u

nuto' śt: - *    mm

L;.ifjJPlpl,    •>' !mH|

PII

«ÿj

ûù4

i

*/ A

«T

u' ' ■

lii

ä

s¥

H?»

Li,tM$s3Pi

$ś

ÎÎUÎ

il!

!$

#1

£$

*?«<!

Ł’

!ïl

J. ,'•

O-v

.

fflf

eü

;!

©

IS

MÜS

*

ij

j-sj

il

'

Tfi.'.A

; r*#/

.

%î3

Ü

lÜ

Ny

/

f- J

! ■•

IH

f|9

4i® *V *58

v -

«S

»

%\

gass

m

i ;'

s

p Jl

w»

mmi

S¹: \ït

'■Æ

S

;

i : i iiiitei

■■■

wBBam

mm

i!

li

$

m

ifîlS

&î

i

i

&

‘X

v

;;

O

;ï

{i'

SHK

;o

pi

i

1

!'?Xv

m

.

■HH

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000202726

t

-

\

ß

•*

«

i

■

v

m

■ ' r

♦

?

■ • *

ÉË$\ Ł isà

if: ■

> 1

iü

.

S,

v *'•,'

■

V

%

»

!

*

.* *

•’ -f

V

#

" . ^

&

BIBLJOTEKA POLITECHNICZNA

TOM XXXVII.

BUDOWNICTWO WODNE CZĘŚĆ IV.

DR. INZ. MAKSYMILJAN MATAKIEWICZ

PROFESOR BUDOWNICTWA WODNEGO W POLITECHNICE LWOWSKIEJ

BUDOWA JAZÓW

Z ATLASEM (20 TABLIC) I 171 RYSUNKAMI W TEKŚCIE

PODRĘCZNIK DO UŻYTKU INŻYNIERÓW I SŁUCHACZÓW SZKÓŁ POLITECHNICZNYCH.

di

WE LWOWIE 1920 ROKU.

NAKŁADEM ZAKŁADU NARODOWEGO IMIENIA OSSOLIŃSKICH.

'r*

WYDANO PRZY POMOCY SUBWENCJI Z KRAJOWEGO URZĘDU ODBUDOWY.

•iA

A-

vP

Z DRUKARNI ZAKŁADU NARODOWEGO IMIENIA OSSOLIŃSKICH WE LWOWIE.

PRZEDMOWA.

Pracę nad tym podręcznikiem rozpocząłem jeszcze w roku 1911., jednak inne czynności, jak opracowanie i wydanie wspólnie z dwoma innymi autorami podręcznika „Zasady budowy wodociągów“¹), a dalej długotrwała służba wojenna opóźniły znacznie jego dokończenie i wydanie. Dopiero z końcem 1916. roku mogłem rozpocząć dalszą pracę i podręcznik ten w r. 1919. ukończyłem.

„Budowa jazów“ stanowi czwartą część podręcznika obejmującego budownictwo wodne, którego opracowanie zainaugurował zasłużony na tern polu badacz śp. profesor Józef Rychter, przez wydanie części I. i IL, a mianowicie „Pomiary wodne, rowy i kanały“, (Lwów 1894), oraz „Fundamenty“ (Lwów 1910)-). Opracowanie dalszych części jest konieczne i pilne, gdyż polscy słuchacze Szkół politechnicznych powinni mieć możność czerpania zasad nauki technicznej z polskich książek. W miarę czasu i środków będę tę pracę posuwał naprzód; obecnie rozpocząłem opracowanie „Regulacji rzek“.

Przedmiot budowy jazów, nader ważny dla inżynierów pracujących na polu budownictwa wodnego, obejmuje liczne konstrukcje, nad których rozwojem pracowano od dawna, jednak nadzwyczaj żywą działalność w tym kierunku rozwinięto w czasach ostatnich. Stąd też część konstrukcyjna podręcznika, która musiała objąć tak dawniejsze jak i nowsze typy jazów, stanowiła największą część pracy i na nią też w opracowaniu położono największy nacisk.

W pracach rysunkowych złączonych z opracowaniem atlasu, oraz rysunków tekstu, pomagali mi rzetelnie moi asystenci inżynierowie: śp. Jan Cyfrowicz a), Teofil Ryżewski i Jakób Radziewanowski, którym na tern miejscu wyrażam szczere podziękowanie.

Wszystkim kolegom, którzy użyczyli mi planów budowli wykonanych w kraju i ich opisów, a przedewszystkiem inżynierom Różańskiemu, Nawrockiemu, Miildnerowi, Maćkowskiemu, Kórnickiemu i Posackiemu składam serdeczne podziękowanie.

Wyrazy wdzięczności należą się także tajnemu radcy budownictwa i rządu Wege-nerowi, naczelnikowi inspekcji wodnej we Wrocławiu, oraz radcy Rubinowi, b. naczelnikowi technicznemu Komisji kanalizacji Wełtawy i Łaby w Czechach, którzy obdarzyli katedrę

’•) Poleo-ł

budownictwa wodnego kompletami planów wykonawczych kanalizacji Odry pod Wrocławiem, oraz Wełtawy i Łaby w Czechach.

Krajowemu Urzędowi Odbudowy za udzielenie subwencji na koszta wydawnictwa składam głębokie podziękowanie.

Nie mogę nie wspomnieć o tern, że wydanie tej książki w obecnych nadzwyczaj trudnych warunkach umożliwione zostało jedynie dzięki objęciu nakładu i wykonania przez Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Za szybkie i piękne wydanie składam Dyrekcji administracyjnej i Zarządowi drukarni tego Zakładu wyrazy podziękowania.

Wyrazy uznania należą się wreszcie zakładom „Unja“ i Brzezińskiego za wyko

nanie kliszy.

We Lwowie, w maju 1919.

Autor.

BUDOWA JAZÓW.

CZĘŚĆ I.

1. Uwagi ogólne i podział jazów.

Jaz (Stauwerk, Wehr, barrage) jest to przegroda wstawiona w łożysko wody płynącej. Stanowiąc przeszkodę przepływu, spiętrza wodę, skutkiem czego wytwarza się powyżej jazu głębszy zbiornik wody, ułatwiający odprowadzenie jej z rzeki zapomocą kanałów, rowów, łub rur. Nadto skutkiem spiętrzenia możemy wodę wprowadzić do kanałów w wyższym poziomie, a przez to wytworzyć, względnie zwiększyć możność wykonania przez wodę pracy mechanicznej, lub też ułatwić rozprowadzenie jej po terenie. Dalszem wreszcie zjawiskiem, jakie wykonanie jazu na rzece lub potoku wywołuje, jest zmniejszenie wahań stanów wody na jazie i w przestrzeni powyżej jazu położonej — zmniejszenie to będzie tern wydatniejsze im jaz ma większą długość. Długością jazu nazywamy jego wymiar między obydwoma brzegami, czyli między obydwoma przyczółkami, którymi każdy jaz jest zazwyczaj obustronnie ograniczony.

Zależnie od celu, do jakiego woda odprowadzona kanałem będzie użyta, rozróżniamy:

a)    jazy spiętrzające wodę w celu wyzyskania sił wodnych ;

b)    w celach meljoracyjnych, a więc do nawodniania gruntów;

c)    w celach żeglugi, a więc przy tz. kanalizacji rzek, tudzież spławie drzewa;

d)    w celach zaopatrzenia we wodę miast, miejscowości, zakładów przemysłowych, oraz kanałów żeglugi. Ten rodzaj jazów wykonywany był, choć nieraz w sposób tylko prymitywny, od niepamiętnych czasów, gdyż ludzie ęelem ułatwienia czerpania wody, lub pojenia, spiętrzali ją zapomocą przegród z kamienia lub drzewa.

Zbliżone pod względem przeznaczenia do jazów są tz. groble, zwane także przegrodami, lub zaporami dolin (Talsperre, barrage de réservoir) — różnią się one tern od jazów, że woda przez ich koronę się nie przelewa, a celem ich jest wytworzenie znaczniejszego zbiornika wody, a zatem gromadzenie wody.

Takie gromadzenie wody występuje także

i przy jazach, jednak ma ono tu znaczenie drugo- .---------- zw-tpię/rame t/mw spiętrza,a/

(prz.ec/

Rys. 1.

rzędne i nie stanowi ich głównego celu. Jak widać z rys. 1. przez spiętrzenie wody jazem o wysokość h powstaje tu także między zwierciadłem wody spiętrzonem a niespiętrzonem nagromadzenie wody, jednak zazwyczaj przestrzeń ta nie jest tak wielka, aby można było liczyć na zwiększenie odpływu skutkiem wyzyskania nagromadzonej ilości wody.

