrz, wewnętrzne ku wewnątrz. Przestrzeń między krosnami była gładko w> prawiona a niekiedy, dla lepszego zespolenia okien, łączono krosna między sobą kilkakr. tnie krótkiemi listewkami, łączącemi oba krosna, nakładką w jaskółczy ogon. Chodziło ci o a-żeby zrównoważyć moment statyczny powstały przez otwarte skrzydła (ciężar X ■-die-głość środka ciężkości od punktu obrotu). Łatwo zrozumieć, że ten sposób konstruowania przy słabych wymiarach drzewa nie mógł być trwałym.

II. Drugi lepszy i trwalszy sposób polega na tern, że oprawy wytworzono i desek 4-ro centymetrowej grubości, a szerokości 15—20 cm. Uprawa taka w obi krawędziach miała wytworzone wcięcia, w które wchodziły skrzydła okienne, jak to przed stawiają podane rys. 912 i 913. w całości i w szczegółach. W tym wypadku, za. zpie czenie szczelności było trudne a wykonywano je przez wypełnienie kłakami, ran

lub zalanie gipsem.

lii. Trzeci sposób, wykonania oprawy okiennej polega na tem, że oprav okienną przymocowujemy do otworu w cegle, wykonanego z węgarkiem, a wte cc oprawa przylega do przylgi, jak to uwidoczniono na rys. 914. W tem wypadku szt towanie oprawy musi być takie żeby nam dozwoliło na otwarcie obu skrzydeł okienny • ku wnętrzu. Szczególną uwagę zwrócić należy na ukształtowanie przecznic, które w : on: kwencji tego założenia, muszą dla zewnętrznego okna mieć większy wymiar wysoko arwzeii przecznice wewnętrznego okna, a to z powodu, by umożliwić otwarcie zew; trznÿch skrzydeł ku wewnątrz.

Okna wystaw -»we, a niekiedy i mieszkalne wymagają prócz tego pev nych zabezpieczeń w postaci żaluzyj. Żaluzje te albo drewniane albo żelazne muszą mie urządzenia dia ich otwarcia iub zamoknięcia. : to tych urządzeń należy prowadzenie wzdłuż wysokości okna, oraz urządzenie, w którem zwinięta żaluzja znajduje skrycie

przykład tego rodzaju “urządzenia przedstawia nam rys. 915. w przekroju pionowym i w rzucie poziomym.

OKŁADZINY ŚCIAN T. Z XŃ BOAZERJE.

Przy wykonaniu okładzin ściennych z drzewa postępujemy podobnie, iak przy wykonywaniu stolarszezyzny drzwiowej, okładzinę ścienną wykonujemy z fryzów, szerokości 12—13 cm, a grubości 3—4 cm. Pola między fryzami wypełniamy cieńszemi de-szczułkami, wpuszczając je we fryzy podobnie jak przy drzwiach.

Całą tę konstrukcję przybijamy do klocków wmurowanych w ten sposób jednakże, aby pomiędzy licem muru a tylną płaszczyzną ok adźmy pozostała przestrzeń wolna około 2 cm dla umożliwienia krążenia powietrza. Doląa część okładziny ma pewne rozszerzenie jako cokół tej ściany, górna, zazwyczaj kończy się rodzajem gzymsu wieńczącego.

Zarówno w cokole jakoteż od góry powinniśmy zostawiać otwory, któremi powietrze może cyrkulować; jest to szczególnie ważne w świeżym murze. Przykład tego rodzaju rozwiązania przedstawiono na rys. 916.

OKUCIA DRZWI I OKIEN.

Okucie drzwi składa się przedewszystkiem: a), z zawiasów, na których drzwi się zawiesza, (stąd nazwa drzwi zawiesza się i stąd nazwa „zawieś“, „zawias“),

b). z zasuwek względnie rygli wreszcie, c). z zamku.

1. Zawiasy. Mogą być wykonywane w rozmaity sposób: zawiasy wpuszczane

rys. 917., nasadzane rys.£918.,^ zawiasy trójdzielne ryś. 19., zawiasy sprężynowe rys. 920., dla drzwi wahadłowych rys. 9/1., ewentualnie dla cięższych drzwi zawiasy na czepach

rys.922., w każdym wypadku są one wpuszczone częścią w skrzydła częścią w oprawy drzwi.

rys.

nych, przedstawionych na rys. 924.

Ul. Zam k i. Wykonanie zamku i sposób jego osadzenia może być różnorako przeprowadzony i tak: 1.) Zwykły zamek skrzynkowy nasadzony na drzwi, a używany przy prostszych wykonaniach, składa się z klamki, którą otwieramy przymknięte drzwi, następnie z zamku otwieranego kluczem i z zasuwki. Kształt całości rys. 925. Skrzynkę taką przymocowujemy od czoła skrzydła, w drugiem

11. R y g 1 e i zasówki. Dla ustalenia położenia jednego ze skrzydeł przy drzwiach dwuskrzydłowych używamy rygli nałożonych, nasadzonych, przedstawionych na 92<3., albo też w lepiej wykonanych budowlach używamy rygli krytych, w pusze zo-

przedstawia nam

zaś skrzydle przymocowujemy ucho zaopatrzone u góry podniesieniem, o które zahacza języczek bezpośrednio z klamką połączony. /.) Zamek wpuszczony. Rys. 926. Różni sietem, że skrzynka znacznie węższa kryje się w grubości fryzu, tworzącego skrzydło i należy przy konstrukcji skrzydła uważać na to, by w tern miejscu gdzie mamy wpuścić zamek, nie było wpuszczenia poprzecznego fryzu. 3.) Zatrzask rys. 927. Jest to zamek podobnie urządzony jak poprzedni z tą różnicą, że klamka jest od wewnętrznej strony drzwi (to jest od strony mieszkania), od zewnątrz da się otworzyć drzwi

JkM I

jedynie przez włożenie klucza i wykonanie jednego obrotu, którym za pośrednictwem dźwigni przesuwamy zapadkę w położenie umożliwiające otwarcie drzwi.

• Obroty klucza w przeciwną stronę powodują przesuwanie się rygla zamykającego i powodują zamknięcie na jeden względnie dwa spusty. Przy otwieraniu prze-lub dwa, zależnie od ilości spustów, a potem dopiero klucz przez

suwamy rygiel raz

dźwignię działa na zapadkę i powoduje jej otwarcie. Co do samych sposobów konstruowania zamków są one bardz© rozmaite. Wszystkie konstrukcje zmierzają do tego, by o ile możności zabezpieczyć się przed włamaniem. Zabezpieczenie to osiągamy przez kombinację kilku chwytników (przytrzymywaczy) ze sprężynami, które tylko pewnym, odpowiednio do wcięć w chwytnikach, ukształtowanym kluczem dają się otworzyć. (Zamki

Chubba lub Wertheimowskie).

Okucia okien. Skrzydła okienne wymagają następujących okuć. Same skrzydła muszą być okute kątownikami w każdym narożniku. Następnie dla umożliwienia zawieszenia okien i umożliwienia obrotu skrzydeł stosujemy zawiasy, wreszcie dla stałego zamknięcia okien i szczelnego ich przytwierdzenia do oprawy, używamy maitvch okuć. a to:

roz-

a) zakrętek, b) zamknięcia espanioletowego, c) baskilowego i

d) dźwigniowego.

1) . Kątowniki, któremi wzmacniamy narożniki skrzydeł, przedstawione 928 z podaniem wymiarów.

