,*ЙЙуШШ

■

w

W

к

';г '

у-

Г

■м

V’;

II

К

' -С'

у j

⁷

u

■ ^

là

s»s

.i

.J

Э£

*3

•; т J

р

■ ; 3«

и

щ

[Г

,ЛД1

£

3

<Г

ад

.... \1.

г

ЩХ

у/

PÎ'

ЗУ:

и

‘9

ш

Ш

t ЗРШ

■ i

Вн

-*•

Ч

- ;*:

s

Г :

тр. л>

|j2

"•••'«> •

Л *. ... •■?

У. А,

. ' i\

WB

Ж

W *Х

%

ix

т

шшжт

x/'i

ш

>},

2?|

Ш

É

х£,

mm

».

Ci

'W

ы

i*

Я

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297953

ШШг

ЩтШ

0Ы \

t§

т

Р

INŻ. R. INGARDEN

<Ł.

CAS*

<MV)

.s>

*>

ROZWÓJ

BUDOWNICTWA WODNEGO W GALICÏI

BUDOWNICTWA WODNEGO I GALICH

3. Okres od r. 1901 do 1910.

razem

BUDOWNICTWA WODNEGO W GALICÏI

W OSTATNIEM DZIESIĘCIOLECIU.

■X

(odczyt wykoszony w streszczeniu na uroczystem posieuzeniu

. Y-go ZJAZDU TECHNIKÓW POLSKICH)

(Z 4-ma TABLICAMI).

~ o A    A o

ODBITKA Z „CZASOPISMA TECHNICZNEGO“ ROCZNIK 1910.

LWÓW, 1910.

Pol itechnika KrakoHSka Biblioteka Шони

INŻ. R. INGARDEN

.j>

ОгТ*

"MV)

ROZWÓJ

BUDOWNICTWA WODNEGO I GALICH

W OSTATNIEM DZIESIĘCIOLECIU.

(ODCZYT WYGŁOSZONY W STRESZCZENIU NA UROCZYSTE! POSIEDZENIU Y-go ZJAZDU TECHNIKÓW POLSKICH)

(Z 4-ma TABLICAMI).

____9.    . o__________

ODBITKA Z „CZASOPISMA TECHNICZNEGO“ ROCZNIK 1910.

~7r''

LWÓW, 1910.

'ЬооЛЗ!?

w-

Od ostatniego Zjazdu techników polskich w Krakowie upłynęło lat 11, głównie z powodów politycznych, które mimo licznych zabiegów i starań Stałej Delegacyi uniemożliwiły urzeczywistnienie zjazdu w Warszawie.

Okres jedenastoletni, już w zwykłem życiu ludzkiem długi, jest tern dłuższy w nowoczesnem życiu technicznem, które niezadowala się już zdobyczami, uzyskanemi siłą pary, która wycisnęła tak znamienne piętno swoje na życiu spo-łecznem narodów w drugiej połowie zeszłego stulecia, lecz dąży do dalszego postępu i rozwoju siłą elektryki i szuka nowych dróg zapomocą awiatyki.

Grodzi się przeto, aby na У-tym Zjeździe techników polskich po tak długiej przerwie rzucić okiem wstecz i zrobić przegląd, o ile dotrzymaliśmy kroku w ogólnym postępie nauk technicznych, o ile przyczyniliśmy się w tym okresie wiedzą i pracą naszą do kulturalnego rozwoju naszego narodu i do podniesienia dobrobytu naszego kraju.

Z tego, jak sądzę, uzasadnionego wychodząc założenia, uznał komitet przygotowawczy za cel i główne zadanie Y-go Zjazdu techników polskich, właśnie taki przegląd naszego postępu i dorobku w ostatnim jedenastoletnim okresie, aby na tej podstawie znaleźć otuchę i bodziec do dalszej pracy i do dalszego rozwoju na wszystkich polach nauk i pracy technicznej.

Gdy jednak streszczenie i omówienie rozwoju i postępu techniki we wszystkich gałęziach naszego zawodu od ostatniego zjazdu w Krakowie w krótkim odczycie jest niemożliwe, postanowił komitet ograniczyć przegląd ten w odczycie na ogól-nem posiedzeniu tylko na jeden dział techniki, który właśnie w ostatnim okresie doznał w kraju naszym, w stosunku do innych, największego rozwoju, a który bezsprzecznie bardzo dodatni wpływ wywiera na kulturalne podniesienie kraju i na jego rozwój ekonomiczny tak pod względem rolniczym, jak i przemysłowym. Działem tym nauk technicznych jest gospodarstwo wodne.

Postanowienie to było tembardziej uzasadnione, że uczestnicy zjazdu w licznych referatach, zgłoszonych w poszczególnych sekcyach, tudzież w wystawie prac techników polskich z ostatniego okresu, mieli do dyspozycyi obfity materyał do wyrobienia sobie zdania i poglądu o postępie pracy technicznej na innych polach.

Z poruczonego mi przez komitet zaszczytnego zadania wywiązuję się tem chętniej, że o rozwoju budownictwa wodnego w kraju naszym szerszy ogół społeczeństwa, a nawet szersze koła techni-

Inż. R. Ingarden.

czne, stosunkowo mało są poinformowane, co powoduje częstokroć mylne na ten dział pracy technicznej poglądy.

1. Oro- i hydrograficzne stosunki Galicyi.

Dla dokładniejszego wyjaśnienia przedmiotu uważam za konieczne przypomnieć, chociaż w krótkości, oro- i hydrograficzne stosunki kraju, wywierające decydujący wpływ na rozdział, ukształtowanie i właściwości wód naszych, tudzież na system i cel pracy technicznej, mającej bądź to usunąć lub zmniejszyć ich szkodliwość, bądź też ujarzmić i spożytkować siły żywiołowe w nich zawarte.

Galicya wraz z Wielkiem Księstwem krakow-skiem, obejmująca 78600 km² powierzchni, a więc prawie jedną trzecią część powierzchni Cislitawii, wysyła wody swoje wskutek konfiguracyi orograficznej i położenia europejskiego kontynentalnego działu wód, z jednej strony ku północy do morza bałtyckiego za pomocą Wisły i jej dopływów: Przemszy, Soły, Skawy Raby, Dunajca, Wisłoki, Sanu z Wisłokiem i Bugu, z drugiej zaś ku południowemu wschodowi do morza Czarnego za pomocą Styru, dopływu Dniepru, za pomocą Dniestru i jego dopływów, jak: Tyśmienicy, Strwiąża, Stryja, Świcy, Łomnicy, Bystrzycy po prawym, a Złotej i Gniłej Lipy, Seretu i Zbruczu po lewym brzegu, wreszcie za pomocą Prutu i Czeremoszu, dopływów Dunaju.

Dział wód kontynentalny biegnie bowiem od zachodu ku wschodowi szczytami Beskidu i Tatr, zwraca się na południe na Węgry, gdzie obejmuje dorzecze Popradu, poczem w okolicy Muszyny zwraca się ku wschodowi po szczytach Karpat aż do źródlisk Sanu i Stryja w okolicy Wysocka, powiatu turczańskiego, następnie rozdzielając dorzecza obydwóch tych rzek, aż w okolicę Do-bromila, zwraca się na wschód przez Rudki, Gródek, a objąwszy dorzecze Wereszycy przechodzi przez Lwów dalej na wschód, przez Bóbrkę, Przemyślany, aby okrążywszy od południowej i wschodniej strony Złoczów, zwrócić się ku północnemu wschodowi i opuścić wreszcie na wschód od Sokala granice kraju.

Dorzecze Wisły właściwej w zachodniej części kraju obejmuje wraz z dorzeczem Popradu na te-rytoryum węgierskiem, Czarnej i Białej Przemszy, tudzież Nidy w Królestwie Polskiem, 60886 km², po Popowice-Zawichost na granicy państwa. Z dorzecza natomiast Bugu, który po połączeniu się w Królestwie Polskiem z Narwią wpada do-

a nawet

W dorzeczu Bugu i Styru zmieniają się opady atmosferyczne w miarę konfiguracyi terenu od 500 m\m do 600 m/m, podczas gdy dorzecza Prutu i Czeremoszu, jako prawie wyłącznie górzyste, wykazują podobne stosunki pod względem obfitości opadów atmosferjmznych, co karpacka część dorzecza Wisły i Dniestru.

Na dołączonej mapie poglądowej sieci rzecznej Galicyi uwidoczniono linie rocznych opadów według oberwacyi z r. 1906, w którym to roku opady atmosferyczne przekraczały normalny opad roczny o 15 do 20 °/o.

Ponieważ Bug i Styr i ich dopływy, o charakterze przeważnie nizinnym, wymagają w celu usunięcia licznych i obszernych zabagnień prawie wyłącznie robót melioracyjnych, a Prut i Czeremosz, do ostatnich lat całkiem pod względem ich regulacyi zapomniane, mimo wielkich szkód, jakie mieszkańcom, zwłaszcza w dolnym swoim biegu, wyrządzają , mają być regulowane systematycznie według projektów, których opracowanie dopiero w r. 1907, względnie w r. 1909, rozpoczęto, pomijam więc dalsze omówienie ich właściwości, a zwracam się do dorzeczy Wisły i Dniestru, jako do największych i najważniejszych, zwłaszcza, że w charakterze tych dwóch rzek i ich dorzeczy zachodzi bardzo ważna różnica.

piero poniżej Warszawy do Wisły, leży w Galicyi do granicy państwa tylko 7206 km²,

Dorzecze Styru w północno-wschodniej części kraju zajmuje w granicach Galicyi tylko 2475 km², natomiast dorzecze Dniestru, obejmujące środkową część kraju aż w pobliże Lwowa, tudzież wschodnią połać kraju po ujście Zbruczu pod Okopami, zajmuje 83597 &m², dorzecze wreszcie Prutu obejmujące południowo-wschodnią część kraju t. zw. Pokucie, zajmuje do połączenia się z Czeremoszem 3 406&Ж², który to ostatni ma 2460 km² dorzecza.

Wzniesienia terenowe nad poziomem morza adryatyckiego dochodzą w dorzeczu Wisły w Tatrach do wysokości 2 663 m (Gerlach), w Karpatach zachodnich, w Beskidzie, do 1260 m 1720 m na Babiej górze, a od 900 m do 1300 m w środkowych Karpatach i zniżają się znacznie ku północy, tak że już od linii kolejowej Lwów-Kraków ku północy, rozpościera się nizina nadwiślańska o średniein wzniesieniu 2G0 do 190 m na linii Niepołomice, Żabno, Dąbrowa, Mielec, Sarzyna, a 130 m w pobliżu ujścia Sanu.

Dorzecze Bugu i Styru z najwyższemi wzniesieniami do 360 m, zniżaj ącemi się do 200, a nawet 190 m, ma przeważnie charakter nizinny. Dorzecze natomiast Dniestru leży od źródlisk Strwiąźa po źródliska Bystrzycy nadwórniańskiej na północnych stokach Karpat o najwyższych szczytach 1300 m na zachodzie a 1753 m na wschodzie,' które już na linii Biskowice-Sambor, Drohobycz, Stryj, Kałusz, Jezupol, zniżają się do 300 m nad poziom morza.

Na przestrzeni od Sambora po Żydaczów leżą rozległe płaszczyzny i nizkie pagórki na prawym brzegu Dniestru, a na wschód od Sambora leżą znane bagna Samborskie, obejmujące przeszło 20000 ńa, a sięgające aż w okolicę Rozwadowa.

Na całej tej przestrzeni od Sambora po Żydaczów ma Dniestr przeważnie charakter rzeki nizinnej o małych bardzo spadkach a bardzo krętym biegu, podobnie jak jego główny w tej przestrzeni dopływ lewobrzeżny Wereszyca i dolny bieg Strwiąźa, tudzież dolny bieg prawobrzeżnych dopływów Bystrzycy Samborskiej i Tyśmienicy.

Poniżej ujścia Bystrzycy połączonej pod Jezu-polem zbliża się południowy dział wód Dniestru tuż w pobliże Dniestru i biegnie szczytami terenu pagórkowatego o wysokości 300 do 360 m nad poziomem morza, podczas gdy lewobrzeżna część dorzecza Dniestru obejmuje całą niemal wyżynę wschodniej Galicyi, początek wyżyny podolskiej, od Lwowa po Zbrucz o wzniesieniach od 300 do 450 m nad poziomem morza adryatyckiego.

Dorzecza wreszcie Prutu i Czeremoszu obejmują południowo-wschodnią część kraju, leżą na północnych stokach Karpat wznoszących się do wysokości 1800 m, które jednak już w okolicy Kołomyi i Kut przechodzą w nizinę.

Opady atmosferyczne roczne dochodzą w dorzeczu Wisły po Zawichost na szczytach Karpat do 1200 mim, a nawet do 1400 m\m w Tatrach, maleją jednak ku północy tak, że w nizinie Wisły zaledwie 700m\m rocznie dosięgają. W podobnych granicach mieszczą się opady atmosferyczne w dorzeczu Dniestru z tą jednak różnicą, że na lewobrzeżnej jego części, na wyżynie podolskiej, opady roczne dochodzą w wyjątkowych, mokrych, latach do 600 m\m rocznie, wskutek czego dopływy lewobrzeżne Dniestru: Złota i Gniła Lipa, Strypa i Zbrucz, mimo stosunkowo znacznych, jednak przeważnie płaskich, swoich zlewni, stosunkowo bardzo mało wody Dniestrowi dostarczają.

Właściwa Wisła, rozpoczynająca się po połączeniu się Przemszy, Małej Wisły i Soły w pobliżu Oświęcima, z których pierwsza jest rzeką wybitnie nizinną, druga na Śląsku austryackim, wraz z dopływem swym Białką, rzeką górską, a wzdłuż granicy austryacko-pruskiej prawie nizinną o bardzo krętem i głęboko wciętem korycie, ostatnia zaś bardzo gwałtowną rzeką górską, przyjmuje w okolicy Zatora jeszcze bardzo górską rzekę Skawę, a pod Skawiną górski potok Skawinkę, bezpośrednio. Dalsze jej dopływy prawobrzeżne: Raba, Dunajec, Wisłoka i San tracą swój górski charakter już na linii wzdłuż kolei „Lwów-Kraków“ i przyjmują prawie nagle, z powodu znacznie mniejszych spadków, charakter niemal nizinny o stosunkowo małych spadkach, toczą więc już w przeważnej części, podobnie jak Wisła poniżej Krakowa, bardzo drobne żwiry, piaski i na-muły.

Lewobrzeżne dopływy Wisły: Chechło, Rudawa, Dłubnia i Białucha są potokami o dorzeczu pagórkowem, natomiast Szreniawa, Nida, Wschodnia z Czarną i Wisełka, mają charakter nizinny.

Wskutek rozciągłości dorzecza, obejmującego całą zachodnią połać kraju, część Królestwa i Węgier, tudzież wskutek przyjmowania prawobrzeżnych, w wodę obfitujących dopływów w pewnych znacznie od siebie odległych odstępach na całej swej długości, toczy Wisła dopiero po przyjęciu Sanu pod Chwałowicami, około 8 km powyżej Zawichostu i granicy państwa, całą wodę, spływającą z całego rozległego jej dorzecza. Objętość jej wody wzrasta zatem stopniowo w miarę przyjmowania dopływów bocznych a w szczególności Soły w km 2, Skawy w km 21, Raby w km 135, Dunajca w km 161, Wisłoki w km 226‘7, Sanu w km 279 6.

Całkiem odmienne pod tym względem stosunki wykazuje Dniestr.

Górny jego bieg od źródlisk po Kornalowice, tudzież jego główny w tej części dorzecza dopływ Strwiąź po Biskowice, o charakterze przeważnie górskim, zmieniają go nagle w przeważnie nizinny, który to charakter zatrzymuje Dniestr po połączeniu się z Strwiążem niemal aż do ujścia Stryja pod Żydaczowem, płynąc w bardzo krętem, głę-

równoczesnego zabudowania

bo ko wciętem korycie o bardzo małym spadku, to1 cząc lekkie namuły i powodując zabagnienie sąsiednich gruntów, tudzież utworzenie się wspomnianych już, bardzo rozległych, bagien Samborskich.

Dopiero od ujścia Stryja przyjmuje Dniestr prawobrzeżne górskie dopływy Stryj, Swicę, Łomnicę i Bystrzycę, wpadające z silnym spadkiem do głównego recypienta na przestrzeni między Żydaczowem a Jezupolem km 334*3 do km 262*6, licząc od granicy państwa pod Okopami przy ujściu Zbrucza. Dopływy te dostarczają też Dniestrowi największej ilości żwirów karpackich.

Lewobrzeżne dopływy Dniestru od ujścia Strwiąża po Żydaczów, z których najważniejszym jest Wereszyca, mają charakter rzek nizinnych o małych spadkach, krętych biegach i zabagnio nych dolinach, dostarczają Dniestrowi stosunkowo niewiele wody. Ponieważ, jak już wyżej zaznaczono, lewobrzeżne dopływy podolskie Dniestrowi również stosunkowo bardzo mało wody dostarczają, a poniżej ujścia Bystrzycy Dniestr po prawym brzegu żadnych większych dopływów nie ma, toczy on więc już od ujścia Bystrzycy pod Jezupolem począwszy, na długości km 262*6 do granicy państwa, całą niemal masę wody, zbierającą się na jego głównej górnej części dorzecza. Okoliczność ta ma dla Dniestru, jako drogi wodnej, w porównaniu do Wisły bardzo wielkie znaczenie; gdy bowiem Wisłę wobec zwiększającej się w miarę dopływów objętości wody w pewnych, znacznie od siebie odległych punktach, można uregulować dla żeglugi o coraz zwiększającej się pojemności statków, a to: w górnej części od Soły do ujścia Raby dla statków o pojemności około 150 do 200 ton, od ujścia Dunajca dla statków od 300 do 400 ton, a dopiero od ujścia Sanu do Zawichostu, a więc w granicach kraju na bardzo krótkiej przestrzeni, dla statków o pojemności 400 ton, można Dniestr już od ujścia Bystrzycy pod Jezupolem, a więc na długości 262*6km uregulować dla statków o pojemności 400 ton, gdyż na całej tej przestrzeni pozostaje objętość wody Dniestru prawie niezmieniona.

Wisła i Dniestr różnią się nadto od siebie pod względem spadku zwierciadła wody; gdy bowiem Wisła ma spadek powyżej Krakowa w granicach od 0*40 m do 0 30 m na km, który się następnie zmniejsza aż do 0*26 m na km i płynie w korycie pierwotnie szerokiem, w dolnej części zapiaszczo-nem, o brzegach nizkich, piasczystych, stawiających płynącej wodzie mało oporu, to Dniestr ma od ujścia Stryja spadek 0*35 m na km, który następnie od Świcy aż do Halicza, wskutek nieoględnego wykonania przed r. 1890 zbyt wielu przekopów na tej przestrzeni, zwiększono nawet do 0*5 m na km. Poniżej Halicza do Okopów ma Dniestr spadek średni 0 45—0*35 i 0*29 m na km i płynie w korycie przeważnie zwartem, o dnie żwirowem, a nadto od Jezupola-Maryampola, a szczególnie od Niżniowa, w dolinie wązkiej, wciętej w wyżynę podolską głęboko aż do warstw silurowych tak, że obustronne strome stoki tej wązkiej doliny wznoszą się na 150 m i więcej po nad poziom zwykłego nizkiego zwierciadła wody.

Ta konfiguracya terenowa doliny Dniestru sprawia, że Dniestr pod względem swej okolicy, jest już od Halicza, aż do ujścia Zbrucza, najpiękniejszą rzeką Galicyi, ma jednak ten ujemny skutek, że potoki spływające z wyżyny podolskiej ku Dniestrowi zwiększają na brzegu tej doliny ku Dniestrowi gwałtownie swój spadek, zmieniają się na tych krótkich przestrzeniach w dzikie potoki, porywające ze sobą podczas silniejszych opadów atmosferycznych rumowiska i odłamy skał nadbrzeżnych i rzucają je w koryto Dniestru, tworząc tu daleko w koryto sięgające stożki żwirowe, odrzucające prąd wody ku przeciwległemu brzegowi. Jeżeli takie potoki mają swoje ujścia naprzeciw siebie, łączą się w korycie ich stożki żwirowe ze sobą i tworzą progi, piętrzące silnie zwierciadło wody. Wskutek tego powstają powyżej tych progów bardzo znaczne głębokości, o prawie stojącej wodzie, na progach zaś silne spadki o małej, podczas nizkich stanów wody, dla żeglugi głębokości.

Takich potoków większych i mniej szych istniej e na Dnie&trze od Niżniowa w dół po obydwóch brzegach około 184, z których jednak tylko około 100 na ukształtowanie koryta Dniestru ujemnie oddziaływa, zarzucając koryto kamieniem miejscowym, kańczastym, nie otoczonym, podczas gdy toczenie żwirów karpackich ze Stryja, Świcy, Łomnicy i z Bystrzyc prawie ustaje. Beszta potoków tworzy w zboczach gliniastych doliny Dniestru głębokie jary i wyrwy, niszczące sąsiednie grunta.

Te żwirowe progi są główną przyczyną, że Dniestr, mimo stosunkowo znacznej objętości wody, podczas nizkich stanów nie nadaje się do żeglugi, a nawet do spławu ; usunięcie zatem tych progów podwodnych zapomocą bagrowania i czyszczenia koryta, potoków bocznych, jest pier wszem i naj ważniej -szem zadaniem regulacyi Dniestru, aby go uspła-wnić także podczas nizkich stanów wody.

Jak naj spieszniej sze uspławnienie Dniestru dla umożliwienia regularnej żeglugi parowej ma dla tej części kraju tem większe znaczenie, że obustronne okolice naddniestrzańskie nie posiadają wzdłuż Dniestru żadnej niemal komunikacyi, a gościńce i koleje przecinają go w bardzo dalekich od siebie odstępach, a to tylko pod Rozwadowem km 361*2, Żurawnem km 316, Martynowem km 293*5, pod Haliczem km 2760, Niżniowem km 234*0, Uścieczkiem km 129 i pod Zaleszczykami km 100.

Nie można wreszcie pominąć jeszcze jednej, bardzo ważnej, a, o ile mi wiadomo, wyłącznej właściwości Dniestru, a to, że dział wód kontynentalny między Dniestrem a Wisłą, zniża się w okolicy Koniuszek Siemianowskich w powiecie rudeckim, tak dalece, że biegnie tuż na lewym brzegu Dniestru, wskutek czego wysokie wody Dniestru przy stanie około 2*5 m nad poziomem normalnej wody przelewają się rowem granicznym do Wiśni, a stąd do Sanu, czyli, że część wody dorzecza Czarnego Morza przepływa podczas wezbrania Dniestru Wiśnią do Bałtyku.

Okoliczność ta ma ogromną doniosłość dla budowy kanału spławnego Wisła-San-Dniestr i dla utrzymania na tym kanale ruchu, ponieważ cały ten kanał od Dniestru aż do Raby, na długości około 300 km, można bez kosztownych urządzeń wodnych, zapomocą zwykłej śluzy i kanału dopływowego, nawet bez spiętrzania wody w Dniestrze, zasilać i w ruchu utrzymywać wprost wodą z Dniestru, zwłaszcza, że na ten cel potrzeba przy pełnym ruchu na kanale tylko zaledwie 2*5m³ *yody na sekundę.

Położenie Galicyi i głównych dorzeczy Wisły, Dniestru, Prutu i Czeremoszu na północnych stokach Karpat, tudzież stosunkowo silne opady atmosferyczne, wywoływane przeważnie wiatrami północno-zachodnimi, powodują, że Galicya przecięta jest licznymi potokami i rzekami; sieć rzek ważniej szych Galicyi, wynosi bowiem niemal 36°/₀ wszystkich rzek Cislitawii. Orograficzne

przy-

Lasy cofają się z każdym rokiem coraz bardziej wstecz ku najwyższym stokom i w niedostępne potoki i ubocza, a coraz częściej spotyka się wzdłuż komunikacyi tylko parawany zasłaniające pustki za niemi położone, o zalesianie jednak wyniszczonych przestrzeni prywatni właściciele niewiele dbają, a częstokroć nie mają środków na pokrycie połączonych z tern kosztów. Na szczęście porastają stoki Karpat dosyć szybko, wprawdzie lichym, ale zawsze jakim takim porostem, jeżeli wyniszczonych lasów nie zamienia się na pastwiska; nie wystarcza to jednak, aby złemu zapo-

ukształtowanie Galicy i powoduje również, że rzeki jej różnią się znacznie co do swego charakteru; jedne mają charakter wybitnie rzek górskich o silnych spadkach, o bardzo zmiennych ilościach wody i wielkich ilościach grubych żwirów, inne wyłącznie charakter rzek nizinnych o małych spadkach, krętych biegach, toczących piaski i namuły, niektóre zaś zmieniają swój charakter z górskiego w nizinny, nawet kilkakrotnie.

Ponieważ dalej główne dopływy Wisły, Dniestru, Prutu i Czeremoszu leżą na północnych stokach Karpat i płyną przeważnie z południa ku północy, jest tego następstwem, że z powodu powolnego topnienia śniegów, nie wystawionych na ciepłe południowe wiatry, które z Węgier przelatując przez Karpaty dopiero w Królestwie i na wyżynie podolskiej opadają, wysokie wody powodziowe nie powstają na galicyjskich rzekach na wiosnę z topnienia lodów i śniegów, lecz głównie i wyłącznie z silnych opadów atmosferycznych letnich, pojawiających się prawie normalnie od drugiej połowy czerwca do końca lipca, a więc w czasie dojrzewania lub zbioru plonów polnych.

Na porę letnią , a zwłaszcza jesienną padają natomiast najniższe stany wody na rzekach tutejszych, ponieważ w górach, ani w dorzeczu Wisły ani Dniestru, ani w dorzeczu Prutu i Czeremoszu, a nawet w Tatrach nie ma wcale lodowców, których topnienie zasilałoby rzeki; śniegi tają już bowiem najpóźniej do końca maja.

Dla ułatwienia poglądu hydrograficznych i hydrologicznych stosunków na rzekach naszych dołączam mapę poglądową, tudzież tabelę, z której można poznać spadki rzek w poszczególnych przestrzeniach, objętości wody przy stanie normalnym itp. szczegóły.

Liczne potoki i rzeki, a to rzeki, stosunkowo o znacznych dorzeczach, powinny być bezsprzecznie dobrodziejstwem kraju, dostarczając rolnictwu potrzebnej wilgoci a spławnością swoją łatwej i taniej komunikacyi, gdyby się znajdywały w stanie odpowiednim.

Tymczasem ma się rzecz wręcz przeciwnie; rzeki nasze stają się . bowiem częstokroć wprost postrachem nadbrzeżnych mieszkańców, nietylko częstemi, groźnemi powodziami, pojawiającemi się właśnie w czasie żniw, ale także niszczeniem podczas powodzi, a nawet przy średnio wysokich stanach wody, nadbrzeżnych, bardzo urodzajnych gruntów i pozostawianiem na ich miejscu jałowych, a dla ustroju samej rzeki bardzo szkodliwych, żwirowisk i piasków.

Przyczyną tego objawu jest nadzwyczajne zdziczenie koryt wszystkich rzek naszych bez wyjątku, zdziczenie doprowadzone z biegiem czasu do tego stopnia, że podobnie zdziczałych rzek nie znajdujemy nigdzie w innych krajach koronnych Austryi. Plany sytuacyjne niektórych rzek naszych, przesłane Komisyi regulacyi rzek w Czechach, wzbudziły tam ogólne zaciekawienie i oglądano je jako szczególne osobliwości.

Przykłady tego zdziczenia uwidoczniają dołączone kopie planów sytuacyjnych i fotografie podane na następnej stronicy, z których poznać można, że rzeki nasze płyną w nadmiernie szerokich, żwirami i piaskami zasypanych korytach, kilkoma nawet strumieniami, których położenie zmienia się po każdej wyższej wodzie.

Szczególnie w średnich swoich biegach wykazują rzeki podkarpackie największe zdziczenie, w przestrzeniach tych leżą bowiem główne złoży-ska żwirów, naniesionych podczas wezbrań z górnych biegów, które woda, opadając wskutek silnych jeszcze spadków szybko po wezbraniu, nie może dalej unosić.

Na takie nadzwyczajne zdziczenie rzek naszych złożyły się głównie dwie okoliczności, a to, brak niemal wszelkiej opieki i zainteresowania się rzekami w drugiej połowie zeszłego stulecia, nawet do ostatnich jego lat, przez miarodajne czynniki dla braku potrzebnych na uporządkowanie rzek bardzo znacznych funduszów państwowych i krajowych, tudzież obojętność właścicieli nadbrzeżnych gruntów, wobec wówczas stosunkowo niewielkiej wartości ziemi, a następnie nie-oględne, wprost nierozumne, wyniszczenie lasów na stokach Karpat, szczególnie w dorzeczu Wisły.

Wyniszczenie to datuje się przeważnie od czasu sprzedaży ogromnych obszarów lasów koronnych, później kameralnych, w latach od 1848 do 1860, następnie od wydzielenia gminom z posiadłości tabularnych wielu tysięcy hektarów lasów tytułem ekwiwalentów, tak zwanych lasów serwitutowych, za poprzednie służebności, z których to lasów teraz ani ślad nie pozostał, dalej od czasu wybudowania kolei podkarpackiej t. zw. transwersalnej, a teraz przyczynia się do dalszego niszczenia lasów parcelacya reszty majątków leśnych i zamienianie ich na liche orne grunta i górskie jałowe pastwiska.

Jeszcze w r. 1885 podczas opracowania projektu regulacyi 13 rzek podkarpackich liczono w dorzeczu Wisły na podkarpaciu przeszło 3O°0 zalesionej powierzchni, dziś spadła liczba ta w calem dorzeczu do 22°/₀. Jeżeli się atoli zważy, że znaczna część lasów dorzecza Wisły leży w nizinie, jak np. reszta puszczy niepołomskiej i sandomierskiej, to na górską część dorzecza Wisły pozostanie niewiele ponad 15°/₀ do 18°/₀ zalesionej powierzchni.

Cokolwiek lepiej przedstawiają się stosunki pod względem zalesienia w dorzeczu Dniestru, Prutu i Czeremoszu, gdzie istnieją jeszcze znaczne obszary lasów kameralnych, arcybiskupich i właścicieli wielkich posiadłości; jednak i tam zaczęło się już trzebienie lasów na wielką skalę np. w powiecie turczańskim w dorzeczu 8tryja od czasu wybudowania kolei Sambor-Użok, nad Łomnicą i nad Czeremoszem i we wielu innych miejscach. Wszakże przed kilku laty podnoszono w dziennikach wielkie uprzemysłowienie powiatu turczań-skiego z powodu, że tam powstało w krótkim czasie około 40 tartaków parowych, nie licząc wodnych.

Zjazd leśników w Samborze podziwiał przed dwoma laty nowoczesne urządzenia komunikacyjne, służące do szybkiego i łatwego wywozu drzewa z lasów, doszedł jednak do wniosku i re-zolucyi, aby kraj, wobec ogromnego wyniszczenia lasów, zniszczone obszary zakupywał i ponownie zalesiał.

biedź, aby co do zalesienia stoków Karpat sprowadzić znowu normalne warunki.

Uderzającą jest różnica, jaką widzimy co do zalesienia w alpejskich krajach koronnych au nas; tam wszędzie starannie utrzymane lasy i nowe zapusty, u nas coraz większe wyniszczenie i brak zalesień, — w zamian za to otrzymujemy wpraw-w przeciągu 6 tygodni od końca lipca do połowy września.

Stosunki odpływu wód opadowych pogorszyły się w ostatnich latach tak dalece, że dziś już dwudniowy silniejszy deszcz powoduje znaczne podniesienie się wody w rzekach i napawa nadbrzeżnych mieszkańców obawą powodzi.

i'*y- **>• **• K'/Çj

РЩ!

— Äff

,Х'

• *r

>iÉÉS

'•wft

äöi

w*,

Nieuregulowana przestrzeń Łomnicy pod Równią.

dzie chwilowe znaczniejsze dochody, pokrywając przeważną część zapotrzebowania zachodnich krajów koronnych naszem drzewem.

Skutki tej nieoględnej gospodarki nie dały długo na siebie czekać, spowodowały one bowiem nietylko dotkliwą zmianę klimatu na gorszy, ale wpłynęły także na coraz szkodliwszą zmianę sto-

Natomiast pojawia się w rzekach naszych wskutek wyniszczenia lasów coraz większy brak wody podczas cokolwiek dłużej trwającej posuchy, co wpływa bardzo ujemnie na uspławnienie rzek, tudzież na wyzyskanie sił wodnych. Różnica między odpływem wody przy najniższych stanach i podczas najwyższych wezbrań powiększa się

mm

Ш agą

Linie regulacyjne:

Rzeka’^San pod Sarzyną.

sunków odpływu wód opadowych. Gdy poprzednio pojawiały się powodzie w dłuższych odstępach czasu, a to w r. 1813, 1847, 1867, to teraz pojawiają się powodzie coraz częściej, niech przypomnę tylko lata 1875, 1882, 1884, 1889, 1895, 1899, 1901, dalej pamiętną powódź w dorzeczu Wisły w r. 1903, powódź z r. 1907 i powodzie z r. 1908, które powtarzały się nawet 3 do 4 razy

I pełna — austryacka I kreskowana — rosyjska.

co do objętości coraz bardziej wskutek zanikania źródeł i wód gruntowych, spowodowanego szybkim odpływem wód opadowych nie mających się na niczem zatrzymać, aby w grunt wsiąknąć.

Ogołocenie stoków gór naszych z lasów i przekształcanie ich w liche pastwiska powoduje dalej, że spalona przez słońce, a przez mrozy popękana wierzchnia urodzajna warstwa bywa podczas sil-

ogołocona skała

z r.

nych deszczów spłukiwaną, stacza się jako rumowisko w potoki i w koryta rzek, zasypuje i podnosi je, zniewalając wodę do szukania i żłobienia sobie nowych koryt przez produktywne grunta. Wskutek tego powstały z biegiem lat w środkowych biegach rzek 200, 300 i więcej m. szerokie koryta, w których rzeka podczas nizkich stanów płynie kilkoma częstokroć ramionami między rozległymi kamieńcami i szutro-wiskami. Dno rzeki podnoszą naniesione żwirowiska częstokroć tak dalece, że rzeki prawie nie mają brzegów wyższych, że nizka woda płynie w nich prawie w poziomie nadbrzeżnych gruntów urodzajnych. Nie można się przeto dziwić, że w okolicach tych lada wezbranie wody grozi już zalewem, tudzież że nadbrzeżne urodzajne grunta ulegają miejscami zabagnieniu, miejscami zasypaniu rumowiskiem. W dolnych biegach osiadają starte na piasek żwiry, powodują ciągłe zmiany koryta zrywaniem nadbrzeżnych urodzajnych gruntów, a zapiaszczając nadmiernie szerokie koryta niszczą ich dawniejszą spławność i powodują groźne zatory.

Aby się przekonać, jakiemu zniszczeniu podlegają nadbrzeżne grunta wskutek zdziczenia rzek i zmienności ich koryt, wystarczy porównać mapy katastralne z r. 1846—54, z reambulowanemi mapami z r. 1870 — 80, tudzież plany sytuacyjne, opracowane dla projektów regulacyi rzek z lat 1851,60, z planami, pomierzonymi później, np. w r. 1885, 1902/3 itp.

Z planów tych dawniejszych i z licznych pomiarów nowych można powziąć przekonanie, w jak przerażający sposób rzeki zmieniają swoje koryta po większych powodziach, że częstokroć wytwarzają się z biegiem czasu w porównaniu do pierwotnego biegu kompletne ósemki i powstają nowe ramiona tam, gdzie przed niedawnym czasem istniały bujne pola orne lub stały zagrody włościańskie, a nawet zabudowania dworskie.

Dla przykładu nadmieniam, że np. na przestrzeni Sanu od Krasiczyna do Sieniawy około 130 km długiej, a w stosunku do innych rzek, wobec względnej łagodności Sanu, najmniej zdziczałej, uległo od r. 1870 do 1880, a więc w przeciągu niespełna 11 lat przeszło 880 morgów najurodzajniejszej gleby zerwaniu, powstały natomiast żwirowiska i jałowe odsypiska uniemożliwiające przy cokolwiek niższym stanie spław drzewa, a nawet przejazd płytką łodzią, podczas gdy San jeszcze w pierwszej połowie zeszłego stulecia był rzeką spławną.

Załączone fotografie i plany sytuacyjne uwidoczniają dostatecznie stopień zdziczenia rzek naszych, tudzież konieczność systematycznej ich regulacyi.