Określone powyżej cele jazów wyjaśnimy tu pokrótce, a mianowicie tylko o tyle, o ile dalsze zrozumienie przedmiotu tego wymaga, przyczem ograniczymy się tylko do omówienia wyzyskania sił wodnych i kanalizacji rzek.

o) Wyzyskanie sił wodnych. Jeżeli w miejscu A (rys. 2) wykonamy

lub potoku jaz spiętrzający wodę o h, a następnie wykonamy kanał AB odprowadzający z rzeki stale Qm‘/sek, natenczas, jeżeli spadek rzeki na przestrzeni A — C jest znaczny, a spadek kanału jest mały, woda w kanale może w punkcie B osiągnąć znacznie wyższy poziom, jak

w odpowiednim punkcie C rzeki, skutkiem czego różnicę poziomów, po potrąceniu potrzebnego spadu dla partji kanału B—C, możemy wyzyskać jako tz. spad użyteczny w zakładzie o sile wodnej Z, w którym znajduje się motor wodny, zatem turbina, lub koło wodne. Powiadamy, że cały uzyskany spad użyteczny H zużywamy w tym zakładzie, gdyż woda wchodzi do komory motoru w poziomie wysokim, wychodzi zaś z niej w poziomie o H niższym, poczem przez kanał odpływowy dostaje się z powrotom do rzeki przy C.

na rzece

Jak wielki spad użyteczny można uzyskać? Jeżeli spiętrzenie na jazie wynosi h, spadek jednostkowy rzeki między A—C wynosił at „    „    kanału „ A—B—C „

A—C

długość rzeki „ kanału

Rys. 2.

„ A-B-C

„    Z.₂, to spad użyteczny

jaki może być wyzyskany w zakładzie wodnym wynosi H—h-\-(L\x.l—L.,ol₂).

Objętość wody Qm³jsek doprowadzona kanałem roboczym do zakładu wodnego posiada przy tym zakładzie wodnym energję położenia P Q. H; iloczyn ten przedstawia zarazem wielkość siły wodnej, która może być zamieniona na pracę mechaniczną.

Wyrażając Q w m³, H w metrach, i chcąc otrzymać efekt zakładu wodnego w koniach parowych, trzeba iloczyn

Q . H pomnożyć przez

1000

75

Byłby to jednak tylko efekt surowy, który pomnożyć trzeba jeszcze przez współczynnik dzielności

motoru wodnego powiedzmy około 0,75.

Zatem efekt użyteczny E

Q.H.1000

75

— .0,75—10 Q(m ') H(m) K. p. Ten prosty, przybliżony wzór na wielkość siły wodnej

podaje, że siła wodna zależy od dwóch głównych czynników, a mianowicie od ilości wody i od spadu użytecznego

Objętość wody jaka może być z rzeki do kanału odprowadzona, a następnie użyta w zakładzie wodnym zależy:

1) Od wielkości odpływu wody w rzece, przyczem przedewszystkiem objętości odpływające przy niskich i średnich stanach mają największe znaczenie ; 2) od znaczenia danej rzeki i od stopnia dotychczasowego wyzyskania jej wód. Odnośnie do tego punktu trzeba przy projektowaniu zakładu wodnego zbadać: a) jaką ilość wody trzeba pozostawić w łożysku rzeki, aby użycie wody do celów gospodarczych, jak do picia, prania, pojenia nie doznało uszczerbku; b) jaką ilość wody zużywają układy wodne już istniejące; c) jaka najmniejsza ilość wody jest w rzece potrzebna, aby skutkiem zmniejszania ilości odpływu i użycia wody z rzeki do' celów gospodarczych i fabrycznych, nie nastąpiło zanieczyszczenie rzeki, a stąd niekorzystne stosunki zdrowotne ; d) jaką ilość wody zużywają istniejące zakłady przemysłowe ; e) czy na danej rzece istnieje spław lub żegluga i jakie ilości wody trzeba w rzece zostawić, aby spław względnie żegluga bez przeszkody mogły się odbywać, nadto zaś w razie jeżeliby zakład wodny je uniemożliwił, jakie urządzenia dodatkowe trzeba będzie wykonać (wykonanie kanału bocznego, śluzy komorowej, przepustu dla tratw w jazie); f) jakie urządzenia trzeba będzie wykonać, aby hodowla ryb nie doznała uszczerbku (przepławki dla ryb w jazach).

Wszystkie punkty wyrażone tu pod 2) wynikają z wymogów stawianych przez prawo wodne, celem zabezpieczenia mieszkańcom użytku wody i utrzymania dobrych stosunków zdrowotnych, które to względy mają pierwszeństwo przed innymi. Nadto prawo wodne zabezpiecza użytek wody zastrzeżony uzyskanemi koncesjami zakładów wodnych i przemysłowych już istniejących, wreszcie utrzymanie żeglowności i spławności rzek, oraz gospodarstwa rybnego. Drugim czynnikiem decydującym p wielkości siły wodnej jest spad użyteczny, który jak to poprzednio określono, jest sumą z wielkości spiętrzenia na jazie i wielkości bezwzględnego spadku rzeki w przestrzeni, na której wyzyskujemy siłę wodną (Lx a, ), pomniejszemu o spadek kanału roboczego na całej długości (L₂a₂). Wynika z tego, że wyzyskana siła wodna będzie tern większą, im jaz będzie wyższy, czyli im" spiętrzenie wody będzie większe, tudzież im rzeka, względnie potok, posiada w danej przestrzeni większy spadek. Czasem wykonuje się zakłady wodne bez dłuższego kanału roboczego, a mianowicie w takim razie, jeżeli spadek rzeki nie jest wielki, a uzyskana różnica Z^oc,— L₂a₂ byłaby bez praktycznej wartości; wtedy cały spad użyteczny zakładu stanowi spiętrzenie na jazie h.

Z całego przedstawienia rzeczy widać, że przy wyzyskaniu siły wodnej koniecznem jest wykonanie na rzece jazu. Prócz zwiększenia, względnie wytworzenia spadu użytecznego, spełnia jaz i inne zadanie, a mianowicie wytwarza powyżej obszerny i głęboki zbiornik wody, służący jako osadnik materjału ruchomego, poruszanego przez wodę w łożysku rzeki. Zbiornik ten zapewnia skutkiem swej głębokości należyte wprowadzenie wody do kanału, gdyż w razie niewykonania jazu wlot kanału byłby płytki, a skutkiem niskiego położenia zasypywany żwirem, piaskiem i namułem. Tylko prymitywnie wykonane zakłady wodne (młynówki w okolicach górskich) wyprowadzają wodę bez jazu.

Zaznaczyć jednak trzeba, że zwiększenie wysokości uzyskane skutkiem spiętrzenia wody jazem nie jest stałe i jest największe przy małej wodzie, w miarę wzrostu stanów wody maleje, a przy wielkiej wodzie niejednokrotnie prawie zupełnie się traci (przy niskich jazach). Dalej zauważyć należy, że ze zwiększeniem spiętrzenia rosną koszta jazu, który jest wogóle budowlą kosztowną, nadto rosną koszta odszkodowań właścicieli sąsiednich gruntów za zajęty pod zalew obszar. Wreszcie zauważyć należy, że wielkość spiętrzenia ograniczona jest wysokością brzegów, względami na utrzymanie kultury na sąsiednich gruntach, które z powodu zbyt wysokiego spiętrzenia wody mogą doznać zawilgocenia.

Jakkolwiek zatem należyte odprowadzenie wody do kanału wymaga zawsze wykonania jazu, to jednak przy oznaczeniu wielkości spiętrzenia trzeba dobrze powyższe momenty rozważyć.