2) . Z a k r ę t k i a), pojedyncze rys. 929, b) zakrętki podwójne, rys. 920, a'-

rys. 931, c) zakrętki kryte przedstawione na rys. 932*.

espanioletowe rys. 933, przymocowane do

są na rys.

bo w innej formie przedstawione

3) . Zamknięcie

skrzydła prz/mykającego, jest w ten sposób urządzone, że przez odpowiedni ruch obrotowy wykonujemy równocześnie przyciągnięcie skrzydła do oprawy okiennej, zaopatrzonej odpowiednim hakiem lub uchem. Po wykonaniu obrotu, skrzydła są całkowicie wciśnięte w ramę oprawy, a dla utrwalenia tego położenia, rączkę (ster) zahaczamy o występujący w drugiem skrzydle hak. Mniej sympatyczną stroną tego zamku jest to, że cały mechanizm jest na

4) . Zamknięcie baskilowe rys. 934, polegające na tern, że w środku umieszczony uchwyt jest stale osadzony we wpuszczonej skrzynce i zaopatrzony koleń zębatem o 6-ciu zębach, do tego koła przylegają dwa zazębione pręty żelazne o przekroju kwadratowym 8/8 osi przytwierdzony języczek. Wykonując ruch w prawo ściągamy pręty ku sobie, a tern

pręty te wychodną równocześnie u góry i dołu z klubek albo gniazd, dla trwałości opatrzonych blachą płaską z wyciętym otworem. Równocześnie języczek, który wchodził w drugie skrzydło do odpowiedniego wycięcia, pokrytego również odpowiednio wyciętą blachą, wychodzi stamtąd i chowa się do skrzynki. Wykonując ruch przeciwny zamykamy okno.

5) . Zamknięcie dźwigniowe, przedstawione na rys. 935. Dźwignia umi szczoi a mniejwięcej pośrodku na listwie przymykającej skrzydła ma trybowe zazębienia, którem odpowiadają zazębienia pręta środkowego. Na pręcie tern umieszczone są poprzeczne występy, chwytające za haki góry pręt jest zakończony hakiem i chwyta ucho przywoc.owane do ramy jak w szczegół „a“ uwidoczniono, albo też pręt kończy się oczkiem, które chwyta hak, stale u-

samem

mieszczone w ramie.

na

wierzchu.

mm na

końcach zazębionych. Wreszcie stale do

umieszczone w

drugiem skrzydle, u

OSZK . NIE

Do. oszklenia używa się po największej c^ęśei szkła reńskiego. tałlowego. fikło tadowe dostarcza się w w'ymiarach;

4/4_2 mm grubości.

6z 4 ³

b/4    „    „

Do oszklenia mieszkań używa się szkła 6/4 t. j. 3mm, dla podrzędniejszych ubikacyj wystarczy szkło 2 mm. Szkło w/rabia się w czterech sortach, pierwsza z tych jest najczystsze.», najlepsrem szkłem. Dla celów oszclenia mieszkań używa się 1-ej i 2-ej sorty. Oszklę ńe następuje w ten spiób, że tafle szklane przycinamy odpowiednio do wielkości pola, z pozostaw.er.iem wolnej przestrzeni, „luzu“. ażeby przy zeschnięciu drzewa tafla nie pękła. Tafle przymocowuje si@«do skrzydła zapomocą cienkich gwoździków, a następnie wykitowuje się kitem, który jest mieszaniną szlamowanej kredy i pokostu lnianego. Dla oszklenia wystaw skleoowych, używa się szkła lustrzanego, które ma zazwyczaj 6—8 mm grubości; iesi to szkło z obydwóch s.ron szlifowane. Przymocowanie szkła lustrzanego do ramy uskuteczniamy zazwyczaj przez przybicie cienkiej drewnianej lub mosiężnej listewką która taflę przytrzymuje; okien tych nie kituje się. Dla okien, przy których chcemy przepuścić światło a uniemożliwić wglądanie, używamy szkła matowego, trawionego lub prasowanego, ponadto oprócz białych szkieł przeźroczystych mogą być uż}waue szkła kolorcwę.

Oszklenie w ołowiu czyli wykonywanie t. zw. witraży, używanych w oknach kościelnych, klatkach schodowych etc. wykonuje się w ten sposób, że przycina się szkło odpowiednich kolorów i odpowiedniego kształtu, stosownie do rysunku i poszczególne części osadza się w ujęciu ołowianem kształtu litery !. Przy większych płaszczyznach dla usztywnienia muszą być dodane pręty usztywniające t. zw. wietrznice (przeciw wiatrom), połączone w punktach sty czności , z siatką ołowianą witraża zapomocą ołowianych żabek.

WYPRAWA.

grubą warstwę zaprawy zwykłej lub hydraulicznej, którą narzucamy na. lice surowego muru tak od zewnątrz na fasadzie, jakoteż i od wewnątrz na ściany ubikacyj.

Wyprawę uskutecznić można dopiero wtedy, kiedy

Wyprawą nazywamy zazwyczaj około 1'5 cm

świeżo wykonany mur wysechł i osiadł się. Najodpowiedniejszą porą do wyprawienia jest wiosna i lato.

głęboko, a w

mrozu

odpaść.

Mur pod wyprawę powinien być wykonany na t. zw. puste fugi, bo wtedy wyprawa lepiej go się trzyma. Przy wyprawianiu ponownem zniszczonej wyprawy należy oprócz odbicia starego tynku, wyczyścić stosugi poziome mniej więcej na 1 cm obu. wypadkach przed narzuceniem tynku, mur zwilżyć wodą. Wykonywanie wyprawy pod jesień jest o tyle niebezpieczne, że w razie przed naieżytem stężeniem i wyschnięciem zaprawy może wyprawa w całości

Materjał używany do wyprawy składa się! z jednej części wapna, 2 — 3 części piasku, czasami dodajemy nieznaczne ilości gipsu; jednakże dodatek gipsu jest możliwy tylko do wypraw wewnętrznych, gdyż zewnątrz stosowany gips przez deszcz zostaje wypłakany. Dodatek gipsu powoduje szybsze tężenie, daje możność łatwiejszego i gładszego wykonania wyprawy. Zewnętrzną wyprawę wykonuje się po największej części z zaprawy hydraulicznej !ub przez dodatek cementu. Ustosunkowanie części składowych jest; jedna część wapna, dwie części cementu, 6—12 części piasku, albo jedna część cementu, 3—4 części piasku; piasek winien być czysty kwarcowy.

W nowszych czasach stosują wyprawy ze szlachetniejszych materjalów, które jako gotowe mieszaniny są dostarczane w workach na budowę, jak n. p. „terasit“ lub „terra nuova“. W skład tej mieszaniny, której ustosi nł owanie jest rozmaite, wchodzi cement lub wapno hydrauliczne, jako środek wiążący, mączka wapienna, drobne okruchy szlachetnych kamieni, marmur, granit drcbno mielony, niekiedy także mika.

WYPRAWY WEWNĘTRNE.

Rodzaje wypraw wewnętrznych są rozmaite ze względu na sposób wykonania i materjały.

1.    Surowa wyprawa t zw. rapowanie powstaje przez narzucenie zwyczajnej zaprawy kielnią na grubość 1 —1 ‘5 cm. Tak narzuconą wyprawę możemy zostawić, też lub zgrubsza tarką wygładzić l en rodzaj wyprawy używany jest w podrzędnych ubikacjach jak piwnice, wyprawa kominów na strychu, wyprawa murów ogniowych.

2.    Gładka wyprawa składa się z 2—3 warstw bezpośrednio na sobie

nakładanych. Pierwszą warstwę stanowi zwyczajna zaprawa z gruboziarnistego ostrego piasku, zaś do drugiej wzglęToie trzeciej wa stwy używamy delikatniejszego piasku i większej ilości wapna, to znaczy właściwej zaprawy. Grubość wszystkich trzech warstw nie powinna przenosić 1*5 cm.

Przed rozpoczęciem wyprawy należy zbadać, o ile lice mura w surowej cegle jest pionowe, a po ustaleniu, w jakiej odległości od lica surowego muru ma się znajdować płaszczyzna wyprawy, przybijamy w odstępach około 0’8 —1*20 ra drewniane łaty według pionu albo też narzucamy pionowe pasy 12 cm. szerokości, w; poprzednio wspomnianych odstępach, a po skontrolowaniu, czy są pionowe wykonujemy przestrzenie wyprawy pomiędzy terni pasami. Zupełnie podobnie czynimy to przy użyciu drewnianych łat.