2. Pogląd na roboty regulacyjne w zeszłem stuleciu.

Przedstawione powyżej nadzwyczajne zdziczenie rzek, tudzież ogromne szkody, jakie one podczas coraz częściej pojawiających się powodzi wyrządzały, uzasadniały najzupełniej datujące się od lat dziesiątek dążenie kraju do przeprowadzenia systematycznych i celowych robót regulacyjnych. Wszystkie odnośne obszerne i wyczerpujące relacye Namiestnictwa, rezolucye Sejmu i dążenia Koła polskiego nie odnosiły jednak pożądanego skutku, nie tyle z powodu zapoznawania ważności i doniosłości tej sprawy przez miarodajne czynniki, ile z powodu braku funduszów państwowych i krajowych, koniecznych na te kosztowne i wielkie roboty, wobec licznych innych, również ważnych, zapotrzebowań państwa i kraju.

Na państwie ciążył obowiązek regulowania rzek na mocy patentu cesarskiego z listopada 1830 tylko o tyle, o ile chodziło o uregulowania rzek granicznych dla utrzymania terytoryum państwa, lub o uregulowaniu rzek większych, uznanych za spławne i do żeglugi przydatne.

Za takie rzeki uznano u nas aż do r. 1886 tylko Przemszę od Jęzora-Му słowie do ujścia do Wisły, następnie Wisłę od Krakowa po Niepołomice i na granicy państwa, następnie Dunajec od Zgło-bic do ujścia, Wisłokę od Mielca do ujścia, San od Jarosławia do ujścia i Dniestr od Zurawna do Okopów przy ujściu Zbrucza. Dopiero w r. 1886, po zwiedzeniu Wisły od Przemszy do Krakowa przez radcę ministeryalnego Beyera po powodzi 1884, który przekonał się naocznie, że na tej części Wisły odbywa się żywy spław węgla z Mysłowic i Jaworzna do Krakowa i poniżej tegoż, mimo ogromnej trudności z powodu zdziczenia rzeki, inkamerowano przestrzeń Wisły od połączenia Małej Wisły z Przemszą po Kraków, z zastrzeżeniem jednak, że najwyżej ¹/₃ dotacyi rocznej przeznaczanej na Wisłę może być tu na roboty regulacyjne użytą. Później uznano za spławną a więc za przestrzeń państwową, także część Sanu od Składu solnego po Jarosław.

Regulacya wszystkich innych rzek była pozostawiona inieyatywie kraju i właścicieli nadbrzeżnych gruntów, a skarb państwa udzielał tylko w miarę możności i w miarę ważności projektowanych robót stosowne subweneye i pomoc techniczną w projektowaniu i przeprowadzaniu robót.

Do r. 1860, za istnienia w Galicyi c. k. Dy-rekcyi budownictwa (Baudirektion) istniały dla budowli wodnych c. k. okręgi budownicze wodne (Wasserbaubezirke), a to w Podgórzu, po aneksyi Krakowa w Krakowie, w Tarnobrzegu, w Jarosławiu, w Nisku, w Stanisławowie itp., które w miarę przeznaczanych od czasu do czasu rozmaitych funduszów, najczęściej zapomogowych po większych klęskach, wykonywały wyłącznie lokalne budowle regulacyjne na wymienionych już rzekach, bądź dla zabezpieczenia granic państwa, bądź też dla zabezpieczenia gościńców lub mostów państwowych, bądź wreszcie budowle ochronne, jak obwałowanie Wisły od Niepołomic w dół, przy ujściu Raby, na dolnym Dunajcu itp. ostatnie jednak, jeżeli zdołano zawiązać spółki wodne, które podjęły się utrzymywania tych robót.

Z tego okresu mamy wprawdzie niewiele budowli, jednak bardzo starannie i szczegółowo opracowane plany sytuacyjne, przekroje poprzeczne i podłużne rzek, które dziś jeszcze stanowią bardzo cenny materyałdo poznania charakteru i właściwości tych rzek np. plany Wisły od ujścia Przemszy po ujście Dunajca z r. 1851, w skali 1:7200, plany dolnego biegu Dunajca, Sanu, tudzież całego Dniestru. Takie same plany dolnego biegu Wisły zgorzały niestety podczas pożaru Tarnobrzega.

Po zreorganizowaniu państwowego budownictwa w r. 1860 i przyłączeniu tej gałęzi admini-stracyi państwa do Ministerstwa spraw wewn. i do Namiestnictwa, przydzielono sprawy budownictwa wodnego oddziałom technicznym, utworzonym przy poszczególnych starostwach, przy których pozostawały one aż do r. 1904/5.

W celu przeprowadzenia pierwszej większej

na Du-

Wisłę od Krakowa w dół 360000 K, Wisłokę 10000 K, na San 120000 К, a na Dniestr 150000 K.

na

na

ków, dalej budowle ochronne pod najbardziej za-grożożonymi brzegami przy mostach i gościńcach.

W tych czasach wykonano też największą ilość przekopów, projektowanych częstokroć tylko z uwzględnieniem sytuacyi rzeki, a bez względu na jej spadek na dłuższych przestrzeniach np. na

Niepołomicami,

na

regułacyi zawarto w r. 1864 konwencyę z rządem rosyjskim, ratyfikowaną w r. 1872, zmierzającą do wspólnego uregulowania granicznej przestrzeni Wisły od Niepołomic do Popowic-Zawichostu na długości 184 km. Według konwencyi tej miały być zamierzone roboty wykonane w przeciągu lat 20, a podstawą obrad Komisyi międzynarodowej i odnośnych postanowień konwencyi były opracowane w tym celu, dotąd przechowane, plany granicznej Wisły. Komisya ta ustanowiła po raz pierwszy, w sposób wyłącznie empiryczny, normalne szerokości koryta i uzyskać się mającą głębokość jego dla żeglugi, tudzież rozstaw wałów obustronnych.

Wobec braku funduszów u obydwóch rządów postępowały jednak roboty regulacyjne na granicznej przestrzeni Wisły, zwłaszcza po stronie rosyjskiej, mimo zawartej konwencyi i oznaczenia terminu ukończenia robót, aż do r. 1890 bardzo powoli.

Do r. 1868 wyznaczano fundusze na roboty regulacyjne dorywczo w rozmaitych kwotach, a dopiero od tego roku zaczęto w państwowych budżetach regularnie co roku preliminować pewne kwoty pod tytułem zwyczajnej i nadzwyczajnej dotacyi wodnej, z których pierwsza przeznaczoną jest na konserwacyę istniejących budowli, na subwencyo-nowanie robót mniejszych na rzekach nie stojących pod wyłączną pieczą państwa i na wydatki powtarzające się stale jak np. na opłatę służby rzecznej, czyszczenie koryta z pni i karczy, na utrzymywanie narzędzi, magazynów itp., druga natomiast wyłącznie na nowe budowle regulacyjne, .W r. 1868 przeznaczono na galicyjskie roboty w zwyczajnej dotacyi 135634 K, w nadzwyczajnej 360000 К, a więc razem 495 634 K, które to do-tacye wzrosły do r. 1875 do 180000 K, względnie do 400000 K. razem więc do kwoty 580000 К na rok. Z nadzwyczajnej dotacyi przypadało wówczas na Wisłę 16000Ö K, na Przemszę 16000 К najec 40000 K, na Wisłokę 4000 K, na San 120000 К, a na Dniestr 60000 K.

W r. 1874 zawarto z rządem pruskim konwencyę w celu wspólnego uregulowania granicznej części Przemszy od Jęzora (Mysłowic) do Wisły na długości 23 km: a to nie tyle w celu ubezpieczenia brzegów i granic państw obydwóch, ile w celu umożliwienia i ułatwienia żeglugi na tej rzece dla wywozu węgla kamiennego z kopalń mysłowickich i jaworzniańskich. Roboty te ukończono w r. 1884 kosztem 280000 К po stronie austryackiej.

Po klęsce powodziowej z r. 1882 w dorzeczu Dniestru, a w r. 1884 w dorzeczu Wisły wzrosły państwowe dotacye w r. 1885 do kwoty 1043000 K, a to w zwyczajnej dotacyi do kwoty 343000 K, głównie z powodu szkód na budowlach, spowodowanych tą powodzią, w nadzwyczajnej dotacyi, zaś do kwoty 700000 K, z której to ostatniej przypadało na

Dunajec 60000 K,

Nie ulega wątpliwości, że za tak szczupłe kwoty, przeznaczane rocznie na rzeki państwowe, obejmujące wówczas przeszło 700 km, nie wiele budowli można było wykonać, nawet w ówczesnych tanich czasach, tudzież, że o wykonywaniu robót systematycznych, tworzących pewną całość, z wyjątkiem na Przemszy, nawet mowy by*ć nie mogło. Ograniczano się przeto na wykonywaniu przekopów, działających dla ochrony zagrożonych w zakolach brzegów najskuteczniej, nie ubezpieczano jednak zwykle ich brzegów zaraz, dla braku śród-

Wiśle między Krakowem Sanie między składem solnym a Jarosławiem, a szczególnie na Dniestrze między Zurawnem a Haliczem, wskutek czego niejednokrotnie spadki, te bez potrzeby, a z dotkliwą szkodą dla żeglugi, powiększono. ? Odnosi się to szczególnie do Dniestru między Zurawnem a Haliczem, gdzie zwiększono spadek do 0'5°/₀₀.

Projektowane w r. 1872 po pamiętnej powodzi z r. 1867 gwałtowne skrócenie biegu Sanu między Przemyślem a Składem solnym zapomocą 19 przekopów, mających skrócić bieg rzeki do połowy jego długości, na szczęście, dla braku funduszów, nie przyszło do skutku.

Dopiero pamiętna klęska powodziowa z r. 1882 w dorzeczu Dniestru, a zwłaszcza powódź z r. 1884, która objęła całe dorzecze Wisły i Dniestru, nawiedziła 52 powiatów w czasie żniw i wyrządziła szkody w samych plonach, nie licząc szkód w gościńcach, drogach, mostach i gruntach, na przeszło 100 milionów koron, zwróciła ponownie uwagę na konieczność regulowania rzek i wzbudziła nadzieję na raźniejsze, a więc i skuteczniejsze wykonywanie budowli regulacyjnych. C. k. Ministerstwo rolnictwa wyznaczyło bowiem na wiosnę r. 1885, uwzględniając odnośne sprawozdania i wnioski c. k. Namiestnictwa, tudzież rezolucyę Sejmu, 200000 K, z których kraj miał pokryć 40°/₀, na opracowanie generalnych projektów na regula-cyę 13 rzek, podkarpackich dopływów Wisły i Dniestru, a to Małej Wisły, części Soły od Porąbki, Skawy, Raby, Wisłoki, Ropy, Wisłoku, Sanu od Sanoka do Jarosławia, Dniestru od Rozwadowa do Zurawna, Łomnicy, Swicy, Stryja i Bystrzyc.

W czerwcu r. 1885 rozpoczął Departament techniczny c. k. Namiestnictwa pod kierunkiem ówczesnego c. k. radcy budownictwa M. Mora-czewskiego studya przygotowawcze do opracowania tych projektów t. j. pomiary sytuacyi, przekrojów podłużnych i poprzecznych i ukończył je do jesieni częściowo przez państwowych urzędników technicznych, częściowo w drodze akordu przez inżynierów cywilnych tak dalece, że już w listopadzie można było opracowanie projektów rozpocząć. — Dla tych projektów przeprowadzono wówczas po raz pierwszy w państwowem budownictwie wogóle, pomiary hydrometryczne i badania hydrologiczne na wszystkich rzekach projektem objętych, tudzież na Wiśle pod Krakowem, na których oparto teoretyczną część projektów, obliczono potrzebne normalne szerokości dla normalnego stanu wody, za który przyjęto średnią arytmetyczną z obserwacyi wodoskazowych, obliczono odpływ podczas najwyższych stanów wody dla niektórych rzek, o ile obserwacye ówczesne na to zezwalały, itp.

Część dat hydrologicznych zebranych i opracowanych wówczas przezemnie, ogłosiłem w Czasopiśmie Technicznem z sierpnia r. 1886.

Projekta generalne i kosztorysy były ukończone w końcu lutego 1886, musiano je jednak przerobić z powodu, że kosztorys opiewał na przeszło 62000000 K, podczas gdy rząd ówczesny zamierzał przeznaczyć na regulacyę tych rzek najwyżej 30000000 K.

Musiano przeto zredukować ilość projektowanych pierwotnie budowli regulacyjnych do możliwego minimum, na czem naturalnie jakość projektów bardzo ucierpieć musiała, gdyż o systematyczności zamierzonych robót, wobec zredukowanego naokoło 32000000 К kosztorysu, nie mogło już być mowy.

Pomimo opracowania przeszło 1500 planów i zredukowania kosztorysów prawie do oznaczonej z góry kwoty i pomimo licznych poprzednich przyrzeczeń rządu, projekta te nie uzyskały zatwierdzenia c. k. Ministerstwa, z powodu braku funduszów i wielkich wydatków, spowodowanych w latach poprzednich okupacyą Bośnii i Hercegowiny i wobec tego, że budżet państwa za Dunajewskiego dopiero zbliżał się do równowagi. Że tak gorąco oczekiwana regulacya rzek nie przyszła wówczas do skutku, przyczyniły się do tego także nieporozumienia, jakie w kraju powstały co do sposobu przeprowadzenia robót regulacyjnych, o których można się poinformować z dzienników codziennych z r. 1886, a także z Czasopisma Tech-nicznego z t. r.

Nie pomogły w tej sprawie ani liczne rezolu-cye Sejmu, ani też uchwalony przez Sejm w r. 1890 program robót regulacyjnych, według którego co roku miały być rozpoczynane roboty regulacyjne na dwóch rzekach, jednej w dorzeczu Wisły, drugiej w dorzeczu Dniestru. Kwestya regu-lacyi rzek pozostała nadal w tern samem niemal co poprzednio stadyum, z tą tylko małą różnicą, że zwyczajna i nadzwyczajna dotacya państwowa do r. 1890 cokolwiek wzrastała, tak że w tym roku dosięgła kwoty 1198000 K, z której to kwoty przypadało na zwyczajną dotacyę 333000 К, a na nadzwyczajną 860000 К i że w r. 1886 inkame-rowano część Wisły od ujścia Przemszy po Kraków, przyczem jednak dotacya nadzwyczajna dla Wisły nie doznała w stosunku do r. 1885 żadnego podwyższenia ; podwyższono bowiem tylko dotacyę tę dla Dunajca do 90000 K, dla Wisłoki do 20000 K, dla Sanu do 230000 K, podczas gdy dotacya Dniestru wzrosła tylko o 10000 K, do kwoty 160000 K.

Wobec tak szczupłych dotacyi postępowały roboty regulacyjne nawet na Wiśle granicznej, mimo zawartej z rządem rosyjskim konwencyi, bardzo powoli. Roboty wykonywano na niej, podobnie jak na innych rzekach, tylko najpilniejsze, w miejscach najbardziej na zerwanie zagrożonych, które po największej części, prócz zabezpieczenia brzegów, nie odnosiły pożądanego dla żeglugi skutku, zwłaszcza, że przyjęte przez Komisyę międzynarodową w konwencyi z r. 1864 zasady, okazały się z biegiem czasu, jako niepraktyczne, nie prowadzące do zamierzonego uspławnienia Wisły.

W celu uzyskania naukowo uzasadnionych podstaw do skutecznego przeprowadzenia tego wielkiego dzieła, jakiem jest dla obydwóch państw należyte uspławnienie Wisły, postanowiła Komi-sya międzynarodowa w r. 1886 przeprowadzenie ścisłych pomiarów hydrometrycznych na Wiśle całej i zebranie dat hydrologicznych. Zadanie to wykonałem od jesieni r. 1887 do wiosny r. 1889 wykonawszy pomiary hydrometryczne na całej Wiśle, tudzież na ujściach jej dopływów i opracowawszy obszerny operat teoretyczny na uregulowanie całej Wisły od Przemszy po Zawichost, obejmujący: oznaczenie charakterystycznych stanów wody na podstawie zestawień wodoskazowych, odpływ wody Wisły w poszczególnych sekcyach przy stanie normalnym, normalne szerokości dla normalnego stanu wody, za który przyjęto stan wody najdłużej trwający podczas okresu żeglugi tj. od marca do listopada, ustaliwszy głębokości, jakie podczas średnio najniższych stanów mają być osiągnięte, krzywe wyrównania spadku zwierciadła wody itp.

Operat ten przyjęła główna międzynarodowa Komisya regulacyi Wisły i Sanu z r. 1891 i zatwierdziła wyprowadzone na jego podstawie wnioski i zasady regulacyi Wisły, które dotąd są miarodajne i odpowiedne, o ile koryto ujęto z obydwóch brzegów budowlami do normalnej szerokości na dłuższych przestrzeniach. Zasady te, odnoszące się do normalnego stanu wody, uzupełniła Komisya międzynarodowa w r. 1896 ustanowiwszy dodatkowo na mój wniosek i na podstawie przeprowadzonych przezemnie obliczeń, jeszcze normalne szerokości dla średnio wysokich wód, mieszczących się w brzegach naturalnych rzeki, który to profil ma być wytworzony w nadmiernie szerokich przestrzeniach rzeki zapomocą plantacyi wiklowych i spowodowanej przez nie kolmacyi, tudzież rozstaw obustronnych wałów i wysokość ich korony dla najwyższych wód powodziowych. Od tych postanowień Komisyi datuje się też raźniejszy i skuteczniejszy postęp robotna Wiśle, chociaż dotacya nadzwyczajna dla niej przeznaczona wzrastała co roku stosunkowo powoli, dosięgła bowiem dopiero w r. 1900 kwoty 548000 K, z której ¹/₃ część przeznaczano na roboty regulacyjne powyżej Krakowa.

Jakkolwiek na rzekach państwowych wzmagał się ruch budowlany co roku, wprawdzie powoli, jednak stale, wskutek przeznaczania coraz większych kwot w nadzwyczajnej dotacyi, dosięgła ona bowiem w r. 1895 kwoty 1089134 K, a w r. 1900 nawet 2107292 K, to o większych robotach na wszystkich innych rzekach, a tern mniej o systematycznej ich regulacyi aż do r. 1903, dla braku fi^iduszów, wcale nie mogło być mowy.

Grdy jednak szkodliwe działanie tych rzek nie ustawało, owszem z każdym rokiem podczas zejścia lodów i wysokich wód wzrastało, niszcząc coraz bardziej urodzajne grunta nadbrzeżne, zagrażaj ąc włościom i folwarkom, niszcząc drogi i mosty, starano się złemu chociaż częściowo w ten sposób zaradzić, że wykonywano na tych rzekach, od r. 1887 począwszy, lokalne roboty regulacyjne, tak zw. konkurencyjne, których koszta pokrywało państwo, bądź ze zwyczajnej bądź z nadzwyczajnej dotacyi, kraj z funduszów krajowych i strony interesowane, po jednej trzeciej części właściwych kosztów budowy, koszta bowiem zarządu, opracowania projektów i przeprowadzenia budowy pokrywało państwo z własnych funduszów.

Ponieważ budowle takie mogły być tylko wówczas wykonane, gdy strony interesowane zobowiązały się prawomocnie da pokrycia i/₃ części kosztów budowy i do konserwacyi wykonanych robót przynajmniej w tym samym stosunku, wykonywano je prawie wyłącznie przy brzegach właścicieli większych posiadłości, gdyż ubogie przeważnie gminy wyjątkowo tylko mogły się podjąć pokrycia tego częstokroć wysokiego datku konkurencyjnego, który we wielu przypadkach przekraczał nawet możność większych właścicieli.

Aby takie budowle ile możności ułatwiać, po-ruczano ich wykonanie stronom konkurencyjnym, jedną trzecią część kosztów budowy pokrywającym, w przedsiębiorstwo po cenach fiskalnych w ten sposób, że otrzymywały one za wykonane roboty tylko datki państwowe i krajowe. Nadto odstępy-

Jeżeli ówczesnym autorom tego z konieczno-

wano im na własność uzyskane wskutek tych bu- j dowli odsypiska, o ile one do ich gruntów przy- ści podyktowanego sposobu robót regulacyjnych

można jakikolwiek zrobić zarzut, to chyba ten, W razie racyonalnego prowadzenia tego przed- że dysponując bardzo małymi, na lata rozłożonymi siębiorstwa zmniejszał się datek stron bardzo zna- funduszami, starali się, mając przyszłą systema-cznie, a uzyskane odsypiska obsadzone wikliną tyczną regulacyę na oku, wykonywać większe ro-przynosiły im często znaczny dochód. Mimo takich boty, niż ostatecznie były dla zabezpieczenia brze-ułatwień nie można było robót takich na większą gów potrzebne, tudzież, że dla uzyskania doraź-skalę wykonywać.    nych, szybkich a pewnych skutków i w celu

Wobec tych warunków nie można było na- zmniejszenia kosztów przyszłej konserwacyi, wet marzyć o systematycznem, ze względu na ca- którą zwykle środków nie było, więcej przekopów łość rzeki, wykonywaniu tych robót regulacyjnych, wykonywali, niż to ze względu na charakter rzeki były to bowiem wyłącznie roboty lokalne na je- było wskazane, jak np. na Dunajcu od Wielkiej dnym brzegu tylko wykonywane, ograniczone do Wsi do Zgłobic, na Sole powyżej Żywca, na Ska-najpilniejszej potrzeby z powodu trudności uzy- wie w okolicy Wadowic itp. Przekopy dogadzały skania odpowiednich funduszów, wreszcie spora- również najlepiej interesentom, zapewniały im bo-dyczne, gdyż tylko tam można je było wyko- wiem nietylko, wskutek robót ziemnych, największy nać, gdzie właściciele nadbrzeżnych gruntów zgo- zysk, względnie największe zmniejszenie datku dzili się na pokrycie ’/₃ części kosztów budowy konkurencyjnego, ale równocześnie największe w sposób wyżej podany.    obszary odciętych koryt, które dziś zalądowane,

Sposób ten wykonywania robót regulacyjnych bujną wikliną porośnięte, przysparzają im większe spotykał się z niejedną krytyką ujemną, często- dochody, niż dawniej ich grunta urodzajne przez kroć atoli nieuzasadnioną i niesprawiedliwą, pole- wodę zerwane.

gała ona bowiem po największej części na niezna-    Tak wykonywano te lokalne budowle aż do

jomości powodów, które do takiego postępowania r. 1903 na wszystkich rzekach podkarpackich, zniewalały, tudzież warunków, pod jakimi roboty z wyjątkiem niektórych rzek, których regulacyę te wykonywać musiano. Przyczyniała się do tej systematyczną zapewniono nowemi ustawami, krytyki także nieznajomość skutków, jakie, mimo    Pierwszą z tych rzek była Biała; 1 września

tak trudnych warunków, temi budowlami istotnie 1892 Dz. u. kr. Nr. 72 wydano bowiem ustawę uzyskano. Jeżeli sią zważy, że projekta musiano o regulacyi Białej projektowanej przez Wydział ograniczać do najpilniejszych tylko robót, aby krajowy i wykonanej w 16 latach kosztem fundusze na ten cel potrzebne wogóle uzyskać, że 3 578000 K, z których pokrył państwowy fundusz budowle wymagające 30000 lub 40000 К należały melioracyjny 50°/₀, państwowa dotacya wodna 10°/₀, do wyjątków, że, w celu umożliwienia każdego fundusz krajowy 30°/₀, a strony konkurencyjne projektu, musiano przeprowadzać długie pertrakta- i powiaty resztę. W r. 1893 natomiast uzyskano cye, naprzód z interesentami, następnie z Wy- z całego projektu z r. 1885/6 ustawę z 1 maja 1903 działem krajowym, a wreszcie czekać na decyzyę Dz. u. kr. Nr. 38 zapewniającą ₅ regulacyę części Ministerstwa, nim grosz składany na roboty po- Dniestru od Rozwadowa do Żurawna, według trzebny uzyskano, to niemożna się dziwić, jeżeli trasy regulacyjnej 48'6 km długiej, która to bu-od opracowania projektu do jego wykonania wiele dowa miała być również w 15-tu latach wyko-czasu upłynęło, podczas którego woda nie czekała, naną. Koszta tych robót obliczonych wówczas, tylko dalsze zniszczenia w brzegach wywoływała, po możliwej redukcyi potrzebnych budowli, na Pierwotnie obliczone koszta były wskutek tego 3 200000 K, pokrywały państwowy fundusz wodny częstokroć niewystarczające już przy rozpoczęciu i krajowy w wysokości po 40°/₀, a fundusz melio-budowy, a mimo to musiały być budowle zezwo- racyjny Ministerstwa rolnictwa w wysokości 20°/₀. lone w granicach wyznaczonych kosztów wyko-    Dopiero groźna powódź z r. 1894 zwróciła

konane, wskutek czego nie można je było często- ponownie uwagę na rzeki galicyjskie i na projekt kroć w takich rozmiarach wykonać, jakie w mię- z r. 1885/6, wyjęto jednak z tego projektu tylko dzyczasie zmienione stosunki w korycie rzeki isto- dwie rzeki t. j. Sołę i Łomnicę, przeprowadzono tnie wymagały.    reambulacyę tych zastarzałych już projektów, opra-

Nie można również zapoznawać, że intere- cowano w Ministerstwie spr. wewn. naprędce nowe obejmujący na podanych wyżej warunkach generalne projekta, rozszerzając pierwotny projekt wykonanie budowy w przedsiębiorstwo, starali się Soły, sięgający po Porąbkę, aż do Rajczy, zaś z najdalej idącą oszczędnością zmniejszać ile możno- projekt Łomnicy aż powyżej Perechińska do ści    przypadający na nich datek konkurencyjny,    Osmołody i    włączając do tego    ostatniego pro-

że    w tym    celu wykonywali roboty    nie wówczas,    jektu także    część Czeczwy i Duby. Za prezyden-

gdy wykonanie ich było ze względu na stosunki tury śp. lir. Kazimierza Badeniego przygotowano miejscowe wskazane, lecz wówczas, gdy im to było ustawy krajowe zapewniające zrealizowanie tych dogodniej, gdy robotnik był najtańszy, gdy roboty projektów.

na tamach nie stały na przeszkodzie robotom    Ustawa o regulacyi Soły, przeznaczająca na

w    polu.    ten cel 3580000 К na przeciąg    lat 18, wyszła

Mimo    tak trudnych warunków,    pod jakimi te    29 kwietnia    1899 Dz. u. kr. Nr.    67, zaś ustawa

lokalne budowle wykonywać musiano, uzyskano niemi bardzo wiele, obroniono ogromne obszary urodzajnych gruntów przed zniszczeniem, niejeden folwark, wieś i gościniec zawdzięcza tym dorywczym robotom, że do dnia dzisiejszego istnieje, a dziś, gdy systematyczna regulacya wobec znaczniejszych funduszów jest możliwą, wièlka część w podanym tam stosunku, tych wówczas wykonanych a dotąd istniejących    Oprócz tych dwóch systematycznych robót,

budowli, może być bardzo skutecznie użytą i w sy- które poruczono do wykonania, podobnie jak na stem nowych budowli wciągniętą.    Dniestrze między Rozwadowem a Żurawnem, admi-

legały.

senci

Inż. R. Ingarden.

na

o regulacyi Łomnicy, z wymienionymi dopływami, przeznaczająca 4777000К na roboty regulacyjne, mające być wykonane w przeciągu lat 24, tego samego dnia Dz. u. kr. Nr. 68. Na obydwie kwoty składają się te same fundusze, co na roboty na Dniestrze między Rozwadowem a Żurawnem

nisträcyipaństwa, uzyskał Wydział krajowy ustawą zezwolonego w budżetach w gotowce, to teraz z 9 lipca 1895 Dz. u. kr. Nr. 69 regulacyę Bugu powiększa ona ten kredyt.

kosztem 1188000 K, pokrytym przez fundusz me-    Do r. 1900 wzrastała zwyczajna i nadzwy-

razem zatem

lioracyjny, fundusz wodny, fundusz krajowy czajna dotacya wodna stale i cokolwiek raźniej, i konkurencyę w stosunku BO°/₀, 20"/₀, 4O°/₀ i 10°/₀, w tym roku bowiem dosięgła pierwsza kwoty ustawą zaś z 4 grudnia 1900, Dz. u. kr. Nr. 12    584000 K, druga 2107 392 K,

na

I.

Prut, jako druga rata,

a na

z r. 1901 regulacyę górnego Dniestru od Rozwa- 2 691292 K. Z nadzwyczajnej dotacyi przypadało dowa do Kornalowic i Strwiąża od ujścia do Bi- na Wisłę 548000 K, na Dunajec 213 000 К skowic kosztem 9200000 K, z których pokrywa Wisłokę 108 000 K, na San 402000 К, na Dniestr państwowy fundusz wodny 40°/₀, melioracyjny 20°/₀ od Żurawna do Okopów 263 240 K, na plantacye a fundusz krajowy 40°/₀.    wiklowe 20000 К

Pierwsze roboty miały być ukończone w prze- 50000 K. ciągu lat 12, dla drugich natomiast wyznaczono    Oprócz tego mieściły się w tej dotacyi datki

lat 20, a wykonuje je Wydział krajowy.    na rzeki ustawowe, a to: na Dniestr między

W organizacyi państwowego budownictwa Rozwadowem a Żurawnem 85332 K, na górny wodnego zrobiono w tym czasie bardzo ważny Dniestr 131428 K, na Białę 17 320 K, na Sołę i doniosły krok naprzód; w r. 1896 utworzono 79556 K, na Łomnicę 79616 K, wreszcie na Bug bowiem w c. k. Ministerstwie spr. wew. centralne 19800 K.

biuro hydrograficzne a w kraju przy c. k. Na-    Z końcem stulecia zaopiekowano się zatem

miestnictwie c. k. krajowy Oddział hydrograficzny także dolnym biegiem Prutu, który nadbrzeżnej według statutu organizacyjnego, opracowanego ludności bardzo wiele szkody wyrządza, znajdu-przez sp. c. k. radcę ministeryalnego Romualda jemy bowiem już w r. 1899 w nadzwyczajnej do-Iszkowskiego.    tacyi pierwszą ratę na regulacyę Prutu pod Snia-

Uczyniono tern zadość jednemu z postulatów tynem w kwocie 50000 K. kol technicznych, od szeregu lat ponawianemu,    poniewaz wyłącznie faszynowe budowle na

gdyż tylko skrzętnie zbierane daty hydrologiczne dul bi Wisły wymagały poniżej Krakowa umożliwiają rozpoznanie charakteru i właściwości koni'cznie ⁶ustalenia ich za pomocą narzutów rzek różniących się bardzo od siebie i stworzenie kamie eh a kamieć do t potrzebny, musiał podstawy należycie obmyślanych projektów racjo- b . w0£e0 zupeJneg0 braku kamieniołomów w tej nalnej regu acyi rzek zakładów wodnych i 111-    wisł ¹ wod% spr0wadzany z łomów powy-

ПУС u. ow 1,jj⁷.⁰. ¹¹‘ ,    „    , żej Krakowa położonych, znajdujemy w budżetach

Krajowy Oddział hydrograficzny, wyposażono palństwowyohF w nadzwyczajnej dotacyi wodnej atoli w kraju o tak rozległej i różnorodnej sieci ^ f 1897 n0we p02ycye na zakupiło parostatków wod płynących, bardzo skąpo Przeznaczono bo- dla wis, gdyż zakupiony w r. 1888 parostatek wiem do tej służby zaledwie 4 urzędników tech-    KrakówV B £le 70HP, ^ w r 1892 £arostatek

nicznych, a liczne zabiegi o powiększenie tej liczby ”Wawel„ 0 sile 100 HP nie mogły już podołać odniosły częściowy skutek dopiero w późnej je- holowamu galarów dostarczających kamień łamany sieni r. 1009 o tyle, ze przeznaczono jeszcze 2 m- do    na dolnej wiśle wykonywanycn.

zymerow do tego bardzo ważnego działu budów- w ostatnioh latach z. stuleoia zakupiono wreszcie mctwa wodnego, podczas gdy np. w Czechach, d|ft wjs} ; dla Dniestru po jednej parowej po-o znacznie mniejszej sieci rzek, oddział hydro- „цЫагс/₀ .sprawności do 60 m³ na godzinę, graficzny rozporządza 10 inżynierami.    0 x „r . r. .    .    ®y

• Od zorganizowania oddziału hydrograficznego . W ^°‘а0У¹ nadzwyczajnej na r 1900 znajdu-w r. 1896 datuje się też skrzętne i systematyczne 1®тУ nakomec pierwszą ratę na budowę portu na zbieranie dat hydrologicznych, rozszerzenie sieci WlsJe Pod Nadbrzeziem ktorego budowa.okazała stacyi wodoskazowych i ombrometrycznych, tu- S1S konieczną metylko dla bezpiecznego przezimo-dzież wykonywanie pomiarów objętości wody, prze- wama rządowych parostatków i pogłębiarek, ale pływającej rzekami w rozmaitych ich przestrze- ‘akze w celu zaprowadzenia europejskich stosun-niach i przy rozmaitych stanach wody; podczas ko7 wJhaJldb granicznym pod Sandomierzem, gdy poprzednio daty te zbierano i opracowywano кь°гУ od^T1ohwlh wybudowania kolei Dębica-Tar-tylko wyjątkowo przy sposobności opracowywania nobrzeg-Przeworsk z odnogą do Nadbrzezia z kaz-większych projektów a, jak to już zaznaczyłem, ' Уm dnlem s1^ wzmaga .

w ostatniem

tylko na rzekach naszych.    Z podanych wyżej kwot zwyczajnej i nad-

Również ważnem i doniosłem było dla rozwoju zwyczajnej dotacyi, wzrastających budownictwa wodnego w kraju uznanie wielkiego dziesięcioleciu dosyć znacznie i stale, a przedsta-znaczenia dla regulacyi rzek systematycznie wy- wionych w grafikonie (tabl. II) - można powziąć, końywanych plantacyi wiklowych    ze mimo tak znacznej długości rzek państwowych,

Dzięki zabiegom śp. radcy ministeryalnego wynoszącej wówczas 807 km, można już było wy-R. Iszkowskiego uzyskały odnośne wnioski c. k. konywać roboty regulacyjne systematycznie, cho-Namiestnictwa pożądany skutek, gdyż od r. 1891    zawsze jeszcze tylko najpilniejsze, w miej-

jest w nadzwyczajnej dotacyi wodnej nietylko stała scach najbardziej zagrażających nadbrzeżnym dotacya w kwocie po 20000 К rocznie do dyspo- gruntom,_ albo o największem zdziczeniu koryta, zycyi na zakładanie nowych plantacyi wiklowych uniemożliwiającem spław i żeglugę, lub wreszcie na rzekach państwowych, ale nadto używa się w miejscach powodujących niemal co roku, w cza-od tego czasu wyprodukowanej w tych fundu- sie zejścia lodów, groźne zatory, szowycłi kępach wikliny do budowy tak nowej jak    W celu usunięcia przyczyn powstawaniu tych

i do konserwacyi. Zwiększa się tem dotacyę zwy- zatorów uregulowano w tym okresie ujście Skawy ćzajńą i nadzwyczajną o wartość tych wiklin, pod Podolszem z przyległą częścią Wisty pod podczas gdy poprzednio cały dochód z kęp fun- Jankowicami i w Okleśnej, przestrzeń Wisły pod duszu wodnego wpływał do skarbu państwa. Kiedy Niepołomicami, ujście Raby i Wisłę pod Nieda-dawniej strącano wartość użytego do budowy z kęp rami-Jaksicami wspólnie z rządem rosyjskim, uj-funduszowych materyału faszynowego z kredytu ście Dunajca pod Ujściem Jezuickiem, wreszcie

z Lincu, preliminując na ten cel jako pierwszą ratę na pierwszy okres budowy do r. 1912 kwotę 250000000 kr. Do kosztów budowy tych dróg wodnych, które mają być pokryte pożyczką w 90 latach spłacalną, mają interesowane kraje koronne : Niższa Austrya, Morawy, Ślązk Galicya i Czechy przyczyniać się 12¹ '₂ °/₀, czyli V₈ kosztów budowy, -a właściwie kwotą roczną potrzebną na oprocentowanie i amortyzacyę odpowiedniej części pożyczki. Udział ten w kosztach miał być osobnemi ustawami krajowemi zapewniony.

Ustawa galicyjska zapewniająca ów dodatek krajowy uzyskała Najwyższą Sankcyę 2 marca 1904.

ujście Wisłoki pod Ostrówkiem, tudzież ujście Sanu pod Wrzawami i Chwało wicami, w którem to miejscu tworzyły się co roku najgroźniejsze zatory, zatapiające ogromne obszary przyległej nizko położonej a gęsto zamieszkałej niziny.