Rysunek 3. podaje sytuacją ującia wody do kanału roboczego; na rysunku tym oznaczone są wszystkie urządzenia pomocnicze, mianowicie mamy tu część stałą jazu i tz. upust (jaz ruchomy, lub śluzowy), zamykany zasuwami Zx ; po stronie górnej jazu wychodzi z wytworzonego zbiornika wody kanał, którego dno musi leżeć wyżej jak dno rzeki. Aby lód i płynące przedmioty nie dostawały się do kanału mamy u wstępu do niego kratę, złożoną z żelaznych prętów. Pierwszą część kanału stanowj osadnik, gdzie osadza się piasek i namuł. Jeżeli zamkniemy zasuwy Z₂, tz. śluzy wpustowej do kanału, a otworzymy zasuwy kanału płuczącego, to powstaje silny prąd wody górnej (spiętrzonej) ku dolnej (niespiętrzonej), który porywając namuł i piasek wypłukuje w ten sposób osadnik. Przez otwarcie zasuw upustu Zx wytwarzamy również silny prąd wody w łożysku rzeki, skutkiem czego namuł złożony powyżej jazu się płucze, a wlot kanału oczyszcza. Jaz posiada przyczółek lewy Px, oraz prawy P>, tudzież filar F, w którym znajduje się przepławka (przejście) dla ryb.

'■Wi

prig

Upust

Przepławka dlarjU

n/z

Podobnie na rysunku 4. przedstawiono sytuację ujęcia wody do kanału roboczego na rzece Izarze pod Moosburg]) ; widzimy tu znaczne rozszerzenie łożyska poza linje normalne, celęm zwiększenia długości jazu, a zatem zmniejszenia wysokości spiętrzenia przy wielkiej wodzie. Nadto część jazu jest stała, a część ruchoma, również w celu zmniejszenia spiętrzenia wielkiej wody. Wreszcie w łożysku rzeki mamy tu przepust dla tratw zamykany zasuwą, oraz przepławkę dla ryb.

b) Kanalizacja rzeki ma na »celu stworzenie sztucznej drogi wodnej. Jeżeli pomimo przeprowadzenia regulacji rzeki niepodobna uzyskać potrzebnej głębokości dla żeglugi, która przy różnych wymaganiach wynosić może 1—2'5 m, ewentualnie i 3 ni (przy niskich stanach), dalej jeżeli przyrodzony spadek rzeki jest zbyt znaczny, natenczas należytą drogę wodną uzysk, ć

można tylko przez kanalizację rzeki. Polega ona na spiętrzeniu pojedynczych przestrzeni rzeki zapomocą jazów, skutkiem czego głębokości się zwiększają, a chyżość wody z korzyścią dla żeglugi zmniejsza. Przestrzeń rzeki skanalizowana zostaje podzielona na szereg pojedynczych odcinków, tz. poziomów, lub stanowisk (Haltung, bief), o poziomach corazto niższych — różnice spadków pokonują statki zapomocą kanałów boczny di ze śluzami komorowemi. Elementami zatem

^J,rrya_ linia normalna

ff

. Ja x Merty

Jh. lisa Ja

Rys. 3.

i.

V.

\ |L    dla ffi.—"

_.i____J PrrrpóU dla tratw

•s

Prąr/g lima    -----~ . - . j    -------

śluza wpustem

kanalizacji są jazy o konstrukcji śpię- " trzającej ruchomej, (którą się w czasie wielkiej wody usuwa), śluzy komorowe i kanały boczne, przez które statek dostaje się z jednego poziomu na drugi.

O wytworzeniu sztucznej drogi wodnej zapomocą kanalizacji można myśleć tylko o ile chodzi o rzeki o wysoko położonych terenach przyległych — trzeba dobrze rozważyć kwestję, czy spiętrzenie wody nie zawilgoci bliżej rzeki położonych obszarów, ewentualnie, czy proponowane środki ochronne wystarczą, wreszcie czy odszkodowanie jakie wypadnie płacić za

miotły'' sphd*wy

Rys. 4.

zmniejszenie wartości tych gruntów nie będzie zbyt wysokie.

Przy kanalizacji ilość jazów, ich położenie i wysokość ustala się z uwagi na uzyskanie potrzebnej głębokości, przy-czem przez wykonanie pewnych robót pomocniczych, jak pogłębianie (bagro-wanie) dna rzeki, wykonanie dłuższego kanału bocznego i t p. można zmniejszyć liczbę potrzebnych jazów, względnie ich wysokość.

l Trąja

SiuTM.

Ul Libszice

W Mirówice

y.hanat haetny Vranany-Horin

NMtoMh»:

tós_

JJ.L

—i

A:

Yl. Lii er h

T-~-

Ul A * rrfr A

-*72,79

' 172,i>o

iii

srw -

-163

-f66js

- 165*3-

JÓ3A3-P-

'S

152 **

156/66

tss.r*

Mm. iss

600

205

sto

2t5

220

225

230

235 2ÂO

24*

230

Na rys. 5. podany jest profil podłużny skanalizowanej Wełtawy w Czechach, a na rys. 6 sytuacja jazu, kanału bocznego i śluzy komorowej. Na pierwszym widzimy szereg poziomów ustalonych jazami, na drugim położenie jazu złożonego z otworów głównych, z przyległą śluzą komorową.

Rys. 5.

') Die Wasserkräfte Bayerns, Monachium 1907.

Mówiliśmy o celach wykonania jazów, teraz trzeba wspomnieć o niekorzystnych działaniach jakie tu powstają. Do tych działań należy:

1. utrudnienie odpływu wielkiej wody, a w dalszem następstwie podwyższenie stanu wielkiej

wody (spiętrzenie w. w.) ;

Praga hch^nicta

2.    zatrzymywanie powyżej jazu niesionego przez rzekę materjału ruchomego, a więc żwiru, piasku i namułu, oraz lodu ;

Śluza komoro na

Przepust dla stathdw

3.    podniesienie stanu wody gruntowej w obszarach do rzeki przylegających, od jazu począwszy tak daleko, jak daleko sięga w górę rzeki spiętrzenie ; spiętrzenie to może szkodliwie wpłynąć na stan wegetacji, a nawet wywołać zabagnienie gruntów.

Kr

Bzeka

Rys. 6.

Te niekorzystne skutki są dotkliwsze o ile chodzi o rzek nizinne, jak na rzekach górskich, dlatego na rzekach nizinnych wskazana jest pod tym względem jaknajdalej idąca ostrożność. Co do TiümiM punktu 1. i 3. wielkość spiętrzenia tak małej, jak i wielkiej wody, musi być tak unormowana, aby tych niekorzystnych skutków nie było, natomiast należyte uwzględnienie punktów 1. i 2. wymaga stosowania specjalnych konstrukcji jazów.

b) „

Wogóle z uwagi na poruszone okoliczności budujemy:

a) jazy stałe, lub ruchome.

Pierwsze, bez względu na materjał z jakiego są wykonane, posiadają konstrukcję stałą, która zawsze i w całości pozostaje w łożysku i zawsze wodę spiętrza, drugie posiadają tylko niejako stałą ramę złożoną z przyczółków, filarów i progu stałego, osadzonego na fundamencie, który zazwyczaj niewiele się wznosi ponad dno rzeki, do wywołania zaś spiętrzenia służy część ruchoma, pozostająca przez przeważną część roku w profilu jazowym, którą można jednak w czasie wielkiej wody, oraz pochodu lodów zupełnie, lub częściowo usuwać z tego profilu, a przez to ograniczyć spiętrzenie.

Ta część ruchoma jazu spełnia także i inne zadanie, a mianowicie przez usunięcie jej z profilu jazu wytwarzamy silny prąd górnej (spiętrzonej) wody ku dolnej, skutkiem czego materjał ruchomy jaki rzeką złożyła przed jazem zostaje przez wodę wypłukany i odpływa w dół.

Widać z tego, że jazy stałe można wykonywać chyba tylko na potokach, lub rzekach górskich, mających znaczne spadki i wysokie brzegi, natomiast na rzekach o mniejszych spadkach, nad któremi leżą obszary uprawne i zabudowane, jedynie właściwym typem jest jaz ruchomy. Nawet w tych wypadkach, w których jaz stały może być wykonany, część jego mniejsza, lub większa, musi otrzymać konstrukcję ruchomą, o progu nisko założonym, położoną blisko wlotu kanału odprowadzającego wodę. Ta część nazywa się upustem płuczącym, lub upustem wielkiej wody i służy do płukania wlotu kanału z osadów, lub też do zmniejszenia spiętrzenia wielkiej wody.

Zaznaczyć jednak należy, że o ile założenie jazu stałego jest w danych warunkach możliwe, wykonanie go będzie rozwiązaniem najtańszem i najprostszem ; jazy stałe dobrze wykonane wymagają najmniejszych kosztów utrzymania i obsługi.