Dla wyrównania przestrzeni między łatami względnie pasami, użyv/amy tarki większego wymiaru z uchwytem dla obu rąk. Sposób wykonania wyprawy przedstawiono na rys. 935. Po stężeniu, w ten sposób wykonanej pierwszej warstwy, nakłada się drugą względnie trzecią, które są w porównaniu do pierwszej już bardzo cieniutkie.

Po wykonaniu wyprawy pociągamy ją dwa lub trzykrotnie mlekiem wapien-

( bieli my).

nem

W wypadkach, gdy chodzi nam o wykonanie wyprawy bardzo gładkiej, stosujemy jako trzecią warstwę mieszaninę, zrobioną z drobno ziarnistego piasku, wapna i gipsu. Dia zatarcia tej wyprawy używamy tarki obciągniętej fileem.

Kąty silnie wcięte wyciąga się szablonem. Niroźa wystające otrzymuje się

Budownictwo ogólne.

4.    Stiuk biały składa się z wapna dobrze zgaszonego pomieszanego z gipsem lub jak dawniej robiono z proszkiem marmurowym. Używamy go zwykle jako tej ostatniej warstwy, którą wygładzamy.

przez nabicie na narożniku iaty, wystającej o grubość zaprawy, jak to widać na rys.936. Narożniki bardzo często zaokrąglamy, lub też zabezpieczamy narożnikami metalowemu 3. W naszych czasach, szczególnie w Ameryce, wykonywanie wyprawy ścian uskutecznia się zapomocą rozpylaczy, które działają zapomocą powietrz» zgęszczonego kompresorem.

5.    Stiukko 1 u s t r o składa się z mieszaniny tłustego wapna i proszku marmurowego , w stosunku 1:2. Mieszaninę tę zarabia się gęsto i dodaje się farby dowolnej. Tak przyrządzoną mieszaninę narzucamy na pierwszy pokład zwyczajnej zaprawy i wygła-dzamyiilcem i stalową kielnią. Na tak wygładzonej powierzchni maluje się żyłkowania marmurowe farbami rozpuszczoncmi w mleku wapiennem (na świeżej płaszczyźr ić). Ody cała ta powłoka wyschnie, poleruje się lice filcem, a dla zwiększenia połysku dodajemy wo^ku i terpentyny, które wcieramy filcem na gładkiej płaszczyźnie ściany.

6.    Sztuczny marmur wykonuje się z mleka w'apiennego ze znaczną domieszką gipsu i rozmaitych farb. Stężone kawałki gipsu o pewntm zabcrwieiiu kruszy ś.ię, ewentualnie miesza się inne kawałki o innem zabarwieniu, to wszystko zalewa się rzadko rozpuszczoną zaprawą gipsową zabarwioną kolorem żył i pozostawia do stężenia na danej płaszczyźnie. Gładzi się drobnoziarnistym piaskowcem, następnie pumeksem, a po caikowitem wygładzeniu naciera się terpentyną z woskiem, zapcmocą filcowych szmat. Przy wprawie i biegłości robotnika możemy mieć złudzenie prawdziwych marmurów. (Firma Detoma w Wtadniu). Jedynym probierzem, który pozwala odróżnić prawdziwy

marmur

od sztucznego jest przyłożenie ręki, sztuczny marmur w dotknięciu jest ciepły,

prawdziwy jest zimny.

7. Wy p

drzewie utrzymać się nie da. Po największej części jako łącznika używamy trzcino-wania przybitego do płaszczyzn. Ponieważ tę sprawę omówiliśmy już przy ścianach „ ryglowych, przeto tutaj ograniczymy się tylko do zwrócenia uwagi, że przy trzcinowaniu tern, należy trzcinę układać mniej więcej prostopadle do włókien drzewa, a długość trzciny powinna być tak dobraną, ażeby poza szerokość drzewa występowała z obu stron po 2 cm. W przeciwnym razie wyprawa pól i szkieletu drewnianego będzie się dzielić, a powstałe rysy nie łatwo betdzie zatrzeć. Podobnie ma się rzecz przy wyprawie ścian z de%ek, do wyprawienia których używamy zarówno trzcinowania, jakoteż ba-kuli lub siatki druto ceglanej. Przy wyprawach tych, które po największej części wyko-wnętrzu budynku jest celowem dodawanie gipsu.

Jeszcze jeden ze sposobów wykonywania sufitów, obecnie rzadko stosowany, polega na tern, że do belek wprost przybijamy trapezowe listwy 1 — 2

a 2_3 cm szerokości w odstępach około 2 cm. Pierwsza warstwa, którą nakładamy

jest zaprawą wapienną pomieszaną z włosieniem, drugą warstwę, którą narzucamy po wyschnięciu pierwszej,robimy z mieszaniny drobniejszego piasku i tłustego wapna i tę wygładzamy.

r a w a na

drzewie musi mieć jakiś łąeznik, gdyż bezpośrednio

na

nywane są we

cm

grubości,

WYPRAWY ZEWNĘTRZNE.

zasto-

zw. rapowanie, 2.) gładka wyprawa, jak przy ścianach

Przy wyprawach zewnętrznych, podobnie jak poprzednio, może mieć sowanie: 1.) surowa zaprawa t.

wewnętrznych, 3.) zwykła zaprawa, jak na ścianach szachulcowych, 4.) wyprawa groszkowana, którą otrzymujemy przez to, że narzuconą warstwę wyprawy, dziurkujemy tępo obciętą miotłą, 5.) nakrapiana wyprawa powstanie, gdy na gładką lub zgrubsza narzuconą pierwszą warstwę będziemy nakładali drugą warstwę przez skraplanie płaszczyzny szczotką murarską, uderzaną o kawałek drewna. 6.) tynk kamyczkowy, który powstaje przez narzucenie drobnego oczyszczonego szutru na pierwszy pokład i równoczesne skraplanie rzadką tłustą zaprawą, 7.1 poprzednio wspomniane wyprawy „terazytowe“ i „terra nuova.“

W końcu wspomnieć należy, że przy fasadach wykonywanych w t. zw. surowej cegle, to znaczy bez wyprawy, musimy całą fasadę oczyścić z wapna, fugi wybrać na 1 '5 cm głęboko i w te fugi nałożyć zaprawy cementowej, którą dowolnie od zewnątrz możemy kształtować, jak widzimy na zamieszczonym rys. 937. Tę czvnność t.zw. „bramowaniem" fug czyli stosug, uskuteczniamy odpowiednio do kształtu dobrànemi stalowemi szpachtlami

CIĄGNIENIE GZYMSÓW.

z w

wyciętą ściśle wiiług profilu deski i stężony ukośną poprzeczką. Na desce nabite są dwa klocki „d“ i „d* rys. ''38., która pr^y ciągnięciu posuwają się po listwie „K“ t. zw. kierownicy przybitej hakami

G^yms ceglany powinien być wykonany w ogólnym swoim zarysie z cegły, pokrywająca go zaprawa powinna uwydatniać nadany profil przez narzucenie jej grubości średnio 15—2 cm. Dla ciągnięcia gzymsów używamy „sanek“ złożonych yciętegb szablonu profilu z drzewa, z opuszczeniem subtelnych zaeięć, obitego blachą

na

turalnej wielkości. Profil ten przybity jest do łaty lub

poziomo wzdłuż murn.

Sposób postępowania przy ciągnięciu gzymsów jest następujący: na surowy rnur gzymsu narzucamy zaorawę i ściągamy przez przesunięcie sanek wszystko za obręb profili wychodzi.

to co

szablonem doprowadzimy do tego, że

równica „k“ misi

wewnątrz budynku należy już właściwie do robót stuł atorskich.