Ponieważ wykonane w r. 1885 i r. 1887/9 hydrometryczne badania stwierdziły należycie swą użyteczność, przeprowadzono później podobne badania także na Dunajcu i na Sanie, czem stworzono już należytą podstawę do przeprowadzenia systematycznej regulacyi tych rzek. Nie ograniczano się już zatem tylko na roboty najpilniejsze, lokalne, ale wykonywano je celowo na podstawie generalnych projektów w przestrzeniach, obejmujących po 3 do b km, a to głównie w celu praktycznego stwierdzenia, o ile, przyjęte na tych podstawach naukowych zasady regulacyi, są odpowiednie. Wykonywano więc w celu skoncentrowania rzeki do potrzebnej szerokości już budowle obustronne, uważane jeszcze w połowie ósmej dziesiątki zeszłego stulecia za zbyteczne i za fantastyczne pomysły. Dla zachowania możności późniejszych ewentualnych zmian oznaczonej normalnej szerokości, czy to w kierunku zwężenia dalszego lub rozszerzenia koryta, wykonywano obustronne budowle w ten sposób, że na brzegach wklęsłych budowano tamy równoległe i opaski, na brzegach zaś wypukłych i w liniach prostych tamy poprzeczne.

3. Okres od r. 1901 do 1910.

Tak przedstawiał się stan rzeczy regulacyi rzek aż po koniec zeszłego stulecia. Szczupłe stosunkowo fundusze na rzeki państwowe, a brak ich niemal zupełny na całą wielką sieć rzek podkarpackich, z wyjątkiem tych kilku rzek ustawowych, dla których jednak, w celu umożliwienia ustawy ograniczono projekta i kosztorysy do najniezbędniejszej potrzeby, nie zezwalały na rozwinięcie takiej akcyi budowlanej na rzekach krajowych, jaka istotnie była potrzebną.

Mimo powtarzających się coraz częściej klęsk powodziowych, mimo licznych sprawozdań i wniosków Władzy krajowej, uchwał Sejmu i podań ludności nadbrzeżnej o systematyczną regulacyę dziczejących z każdym rokiem coraz bardziej rzek i sprowadzających na kraj coraz częstsze i coraz większe klęski, nie można było uzyskać większych na ten cel funduszów, wobec wzrastających coraz bardziej wydatków na inne również niezbędne potrzeby państwa i kraju.

, Dopiero w r. 1901 doznał ten stan rzeczy znacznej, a tak bardzo pożądane] zmiany na lepsze, która umożliwiła rozwinięcie raźniejszej akcyi w tej dla kraju tak doniosłej kwestyi, jaką jest regulacya rzek. Rząd zamierzał budować drugą linię kolejową do Tryestu przez Alpy kosztem 300,000.000 kr. Aby sobie zapewnić w parlamencie głosy krajów północnych dla tego bardzo kosztownego, w pierwszej linii strategicznie ważnego przedsiębiorstwa*, a zarazem także, aby uwagę posłów od ciągłych waśni narodowych zwrócić ku celom ekonomicznej natury, wniósł ówczesny minister prezydent Dr. Körb er w kwietniu r. 1901 w parlamencie obok projektu ustawy o budowie kolei alpejskich, także projekt ustawy budowy kanału spławnego, mającego połączyć Dunaj z Odrą i Wisłą, a następnie z Dniestrem, wraz z odnogą do Łaby w Czechach, oprócz połączenia Dunaju z Wełtawą, bądź z Wiednia bądź

Projekt tej ustawy, zakrojonej na wielką, a w Austryi na tern polu inwestycyi, dotąd nie-praktykowaną skalę, uzyskał zaraz ogólne uznanie nie tylko w radzie państwa, lecz we wszystkich, tą wielką budową bezpośrednio interesowanych krajach koronnych, a nawet poza granicami państwa. Zadowolenie ogólne było tern większe, że już przed r. 1873, pomijając wcześniejsze, przedkładano rządowi liczne projekta i wnioski na budowę tych dróg wodnych, jednak zawsze bez pożądanego skutku. — Wobec tego przeszła nie-tylko ustawa o budowie kolei alpejskich bardzo szybko przez radę państwa, ale także ustawa kanałowa przez komisye i radę państwa tak, że już 11 czerwca 1901 uzyskała ona Najwyższą Sankcyę i pojawiła się w dzienniku ustaw i rozporządzeń państwa z tej daty Nr. 66.

Pierwotny projekt tej ustawy, doznał jednak w komisyi, a wskutek tego w ostatecznej przez Radę państwa uchwalonej stylizacyi, zasadniczej zmiany w §. 5, gdyż na żądanie Koła polskiego i posłów agrarnych Czech i Moraw przeznaczono w tym §. z kwoty na pierwszy okres budowy na budowę kanałów przeznaczonej, 75,000 000 kr. na regula-cyę systematyczną rzek łączących się z projekto-wanemi drogami wodnemi, lub oddziaływujących na nie bezpośrednio, czy to dostarczaniem wody do kanału, czy też toczeniem żwirów i rumowiska.

Po opracowaniu robót przygotowawczych miały się roboty w myśl ustawy, tak przy budowie dróg wodnych, jakoteż przy regulacyi rzek rozpocząć w r. 1904, a przed upływem pierwszego okresu budowy, miały być zapewnione w drodze konstytucyjnej dalsze na kanały i na regulacye rzek potrzebne fundusze. Wysokość tych funduszów ustawa zasadnicza wcale nie określa, miały ją bowiem ustalić dopiero szczegółowe projekta.

Na mocy tej ustawy państwowej opracował Rząd w porozumieniu z Kołem polskiem projekt ustawy krajowej odnoszącej się do regulacyi systematycznej rzek krajowych łączących się z galicyjskimi kanałami, którą Sejm na sesyi letniej w r. 1901 bez zmiany uchwalił. Ustawa ta o regulacyi rzek galicyjskich uzyskała Najwyższą sankcyę już 18 września 1901, a ogłoszono ją w dzienniku krajowym Nr. 103 z r 1901.

Na mocy §. 2. tej ustawy mają być uregulowane: Skawa od Suchy do ujścia do Wisły, Raba od Lubnia do ujścia do Wisły, Dunajec od Nowego Targu do Zgłobic, tj. do granicy przestrzeni państwowej, Wisłoka od Żmigrodu do Mielca, Wisłok od Frysztaku do ujścia do Sanu, San od Liska do Składu solnego, Wiar od Niżankowic do ujścia do Sanu, Tanew od granicy państwa do. ujścia do Sanu, następnie w dorzeczu Dniestru kŚwica od Wełdzirza z Sukielem od Bolechowa do

ujścia, Stryj od Turki do ujścia do Dniestru, wre-

fundusze pra-

szcie nadwórniańska, sołotwińska i połączona Bystrzyca, pierwsza od Zielonej, druga od Sołotwiny.

Ogólna długość tych rzek miała według motywów ustawy mierzyć 1 162 km. Koszta budowy mają być pokryte według ustawy w dwojaki sposób a to : do funduszu budowy na regulacyę wszystkich rzek wyżej wymienionych z wyjątkiem przestrzeni: Dunajca od Nowego Sącza do Zgłobic, Wisłoki od Jasła do Mielca i Sanu od Sanoku do Składu solnego, mają wpłacać w ratach w miarę potrzeby: skarb państwa 6O°/₀₎ zaś fundusz krajowy 40 V Jest to t. z w. grupa rzek A. mierząca według motywów ustawy 874 km. Koszta budowy regułacyi wyszczególnionych wyżej przestrzeni Dunajca, Wisłoki i Sanu, t. zw. grupa rzek В, o łącznej długości 289 km pokrywać ma skarb państwa, w myśl przyrzeczenia danego już poprzednio krajowi.

Do kosztów budowy obydwóch kategoryi rzek mają się jednak przyczyniać także strony interesowane datkiem konkurencyjnym, którego wysokość według §. 3. ustawy ma ustalić osobna ustawa krajowa, której jednak dotąd jeszcze nie uchwalono.

Koszta regułacyi rzek grupy A preliminowały motywa ustawy na 36680 000 kr., koszta zaś grupy В miały być na podstawie projektów generalnych później oznaczone.

Na pokrycie kosztów budowy tych robót regulacyjnych, razem z wszelkimi kosztami administracyi, w pierwszym okresie budowy t. j. od r. 1904 do końca r. 1912, przeznacza ustawa ogółem 26,361000 kr., z której to kwoty przypada na rzeki grupy A 17 406000 kr., na rzeki zaś państwowe grupy В 8955000 kr. ITundusz krajowy przyczynia się zatem do kosztów rzek wspólnych grupy A datkiem 40 procentowym w kwocie 6,962 4000 kr.

Wykonanie robót poruczyła ustawa administracyi państwa, ustanowiła jednak zarazem w §. 8 dla spraw ekonomiczno-technicznych wspólnych rzek grupy A Korni syę regułacyi rzek. Ko-misya ta składa się z delegata technicznego c. k. Ministerstwa spr. zewn., a od czasu utworzenia Ministerstwa robót publicznych, tego Ministerstwa, z delegata c. k. Ministerstwa handlu, do którego zakresu działania należą mające budować się drogi wodne i fundusze odnośne, z delegatów administracyjnego i technicznego, c. k. Namiestnictwa i Wydziału krajowego, z delegata c. k. Ministerstwa rolnictwa, o ile chodzi o zabudowanie potoków górskich a w razie, jeżeli są interesowane koleje, także z delegata Ministerstwa kolei, wreszcie z zastępców c. k. Towarzystwa rolniczego we Lwowie i c. k. Komitetu rolniczego we Lwowie. Obraduje ona pod przewodnictwem c. k. Namiestnika, uchwala programy budowy generalne i szczegółowe, oświadcza się co do generalnych projektów i kosztorvsôw, wydaje opinie w sprawach ekonomiczno-technicznych, oświadcza się co do rocznych sprawozdań czynności i co do rocznych zamknięć rachunkowych, w ogóle w sprawach odnoszących się do robót regulacyjnych na rzekach wspólnych grupy A, o ile one nie należą do orzecznictwa c. k. Namiestnictwa, jako władzy. Komisyi tej przysługuje prawo zatwierdzania projektów szczegółowych, o ile koszta ich mieszczą się w ramach generalnych kosztorysów, wskutek czego odpada potrzeba przedkładania ich c. k. Ministerstwu do zatwierdzenia, zyskuje się zatem na czasie bardzo znacznie. Komisya nie występuje jednak na zewnątrz jako władza.

Dla przygotowania spraw technicznych do obrad Komisyi utworzono komitet techniczny, złożony z technicznych członków Komisyi i ich zastępców i z jednego zastępcy Towarzystw rolniczych.

Interesujących się sprawą odsyłam, co do szczegółów dalszych, do przytoczonej już ustawy i do jej rozporządzenia wykonawczego z 24 kwietnia 1904 Dz. u. k. Nr. 52.

Ustawa ta postanawiająca regulacyę rzek, o tak wielkim programie, była niespodzianką nie tylko dla ogółu, ale zaskoczyła także krajową państwową Administracyę wodną, zastała ją bowiem bez należytego przygotowania, powiększała jej zakres działania odrazu o 1 162 km rzek i to najbardziej zdziczałych wie o 3,000 000 К rocznie, nie liczyła się atoli z brakiem niezbędnych do przeprowadzenia robót przygotowawczych dla tych wielkich budowli, a następnie i samej budowy, rutynowanych urzędników technicznych, zwłaszcza, że w państwowej służbie budowniczej Galicyi dawał się już oddawna odczuwać dotkliwy brak urzędników. Dotychczasowe wykonywanie budowli regulacyjnych, poruczone obok licznych innych zajęć technicznych, oddziałom technicznym poszczególnych starostw, a ograniczone wskutek braku funduszów, nie dawało sposobności do wykształcenia wielkiego zastępu hy-drotechników.

Trudności, jakie w tym względzie były do pokonania, były tern większe, że równocześnie zaczęła państwowa dotacya wodna od r. 1901 wzrastać tak, że w r. 1904 dosięgła już kwoty 3 950052 К rocznie, wskutek czego budowle regulacyjne na rzekach państwowych musiały być dalej wykonywane, nietylko w dotychczasowem, ale znacznie zwiększonem tempie.

Mimo to zdołano utworzyć dla przeprowadzenia niezbędnych pomiarów terenowych i badań hydrologicznych, które miały służyć za podstawę opracowania generalnych projektów, dwie sek-cye geometryczne i dwie hydrometryczne, złożone ogółem z 10 inżynierów państwowej służby wykonawczej.

Utworzenie osobnych sekcyi hydrometrycz-nych było niezbędne, gdyż oddział hydrograficzny, o tak szczupłem gronie urzędników, tego wielkiego zadania, obok swoich zwykłych zadań, absolutnie pokonać nie mógł.

Wprawdzie istniały plany sytuacyjne i przekrojowe, tudzież pomiary hydrometryczne wykonane w r. 1885 na rzekach w przeważnej części nową ustawą objętych, nie mogły one jednak służyć za podstawę do opracowania generalnych projektów, ponieważ w tym przeszło 15-letnim okresie w ustroju tych rzek tak znaczne zaszły zmiany, że projekta na starych planach opracowane nie odpowiadałyby w żadnem miejscu istniejącym stosunkom.

Porównanie planów z r. 1885 z planami po mierzonymi z r. 1902/3 świadczy najlepiej, jakim ogromnym zmianom uległy te rzeki, tak w swem położeniu, jak niemniej pod względem przekrojów poprzecznych koryta i pod względem spadków.

Roboty połowę rozpoczęto dopiero z końcem lipca r. 1902, zakwestyonowano bowiem konieczność nowych pomiarów, musiano więc spowodować de-cyzyę Ministerstwa. Mimo to były już do marca r. 1904 wszystkie generalne projekta i kosztorysy, a nawet część szczegółowych projektów r kosztorysów dla wszystkich rzek wspólnych, grupy A, ukończone, tak, że w myśl ustawy mogły być one

przesłane Wydziałowi krajowemu do oświadczenia w poprzednich warunkach nie odpowiadała się przed przedłożeniem ich Komisyi regulacyi zadaniu, rzek do zatwierdzenia, która odbyła pierwsze swoje posiedzenie 7 czerwca 1904.

swemu

Reorganizacyę służby wodnej przygotowano w r. 1902 3, a gdy wnioski odnośne c. k. Namiestnictwa uzyskały aprobatę Ministerstwa spr. wewn., wydzielono sprawy regulacyi rzek z zakresu działania oddziałów technicznych c. k. starostw i utworzono w czerwcu r. 1904 i r. 1905 osobne kierownictwa do przeprowadzenia regulacyi rzek dla każdej większej rzeki, obejmujące całą rzekę od źródeł do ujścia, a podległe bezpośrednio c. k. Namiestnictwu.

Kierownictwa, obejmujące największe rzeki kraju, a to: Wisłę, Dunajec, San i Dniestr, mają dla ułatwienia prowadzenia robót zależne od siebie ekspozytury, podczas gdy rzeki mniejsze jak: Poprad, Wiar i Tanew przyłączone są do kierownictwa głównego recypienta, do którego wpadają. Takich kierownictw istnieje teraz w kraju 16 i 6 ekspozytur, razem 22 urzędów technicznych wodnych.

Ustawa o regulacyi rzek, t. zw. kanałowych, z 18/IX 1901 Dz. u. kr. Nr. 103 obejmuje tylko średnie biegi podkarpackich rzek głównych, regulowanych dotąd w dolnych biegach przez państwo na koszt zwyczajnej i nadzwyczajnej dotacyi wodnej, tudzież średnią i dolną część głównych dopływów Wisły i Dniestru, objętych już operatem 1885/6, o ile ich regulacya osobnemi ustawami nie była już zarządzona, z wyjątkiem Ropy, którą całkiem pominęła. Nie obejmuje zatem ustawa ta górnych biegów i głównych ich bocznych dopływów w górach, ani też górskich potoków, które z powodu staczania coraz większych mas żwirów do średnich biegów, oddziały wuj ą bardzo ujemnie na roboty regulacyjne poniżej wykonywać się mające. Chociaż uregulowanie także tych bocznych dopływów i zabudowanie potoków górskich w celu powstrzymania dalszego tworzenia się żwirów i ustalenia istniejących, było konieczne dla zapewnienia pożądanego skutku robót w głównych recypientach, nie objęto robót tych pierwotną ustawą, była ona bowiem pierwszą z wydanych na podstawie ustawy kanałowej z 11/YI 1901 Dz. p p. Nr. 66. Wszelkie jej zmiany w styli-zacyi rządowej, miały nadto grozić odmówieniem Najwyższej Sankcyi, na co Sejm, ubiegający się od tylu lat o systematyczną regulacyę rzek, nie chciał i nie mógł ustawy tej narazić.

Tymczasem pojawiła się w r. o regulacyi rzek w Czechach, która nie ograniczała się już tylko na regulacyi głównych części rzek czeskich, lecz obejmywała także ich górne biegi, ważniejsze cokolwiek boczne dopływy, zabudowania potoków górskich, budowę zbiorników wody w górach, a także roboty wyłącznie melioracyjne, obwałowania, a nawet przebudowania dopływów prywatnych zakładów w^odnych itp., i przeznaczała na

za-

z r.

W tym niezawodnie bardzo krótkim czasie pomierzono sytuacyjnie i niwelacyjnie przeszło 977 km rzek według istniejącego bibgu, wykonano i obliczono 205 pomiarów hydrometrycznych przy rozmaitych stanach wody, ustawiono wzdłuż rzek w odstępach kilkumetrowych żelazne stałe punkta niwelacyjne (repery), oprócz re, erów hydrometrycznych i wodoskazowych, których wysokość nad poziomem morza Adryatyckiego oznaczono zapomocą ścisłej niwelacyi, nawiązanej do austryackie] ścisłej niwelacyi, wykonano przeszło 3000 przekrojów poprzecznych przez koryta właściwe i przez tereny inundacyjne, zaniwelowano przekroje podłużne wszystkich rzek podczas ustalonego zwierciadła wody, zaniwelowano istniejące marki wysokich wód, wysokości mostów, jazów i innych kładów wodnych, opisano istniejące na tych rzekach zakłady wodne, spantografowano wszystkie plany sytuacyjne ze skali katastralnej 1 :2880 na skalę 1:7200, obliczono charakterystyczne stany wód na podstawie istniejących obserwacyi wodoskazowych, następnie objętości przepływu wody w poszczególnych przestrzeniach rzek podczas normalnego stanu wody i podczas średnio wysokich, w naturalnych brzegach mieszczących się, wód. tudzież potrzebne dla tych wód normalne szerokości, a wreszcie po ustaleniu typów budowli i projektu robót, wszystkie generalne kosztorysy oparte na szczegółowych analizach cen.

Projekta goneralne rzek grupy A i kosztorysy obejmują, mierząc wzdłuż zaprojektowanej normalnej trasy regulacyjnej, ogółem 858• 6 7rm, zatem w porównaniu do pomierzonej długości istniejących koryt i w porównaniu z przyjętą w motywach ustawy długością mniej, ponieważ długość Skawy od Suchy do ujścia podano w motywach na 76 km, podczas gdy ona mierzy istotnie 44'6&m, następnie wskutek zaprojektowania na niektórych, w dolnych biegach nadmiernie serpentynujących, rzekach najniezbędniejszych, uniknąć się nie dających przekopów.

1903 ustawa

Kosztorys generalny rzek grupy A, obliczony na podstawie cen jednostkowych z r. 1902/3 opiewa na 46,772.000 K, zatem o 8092000 К więcej, niż w motywach ustawy przewidywano, oprócz 1168000 К na roboty, potrzebne na węgierskiej stronie Popradu i Dunajca, tworzących granicę kraju ku Węgrom.

Uzupełnienie projektu regulacyi Skawy do granic w motywach ustawy przewidzianych tj. na długości 76 km, a więc zamiast do Suchy aż do Jordanowa, objęła osobna ustawa uzupełniająca z 3 czerwca 1909 Dz. u. kr. Nr. 31.

roboty w pierwszym okresie budowy od r. 1904 do 1912 aż 63000000 K.

Jeżeli się zważy, że Czechy, obejmujące tylko całe dorzecze Łaby, zajmują co do swej powierzchni zaledwie ²/₃ części Galicyi t. j. około 50000km², że nie mają tak rozległej i podobnie zdziczałej sieci rzek, co Galicya, a lasy w górach nierównie staranniej są tam utrzymane, niż u nas, to nie można się dziwić, jeżeli ustawa o regulacyi rzek w Czechach wywołała w Galicyi niezadowolenie i spowodowała niejedną wymówkę pod adresem Sejmu i Koła polskiego za pospiech, z jakim ustawę naszą w r. 1901 uchwalono.

Gdy państwowa Administracya wodna, obejmująca wówczas już 860 km rzek państwowych, następnie Sołę , Łomnicę z Czeczwą i Dubą , tudzież Dniestr na przestrzeni między Rozwadowem a Zu-rawnem o łącznej długości 244 km, a więc razem 1104 km, wskutek nowej ustawy rozszerzyła swój zakres działania nagle o 1162 km, zatem do 2264 km, a równocześnie fundusze rocznie na regulacyę rzek przeznaczane wzrosły z 1 836000 К w r. 1900, na 6950000 К w r. 1904, okazała się konieczna potrzeba reorganizacyi państwowej służby bu-downiczej wodnej tembardziej, że dotychczasowa służba wodna, złączona z oddziałami technicznymi, istniejącymi przy niektórych starostwach, już

Program ten i kosztorys uzupeł-

Ogólne koszta tych robót mają według generalnego kosztorysu z r. 1906 wynosić 58020000 K, z której to kwoty przeznacza ustawa na pierwszy okres budowy do końca r. 1912: 7 500000 K.

Fundusz budowy na te roboty ma być według postanowień ustawmy utworzony z datków państwowych w wysokości sześćdziesięciu procentów i z datków krajowych w wysokości czterdziestu procentów.

Na roboty, objęte obydwiema ustawami, wy-danemi na podstawie państwowej ustawy kanałowej z 11/VI 1901 Dz. p. p. Nr. 66, wyznaczono na pierwszy okres budowy do końca r. 1912 kredyt w kwocie 26 361000^-7 500000=33861000 K, z której to kwoty przypada na fundusze krajowe 6962 000 + 3000000 = 9 962 000 K.

Wykonanie tych robót rozdzieliła Komisya regulacyi rzek, do kompetencyi której roboty te, jako uzupełnienie regulacyi rzek grupy A. z r. 1901, należą, w myśl §. 3 ustawy z r. 1907 między Administracyę państwa a Wydział krajowy w ten sposób, że Administracya państwa objęła roboty na górnych biegach i potokach tych rzek, które już do jej zakresu działania należą w łącznej długości 366 km natomiast Wydział krajowy objął roboty patrzonego w dworzec kolejowy połączony tona Białej, powyżej Grybowa, na Ropie, na Dnie- rem PO km długim z dworcem w Nadbrzeziu i bitą strze powyżej* Kornalowic i na Strwiążu powyżej drogą dojazdową z gościńcem krajowym, „Dębica-Biskowic na łącznej długości 173 km, następnie Nadbrzezie“, dalej w zsuwalnię mechaniczną dla roboty w dorzeczu Pełtwi w obrębie Lwowa, statków, tudzież w warstat mechaniczny i stölar-

podstawie ustaw kra-

na

Na skutek zabiegów Wydziału krajowego, popartych gorąco przez Namiestnictwo i Koło polskie, uznał Rząd centralny, że w porównaniu z Czechami byłaby Galicya istotnie pokrzywdzoną ustawrą z r. 1901, zakreślającą tak szczupłe ramy akcyi regulacyjnej, a nie obejmującej pod względem hydrotechnicznym całości. Wydelegował więc w późnej jesieni r. 1906 komisyę, złożoną z delegatów technicznych interesowanych Ministerstw, Namiestnictwa i Wydziału krajowego, która pod przewodnictwem dyrektora budowy dróg wodnych radcy dworu Jana Mrasika i przy współudziale naczelnika Samborskiej sekcyi zabudowania potoków górskich, jako zastępcy Ministerstwa rolnictwa, zbadała w czasie od 22 listopada do 8 grudnia 1906 całe Podkarpacie od Żywca do Turki, zwiedziła wszystkie istniejące tu górne biegi rzek, najważniejsze a najszkodliwsze ich boczne dopływy, tudzież najdziksze górskie potoki i opracowała program najważniejszych robót, tudzież generalny kosztorys, z uwzględnieniem dawniejszych generalnych projektów zabudowania potoków górskich, opracowanych przed kilkoma laty przez sekcyę Samborską

niono następnie robotami w górnem dorzeczu Peł-twi w obrębie Lwowa, a na życzenie Sejmu także Lubatówką pod Krosnem tak, że ustawa, uzupełniająca pierwotną z r 1901, uchwalona przez Sejm w zimowej sesyi r. 1906/7, uzyskała Najwyższą San key ę już 9 maja 1907 a ogłoszono ją w dzienniku ustaw krajow3mh Nr. 54 z r. 1907.

Ustawa ta obejmuje według programu, opracowanego przez wspomnianą komisyę, ogółem 539 km górnych biegów i bocznych dopływów rzek, objętych ustawą z r. 1901, tudzież rzek Soły, Dniestru i Strwiaża, regulowanych na podstawie osobnych ustaw, wreszcie Ropę, Mleczkę i Luba-tówkę, następnie 53Qkm zabudowania potoków górskich, istniejących w tych dorzeczach i w dorzeczu Łomnicy, roboty w dorzeczu Pełtwi w obrębie Lwowa, a wreszcie budowę zbiorników wody w górach dorzecza Soły, Skawy, Dunajca, Stryja i Oporu.

wreszcie przygotowanie projektów na zbiorniki wody w górach, na które kosztorys generalny z r. 1906 preliminuje 18000000 K.

Dla przeprowadzenia robót przy zabudowaniach potoków górskich, utworzono osobną ekspozyturę leśno-technicznej Sekcyi zabudowania potoków górskich we Lwowie, która wykonuje roboty tak na potokach 463 km długich Administra-cyi państwa, jakoteż na 73 km długich potokach Wydziałowi krajowemu przydzielonych w miarę tego, która administracya odnośny główny recipient ma uregulować.

W celu przygotowania projektów i kosztorysów na roboty, poruczone Administracyi państwa, które mają być w myśl ustawy ukończone do r. 1912, utworzono dwie sekeye pomiarowe, jedną dla zachodnich, drugą dla wschodnich rzek i potoków.

Roboty te, na wiosnę r. 1908 rozpoczęte, są częściowo już wykonane, będą zaś niezawodnie w r. 1911 ukończone. Część robót, objętych nową ustawą,' jest już w toku, Komisya regulacyi rzek zatwierdziła bowiem przygotowane w tym celu projekta szczegółowe.

W r. 1907 postanowił wreszcie Rząd przeprowadzić jeszcze regulacyę Prutu i Czeremoszu. Prut regulowano dotychczas od r. 1900 tylko w dolnej przestrzeni od Kołomyi do granicy kraju, szczególnie pod Śniatynem na rachunek nadzwyczajnej dotacyi wodnej i za przyczynieniem się kraju z funduszów krajowych, podobnie jak na Bukowinie, w wysokości 12’/2% kosztów budo wy. Opracowanie projektu i kosztorysu, obejmującego 130 km rzeki Prutu od Worochty w dół do granicy bukowińskiej, a mającego służyć za podstawę odnośnej ustawy krajowej, poruczono nowo utworzonemu w r. 1907 kierownictwu regulacyi Prutu w Kołomyi i jest ono już na ukończeniu. Koszta budowy na przestrzeni 76 km długiej od Kołomyi do Worochty mają być według zamierzonej ustawy pokryte przez państwo i kraj w stosunku 60 °/₀ i 40 °/₀, według którego to klucza podziału kosztów, najpilniejsze, nie cierpiące zwłoki roboty, na tej przestrzeni Prutu już się wykonują.

Roboty pomiarowe na Czeremoszu połączonym, białym i czarnym, mierzącym ogółem 144 km, mające służyć za podstawę do opracowania projektu i kosztorysu rozpoczęto dopiero w drugiej połowie roku 1909, gdy Rząd zgodził się na utworzenie w tym celu osobnego oddziału, umieszczonego w Kutach, a złożonego z 2 urzędników technicznych.

Koszta robót na Czeremoszu mają być, podobnie jak na Prucie, pokryte z funduszów państwowych i krajowych, galicyjskich i bukowińskich w stosunku 60'’/o i 40°/0 jowych, które mają być uchwalone po ukończeniu projektu generalnego przez Sejmy galicyjski i bukowiński, ponieważ Czeremosz tworzy na długiej przestrzeni granicę między obydwoma krajami koronnymi.

Oprócz robót przy właściwej regulacyi rzek, wykonano w tym okresie projekt i budowę portu zimowego i handlowego na Wiśle pod Nadbrze-ziem, naprzeciw Sandomierza, o basenie portowym zajmującym niemal 3 ha powierzchni, okolonym murami oporowymi i brukowanemi skarpami, zao-

ski, jakoteż w magazyny administracyi work.ej dla rządowych statków na Wiśle kursujących. Stacya kolejowa w porcie o dwóch platformach w dwóch poziomach, ma potrzebne magazyny, a dwa żórawie parowe o udźwigu 1500 i 2000 kg, tudzież jeden ręczny o udźwigu 1500 kg, umożliwiają przeładowywanie towarów wprost z galarów do wagonów kolejowych i odwrotnie. Przeładowywanie towarów wraz z przewozem ich do Sandomierza wykonuje państwowa administracya wodna we własnym zarządzie. Utrzymuje ona także przewóz osób z portu do Sandomierza zapomocą łodzi zwykfych i motorowej.

d) rzek grupy A. z ustawy z 18IX 1901 Dz. u. kr. Nr. 108 regułowanych wspólnym kosztem państwa i kraju, wreszcie

873 km

e) górnych biegów rzek i bocznych potoków regulowanych na wspólny koszt państwa i kraju na mocy ustawy z 9/V 1907 Dz. u. kr. Nr. 54

.    366 „

zatem ogółem .    .    .    29i4&m

mierzonych według długości tras regulacyjnych.

Gdy dotacya wodna zwyczajna i nadzwyczajna wzrosła w r. 1909 do kwoty 4345980 K, dochodzą wszystkie fundusze na roboty na powyższych rzekach przeznaczone do przeszło 9 500000 .К rocznie.

Jeżeli do powyższej długości rzek dodamy 536 km potoków górskich, do zabudowania przeznaczonych, otrzymamy ogółem 3450 km rzek i potoków, które ma, według dotychczasowych ustaw, regulować Administracya państwa, oprócz rzek, których regulacyę poruczono administracyi Wydziału krajowego.

Budowę portu tego wykonano wraz z dwoma budynkami dla załóg parostatkowych i dla służby warstatowej we własnym zarządzie od r. 1903 do r. 1907 kosztem 102ÖU00 K.

W budżecie państwowym na rok 1910 zmniejszono nadzwyczajną dotacyę wodną w pozycyach, przöznaczonych na roboty regulacyjne na Wiśle, Dunajcu, Wisłoce, Sanie i na Dniestrze o 955 000 К z powodu deficytu, jaki się w roku tym w bńdże-

Zaznaczyć jeszcze dla całości wypada, że c. k. kraj Oddział hydrograficzny, od czasu swego utwo rżenia t. j. od r. 1897, wykonał ogółem 505 pomiarów hydrometrycznych na wszystkich rzekach przy rozmaitych stanach wody, przeprowadził ścisłe badania co do odpływu wielkich wód Wisły pod Krakowem i pod Okłeśną, tudzież na Małej Wiśle, przy ujściu Soły i Skawy, wreszcie na Sanie pod Radymnem i pod Jarosławiem.

me

Jeżeli do tych pomiarów doliczymy 75 pomiarów wykonanych w r. 1885 na rzekach podkarpackich, tudzież 38 pomiarów wykonanych w r. i cie państwowym po długich latach po raz pierwszy 1887/8 na Wiśle i na ujściach jej dopływów do znowu pojawił. — Przyczyniło się do tego atoli hydrotechnicznego, operatu regulacyi Wisły dla także mniemanie, spowodowane przez wnioskują-międzynarodowej komisyi, otrzymamy 618 pomia- cych z rocznych zamknięć rachunkowych rów hydrometrycznych, które umożliwiają dokła- poinformowanych należycie o ich znaczeniu i o isto-dniejsze rozpatrzenie stosunków odpływu wody tnym stanie rzeczy, jakoby tutejsza państwowa na rzekach galicyjskich, zwłaszcza przy nizkich administracya wodna funduszów na regulacyę stanach wody, niż to w którymkolwiek innym rzek przeznaczanych we właściwym czasie nie kraju koronnym dotąd jest możliwe.    zuźytkowywała, jakoby wskutek tego znaczna ich

Przypomnę tylko zarzuty w tym właśnie przedmiocie podnoszone w r. 1907 i 1908.

Tymczasem miała się rzecz w rzeczywistości całkiem inaczej, gdyż fundusze z nadzwyczajnej dotacyi wodnej po koniec r. 1909 na roboty regulacyjne zezwolono, nietylko były po koniec r. 1909 faktycznie użyte, ale nawet na niektórych rzekach znacznie przekroczone.

Nadto notuje ten oddział codzienne stany część przepadała, lub też nieużyta była jeszcze wody. a podczas znaczniejszych wezbrań nawet do dyspozycyi. najmniej 3 razy dziennie, na 254 wodoska-zach, opady atmosferyczne w 443 stacyach ombro-metrycznych, a opady śniegowe w 207 stacyach śniegoskazowych.

Do dyspozycyi pozostawały tylko zezwalane w małych rocznych ratach kredyty na nowe parostatki, na pogłębiarki parowe, na nowe porty pod Szczucinem na Wiśle i pod Haliczem na Dniestrze, a wreszcie rata znaczniejsza na ubezpieczenie Krakowa i okolicy przed powodziami. Otóż raty te mogą być dopiero wówczas wypłacone, gdy dostawy, na które są przeznaczone, są uskutecznione, względnie, gdy roboty odnośne są w toku.

Gdy więc w r. 1909 zakontraktowano dostawę 6 nowych parostatków, holowników, dla Wisły, Dunajca, Sanu i dla Dniestru, tudzież dostawę wielkiej parowej pogłębiarki dla Wisły, wskutek czego przypadło w r. 1910 do wypłaty około 702 000 К pierwsze, a 168000 К za ostatnią, wyczerpano przeto w b. roku ów rzekomo nieużyty kredyt.

Następstwem zmniejszenia kredytów na regulacyjne roboty w r. 1910 było, że musiano je na Wiśle, a także częściowo na Dniestrze znacznie zmniejszyć, a na Dunajcu i na Sanie całkiem wstrzymać aż do uzyskania nowych kredytów, które, po wyjaśnieniu istotnego stanu rzeczy, w jesieni b. r. częściowo zezwolono z kredytu na ochronę Krakowa przeznaczonegm^f04)V

0

Obserwacye te, tudzież ich wyniki zawarte są w rocznikach hydrograficznych wydawanych przez c. k. centralne biuro hydrograficzne Ministerstwa robót publicznych, co do Galicyi także w języku polskim. Nadto wydaje oddział hydrograficzny w porze zimowej karty opadów śniegowych w odstępach 8-dniöwych.

Koszta utrzymania oddziału hydrograficznego wynoszą rocznie około 55000 K, oprócz stałych poborów urzędników technicznych, w tym oddziale zajętych. Koszta powyższe pokrywa fundusz państwowy, z wyjątkiem 16000 К rocznej subwencyi krajowej na ten cel przez Sejm przeznaczanej.

Państwowa administracya wodna Galicyi wykonywana przez Departament budowli wodnych c. k. Namiestnictwa i 22 kierownictw regulacyi rzek i ich ekspozytur obejmuje teraz:

za

a) rzek państwowych regulowanych na koszt zwyczajnej i nadzwyczajnej dotacyi wodnej razem z Prutem poniżej Kołomyi i z dolnym biegiem

Rudawy

922 km

b) rzek ustawowych, objętych oso-bnemi ustawami

464 „

to : Soła, Dniestr od Rozwadowa do Zurawna, Łomnica z Czeczwą i Dubą, Prut powyżej Kołomyi i Czeremosz.......

с) rzek grupy B. z ustawy z 18/IX 1901 Dz. u. kr. Nr. 103 regulowanych wyłącznym kosztem państwa .