Z tego co powyżej powiedziano wynika, że przed postanowieniem budowy jazu należy oznaczyć jaknajściślej położenie przyszłego (spiętrzonego) zwierciadła wody, tak dla niskiego jak i wysokiego stanu wody, z uwzględnieniem przypuszczalnego zamulenia łożyska powyżej jazu. Na podstawie wykreślenia krzywych spiętrzenia i porównania ich położenia z wysokością brzegów, oraz z wysokością obszarów nadrzecznych, można dopiero osądzić, czy jaz skutkiem spiętrzenia wody nie zaszkodzi obszarom przyległym powyżej położonym, ewentualnie także przez podniesienie poziomu odpływu innym zakładom wodnym na danej rzece powyżej położonym. Przy tz. dochodzeniach wodno-prawnych, które przeprowadzają władze administracyjne, w celu orzeczenia o dopuszczalności budowy jazu, winien być obszar objęty spiętrzoną wodą nietylko planami (sytuacja, profil podłużny i poprzeczne) określony, ale także na terenie wytyczony.

Zdawałoby się, że zbyt wysokie spiętrzenie, bądźto z góry projektowane, bądźteż powstałe później skutkiem podniesienia się dna łożyska powyżej jazu, można uczynić nieszkodliwem, przez wykonanie powyżej jazu obustronnych wałów ochronnych, sięgających ponad spiętrzoną wielką wodą i kończących się aż poza granicą spiętrzenia. Wały takie rzeczywiście nieraz się wykonuje, pamiętać trzeba jednak o tem, że środek ten wystarcza- o ile grunta nadbrzeżne są nieprzepuszczalne, w przeciwnym razie nie zabezpiecza on gruntów przed zabagnieniem.

W łączności z jazem wykonuje się często nad nim kładkę, lub most, szczególnie przy jazach ruchomych. Most służy w takim razie nietylko do komunikacji, ale także do wykonywania czynności złączonych z usuwaniem (podnoszeniem) konstrukcji ruchomej, do umieszczenia wyciągów mechanicznych, złożenia konstrukcji ruchomej po wyciągnięciu, założenia toru kolejki etc.

Mówiąc o oddziaływaniu jazu na łożysko rzeki i obszary sąsiednie, trzeba wymienić jeszcze pewne niekorzystne oddziaływanie, a mianowicie ułatwienie tworzenia się powłoki lodowej, nagromadzenia się lodu, oraz utrudnienie odprowadzenia go. Sprawa ta jest szczególnie ważną na wielkich rzekach, gdzie powstają wielkie masy lodu ; spiętrzenie wody jazem zmniejsza jej chyżość, zwiększa ilość masy lodowej — a nadto skutkiem odprowadzenia części wody do kanału roboczego zmniejsza ilość wody w łożysku, a zatem i siłę poruszającą wody, która lód usuwa. Naturalnie, że musimy jaz tak urządzić, aby nie wywołać możliwości tworzenia się zatorów, ale różne konstrukcje jazów różnie się tu będą zachowywać. Przedewszystkiem jazy ruchome, przy których możemy cały, albo prawie cały profil jazowy otworzyć dla przepływu, będą najodpowiedniejsze, jednak i między tymi będą pewne systemy korzystniejsze, lub mniej korzystne, tak z uwagi na usunięcie niebezpieczeństwa tworzenia się zatorów, jak i z uwagi na możliwe przedłużenie pracy zakładu wodnego. Opisując konstrukcje jazów zwrócimy także uwagę na te wymogi. Urządzenie osobnych klap lodowych przy jazach ruchomych, celem spuszczania kry w dół rzeki, zmiana wysokości spiętrzenia, celem wywołania łamania się powłoki lodowej, łamanie lodu osobnymi przyrządami i rozsądzanie, są to środki służące do rozdrobnienia i usunięcia nagromadzenia lodu ¹).

W Szwecji, przy trafiających się tam nader niskich ciepłotach, nie można nieraz uruchomić jazów zasuwowych, nawet pomimo ogrzewania parą. Natomiast podobno urochomiono jazy walcowe w Troll-hättan i Ensokoski nawet przy ciepłocie —60 C przez ustawienie na końcach walców koszów z węglem -).

osi łożyska;

Dalszy podział jazów. Z uwagi na ustrój w rzucie poziomym rozróżniamy (rys. 7.) : a) jazy prostopadłe, także prostymi zwane, założone w linji prostej, prostopadłej do

ukośnie do osi łożyska założone ;

b)    jazy ukośne

c)    jazy krzywe, założone w linji łukowej i

d)    jazy łamane, o rzucie poziomym łamanym.

W tych wszystkich wypadkach jaz przegradza całe łożysko rzeki, w granicach spiętrzonej małej, lub średniej wody, tu i ówdzie napotykamy jednak tz. tamy spiętrzające, czyli odjazy, nie sięgające przez całą szerokość łożyska; tamy takie wykonuje się w sposób prymitywny z chrustu, żwiru i kamieni, w wypadkach gdzie chodzi o nieznaczne spiętrzenie wody.

Znaczenie jazów ukośnych, krzywych i łamanych polega na tem, że posiadają większą długość jak jaz prosty, a ponieważ objętość wody przelewająca się przy danem spiętrzeniu przez jaz zależy w prostym stosunku od jego długości, zatem jazy takie wywołują w danych warunkach mniejsze spiętrzenie wielkiej wody.

a) Jaz prosły

jy Jaz ukośny

r) Jaz krzywy

JJ Jaz łamany

Prócz tego posiadają one w danych warunkach i inne zalety, np. wykonanie jazu ukośnego (b) w ten sposób, że kierunek jego zgadza się z kierunkiem kanału odprowadzającego wodę, stosowane jest z korzyścią na rzekach nieuregulowanych, których woda nie płynie jednem korytem, lecz dzieli się na poszczególne strugi. W takim razie wzdłuż jazu tworzy się rynna łącząca wodę całej rzeki i prowadząca ją do kanału. Aby żwir nie dostawał się do kanału równocześnie z wodą, należałoby próg kanału dać możliwie wysoko, a nadto w pobliżu wlotu kanału umieścić upust płuczący. Jaz krzywy (c) ma tę zaletę, że

miHiHinirttiiTrn

Rys. 7.

upiat

płuczący

nannanii

*) Patrz Halter „Eiserscheinungen in fliessenden Gewässern“, Wochenschrift für den öffentlichen Baudienst Nr. 24 i 25 1916 ²) Schweizerische Bauzeitung 1916.

ponieważ woda przelewa się przez niego w kierunku prostopadłym do jego krawędzi, nie sprowadza uderzenia na brzegi, które skutkiem tego nie potrzebują tak silnych ubezpieczeń. Wreszcie jazowi łamanemu (d) można dać możliwie wielką długość.

Naturalnie, że jaz prosty jest urządzeniem najzwyklejszem i najtańszem.

Wreszcie z uwagi na materjały, z jakich się jazy wykonuje dzieli się je na:

a)    jazy drewniane ;

b)    „ kamienne (z kamienia, betonu i betonu uzbrojonego) i

c)    „ żelazne.

Jaz może być całkowicie z drzewa wykonany, lub też konstrukcję spiętrzającą wykonujemy z drzewa, a przyczółki i filary murowane ; przy jazach, które mają trwać czas dłuższy, powinno się przyczółki i filary wykonać z muru. Drzewo stosowane jest także w jazach kamiennych do konstrukcji fundamentu w formie pali i ścian szczelnych, dalej jako ubezpieczenie dna poniżej jazu (podłoże), wreszcie jako część konstrukcji ruchomej przy jazach żelaznych (zastawki, beleczki uszczelniające). Żelazo stanowi główny materjał konstrukcyjny w dużych jazach ruchomych, jednak i w tych jazach przyczółki, filary, próg jazu (tz. część stała jazu ruchomego), wreszcie podłoże, wykonuje się zwykle z muru kamiennego, betonu, lub żelazo-betonu, tudzież narzutu kamiennego.