Różnicę stanowi tu materjał, gdyż we wnętrzu używamy

Przez następne kilkakrotne narzucanie zaprawy i zbieranie na całej długości otrzymamy wyciągnięty profil. W wypadkach gdy gzymsy są krzywe, linje łukowe lub inne dowolne kie' si być odpowiednio do tego kształtu dostosowana. Ciągnienie gzymsów

Co do sposobu ich

wykonania nie aa tu różnic, przeważnie gipsu stukatorskiego szybko tężejącego. Ciągnienie gładkich gzymsów między ścianą a sufitem t. z v. „wuty“, „kale“ o ile są małe ciągnie się je na trzcinowai iu nieco zgrabieniem; o ile zaś są większe ustawia się między sufitem a ścianą w odstępach około 5) cm grubsze druty żelazne, wygięte w kształcie ogólnego zarysu Uli

i do nich przymocowuje wyciągamy gzyms jak poprzednio opisano.

Części ozdobie gzymsu jak konsole, perełki, a podobnie rozety na sufitach, odlewa się we formach i przykręca się śrubami mosiężnemi lub żelaznemi pocynkowar e-mi do osobno wmurowanych klocków drewnianych, względni* do szalowania stropu.

się siatkę drucianą, na którą narzucamy zaprawy gipsowej i

WYKOŃCZENIE PŁASZCZYZN POZIOMYCH.

Pol

py *

posadzki, podłogi. Płaszczyzny poziome budynku ja-koteż płaszczyzny okalające budynek mogą być rozmaicie ukształtowane zależnie od ich przeznaczenia, materjałów użytych do wykończenia, oraz zależnie od tego czy ulegają zawilgoceniu, bądź to z powodu wody opadowej, jak podwórza i chodniki, bądź też wody użytkowej jak łazienki, pralnie.

O ile wpływom zawilgocenia nie ulegają, są zazwyczaj ułożone do poziomu W przeciwnym razie powinny otrzymać spad wynoszący około 1 — 2a/, któryby nie dozwalał na stagnowanie wody, lecz przez skośne założenie płaszczyzn skierowywał ją do pewnych stałych punktów, skąd dalej byłaby odprowadzaną.

Wykonanie tych płaszczyzn rozdzielamy według materjałów i tak: 1-szą grupę stanowić będą polepy, wykonane z mas plastycznych, il-gą posadzki i brukowania z kamieni naturalnych i sztucznych, wreszcie 111-cią bruki i podłogi drewniane.

POLEPY.

Do kategbryj tych zaliczamy następujące rodzaje polep: 1). gliniane, 2.) wapienne, 3.) gipsowe, 4.) cementowe, 5.) asfaltowe, 6.) terazzo, 7.) granitto.

1 ) Polepę g 1 i n i a ną tworzy mieszanina gliny, krwi wolowej, żużli wreszcie sierści bydlęcej lub plewy, kłaków i innych ciał włóknistych. Polepy glinianej używa się w stodołach, jako tok (około 30 cm grubości), w mieszkaniach (około 15 cm grubości), na strychach (około 5 — 10 cm grubości), w kręgielniach i t. d.

Wykonanie tej polepy możemy uskutecznić trojakim sposobem: a) s u c h y m, b) mokrym, c) mieszanym,.

a)    Przy suchym sposobie układa się glinę naturalnej wilgotności w warstwie 8 cm grubej, a po wydeptaniu i wybraniu wszystkich części organicznych, ubija się dre-wnianemi dobniami, zlewając przytem ubitą warstwę krwią bydlęcą, ubijanie trwa tak długo, dopóki widoczne są ślady popękania.

war-

b)    Sposobem mokrym nakładamy na podkład z gruzu 20 cm grubości, stwę gliny rozmoczonej wodą, dodając do niej żużlu, krwi bydlęcej ewentualnie sierści.

c)    Na podkładzie z gruzu rozsypujemy zwykłą glinę tłustą grubości 10 cm, a skoro ta jest równo rozprawioną i ubitą, pokrywamy ją zaprawą glinianą, do której dodajemy jedną część krwi wołowej, dwie części wody i około dwie części suchej gli-

ny.

Prócz tego dodajemy żużlu, włosienia ewentualnie plewy.

2.) Polepa z zaprawy wapiennej, używanej już u Rzymian, daje się bezpośrednio na podłożu murowanem, o ile używamy jej na ziemi, należy zrobić podłoże, jako warstwę la—25 cm grubości, utworzoną z gruzu kamiennego lub ceglanego, pomieszanego ze zwykłą z prawą wapienną lub hydrauliczną, o ile podłoże dotyka gruntu wilgotnego.

grubości

Podłoże to należy wykonać w dwuch do trzech warstwach 7—8 cm

133

Na îalt przyrządzonym podkładzie rozścielmy właściwą polepę składającą się: z 2 części piasku i jednej części świeżo gaszonego wapna. Całość tej warstwy ma grubość około 8 cm.

Polepę tę ubijamy przez kilka dni, polewając ją wodą. Gdy polepa wyschnie zupełnie należy ją zapuścić olejem lnianym i wtedy nabiera ona wyglądu piaskowca, W Rosji używają do tej polepy domieszki krwi wołowej i mąki żytniej.

Polepa taka może być użyta wewnątrz jakoteż i zewnątrz budynku, o i!e jest dobrze izolowaną od spodu od wilgoci. 1 rwałość takiej polepy wynosi kilkadziesiąt lat.

3.    Polepa gipsów'a t. zw. lastryka, używana we Włoszech, Francji wogóle tam gdzie gipsu jest pod dostatkiem.

Na podłożu z cegły lub betonu rozścielamy 2 do 3 cm grubą warstwę piasku, na którą układamy drewniane listwy przekroju trapezowego, mniejszą szerokością ku dołowi, wysokość tych listew równą jest grub >ści zamierzonej polepy; boki listwy smaruj« się mydłem dla łatv/iejszego wyjęcia. Między liswami rozpościeramy polepę z zaprawy gipsowej, a skoro gips stężeje wyjmujemy listwy. Zazwyczaj po dwudziestu godzinach gips pęcznieje i pęka, wtedy ubijąmy go drewnianą dobnią aż do spocenia się.

Wolne przestrzenie po listwach zalewamy gipsem zabarwionym i gładzimy. Po wyschnięciu, szlifuje się i zapuszcza olejem lnianvm.

4.    Polepa cementowa składa się ze zwykłej zaprawy cementowej w stosunku 1:2 cementu i piasku. Polepę zakładamy na siinem podłożu, jak posadzka ceglana rębem układana aibo na betonie. W warstwie 2—3 cm grubości, układa się ją pomiędzy iistwami, które całą płaszczyznę dzielą na pola.

Polepę tę możemy zostawić chropowatą albo też wygładzić szklanemi albo sta-lowemi tarkami przy ciągłem polewaniu, rzadką zaprawą cementową.

Dla zwiększenia trwałości zapuszcza się polepę olejem lnianym, po poprzecl-

niem oczyszczeniu wierzchniej warstwy potażem rozpuszczonym w occie, zapomocą szczotki i dwukrotnem pociągnięciu firnisem. Utrwalenie tej polepy możemy osiągnąć takie zapuszczają': ją po wyschnięciu szkłem wodnem.

5. Polepy asfaltowe wymagają dobrego podłoża bądź to z betonu bądź też z cegły. 0 ile używamy tej polepy na zewnątrz, podłoże powinno być wyko-jednej części wapna hydraulicznego lub cementu, 2-ch części piasku i 3—7 części gruzu; wewnątrz budynku możemy używać zwykłego .wapna, a nawet i gipsu.