Jedynie fundusze na regulacyę rzek grupy A i B. z ustawy z r. 1901 nie mogły być w r. 1904 do 1906 w całości użyte z powodu reorgani-zacyi służby, rozpoczęcia robót dopiero w jesieni r. 1904 po pamiętnej posusze, z powodu trudności, jakie się przy rozprawach wodno-prawnych wskutek nadmiernych pretensyi niektórych interesentów we wielu miejscach, a zwłaszcza nad Stryjem wyłoniły, a które musiały przejść drogę re-kursów. Jednakowoż już w r. 1907 zaległości te wyrobiono, a w rJ 1908 przekroczono nawet fundusze po koniec tego roku przeznaczone. Te chwilowe zaległości nie były wcale dla funduszu samego niebezpieczne, gdyż, w myśl ustawy, fundusze te wcale nie przepadają w razie ich nieużycia w odnośnym roku, lecz pozostają na następny dalej do dyspozycyi.

Do wykonania wszystkich robót regulacyjnych, nowych i konserwacyjnych, do projektowania i przeprowadzenia całej administracyi technicznej i kontroli robót, przeznaczonych jest dotąd w Departamencie wodnym с. к.ф Namiestnictwa, razem z oddziałem hydrograficznym i w kierownictwach 98 inżynierów, z których 60 opłaca wyłącznie skarb państwa z kred}rtu przeznaczanego w budżetach państwowych w rubryce „państwowa służba budownicza“, resztę zaś poszczególne fundusze na roboty regulacyjne przeznaczone. Urzędnicy techniczni opłacani ze skarbu państwa, przeznaczeni są do robót na rzekach wyłącznie państwowych, regulowanych z nadzwyczajnej i ze zwyczajnej dotacyi wodnej, tudzież do wszelkich agend administracyi technicznej państwa w sprawach wodnych, a więc do kontroli robót w kierownictwach, do opiniowania wszelkich spraw" wodnych, do opiniowania i kolaudacyi robót melioracyjnych wykonywanych przez Wydział krajowy a ze skarbu państwa subwencyonowa-nych itp.

W rzeczywistości zatrudnionych jest robotami wodnemi dotąd 46 urzędników przez państwo opłacanych, musiano bowiem, wobec braku urzędników w innych działach administracyi technicznej, 4 urzędników tamtym działom przydzielić, tudzież 62 natomiast urzędników płaconych z funduszów osobnych, ponieważ roboty objęte ustawą z 9 maja 1907 Dz. u. kr. Nr. 54 nie są jeszcze w pełnym toku.

4. Zasady projektowania i system wykonywania robót regulacyjnych.

Projekt i wykonanie systematycznej regulacyi rzeki muszą być zastosowane do jej charakteru t. j. do jej hydrologicznych i terenowych właściwości. Projekt powinien zatem uwzględniać całość rzeki od źródeł do jej ujścia, o ile temu polityczne granice kraju i państwa nie stoją na przeszkodzie, a nawet właściwości recypienta głównego, do którego rzeka regulować się mająca wpada, zwłaszcza, jeżeli recypient ten leży w kraju, gdyż tylko wówczas może być osiągnięty zamierzony skutek projektowanych robót i można uniknąć szkód, jakie roboty wykonane spowodować mogą na przestrzeni rzeki poniżej nich położonej, a nawet na przestrzeni powyżej nich .leżącej.

Rzeka każda jest bowiem tak dobrym, żyjącym, prawom przyrody podlegającym organizmem, jak każdy inny, nie można zatem na niej wykonywać robót dowolnie z uwzględnieniem tylko miejscowych stosunków, a bez względu na całość.—

Nadto konieczną jest rzeczą rozpoznać dokładnie przyczyny zdziczenia rzeki, tudzież mieć na oku cel, jaki systematyczną regnlacyą ma być osiągnięty, tudzież jaki wogóle, bez zgwałcenia charakteru rzeki i praw przyrody, bez bardzo przykrych następstw na przyszłość i bez szkody dotkliwej dla poniżej położonych okolic wogóle można osiągnąć.

Aby temu trudnemu zadaniu uczynić skutecznie zadosyć, należy koniecznie objąć projektem cały bieg rzeki i opracować na podstawie uskutecznionych pomiarów terenowych i obserwa-cyi hydrologicznych i hydrometrycznych projekt generalny, ustalający główne i przewodnie zasady przyszłej regulacyi. Do zasad tych należy oznaczenie normalnych przekrojów poprzecznych koryta, a z uwzględnieniem celu regulacyi, zmieniających się w miarę wzrostu rzeki, wyrównanie spadku podłużnego rzeki zapomocą odpowiedniego prowadzenia trasy regulacyjnej, wreszcie ustalenie typów budowli potrzebnych, tudzież sposobu postępowania podczas budowy.

Przyczyny nadzwyczajnego zdziczenia rzek naszych, tudzież ich ogólny charakter, określono już w przybliżeniu w ustępie pierwszym; pozostaje do określenia jeszcze cel robót regulacyjnych, jaki powinien i może być osiągnięty.

W tym kierunku należy odróżnić dolne biegi rzek o małych spadkach, a znacznej ilości wody, toczące piaski i namuły, nadające się zatem do żeglugi, od górnych i środkowych biegów rzek o znaczniejszych spadkach, mniejszej ilości wody, zasypanych wielkiemi masami żwirów większej lub mniejszej grubości, nadających się więc najwyżej do spławu. Na pierwszych pojawiają się nadto groźne powodzie o bardzo wysokim stanie wody, dochodzącym do 5 a nawet 6 m ponad normalny stan, zalewające ogromne obszary płaskich nadbrzeżnych gruntów, na drugich zaś powodzie wprawdzie, co do względnej wysokości zwierciadła wezbranej wody, znacznie niższe, nie zalewające zatem tak wielkich obszarów w dolinach stosunkowo wązkich, natomiast atoli, z powodu wielkiego spadku doliny, o prądzie bardzo gwałtownym, niszczącym z siłą żywiołową napotkane przeszkody i zarzucającym nietylko koryto rzeki, ale także nadbrzeżne urodzajne pola żwirami, a powodującym wskutek tego częstokroć przerzucenie się rzeki w całkiem nowo powstałe koryto, lub też utworzenie nowych ramion.

Otóż na rzekach w dolnych ich biegach, o charakterze więcej nizinnym, głównym celem robót regulacyjnych jest:

a)    zabezpieczenie wszystkich brzegów nadbrzeżnych gruntów przed dalszem zrywaniem;

b)    usunięcie wszelkieh odsypisk, wysp, ramion bocznych, powodujących zmniejszenie głębokości wody dla żeglugi w nadmiernie szerokich za-piaszczonych przestrzeniach, na przejściach z jednej krzywizny w następną i na rozdziałach wody w boczne ramiona, które to przyczyny powodują także tworzenie się groźnych zatorów ;

c)    wytworzenie jednolitego normalnego koryta o takiej głębokości, aby rzeka w miarę ilości prowadzonej przy normalnym i nizkim stanie wody i przy danym spadku nadawała się ile możności jak najdłużej w ciągu roku do żeglugi;

d)    wyrównanie spadków i takie pogłębienie zapiaszczonych koryt, względem poziomu przyległych gruntów urodzajnych, aby ono nie wywarło zbyt osuszającego wpływu na przyległe grunta, zwłaszcza nà łąki, a jednak spowodowało wytwo-

rżenie się koryta, odprowadzającego bez szkody cznie, jeżeli cel obwałowania ma byc osiągnięty, dla sąsiednich grantów przynajmniej średnio wy- t. j. jeżeli ochrona nadbrzeżnych gruntów przed sokie wody, aby wreszcie umożliwiało i ułatwiało zalewem, miałaby być o tyle skuteczną, aby koszta melioraeyę gruntów nadbrzeżnych, o ile one osu- obwałowań stały w odpowiednim stosunku do szenia lub odwodnienia wymagają.    korzyści uzyskanych z obwałowanych gruntów,

Roboty, uskutecznione w podanym wyżej celu, które, z powodu małej szerokości dolin górskich, osiągają także zmniejszenie powodzi, wskutek uła- п*е zajmują jednak, znaczniejszych obszarów, twienia odpływu wezbranej wody w uregulowa-    Skoncentrowanie takie wielkich wód w gór-

nem i pogłębionem korycie, nie mogą im atoli nych biegach rzek spowodowałoby atoli, wskutek całkowicie zapobiedz. Przed zalewami podczas po- zniesienia dotychczasowej retencyi górskich dolin, wodzi można się bowiem ochronić na tych rzekach jeszcze gwałtowniejszą chyżośó wody niż dotych-tylko systematycznem i racyonalnie wykonanem czasowa, woda nietylko spływałaby bardzo szybko obwałowaniem, które na tych przestrzeniach w niziny, powodując tam jeszcze większe powodzie, rzek jest dopuszczalne, jeżeli względy rolnicze,    dotąd, ale nadto unosiłaby ona wskutek swej

położenie większych osad itp. obwałowania ko- powiększonej gwałtowności, wielkie masy żwirów, niecznie wymagają    piasków i namułów w dolne biegi i tam je skła-

Według dotychczasowej organizacji admini- ,dala' Spowodowałaby to szybkie podnoszenie się stracyi wodnej, nie należy atoli obwałowywanie когУ‘ ' terenu między wałami a w następstwie rzek do państwowej administracji wodnej, należącej te®° zaognienia sąsiednich gruntów, tudziez kodo zakresu działania Ministerstwa robót publicznych ™ecznosc ciągłego podwyższania wykonanych tam i Namiestnictwa, do tej należy bowiem tylko re- obwałowań. Ze wykonane na górnych biegach gnlacya właściwych koryt. Obwałowania rzek, budowle regulacyjne ulegałyby, wskutek zwiększe-uważane jako budowle Wyłącznie melioracyjne, nia prądu wody między wałami, bardzo wielkim należą do zakresu działania Ministerstwa rolnictwa, uszkodzeniom, nie trzeba uzasadniać, a ze, w ra-zarządzającego państwowym funduszem melio- ! zle Pr:trwania wałów na tych górskich przestrze-racyjnym subwencjonującym podobne roboty, mach, szkody w sąsiedniej okolicy byłyby przy a w ciągu dalszym do władz autonomicznych, tak wielkiej gwałtowności wezbranych wod bez w pierwszym rzędzie do Wydziału krajowego P°rownania większe, niż dotąd podczas zwykłego i jego biura melioracyjnego, które na podstawie zale^u, me ulega również wątpliwości, osobnych ustaw krajowych roboty te wykonuje    To powody, me pozwalające na systema-

za zasiłkiem z państwowego funduszu melioracyj- tyczne obwałowanie górnych biegów rzek, co je-nego w myśl ustawy melioracyjnej z 30 czerwca dnak ,n'e wyklucza wykonania miejscami, w miarę 1884 Dz. p. p. Nr. 116.    sprzyjających warunków i koniecznej potrzeby,

Regulacja rzek górskich i w średnich ich    podnoszę to z naciskiem, ponieważ, mimo do

biegach zmierza w ogolnosci do tego samego mniej kJad określenia w rozporządzeniu wykonaw-więoej celu, co na rzekach w dolnych biegach, czem z 24/4    1904 dz. u. kr. N. 52 do ustawy

a więc do zabezpieczenia brzegów ua zerwanie z 18/9 1901 dz. u k. N. ₁₀₃, celu robót regula-narazonych, do skoncentrowania rzeki w jednem oyjnych ; wyraźnego tam zaznaczenia, że roboty korycie, do ustalenia rozległych jałowych szutro-    la0 jne m0 t ]ko obniżyć poziom po-

wisk, aby one, przerzucane przed regulacją z miej- wodzi na rzekaoh ustawą objętych, wielu inte-sca na miejsce podczas wysokich wod, me po wo- res0wanych mniema mylnie, że roboty te powodowały więcej zrywania nadbrzeżnych gruntów dziom oa}kowiCie zapobiegną i że je usuną.

' tworzenia wskutek tego nowych mas żwirowych,    Ab określone powyżej cele robót regulacyj-

dalej do skoncentrowania wody w jednem korycie nyoh osiągnąć, wykonaho dokładne pomiary sy-takze dla wod średnio wysokie , a więc o wy- tuacyjne rzek, pomierzono wielką ilość przekro-tworzema dla rzeki koryta isto nie po rzebnego, jdw poprzecznych samych koryt i dolin, aż do zamiast nadmiernie szerokiego, zazwirowanego. Na.- granjc terenu zalewowego w razie powodzi, ozna-stępnie zmierza regulacja tych przestrzeni rzek CZQn0 dokładnie istniejące na tych rzekach spadki do takiego pogłębienia się koryta w naniesionych zwierciadła wody podczas ustalonego stanu wody, z biegiem czasu żwirowiskach, aby rzeki te me a na podstawie tego materyału i zestawień leżały więcej niemal w poziomie sąsiednich gran- obserwaoyi wodoskazowych, obliczono nastę-tow, lecz wytworzyły sobie koryto o potrzebnej, ie potrzebne przekroje w poszczególnych prze-takze dla średnio wysokich wod, pojemności, dalej strzeniacb rzek dla tak zwanej wody normst do umożliwienia mehoracyi nadbrzeżnych gruntów nej , za którą przyjęto najdłużej trwający stan wskutek pogłębienia koryta i ustalenia jego brze- wod w okresie^żeglugi i spławu z wyłączeniem gow, a wreszcie do obniżenia dotychczasowego zatem miesi zimowych.

pozioma powodzi, a tem samem do zmniejszenia    gtan ten oznaczono dla 6-oio letnich okresów

dotychczasowego obszaru zalewów, a także do uła- za    dotychczasowych obserwacji wodoska-

twiema i umożliwienia o ile charakter rzeki na zowych jest on 0 30 do 40 cm niższy od śre-to zezwala, spławu podczas normalnych i mz ie    dniego arytmetycznego stanu całorocznego a około

stanów wody.    20 do 30 cm wyższy 6d średnich najniższych sta-

Zupełnego zapobieżenia zalewom podczas po- nów wody, zalicza się więc do stanów wody bar-wodzi regulacya rzek tych niema i nie może mieć dz0 nizkich. Uwzględniając objętość wody, jaką na oku, gdyż podobnie, jak na rzekach nizinnych, rzeka w danej przestrzeni przy tym stanie nor-dałoby się, to osiągnąć tylko zapomocą obwało- malnym toczy a wyznaczoną z uskutecznionych wania, które atoli na tych rzekach o wielkich badań hydrometrycznych, następnie średni spadek spadkach, już ze względu na szkodliwe skutki, zwierciadła wody oznaczony niwelacyą podczas jakieby ono wywarło na biegi dolne, jest niedo- ustalonego zwierciadła wody i według długości puszczalne.    rzeki w zaprojektowanej trasie regulacyjnej, dalej

Przez obwałowanie tych górskich przestrzeni stosunek między szerokością zwierciadła a głębo-rzek skoncentrowanoby wielkie wody bardzo zna- kością koryta naturalnego w przestrzeniach ile

Inż. B. Ingarden.

możności regularnych i zbliżonych kształtem swoim do przyszłego stanu rzeki, oznaczony z pomierzonych przekrojów poprzecznych, dalej grubość żwirów w poszczególnych częściach rzeki i ich wpływ na odpływ wody, a wreszcie konieczną głębokość wody w uregulowanem korycie, w celu umożliwienia spławu, względnie żeglugi, podczas normalnego, a względnie średnio najniższego, Stanu wody, obliczono przekroje poprzeczne normalne i normalną szerokość koryta uregulowanego, czyli szerokość tras regulacyjnych na przestrzeniach od jednego większego dopływu bocznego do następnego, tudzież w miarę znaczniejszej zmiany spadków.

Kierunek i położenie trasy normalnej ustalono na planach sytuacyjnych z możliwem zastosowaniem się do istniejącego biegu koryta rzek, projektując przekopy tylko tam, gdzie wyrównanie spadków w przekroju podłużnym, lub też zbyt ostre zakole, w którem wykonane budowle regulacyjne i ochronne dłużej ostaćby się nie mogły, koniecznie skrócenia biegu, lub złagodzenia zbyt ostrego zakola, wymagało.

Znaczniejszego skrócenia -naturalnego biegu rzeki zapomocą przekopów na górnych biegach unikano zasadniczo, jest ono bowiem wskutek powiększenia i tak już bardzo znacznych spadków szkodliwe, wywołuje bowiem silne pogłębienia dna, zwiększenie chyźości wody i ruchu żwirów.

Przekopów unikać należy jednak ile możności także na dolnych, dla żeglugi przeznaczonych, biegach rzek, ponieważ, zwiększając spadek, powodują one większą chyżość wody, szybszy jej odpływ, a wskutek tego mniejszą, a dla żeglugi szkodliwą , głębokość koryta.

Zwężanie koryt w celu uzyskania większej głębokości wody dla spławu i żeglugi jest tylko do pewnych granic wskazane i dopuszczalne, nie powinno bowiem zwężenie to przekraczać znacznie stosunku między szerokością zwierciadła a głębokością koryta w naturalnych, możliwie regularnych, przestrzeniach rzeki. Przy zanadto wielkiem zwężeniu koryta, powstają znaczniejsze chyźości wody, które wywołują silniejszy ruch żwirów i piasków w dnie koryta, tern większy podczas wyższych stanów wody, co powoduje coraz większe pogłębianie się dna i podmywanie wykonanych budowli, narażające je na szybkie zniszczenie.

Oprócz tego wązkiego koryta dla normalnej wody oznaczono następnie drugi przekrój normalny dla średnio wysokich wód tj. takich, które się najczęściej powtarzają, a mieszczą się w brzegach naturalnego koryta w przestrzeniach możliwie regularnych.

Wobec przeważnie nadmiernych szerokości istniejących koryt rzek naszych, spowodowanych nadzwyczajnem ich zdziczeniem, jest wytworzenie tego drugiego koryta dla średnio wysokich wód konieczne, nie tylko ze względu na oznaczenie granicy do której wikliny sadzić i utrzymywać należy, ale głównie z tego powodu, że wyższe wody niosące żwiry, piaski i namuły, wypływając z przestrzeni o stosunkowo wązkich między wyższemi brzegami korytach do przestrzeni znacznie szerszych, niż poprzednie, lub bardzo szerokich, tracą natychmiast, wskutek rozlania się, swoją chyżość i składają w tych miejscach niesione żwiry i piaski. A gdy wyższe wody płyną w kierunku prostszym, niż wody nizkie, dążąc za największym spadkiem doliny najkrótszą drogą, zasypują one zwykle niesionymi żwirami i piaskami wytworzone już uregulowane koryta normalnej wody. Z tego też głównie powodu jest żegluga na rzekach, nawet uregulowanych, nie mających jednak jeszcze skoncentrowanego koryta średnio wysokich wód, w pierwszym czasie po opadnięciu wód wysokich utrudnioną naniesionymi piaskami, w których wody nizkie dopiero po pewnym czasie wyrabiają sobie ponownie nurt odpowiedni.

Wytworzenie w nadmiernie szerokich naturalnych korytach, koryta regularnego dla średnio wysokich wód, uznała Komisya międzynarodowa regulacyi Wisły i Sanu już w r. 1896, na mój wniosek, za konieczne, uwzględniając przytoczone powyżej powody, wskutek czego obliczyłem wówczas te normalne przekroje wód wysokich dla Wisły od Krakowa do Niepołomic w załączniku 12 tym odnośnego protokołu tej Komisyi.

Zaniechanie koryta dla średnio wysokieh wód i wytworzenie koryta wązkiego jedynie tylko dla wody normalnej, może się okazać z biegiem czasu bardzo szkodliwem i niebezpiecznem, nie tylko dla istnienia samych budowli regulacyjnych, ale także dla sąsiedniej okolicy, ponieważ między wiklinami, utrzymywanemi w celu utrwalenia szutro-wisk i odsypisk aż do normalnej trasy regulacyjnej, musi z biegiem czasu wskutek nieuniknionej kolmacyi podnieść się bardzo znacznie teren między tamami a brzegami, a to aż do poziomu średnio wysokich wród. Wskutek tego zwęzić się musi bardzo dotkliwie przekrój dla odpływu średnio wysokich i najwyższych wód konieczny a następstwem tego, musiałoby być zniszczenie budowli regulacyjnych i spowodowanie większych powodzi, niż dotąd.

W oznaczaniu szerókości koryta dla normalnej wody i w ocenie, czy wykonane już na dłuższej przestrzeni według tej normalnej szerokości koryto, jest odpowiednie, czy też wymaga dalszego zwężenia, należy być, zwłaszcza w pierwszych latach po wykonaniu robót, bardzo ostrożnym, już ze względu na ogromną zmienność objętości wody rzek naszych przy rozmaitych stanach i na jej działanie na koryto, którego przy obliczaniu normalnych szerokości, według dotychczasowego stanu nauki niestety należycie uwzględnić nie można, tudzież z uwagi, że koryto pierwotne po wykonaniu robót regulacyjnych przez długi czas się przekształca, wskutek czego następują inne warunki odpływu wody, niż istniały przed regulacyą.

Przedewszystkiem pogłębia się koryto rzeki pod wpływem wykonanych robót, a następnie wytwarza się powoli, wskutek kolmacyi, koryto dla średnio wysokich wód, koryto koncentrujące je coraz bardziej. Z postępem robót regulacyjnych, zabudowania koryta i ustalenia żwirowisk na coraz dłuższych przestrzeniach, zmniejsza się stopniowo ruch żwirów i piasków, a wszystkie te czynniki oddziały wuj ą silnie na ostateczne wykształcenie się uregulowanych koryt.

Z biegiem czasu przekształca się wskutek robót regulacyjnych koryto pierwotne o stanie przekroju poprzecznego, oznaczonego na obok umieszczonym szkicu przez a b c, d, e, na koryto oznaczone przez a b‘, c', d‘ e. Siła erozyjna wody płynącej w przekształconem korycie a b\ c¹, d‘, e jest więc znacznie większa, niż w pierwotnemu Wiadomą jest również rzeczą, że czysta woda, nie niosąca żwirów i piasków, płynie z większą znacznie siłą erozyjną, niż woda żwiry i piaski niosąca. Jeżeli więc w pierwszym czasie po uregulowaniu pewnej przestrzeni pojawiają się jeszcze między budowlami w trasie normalnej odsypiska podczas niższych od normalnego stanów wody, nie dowodzi to jeszcze wcale, że normalna szerokość jest za

wielką, znikną one bowiem niezawodnie, jeżeli wykształci się także koryto dla średnio wysokich wód i jeżeli wskutek uregulowania długich prze-

Ni, ■

NN»

РГ

Sn

ЛЛ /VI

120-ас —

'S

Qj

po rec/uigcyi

С;

N¹

Со - ог-Ç

ол.о*

in

»\ц-

390

%>

-9

'Г

te z powodu ruchu żwirów w dnie koryta przestają oznaczać należycie nizkie stany wody. Chcąc przeto ocenić, czy między tamami uregulowanego już koryta odpływa istotnie normalna woda, chociaż z obserwacyi wodoskazowej tak by wnioskować wypadało, należy koniecznie wykonać pomiar objętości wody, gdyż obserwacya samego wodoskazu bardzo często zawodzi.

Zapatrywanie, jakoby tylko przekopy powodowały znaczne pogłębianie się rzek, a nie także zwężenie i uregulowanie koryt, jest błędne, gdyż doświadczenie wykazało, że samo uregulowanie koryta nadmiernie szerokiego do normalnej szerokości i skoncentrowanie w niej wody, powoduje już miejscami bardzo znaczne pogłębienia, jak to n. p. na Sole, na Skawie, na Łomnicy, na Bystrzycy i we wielu innych rzekach miało miejsce i że te pogłębienia tern bardziej się wzmagają, im więcej wody między tamami przepływa, im bardziej się dno rzeki obniża.

Pogłębianie się koryt zwiększa się tern bardziej, im bardziej się je dla normalnej wody zwęża i może być z biegiem czasu nietylko dla sąsiednich gruntów, zwłaszcza dla łąk i pastwisk, tudzież dla istniejących na rzekach zakładów wodnych bardzo szkodliwe, ale także dla samych budowli regulacyjnych, powoduje bowiem podmywanie ich podstawy, a tern samem ich zniszczenie. Wymaganie, aby w uregulowanych już do normalnego stanu wody korytach płynęła woda także przy najniższych stanach pełnem korytem i to już w krótkim czasie po wykonaniu robót, aby się więc między tamami nigdzie odsypiska nie pojawiały, jest za daleko posunięte, gdyż w tym celu mu-sianoby koryto regulować dla tego najniższego stanu, a więc zwężać je do możliwie najdalszych granic. Byłoby to stanowczo bardzo szkodliwe i bezcelowe, wyższe wody zniszczyłyby bowiem niezawodnie takie budowle w krótkim czasie.

txS

XX

N.

,.,-х

'4»%х|

J \хх>С

х£

' ^ •> w ' i XX XX

хХМХ

>> Xk

X ,$h

Щ

X-P

>Nf"

X>fv¹

f ?000 dlo dWgoso

■ysokoba

rodndtkd ■

/X

Jeżeli możliwie dokładnie wyznaczona normalna Szerokość koryta ma donioślejsze znaczenie na rzekach w dolnych biegach ze względu na żeglugę, w celu utrzymania ile możności najdłużej w roku potrzebnej dla żeglugi głębokości, to jest ona o wiele mniejszego znaczenia na średnich i górnych biegach rzek, na których tylko spław drzewa się odbywa i gdzie on odgrywa podrzędniejszą rolę , niż żegluga na 'dolnjmh biegach, może się bowiem swobodnie odbywać przy normalnym i cokolwiek wyższym stanie wody.

Ponieważ rzeki reguluje się w większych i mniejszych zakolach po sobie następujących, w których po brzegach wklęsłych zawsze istnieje głębokość znacznie większa, niż w normalnym przekroju przyjęto, a najmniejsze głębokości pojawiają się tylko w liniach prostych i na przejściach z jednego łuku w następny, na tzw. brodach, można więc, w razie osiągnięcia regulacyą za małej w tych miejscach głębokości, złemu bardzo łatwo i małym kosztem zaradzić, zwężając w tych tylko miejscach odpowiednio koryta za pomocą drugorzędnych budowli, zamiast zwężać je na całej długości.

Jeżeli natomiast będzie wybudowane koryto na całej długości w szerokości za wązkiej, złych następstw tego nadmiernego zwężenia usunąć już nie można. Zalecane w takim razie przez niektórych operowanie progami dla powstrzymania zanadto wielkich pogłębień, jest na rzekach wązkich

strzeni, względnie całej rzeki, pierwotny ruch piasków i żwirów bardzo znacznie się zmniejszy.

Uwzględnić nadto należy, że po rozpoczęciu trudne i bardzo kosztowne, a na rzekach cokol-robót na dłuższych przestrzeniach, a szczególnie wiek szerszych, już od 15 m szerokości, prawie nie-w pobliżu istniejących wodoskazów, wodoskazy wykonalne.

To są powody, które mnie zniewalają , przestrzegać jak najusilniej przed przesadą w zwężaniu nadmiernem koryt dla wody normalnej. Rachunkiem tylko, lub na podstawie jednorazowego pobieżnego oglądnięcia rzeki, a bez bardzo dokładnej znajomości stosunków miejscowych i jej właściwości, tudzież bez liczenia się z faktem, że płynąca woda działa bez przerwy i że działa w rozmaitych warunkach a przy rozmaitych stanach wody rozmaicie, że działanie tej wody zmienia się z biegiem czasu i w miarę wykonania na coraz dłuższych przestrzeniach robót regulacyjnych, tudzież w miarę wytwarzania się koryta dla średnio wysokiej wody, w кwestyi tej skutecznie rozstrzygać nie można.

Pospieszną w tym kierunku decyzyą można dojść do wyników bardzo mylnych, a na przyszłość w skutkach bardzo szkodliwych i niebezpiecznych, których później usunąć nie będzie można.

Oznaczone dotąd dla rzek naszych normalne szerokości koryt, tudzież szerokości dla średnio wysokich wód powziąć można z tablicy IV.

W celu wytworzenia koryta dla normalnego stanu wody wykonujemy budowle równoległe obustronne, połączone z brzegami tamami po-przecznemi, a tylko tam, gdzie istnieją jeszcze poważne wątpliwości co do potrzebnej normalnej szerokości, zabudowujemy wklęsłe brzegi tamami równoległemi z poprzeczkami, na brzegach wypukłych natomiast, tudzież na przejściach z łuku jednego w następny, jakoteż w prostych wykonujemy tamy poprzeczne, aby późniejsze ewentualne zwężenie koryta nie natrafiło na poważniejsze trudności, ani nie wymagało poważniejszych kosztów.

Sposób ostatni da się jednak skutecznie zastosować tylko na rzekach większych, a więc szerszych, na rzekach bowiem małych, wązkich, operowanie tamami poprzecznemi nie prowadzi do celu, są one zwykle krótkie i musiałyby być bardzo gęsto budowane, aby zamierzony cel osiągnąć.

Nadto powodują one na głowach zwykle bardzo silne pogłębianie dna, nawet na brzegach wypukłych, są kosztowne w konserwacyi, a wywołując fałszywe prądy w biegu wody, są dla normalnego wykształcenia się koryta częstokroć szkodliwe.

Wykonywanie obustronnych tam równoległych umożliwia nie tylko zastosowywanie stosunkowo bardzo słabych typów budowli, ale ma nadto tę bardzo ważną korzyść, że pod ich wpływem wyrabiają się koryta bardzo regularnie o jednostajnej prawie głębokości, bez miejscowych dziur i zagłębień, wskutek czego nurt wody płynie w regularnych, łagodnych serpentynach. Całkiem odmiennie zachowują się koryta, regulowane zapomocą tam poprzecznych; tu wytwarzają się bowiem bardzo wielkie głębokości na głowach tam, a tuż poniżej powstają odsypiska, nie tylko za tamami, ale wprost w trasie regulacyjnej, wskutek czego nurt wody przeskakuje od jednej głowy do następnej po przeciwnym brzegu położonej, a właściwej, zamierzonej, głębokości w korycie nie ma.

Ponieważ teraz wykonuje się budowle regulacyjne systematycznie na obydwóch brzegach i na dłuższych przestrzeniach, to mogą one być również zbudowane o znacznie słabszych typach, niż poprzednio, gdy wykonywano przeważnie tylko budowle lokalne. Wpływa to bardzo dodatnio na zmniejszenie kosztów budowy.

Typy używanych teraz budowli uwidacznia, jako przykład, tabela У.

Budowle regulacyjne wykonujemy w miarę tego, jaki materyał jest na placu budowy do dy-spozycyi i łatwo do nabycia, albo z faszyn, albo też z kamienia łamanego. Ponieważ atoli faszy-nowe budowle z biegiem czasu ulegają, szczególnie na wewnętrznych, ku wodzie zwróconych skarpach, zniszczeniu, bywają one bowiem ścierane przez żwiry i przez lody, a naprawa uszkodzonych tak skarp jest faszynami prawie niemożliwą, muszą być budowle faszynowe od strony płynącej wody ustalane zapomocą narzutów z kamienia łamanego. Narzuty te chronią zarazem budowle faszynowe przed zniszczeniem, jeżeli wskutek pogłębienia się dna stopy ich ulegną podmyciu, kamień łamany stacza się bowiem w powstałe pogłębienie i chroni faszynową budowę przed zu-pełnem jej podmyciem.

Narzuty kamienne na tamach faszynowych są na rzekach w średnim i w dolnym biegu kosztowne, z powodu braku kamienia trwałego w tych okolicach, skutkiem czego kamień musi być dowożony z dalekich stron kolejami, a na miejsca przeznaczenia przewożony następnie kolejkami lub galarami. Jeżeli rzeka jest spławną, zmniejsza koszta budowy narzutów spławianie kamienia galarami, zwłaszcza, jeżeli galary próżne lub ładowne można pociągać w górę holownikami parowymi, w przeciwnym razie wymaga przewóz dalszy kamienia kolejkami polnemi, a na większe odległości wozami, znacznych kosztów.

Mimo tych znacznych kosztów muszą być tamy faszynowe ubezpieczane narzutami kamiennymi, w przeciwnym razie uległyby one, już z powodu pruchnienia pręci faszynowych, po kilkunastu latach zniszczeniu, co wymagałoby nadmiernych kosztów konserwacyi.

Położone w projektowanej trasie regulacyjnej odsypiska i szutrowiska, których spędzenie i usunięcie zapomocą działania tam regulacyjnych, spowodowałoby znaczne pogłębienia w miejscu wykonywanej tamy a nadto zapiasczenie i zasypanie żwirami dolnych przestrzeni, należy dla ułatwienia odpływu wody na odpowiednią szerokość skopać, a materyał wydobyty za tamy regulacyjne przewieźć. Jeżeli zaś szutrowisko zajmuje całą, lub większą część szerokości przyszłego koryta, należy je przekopać w szerokości x/₅, */₄ a w razie grubego żwiru, w 7з» a nawet w całej szerokości przyszłego koryta, a to, ile możności, jak najgłębiej pod najniższy stan wody, zaczynając od dołu i postępując ile możności poziomo w górę, aby u wpływu wytworzyć możliwie największą głębokość wykonanej kunety, o ile to, wobec konieczności zastosowania ręcznej roboty, jest pod wodą wykonalne. Jeżeli szutrowisko zawiera wiele większych kamieni, które na górnych przestrzeniach rzek częstokroć dochodzą do objętości 003 m³ i większej, należy te grube kamienie zbierać i odwozić, aby woda mogła drobniejszy kamień unosić.

Cały ten z przekopania szutrowisk i przy zbieraniu na szutrowiskach większych kamieni wydobyty materyał musi być wywieziony poza tamy regulacyjne, względnie poza obręb trasy nowego koryta, aby ułatwić wykształcenie się nowego koryta, a nie zniewalać wody do dalszego unoszenia tych żwirów, które poniżej mogą wywołać dalsze zdziczenie koryta.

Roboty regulacyjne w danej przestrzeni należy wykonywać za biegiem rzeki rozpoczynając je w miejscu najmniej na działanie wody nara-żonem i wykonując przedewszystkiem budowle na wklęsłych brzegach trasy regulacyjnej a następnie na wypukłych. Szczególną należy zwracać uwagę na staranne połączenie części poprzecznych tam regulacyjnych z brzegiem zapomocą odpowiednio długich wrzynek przy tamach faszy-nowych i ubezpieczenia ich zapomocą odpowiednio długich opasek przybrzeżnych i obitek po zabudowaniu wrzynki aż do wysokości brzegu.

Poprzeczne tamy kamiennne wymagają złączenia z brzegiem zapomocą kamiennych opasek odpowiednio długich. Zabezpieczenie staranne poprzecznych części tam przed obejściem ich przez wodę ma szczególną doniosłość, jeżeli grunta nadbrzeżne składają się z piasku, drobnych żwirów lub ziemi, a wskutek tego małą mają odporność. Zaniedbanie tej przezorności może bowiem spowodować bardzo poważne szkody w gruntach, bardzo znaczne koszta rekonstrukcyi, a oprócz tego dyskredytuje bardzo roboty regulacyjne u miejscowej ludności.

Prowadzący roboty inżynier powinien baczną na to zwracać uwagę, aby budowle wykonywane nie wywoływały podczas budowy nadmiernych pogłębień, które pochłaniają b.ez potrzeby i bez pożytku dla uregulowanego koryta wielkie ilości materyałów, a wskutek tego powodują znaczne, nieprzewidziane, koszta. W tym celu należy wykonywać przedewszystkiem tamy równoległe, a w miarę ich postępu dopiero wzmacniające je poprzeczki, a nie odwrotnie, gdyż tamy poprzeczne same wywołują przed sobą znaczne pogłębienia , zwłaszcza przy ruchomem dnie koryta, podczas gdy, przy postępowaniu właściwem, tamy równoległe spędzając obok siebie żwiry i piaski, sprowadzają je poniżej tamy właśnie w miejsca wykonać się mających poprzeczek, tam dno podnoszą i spłycają. Nie należy również rzeki gwałcić tj. zniewalać jej szybką i forsowną budową tam do zwrócenia się w kierunku, który wobec ułożenia zbitych i odpornych żwirowisk w korycie nie odpowiada chwilowemu ustrojowi koryta i kierunkowi płynącej wody, gdyż w takim razie wywoła się przed tamą również bardzo znaczne głębokości i zmarnuje się wielkie masy materyałów i robocizny, a skutek mimo to bardzo często jest wątpliwy. Wówczas jest cierpliwość bardzo wskazana, roboty na tamach należy wstrzymać, ułatwić odpływ wody przez szutrowiska przez ich przekopanie, odczekać przybytku wody, który niezawodnie znaczną część szutrowiska, stojącego na przeszkodzie, zniesie i rzuci go w zagłębienie przed tamą lub w ramię odciąć się mające, po-czem dalszą budowę o wiele mniejszym kosztem bez trudu, można wykonać. Wynika stąd, że prowadzący roboty inżynier powinien, chcąc racyo-nalnie i ekonomicznie budować, należycie oceniać warunki miejscowe koryta podczas budowy, powinien dążyć do tego, aby siłę płynącej wody zniewolić do współdziałania, a wykonaniem robót tak dysponować, aby wytwarzaniu się nadmiernych głębokości w miejscach wykonać się mających budowli ile możności zapobiedz, a już żadną miarą rozmyślnie tych głębokości nie wytwarzać.