Na podstawie powyższych uwag możemy sobie zdać sprawę, jak wybrać miejsce gdzie ma być założony jaz. Przedewszysîkiem jaz jako budowla kosztowna powinien być w danych warunkach możliwie krótki, a zatem należałoby wybrać miejsce tam, gdzie łożysko wody jest możliwie zwężone, a brzegi wysokie. Takie jeęlnak założenie jazu wywołaćby mogło zbyt wielkie spiętrzenie wielkiej wody, otóż obliczeniem zbadać należy, czy jaz wykonany w danem miejscu nie wywoła zbyt znacznego (z uwagi na miejscowe warunki) podniesienia zwierciadła wody. Jeżeli z rachunku wypadnie (krzywa spiętrzenia), że spiętrzenie powstałe wywołałoby zalew, lub zabagnienie gruntów przyległych, oddanych kulturze i skutkiem tego zbyt wartościowych, natenczas trzeba zrezygnować z tego miejsca i jaz założyć w szerszym profilu.

Dalej trzeba szukać miejsca, gdzie dno i brzegi rzeki są możliwie wytrzymałe i nieprzepuszczalne, gdyż budowa jazu w tych warunkach będzie tańszą i pewniejszą. Dalej samo przeznaczenie jazu będzie nas także krępować co do miejsca jego założenia, a wreszcie możliwość uzyskania dobrego materjału budowlanego odgrywa również ważną rolę.

Należyte ocenienie tych warunków jest trudne — nie można tu podać żadnych ścisłych reguł, ani przepisów, zadanie to może rozwiązać tylko doświadczony inżynier specjalista.

2. Obliczenia hydrologiczne.

Zależnie od rodzaju przepływu wody przez jaz rozróżniamy następujące typy jazów :

a)    jazy przelewowe (Uberfallwehr, barrage à un déversoir ordinaire), odznaczające się tem, że ich korona w czasie zwykłych stanów wody leży ponad dolnem zwierciadłem wody i

b)    jazy zatopione (Grundwehr, barrage à un déversoir noyé), których korona w czasie zwykłych stanów wody leży poniżej zwierciadła dolnej wody. W pierwszym przypadku przepływ wody przez jaz

odbywa się jako tz. przelew zupełny, w drugim jako przelew niezupełny, czyli zatopiony (vollkommener

oder unvollkommener Überfall, déversoir

Jas saicpiony

Jaz przelewowy

ordinaire, déversoir noyé). Niskie jazy, których korona nie występuje nigdy ponad rj stan małej wody, nazywają się progami. Ponieważ stany wody są na rzekach zmienne, zatem jaz, który w czasie niskich stanów jest jazem przelewowym, może być w czasie średnich, lub wysokich stanów jazem zatopionym, przez który woda przepływa przelewem niezupełnym.

Przy przelewie zupełnym woda przepływa przez jaz tylko jedną warstwą o wysokości h, równającej się różnicy poziomów krawędzi przelewu, oraz zwierciadła górnej wody; ponieważ tuż w pobliżu

jalMasgsE

Rys. 8.

Ul

VÎ

krawędzi przelewu następuje zniżenie zwierciadła górnej wody, zatem zwierciadło to trzeba zaniwelować w pewnej odległości od krawędzi przelewu (przynajmniej w odległości 2 h). Strugę swobodną przelewu zupełnego przez cienką ściankę przedstawia rys. 9.

Wartość h nazywamy wysokością, lub grubością przelewu. Zniżenie zwierciadła wody na przelewie zaczyna się stosunkowo daleko, w odległości 2h od krawędzi przelewu wynosi ono około 0'01 h, w odległości h około 0‘04 h, a nad krawędzią 0*15 /?.

Długość E—H wynosi około 1*38.h. Dolna powierzchnia strugi się podnosi, a następnie opada, przy-czem w odległości EF ' wzniesienie to wynosi około 0*11 h ponad poziom krawędzi przelewu, a pionowa grubość strugi przelewu FD około $ h. Odległość E—G wynosi 0’7 h x). Bodaszewski ²) przyjmuje, że wielkość obniżenia strugi w płaszczyźnie krawędzi przelewu c jest równą wielkości podniesienia się dolnej powierzchni strugi / i na sumę obu wartości podaje wzór:

"1

Slruga swobodna przelewu zupełnego. 1

ci D’

-_i—T------------

Rys. 9.

c\

(n -f 2)-’

czyli

f=

(n + 2)²

Obliczenia przepływu wody przez jaz opierają się na wzorach określających przepływ na przelewie przez cienką ściankę; wzory te podają związek między długością przelewu b, wysokością przelewu h, oraz objętością przepływu Q.

Oznaczając literą v średnią chyżość przepływu w profilu (spiętrzonym) powyżej jazu, a k =

wysokość ciśnienia odpowiadającą tej chyżości, to jak to uwidocznia rys. 10., ciśnienie wywołujące

2    v2

chyżości przepływu na przelewie zmienia się od k = , aż do /? + -— = A+ £. W głębokości z pod zwierciadłem górnej wody chyżość na przelewie będzie: c = \2g (z4~k), a elementarna objętość przepływu dQ warstewki o grubości c/z, przy długości przelewu b będzie:

dQ — bdz \2g(z~i~k)dz, zatem Q= b\ 2g (zJrk)'~dz = b\2g ^ ^(z + k) ², czyli

Q = gó\^2g|(A+A) -—k /²j, gdzie g jest przyśpieszeniem ciężkości = 9’81, a \2g=4"43.

1 a objętość odpowiadałaby przelewowi przez cienką ściankę ; nie uwzględniona tu jest kontrakcja strugi, tarcie wewnętrzne cieczy i tarcie o ściany łożyska, dlatego praktycznie biorąc Q wyraża się wzorem:

Q = $ub\2g {(/? + £) ² — k ²j, przyczem u jest współczynnikiem praktycznym, który uwzględnia powyższe warunki. Jak w przeważnej części zagadnień z hydrauliki wielkość współczynnika u nie da się teoretycznie oznaczyć, leęz trzeba ją oznaczyć doświadczalnie.

W razie jeżeli powyżej jazu jest zbiornik wody o znaczniejszych rozmiarach, chyżość v powyżej jazu można przyjąć równą

■ i

zeru, zatem fi=— =0, a objętość przepływu wody na jazie przedstawi się wzorem :

Q = t l*b\ 2g h"U — jf ubh \ 2gh.

I o był przelew zupełny ; przy przelewie niezupełnym (zatopionym) objętość przepływu składa się z objętości przepływającej przez warstwę górną /?, oraz przez warstwę dolną o, jak to przedstawia rys. 11.

’) H. Rehbock, Stauwerke 1912. Hdb. d. Ino-.-Wissenschaften. III. T. II. Bd.

Teorja ruchu wody, Lwów 1902.

TA

w i BM

—i*!—

9ÊI

IÏZ.

■» y    1 ?!

Rys. 10.

Rys. 11.

V²

N3 G

Q — Oj+Osî Qt określa wzór poprzednio podany na przelew zupełny, Q₂ wywołane jest ciśnieniem stałem na całej wysokości równem A4-A, zatem Q₂ a b \j2g(h + k), gdzie u, jest również współczynnikiem praktycznym. Cała objętość przepływu :

Q=| ub\2g j(A4-&) ² — k 4-//J ab \J2g(h + k)

Q=§ b\l2g j.w {(A4* A) * — lc^| d-Uj a (A4-A) ^J.

Jeżeli chodzi o otwory w jazach stale wodą przykryte (zwierciadło górne powyżej górnej krawędzi otworu), natenczas w przybliżeniu według rys. 12 :

li

■1

PI

—i

-J.

Q=u ba \2g H, gdzie H jest wysokością ciśnienia mierzoną do środka otworu.

Zakładając znaczniejszą chyżość dopływu v, i odpowiadającą jej wysokość

ciśnienia k

■g

= —, otrzymujemy :

Q — !< b a yj2g (H+kj.

Jeżeli ma się do czynienia z otworem w jazie przez wodę górną całkowicie przykrytym (jak w poprzednim przypadku), z tą jednak różnicą, że stan dolnej wody znajduje się powyżej dolnej krawędzi otworu, natenczas jeżeli wysokość otworu równą jest a, szerokość

b, a stany wody jak na

WTWTTTt

***•

Rys. 12.

Rys. 13.

rys. 13, to Q=5 ub\2g    /;₂"/a) +.«, A \2g (aŁ—A, ) \ A, czyli

Q=*V% {i.« (a³/*-a₂³/.) +„, (a,-/,e) vä|.