P-> wyschnięciu podłoża układamy w odstępach metrowych żelazne szyny ma być zamitrzona warstwa polepy, a pola wypełniamy rozto-

nane z

tej wysokości jak grubą pionym asfaltem zmieszanym z gruboziarnistym piaskiem lub drobnym żwirkiem, wyrównujemy ją i wygładzamy pos/pując z wierzchu ostrym piaskiem.

Polepę asfaltową należy zabezpeczyć od spodu od zawilgocenia, gdyż przeciwnym razie podnosi się i pęka.

Zamiast płynnego asfaltu może być stosowany asfalt sypki, który podgrzany rozściela się w polach, a następnie, ugniata żelaznemi ogrzanemi walcami.

Wreszcie polepę taką można w-ykonywać Z płyt asfaltowych 23/25, a grubości 3—4 cm, które układa się na gorącym asfalcie iak sam sposób wykonania wskazuje nie jest to w ścisłym słowa znaczeniu polepą tylko posadzką z płyt asfaltowych.

6. Polepa wenecjańska t. zw. „terazzo“, ogółem składa się z 3-4 warstw. Pierwszą warstwę stanowi podłoże t. zw. po włosku „fpndo*, jest to warstwa

8 — 15

cm grubości gruzu ceglanego, polanego nadto zaprawą wapienną i drugą warstwę stanowi Ś —10-cm gruba warstwa drobnołłuczonej cegły z zaprawą wapienna, którą ubijamy i wygładzamy; trzecią warstwę stanov iboziarnh

m calkó-

ubitego;

amyków;

sta mączka ceglana i wapno w stosunku 2:1, o grubości 4 cm, w którą wicie stężeje narzucamy różno' kolorowych kamyków marmurowych i te

mocą że

laznego walca wciskamy w masę--i do równości wygładzamy.

Po 8— 14-tu dniach po stwardnieniu całej masy szlifujemy ją a w końcu polerujemy drobnoziarnistym piaskiem lub też pumeksem zm cześnie mokrą szmatą dia zebrania pyłu.

W końcu zapuszczamy polepę olejem lnianym i wycieramy sur Przy bardzo starannych wykończeniach tej polepy stosują czw grubości 1 — 2 cm złożoną z 2 części sproszkowanego marmuru i 1 czc ipna gaszonego. W tę ostatnią warstwę wciska się dopiero kamyki róznokolor, sunku, a przy ostatecznym w/kończę ni u postępuje się jak poprzednio.

7. Polepa g ra n i tt o. Pmepa ta różni się od poprzednia nakładamy osobno zaprawy a osobno-kamyków, lecz do zaprawy dodaje kamyczków i po równomiernem wymieszaniu rozpościeramy mieszaninę ją jak poprzednio.    '

ko W cena, e równo-

warstwę

die

ry-

j, że nie li obnych gładzam)

>»

v>nn' i . Ł

BRUKI 1 POSADZKI KAMIENNE.

L>o wykonania posadzek używamy, kamieni naturalnych ajbo szi tych. We wszystkich wypadkach do ułożenia . posadzek używamy pet

t, którćir

może być bądź piasek, bądź też gruz ceglany, na zaprawie wapiennej lub aentowej.

Kamienie naturalne z grubsza, tylko obrobione użyte do uioze . takiej posadzki mają Zazwyczaj nazwę bruku i są używane wewnątrz budynków lub w ,rzejazdacł i stanowią najpoślednieiszy ńodza-j- ukształtowania posadzki...

Kamienie, których do brukowania używamy, powinny być trwale a przede-

ii*'

wszystkiem mało ścieralne. Najlepiej nadają się tu granit, porfir, bazalt wreszcie wapień, lub piaskowiec. Co do sposobu ułożenia to stosujemy: a) bruk z kamieni nieregularnych, układanych na płask na piasku t. zw. „mozaika ⁴, które przedstawiono na rys. 93J, b) o ile mamy kamienie dające się obrobić do rownoległoboków to możemy wiązanie układu przeprowadzić w pasmach równoległych, bruk pasmowy wiązany przed-tawiony na rys. 940.

U ile podłoże jest suche i zbite wystarczającą jest warstwa piaskuó—3 Na gruncie słabym trzeba stworzyć . podłoże, z ubijanego gruzu lub szutru a dopiero na nim układać bruk.

cm.

Bruki ze względu na wspomniane już-wyżej przyczyny muszą mieć 1—2 spadu. Poszczególne kamienie po-ułożeniu ubijamy drewnianą dobnią i polewamy dą celem zwięzlejszego ułożenia się poszczególnych cząstek pia>ku.

,    P o,s à d z k i k a mienne określają nam w ścisłym słowa

sadzki z gładkp obrobionych płyt kamiennych,, kwadratowych rzadziej prostokątnych lub wieloboczfiych, których grubość zależnie od mątęrjału wynosi 3-—8 wierzehniowe wahają się w kierunku dfugości i szerokości od 30—45

■    .    ’    -    ". - .    • t•    , ,    :

wo*

znaczeniu po-

Ciii, a wymiary po-cm.

Celem poziomego ułożenia całości posadzki układamy niektóre partje ściśle według libeli, a pomiędzy niemi v\edług łaty, która końcami opiera się o poprzednio ściśle wedle poziomu ułożone pasy.

Materjałami używanemi do posadzek kamiennych, z pośród kamieni naturalnych są drobnoziarnisty pias owiec n. p. trembcwek ki, wapień cięty w płyty, km srmem marmur jedno lub wielokolorowy.

Płyty te mogą być nawet polerowane od strony widocznej, od dołu zaś są tylko surowo przecięte. Płyty osadzamy na silnem podłożu za pośrednictwem zaprawy wapiennej lub cementowej - — 3 cm grubości. Stosugi między płytami zalewamy nadto zaprawą, a o ileby nam za eżało na wielkiej szczelności możemy płyty łączyć na zakładki lub wpusty

Kształt i rozmiar płyt może być najrozmaitszy tak dalece, że możemy wydobywać efekty ornamentalne, a przy zastosowaniu kolorowych kamieni efekty barwne.

Przy zastosowaniu małych kamyczków dają się wytworzyć nie tylko ornamenty ale rysunki figurowe i mpisy, co w starożytności zarówno w Rzymie i w Pompei wielokrotnie stosowano.

Ten ostatni rodzaj nazywamy posadzką mozajkową.

Zamiast płyt z fifamien; naturalnych mogą być stosowane płyty z kamieni sztucznych jak cementowe, kamionkowe, flizy jedno i wielokolorowe.

Kształt płyt może być bardzo rozmaity «prócz prostokątnych, także w li-njach krzywych, bo fabrykacja sztuczna w formach na to pozwala.

Co do soosobu układania, to ułożenie bez względu na to czy płyty są z kamienia naturalnego czy sztucznego, układ może być albo w pasma o stosugach przestawionych rys. 941, łub układ o stosugach nieprzestawionych (co przy dwukolorowym materjale daje układ w szachownicę) jak rys. 94?., wreszcie mogą być układane na ukos, przyczem przy ścianach biegną płytki równo kładzione jako obramienie, (bordiura)

-, rys. 943.

Bardzo obszerne zastosowanie do układania posadzek mają cegły. Posadzki ceglane układa się w dwojaki sposób, albo a) na płask lub b) rębem.

Układ cegieł na płask przedstawiono na rys. 944 a) b< c), może być przeprowadzony jako pasma wiązane proste, skośne łub w jedlinkę.

We wszystkich tych wypadkach podkład stanowi warstwa 5—3 cm piasku lub gruzu, albo lepiej 2 cm warstwa zaprawy wapiennej o ile w miejscu sachem, lub hydraulicznej, o ile podłoże jest narażone na zawilgocenie.

Ułożenie cegieł rębem stosuje się przy posadzkach wtedy, gdy się liczymy z silniejszym ruchem i większemi ciężarami. Ten sposób układu rna nawet zastosowanie w budowie dróg. W budownictwie stosuje się go przv przejazdach.