Przekopy we właściwem tego słowa znaczeniu , przez grunta wysoko położone prowadzone, odcinające dłuższe serpentyny, wykonujemy w miarę szerokości rzeki, jej prądu wody i jakości gruntu o dnie mierzącem */₄ do */б szerokości przyszłego koryta o skarpach obustronnych 1:1 lub nawet stromszych, jeżeli zwięzłość gruntu na to zezwala Zerwanie reszty gruntu, aż do projektowanej trasy regulacyjnej, pozostawiamy działaniu wody. Zabezpieczenie brzegów przekopu następuje dopiero po zrealizowaniu się przekopu do projektowanej szerokości. — Dla ułatwienia i przyspieszenia zrealizowania się przekopów konieczne są tamy kierujące i tamy zamykające odcięte koryto, wykonane w kierunku trasy regulacyjnej powyżej wpływu przekopu, chociaż częstokroć realizują się przekopy także bez tam pomocniczych, jeżeli było możliwem zastosować trasę przekopów do nurtu rzeki powyżej ich wpływu, jeżeli mają dostateczny spadek i wykonano je w gruncie mało odpornym. W każdym razie jednak należy brzegi u wpływu przekopu po obydwóch stronach trasy regulacyjnej należycie ubezpieczyć i wykonać w kunecie odpowiedniej szerokości lej, zastosowany do położenia nurtu wody powyżej przekopu.

Górne biegi rzek, tudzież boczne ich potoki odznaczające się podczas nizkich stanów wody bardzo małą jej objętością, wielkimi spadkami i ogromnem zażwirowaniem koryt, regulujemy nie dla najdłużej w porze letniej trwającego stanu wody, lecz dla średnich wyższych wód, gdyż wytworzenie tam koryta dla najdłużej trwającego stanu wody w porze letniej, wymagałoby bardzo wązkich koryt, któreby, niesione podczas wyższych stanów wody żwiry, zasypywały i budowle regulacyjne niszczyły. Zresztą nie ma być na tych górnych biegach i na bocznych potokach umożliwiony spław.

Byłoby wprawdzie wskazanem także na tych rzekach wytwarzać koryta- o podwójnym przekroju, dla wód nizkich i dla wód, zwykle powtarzających się, wysokich, pociągałoby to jednak za sobą stosunkowo bardzo wysokie koszta.

Aby zmniejszyć siłę erozyjną wody w uregu-lowanem korycie na tych przestrzeniach i zapo-biedz wielkim pogłębieniom, które musiałyby powodować unoszenie wielkich mas żwirów w dolne biegi i zniszczenie budowli regulacyjnych, musi być położenie dna uregulowanego koryta ustalone zapomocą progów poprzecznych, które w celu zmniejszenia kosztów wykonujemy tylko w takich od siebie odstępach, aby spadek dna między progami nie przekraczał 3°/₀₀. Wobec bardzo wielkich spadków dna w tych górnych przestrzeniach rzek i na potokach górskich, dochodzących do 12 °/₀₀ nawet do 20°/₀₀, muszą być w mowie będące progi poprzeczne odpowiednio gęsto wykonywane, co pociąga za sobą znaczne koszta, gdyż każdy próg, około 30 cm wysoki, musi być należycie ubezpieczony przed podmyciem. — Progi te wykonujemy, ze względu na koszta, zwykle z drzewa z ubezpieczeniem dna poniżej, grubym kamieniem i faszynowemi podściółkami, które, zalane stale wodą, dobrze się utrzymują.

Koryto uregulowane bywa ujęte podłużnemi tamami, wykonanemi z płotów plecionych, wypełnionych większymi kamieniami, uzbieranymi na żwirowiskach i obrukowanych kamieniem łamanym z nachyleniem wewnętrznej skarpy 1:1 ll₂. Korony tych tam równoległych wznoszą się na 30 do 50 cm nad zwierciadło wody, obliczonego przekroju poprzecznego. Gdzie kamień łamany trwały jest w wielkich bryłach tanio do dyspozycyi, wykonujemy tamy równoległe i progi także wyłącznie z kamienia łamanego.

Równocześnie zabudowuje się boczne ramiona i ustala się żwirowiska rozległe poprzecznemi tamami, wznoszącemi się łagodnie od tam równo-

Z przeszło trzydziestoletniej mojej praktyki i znajomości rzek naszych, mógłbym naliczyć wiele przykładów, jak samowolnem sadzeniem wikliny, zwłaszcza na odsypiskach położonych na wypukłych brzegach, zniszczono powoli ogromne obszary urodzajnych gruntów na przeciwległych brzegach, jeżeli właściciele tych gruntów, nie spostrzegłszy się zawczasu, do czego ich sąsiad z przeciwległego brzegu dąży, nie odnieśli się do władzy o pomoc.

Dlatego też nie może być dowolne sadzenie wikliny przez strony prywatne dozwolone i musi być w myśl obowiązującej ustawy wodnej uzyskane na nie pozwolenie władzy, po zbadaniu stanu rzeczy na miejscu i ocenieniu warunków miejscowych, tudzież po przesłuchaniu stron interesowa-

ległych ku brzegom stałym. Wykonujemy je również z płotów grodzonych na podściółkach faszynowych wypełnionych kamieniem i brukowanych starannie kamieniem łamanym. Żwirowiska między poprzeczkami muszą być starannie zalesione.

Rozumie się samo przez się, że koryto nowe, o ile przechodzi przez żwirowiska, musi być na całej szerokości i do głębokości projektowanego w przekroju podłużnym dna wykopane, gdyż siła wody podczas nizkich stanów wody nie wystarcza, aby w tych grubych żwirach koryto samoczynnie wytworzyć. Materyałem wykopanym, odwiezionym po za trasę regulacyjną, należy zasypać zagłębienia i boczne ramiona w terenie między trasą regulacyjną a naturalnym brzegiem.

Dzikie górskie potoki wymagają dla ich ustalenia budowy kamiennych zapór celem zmniejszenia spadku dna potoku; bywają więc wykonywane o takiej wysokości, aby spadek między stopą poprzedniej a koroną następnej zapory nie przekraczał 37oo lub nawet był poziomym. — .Dolne części potoków tych zabudowuje się podobnie, jak wyżej opisano, lub też wykonuje się rynny brukowane z wielkich kamieni.

Wszystkie opisane wyżej budowle regulacyjne nie osiągną atoli zamierzonego celu, nawet na rzekach w dolnych ich biegach, tern mniej zatem na górnych, choćby je wykonywano o typach o wiele silniejszych, jeżeli się. nie ustali równocześnie odsypisk i żwirowisk położonych między uregulowanem korytem a brzegami naturalnymi, względnie odsypisk, jakie za tamami wskutek robót regulacyjnych powstają.

Zaznaczono już powyżej, że jedną z głównych przyczyn coraz większego dziczenia rzek są właśnie obszerne żwirowiska i odsypiska, położone w ich naturalnych korytach, które wysokie wody przerzucają z miejsca na miejsce, co powoduje zmianę prądów, tworzenie się kilku ramion, zrywanie gruntów nadbrzeżnych, a nawet wytwarzanie się nowych koryt. Mniemanie, jakoby wszystkie żwiry nanosiły tylko wysokie wody z gór, jest błędne, wielka ich bowiem część powstaje na miejscu z zerwanych nadbrzeżnych gruntów, a zmieniona po powodziach konfigura-cya żwirowisk i odsypisk nasuwa przypuszczenie, jakoby całe te masy żwirów woda z górnych biegów rzeki naniosła.

W rzeczywistości posuwają się żwirowiska stosunkowo powoli w dół rzeki, w miarę tego, o ile wysoka woda zetrze kamienie większe na mniejsze, aby je prąd wody mógł dalej potoczyć.

Wynika stąd, że w razie ustalenia tych żwirowisk na miejscu i niedopuszczenia do dalszego ich przerzucania podczas wysokich wód, nie będą one w tej mierze znoszone w dolne biegi, co dotąd, że nie będą one powodowały zdziczenia koryt, a w miarę postępu robót regulacyjnych i zabudowania potoków górskich ograniczy się z biegiem czasu tworzenie się żwirów i piasku w rzekach tylko na żwiry porwane z dna rzeki podczas pogłębiania się koryt.

Ustalenie żwirowisk poza trasą regulacyjną wr dzikich korytach istniejących i wskutek regulacyjnych budowli wytworzonych jest zatem integralną częścią robót regulacyjnych tej samej doniosłości i ważności, co same budowle regulacyjne. Da ono się osiągnąć zapomocą poprzeczek, łączących naturalne brzegi rzek z tamami regu-cyjnemi, zapomocą zamknięć bocznych koryt, na-mulników i zapomocą sadzenia wikliny.

Pierwsze zmniejszają erozyjną siłę płynącej przez żwirowiska wysokiej wody i zniewalają ją do osadzania żwirów i namułów, wytworzone zaś sadzonkami wiklowemi kultury wikliny nadają żwirowiskom przez swoje rozkorzenienie się większą odporność przeciw prądowi wody, gęste pręcie wiklowe, poddające się gibkością swoją prądowi wody, zniewalają ją równocześnie do zmniejszenia chyżości i do osadzania między wiklinami drobnych żwirów, piasków i namułów, podnoszących po każdej wyższej wodzie poziom zawiklo-nych odsypisk.

Zapomocą starannego utrzymywania kultur wiklowy można więc wytworzyć z biegiem czasu z dawnych nizkich i ruchomych odsypisk nowe wysokie brzegi, sięgające aż do poziomu najczęściej powtarzających się wysokich wód i wytworzyć tym sposobem regularne i odporne koryto dla średnich wód. Kultury wiklowe przyczyniają się zarazem do utrwalenia budowli regulacyjnych i do zmniejszenia kosztów ich konserwacyi, zmniejszając bowiem ruch żwirów, usuwają główną przyczynę tworzenia się odsypisk nowych w uregulo-wanem korycie, a tern samem powody do uszkadzania budowli.

Wynika stąd; że plantacye wiklowe są jednym z najważniejszych czynników robót regulacyjnych, że są jednym z głównych warunków do osiągnięcia celu regulacyjnych robót i utrzymania ich w dobrym stanie.

Mają one zupełnie to samo znaczenie dla re-gulacyi rzek, co lasy ochronne w górach tak dalece, że bez należycie utrzymywanych nadbrzeżnych kultur wiklowych o skutecznej i trwałej regulacyi rzek mowy być nie może, że wyniszczenie założonych raz kultur, musi spowodować ponowne zdziczenie rzek i zniszczenie wykonanych kosztownych budowli,

Są to ogólnie znane, a na rzekach naszych w przestrzeniach państwowych tylokrotnie dowiedzione pewniki, że dalsza dyskusya w tym przedmiocie jest zupełnie zbyteczną.

Jak z jednej strony kultury wiklowe na uregulowanych rzekach są głównym warunkiem pomyślnego wyniku robót regulacyjnych, tak z drugiej strony zakładanie ich dowolne na rzekach nieuregulowanych, dzikich, o niezabezpieczonych naprzeciw położonych brzegach, staje się przyczyną wielkiego zniszenia przeciwległych brzegów i powodem zmiany prądu wody. Działają one bowiem odpornością swoją i podnoszeniem się w nich gruntu, jak silne budowle regulacyjne tern groźniejsze, że działalność ich rozpoczyna się właśnie podczas wysokich stanów wody o silnym prądzie.

wo-

500 K,

sięgają

muszą być tu bowiem kopane gniazda, dowieziona ziemia urodzajna i dopiero może być wiklina sadzona

albowiem w biegach tych toczą rzeki tylko wiele żwiru, a bardzo mało urodzajnych narnu-łów.

nych, podobnie jak przy każdej innej budowli dnej.

Ogromną doniosłość plantacyi wiklowych poznano już dawno, nim przystąpiono do robót regulacyjnych na większą skalę.

Przewidują je już i dążą do uregulowania tej ważnej sprawy przepisy policyi rzecznej z r. 1842 i późniejsze okólniki c. k. Namiestnictwa, a administracya państwa przeznacza w budżetach państwowych z nadzwyczajnej dotacyi wodnej, już od r. 1891, corocznie po 20 000К na zakładanie nowych plantacyi wiklowych na odsypiskach, powstających wskutek wykonywanych budowli regulacyjnych na rzekach państwowych.

Wydano zatem na tych rzekach dotąd 400000 К na zakładanie nowych plantacyi wiklowych, a to wyłącznie tylko na koszta samej robocizny, gdyż potrzebnych sadzonek dostarczają kępy rządowe bezpłatnie.

Obsadzanie szutrowisk wikliną, które wykonujemy zwykle na wiosnę po zejściu lodów i po opadnięciu wód wiosennnych, a wyjątkowo tylko w jesieni, ze względu na szkody, jakie pochód lodów' w jesiennych sadzonkach często wyrządza, wymaga stosunkowo znacznych kosztów.

Na dolnych biegach rzek, które z powodu mniejszego spadku toczą już piaski i namuły, gdzie sadzenie jest wskutek tego łatwiejsze i prędzej się udaje, wymaga obsadzenie jednego ha około 120 do 200 K, na średnich biegach natomiast, na których odsypiska składają się przeważnie z żwirów średniej grubości z małą domieszką piasku, wymaga już obsadzenie 1 ha około 300 K, na górskich zaś biegach, na których żwirowiska złożone są wyłącznie z grubych otoczaków, dochodzących częstokroć do 0 008 m³ objętości, do-koszta obsadzenia 1 ha nawet

w przeciwnym razie wysycha ona, dla braku pożywienia, bardzo szybko w rozpalonych przez słońce całkiem jałowych kamieńcach. Koszta sadzenia wikliny na szutrowiskach w średnich i górnych biegach wzrastają atoli częstokroć w dwój- i trójnasób, jeżeli tuż po obsadzeniu pojawią się wysokie wody i zasypią nowe kultury żwirem, lub gdy, wskutek dłuższej posuchy na wiosnę, sadzonki nowe dla braku koniecznej wilgoci uschną.

Administracya państwa powtarza w takim razie sadzenie wikliny, bez względu na koszta, nawet kilkakrotne tak długo, aż kulturę wiklową wytworzy, dla niej bowiem są kultury te właściwym środkiem regulacyjnych robót i integralną ich częścią, a nie dochód, jaki ewentualnie z zwy-produkowanej wikliny uzyska, który nie stoi w żadnym stosunku do kwot wydanych na roboty regulacyjne i na zakulturowanie wikliny. Nawet gdy nowe kultury ulegną zasypaniu przez nowe żwiry, nie jest to stratą dla funduszu budowy, gdyż osiągnięto przynajmniej jeden cel sadzonek tj. podniesienie się żwirowiska.

Ze kosztów takich, niestojących w żadnym stosunku do wartości uzyskanego gruntu, strona prywatna, nawet zamożna, ponosić nie może, nie potrzeba dowodu, tem mniej, może je ponieść włościanin posiadający zaledwie kilka morgów.

Zaznaczyć wreszcie wypada, że zakultywo-wanie żwirowisk jałowych w średnich i górnych biegach rzek wymaga długiego czasu, gdyż wiklina nie tylko trudno na nich się przyjmuje, ale przez długi szereg lat bardzo powoli się rozwija,

Z tej też przyczyny wytwarzają się na górskich biegach rzek odsypiska za tamami o wiele powol-niej, niż na dolnych biegach, wskutek czego na pierwszych potrzeba o wiele dłuższego czasu do uzyskania należytych kultur wiklowych i do odpowiedniego podniesienia się- gruntu w tych plan-tacyach, niż ne dolnych biegach rzek.

Z powyższego przedstawienia istotnego stanu rzeczy wynika, że administracya, przeprowadzająca systematyczną regulacyę rzek, musi mieć koniecznie zupełną swobodę w zagospodarowywaniu odsypisk rzecznych, ma je bowiem w interesie regulacyi rzek nietylko wikliną zakultywować, ale także utrzymywaniem tych kultur wytworzyć normalne koryta dla średnich wód zapomocą kol-macyi. W tym celu ma ona nietylko przestrzegać, aby kultur tych nie niszczono, ale także usuwać je z miejsc, na koryta średnich wód przeznaczonych, jeżeli zamulanie poza tamami dosięgło już potrzebnej i projektem przewidzianej wysokości, względnie ma ona zapomocą robót pomocniczych, przyspieszać zamulenie i podnoszenie się terenu między brzegami koryta dla średnich wód a pierwotnymi brzegami rzek.

Kultury wiklowe, należycie utrzymywane i rozwinięte, przysparzają nadto materyału faszy-nowego do dalszych robót regulacyjnych i do ich konserwacyi, co jest bardzo ważnym czynnikiem, wobec braku tego matateryału w średnich i górskich zdziczałych biegach rzek, zasypanych jało-wemi żwirowiskami. — Materyał faszynowy wyprodukowany w kulturach wiklowych normuje nietylko ceny tego materyału, ale wogóle umożliwia dopiero roboty regulacyjne na dalszych przestrzeniach i zakładanie dalszych kultur.

Dochód z kęp wiklowych pomnaża zatem fundusze przeznaczone na regulacyę rzek bez dalszego obciążania państwa i kraju, gdyż nawet dochód z kęp rządowych nie wpływa wcale, jak to miało miejsce przed kilkunastu jeszcze laty, do kas rządowych, lecz przeznaczony jest na dalsze roboty nowe i konserwacyjne, materyał bowiem wyprodukowany w kępach funduszu widnego przeznaczany jest w budżetach państwowych, w nadzwyczajnej i zwyczajnej dotacyi w naturze do tych robót-

Na Sole, Łomnicy i na Dniestrze między Rozwadowem a Ziurawnem, regulowanych na podstawie osobnych ustaw, a także na rzekach, regulowanych przez Wydział krajowy, wpływa dochód z funduszowych kultur wiklowych do funduszu konserwacyjnego, czem ułatwia się w przyszłości, po ukończeniu robót i wygaśnięciu ustawy, kon-serwacyę tych kosztownych budowli, zmniejszając temsamem obciążenie państwa i kraju kosztami konserwacyi.

Ustawa z 18 września 1901 Dz. u. kr. N. 103, tudzież nowela jej z 9 maja 1907 Dz. u. kr. 54 utworzenia takiego funduszu konserwacyjnego z dochodów funduszu nie przewiduje, dochód z kultur wiklowych tego funduszu wpływa zatem wprost do funduszu budowy. Jest to brakiem tych ustaw, gdyż po ukończeniu robót będzie musiał być w drodze ustawodawstwa krajowego utworzony osobny fundusz konserwacyjny z datków państwa i kraju, który, wobec wielkiego rozmiaru tych robót, obciążać będzie stale i dotkliwie państwo i kraj po ukończeniu robót, a to tern bardziej, gdyby założone wzdłpż rzek na jałowych

ura-

na

za

żwirowiskach kultury wikïowe uległy w przyszłości zniszczeniu, a wskutek tego uregulowane rzeki, mimo wykonanych budowli regulacyjnych, ponownie dziczały. Kultury wiklowe powinny być zatem stale utrzymywane na rzekach uregulowanych a dochód z tych funduszowych kęp wiklowych powinien być koniecznie przeznaczony na konserwacyę robót, gdyż tylko tym sposobem można ochronić budowle regulacyjne przed zniszczeniem, a zarazem zmniejszyć ciężary państwa i kraju z powodu konserwacyi budowli, na które one, jak to w następnym rozdziale wykażę, wydały już i muszą jeszcze wydać bardzo znaczne kwoty. Byłoby to rzeczą właściwą i sprawiedliwą, aby cokolwiek przynajmniej umniejszyć ciężary obydwóch tych czynników na przyszłość z powodu konserwacyi tych kosztownych budowli, zwłaszcza, że tak państwo jak i kraj potrzebują z każdym rokiem coraz większych środków na liczne inne cele kulturalne, a nadbrzeżni właściciele gruntów niczem się nie przyczyniają ani do kosztów budowy, ani do kosztów konserwowania wykonanych budowli.

Należałoby zatem przypuszczać, że tak ustawodawstwo krajowe, jakoteż Administracya państwa zwracają całą swoją uwagę na stałe utrzymanie kultur wiklowych i ochronienie ich przed wyniszczeniem, nietylko w interesie umożliwienia osiągnięcia właściwego celu kosztownych robót regula-cyjnych, w celu umożliwienia ich wykonania mniejszym kosztem, lecz także w celu zmniejszenia własnych ciężarów na ich konserwacyę.

Tymczasem stało się w ostatnim czasie inaczej. Bujne plantacyę wiklowe, istniejące wzdłuż państwowych przestrzeni rzek na niedawnych jeszcze obszernych jałowych żwirowiskach i od-sypiskach, zwróciły na siebie uwagę właścicieli przybrzeżnych gruntów i wzbudziły w nich chęć zawładnięcia niemi, jakkolwiek do kosztownych budowli regulacyjnych, wykonanych wyłącznie kosztem państwa, niczem się nie przyczyniają. Podobnie nie przyczyniają się właściciele nadbrzeżnych gruntów żadnym datkiem konkurencyjnym do robót regulacyjnych, wykonywanych na mocy osobnych ustaw krajowych. Wprawdzie odnośne ustawy przewidują pociągnięcie właścicieli nadbrzeżnych gruntów do konkurencyi na rzecz datku krajowego, w wyśl § 51 ustawy wodnej, efekt tej konkurencyi jest jednak tak mały, że nie pokrywa nawet kosztów administracyjnych, spowodowanych obliczeniem datków, przeprowadzeniem odnośnej rozprawy, wydania orzeczeń i rekursów. Wskutek tego zrzekł się też Wydział krajowy tego datku na przestrzeni Dniestru „Rozwadów—Ź wno“ i zrzeknie się go niezawodnie na innych rzekach, podobnie jak Administracya państwa, która już dawno, gdyż jeszcze r. 1893, zrezygnowała na konkurencyę stron interesowanych z § 51 ustawy wodnej co do robót regulacyjnych, wykonywanych na przestrzeniach państwowych rzek.

Ustawa z 18/IX 1901 Dz. u. kr. Nr. 108 przewiduje wprawdzie w §. 3. inny sposób pociągnięcia stron interesowanych do konkurencyi, niż z §. 51. ustawy wodnej ; odnośna ustawa krajowa dotychczas nie przyszła jeszcze do skutku. Ustawa ta prawdopodobnie nie tak prędko będzie uchwaloną, wobec licznych sprzecznych interesów i trudności oznaczenia sprawiedliwych zasad konkurencyi, a jeżeli przyjdzie do skutku, będzie jej efekt niezawodnie niewiele korzystniejszy, niż efekt §. 51. ustawy wodnej.

Właściciele nadbrzeżnych gruntów nie zadowalają się więc tern, że do kosztów robót regulacyjnych niczem się nie przyczyniają, podczas gdy interesowani robotami melioracyjnemi opłacają 10°/₀ a nawet 40°/o ogólnych kosztów budowy tytułem konkurencyi, nie uwzględniają tego, że państwo i kraj zabezpieczają ich grunta wielkim kosztem przed zniszczeniem bezpłatnie, że zmniejszają niebezpieczeństwo zalewu i że umożliwiają im przez regulacyę zmeliorowanie ich gruntów, lecz zapragnęli także zająć jak najprędzej wytworzone wielkim nakładem kosztów i pracy kultury wiklowe na własność, jeżeli już nie bezpłatnie, to rozumie się samo przez się, przynajmniej za cenę minimalną, gdyż, jak ogólnie wiadomo, własność funduszu publicznego przy sprzedaży zwykle nie ma żadnej wartości.

Rozwinięta w tym kierunku w ostatnich latach agitacya doprowadziła do tego, że Sejm sesyi z r. 1909 uchwalił ustawę zmieniającą dotychczasowy § 47 ustawy wodnej, która w dniu 26 września 1910 uzyskała Najwyższą Sankcyę, a ogłoszono ją w Dz. u. kr. Nr. 215. Nowe brzmienie §. 47. ustawy wodnej nietylko ogranicza dotychczasowe pojęcie koryta rzeki, uważanego dotąd dobro publiczne, wyłącznie do powierzchni zalanej wodą przy stanie średnim rocznym*wypośrod-kowanym, jako arytmetyczna średnia, z obserwacyi wodoskazowych, a więc przy stanie niskim, zaledwie 30 cm wyższym od normalnego stanu, dla którego roboty regulacyjne właściwego koryta się uskutecznia, lecz nakłada nadto na administracyę przeprowadzającą roboty regulacyjne obowiązek, odstąpienia wytworzonych kultur wiklowych właścicielom nadbrzeżnych gruntów. Ma to się odbywać wprawdzie za odpowiedniem wynagrodzeniem, jednak, dziwnym sposobem, w terminie lat 12 na dolnych biegach rzek, zaś w terminie lat 8 na górskich ich biegach po ukończeniu robót regulacyjnych. Wskutek tego nakłada ustawa na administracyę przeprowadzającą roboty regulacyjne obowiązek wywłaszczania wszelkich żwirowisk jałowych w korytach rzek położonych, które w interesie robót regulacyjnych muszą być poprzeczkami i kulturą wikliny ustalone, a które dotąd były uważane za dobro publiczne i nikomu najmniejszej korzyści, nie przysparzały, owszem powodowały wielkie szkody. Postanowienie to naraża kultury wiklowe na niebezpieczeństwo zniszczenia.

Pierwsze postanowienie nowej ustawy obciąży więc fundusze na regulacyę rzek przeznaczone, zatem państwo i kraj, nieprzewidzianym pierwotnie nowym wydatkiem dochodzącym, wobec długości rzek i rozległości żwirowisk jałowych a wysokiego ich szacowania najmniej , do 10,000.000 kor., z których na kraj przypadnie 40°/₀. Okoliczność ta jest jednak mniejszą szkodą, jeżeli państwo i kraj wydatek ten chcą ponieść. Niebezpieczni ejszem dla regulacyi rzek jest atoli drugie postanowienie. Pomijam niewłaściwość oznaczonych w ustawie terminów od stępy wania kultur wiklowych sąsiadom, które wobec wielkiej trudności zakładania i wytwarzania kultur wiklowych na jałowych żwirowiskach w średnich i górnych biegach rzek, wymagającego długiego szeregu lat, a stosunkowej łatwości ich powstawania na dolnych biegach, powinny być raczej odwrotne, a które świadczą najlepiej, że tekst nowej ustawy ułożono bez współudziału hydrotechnika obznajo-mionego ze znaczeniem kultur wiklowych dla regulacyi rzek i z warunkami w jakich one powstają, zaznaczam jednak, że w tern postanowieniu ustawy leży całe niebezpieczeństwo dla regulacyi

*) § 47 nowej ustawy przyjmuje najdłużej w ciągu roku trwający stan wody za normalny, który jeszcze gorzej określa pojęcie koryta, uwzględnia bowiem tylko niskie stany wody, jest więc jeszcze niższy od średniego rocznego.

Obawa, że takie roboty mogą być bezcelowe, lub że mogą wywrzeć szkodliwy wpływ na nieuregulowaną jeszcze poniżej lub powyżej położoną część rzeki, jest nieuzasadnioną, czego najlepiej dowodzi okoliczność, że wykonywane dawniej miejscowe regulacye na Wiśle, Dunajcu, Wisłoce lub Sanie, połączyły się z biegiem czasu w całość, ochroniły ogromne obszary gruntów, wsie, komunikacye itp. wielkie wartości przed zniszczeniem, nie wyrządziwszy atoli szkodliwego wpływu na odpływ wody na niżej położonej przestrzeni, tern mniej więc na przestrzenie powyżej leżące. Zaznaczyć też wypada, że w Czechach nie stosują się do tej zasady co do następstwa robót, lecz wykonują prawie wyłącznie roboty lokalne, chroniąc tym sposobem najbardziej zagrożone objekta.

Wprawdzie wykonywanie robót na kilku miejscach równocześnie wymaga od administracyi wodnej w Namiestnictwie i w Kierownictwach i od prowadzących roboty inżynierów większego wy-

rzek, wykonywanej tak ogromnym nakładem kosztów państwa i kraju.

Aby się przekonać, że w powyższem twierdzeniu nie ma żadnej przesady, wystarczy spojrzeć na istniejące prywatne kępy wiklowe, nie mówię już włościańskie, ale obszarów dworskich i to nie w górnych biegach rzek, gdzie ich albo wcale nie ma, albo, o ile istnieją, są przez bydło zupełnie spasione, lecz na dolnych biegach. Nad Wisłą n. p. lub nad Wisłoką, gdzie rozbujała wierzbówka, sprowadzona przed dwudziestu laty z pruską sadzonką wikliny koszykarskiej, niszczy w krótkim czasie plantacye na ogromnych przestrzeniach, właściciele przypatrują się temu szkodnikowi obojętnie, mimo licznych okólników c. k. Namiestnictwa, i chociaż widzą, jak Administracya państwa w kępach funduszowych, zarażonych wierzbowką, niszczy ją wielkim nakładem pracy i kosztów, częstokroć jednak z małym skutkiem, z powodu rozbujałej na sąsiedniej kępie prywatnej wierzbówki.

Taki sam los czeka niezawodnie kultury wiklowe funduszów regulacyi rzek, skoro się dostaną w ręce prywatne, a jaki skutek z tego wyniknie dla regulacyi rzek, nie trudno, wobec powyższego, przewidzieć'

Dlatego też V. Zjazd techników polskich całkiem słusznie wskazał na ogromną doniosłość należytych plantacyi wiklowych dla regulacyi rzek, skoro powziął rezolucyę następującej treści:

„V. Zjazd Techników Polskich uważa utrzymanie zalesień w górach, oraz utrzymanie wnależytym stanie z a w i-klenia p r z y r ze c zn y ch odsypisk jako kwestyę pierwszorzędnej doniosłości i wagi na zrealizowanie i utrzymanie regulacyi rzek“.

Jeżeli zatem ustawodawstwo krajowe i Administracya państwa pragną, aby ogromne wydatki, wydane już i potrzebne jeszcze na regulacyę rzek, odniosły pożądany skutek i aby fundusze państwowe i krajowe nie były w przyszłości obarczane nadmiernymi kosztami konserwacyi wykonanych robót, muszą one koniecznie zwrócić jak najbaczniejszą uwagę na utrzymanie w należytym stanie przyrzecznych kultur wiklowych i chronić je przed wyniszczeniem, aby je w przyszłości. nie spotkał ten sam los, co ogromne przestrzenie lasów serwitutowych i lasów prywatnych właścicieli.

Czy przyznane władzom w ustawie prawo oznaczania, w jakiej kulturze grunta te mają być utrzymywane, ochronią kultury wiklowe przed wyniszczeniem, wątpić należy wobec ogólnego, a nawet przez poważnych polityków głoszonego, zapatrywania, że właścicielowi gruntu wolno używać go, jak mu się podoba, tudzież wobec wzmagającego się coraz bardziej nadużywania prawa in-terpelacyi, demoralizującego administracyę, spro wadzającego bowiem jej organa na drogę nieprzestrzegania ustaw i przepisów niejednemu niewygodnych, aby się tylko nie narazić na interpela-cyę, wymagającą w następstwie wyjaśnień i tłumaczeń.

jące równocześnie obydwa brzegi dla przeprowadzenia doświadczeń, jednak również w przestrzeniach największego zdziczenia i zagrożenia wartościowych przedmiotów. Roboty te połączyły się z biegiem czasu na państwowych przestrzeniach w całość tak, że dziś przeważnie tylko uzupełnienia i ubezpieczenia narzutami kamiennymi wymagają.

Od czasu wejścia w życie ustawy z 18/IX 1901 Dz. u. kr. Nr. 103 przyjęto za zasadę, że roboty regulacyjne mają być wykonywane nietylko systematycznie, równocześnie na obydwóch brzegach, ale także partyami, postępującemi z dołu do góry za biegiem wody, przyczfem, rozumie się samo przez się, w partyach tych postępują same roboty poszczególne za biegiem wody z góry w dół.

Zasada ta jest niezawodnie w teoryi uzasadniona i trafna, zwłaszcza, że zapobiega rozdrabnianiu robót wskutek ubocznych wpływów i zabiegów, nie da się jednak w praktyce ściśle przeprowadzić, a to z powodu, że nad nadmiernie zdziczałemi rzekami naszemi istnieją wsie, miasteczka i miasta, komunikacye ważne i wartościowe objekta, narażone przez zdziczałą rzekę na zniszczenie i zagładę.

Ponieważ regulacya rzek może być, wobec jej rozmiaru i potrzebnych na nią funduszów, wykonana dopiero w przeciągu dziesiątek lat, a rzeki w swojej dotychczasowej niszczącej pracy nie ustają, nie można więc, tylko dla utrzymania powyższej zasady, poświęcać tych wartościowych przedmiotów na zagładę niechybną i czekać z wykonaniem potrzebnych tam robót aż do chwili, gdy na nie, wobec zasady przyjętej, kolej nadejdzie. Takie postępowanie, li tylko ze względu na utrzymanie zasady, byłoby niewłaściwe, w wysokim stopniu nieekonomiczne, zatem dla kraju wprost szkodliwe.

Wobec tego wykonuje się teraz budowle regulacyjne nietylko na przestrzeniach ściśle po sobie postępujących z dołu ku górze rzeki, lecz także w miejscach najbardziej zagrożonych w górnych biegach, jeżeli istnieją powody wyżej określone, z tą jednak różnicą, że te częściowe regulacye obejmują dłuższe przestrzenie, że się je wykonuje systematycznie z obydwóch brzegów, z większym zasobem funduszu i z uwzględnieniem generalnego projektu.

Zaznaczyłem już w poprzednim rozdziale, że dawniej, z powodu braku dostatecznych funduszów, wykonywano roboty regulacyjne przeważnie w miejscach najbardziej przez rzekę zagrożonych.

Od czasu uzyskania na regulacye rzek więk- tężenia, ma ono jednak, oprócz przytoczonych już szych funduszów, wykonywano już roboty na dłuż- korzyści zabezpieczenia zawczasu wielkich warto-szych, nawet kilka kilometrów mierzących, prze- ści, jeszcze tę ważną korzyść, że umożliwia wyro-strzeniach, a nawet roboty systematyczne, obejmu- bienie w przeciągu roku przeznaczanych teraz

Inż. ß. Ingarden.

259 800 К

na

33 617 „

237600 „ 126 198 „ 128220 „

robót

1577136 2362571K

ilo

2 362 571 „

. Т^Тбгзээьхк

wielkich kredytów, co byłoby wprost niemożliwe, gdyby skoncentrowano roboty tylko w pewnych kilku, ściśle po sobie postępujących przestrzeniach, a to już dla samej niemożności zgromadzenia w tych miejscach ogromnych mas materyałów, nawet gdyby je chciano sprowadzać z wielkimi bardzo kosztami z dalekich okolic.

Na górskich biegach rzek, a zwłaszcza na potokach bocznych, toczących wielkie masy żwirów, należy natomiast wykonywać roboty systematycznie z góry na dół za biegiem rzeki, aby żwiry zatrzymać już na samym początku ich tworzenia się, aby je wysokie wody nie mogły więcej unosić w dolne przestrzenie i tam wykonane już stosunkowo wązkie koryta ewentualnie zasypywać.

Od czasu zorganizowania państwowej technicznej administracyi wodnej t. j. od r. 1904 wykonuje się wszystkie niemal roboty wodne we własnym zarządzie, a przedsiębiorstwa ograniczono tylko do dostawy materyałów budowlanych. System ten, zastosowany już dawniej przy robotach melioracyjnych, ma bardzo wiele zalet w porównaniu do poprzedniego oddawania wszystkich robót wraz z dostawą materyałów w przedsiębiorstwo.

Z przedstawionego wyżej sposobu wykonywania robót wynika już, że budowli regulacyjnych nie można wykonywać podobnie jak np. budowę kolei, gościńców, budynków większych, że nie zawsze można roboty forsować, lecz że należy je wykonywać przy równoczesnem wyzyskaniu pracy rzeki, że często należy robotę wstrzymać, przekopać szutrowisko, zebrać z niego wielkie kamienie i odczekać, aż woda pożądany skutek wywrze. Takie postępowanie naraża przedsiębiorcę na straty, gdyż on liczyć musi na szybki obrót i oprocentowanie grosza w. budowę włożonego i pragnie wykonywać roboty wówczas, gdy jemu to jest najdogodniej bez względu na to, czy warunki miejscowe na to zezwalają. Także okoliczność, że wywołane błędnem wykonywaniem robót nadmierne głębokości przysparzają przedsiębiorcy znacznych dochodów, powoduje go również nieraz do przyspieszania robót. Stąd też powstawały przy kolaudacyach liczne pretensye i wymagania przedsiębiorców, których rozpatrywanie wiele wymagało czasu i trudu, tembardziej, że takie zestawienie warunków przedsiębiorstwa, aby one wszelkie możliwości przewidywały i określały, jest dla robót regulacyjnych prawie niemożliwe.