T/“

Uwzględniając znowu ciśnienie hydrauliczne k~j^~ otrzymuje się:

Q-b \2g {g ft | (h + k) /a — (A ₂ + k) ^ //, (A,— /i₂) \A4-a}.

Współczynniki praktyczne // i // Ł nie zostały dotychczas w sposób wystarczający dla wszystkich wypadków oznaczone; dotychczasowe doświadczenia czynione były w stosunkowo ciasnych granicach i odnoszą się w większości przypadków więcej do przelewów, jak do jazów. Stąd też wartości, jakie stosujemy polegają bardzo często na ocenieniu, nie są zaś wynikiem udałych doświadczeń. Szczególnie braki te dają się odczuwać o ile chodzi o jazy zatopione. W praktyce technicznej stosują często współczynniki Tolkmitta*), które również nie polegają na dokładniejszych badaniach, dlatego stosować je należy z wielką ostrożnością.

Według tego autora a dla jazów przelewowych :

ii = 0‘83 ,U = 0*675 ,u=0*54 // = 0’60

1)    o dobrze zaokrąglonej koronie, o bocznem zwężeniu złagodzonem ukośnemi skrzydłami .

2)    o koronie poziomej z ostremi krawędziami..........

3) -,

bardzo szerokiej z ostremi krawędziami.........

4) „

„    „ zaokrąglonej...........

b) dla jazów zatopionych :

1)    o koronie dobrze zaokrąglonej ....

2)    korona pozioma o ostrych krawędziach

3)    jaz stanowi podstawę zastawek, jednak słupy (odrzwia) nie dają się usuwać

4)    jaz zatopiony będący progiem upustu, równo z dnem rzeki założony, ściany

gładkie, krawędzie zaokrąglone......

jeżeli jednak krawędzie są ostre, a otwór w jazie sięga wprawdzie do dna, ale jest stosunkowo wąski, to............

. u = 0*83, //₁₌= 0*67 .    . // = 0'83, // J =0*62

. /i =fi i — 0'60 - 0*65

a = a, =0‘75—0*85,

,n — a, =0'63—0'68.

') Grundlagen der Wasserbaukunst 1898 i Hdb. der Ing.-Wissensćhaften R. III. 1892.

% r/

/A

. e,az - o, -3

Znacznie większy współczynnik wypływu można uzyskać, jeżeli otwór w jazie zaopatrzy się rurą wylotową o stosownym (łagodnie zwężającym się) kształcie wlotu ; u wynosi wtedy 0’82—0*98.

Nowsi autorzy kwestjonują wielokrotnie wartości Tolkmitta i tak Heyne, a z nim Tolman *) radzą przyjmować dla strugi swobodnej (jeżeli dostęp powietrza pod strugę jest zapewniony) i jazu o ostrych krawędziach

u = 0*63, a przy koronie zaokrąglonej ,u = 0*63X 1-19 = 0*75, czyli § // = 0\50,

zaś w, =0*63.

= 0*67.

Te ostatnie wartości zdają się być pewniejsze, jak podane powyżej wartości Tolkmitta u = 0*83

Koen *-) podaje dwa pomiary przepływu przez jaz na Ticinie (jaz przelewowy o szerokiej dobrze zaokrąglonej koronie)

11/VI1885, chyżości mierzone młynkiem, Q=422‘542 nr 's, zniżenie na jazie 0‘188 rn [i 0 553

„    „ 0134,, [1=0-563,

oraz dwa inne pomiary przepływu przez jaz pomiarowy kanału Villoresi nad Ticinem (płaska szeroka korona, na niej stałe kozły w odstępach), które dały wartości ji=0'683 i 0‘682, a zatem dwie wartości w danych warunkach zbyt niskie, natomiast drugie zbyt wysokie. Biuro hydrometryczne szwajcarskie:1) podaje pomiar w przepuście spławnym zakładu elektrycznego Winau:

6=14-94, Q = 26'082, 6 = 0-915 (przelew bez kontrakcji bocznej przez ostrą krawędź jazu bębnowego); z powyższych danych wypada |i=0‘ó75').

Nowsze badania. Wykazały one, że współczynniki przepływu przez przelew zależne są od wielu okoliczności, a mianowicie :

a)    od kształtu krawędzi przelewu, czy jest ostrą, czyteż przelew odbywa się przez szeroką koronę ;

b)    od chyżości dopływu na przelew;

c)    od urządzenia odpływu, tj. czy odpływ z przelewu odbywa się swobodnie (do otwartej przestrzeni), czyteż poniżej przelewu jest koryto odpływowe;

d)    od rodzaju kontrakcji, czyli zwężenia strugi na przelewie, a mianowicie, czy kontrakcja jest zupełną, tj. jednostronną (tylko od spodu ; ten przypadek zachodzi zazwyczaj przy jazach) ;

e)    od wysokości i nachylenia ściany spiętrzającej ;

f)    od kształtu strugi przelewowej.

Obszerne doświadczenia wykonał H. Bazin ⁵) przy wysokościach przelewu 0 08—0*50.

Doświadczenia Bazina. Bazin rozróżnia następujące kształty strugi przelewowej wywołane ciśnieniem powietrza na zewnętrzną powierzchnię strugi :

à) struga swobodna (freier Strahl, nappe libre) powstająca wtedy, jeżeli ciśnienie powietrza pod strugą równe jest ciśnieniu powietrza zewnętrznego, a więc dostęp powietrza pod strugę jest ułatwiony ;

b) struga przyciśniona (gedrückter Strahl, nappe déprimée), jeżeli h '-.0 4 p, a ciśnienie na zewnętrzną powierzchnię jest większe wewnętrzną, czyli pod strugą z powodu braku dostatecznego jest rozrzedzone.

26 VI „

jak na

Q=239-77    „

c) struga dołem wypełniona

h > 0,4 p;

a)

b)

d)

Rys. 14. a—e.

przystępu powietrza powietrze

(unerfüllter Strahl, nappe noyée par dessous), powstająca jeżeli

*) Ztschr. d. öst. Ing.- u. Arch.-Vereines, 1905.

-) Hdb. der Ing.-Wissenschaften III. T. Ausbau von Wasserkräften, 1908.

:i) Entwicklung der Hydrometrie in d. Schweiz, Bern 1907.

') Dawniejsze badania co do przelewów i przepływu przez jazy podaje szczegółowo Rühlmann, Hydromechanik, Hanno wer 1880.

’) Expériences nouvelles sur lécoulement par déversoir. Paris 1898., również Annales des ponts et chaussées, roczniki do 1899; streszczęuie Graveliusa vv Ztschr. für Gewässerkunde 1900.

d)    strug-a przylegająca (anliegender, oder angeschmiegter Strahl, nappe adhérente), może powstać, jeżeli ściana przelewowa nie jest zbyt cienka; przekrój poziomy strugi wygląda jak pofałdowana materja;

e)    struga zanurzona (tauchender Strahl, nappe noyée par dessous avec ressaut), jeżeli /t + ór/<

a odpływ nie leży zbyt nisko, powstaje struga przyciśniona, przyczem jednak skok wodny zbliża się do azu i pokrywa częściowo opadającą strugę.

Przelew zupełny przez cienką ściankę bez zwężenia bocznego, struga swobodna.

Bazin przyjął na objętość przelewu wyrażenie poprzednio podane, dodał jednak przed wyrażę-

ry -

niem A==;— współczynnik a.

Q=y<b\i2g(h + «y ^ lub

Q = § fibb \j2gh ^1+a^-^ J ; pomijając wyższe potęgi małego ułamka

Q = -a- !,hh V2gh (l + f

o

av-

2Uh

można przyjąć :

, gdzie H jest głębokością wody w korycie dopływowem ;

w przybliżeniu otrzymuje się v = ° pbh \j2gh bH— 2*08 h"/a : H— 2'08 ó³/2 : (p + h).

Z doświadczeń oznaczył Bazin a —f, zaś u uczynił zależnem od h

§ !<

Wprowadzając te wartości otrzymuje się:

Wzór Bazina:

Chyżość dopływu na przelew jest v

bH

- (o,405 +    ³).

b h \j2gh

005

04481    014

4427    18

04267

4391

4363

20

4229

0-34    0-4162

wysokość ścianki spiętrzającej.

010

4340

0-4322

24

28

0-30

4215

4194

38

40

44

4150

4144

4134

0-54    0-4107

58    0-4096

0 60 ! 0-4092

4181    48    4122

0 1774    0 50    0*4118

1 abela ta podaje wartości fi zależnie od h, poczein trzeba obliczyć m, stosownie do wysokości ścianki spiętrzającej p, a wreszcie Q.