Co do układu to może mieć zastosowanie sposób układania przedstawiony na rys. 945 a, w pasmach i bordiurą stanowiącą obramowanie przyścienne albo też u-łożenle w jedlinkę, jak to widzimy na

W układzie posadzek ceglanych narażonych na silniejsze zużycie stosujemy posadzkę ceglaną układaną na płask podwójnie.-Układ tego rodzaju przedstawia nam ciu warstwy górnej zbieramy ją i na dolnej nieuszkodzonej warstwie układamy ponownie wierzchnią warstwę cegły na płask.

hk

rys. 945 b.

rys. 916.

ma

on tę zaletę, że po star-

BRUKI 1 PODŁOGI Z DkZE&A.

Drzewo w zastosowaniu do posadzek przy najpospolitszem wykonaniu może być użyte w formie klocków (pieńków,) wysokości około 10—15 cm, które po szc z einem ułożeniu ra podłożu dadzą nam bruk drewniany, używany zarówno w budowie dróg miejskich rys. 947.

W budownictwie bruk drewniany z pieńków ma zastosowanie.w przejazdach a także w fabrykach, gdzie się operuje większerai ciężarami i liczy z możliwością uderzeń, które byłyby szkodliwe dla posadzek z kamienia lub cegły.

UrUgi rodzaj drewnianej posadzki jest posadzka rusztowa z łat, używana w wychodkach, łazienkach, pralniach. Dwa rodzaje sposobu wykonania przedstawiono na rys. 941. i 9-i9.

\XA pierwszym wypadku stosujemy listwy na krawędziach skośnie ścięte przybite do łat rozmieszczonych w odstępach 2U—óO cm, w drugim przedstawionym aa rys. 949 posadzka składa się z inaiycn kawałków drzewa, które obu końcami nanizane są żelazne lub kokosowe sznury. i en rodzaj posadzki jest iatwy do zdejmowania, ua się nawet zwijać i przez przewietrzenie wysuszyć.

W scisłem słowa znaczeniu drewniane posadzki nazywamy podłogami. Sposób ich wykonania, omawiany był przy stropach.

vv najprostszem wykonaniu są to deski przybite do łegarów, jak to widzimy na rys. 950. Połączenie tiesek między sobą może być uskutecznione na styk prosty, skosny, zakładkę prostą, skośną, wpust, itp. znane już i omówione spo»oby. Deski u-ż wane dobicia podłóg powinny być niezbyt szerokie, zsychanie bowiem desek przy-' bitych, powoduje po czasie większe szczeliny, zatem chętniej używamy do tego celu wąskich desek )0    12 cm szerokości

W ten sposob ułożoną podłogę przedstawia nam rys. 951., gdzie pomiędzy deskami wstawione są fryzy opierające się o dwa bhsko siebie leżące legary, jest to t. zw. podłoga fryzowa.

wy-

Ujemną stroną w podłodze przybijanej stanowią gwoździe, których główki stają na zewnątrz i po zużyciu podłogi i jej zeschnięciu mogą być przyczyną potknięcia.

l. tego tez powodu lepszy sposób konstruowania zmierza do tego, by gwoździe dały się ukryć, taki sposób rozwiązania widzimy na rys. t5 , jako francuską podłogę fryzową gdzie poszczególne deski przybijane są od czoła do fryzu. Deszczułki w tein wypadku łączą się między sobą aa wpust.

o k r ę t o w a przedsta-12—lo cm, a długości 2—4 rn łączy sią

Czwarty rodzaj podłogi jest to t. zw. pod łoga wioną na rys. 953. Deszczuiki szerokości wzajemnie na wpusc, a dla lepszego wiązania są naprze mian przyoijane do łat.

nie

Najczęściej stosowanym sposobem jest podłoga aeszczułkowa przedstawiona na rys. -f.4, deszczułki łączą się na wpust albo też na pioro, mając długość dû 5J cm, a szerokość 5—1J cm. Deszczyki są przybijane do ślepej podłogi od wewnątrz, Drży ścianie thegnie fryz szerokości 19—15 cm, dó którego przyległe deszczułki są wpuszczone. Fryz ten obiega dookoła ścian pokoju,'i dla zakończenia i pokrycia luzu między fryzem a ścianą jest zakończony listwą przyścienną, przymocowaną do poprzednio osadzonych w ścianie dybh drewnianych. Wtedy mimo uschnięcia

będziemy widzieli przy ścianie żidnej szpary, gdyż listwa zawsze jak to przedstawia rys. 955.

je będzie zasłaniać,

O ile chcielibyśmy ułożyć deszczułki na posadzce ceglanej lub betonie w takim razie dobrze daje się zastosować w tern wypadku asfalt. Deszczułkom dajemy kształt wycięcia cd spodu w jaskółczy ogon, który rozścielona na betonie warstw i asfaltu chwyta i tern sposodem każda z deszczułek i wszystkie razem znajdują należyte utwierdzeń e

Podobnie ukształtowane są t. zw. parki ety. Parkiety są to tafle

zazwyczaj

kwadratowe z całego szeregu najrozmaiciej ukształtowanych deszczułek wykonanych bądźto z jednego, bądźteż z kilku gatunków dizewa. Tafle takie układamy obok siebie bezpośrednio lub też przedzielamy je fryzami.

Tak tafle jakoteż i fryzy łączą się między sobą na wpust i są przymocowane gwoździami do ślepej podłogi. Główki gwoździ są oczywiście ukryte we wpustach.

inne

ona-

W nowszych czasach do wykonania podłóg stosują bardzo chętnie i sztuczne materjafy. Wielka ilość szpar w poprzednio omawianych sposobach wyk nia powoduje gromadzenie się kurzu, bakcyli, które dla zdrowia są szkodliwe. Z tego też powodu zaczęto stosować inne rodzaje podłóg szczególniej w budowlach takich, gdzie względy hygieny mają pierwszorzędne znaczenie, jak szkoły, szpitale.

Są to podłogi ksylolitowe uformowane z płyt prawie I mXlTn wielkich i 5 cm grubości, które się układa na drewnianych łatach i przyśrubowuje. tdówki śrub są wpuszczone niżej* poziomu podłogi i zakitowane do równości. Jako materjał ksylolit jest wytworem sztucznym, w którym 50T stąnowi tarta masa drzewna.

Drugim materjałem jest linoleum, które się fabrykuje w rulonach 1’5 m do 2 m szerokich, 3—15 mm grubych. Linoleum jest mieszaniną mączki korkowej i oleju lnianego, którą pod ciśnieniem wtłacza się na osnowę ze zwykłej juty Jest to wynalazek angieh-ki. (Walfon, Parnacott). Linoleum może być jedno—kolorowe lub

wzorzyste.

Linoleum klei się do podłoża, którem może być albo szczelnie ułożona ślepa, podłoga albo też cementowa lub gipsowa polepa bardzo dobrze wyschnięta przed klejeniem linoleum.

Klejenie linoleum odbywa się zapomocą specjalnego kitu, który jest osłonięty tajemnicą fabryczną, lecz równie dobrze może byc tu użyty zwykły gęsty kleister z domieszką terpentyny. Przed naklejeniem powinno linoleum leżeć

polepie, aby się

samo dobrze wyrównało, dopiero potem może być klejone. Układa się je pasami aż do ścian, a przy ścianach brzeg przykrywa się listwą przyścienną, podobnie jak innych podłogach.

na

przy

Trzeci rodzaj podłóg stanowią stosowane obecnie sposoby wykonania podłóg, zmierzające do tego, by podłogę jako całość wykonywać na miejscu ze specjalnych mas, które stanowią mieszaniny rozmaitych materjałów jak ceiluioza, azbest. Masy te nakładane w warstwie około 1 cm na podkładzie plastycznej masy złożonej niny trocin, mączki koksowej grubości 1 — 3 cm

z rn i es zadają podłogę ciepłą, bez szpar, są używane w szpitalach i szkołach. Do tej grupy należą podłogi „Pedolil“, „Fama“ ( t Hanoweru ), „Xylopat“, „Torga nent“. Sz;śle rzecz biorąc nie są to podłogi lecz raczej polepy ze sztucznych mas, w których masa drzewna stanowi główny skład »ik.