Prowadzenie robót we własnym zarządzie ma nadto tę wielką moralną korzyść, że prowadzącemu teraz roboty inżynierowi zależy nietylko, wobec odpowiedzialności, jaka na nim cięży, lecz głównie dla własnego zadowolenia, tak na dobrem i starannem wykonaniu budowy, jakoteż na eko-nomicznem jej przeprowadzeniu.

Gdy zaś prowadzący roboty inżynier musi się o wszystkie szczegóły budowy sam troszczyć i liczyć się z miejscowymi stosunkami, wyrabia się w nim samodzielność, praktyczność i zapobiegliwość, a więc zalety dla inżyniera bardzo ważne i doniosłe, podczas gdy poprzednio był tylko dozorcą i kontrolorem przedsiębiorcy.

Z powodu prowadzenia robót we własnym zarządzie rozporządza tutejsza państwowa admini-stracya wodna wielkim taborem narzędzi i przy-borów budowlanych, kolejek roboczych, motorów ropnych, parowych, pogłębiarek motorowych i parowych, taborem galarów i łodzi itp.

Gdy np. w r. 1900, oprócz dwóch parostatków na Wiśle „Kraków“ i „Wawel“ i trzech pogłębiarek parowych, innych przyborów budowlanych wcale nie było, rozporządza dziś wodna administracya państwowa 1*2 parostatkami o sile 45 HP do 150 HP do holowania galarów dostarczających kamienia i faszyny do budowy, a to 5 na Wiśle, 4 na Dniestrze, 2 na Sanie i 1 na Dunajcu, dwoma łodziami motorowemi o sile po 25 HP, trzema po-głębiarkami motorowemi i parowym pływającym żurawiem o udźwigu 6 ton, przyrządami do wyciągania pni i karczy, prócz pogłębiarki motorowej i wielkiej parowej, które niebawem będą w ruch puszczone, wyciągalnią mechaniczną dla statków i warstatem ślusarskim i stolarskim w porcie w Nadbrzeziu. Oprócz tego pracują w tym porcie 2 żórawie parowe i 1 ręczny o udźwigu po 1500 i 2000 kg.

Wobec tego może państwowa administracya wodna wykonać teraz wszelkie roboty, w zakres budownictwa wodnego wchodzące, we własnym zarządzie, jak o tem świadczy budowa portu w Nadbrzeziu, przełożenie Rudawy i zasklepienie jej starego koryta.

5. Zestawienie funduszów użytych dotąd na regulacyę rzek

Do należytego rozpatrzenia i ocenienia dotychczasowej działalności na polu regulacyi rzek i jej stopniowego rozwoju jest koniecznem zapoznać się bliżej z funduszami, jakimi państwowa administracya wodna rozporządzała.

Fundusze te składają się ze zwyczajnej i nadzwyczajnej dotacyi państvvmwej, częściowo z datków państwowego funduszu melioracyjnego i z datków krajowych na rzeki objęte osobnemi ustawami, a od r. 1904 z funduszu, utworzonego ustawą z 18/IX 1901 Dz. u. kr. Nr. 103 i ustawą z 9/У 1907 Dz. u. kr. Nr. 54.

Niżej umieszczona tabela przedstawia stopniowy wzrost zwyczajnej i nadzwyczajnej dotacyi, tudzież dodatki funduszu melioracyjnego i krajowego na regulacyę Dniestru od Rozwadowa do Żurawna, Soły i Łomnicy. Zestawiono ją w okresach 10-letnich, od r. 1868 począwszy, tj. od czasu, gdy w państwowych budżetach mieści się stale rubryka na roboty wodne.

W wykazanej w poniższem zestawieniu kwocie nadzwyczajnej dotacyi wodnej, mieszczą się atoli kwoty wypłacone Wydziałowi krajowemu przez Administracyę państwa, na mocy odnośnych ustaw krajowych, na regulacyę przez niego administrowanych rzek, a mianowicie :

regulacyę Biały od r. 1893. i dodatkowo na dokończenie

na regulacyę Bugu, na mocy pierwotnej ustawy od r. 1894 . a na mocy nowej ustawy od r. 1898 na regulacyę Pełtwi od r. 1907 wreszcie na regulacyę górnego Dniestru od Kornalowic do Rozwadowa i na regulacyę Strwiążu od Biskowic od r. 1899 .....

razem

Z ogólnego kredytu, wykazanego w poniź-szem zestawieniu, a na roboty wodne z podanych funduszów przeznaczonego w kwocie 78601 522 К należy zatem strącić wypłaconą Wydziałowi krajowemu kwotę . aby otrzymać kwotę . którą c. k. Namiestnictwo rozporządzało z tych dotacyi w okresie od r. 1868 do r. 1910.

Fundusze

przeznaczone od r. 1868 do r. 1910 na regulacyę rzek państwowych, tudzież Dniestru od Rozwadowa do Żurawna,

Soły i Łomnicy.

Państwowa dotacya

Okres

Na regulacyę Dniestru „Rozwadów-Żurawno“, Soły i Łomnicy

Ogółem

zwyczajna nadzwyczajna

razem

państw.

fundusz

melioracyjny

fundusz

krajowy

Uwaga

koron

koron

1868-1870 ! 1871-1880 1881 -1890 1891-1900 1901—1910

530 910

1    382 000

2    647 000 4 407 700 8 083 380

1141 800 3 506 000 6 840000 13 060 596 32 353 698

1 672 710 4 888 000 9 487 000 17 468 296 40437 078

570090*) 1060 665

841 816 *) 2175867

1 672 710 4 888 000 9 487 000 18 880 202 43 673 610

1868—1910

17 050 990

56 902 094

73 953 084

1630 755

3 017 683

78 601 522

*) W cyfrach tych mieści się datek odnośny na regulacyę Dniestru od Rozwadowa do Źurawna od r. 1893 począwszy, tudzież na regulacyę Soły i Łomnicy, a to: państwowy od r. 1898, krajowy zaś od r. 1900.

Dla ścisłości należałoby jednak uwzględnić i na górskich potokach, z którego pokrywa 60°/0 jeszcze zasiłki, jakie Wydział krajowy wypłacał skarb państwa a 40°/|4 fundusz krajowy, nie wspo-Administracyi państwa w wysokości ¹/₃ części właściwych kosztów budowy na tak zwane budowle konkurencyjne. Dokładne oznaczenie tej kwoty natrafia jednak na poważne trudności, zaznaczam więc, że nie przekracza ona 800000 K.

Na mocy ustawy o regulacyi rzek z 18 września 1901 Dz. u. kr. Nr. 103 przybyły do powyższych kredytów od r. 1904 począwszy, fundusze dalsze, na regulacyę rzek ustawą tą objętych przeznaczone, które wynosiły, zgodnie z programami generalnymi robót uchwalonymi przez Ko-misyę regulacyi rzek a zatwierdzonymi przez c. k. Ministerstwo :

a)    z funduszów państwowych

jako 60 procentowy datek państwa do robót wspólnych, grupa rzek A

cały datek na rzeki regulowane wyłącznie kosztem państwa, grupa В 6 122 165 „ razem

b)    z funduszów krajowych

jako 40 procentowy datek krajowy do robót wspólnych, grupa rzek A .........

7 682 270 К

.    . 13 804 435 К

5121516 „

. 18 925 951 К

zatem ogółem

Jeżeli do tej kwoty dodamy wykazane wyżej......

otrzymamy ogólną kwotę którą c. k. Namiestnictwo rozporządzało na roboty wodne w jego administracyi pozostające od r. 1868 do r. 1910, zatem w okresie 43-letnim. Z kwoty tej pokrył fundusz krajowy 8139199 K, oprócz owych około 800000 К na roboty konkurencyjne, zaś skarb państwa 87 026 703 K.

Z powyższego zestawienia funduszów wynika, że c. k. Namiestnictwo rozporządzało w ostatniem dziesięcioleciu r. 1901 — 1910:

Z funduszów objętych powyższem zestawieniem po strąceniu 1783455 К wypłaconych z nadzwyczajnej dotacyi wodnej Wydziałowi krajowemu na regulacyę wymienionych już rzek,

kwotą.........

zaś z funduszu utworzonego ustawą z 18/IX 1901 Dz. u. kr. Nr. 103    ._18925951 „

zatem ogółem kwotą .    .    .    60816 106 К

O funduszu wynoszącym 7 500000 K, utworzonym ustawą z 9/V 1907 Dz. u. kr. Nr. 54, a przeznaczonym na roboty na górnych biegach rzek

. 76 239591 „ Г 95T659J2К

minam w powyższem zestawieniu, gdyż roboty odnośne przeprowadzane przez Administracyę państwa i przez Wydział krajowy, w stosunku mniej więcej udziału w kosztach, dopiero niedawno się rozpoczęły, a przygotowuje się teraz głównie projekty tudzież generalne i szczegółowe kosztorysy na roboty ustawą tą objęte.

Wykazana powyżej poważna kwota 60816106 K, której q k. Namiestuictwo niemal w całości od r. 1901 do r. 1910 na roboty wodne w kraju zużyło, świadczy dobitnie o ogromnym rozwoju krajowego budownictwa wodnego pozostającego w Administracyi państwa w ciągu ostatniego dziesięciolecia, w porównaniu bowiem z poprzedniem dziesięcioleciem 1891 —1900, w którem użyto na roboty wodne tylko 18 880 202 К, a właściwie po strąceniu 579 116 К wypłaconych Wydziałowi krajowemu na roboty jego administracyi poruczone, 18300086 K, przebudowano w okresie 1901—1910, o 42516020 K, czyli 233°/p więcej, lub 3*32 razy tyle, co w poprzedniem dziesięcioleciu 1891 —1900.

Jeszcze dobitniej przedstawi się stan rzeczy, jeżeli porównamy ostatnie dziesięciolecie 1901 —1910, z całym poprzednim 33-letnim okresem 1868—1900, w którym użyto na roboty wodne według podanego wyżej zestawienia 34 836 212 K, a właściwie, po strąceniu kwoty 579116 К wypłaconej Wydziałowi krajowemu, tylko 34348 786 K, okaże się bowiem, że w ostatniem dziesięcioleciu użyto więcej na roboty wodne o 26 467 320 K, czyli 77°/p więcej, lub 1-77 razy tyle, co w całym poprzednim 33-letnim okresie.

Wzrost ten nie był jednak równomierny, lecz rozpoczął się właściwie dopiero od r. 1905; z powyższej ogólnej kwoty dziesięciolecia 1901 — 1910 przypada bowiem na lata 1901 —1904 tylko 14845076 K, na lata 1905-1910 zaś 45971036 K.

Zaznaczyć jednak wypada, że w podanych wyżej kwotach nie mieszczą się jeszcze koszta administracyi z powodu robót regulacyjnych rzekach państwowych, koszta te pokrywa bowiem

na

41890155 К

państwo z osobnego kredytu figurującego w budżetach państwowych pod tytułem „państwowa służba budownicza“ (Staatsbaudienst), z którego urzędnicy techniczni pobierają swoje stałe płace i dodatki aktywalne. W stosunku do ogólnej liczby urzędników technicznych przypada z tego kredytu na pobory urzędników, zatrudnionych wyłącznie sprawami regulacyi rzek państwowych, około

во

laudacyi wszystkich robót melioracyjnych, subwen-cyonowanych przez skarb państwa, że oprócz wykonanych w tym czasie robót, opracowano niemal wszystkie projekty generalne na dalsze roboty, a wreszcie, że większość urzędników zatrudnionych w dziale wodnym, gdyż 75°/g, składa się z inżynierów młodych nie służących jeszcze lat 10, z powodu, że główne powiększenie posad miało miejsce od r. 1904 na mocy ustawy z 18/IX 1901 Dz. u. kr. Nr. 103 i od r. 1907 dla robót objętych

35 0000 К rocznie. Należałoby zatem do podanych wyżej kwot zwyczajnej i nadzwyczajnej państwowej dotacyi wodnej dodać jeszcze w ostatniem dziesięcioleciu około 3 500 000 К tytułem kosztów wyłącznie administracyi technicznej, aby uzyskać dokładny obraz działalności państwa na polu budownictwa wodnego w Galicyi w ostatniem dziesięcioleciu, gdyż tylko fundusze, przeznaczone osobnemi ustawami na regulacyę rzek, pokrywają także koszta administracyi.

Ten ogromny wzrost czynności przy robotach ustawą z 9/У 1907 Dz. u. kr. Nr. 54, a wielu urzę-wodnych wykonanych w kraju przez Administra- dników starszych, wskutek przeciążenia pracą, cyę państwa w ostatniem dziesięcioleciu zniewala a stosunkowo bardzo skromnych warunków awansu, mimowoli do wniosku, że także liczba państwo- nawet przed czasem przeszło w stan spoczynku, to wych urzędników technicznych, przeznaczonych sądzę, że wobec przytoczonych powyżej kwot do robót na rzekach państwowych, wzrosła, cho- zużytkowanych rzeczywiście na roboty wodne ciąż w przybliżeniu, w tym samym stosunku, co przez Administracyę państwa, nie można urzędni-zwyczajna i nadzwyczajna dotacya wodna w po- kom tym uczynić zarzutu braku gorliwości i porównaniu z liczbą urzędników poprzedniego dzie- czucia obowiązków.

sięciolecia. Byłby to jednak wniosek bardzo błę-    Obraz powyższy rozwoju budownictwa wo

17468296 К na 40353698 K.

dny, gdyż od r. 1901 zwiększyła się liczba urzę- dnego w Administracyi państwa w przeciągu osta-dników technicznych, zajętych robotami na rze- tniego dziesięciolecia nie byłby kompletny, gdy-kach państwowych, zaledwie o kilku, podczas gdy bym nie wykazał jeszcze, jakich kwot użyto do-zwyczajna i nadzwyczajna dotacya wodna wzrosła tąd na roboty regulacyjne na poszczególnych, wy-w tym czasie przeszło dwukrotnie, gdyż z kwoty łącznie państwowych, rzekach.

Podana niżej tabela obejmuje tylko wydatki Powiększenie liczby państwowych urzędników z państwowej nadzwyczajnej dotacyi wodnej, prze-66chnicznych miało miejsce niemal wyłącznie tylko znaczonej wyłącznie na nowe właściwe roboty dla robót objętych osobnemi ustawami na koszt regulacyjne i to dopiero od r. 1875, ponieważ odnośnych funduszów, a oprócz tego dla regulacyi w poprzednich budżetach państwowych nie roz-Prutu, opracowania projektu regulacyi Czeremoszu, dzielano tej dotacyi na poszczególne rzeki.

Fundusze z państwowej nadzwyczajnej dotacyi wodnej, użyte od r. 1875 do r. 1910 na regulacyę niżej poszczególnych

rzek państwowych.

Rzeka

od 1876 do r. 1880

1881-1890

1891-1900

1901-1910

Eazem

koron

Wisła

od Przemszy do Popowic

Mała Wisła 1906-1910

Przemsza od 1876-1884

Dunajec

od Zgłobic do ujścia Wisłoka

od Mielca do ujścia San

od Składu solnego do ujścia Dniestr

od Źurawna do Okopów Prut

poniżej Kołomyi

960 000

3 212 000

4 299 000

6 960000

15 431 200

607 500

607 500

258 000

180000

680000

1235000

2 770 000

16 000

148 000

464 120

1 042 000

456 000

180 000

258 000

4 865 400

1 670 120

1 392 000

i 274 000

3 043 800

4 853 000

9 744 800

1 606 888

4 797 000

7 857 888

100 000

815 000

915 000

2 050000 6 706 000 10 749 408 21 844 500 41 349 908

wreszcie dla ewidencyi funduszowych kęp wiklo-wych.

Jeżeli się uwzględni, że państwowi urzędnicy techniczni muszą oprócz projektowania i wykonywania, przeważnie we własnym zarządzie, wszystkich budowli wodnych, interweniować jako znawcy techniczni we wszystkich czynnościach administracyi co do spraw wodnych, wynikających z zwierzchnictwa państwa, następnie przy opiniowaniu i reambulacyi projektów, tudzież przy ko-

Oprócz tych wyżej podanych kwot, przeznaczonych na nowe, wyłącznie regulacyjne, budowle, mieszczą się w nadzwyczajnej dotacyi: kredyt na wykonany kosztem 1025000 К port handlowy i zimowy w Nadbrzeziu, tudzież na port zimowy na Wiśle pod Niepołomicami, na przełożenie Rudawy pod Krakowem i na ochronę Krakowa i okolicy przed powodziami, dotąd 3 200000 K, dalej kwoty potrzebne na zakupno nowych parostatków i pogłębiarek, na zamierzoną budowę portu na Wi-

23 km

.    35 „

210 km

. 132 „

. 485 km

Bl

śle pod Szczucinem i na Dniestrze pod Haliczem, a wreszcie kwoty wypłacone do funduszu regu-lacyi Dniestru „Rozwadów-Żurawno“, Soły i Łomnicy, tudzież kwoty wypłacone Wydziałowi krajowemu.

6. Wyniki dotychczasowych robót regulacyjnych i ich skutki.

Rzeki nasze leżą przeważnie w znacznej od głównych komunikacyi odległości, linie kolejowe przekraczają dopływy Wisły i Dniestru w pewnych tylko punktach, Wisła sama leży w znacznej części na granicy państwa, na której tylko w kilku punktach krzyżują ją drogi komunikacyjne do Królestwa, Dniestr zaś niemal na całej swej długości leży poza obrębem większego ruchu komunikacyjnego, jak to już poprzednio zaznaczyłem. Wobec takiego stanu rzeczy, nie można się więc dziwić, że o wykonanych dotąd robotach regulacyjnych, małe tylko wiadomości docho dzą do szerszej publiczności, chociaż jest ich już tyle, że czterotygodniowa podróż zaledwie wystarczy, aby wszystkie wykonane dotąd roboty chociaż pobieżnie oglądnąć.

W podanem niżej zestawieniu starałem się przeto przynajmniej ogólnikowo wykazać, co dotychczas na rzekach naszych wykonano, przyczem zaznaczam, że zestawienie to obejmuje przestrzenie rzek, na których wykowano już obustronne systematyczne roboty regulacyjne, chociaż nie są jeszcze całkowicie wykończone, wymagają bowiem jeszcze uzupełnień mniejszych dla skompletowania budowli, a przeważnie narzutów kamiennych na budowlach faszynowych w celu ich utrwalenia.

1. Rzeki wyłącznie państwowe,

regulowane na koszt państwowych dotacyi wodnych.

a) Przemszę uregulowano na całej granicznej przestrzeni wspólnie z rządem pruskim, budowlami regulacyjnemi bądź wyłącznie kamien-nemi, bądź faszynowemi z narzutami, na długości

b)    Małą Wisłę skorygowano, również wspólnie z rządem pruskim, zapomocą przekopów i budowli faszynowych w najpotrzebniejszych miejscach na długości .

Oprócz tego przebudowano tam stare wały ochronne prawobrzeżne od ujścia Biał-ki po Dańkówkę.

c)    Wisła właściwa od Przemszy po Popowice—Zawichost jest na górnej przestrzeni od Przemszy do Krakowa na długości 78 km o tyle uregulowana, że brzegów urwistych już niema, wymaga ona jeszcze budowli po brzegach wypukłych na pewnych przestrzeniach, a w okolicy Czernichowa wykończenia zezwolonych robót, od Tyńca zaś do Krakowa uzupełnień do teraźniejszej normalnej szerokości. Od Krakowa do Niepołomic, na długości 25 km, są obustronne roboty wykonane, wymagają one tylko mniejszych uzupełnień, wreszcie od Niepołomic do Zawichostu na długości 184 km jest po galicyjskim brzegu wykonanych 78°/₀ potrzebnych robót¹). Wobec tego z całej

’) Na brzegu rosyjskim wykonano około 38% potrzebnych robót.

287 km mierzącej długości można uważać za uregulowane.......

d)    Na Dunaju od Zgłobic do ujścia wykonano w górnej przestrzeni na długości 8 km prawie wszystkie obustronne budowle, a dalej do ujścia niemal wszystkie budowle na brzegach wklęsłych i znaczną część budowli obustronnych w prostych i na brzegach wypukłych, można więc uważać roboty za ukończone na długości 20 „

e)    Na Wisłoce od Mielca do ujścia są wszystkie roboty, mające na celu zabezpieczenie brzegów i wytworzenie koryta dla średnio wysokich wód, ukończone, wykonuje się teraz tylko oskałowanie tam pierwotnie wyłącznie faszynowych, tudzież koryto dla normalnej wody, które na długości 12 km jest ukończone. ...

Cała 21 km długa przestrzeń ma być, według programu, ukończoną w r. 1911.

f) San od Składu Solnego do ujścia do Wisły, 143’4 km długi, jest od Składu do Sarzyny na długości 75 km długiej, następnie od Kopek po ujście na długości 57 km, a więc razem na długości . budowlami faszynowemi tak uregulowany, że urwistych brzegów prawie nie ma, a koryto w przeważnej części jest już skoncentrowane do potrzebnej normalnej szerokości. Potrzeba jeszcze uzupełnień ze względu na żeglugę i narzutów kamiennych na wszystkich budowlach faszynowych. Brak jednak jeszcze systematycznej regulacyi na 11 km długiej przestrzeni granicznej, której atoli dotąd wykonać nie można, ponieważ rząd rosyjski, mimo zawartej konwencyi, z wykonaniem niezbędnych robót na swoim brzegu dotąd się ociąga.

g)    Dniestr od Żurawna do Okopów,

314 km długi, jest uregulowany przeważnie między Żurawnem a Haliczem, pod Jezupolem i Ujściem zielonem o tyle, że wykonano przekopy, zabezpieczono brzegi, skoncentrowano wodę w jednem korycie.

Cała tu przestrzeń mierząca razem około 45 „ wymaga jednak uzupełnień dla żeglugi i narzutów kamiennych na tamach faszynowych. Oprócz tego istnieją budowle regulacyjne przeważnie ochronne we wielu miejscowościach n. p. poniżej Zaleszczyk i na granicy bukowińskiej.

h)    Wreszcie Prut pod 8niatynem i pod Kołomyją, na którym rozpoczęto dopiero w r. 1904 roboty, jest w głównych zarysach i w najpotrzebniejszych miejscach uregulowany i skoncentrowany na długości około

Razem

2. Rzeki objęte osobnemi ustawami:

a) Dniestr od Rozwadowa do Zura-wna, 43 km długi, jest w głównych zarysach zapomocą przekopów i budowli ochronnych uregulowany, wymaga atoli jeszcze zrealizowania się zupełnego niektórych przekopów do oznaczonej normalnej szerokości, ubezpieczenia przekopów i budowli uzupełniających dla żeglugi. Wobec tego można przyjąć, że połowa wszystkich robót potrzebnych jest wykonana. .    .    21 km

30 km.

43 „

Razem

30 „

c)    Na Dunajcu wykonano roboty od

Nowego Sącza po Gołkowice, pod Kadczą, pod Czerńcem—Łąckiem, pod Krościenkiem, Waksmundem, tudzież na Białym i Czarnym Dunajcu pod Nowym Targiem, na łącznej długości około.....

d)    Na Popradzie wykonano roboty od

ujścia do Cyganowic, pod Barcicami i Piwniczną, wreszcie pod Muszyną na długości około...........

e)    Na Wisłoku uregulowano przestrzeń

od ujścia po Tryńczę, pod Chodaczowem do Gniewczyny, następnie pod Drabinianką, Rzeszowem, pod Boguchwałą, Babicami, Markuszową, Kozłówkiem, na długości około...........

25 „

20 „

15 „

.    25 km

. 177 km,

75 km

b)    Soła jest uregulowana pod Milówką, Ciscem, Cięciną, Radziechową, pod Żywcem, od Łęk i Skidnia do ujścia do Wisły pod Broszkowicami na długości około .

Wykonane roboty wymagają atoli jeszcze uzupełnień, narzutów kamiennych i niektórych mniejszych robót.

c)    Łomnicę uregulowaną faszynami od

ujścia w górę po Wistowę i w najgorszych miejscach pod Równią i Perehińskiem na przestrzeni około 38 km. Gzeczwę na długości 5&m, wreszcie Bubę pod Rożniato-wem, ogółem......... 94 km

3. Rzeki objęte ustawą z 18IX 1901 Dz. u. kr. Nr. 103.

Grupa rzek A. regulowanych wspólnym kosztem państwa i kraju.

Na tych rzekach rozpoczęto systematyczne roboty regulacyjne właściwie dopiero w r. 1905 po aktywowaniu wszystkich kierownictw regula-cyi rzek. Systematyczne roboty regulacyjne wykonano na poszczególnionych niżej przestrzeniach przeważnie zapomocą budowli faszynowych, ubezpieczonych już częściowo narzutami kamiennymi, częściowo zaś zapomocą budowli wyłącznie kamiennych a to :

a)    Na Skawie, od ujścia po Trzebieńczyce,

pod Graboszycami, Grodziskiem, pod Woźnikami, Witanowicami, Wadowicami, Jaruszowi-cami, Skawcami, pod Zembrzycami, Suchą i Mako wem, ogółem na długości około. .    .    25 km

b)    Na Rabie: pod Ujściem Solnem, Niedarami, Cerekwią, Starym Gawłowem, Bogucicami, pod Damienicami, Proszów-kami, Cikowicami, Stanisławicami, Kłajem, Fałkowcami, pod Winiarami i Niezdowem, Gaikiem i Brząszczowicami, pod Dolną wsią i Myślenicami, w Stróżach, Pcimie, Lubieniu i Kasince, na łącznej długości około

25 „

f)    Na Wiarze od ujścia do Sanu po

Krówniki..........

g)    Na Stryju wykonano roboty regula

cyjne od ujścia w górę pod Międzyrzeczem, Żydaczowem, Hnizdyczowem, Wierczanami, Chodowicami, pod Stryjem i Dulibami, wreszcie pod Hurniem i przy ujściu Oporu, na długości.,.........

h)    Na Świcy i Sukielu uregulowano

przestrzeń od ujścia po Mielnicę, pod Wło-dzimiercami, pod Balicami podgórnemi i podrożnemi, pod Sokołowem, Hoszowem i Tiapczem, tudzież ujście Sukielu, na długości około..........

i) Na Bystrzycach, a to, na połączonej wykonano roboty od ujścia aż do połączenia się obydwóch Bystrzyc pod Woł-czyńcem, następnie na Bystrzycy nadwór-niańskiej pod Wołczyńcem, Mykietyńcami, Chryplinem, pod Czerniej o wem i pod Nadworną — Nazawizowem, wreszcie na Bystrzycy sołotwińskiej pod Knihininem Lyścem i Bohorodczanami, na długości łącznej około

Razem.

Grupa rzek B. regulowanych na koszt skarbu państwa.

a)    Dunajec uregulowano pod N. Sączem, Maszkowicami, pod Zembrzycami, Rożnowem, Piaskami, Drużkowem, pod Lusławicami — Radoczą, Filipowicami, Melsztynem, pod Giefową janowicką, Wielką Wsią do Zgłobic, na długości ok. 23 km

b)    Wisłokę uregulowano, oprócz kilku miejsc z górnej części, — pod Dębicą

i powyżej Mielca na długości około .    .    24 „

wreszcie c) San pod Sanokiem — Trepszą,

Dobrą szlachecką, Krzemienoą, Jabłonicą ruską, pod Gdyczyną, Dynowem, Bachorzem,Bachowem, Krasiczynem i Wapow-cami, dalej od Ostrowa do ujścia Wiaru, pod Torkami, Wyszatycami, Walawą i Sośnicą, na długości około Razem

Ogólna dług śó wykonanych dotąd robót regulacyjnych, nie licząc wielu robót częściowych, mierzy zatem 778 km,. Ponieważ atoli wszystkie powyższe roboty wymagają jeszcze uzupełnień w celu wykształcenia normalnego koryta dla żeglugi i spławu, a nadto w przeważnej części narzutów kamiennych, niezbędnych do utrwalenia budowli faszynowych, można przyjąć, że tylko najwyżej 65°/₀ powyższej długości rzek są zupełnie uregulowane, czyli około 500 km.

Oprócz tego wykonano przełożenie Rudawy pod Krakowem na długości 3*7 km wraz z 5 mostami, murami, ochronnem obwałowaniem, prawobrzeżnym kolektorem, dwoma syfonami wodociągowymi i syfonem kolektora zwierzynieckiego kosztem około 2 000 000 К podczas gdy zasklepienie opuszczonego koryta Rudawy w Krakowie, na długości 800 m, kosztem 325000 К jest w toku.

Wreszcie wybudowano wspomniany już port handlowy i zimowy na Wiśle pod Nadbrzeziem kosztem 1025 000 К razem ze stacyą kolejową w porcie, torem dojazdowym itd.

7. Skutki dotychczasowych robót.

Aby skutki dotyczasowych robót można należycie ocenić, należy koniecznie teraźniejszy stan rzek, na których budowle wykonano, porównać z planami przedstawiającymi stan ich przed re-gulacyą, tudzież ocenić, w jaki sposób odpływały wówczas wysokie wody, jak spływały łody, a wreszcie w jakich warunkach odbywał się spław i żegluga.

Zdejmowane peryodycznie przekroje poprzeczne rzek na przestrzeniach z obydwóch brzegów zabudowanych wykazują dobitnie, że koryta wykształcają się nietylko prawidłowo, zgodnie z projektem, ale nadto bardzo pomyślnie, o głębokościach prawie jednostajnych a dla spławu i żeglugi, nawet przy średnio niskich stanach wody, dostatecznych. Dawniejsze nadmierne szerokości,

аз

rozdział wody na kilka ramion, skoncentrowano do potrzebnej szerokości, odsypiska położone poprzednio wśród koryta usunięto, zabezpieczono brzegi przed zrywaniem na bardzo długich przestrzeniach, ochroniono wsie, miasteczka, folwarki, mosty, drogi i koleje przed zerwaniem a rozległe szutrowiska i piaski ustalono zawikleniem. Nadto spowodowano na wielu miejscach pogłębienie się koryt i obniżenie zwierciadła wody, co nietylko umożliwia odwodnienie znacznych zabagnionych obszarów, ale ułatwia bardzo odpływ wysokich wód w skoncentrowanych korytach, tudzież lodów podczas ich zejścia.

G-roźne bardzo, niemal coroczne, zatory które w poprzednich latach zatapiały i niszczyły ogromne obszary przy ujściu Skawy i Raby, na Wiśle pod Krakowem pod Niepołomicami i Popędzyną, przy ujściu Dunajca i Wisłoki, a szczególnie przy ujściu Sanu pod Wrzawami i Chwałowicami, teraz wcale się nie pojawiają, a jeżeli się chwilowo utworzą, spływają wkrótce, nie wyrządzając żadnej szkody. Na Wiśle pod Krakowem pogłę-b ło się koryto i obniżyło się wskutek tego zwierciadło wody normalnej o przeszło 2m — które to obniżenio dna i zwierciadła wody rozciąga się na przeszło 30 km powyżej i poniżej Krakowa, co nietylko bardzo skutecznie ułatwia odwodnienie Krakowa i jego okolicy, ale spowodowało także bardzo znaczne obniżenia się poziomu wód powodziowych.

Pod względem żeglugi i spławu należy nadmienić, że np. na Przemszy trwał dawniej spław galara z ładugą zaledwie 3 ton węgla, od Mysłowic do Wisły podczas nizkich stanów wody często 8 do 10 dni, dziś przebywają przestrzeń tą galary o pojemności 25 ton nawet podczas najniższych stanów wody w przeciągu kilku godzin bez jakiejkolwiek przeszkody.

Te same galary z podobnie małą ładugą przebywały z wielkimi bardzo trudnościami przestrzeń Wisły od Przemszy do Krakowa, a poniżej Krakowa schodziły tylko wyjątkowo przy bardzo dobrym t. j, wyższym stanie wody.

Dziś ładują te galary najmniej 25 ton i przebywają całą przestrzeń pez przeszkody poważniejszej, nawet przy bardzo niskich stanach Wody. Do niedawna nieznano na Wiśle innnego statku, prócz prymitywnego galara, podczas gdy teraz kursuje na niej 5 parostatków rządowych, 2 parostatki rządu rosyjskiego i 3 parostatki prywatne z Królestwa, które nawet przy niższym, niż normalnym stanie wody, dochodzą aż do ujścia Przemszy i ciągną 10 do 16 a nawet 24 galary.

Na Przemszy i Wiśle używają dotąd wyłącznie tylko prymitywnych małych i niekształtnych galarów, które sobie ludność miejscowa, trudniąca się żeglugą, sama buduje. Pojemność tych około 20 m długich 6 m szerokich galarów jest mimo ich zanurzenia do 80 cm, bardzo mała dochodząca zaledwie do 25 ton. Gdyby wprowadzono w użycie galary racyonalnie zbudowane, możnaby z łatwością przewozić Przemszą i Wisłą aż do ujścia Dunajca niezawodnie około 150 ton podczas nizkich stanów wody.

Na Dunajcu między Zgłobicami a ujściem był do niedawnego jeszcze czasu przejazd łodzią podczas niskiego stanu wody prawie niemożliwy, dziś dochodzą parostatki wiślane przy normalnym stanie wody prawie do Bogumiłowie, a będą mogły także przy niższym stanie kursować, skoro cała przestrzeń będzie z obydwóch brzegów do normalnej szerokości wybudowana. Dlatego też

zakupił Rząd dla Dunajca, w celu przyspieszenia robót, osobny parostatek dla dowozu kamienia łamanego na oskałowanie tam faszynowych.

Gdy na dolnym Sanie wykonywałem w r. 1888 pomiary hydrometryczne, zdołałem z trudnością znaleźć na długości kilku kilometrów, powyżej ujścia, koryto o tyle skoncentrowane, aby pomiar skutecznie wykonać; zapiaszczenie całego Sanu od Jarosławia w dół bjJo tak wielkie, że łodzią zwykłą trudno było podczas nizkich stanów wody przejechać w poprzek rzeki. Teraz dochodzą już parostatki przy niższym niż normalnym stanie wodjr aż do granicy rosyjskiej pod Kopkami km 58. a mogłyby dopłynąć pod Jarosław, gdyby mogły przebyć całkiem nieuregulowaną jeszcze, 11 km długą, przestrzeń graniczną, która dotąd przypomina, jak cały San przed niedawnym jeszcze czasem wyglądał. Spławy drzewa przebywają całą uregulowaną przestrzeń bez przeszkody, nawet podczas najniższych stanów wody, podczas gdy poprzednio mogło to mieć miejsce tylko podczas wezbrań.

Tanew, stosunkowo bardzo mała rzeka, jest dziś na uregulowanej przestrzeni spławną nawet przy najniższym stanie wody, powstał też na niej ogromny ruch drzewa z lasów ordynacyi Zamojskich w Królestwie.

Podobnie przedstawiają się stosunki na Dniestrze od Ujścia zielonego w górę, aż po Martynów a nawet po Żurawno, na której to przestrzeni kursują teraz niemal bez przeszkody parostatki rządowe, których jest od b. r. 4, podczas gdy do niedawna twierdzono, że Dniestru dla żeglugi uregulować nie można, rzekomo z powodu nadzwyczajnie zbitych i odpornych ław żwirowych, których zapomocą budowli regulacyjnych usunąć nie można. — Tymczasem, wskutek systematycznie wykonanych robót, żwirowiska te ustępują łatwo i wytwarza się koryto normalnie i dla żeglugi odpowiednie.

Niemniej pomyślnie przedstawiają się wyniki robót, wykonanych na rzekach ustawowych i na rzekach objętych ustawą z r. 1901, a dopiero od r. 1905 systematycznie regulowanych.

Na uregulowanych dotąd przestrzeniach skoncentrowano już nadmiernie szerokie, zażwiro-wane, częstokroć na kilka ramion podzielone, koryta do normalnej szerokości, zabudowano boczne ramiona, ustalono kulturami wiklowemi rozległe ruchome żwirowiska, zabezpieczono skutecznie brzegi, wywołano zamierzone pogłębienie ko ryt, usunięto przyczyny tworzenia się zatorów, i ułatwiono odpływ wysokich wód i lodów.