Następująca tabela podana przez ForchheimeraJ) daje wprost wartości m.

Wysokość przelewu h

0-2

0-3

Wysokość jazu

0-4

05

0-6

0-8

100

1-585

010

0459

0-447

0 15

0-468

0-451

0-442

0-443

0-439

0-437

0-435

0-434

0-20

0-480

0-459

0-30

0-500

0-475

0-40

0-516

0'489

0j447

0-460

0472!

0-438

0-440

0-435

0-436

0-432

0-450

0-459

0-443

0 451

0 431 0-434 0-440

0-429

0-428

0-430

0-433

0-50

0 500

0-482

0.60

0-510

0 491

0-468

0-476

0-459

0-445

0-437

0-466

0-451

0-441

0-682

0-415

0-806

0 409

1-056

0-422

R304

1-426

0-434

0-438

') torchheimer Hydraulik 1914. W tabeli tej 7 pierwszych wierszy obliczono według wzoru Bazina, ostatnich 5 na podstawie doświadczeń Raftera.

Z dalszych wzorów na przelew zupełny bez zwężenia bocznego wspomnieć należy jeszcze wzór T. Rehbocka podany w ostatecznym kształcie *) :

1050/i—3

+ 0,08— bh \2gh =

1,787 +

2,925

1050/i—3

+ 0,236 ^ bhl (w m:ilsek, w

h wysokość przelewu, w wysokość ścianki spiętrzającej).

W zakładzie doświadczalnym centralnego biura hydrograficznego we Wiedniu robiono ścisłe doświadczenia z przelewem bez kontrakcji bocznej o szerokości 6 = lm i otrzymano następujące wyniki (Mitteilungen 1. Folge 1915.).

Objętość w It'sek

Grubość przelewu w mm

Grubość przelewu w mm

Objętość w Itjsek

Grubość przelewu w mm

Objętość w It'sek

Grubość przelewu w mm

Objętość | w It/sek

28-8

48-8

87-8

142-7

158-3

231-0

2434 256 6

270-2

285-3

212-9    298-1

230-3    308-2

250.5 271-3

316-1

332-7

295-1

Porównanie z wynikami wzoru Rehbocka okazuje, że wzór ten aż do grubości przelewu 180 mm daje wartości zupełnie zgodne, powyżej zaś różnice wzrastają do 3‘2 It sek.

Przepływ przy innych rodzajach strug. Jeżeli doprowadzenie powietrza pod strugę nie jest wystarczające, to powstają inne rodzaje strug, o których mówiliśmy powyżej, a z doświadczeń otrzymuje się różne wartości m. Tak naprzykład przy grubości przelewu 20 cm otrzymał Bazin w przypadkach:

. m = 0,433 . m = 0,460 . m — 0,497 . m = 0,541 -0,554

Przy strudze przyciśnionej objętość przepływu jest większa jak przy strudze swobodnej, jednak zjawisko to nie jest trwałe i tak kształt strugi, jak i objętość podlegają wahaniom.

Przy strudze wypełnionej objętość przepływu stoi w stosunku do objętości przy strudze swobodnej jak :

0-878+0-1287

n

q\qx =■

Przy strudze zanurzonej natomiast stosunek ten wynosi:

<7:Vl-l, 05+Q-15+), (h jest to pionowy odstęp dolnej wody od krawędzi przelewu)

Przelew przez jaz belkowy, lub wogóle o płaskiej lub zaokrąglonej koronie*

Jeżeli A<fa, czyli a >0 66/?, natenczas struga przylega do korony jazu; między h = $a, i h = 2a panuje stan chwiejny, dopiero przy /i>2a powstaje struga swobodna.

Według Bazina objętość przepływu strugi przylegającej do objętości strugi swobodnej stoi w stosunku

““T

q:9i =070 + 0-185

przy h .a

0-5

1-5

q.q! =* 079    0-88    0-98 lub 1

1-07 lub

ponad 2

Rys. 15.

’) Ztschr. für Arch. und Ingenieurwesen, Hannover 1913.

²) Wzór przybliżony zamiast zbyt zawiłego wzoru dokładnego, vide Forchheimer Hydraulik.

Jeżeli korona nie jest prostokątna, lecz od strony górnej zaokrąglona, natenczas objętość przepływu znacznie wzrasta ; tak naprzykład przy jazie o szerokości korony 2 m i zaokrągleniu promieniem 0‘1 m wzrasta objętość o 14%.

W.

Dla jazów o bardzo szerokiej koronie podaje Belanger wzór

_    3/

Rys. 15.

Q = 0,385 b\j2g h \ przyczem h ma znaczenie jak w rysunku 16. Równanie to potwierdza doświadczenie Bazina, który znalazł dla jazu o szerokości korony 0‘8 rn współczynnik przelewu 0'37 i 0'39.

Typ i-

Przelew przez jazy o zaokrąglonej i łagodnie pochylonej ścianie dolnej. Bazin badał

7 typów i otrzymał nęstępujące wyniki na stosunek q\qj, tj. objętości przepływającej przez dany typ do objętości przepływającej przy strudze swobodnej przez cienką ściankę:

Typ?

ryp 3.

\fi7j

Typ .1.

Typ 3

)»**

-W

TSĆ.

rl

/A,

Typ7-„ o.e

Wysokość ' przelewu _____

Typ

01    0-91

0-96

0-89

091

0-87

0-89    0-91

02    099

101

0-93

095

0-89

0 94    0-96

0-3    1-04

1-06

0-96

0-99

0-91

0-98    0-99

Rys. 17. Typy jazów Bazina a).

100 101

Wreszcie przy jazach o zaokrąglonej koronie, zbudowanych jednak według typów I— VI. otrzymał następujące stosunki q:qy.

Typ L Typ U Typ III

Typ n:

TypV

TypVJ.

ir

u.

>o vx    \

w    \y    \

Rys. 18. Typy jazów Bazina b).

«i

<3

Wysokość

przelewu

>> —

Cu

0 10

1T3

T15

. 1T4

106

1-04

1-06

015

1 21

1-24

1-21

1T3

1T3

1-13

0*20

1 27

1-31

1-25

1T8

1T8

1-18

0-75

1-28

1-32

1-29

T23

1-23

1-23

0-30

1 ‘27

1 29

1-28

1 26

1-26

1 25

0-35

1-24

T24

1 ‘24

1-29

1-25

1-24

Przelew przez stopnie (progi). Stopnie czyli progi

Co do jazów łamanych (rys. 36.) (1) i krzywych (2)

Biorąc całkę określoną w granicach od x = do x = /

= 1*93 m = 1'44 kg!cm "

Obliczone tu teoretyczne wymiary przekroju poprzec

Odrzwia są połączone parami i mają przekrój skrzyn

') Bosch „Die Wasserkraftanlage im Süden der Stadt

Iglice są to belki drewniane świerkowe o przekroju

Vu 2

Zastosowanie tego rodzaju klap może być bardzo obs

V. Jazy zasuwowe i z zasłonami (z mostem górnym i

POLITECHNIKA KRAKOWSKA l BIBLIOTEKA GŁÓWNA

¹

) Lwów 1914., opracowali Ciechanowski, Matakiewicz i Pomianowski.

') Część 111. stanowią wspomniane „Zasady budowy wodociągów“ Lwów 1914. na południowym placu boju w r. 1915,

Przelew przez stopnie (progi). Stopnie czyli progi w łożyskach, których korony leżą w równej wysokości z dnem, lub niewiele wyżej, (górna ściana zasypana materjałem ruchomym) można uważać jako jazy. Według Armaniego *) współczynniki do wzoru :

«-**« l(‘⁺£)

przestawiają się w sposób następujący:

') Ztschr. des österr. Ingen.- und Arch.-Vereines, 1894., vide także Forchheimer Hydraulik, str. 302.

u = 0*5,    0-6,    07,    0-8,    0-9,    1*0, Tl,    1*2,    1*3,    1*4,    1*5,    1*6,    17,    18,

^ = 0-300, 0-330, 0-352, 0*370, 0-385, 0*398, 0*412, 0*417, 0*426, 0*435, 0*440, 0*447, 0*452, 0'458,

1*9,    2*0,    2*1,    2*2,    2*3,    2*4,    2*5,    2*6.