Roboty malarskie, lakiernicze i łapicerskie.

Dla wykończenia płaszczyzn rozmaitych części budowlanych, tak pod względem zewnętrznego ich wyglądu jakoteż zabezpieczenia ich trwałości, używamy rozmaitego rodzaju powłok lub okładzin.

Wszystkie tego rodzaju wykończenia powinne być przedsiębrane dopiero po całkowitem wyschnięciu i oczyszczeniu z prochu i brudu. Powłoki te są stosowane: na wyprawie zewnętrznej względnie wewnętrznej, na częściach murowanych wyprawionych lub drewnianych i metalowych. Różnią się one zatem swem wykonaniem, zależnie od tego na jakim materjale są położone oraz jakiem wpływom będą ulegały.

POWŁOKI NA WYPRAWIE.

Powłoki na wyprawie dzielimy zależnie od tego, czy są stosowane na wyprawie zewnętrznej t. j. na fasadzie, powłoki zewnętrzne, względnie C2y są stosowane wewnątrz budynku, jako powłoki ścian wewnętrznych.

? Do powłok zewnętrznych używamy farb wapiennych z domieszką barwika naturalnego lub sztucznego, jak n. p. okra, sjena, sad-za, popiół ze słomy, sztuczny węgiel, cynober, ultramarina etc.

Przy stosowaniu tego rodzaju powłok najstosowniej postąpimy barwiąc o-statnią warstwę wyprawy. Bardzo dobrym sposobem jest tutaj używanie domieszek chemicznych, które w małej ilości będziemy dodawali do takiej powłoki n. p. siarczan żelaza domieszany do zaprawy daje bardzo ładne zabarwienie żółtawe.

Drugim sposobem wykonywania powłoki jest stosowanie farb klejowych, którego to sposobu rzadziej używamy na zewnątrz, natomiast częściej używamy wewnątrz. Łącznikiem jest tutaj woda klejowa a zabarwienie stanowi domieszka farby w proszku w tej wodzie rozrobionej.

em

Przed stosowaniem tej powłoki należy powierzchnię ścian powlec ługi mydlanym Iwy masować).

POWŁOKI OLEJNE.

Powłoki olejne stosować możemy na murze dopiero wtedy, gdy jest należycie suchy. Przed użyciem powłoki olejnej należy płaszczyznę ściany dwa albo trzy razy pociągnąć olejem lnianym, a dopiero po tern pociągnąć farbą olejną, lakierem, w którego skład wchodzi 1 kg oleju, 0’5 kg kaiafonji, około 0'*5 kg bieli ołowianej lub innej farby ziemnej albo mineralnej.

Na zaprawach cementowych stosuje się powlokę olejną dopiero w 2 lata

po jej wykonaniu.

Powłoki olejne chronią bardzo dobrze mur od wpływów atmosferycznych, mają jednak tę ujemną stronę, że skutkiem zatkania pór w murze uniemożliwiają naturalną wentylację.

Z powodu tego, że na wolnem powietrzu ulatniają się olejki eteryczne tworzące łącznik dla farby, należy tego rodzaju powłoki co kilka lat odnawiać.

po-

Prócz tych stosowane są jeszcze rozmaite sztuczne gotowe produkty dla włoki fasad. Po największej części łącznikiem jest tutaj s<zkło wodne. Farby tego rodzaju łączą się chemicznie z zaprawą wapienną tworząe krzemiany i są skutkiem tego na wpływy atmosferyczne bardzo odporne. Do tej kategorji należą farby Kaima i farby silikatowe.

POWŁOKI WEWNĘTRZNE.

Po największej części stosowane są wewnątrz farby t. zw. klejowe. Sposób postępowania będzie taki, jak wyżej wspomniano, t. zn. wymagają masowania ściany ługiem mydlanym i malowania farbą rozpuszczoną w wodzie klejowej.

Powłoki te wewnątrz nakładamy jednostajnie lub też jako nakrapiane, lub też w kilku kolorach i wtedy używamy do tego celu patronów oddzielnych dla każdego koloru.

Z różnych sposobów należy tu wymienić malowanie kazeinowe, w którem łącznik dla farby stanowi mleko wapienne i kazeina (sernik).

Bogatsze malowidła wykonuje się jako malowidła „a 1 tempero". Środkiem

łączącym jest białko.

wy-

Malowanie „a 1 fresco" bardzo często dawniej stosowane polega na tern, że na zupełnie świeżym i mokrym murze wykonuje się malowidło farbami wodnemi. Farby wsiąkają w świeżą wyprawę i z tego powodu malowidło jest bardzo trwałem. 1 rzy tern sposobie należy wyprawiać tylko tyle muru ile malarz w danym dniu może malować.

„S g r a f i 11 o“ wykonuje się w ten sposób, że nakładamy warstwę 2 mm grubości delikatnej zaprawy wapiennej zabarwionej jakimś kolorem, na to gdy ta wyschnie powlekamy całą płaszczyznę podobną 2

mm grubą warstewką powłoki zabarwionej innym kolorem. Następnie odbijamy rysunek patronem albo rysujemy go z wolnej ręki i wyskrobujemy żelazną szpachtlą wierzchnią« warstewkę, albo w tle albo w ornamencie. Jest to malowidło trwałe i efektowne. ä

wer-

Zdarza się czasami, że niektóre części ściaa są złocone n. p. stukatury ścian lub sufitów, wykonujemy to przez zastosowanie pozłótki, którą przyklejamy do miejsca mającego być wyzłoconem zapomocą miksjonu (werniks olejny). Tańszy sposób polega na tena, że używamy srebrnej pozłótki, którą następnie złotą farbą niksową pociągamy.

Wykończenie ścian możemy uskutecznić przez okładanie ścian, okładziną drewnianą o czem już przy stolarszczyźnie wspomniano. Tańszym sposobem jest okładanie ścian papierem względnie płytami z linoleum. Jest to w obu wypadkach t. zw. tapetowanie ścian, które jest robotą tapicerską. Stosowanie tapet zatyka pory muru, jest więc s tego względu mniej dobre. W pewnych jednak razach przy ścianach wystawio-

nych na działanie wiatru może działać bardzo korzystnie pod względem cieplnym dla danej ubikacji. Tapety wyrabiają w rulonach prawie 50 cm szerokości, a długości 20 m. Mniej więcej jeden rulon wystarcza łpo odliczeniu okrawków i przycięci na 3*5 m² ściany.

Tapety klei się na ścianie kleistrem żytnim lub krochmalem, do którego należy dodać terpetyny weneckiej, działającej antyseptycznie i podnoszącej silę kleistości tych środków.

Przy staranniejszej robocie przed użyciem właściwych tapet daje się podkład z ordynarnego papieru czystego lub zadrukowanego (n. p. gazet) czyli t. zw. m a-kulaturę, a dopiero potem nalepia się właściwe tapety.

Tapety mogą być podzielone na pola, bortami papierowemi, bądźtei prasowanemi lub prorilowanemi listewkami drewnianemu

Jeszcze bardziej ozdobne wykończenia ścian polegają na stosowaniu mniej lub więcej bogatych tkanin, niekiedy jedwabne brokaty lub inne saaterjały meblowe, które rozpina się na ścianach, otacza listewkami etc.

Zamiast tapet w miejscach narażonych na łatwiejsze uszkodzenie ma zastosowanie rodzaj linoleum gładkiego lub prasowanego we wzory ornamentalne t, zw. 1 i n k r u s t a. Linkrusta składa się z drobno zmielonego korka, trocin zmieszanych z utlenionym olejem lnianym oraz domieszek o dowolnych zabarwieniach.