Liczne fotografie i plany wykonawcze robót dotąd wykonanych, tudzież pomierzone przekroje poprzeczne i podłużne koryt z przestrzeni już uregulowanych, wystawione podczas "V. Zjazdu techników polskich, umożliwiały uczestnikom zjazdu dokładne poznajomienie się z dotychczasowymi wynikami robót regulacyjnych na rzekach naszych, żałować też należy, że wysokie koszta i brak miejsca w naszem Czasopiśmie, uniemożliwiają reprodukcyę tych fotografii i planów, aby je ogółowi techników i osobom interesującym się bliżej sprawą regulacyi rzek uprzystępnić.

8. Potrzebne jeszcze do ukończenia robót regulacyjnych fundusze.

W rozdziale 5-ym wykazałem kwoty, wydane do końca r. 1910 i w ciągu ostatniego dziesięciolecia na wykonane dotąd na rzekach naszych

5 500 000 „

.    .    5 600 000 „

.    .    4 200000 „

350000 „

.    .    4375000 К

8 000000 „

na Dunajcu od Nowego Sącza do

na

Razem

6122 000

;_n_

potrzeba przeto do ukończenia reguł.. 25178000 К

12 803000 „

roboty regulacyjne. Aby umożliwić, ile możności, dokładny pogląd na kwestyę regulacyi rzek, uważam za konieczne, przedstawić, chociaż w przybliżeniu, jakiego nakładu będą jeszcze wymagały od państwa i kraju roboty na rzekach państwowych i poszczególnemi ustawami dotąd zabezpieczone, w jakim mniej więcej czasie można oczekiwać ich wykończenia.

a) Rzeki państwowe.

Mała Wisła od ujścia Białki do połączenia się z Przemszą będzie wymagała jeszcze ustalenia brzegów na całej niemal długości, gdyż wykonane dotąd przekopy spowodują z biegiem czasu obniżenie dna, wskutek czego dotychczasowe prymitywne prywatne roboty ochronne okażą się niedostateczne. Nadto będzie z biegiem czasu konie-cznem budowle faszynowe ustalić narzutami kamiennymi. Na ten cel będzie potrzeba z powodu braku kamienia łamanego w okolicy ok. 800000 К Ukończenie robót na Wiśle od ujścia Przemszy po Kraków na 78 km wymagać będzie około .    .    8 000 000 „

zaś ukończenie robót na granicznej przestrzeni od Niepołonic po Popo-

wice około........

Ochrona Krakowa i okolicy przed powodziami wymaga, według kosztorysu, jeszcze ...

Dunajec od Zgłobic do ujścia do Wisły wymaga, według zatwierdzonych już projektów szczegółowych, jeszcze około

San od Składu solnego do ujścia do Sanu, 148-4 km długi, wymaga uzupełnień w budowlach faszyno-wych i narzutów kamiennych na wszystkich budowlach równoległych.

Z powodu braku kamienia łamanego w pobliżu rzeki i konieczności sprowadzania go z odległych okolic kolejami, a więc po cenach stosunkowo bardzo wysokich, wyniesie koszt ukończenia robót około .... 18000000 „ Wisłoka od Mielca do ujścia wymaga już tylko wykończenia kró tkiej przestrzeni, na który to cel potrzeba jeszcze około .....

Dniestr od Żurawna po Okopy,

314 km długi, z którego w dolnym biegu prawy brzeg na długości 63 km należy do Bukowiny, a na 50 km tworzy granicę rosyjską wymaga według ukończonego już generalnego projektu i kosztorysu, razem z brzegiem bukowińskim, a bez rosyjskiego 23 900 000 К Zabudowanie potoków po jego obydwóch galicyjskich brzegach w łącznej ilości 29 obliczono na .    1    100000    „

Powyższa kwota obejmuje także brzeg bukowiński, ponieważ roboty regulacyjne na tym brzegu wykonuje, dla jednolitości robót, galicyjska państwowa administracya wodna, a potrzebne na ten cel fundusze preliminuje się w galicyjskim budżecie na roboty wodne.

Wreszcie Prut od Kołomyi po Śniatyn na długość około 54 km, dotąd tylko pod Sniatynem i Kołomyją budowlami faszynowemi uregulowany, będzie, z powodu braku ma-teryałów faszynowych i kamienia łamanego w okolicy, a wielkiego swego zdziczenia wymagał jeszcze około 6000 000 К z których pokryje kraj 12¹/₂ °/₀, przypadnie zatem na państwo około

Do powyższej kwoty należy doliczyć jeszcze koszta budowy niezbędnych portów, a to : na Wiśle powyżej Krakowa i pod Szczucinem, na Dunajcu pod Bogumiłowicami, na Sanie pod Jarosławiem, Niskiem i pod Zbydniowem, wreszcie na Dniestrze pod Haliczem i pod Zaleszczykami, zatem na 8 portów z urządzeniami około........

Ogółem okrągło .    . 74 850 000 К

o ile dotychczasowe ceny jednostkowe nie ulegną znaczniejszemu podrożeniu.

Do powyższej kwoty należy 'jeszcze dodać na koszta konserwacyi robót wykonanych, tudzież na zwykłe wydatki wodne, pokrywane ze zwyczajnej dotacyi wodnej, która wynosi teraz około 1 100000 К rocznie, corocznie najmniej taką samą kwotę.

h) Rzeki objęte ustawą z 18/1Х 1901 Dz. u. k. N. 103.

Rzeki grupy B. regulowane kosztem państwa.

Opracowane w latach 1907—1908 na podstawie generalnych projektów kosztorysy regulacyi tych rzek wykazują następujące koszta projektowanych budowli a to :

Zgłobic......... 8 200000 К

na Wisłoce od Jasła po Mielec .    .    5 600000 „

Sanie od Sanoka po Skład solny 17 500000 „

.    . 31000000 К

Do końca r. 1910 wykonano na rachunek tego funduszu robót⁻ za ogółem.........

Ponieważ od czasu opracowania kosztorysów ceny robocizny i materyałów już podrożały i niezawodnie dalej podnosić się będą, a nadto podwyższono kolejowe ceny przewozowe, zniesiono-dawniejsze zniżki frachtowe od przewozu kamienh łamanych do robót regulacyjnych, a wreszcie ponieważ wskutek zmiany § 47 ustawy wodnej będzie koniecznem wywłaszczać żwirowiska, położone w korycie rzeki między wysokimi brzegami, w celu ich ustalenia budowlami poprzecznemi i sadzeniem wikliny, tudzież w celu wytworzenia koryta średnio wysokich wód, należy powyższą kwotę podnieść co najmniej o 15°/₀ czyli do kwoty około 29000000 K.

Do końca r. 1912 jest na rachunek powyższej kwoty do dyspozycyi 2 999 655 K.

Rzeki grupy A. regulowane kosztem państwa i kraju.

Generalny kosztorys na regulacyę tej grupy rzek opracowano w r. 1902/3 z uwzględnieniem cen ówczesnych na....... 46 772000 К

Na rachunek tej kwoty wykonano po koniec r. b. budowle, które wraz z kosztami administracyi wymagały .........

potrzeba przeto na dalsze roboty . 33 969 000 К

fundusz krajowy.

na

. . 1260000 „

.    2 000000 К

2255000 „

.    .    3000000 „

.    .    9 770000 К

na

rze-

na

3 500000 К

Grdy atoli od r. 1902/3 ceny robocizny i ma-teryałów już bardzo znacznie podrożały, a nadto w ciągu budowy dotychczasowej okazała się, z powodu wielkiego zdziczenia rzek, konieczność wykonywania więcej budowli, a częstokroć we większej głębokości, niż w generalnym projekcie przewidywano, w niektórych zaś okolicach przypuszczenia, co do istnienia w pobliżu rzek trwałego kamienia, się nie sprawdziły, a wreszcie gdy na tych rzekach istnieją te same powody, jakie co do rzek grupy В przytoczono, wzrosną powyżej podane koszta do ukończenia budowy niezawodnie co najmniej o 30®/„, a więc do kwoty około 44680000 K.

Bo końca r. 1912 jest na rachunek powyższej kwoty jeszcze do dyspozycyi 4 603 000 K.

Z powyższych potrzebnych jeszcze ogólnych kosztów budowy przypada w myśl ustawy 40®/₀, czyli 17 680 000 К

Rzeki i potoki grupy Azr. 1907, objęte ustawą z 9/6 1907 Bz. u. k. N. 54.

Zaznaczyłem już powyżej w rozdziale 3. że prawdopodobne koszta robót, tą ustawą objętych, obliczono w protokole komisyi z r. 1906, wraz z później szem uzupełnieniem programu, w przybliżeniu na 58 020 000 K, z której to kwoty na pierwszy okres budowy do końca r. 1912 przeznaczono 7 500000 K,

Opracowane dotychczas przez Namiestnictwo i przez Wydział krajowy projekty i kosztorysy wykazały atoli, że obliczone w r. 1906 w przybliżeniu koszta bynajmniej nie wystarczają na roboty ustawą objęte, a przeprowadzone następnie rewizye projektów na miejscu, że zakreślony protokołem z r. 1906 program robót również nie wystarcza, że we wielu bardzo miejscach trzeba zakres robót znacznie rozszerzyć, aby zamierzony cel skutecznie osiągnąć. Jeżeli się uwzględni, że według programu generalnego roboty te mają być ukończone do r. 1930 i że w tych 20 latach ceny robotnika i materyłów budowlanych znacznie podrożeją, że do tego czasu rzeki i potoki jeszcze bardziej zdziczeją i nowe potoki górskie się potworzą, wreszcie, że wobec zmienionego § 47 ustawy wodnej będzie koniecznem wywłaszczać nietylko szutrowiska, ale także powierzchnie wodą podczas nizkiego stanu wody zalane, są to bowiem potoki niespławne, wówczas, wnioskując z dotychczasowych kosztorysów, można twierdzić, że powyższa kwota na te roboty przewidziana wzrośnie conaj mniej o 60°/₀, a więc po strącenin kwot do końca r. 1910 już wydanych, do kwoty około 88000000 K.

Z tej kwoty przypada również na kraj 40°/₀, czyli 35 200000 K.

Rzeki objęte poszczególnemi ustawami.

Uzupełnienie i ukończenie regulacyi Bniestru na przestrzeni „Rozwadów — Żurawno“ wymaga, według szczegółowego projektu i kosztorysu służącego za podstawę nowej ustawy, wniesionej przez Wydział krajowy podczas ostatniej sesyi do Sejmu, .......... 3000000 К

Przeznaczony na regulacyę Soły w przytoczonej już ustawie fundusz jest do końca r. 1910 tak wyczerpany, że pozostaje z niego do dyspozycyi około.....

Nie wystarczy on również na ukończenie robót już z powodu, że

Inż. R. Ingarden.

ceny jednostkowe kosztorysu z r. 1895 już dawno nie odpowiadają teraźniejszym stosunkom, że dostawa kamieni łamanych do robót poniżej Porąbki położonych, połączona jest z trudnościami i wysokimi kosztami, a wreszcie z powodu, że z dotychczasowego toku robót okazuje się konieczność wykonywania więcej budowli, niż w generalnym projekcie z r. 1895 przewidziano. Z wszystkich tych powodów będzie potrzeba na ukończenie regulacyi Soły od Rajczy do ujścia conajmniej jeszcze.

Podobnie nie wystarczy fundusz przewidziany w ustawie na regula-cyę Łomnicy z Czeczwą i Bubą a to tern mniej, że na całej przestrzeni wzdłuż Łomnicy od Perehińska do ujścia niema wcale kamienia do budowy użytecznego, sąsiednie pagórki i skały złożone są bowiem z gipsów, do robót wodnych całkiem nieprzydatnych. Z tego też powodu musi być kamień do narzutów kamiennych sprowadzany aż r z łomu pod Wygodą, w dorzeczu Świcy, koleją do Wistowy a z tąd rozwożony kolejkami i wozami. Podraża to budowę bardzo znacznie i spowodowało, że z robót faszynowych, dotychczas wykonanych, stosunkowo bardzo małą część zdołano narzutami kamiennymi ustalić.

Z utworzonego ustawą funduszu Łomnicy pozostaje jeszcze do

dyspozycyi .......

Potrzebny zaś dalszy kredyt na ukończenie regulacyi Łomnicy można ocenić najmniej na

Rzeki powyższe wymagają przeto od r. 1911 kredytu w kwocie co najmniej .......

z których 40<Vo, czyli 3 620000 K, przypada fundusz krajowy.

Pozostaje wreszcie Prut od Kołomyi w górę i cały Czeremosz wraz z Czeremoszem Białym i Czarnym, które mają być regulowane wspólnym kosztem państwa i kraju w stosunku 60°/₀ : 40ł/₀ na podstawie projektów przygotowywanych i dotyczących ustaw krajowych, które Sejm niebawem uchwali. Na obydwóch tych kach istnieją stosunki o tyle trudniejsze, niż innnych, że dolne ich biegi są ogromnie zdziczałe, a brak jest materyału faszynowego i kamieni, do budowy przydatnych, w ich pobliżu, co budowę bardzo podraża.

Wobec tego, wnioskując z dotychczasowych kosztów budowy na Prucie, można koszta robót na tej przestrzeni obliczyć conajmniej na........

Grdy zaś strony interesowane domagają się jeszcze uregulowania kilku bocznych dopływów, a projekt ma obejmywać także zabudowania potoków górskich w dorzeczu, będą te roboty wymagały co najmniej Czeremosz, którego graniczna przestrzeń ma być regulowaną spoinie z Bukowiną, a w którego dorzeczu górskie potoki mają być również

2 500 000 „

.    5 500000 К

. 12 500 000 К

.    . 6947 488 К

na

Roboty należałoby przeto wykonywać na razie z odpowiednim pospiechem na przestrzeniach najbardziej zdziczałych i zagrożonych, tudzież na górnych biegach i przy zabudowaniu potoków górskich, a roboty mniej pilne, tudzież roboty uzupełniające, drugorzędne, możnaby, bez szkody dla całości, odłożyć na czas późniejszy.

zabudowane, będzie wymagał nakładu na roboty, konieczne na galicyj-skiem tylko tery tory urn, około .

Ogólne koszta uregulowania tych dwóch rzek wyniosą przeto . z której to kwoty ma pokryć kraj 40%, czyli 4600 000 K.

Oprócz powyższych rzek należy uwzględnić jeszcze rzeki, których regulacyę por uczono Wydziałowi krajowemu, a mianowicie Bug i Górny Dniestr.

Na uregulowanie Bugu, które ma być ukończone w r. 1928 potrzeba jeszcze . 1689640 К na uregulowanie zaś Górnego Dniestru również do podanego wyżej roku 5 257 OOO „ Razem.

Z kwoty tej przypada na fundusz krajowy 40%, czyli 2 778 995 K.

Z zestawienia powyższych kwot wynika, że do ukończenia robót regulacyjnych na rzekach krajowych, w granicach dotychczas ustawami zakreślonych, potrzeba jeszcze, od r. 1911 począwszy, około 264370000 K, z których przypada na państwo okrągło 200135000 К, a 64 235 000 К fundusze krajowe, nie licząc kosztów konserwacyi wykonanych do końca r. 1910 robót.

Ustawa o regulacyi rzek z r. 1901 przewiduje ukończenie regulacyjnych robót w r. 1924, roboty, objęte ustawą z r. 1907, mają być ukończone w r. 1930, regulacya Soły w r. 1916, Łomnicy zaś w r. 1922, państwowe rzeki mogą być natomiast ukończone w miarę kredytów zezwalanych co roku w budżetach.

Wynika stąd, że wraz z uzupełniającemi robotami na Dniestrze, Sole, Łomnicy wypadałoby ukończyć roboty między rokiem 1924 a 1930, a więc średnio w r. 1927, czyli — za lat 17.

Kwoty powyższej nie można atoli rozdzielać równomiernie na tych lat 17, ponieważ ustawy z r. 1901 i 1907 przeznaczają kredyty tylko po koniec r. 1912, z zastrzeżeniem uzyskania dalszych funduszów w drodze konstytucyjnej, tudzież, że inne ustawy, a przynajmniej ich rozporządzenia wykonawcze, wymagałyby zmiany odpowiedniej już od r. 1911, co jest niemożliwem.

Jeżeli państwowa nadzwyczajna dotacya wodna na r. 1912 będzie zezwoloną w tej samej kwocie, co na r. 1911, wówczas będzie do r. 1912 na wszystkie wyszczególnione poprzednio roboty regulacyjne ogółem około 20 720000 К do dyspozy-cyi. Wobec tego należałoby zabezpieczyć od r. 1913 począwszy na regulacyę rzek 243650000 K, z których miałoby pokryć państwo w tytule nadzwyczajnej dotacyi wodnej i jako datki państwowe do funduszów utworzonych obowiązuj ącemi już ustawami 183 340000 K, kraj zaś z funduszów własnych 60310000 K.

Gdyby więc będące już w toku roboty regulacyjne miały być ukończone około r. 1927, czyli w przeciągu lat 15, od r. 1913 począwszy, musiałoby państwo przeznaczać na nie rocznie po około 12220000 K, oprócz zwyczajnej dotacyi wodnej w tej samej, co najmniej, rocznej kwocie, co teraz tj. po 1100000 K, Sejm krajowy natomiast po 4020000 K.

Czy państwo, a zwłaszcza kraj, będą mogły w budżetach swoich od r. 1913 począwszy przeznaczać tak wysokie, raczej za nizko, niż za wysoko policzone, datki roczne na regulacyę rzek, oprócz również poważnych kwot na będące już wtoku roboty melioracyjne, wobec wzmagających się z każdym rokiem potrzeb na rozliczne inne cele, nie moją jest rzeczą oceniać, muszę jednak zaznaczyć, że w najbliższym czasie będzie ko-niecznem przeznaczać jeszcze corocznie poważne kwoty na najniezbędniejsze przynajmniej zalesienia ogołoconych stoków górskich, jeżeli tak kosztowne roboty regulacyjne, zwłaszcza w średnich i górnych biegach rzek, mają osiągnąć zamierzony skutek. Dalsze wydatki spowoduje wreszcie corocznie i stale konserwacya wykonanych robót, które będą tembardziej wzrastać, im mniejszą opiekę znajdą zalesienia w górach i nadrzeczne kultury wiklowe.

Spotykamy się częstokroć z zapatrywaniem, że przez zaciągnięcie stosownej pożyczki możnaby akcyę około regulacyi rzek przyspieszyć i tym sposobem czas, do jej ukończenia konieczny, znacznie skrócić. Z takiem zapatrywaniem nie mógłbym się w całości zgodzić, nie tyle ze względu na położenie finansowe państwa i kraju, ile z powo dów wyłącznie technicznej natury.

Podniosłem już poprzednio, że budowa przy regulacyi rzek różni się bardzo znacznie od budowy kolei, gościńców, kanałów spławnych itp., że nie można postępu robót pierwszych tak przyspieszać dowolnie, wyznaczaniem odpowiednio wysokich kwot, jak przy ostatnich, ponieważ roboty regulacyjne wymagają koniecznie współdziałania siły żywotnej płynącej wody, tudzież odpowiednio długiego czasu, aby, pod wpływem wykonanych budowli, koryta rzek się wykształciły, aby ustalone żwirowiska należycie wikliną porosły i pod jej wpływem się podniosły, aby odcięte ramiona boczne i części teraźniejszego koryta się zamuliły i ustaliły, co wszystko wymaga, w miarę właściwości rzeki, dłuższego, lub krótszego czasu. Do robót regulacyjnych potrzeba wreszcie ogromnych mas materyałów faszynowych i kamiennych, a pierwsze z nich trzeba dopiero, zwłaszcza na górnych biegach, wytworzyć, drugie zaś kolejami na dalekie odległości przewozić, co również wymaga długiego czasu.

Z tych powodów byłbym raczej za przedłużeniem podanego wyżej okresu budowy, niż za jego znaczniejszem skróceniem, jeżeli roboty mają być ekonomicznie, bez nadmiernego podrożenia robocizny i materyałów, a zarazem pod względem technicznym racyonalnie wykonane. Nie wynika stąd wcale, aby akcyi przy regulacyi rzek, jak ona się w latach od r. 1905 do r. 1910 już rozwinęła, nie można było jeszcze i to dosyć znacznie zwiększyć, nie byłoby atoli wskazane podwajać jej lub potrajać, już dla braku materyałów i robotników i wobec wątpliwego skutku tak pospiesznej roboty.

W rozdziałach poprzednich wykazałem, jakie roboty wykonano do r. 1910 na rzekach naszych, jakich na nie użyto funduszów, tudzież co jeszcze, według obowiązujących już ustaw, do wykonania pozostaje i jakiego nakładu roboty te od państwa i kraju jeszcze wymagają. — Z porównania tych

Czy, i o ile zarzuty i skargi te były uzasadnione, można było wyrobić sobie bezstronne zdanie z wystawionych podczas Y Zjazdu techników polskich bardzo licznych fotografii wykonanych już robót, tudzież z porównania wielkiej liczby wystawionych planów, przedstawiających przestrzenie rzek już uregulowane, z planami tych samych przestrzeni przed ich regulacyą.

całkiem bez przyczynienia się z ich strony, własności zabezpiecza i sądzi, że fundusz publiczny, przeznaczony na roboty regulacyjne, ma służyć na wzbogacenie jednostek ; stąd najróżnorodniejsze daleko idące pretensye, wstrzymywanie robót rekursami. a nawet spory sądowe. Gdy zamierzony wyzysk funduszu nie całkiem się udaje, podnoszą ci właśnie najsilniejsze skargi i żale na roboty regulacyjne.

a nie

dat wynika przedewszystkiem, że właściwa akcya przy regulacyi rzek naszych dopiero w ostatnich latach się rozpoczęła.

Z przedstawionego stanu rzeczy można sobie również wyrobić zdanie i sprawiedliwie ocenić, czego właściwie od władz zarządzających temi robotami dotąd można słusznie wymagać. •

Ocena ta, rozumie się samo przez się, nie należy do mnie, a podnoszę powyższą okoliczność tylko dla tego, że w ostatnich latach podnoszono liczne zarzuty w Sejmie i w Kole polskiem tudzież w dziennikach codziennych przeciw robotom regulacyjnym, jakoby powołane do tej akcyi czynniki były nietylko nieudolne, ale jakoby wprost nierozważnie na szkodę nadbrzeżnej ludności działały.

Nie chcę się powoływać na ogólne uznanie, jakiem wykonane roboty cieszą się u obcych inżynierów, którzy mieli sposobność poznać je bliżej, tudzież na orzeczenia peryodycznych komisyi lustracyjnych zarządzanych przez Władze przełożone, uważam jednak za stosowne, chociaż w krótkości, wskazać na właściwe przyczyny tej ujemnej krytyki i wyrażonego częstokroć niezadowolenia.

Głównym powodem skarg była okoliczność, że ludność, od szeregu lat domagająca się regulacyi rzek, sądziła po wydaniu ustawy z r. 1901, że już w najbliższym czasie będzie zwolnioną od wszelkich szkód przez rzeki podczas powodzi wyrządzanych, że fundusze na te roboty przeznaczone są tak wielkie, że na wszelkie potrzeby wystarczą Tymczasem fundusze te pokrywają zaledwie małą część kwoty, potrzebnej istotnie do ukończenia akcyi około legulacyi rzek, a wykonanie same robót wymaga, wobec ich rozmiaru i ogromnego zdziczenia rzek naszych, intenzywnej pracy przez przeciąg całego szeregu lat, nie można bowiem w kilku zaledwie latach usunąć złego, które wytworzyły wieki, a choćby nawet ostatnie dziesiątki lat..

Dalszym, niemniej ważnym powodem niezadowolenia jest niezrozumienie istoty robót regu-lacyjnych i ich celu przez ludność nadbrzeżną. Przeprowadzone bowiem wskutek zażaleń dochodzenia, tudzież wodno-prawne rozprawy wykazały, że jednym wydają się uregulowane koryta za wązkie, innym za szerokie, jedni pragnęliby prowadzić rzekę ile możności w liniach prostych, inni w krętych, dla jednych są wykonywane budowle za nizkie, pragnęliby je mieć tak wysokie, aby chroniły przed powodziami, dla innych należałoby wykonywać budowle z murów ciosowych i betonów, zamiast z faszyn i z łamanego kamienia.

Wielka zaś część mieszkańców nadbrzeżnych pragnęłaby prowadzić uregulowaną rzekę granicami gmin, a już co najmniej w położeniu, jakie rzeka przed dziesiątkami lat zajmywała, zwłaszcza, jeżeli na przeciwległym brzegu leżą grunta dworskie, aby uzyskać tym sposobem napowrót grunta z biegiem lat zerwane i do przeciwległych gruntów przymulone. Częstokroć podnoszono przesadne zarzuty tylko w nadziei, że tym sposobem przyspieszy się rozpoczęcie robót pod własnymi gruntami, co, wobec ograniczonego funduszu i ustalonego programu robót, nie zawsze jest możliwe.

Wielu pragnęłoby uzyskać przy sposobności regulacyi rzeki także budowę mostów i dróg nawet w miejscach, w których dotąd nie ma żadnej komunikacyi, jakoby fundusze na regulacyę rzek przeznaczone, miały służyć także na wykonanie tych kosztownych budowli. — Mniejszość wprawdzie, ale niestety dosyć poważna, zwłaszcza we wschodniej części kraju, zapomina o tern, że nadbrzeżni właściciele gruntów i posiadłości są jedynymi obywatelami, którym państwo i kraj wielkim nakładem kosztów

W ostatnim czasie podnoszono nawet zarzuty, jakoby państwowa Administracya, przeprowadzająca roboty regulacyjne, zabierała, rzekomo bez wynagrodzenia, grunta pod roboty regulacyjne potrzebne. Tymczasem przeprowadza się wywłaszczenia potrzebnych gruntów, choćby jaką taką wegietacyą porośniętych, zgodnie z postanowię niami ustaw, a płaci się za nie bardzo nawet wysokie wynagrodzenia i odszkodowania, a to tern większe, im bardziej zawezwani ocenioiele zaprzysiężeni uważają się za szafarzy funduszu publicznego i sądzą, że zadaniem ich jest, być obrońcami stron, a nie ocenienie sumienne istotnej wartości gruntów według ich najlepszej wiedzy i znajomości stosunków miejscowych. Zażalenia ostatnie mogą się odnosić wyłącznie tylko do ruchomych, jałowych żwirowisk, położonych we wła-ściwem korycie rzeki między wyższymi brzegami, a przy każdem, mniej szem nawet, wezbraniu wodą zalewanych. Żwirowiska te nawet według katastru są dobrem publicznem, do koryta rzeki należącem, za które je też w myśl dotychczasowej interpre-tacyi §. 47 ustawy wodnej uważano. Do tych nieuzasadnionych zarzutów przyczynia się wreszcie błędne, a z postanowieniami ustawy cywilnej niezgodne mniemanie, że grunt nadbrzeżny z biegiem lat przez rzekę zerwany i do jej koryta wcielony pozostaje nadal własnością pierwotnego jego posiadacza, tudzież brak należytej ewidencyi gruntów wzdłuż rzek położonych w katastrze i bardzo licznych wskutek tego błędów w księgach gruntowych.

Najlepszym dowodem, że podnoszone w ostatnim czasie skargi i zarzuty w przeważającej części są nieuzasadnione i przez większość właścicieli gruntów nad rzekami położonych nie podzielane, jest bardzo wielka ilość podań i próśb o jak naj-spieszniejsze przeprowadzenie robót regulacyjnych. Prośbom tym nie można niestety, wobec podanych okoliczności, zaraz uczynić za dosyć.

Próśb tych z pewnością by nie było, gdyby roboty regulacyjne wyrządzały istotnie szkody, jak to niektórzy chętnie przedstawiają przysparzały bardzo wielkich korzyści.

Może niniejsze przedstawienie istotnego stanu rzeczy przyczyni się do rozjaśnienia poglądów i do wyrobienia właściwego zdania o całej akcyi regu-

taini inżynierowi, leczf wyłącznie tylko nieokiełzanemu jeszcze żywiołowi.

lacyi rzek, a może także spowoduje ono niezadowolonych dotąd do sprawiedliwszej oceny dotychczasowej pracy i jej skutków, zwłaszcza jeżeli rozważą, że regulacya rzek, szczególnie w górnych ich tak nadmiernie zdziczałych biegach, należy do najtrudniejszych zadań techniki.

Obszerny ten przedmiot przekracza granicę postawionego mi zadania, muszę przeto interesujących się nim odesłać do dotyczącego sprawozda-

0 stanie teraźniejszym trzeciego działu robót wodnych t. j. o stanie budowy kanałów żeglugi zawierają dzienniki codzienne dostateczne informacye.

wreszcie

Drugim równie doniosłym działem robót wodnych w kraju wykonywanych są roboty melio-Wykonanie robót, choćby najlepiej obmyśla- racyjné, należące do zakresu działania biura me-nych, jest tu bowiem narażone na czynnik nie- lioracyjnego Wydziału krajowego, obliczalny i nieuchwytny, jakim jest żywiołowa siła wezbranych wód, tern groźniejszy, jeżeli, jak to bardzo często się dzieje, zaskoczy niespodzianie budowę w toku jej wykonywania, gdy system nia przedstawionego V-mu Zjazdowi techników projektowanych budowli niewykończony, a bu- polskich, dowie wykonane jeszcze nie skonsolidowane. Jeżeli w takim razie powstaną szkody w budowlach, a nawet w przyległych brzegach, nie można winy przypisywać systemowi, ani też kierującemu robo-

Z esta wienłe

najważniejszych hydrologicznych podstaw projektów regulacyi rzek galicyjskich.

1. Wisła.

Przestrzeń

Zlewnia w km²

^5 Spad zwierciadła - °    wody

Objętość ?w³/sek.

"Woda normalna*)

projektowany przekrój

normalna szerokość między koronami tam w m

średnia głębokość w m **)

największa głębokość w w***)

Zwykła wielka woda

Objętość m³/ sek.

projektowana szerokość koryta w m

Uwagi

od ujścia Przemszy do ujścia Soły km 0 00—1*780

8848-6 0-4517

818

48 0

0-92

1-524

100-0

od ujścia Soły do Dworów II. km 1-780-10-000

od Dworów II. do ujścia Skawy km 10 000 —23-500

0-4481

48-8

56-0

0 92

1-717

4428    100-0

5563 0 0-3543

52-3

65-0

0-92

1-731

od ujścia Skawy do Czernichowa km 23 000-47-85

od Czernichowa do ujścia Skawinki km 47 85-50-60

0-3510

62-0

76-0

0-93

1-739

614-1    114 0

6892-2 0-3400

64-1

79-0

0-95

1-741

od ujścia Skawinki do Wawelu km 60-60—76-79

od Wawelu do ujścia Dłubni km 76-79—89-34

8023 0 0-3306

0-3533

67-2

70-9

80-0

820

1-00

1-00

1-780    6500    120-0

1-773    650-0    120-0

od ujścia Dłubni do Niepołomic (granica Państwa) km 89-34-103-80

8796-6 0-3516

74-8

840

100

1-800

124-0

od Niepołomic do ujścia Raby km 103-8-13500

od ujścia Raby do ujścia Szreniawy km 135-00-145 65

9110-5 0-3473

02737

76-4

86-0

1-00

1-810

690-5    1260

6930    128-0

km 103-8—117-6 km 117-6-1350

89-4

98-0

1-05

1-949

8240    1470

od ujścia Szreniawy do ujścia Uszwicy

km 145-65—150*65

od ujścia Uszwicy do ujścia Dunajca

km 150-65-160-37

12826-1

0-2730

0-2722

94-5

1021

100-0

107-0

1-05

1-10

2000

2 018

953-0    1630

od ujścia Dunajca do ujścia Nidy km 160-37—174-81

od ujścia Nidy do ujścia Brnia km 174-81—209-48

od ujścia Brnia do ujścia Wisłoki km 209-48—225-75

od ujścia Wisłoki do Babulówki km 226-75—244-9

19917-8

26352-4

0-2752

0-2725

0-2691

0-2869

166 9

1510

1-20

2-143    1357-0    2230

184-6

1630

1-20

2-178

1487    242-0

194 0

168-0

120

2-205    1661    255-0

222-0

185-0

1-20

2-209

270-0

od ujścia Babulówki do ujścia Ko-przywianki km 244-9—258-0

0-2837

222-8

187-0

1-20

2-210

1774-0

od ujścia Koprzy wianki do ujścia Łęgu

km 258-0—273 48

od ujścia Łęgu do ujścia Sanu km 273-48—279-6

od ujścia Sanu do Popowic (granica Państwa) km 279-6—287-8

30808-9

333580

50886-2

0-2822

0-2812

0-2886

224-8

228-8

318-5

189-0

192-0

231-0

1-20

1-20

1-30

275-0

2-21

2-212    1847    283-0

2*366    2-312    340-0

*) Rubryka ta podaje wodę najdłużej trwającą w okresie żeglugi od marca do listopada.

**) Rubryka ta podaje średnie głębokości w profilu trapezowym przy średnim najniższym stanie wody (Mittlerer niedrigster Was sers tand=MNIF).

***) Rubryka ta podaje największe głębokości w profilu parabolicznym.

Zlewnia w km²

jS Spad zwierciadła wody

normalna

Objętość mzlsek.

projektowany przekrój

normalna szerokość w zwierciadle wody normalnej w m

średnia głębokość w m

największa głębokość w m

Objętość m³/sek.

Szerokość trasy w m

2. Soła.

od Rajczy do ujścia Kamesznicy km 78-0—66-0

od ujścia Kamesznicy do ujścia Koszarawy km 66 0—48-7

od ujścia Koszarawy do ujścia Łękawki km 48-7—41-67

od ujścia Łękawki do ujścia Puszczy Wielkiej km 41-67—31-00

od ujścia Puszczy Wielkiej do ujścia Dymaczki km 81-00-27-00

od ujścia Dymaczki do ujścia Hecznarówki km 27 00—18-00

od ujścia Hecznarówki do ujścia Roczynki km 18-0—8-7

od ujścia Roczynki do ujścia do Wisły km 8-7—0-00

291-6

6-689

5-0

18-0

0-35

0-45

406-0

4-889

8-6

220

0-37

0-56

1036-8

1120-4

1145-6

1362-9

1388-4

3-221

2-713

2-903

2-770

2-226

1-613

13-0

13-6

15-0

15-0

18-0

18-0

3. Skawa.

27-0

28-0

29-0

29-0

32-0

33-0

0-45

0-47

0-48

0-48

0-54

0-58

0-68

0-71

0-72

0-72

0-81

0-87

Proponowane zwężenie normalnego koryta

od Suchy do ujścia Stryszawki km 46-0—42-61

od ujścia Stryszawki do jazu w Jaroszowicach km 42-51—24 916

od jazu w Jaroszowicach do jazu w Groboszycach km 24-915-307

od jazu w Groboszycach do ujścia do Wisły km 9 07-0-00

468-6

4-405

4-98

21-0

0-29

0-44

130

50-0

798-1

9791

1151

3-09

2-38

1-546

4. Raba.

6-23

7-40

8-60

23-0

250

29-0

0-33

0-38

0-47

0-50

0-57

0-70

215

259

300

68-0

740

85-0

17-0 m

od km 24-915 —170—19-0 m od km 1-70—9-47 —21-0 m

25-0 m

od granicy Kasinki małej do ujścia Trzebońki km 89 00—76-09

od ujścia Trzebońki do ujścia Trzemeszny km 76 09—64-960

od ujścia Trzemeszny do ujścia Krzyworzeki km 64-96-58 00

od ujścia Krzyworzeki do ujścia Stradomki . km 53-00—40-120

od ujścia Stradomki do ujścia potoku Babice km 40-120-21080

612

688

816-4

982-7

1353-2

1485-0

1527

4-086

3-388

2-661

1-762

0-818

0-536

6-40

7-20

7-95

8-70

10‘70

1200

12-24

20-0

220

24-0

26-0

29-0

32-0

0-333

0-367

0-40

0-433

0-50

0-50

170-0

60-0

0-551

186-0

670

0-60

0-65

0-75

0-533 !    0-80

218-0

2600

3560

4000

400-0

74

84-5

940

74-0

Przejściowo km 35*5—21*08

Przestrzeń

Zlewnia w km²

Spad zwierciadła wody

Woda normalna

Objętość w³/sek.

projektować y przekrój

normalna szerokość w zwierciadle wody normalnej w m

średnia głębokość w m

największa głębokość w m

Objętość m³/sek.