Zmieszana masa prasuje się na papierze lub płótnie, wzgiędnie równocześnie wyciska się dowolny ornament. Linkrustę klei się kleistrem tapicerskim z domieszką karuku stolarskiego i dodatkiem niewielkiej ilości terpentyny wenećjańsdiej, która podobnie, jak to poprzednio powiedziano, podnosi siłę kleistości i zapobiega fermentacji kleju.

POWŁOKI NA DRZEWIE.

Dla drzewa stosuje się powłoki olejne nieprzeźroczyste czyli t. lakierowani*, któr nakładamy dopiero po poprzedniem gruntowaniu i wy-kitowaniu wszystkich szczelin, pęknięć, dziur od gwoździ i śrub, kitem

zw.

ma

zwykłym szklarskim zrobionym z oleju lnianego i kredy szlamowanej, przyciem należy kit zabarwić takim kolorem jakim dana rzecz ma być powleczona. Przy lepszych robotach używa się kitu szoachtlowego, który daje się szlifować. Kit ten składa sią z bieli ołowianej, kredy; t.zw. półoleju (t. j. mieszaniny po połowie gorącego oleju lnianego i oleju terpentynowego) oraz sykatywy. Taki kit wysycha szybko, twardość kamienia, daje się szlifować pumeksem lub szklakiem (papierem naszklonym) Tak przygotowaną powierzchnię pociąga się 2 —3 razy farbą olejną dowolnego zabar-* wienia.

nam

Powłoka lazurowa na drzewie stosuje się wtedy, gdy chodzi o pokazanie struktury drzewa, którą tą powłoką chcemy zabezpieczyć.

razy.

Przed położeniem farby należy płaszczyznę przedmiotu oczyścić szklakiem

Możemy tu zastosować powlekanie płaszczyzny gorącym pokostem, raz !ub dwa razy albo też stosuje się w tych wypadkach olej lniany z olejem terpentynowym z małą domieszką barwika, którą to masą pociągamy daną płaszczyznę 2—3

— 141 —

lub pumeksem. Gdy chodzi o zabezpieczenie drzewa zewnątrz od gnicia, powlekamy płaszczyzny „carbolineum“ lub „avenariusem“. Udy chodzi o zabezpieczenie od łatwego zapalenia natenczas stosujemy powlokę z roztworu chlorku wapniowego, a następnie powłokę szkła wodnego. Oba te ciała w razie ognia tworzą,^szklistą krustę,,"która zapalenie się drzewa w znacznej mierze utrudnia.

Pov/ioki na metalu. Części metalowe, które mamy powlec, muszą być wpierw czysto oczyszczone. Części żelazne po oczyszczeniu z rdzy należy \wpierw powlec „min ją“ a dopiero poteau 2—3 razy pociągnąć farbą olejną. Blachę cynkową pociągamy farbą olejną 2—3 krotnie.

KON1.E C.

= "Sa

filtr*

fi

gggfipljl fi k in 3

Sp

»w

mm "

Wf

tesr.

é^W4~" —V.

3*v*&K. 021€“X\v<. M* ~*-x%.

J»

!#■

.

.

>-'■    -'■•■V    ; ,    '    -    -    ,-v

' ł

.

'■    '    ⁷'    ^ J

-    r ' \    . ⁻ '

;

*

i

: ■

«

V

■

r -, ; >

.

.

'

^ ■•. ' ¹

\

r* - J \*

.

ï.

t

O

.

#

;

-

.

'

Strona:

wiersz:

z góry

z dołu

16

24

yy

yy

10

11

ro —

C» (J\

6, 8, 10

21

22

DOSTRZEŻONE OMYŁKI W TEKŚCIE.

(Poprawić przed czytaniem. )

zamiast:

ma <?:

od

do

14

14

13

11

18

17

17

18, 10

na czopy Ryswnes

*)

b)

rys. i 03 (1, 2, 3,) 103 z belką wiszącą rys.

rys. 1 35 rys. 140 rys.

134

149

pionowa prestyrn, rys. płaszczył ny rys. 161 a, b, c 216, 217, 218 232; 236

15«

wewnętrznsj

wałowych.

(na C2 c >y)

Rysu a    93.

belka belki h, b

rys. 103 (1, 2, 3, 4, 5)

ze słu-em wiszącym

rys. 131.

rys. 134.

rys. 141.

rys. 146.

pozioma

prostym rys. 154. rys. 156 a. powierzchni rys. 151 a, b 216A , 217A , 218A 232 a, b; 236 a, b

CO CO

o

14

ro

cc o

zewnętrznej

węglowych. Tak wytworzone wsporniki służą do dźwig-anii okapu,lub też użyte są jako kcnsole podpierające balkony, werandy, £anki i t. p. rys. 238, 289.

12x15 rys. 342

wpasty to, czasami rys. 361 rys. 349 rys. 334 rys. 426

eaczejół A skreślić

15x ; 5 rys. 342 b. wpusty rys. 353. to, że czasami rys. 362 a. rys. 369 rys. 392 rys. 425 a.

17

kO

cc

co

stropu sklepionym rys. 460 rys. 460 byłby strop, rys. 472 c.

stopy

sklepieniem rys. 460—462 rys. 469 byłby taki rys. 472.

Strona:

wiersz:

zamiast:

ma być:

z góry

z dołu

61

szczegółu, są zbite

Ul 4». tv

10

powstaną rys. 480 a, b, c. 483

szczegółu, zbite tworzą rys. 480 a, rvs. 484

69

70

71

O'* 00

11

72

rys. tam

(na rys. Xi X2 X₃ X-4 X) (na rys. 491,aa, bb, cc, dd, X) dostaaia się śri dnicy Pys. . 1 )

poHierachaiami stożko-ueiMi, stożków, których których kruniennenu.

tu

dostaniemy średnicy podstawy Itys. 519 b.

powierzchniami stożkowena i

baniastem.

tę płaszczyznę gdy aj la

tą płaszczyzną ponieważ dla

73

FF

EE,

75

12

78

11

86

iys. 526 A03, której Sklepienie takie

f. £•

51x13

89

rys. 64 4 a, b. 652—654.

93, 111    7, 11

rys. znachodzą

co ^r

101

14

103

jakiej

w przeciwnym

rvs. 738. ru bereit prze wrósłem

777-779

104

106

107

17

rys

Rysunki wszystkich szczegółów jak rys. 803.

naieży

111

-rf

ro to

rys. 827,

podzieli®/ materjal Polepa

murowaaem, o ile od ?awilgoce*ia, zarówno

15

Dwa rodzaje sposobu

wykonania

żelazne

rys. 529

AOB, rys. f3l a, której Sklepienie stożkowe c, d.

15x13

rys.C44.

rys. 652—653 a.

mają

jakich

w pierwszym rys. 737. ruberoid powrósłem rys. 757—759 Vvszjstkie szczegóły jak na rys. 803. nadto należy rys. 828,

podzielimy schody Polepę

murówanem. O ile przed zawilgoceniem, także

Dwa sposoby wykonania ta kiego rusztu na żelazne

22

zsychanie

— w tym wypadku—opuścić dobrze

zsychanie się

czysto

-

\

Ą

.

*

N

»

—

ÿ ■

Bibliotek» Politechniki Krukowskiej

111-306357

111-17806

■1

i#iv

s§? ii

sil

f"ł-

",

IV

i-ii

tm

«•à

jm

Ifj

t. -»ill

■ \

•STi"

■w

J :>4

rfc¹

-■iE'

xjf

s\

ff

•Æ]

K-

nfj'w

•i!

SjkS

i,

-i*

fisi

**

ip

kHHhI

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

Im

100000310787

*5

Pol itechnika Krtkonska liUioteki HU«»«

Zł®

■* y

«rfj

; f -

■f -

C'

Jfc* T

5..

*'n5i

ł;W, I

£?

r,»1