Szerokość trasy w m

Uwagi

5. Dunajec.

od Nowego Targu do ujścia Białki km 199-0-183-0

od ujścia Białki do mostu w Niedzicy km 183-0-173-0

od mostu w Niedzicy do Tylmanowej km 173 0—140-Ö

od Tylmanowej do ujścia Popradu . km 140 0-П1-4

od ujścia Popradu do ujścia

Kamienicy nawojowskiej km 111-4-106-3

od ujścia Kamienicy naw. do ujścia Łososiny km 106-3—71-0

od ujścia Łososiny do ujścia Białej km 71-0-300

od ujścia Białej do Niedomic km 30 Ó—22-0

od Niedomic do Niecieczy km 22-0—14 0

od Niecieczy do Siedliszowic km 14-0—6-00

od Siedliszowic do ujścia do Wisły km 6 0—0-00

814-6

1121-9

1622

2197

4312

4893

5689

6746

6772

6808

6820

3-50

3-81

2-94

3-33

2-36

1-557

0-973

0-700

0-493

0-342

0-242

14-0

19-0

21-5

24-0

36-0

39-5

44-0

50-0

50-0

50-0

50-0

35-0

37-0

39-0

41-0

48-0

50-0

54-0

57-0 !

59-0

60-0

62-0

0-40

0-60

149-83

55-0

Połączenie obydwóch Dunajców

0-45

0-68

197-84

60-0

0-50

0-75

276-73

65-0

0-50

0-75

339-36

70-0

0-60

0-90

497-64

92-0

0-68

077

0-85

0-90

0-96

0-05

Uwaga: W km 109-426 koniec grupy A.

W km 39Ю00 koniec grupy B.

6. Poprad (dopływ Dunajca).

od Muszyny do ujścia Wierchomli km 58-7—28-890

od ujścia Wierchomli do ujścia Roztoki

km 28 890—14-260

od ujścia Roztoki do ujścia do Dunajca km 14 260-0000

1847-2

2005-5

2082-8

112

1-155

1-275

1-35

1-44

1-575

540-0

1020

592

671

672

674

675

120-0

137-0

142-0

144-0

148-0

2-22

3-47

3-47

9-0

10-7

12-0

7. Wisłoka.

26-0    0-39

26-0    0-40

26-0

0-42

0-585

1020

41-0

0-60

4-63

126-0

145-0

50-0

56-0

Proponowane zwężenie normalnego koryta

od Żmigrodu do Jasła km 128-0—106-0

od Jasła do ujścia Jasiołki km 106-Ó—1088

od ujścia Jasiołki do ujścia potoku Pilzneńskiego km 103-8—68-3

od ujścia potoku Pilzneńskiego do ujścia Wielopolki km 68-3—44-5

od ujścia Wielopolki do ujścia do Wisły km 44-5—0-000

587-4

2-95

4-8

18-0

0-30

0-45

1567-0

2491-1

2995-0

4090-3

1-406

0-867

0-572

0-512

7-5

11-2

12-5

15-0

26-0

320

34-0

36 0

Uwaga: W km 1060 koniec grupy A.

W km 21 8 koniec grupy B.

0-43

0-54

0-60

0-60

0-645

132-18

45-0

22-0

0-81

0-90

0-90

245-78

253-2

318-45

53-0

610

69-5

km 103-8—92-7 26Ю m

km 92-7—800 30-0 m

km 30 0—68-3 32⁻0 m

km 58*3—44-5 34-0 m

360

Przestrzeń

Zlewnia w km²

Spad zwierciadła wody

Woda normalna

Objętość m^lsek.

projektowany przekrój

normalna szerokość w zwierciadle wody normalnej w m

średnia głębokość w m

największa głębokość w m

Objętość m³/sek.

Szerokość trasy w m

Uwagi

8. Wisłok (dopływ Sanu).

Proponowane zwężenie normalnego koryta

od Łęk do ujścia Brzozówki km 116-0-9882

od ujścia Brzozówki do ujścia Strugu

km 98-82-64-85

od ujścia Strugu do mostu w Dąbrówkach km 64'85— 36-805

od mostu w Dąbrówkach do ujścia Mleczki

km 36-805-13-750

od ujścia Mleczki do ujścia do Sanu km 13-750—0-000

1028-4

1756-4

2532-4

284-0

3546-4

0-86

6-0

24-0

0-40

0-60

120-5

52-0

0-722

0-5082

0-4412

0-393

10-0

14-0

15-3

18-0

9. San.

32-0

0-50

0-75

1560

62-0

29-0

35-0

0-62

0-93

175-0

78-0

32-0

36-0

0-65

0-975

180-0

850

37-0

0-70

1-05

202-0

1030

od Liska do Zasławia km 304-6-285-5

1631-6

1-6

15-25

35-0

0-50

0-75

254

52

od Zasławia do ujścia Osławy km 285-5-280-1

2230

1-46

19-75

38-0

0-55

0-83

321-0

64-0

od ujścia Osławy do ujścia Sanoczka km 280-1—275-4

2254-8

1-391

19-75

38-0

0-56

0-84

325-0

65-0

od ujścia Sanoczka do ujścia Harty km 275-4-232-0

od ujścia Harty do ujścia Stupnicy km 232-0-205-5

od ujścia Stupnicy do ujścia Hołubli km 205-5—177-5

od ujścia Hołubli do ujścia Wiaru km 177-5-159-7

2960-7

3232-9

3605-8

3707-2

1-080

21-65

42-0

0-60

0-90

376-5

70-0

0-744

2315

45-0

0-65

0-97

402-1

730

0-581

0-487

24-60

27-20

48-0

0-70

1-05

427-1

780

52-0

0-76

1-14

435-0

82-0

od ujścia Wiaru do ujścia Wiszni km 159-7—136-7

od ujścia Wiszni do ujścia Szkła km 136-7-123-4

4706-3

6138-3

0-410

0-336

31-0

37-0

56-0

62-0

0-83

1-25

480-0

88-0

1-06

1-59

od ujścia Szkła do ujścia Lubaczówki km 123-4—105*0

7168-8

0-296

41-0

64-0

1-15

1-73

od ujścia Lubaczówki do ujścia Wisłoku km 105 0-91-0

od ujścia Wisłoku do ujścia Tanwi km 91-0-45-6

od ujścia Tanwi do ujścia do Wisły km 45'6—0000

8523-7

13167-7

16869-8

0-249

0-270

0-270

46-0

60-0

66-0

70-0

1-20

1-80

80-0

81-0

U w a g a : W km 280-1 koniec grupy A.

w km 143-4 koniec grupy B.

10. Wiar (dopływ Sanu).

od Niźankowiec do ujścia WyrWy km 22-18—i6"6

274-6

1-730

1-37

9-0

1-35

1-44

0-25

2-02

2-17

0-38

33-0

24-56

798-4

0-795

3-80

120

0-35

048

87-2

25-18

od granicy państwa do ujścia do Sanu km 12-0-0-00

Zlewnia w km²

Spad zwierciadła wody

normalna

Objętość m³/sek.

projektowany przekrój

normalna szerokość w zwierciadle wody normalnej w m

średnia głębokość w m

największa głębokość w m

Objętość m³/sek.

Szerokość trasy w m

11. Tanew (dopływ Sanu).

238-0

0-7947

12-04

26-04

0-60

0-90

185-3

55-92

12. Dniestr.

od Rozwadowa do ujścia Stryja km 361-262—334-340

od ujścia Stryja do ujścia Świcy km 334-340-313-984

od ujścia Świcy do ujścia Łomnicy km 313-984-277-863

od ujścia Łomnicy do ujścia Bystrzycy km 277 863-262-689

od ujścia Bystrzycy do ujścia Złotej Lipy km 262-639—237-165

od ujścia Złotej Lipy do ujścia Koropca

km 237 165—210-710

od ujścia Koropca do ujścia Strypy km 210-700-146-605

od ujścia Strypy do ujścia Seretu km 146-605-84-930

5905-3

9909-1

0-2879

0-2879

12772-8 0-4976

16070-3 0-5028

19005-5 0-4464

20748-5 0 3780

22088-2 0-3543

24600-8 0-3543

30-0

36-0

1-20

1-80

500

60-0

1-30

1-95

72 0

65-0

1-30

1-95

99-0

77-0

1-40

2-10

116-0

124-5

131-0

145-5

90-0

96-0

97-0

99-0

1-45

1-50

1-55

1-60

2-175

2-25

2-325

2-40

od ujścia Seretu do ujścia Nieczławy km 84-930—38120

od ujścia Nieczławy do ujścia Zbrucza

km 38-120-0-000

28924-8 0-3169

30236-0 0-2882

156-0

107-0

1-65

2-475

160-0 108-0

1-70

2-55

13. stryj.

Proponowane zwężenie normalnego koryta

od Turki do ujścia Jasionki km 152-Ó—128-0

od ujścia Jasionki do Rybnika km 128-0—1000

od Rybnika do ujścia Oporu km 100-0—70-3

od ujścia Oporu do ujścia Stynawki km 70-3—60 8

od ujścia Stynawki do ujścia Kawczykąta km 60 8—21-6

od ujścia Kawczykąta do ujścia do Dniestru km 216—0 000

980-5

1-588

12-7

30-0

0-50

0-75

240-7

63-0

1149-3

1548-4

2461-8

2797-5

2919-5

2-233

2-879

2-737

2-041

0-842

14-9

20-1

30-1

31-9

33-2

14. Świca.

31-0

32-0

37-0

41-0

42-0

0-50

0-55

0-65

0-70

0-75

0-75

0-83

0-95

105

1-13

278-6

364-2

538-0

595-1

614-6

63-0

7 6-0

97-0

114-0

122-0

km 60"8—34"0 34"0 m

km 34-0—21-6 36 m

38-0

Proponowane zężenie normalnego koryta

od Wełdzirza do ujścia Mizunki km 66-0—57 5

od ujścia Mizunki do ujścia Łużanki km 57-5—43-8

326-9

717-4

8-6369

5-248

4-0

90

16-0

0-25

0-38

61-7

38-5

22-0

0-37

0-55

124-2

53-4

Inż. K. Ingarden.

od ujścia Łużanki do ujścia Sukielu km 43 8—24-8

od ujścia Sukielu do Sulatycz km 24-8—15⁻0

od Sulatycz do ujścia Świcy km 15-0—0-0

Zlewnia w⁷km²

Spad zwierciadła o    wody

normalna

Objętość w³/sek.

projektowany przekrój

i#

o o

•* i*

normalnej w m

średnia głębo-

73

a>*

•H

•S⁵

głębokość w m

Objętość m³/sek.

Szerokość trasy w m

Dalszy ciąg Świcy.

990-4

4-107

12-0

24-0

0-43

0-65

146-2

64-0

19-0

1380

1490

2-5395

1-853

17-0

17-0

28-0

0-53

0-80

1810

72-0

23-0

29-0

0-57

0-85

193-0

79-0

25-0

15. Sukiel (dopływ Swicy).

Proponowane zwężenie normalnego koryta

od Bolechowa do Wołoskiej Wsi km 26-5—20 0

od Wołoskiej Wsi do Zaderewacza km 20 0—10"0

od Zaderewacza do Sokołowa km 10⁻0—0’0

188-0

221-0

281-0

5-87

2-18

12-0

0-22

0-33

26-0

25-0

3-874

2-54

13-0

0-25

0-38

27-4

26-0

10-0

2-92

3-50

14-0

0-80

0-45

34-8

30-0

120

16. Łomnica.

od Osmołody do ujścia potoku Kamieniec km 91-650—86-900

od ujścia potoku Kamieniec do ujścia potoku Czuła km 86-9-76-5

415-5

10-00

6-8

190

0-33

0-49

495

9-34

8-07

20-0

0-34

0-52

od ujścia potoku Czuła do Niebyłowa km 76-5—54-92

573-4

8-39

9-12

21-0

0-36

0-54

od Niebyłowa do ujścia potoku Czerleń

km 64-920-54-100

od ujścia potoku Czerleń do ujścia potoku Wiśniówka km 54-1—42-77

od ujścia potoku Wiśniówki do ujścia Czeczwy km 42-77—36-42

od ujścia Czeczwy do ujścia potoku Bereźnica km 36-42—27-70

od ujścia potoku Bereźnicy do ujścia potoku Babin km 27-70-18-50

od ujścia potoku Babin do Temerowiec km 18-50—10-80

od Temerowiec do ujścia do Dniestru km 10-30- 0 00

665

7-42

10-3

22-0

0-38

0-57

687-3

720-1

1265-5

1445

1487

1522

6-68

10-6

22-0

0-38

0-57

4-56

2-89

2-37

1-87

1-33

11T6

23-0

0-41

0-61

17-7

29-0

0-52

0-77

18-93

31-0

0-54

0-82

19-33    32-0

19-8    34-0

17. Czeczwa (dopływ Łomnicy).

od Spasa do ujścia Duby km 27-70-13-20

356

5-47

5-32

18-0

0-57 i

0-85

0-60

0-32

0-90

0-47

535-5

3-98

6-96

20-0

0-36

0-54

Przestrzeń

Zlewnia w km²

Spad zwierciadła wody

Woda normalna

Objętość w³/sek.

projektowany przekrój

normalna szerokość w zwierciadle wody normalnej w m

średnia głębokość w m

największa głębokość w m

Objętość m³/sek.

Szerokość trasy w m

Uwagi

18. Duba (dopływ Łomnicy).

powyżej młynówki km 6-0—3-0

9-00

poniżej młynówki hm 3*0—0*0

164-4

5-85

116

10-00 0-18

0 27

19. Bystrzyca nadwórniańska i połączona.

Proponowane zwężenie normalnego koryta

od Eafajłowa do ujścia Chrepetowa km 85-3—79-3

276

11-136

3-7    150

0-23

0-84

59-9

36-0

od ujścia Chrepetowa do ujścia Biłkowczyka km 79 3—63-2

654-8

8-768

6-9    19-0

0-30

0-45

108-2

42-0

od ujścia Biłkowczyka do ujścia Łukawca km 63-2-47-3

od ujścia Łukawca do ujścia Horocholiny km 47-3—27-1

od ujścia Horocholiny do ujścia Worony km 27-1-17-1

od ujścia Worony do ujścia Bystrzycy sołotwińskiej km 17-1-147

od ujścia Bystrzycy sołotwińskiej do ujścia do Dniestru km 14-7—0-0

635-2

6-506

7-5

21-0

0-32    0-48

117-0

48-0

745-6

4-397

8-6

23-0

0-36

0-54

137-0

56-0    18-0

867-3

3-259

9-7

24-0

0-40

0-60

156 0

64-40    190

1562-8

2-139

14-7

29-0    0-50

0-75

157-2    710    23-0

i| 2506-7

1-546

24-5

35-0    0-65

0-98

307 0    94 0    32-0

20. Bystrzyca sołotwińska.

Proponowane zwężenie normalnego koryta

od Sołotwiny do Monasterczan km 46-6—38-6

od Monasterczan do Żurakowa km 38 6—34 0

od Żurakowa do Łyśca km 34*0—16"0

od Łyśca do Wołczyńca km 16-0—0-000

279-2

350-6

494-8

806-1

8-402

6-478

4-454

3-420

3-70

4-60

6-5

9-0

18-0

19-0

20-0

22-0

0-22

0-26

0-33

0-40

0-33

0-39

0-50

0-60

55-4

34-0

68-36

9401

149-8

46-00

51-0

630    20-0

Czasopismo Techniczne ЮН) Ne. 23

Tob XXII

/7»

/STRYJ

XX'ii!

Il

..J'I

SÇie

STRYJ ■*■

Mb»

XY

>$■

5 *Ы

ó~J=bĆ/<

- <х

YX

63S3

Л/3?

*.§о

К-Н.

SYTUACYA RZEKI STRYJA POD STRYJEM PRZED RE6ULACYĄ

ot)

T-

'V/

■ "ХХс .......

j'.vX'y.V X

Xl

бзв?

'/

856

-1:2880.

;V

X?.!

S*

i-i

X?

fi

.X'

oapv V ;

‘x o6rX ' v , .b.

.V

;VYT4-

?:j-vX7x7

их»

rr⁵

' "Y—X'

jfi

X,

x?a

- . sr

*¥*

■X

v~

11

4 \

\\

Y..

’.V

.'T.'::;:--..;.,

<-•

- d«/

XVх

IX-

s. K-

ДХ

Ы»?

\% ;

4г««

Tx\\

"РТхт

'•'-IX

Xy

»5

xT;x<i yttYxX?

ÿlRX-xx

)X

15

V-

X.,\

%,

;.XX

Try

■/

Is

■XX

X,

X,

'/

I *'•

x_

:.vAf

li

Ot

Api

:î-iv.

-A

Q5\

X-

X: - 'T -

-'t

X-

.....-

-- X owE?

r h ‘

XT?

^x

X,

*> A

* 'xTlL

XX

/ .•

' XX

;Û3.

’X

A-

L\

«

fri

*29«

Try

YTaV.'î

44k

лгдг

♦are

X, V

'тгг*

vY-A

Aî45

ÏERCZANY

A2 7»

WIERCZANY ' '

• - .-^7r—

xxJ-

Y>

_n

*vr

/X

i№

4243

42>i

•X

t:

X'XT

-■> *

Г*

Ssx

X- \

V'

:--'Г

, -f

STRYJ

,Ÿ

JS.

т-хт.

VLJi

RH

.„-'Х

■i

Î ■ /V

5<fto

5ir

PROJEKTOWANE i CZĘŚCIOWO WYKONANE RE6ULA0YE RZEKI STRYJA POD STRYJEM

STRYJ

.SSr-

P 3ß

oj

\ X‘

'Y'-pV

-r

,e

■V" ! -V

Ä.*

•ti.

“>r

I 2880

Ыл,

fr

*5V

?,

14

Л.

Т/

NJ

Objaśnienie

Koryto кек: dla normalnej nony.

/fa/y/0 /7^/ я/«? średnio-wysokich w od

*T

;.r/

"A

/.

■ ■ *д Z/hkh-’" §XXxXp*

•/ *y

A:

" s4

V •: l .

,ïr

,л

ч-

ХчХ

-r⁵’“

4*

xlX

лхХ

X;

■■

AJ

лГ

a .u

-j XT:

-ST

гг гт

■•Y

Y-JX

.. rxj

fï

.Va

J'

c;

Х;<

"'Х'. *ox

V. ł‘

SX

'«*

rją,

N '«J ⁴

X,

'ŚY

s.

Y.;.; ' T.':

T ХЧ* X

i.v

•«*.

ï&

,-'i

X.

X;. j.yX-v

г*.

ft:'?-,

AA

Xî^-.T-'X'

•-*

■'ve-.

•..X'“ "/>*

•я

i    ---ХиТГ.

- If

L.-4

vT

“°X

ê-lT;

Y? '

-1IY

411«

•X

T-Xi

....... TfeX:#.

- X

■nr---

é.j

(h<.

'**v

•V

fia

Vx

■-V

*1

/)5

^4-,

j-

•X«

[a —

ai

•Л--

XiXYYXY

ГХ X '. X—”__

/SX

. . à-JT

-X.

v>

sw.

Ta

«î

A4 A

V.;

JM

417»

(a

-4-----

' y;-a

T/vX

X'

'/Ш

XX-

-/x

ftvo;

Y/

----

rt

v.4l

-------o---------<J------L

Y г X*-\—

—TX

4^3

b"

x>

/c

Y-X

ta

■'

' ■»

xi:v:

4S>!

I#

*■ v\

+v< -

-V

А-Ц

-.Y

Y?

►1 Л-

Al

ЧА.

c:

il

fi

o*4

/;|-м

? A'

Tjtr-^ÎÈf'

.o]

- 4-...

■-a..

N .    . ■

X-- -X;- : ---

■Л' N

"T T"

V-

.4.

Xi *7

Wi

*T

WIERGZANY

4г»<

^ j d^2,6

‘•Л

!*£

T*

X.

ÏERCZANY

fi

<■

•N

WIERCZANY

— ‘Ä

' JX

'C'

*r

■V.*-

f.

x:r.x‘

N

*

.

t

.

;

f

r

У

%

\

\

i

••

\

V,

v”

X

.

*«

I

l

CzasopismoTechniczne 1910. N£24.

C.k.Krejowy Oddział hydrograficzny we Lwowie.

Tabl.AXIII

тт

;?p~~

«joo

-•^r-

Wj

e<*

\J.

’i*

4*/*^

1агпси/г;\

Ч...

WX/

'Sokal

S.

LÖabiOrt.'c**

tó£

\лЬ

L/

Sohl'/* ^

А Î⁴

ri

ç>\

(V,

MAPA POGLĄDOWĄ

RZEK W 6ALICYI

4^,

i.

Sycź^n

щщ

" e*i ,г ™-

\i

fcü

wÿi

....

Mr¹ T

dbus<

•£

Pisk

Cieszanów

^\flawa г ust

vj

sÿ

Podziałka H350.00Û.

Y...

J)

vW

CL

10

10

Ruda

Brody

S -1

30

40

60

80 Km.

aoo

d.

KamionkawśrruTnB

soo-

("

Lr

•CfiriSÄ:?

Km

4.....

.Delxovn

W УЬш

4:

?M»nesł«rz

ii&i

2»~Aj

4°o

>

c'

.Żotkiew

L.

N.

’•...a

drf//r

L,/ab«io

\jttZbbr0Mf

•:

V~

!"V

srF

&/Ü

Â»*

Hzj/zufcf/

@laócut

--^JPrzewtirsk¹

pi/a

“чаШатиг

lopczyt

Jart

lai

?v^

\.J

V-J Ó ₇»o

—V_____

Pilzn»,,,

r_>T

iii

•••

<Л

4...

rrr^S

-1.......

frzeskp.

..Г

,aj]*

IO*'

i Fi

L XT

StrzyżówLf

Г/ fil

fcfy

№ " Mościska

*.

fbł!*~ '

&LW0W

Złoczów

NSWC

/7

s>

X.

пт-i

ïsilorfSr

!îh;

4.“

Wyślenicajjy^i “

LZtbj

ЕЧ

N..

кода'<Ч

rzozów

liżankowice

vs

Qvm-Z

WZ/k,

*y

i/

^ncwa

JW

4**‘y

4.V

Âï.'-.

4-

L.—•:

,_.У

'/■Ю-Шсг

\Ж⁴ ^

îabôwka

%.

Sant

,i

• w£

’■I 1 \t Л* 'Ц P

/./?: \0v\ \

|В6Ш-^. Д"'-]

)vm\

zemyilany %

Zborów! V\

Zbaraż

'~5i

;.r

•а.

V\

l\

t.

Tarnopol

[SkafeiN^,

v..—]

•7

У-

~*N

«4-1

■гкй«

44,

Лд

°vA4>^

i U¹«.

/ Lisko

/-■

,,/ÿi

iczc

N..

aîeàce

Si

îohatyn

iBrzeza

V’i

ÿemhowla..

•4

/N /Liw*!!

Ч.

^Drohobycz a.

)Ü

"v

Üs*'~

v\

%5<>b

У -у

z    Г* w n Ó

od ha

л-.

l4»\

Porc

Ju-4qj

l®Musxvna

Ujście

4..

Hołi

!*sSy~'

itr

i: '

&/

ijjooo

ttTs^r '

ai\jt TO«S

‘•C

BÎÎ-

v-₇(

f/

-\v

r\L?_

If

s-bf^î

WJ

KatiiLij

JK

SL \ 4    i

V_Lp4 / Ц 1 ) (

-^vt /    4 I i ; Büczacz

;Y) >>/ ?

IbkLA:} ï \

I.

A..J

Czortków

Citów

Гч

c«

г

i\

*4

T'

Tu№i> ;

<1

~2ТэГ

туГД~

°oli5..J*

Ł)#>

ML

ДД* *j^Wołbzy n tec

д Sfanisranp# n: ■jT ■ ¹ <■«» )л

.Tłumacr

•••

18

y,

.1»

k, 4

*rT

r->

V-

>\Ч A

z funduszu bud. na podstawę noivett z У. >'W?Dzo/<rtJrM. do ustany z 18. // miDz uMA/n /031 państw 60%

.....адpodst.ust.zШШЬаикНг.ЮЗ.moreliz8V11908.Oz.ukr.dr.9i(GrupaA) ] braj Ш

" ”    ”    ••■••• •• ” - ...... •• (Grupa 8) z udziałem państwa i konkurenoje 100 %

i funduszu państwowego »odnspo.dozacj/zirrczajnej/nadzjycząjnęj.zudziałem państwa WO% znadzn dotacji państw, funduszu wcdnepo dta Prutu poniżej Kołomyi z ucfz/atem pa/istwaSZd%, hraju 125%

Regulacye rzek pod zarządem państwa-.

z funduszu bud na podstawie ustawy d/a Sofy z 29 /У1899 Ozu kr. f/r. 67. j

- -    •<    ••    •• Łomnicy z 29 /7 /899. Oz u kr dr 68. > z udziałem.

’•    ••    •• *>    «    ..    ... Dnies/ruz/V1893.Oz ukrf/nbb. (

między Rozwadowem a Żurawnem. J

z funduszu utworzyć się mającego dia Prutu powyżej Kołomyi i dia Czeremoszu

[państwa :

VH«/»

s&

" / ГЧ jû

Sołorwitb

•~y

..)

fund wodny kO% -> mehor. 20-ó

'"чу

4L

^Horodónka ^

V.

Owałw

-/•a

ЛЧ

Чч

kraju :

*^ 7) V

Л.

.1

"T-.

W^Peczeiiizjn Д

^p*wł*

om\

tio

mo

«0

■••■O

K>47⁴

-------

z funduszu budowy na podstawie nowe/i z 9 Z/907. Dz. u kr Kr. 54. do ustawy z 18. i Z1901 Oz u Ar. tir 103.

Repu/acye rzek pod zarządem kraju:

4S

żr

С**?тв„

/ udziałem państwa 60%/ Araju 90%

--.г."    ;    z    funduszu    bud    na    podstawie    ustawy    d/a    B/afy z 1/Z. 1892. Dz u kr. itr 72.

"    ”    ”    ’•    »    ••    >.    Bugu z 9. f/i 1896. Oz.u krttr.69.

-    -■>    »»    »•    •»    -    •    • Dniestru z к t/f. 1900. Dz u kr Nr. 12 moi.

w górnym A/egu odKornatow/c do Rozwadowa J

z udziałem

państwa :

fund, wodny 00% ” me/ior. 20% kraju:..... 90%

'•••'w'

i.

Cna

Kossói

tv

•J

»•»

V-Jr

CZERNIOWCt.

hn

k^v

э Wo rechte

doredeye i zabudowania potoków:

2 runduszu bufony w podstawie nowe/i z 9. V. 1902. Oz. uAr ttr. ód do ustawy z 18. IZ. 190/. Oz.u. Ar. tir. 103. z udziałempańs/wa 60% i Arą/ u 40%. 71 dorzeczu Soły. zabudowanie potoAdw i AoreAcye, oraz budowa zapór d/a zó/orn/Adw. '

Skawy: uzupe/nieofe zabudowań potoków, AoreAcye, oraz budowa zapór d/a zbiom/Aów.

Baby: zabudowanie po/oAów / AoreAcye.

Dunajca: zabudowanie potoków /AoreAcye, oraz budowa zapór d/a zbiom/Aów.

"    Popradu: zabudowanie potoAdtv i AoreAcye.

•*    >• Siaty: uzupełnienie zabudowań potoków.

»•    Wisłoku: zabudowan/epotoków :/ty/ak i Kostna, ora/ AoreAqyapotok//: /uba/ówAa.

" Sfnu: zabjfo»wepotoków: Olszanka iKrzeezkówAa, oraz AoreAqya Ostawy, Sbupnicy i Sanoczt a

Лаги, zabudowanie i AoreAcye Wyrwy z dopływami.

w dorzeczu Dniestru: zabudowanie i Aorekcya potoków: Jabłonka, Lenina, Msza nieć, Bystrzyca / Czerchawa. Strwiąża : zabudowanie potoku Łodynki i debr pod Chyro wem.

Stryja : zabudowanie potoków: Boryńka i Brzyczka, oraz budowa zapór dia zb/ornihów.

Oporu : zabudowanie potoków i AoreAcye, oraz budowa zapór dia zbiorników.

Swicy : zabudowanie i Aorekcya potoku Witwicy (ŁużanAa).

' Łomnicy : zabudowanie potoków.

Bystrzy cy : zabudowanie potoków i korekcja górnego biegu Bystrzycy sofotwińsk/ęi od Sotoimny do Porohów. Pebtwi : budowle w górnym biegu Pe/twi i jej dopływów w obrębie miasta Lwowa.

• iŹafertr

A)

,v

4 ¹

ЧЦ.

V\

Ib

Hrynitwa^

Nu*--

Ч A>

Ç;

ï^îfJwtowicïô

•Siedziba c. k Kierownictw budowy reęuiacy.

Siedziba ekspozytur c. k. Kierowa ■ciw budowy reguiacyi.

__J

> ;

\

t-

: lr-

/

:

f

V._'

-

-f ■

f

J

X i

■ -Г:- -■

V"'

■4

:

/

(

- : :?-•

.

i

!

'

.

_ :*v ->.f ^

-

.'■■■4

*r :

S

•.

4

•4

,V , 4*'"'' “

■

4

-

\

ü

!

*

V 4

4

Чч

'л

.

v

n

i

*

/* ■

-■ >•

• - •

Vv.

é

t

:л

. .**:.

*

;

.

'

V.

■

!

h

i

i

>

V

•4

...

;.'-nrr *<Йь

1*-------

*1

* m

4

л

Czasopismo Techniczne 1910 Nr. 24

ТУРУ budowli Wodnych

1^3 y>irpyj{J Gpupa A,

w łukacb wklęsłych

? Q-6 i

Tamy równoległe kamienne

w tukach wypukł.

Ob

25

kkm*=3s-:F

Tr

01

Norm, и/.    ~~v~

.À.

0 3 Norm, w.

w proytych

< о б >; !*—1;0 si

rfv’.

0-9 vAV4

щря

ЩфжЩЩзМ-

03 .Л

Ćpaski kamienne

po pogłębieniu w tukach wklęsłych

4- tukach wklęsłych

У li

'Йк

......w....

* 0'6 J!

w tukach wypukłych 10

•S.

jt—

i Norm.»'.

; Norm, w.

Ob

Norm. ^......

-V⁰

4'

4‘

f:

0-9 Л%

Poprzeczki

karo. pa watkach po pogłębieniu kn*6S

faszynowa

na yzutrowiyku

Ч-" 1 'O '■ ~i

k~ • 1-5......•>;

■ 'it.

,..i.

05

Norm. yy^_,

Norm, u/.

0-5

S=^t~==^

U 12 --H jcO S kO'6 *

0-5

ЩШШШ

Hf

09

»шт

ra)

“V

"T

o-la

•fW

«ÿP^p

<.....

40

...ÿ

Zamknięcie fayzyn- starych koryt

k-.....1-5.....

kamienne

tDpayki skrzydłowe

o długości rtedfug potrzeby

faszynowe

fk

% :<o-6 *

wic--1*0*'**|

/.

0-9

■ W.

чЩ

Tamy równoległe, faszynowe z narzutami

^ łubach wklęsłych

P*

yi

-i

B-

«P.....°

fei

Ém

i.....S

1П

Norm, w.

01

1°

N.

/Л

vT

w łukacb Wypukłych

<•■ 1⁻o -ж— V5

У. к/

ту

W prostych

к 1-5 -jM-O -4 K0-6Ś

: : : : :

Ш1

3JS

Poprzeczka faszynowa

<— 1’5......?>l

na wałkach na szutrowiskach

jf—I-O—ÿ    к о-в >;

s*

V/7

/i

■n'y

wmmmm

Mm

Ы*.4Ж

mm

Norm. h. 3 J    "‘ШТ ZstZ^Ói.

*■>- « ЩёШ

!?W>

<г

-* ■rrvł$yVvp.

v.._

Norm, w. о-З

у,. 10

!

Opacki fa$zyr)0!Ve z narzutami karo.

W tukach wklejtych

w tukach wypuktycb

Щ,

T0-6|

-X

„4-..

Norm. tv.

05

Norm, ty. —*■■

•a

Y/,

/ш.

& v:°

"To

&]

. '■ /,z f-r - *

i >«.

'W;-

zr

<wn>.

k—

Tama fa szyn owa pros top. z y to w a inkrustowana^ ТО "X-.........20 -.....X-V0

■У.

i: ■

>3

T-

Tab 3332

Poprzeczka kam. na watkach lub tarns prostop.

Ś~1⁻0—Ś

Norm, w.

0-5

--.-OS.

-X

OS

w tukach wklęsłych

Ha Dunajcu Gnupa B.

Tamy PÓwooleęte fanzyryowe z narzutami

w tukach wypukłych

- 2-0 ........* то ■■•>;

Y/p

W/A

.у.

Norm, w.

0-5

Norm, w. 'pij'

Wcft

&SJT:---i⁻

T 2

S!feł^ i

Щ0Щгф^-

TO

ZpZZTZSIFz.

/.

ЩЩ¹-

'na

Obudowa przekopu w у u trze

*.....1'S .....». w tukach wklęsłych i prostej

w tu к act) wy pu kfuch

'®да

.4,

À,

"'ÏÏfcTÆ]

~ЩН

ileląw

га

г##

Norm, w.

0-5

Norm

i—s?.:-

O'Z

■§1

Т-2

" Г "1-6

<у.

л>

\>Ç.

Щур Щщ?<рщТууху,

/рщ

Przekop w terenie wyżjz.

os

320

i-o

W‘

w tukach wklęsłych i prostej

11-0

w tukach wypukłych

-r\

i-o

100

‘ "w

\ к.....1*5 .....•*•• VO

Öb udowa przekopu w terenie wyżpzyro

**/

Norm. w.

0-5

Nom. tv.    ö'zPÖ

•f⁻

Ha rzut na у ta pych tamach

\c-- "VO ‘"У'

'/A

ШШ

ki

“vo

KÛ

■*é&X

w*?

■y

Tamy poprzecz. fa^zyi). w szutrze

nkz

Przekop w szutrze

2-5

Y////.

У/

WMMt

<y

lamy poprzecz. fayyo lub zamknięcia w wodzie m*

—■ 2¹ S.........-•*

120

Ж;

w*, 'wmmmê

//

тл™

vr//foA у... .у ..

i*"

p^io-o

<y

шШШт

s-

•i.

Zamknięcia fa$z. w wodzie

»•■ТО --ф........2'0

mm,

Г/Г Î-0

~vrz

fi]

/.

ki-

1 : 100

i.....vJ. , ¹| , 1 , ’

Vя4

5m

i—J_л___I

•V

ifcz-

ЩЩЩ&

FOT OLU OGRflnfi,, TECA 'LWÓW ZIMOROMCZfi 14.

\

.

i

г

"у

'•'Г

?

Л

t

;

i

Ч

,

i

у

V

j

;

У

(

;

i

i

I

i.

;

;

.

Ï

V

Czasopismo Techniczne 1910 Nr

Wzpo^t

zwyczajnej i nadzwyczajnej dotaoyi wodnej

dla papjtwowycl) i ^ubWer)cyoi)oWaoyc^

pzekw Galicyi

tyiliopy

KOPOt)

Ód poku 18 G8 do 1910 vvtaczoie

.5.

6,

9.

3-

_3

Lr:

2,

?:

i.

г-'.

jL

CZ-

rsäüä

7Z

-g

rac

2.

7N:

O*

2. 3 4-

12 3 4-

1 2 3 4-

12 3^

1868

1870

187S

7880

188S

1890

S6U

1900

SO 6I

0/6/

Tob XXVU

Wzpo^ nadzwyczajnej dotaeyi wodo^j

dla paQ^twoWyel? ppze^tpzepi

pzeK-, Wijrïy, Duoajea, j>ai)u, Wisłoki i Dfjie^tpa w Galicyi

l^OPOI}

Öd poku 1875 do 1910wd'a,ezi)ie

1,500,000

T--

1,400,000

1,300,000

1,2.00,000

1,100.000

CT

1,000,000

w.

Ni

900,000

tn

xi

Ж1

800,000

■*4

700,000

600,000

500,000

Jr

400,000

JFÿfà

300,000

-f

Ö?—T-£

200,000

Mesfr

100.000

—ł.

L-

Шя&ее

ę_

2Г

12 3 4-

^5Щ

-T

6 7 8 9.

12 3 4

787S

7880

S881

7890

18SS

1300

/SOS

0161

töl?

FQT0UT06MF/A., TĘCZA" Ш<

;

ł

;

H

*

{<

y,

Biblio-teka Głowna PK

x.

IV-300198

f-

P«l itechnika KrakoHsIa B i ЬI i о t e к a GI о и л a

-, ; '

mi if j

üh

ti

ё№

.........'«.«u

W,

-f

nr

шяг

ж:

WtftKł

S)ra§j

t;:

Biblioteka Główna Politechniki Krakowskiej

IV-300198

ШйЙИ

'/.i.;

иле

-•r

iw*

r;;;:

СЛГ

ши

•i

lillii

ЩШШ0-

Sil

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

щршшт

wm

100000113534

%SQ

С&Я

HS