0*461, 0*464, 0*469, 0*470, 0*475, 0*479, 0*484, 0*486.

Jeżeli progi nie są od strony górnej zamulone, natenczas trzeba użyć następujących wartości g/f, zależnie od h :

A = 0*10

£/f = 0*347    0*345    0*343    0*342    0*342    0*341    0*341    0*341    0*340

0*15

0*20

0*25    0*30

0*35

0*40    0*45

0*50

Przelew niezupełny.

Podane poprzednio wzory na przelew niezupełny są bardzo niepewne, tembardziej, że jak słusznie powiada Forchheimer jeszcze żaden badacz nie oznaczył współczynników it i

Ffeley i Stearns na podstawie własnych doświadczeń, oraz doświadczeń Francisa czynionych z przelewami o h = 0*1— 0*3 ustawili wzór:

= aPb\2 g (/łi+y)

oznacza wzniesienie zwierciadła górnej wody, a h₂ wzniesienie zwierciadła dolnej wody

w którym h

ponad krawędź przelewu. Współczynnik §/f\2g wynosi dla stosunku:

h₂.h ,= 0*1,    0*2,    0*3,    0*5,    0*65.    0*8,    0*9,    1*0

1*864,    1*814,    1774,    1719,    1705,    1*724,    1761,    1*855.

Bazin przeprowadzał badania również i z przelewami niezupełnymi i stwierdził, że przy wysokiej górnej wodzie siła przewału może dolną wodę odrzucić, tak, że powstanie struga o wolnej stopie. Częściej powstają jednak dwa inne kształty przelewu zatopionego, a mianowicie : a) przelew zanurzony i b) przelew falisty (welliger Überfall, nappe ondulée), przedstawione na rys. 19. i 20.

' fp---

Rys. 19.

Rys. 20.

Ton ostatni powstaje, jeżeli dopływ zmaleje, lub odpływ zostanie podpiętrzony, aż hY—h2 zmaleje do ¹/₆— ¹/₆/?. Jeżeli natomiast przy przelewie falistym zniży się dolną wodę, to przy hx — h₂ =0*3/? zmienia się przelew na zanurzony.

Według Bazina stosunek objętości przelewu zanurzonego q do objętości przy strudze swobodnej (/t oznaczyć można z równania:

q\qx—V0S

( 1+ V³A__lh

V 5p) V h, ■

Naturalnie, że ze wzrostem objętości przepływu podnosi się stan górnej (spiętrzonej) wody, jednak wysokość spiętrzenia ń = A t —/? ._> ze wzrostem objętości maleje, jak to dowodzą spostrzeżenia z natury.

Przykład. W łożysku 200 m szerokiem, o spadku J— 0 0003 spiętrza wodę jaz 2 m wysoki. Jakie będą wysokość} spiętrzenia aż do najwyższego stanu wody licząc, który to stan wznosi się do 6 m powyżej wyrównanego dna.

Przedewszystkiem oznaczymy objętości przepływającej wody przy różnych stanach, używając do oznaczenia średniej chyżości profilu tabeli autora ‘).

ZOOrn

mm

1H

2721. 6

2026.0

-H S S 5 S £

= m Vm , — 0,653 m „ Vm ₂ = 1,091 „ „ Vm:] = 1,451 „ „ Km 4 = 1,758 „

4--

CN CN

200 m*

400 „ 600 „ 800 „ 1000 „ 1200 „

OO/OOOO

—    130,6    m    •

= 436,4 „ = 870,6 „ = 1406,5 „ = 2026,0 „ = 2721,6 „

K

li

1Ą06.4,

!>■

130,6

Rys. 21.

Licząc przypływ przez jaz przelewowy (aż do tm — 2 m) wzorem Bazina (przyjmując współczynnik m = 0,45), zaś przepływ przez jaz zatopiony wzorem Fteley i Stearns, powyżej podanym, przyjmuje się następujące wyniki : tm — 1 trn — 2 tm — 3 , tm 4 tm = 5 tm — 6

li =a

h =ś

h =a

h Ą i,ii

h 1,20

jaz przelewowy

3- S- S- S-

= 2,03

3,04

4,11 = 5,20

jaz zatopiony

Licząc teraz naodwrót objętości dla spiętrzeń h tu wyrachowanych wzorem Q — H [ib \2g |(A + k) ²—k ^j+p, ba\2gh i stosując współczynniki p == 0’75, p, = 0’63 otrzymuje się następujące wyniki:

Vg zv =— 0,267 Kg w = 0,715 Vg w — 1,080 Vg ui == 1,395 Vg w — 1,660 Vg zu — 1,890

h i*

h = 1,04 A - 1,11 h - 1,20

0,004 — 0,926 == 0,060 =' 0,100 =a£ 0,140 0,182

Q/ = 135,5 m:> Q» = 487,0 „ Q,f = 1078,0 „ Q₄' = 1641,0 „ Qr/ = 2669,0 „ Q,/ = 3422,0 „

znaczne

Otrzymaliśmy tu objętości znacznie większe, to znaczy, że spiętrzenia obliczone tym wzorem wypadną znacznie mniejsze; tak naprzykład dla najwyższego stanu wody (tm — 6) i objętości Q = 2721,6 nu' wypadnie h zaledwie 0’83. Te różnice jakie tu wynikły charakteryzują aż nadto dobitnie niepewność wzorów i współczynników odnoszących się do przepływu przez jazy.

W każdym razie wynik otrzymany ze wzoru Ftelłg/ i Stearns nie zdaje się być dobry, choćby z uwagi na tę okoliczność, że wielkość spiętrzenia w miarę wzrostu stanu wody powinna maleć, tu zaś przeciwnie wzrasta, natomiast wzór Q — jj p b \2g

|(A k) ² —• k "J —f~ Pi Aa \2gh daje wyniki prawdopodobniejsze, pomimo niepewności współczynników p i p

a to zdaje

się dzięki temu, że lepiej uwzględnia wpływ chyżości wody górnej.

Kwcstja obliczania przepływu wielkiej wody przez jazy, złączona ścisłe ze zbadaniem przepływu przez przelew niezupełny, dotychczas nierozwiązana, stanowi wdzięczne pole badań dla laboratorjów hydrologicznych.

Przelew ze zwężeniem bocznem.

Wypływ wody następuje tu niejako przez otwór w ścianie, strumień doznaje zwężenia bocznego, skutkiem czego objętość przepływu na jednostkę długości przelewu jest mniejsza, jak przy przelewie bez zwężenia bocznego.

Podajemy tu szereg wzorów zaznaczając, że wzory te odnoszą się do przepływu przez cienką ściankę i dają wartości pewniejsze przy mniejszych grubościach przelewu ; Forchheimer uważa wzór Fresego jako dziś najodpowiedniejszy dla przelewów o cienkiej ściance, również w Szwajcarji wzór ten powszechnie stosują a).

J) Tabela ta zawarta w pracy autora „Badania empiryczne związku elementów ruchu w łożyskach przyrodzonych“, Czasopismo techniczne lwowskie i Zeitschrift für Gewässerkunde 1910, tom X. zeszyt 12, także hydrauliki Bubendeya, Weyraucha i i. ²) Vide „Méthodes de Jaugeage (Wassermessmethoden), Communications du Service des Eaux Nr. 10. Bern 1917.

b 0'20 m

S“

1) Wzór Ponceleta i Lesbros:

V. ix II h

V, i¹

0-01

0-424

010    0 395

001

417

14

393

412

16    393

407

20

390

22

385

25

380

412

50

391

oc r-

30

371

410

60

390

409    1-00

389

2) Wzór Bodaszewskiego: a) M ±= m, +2 m ₂ + m ₃

m, = §

(A—s) ²—s

3/

VJ?

b) (skrócony) Af=²/₃ u b h \2gh

2m₂ = ¹/o

S+T

(Ä-5)

3/

-CL

*/s u = 0-41786 - 0-0284

Cr- >■

m3 = V₉

72

A,iS-(A-s)

72

VA

(warunek b 0> h)

Doświadczenia wykonane w zakładzie doświadczalnym centralnego biura hydrograficznego we Wiedniu na przelewie zupełnym ze zwężeniem bocznem (Mitteilungen 1. Folge 1915. przelew 1 m długi) dały następujące, wyniki :

Nr.

pomiaru

Grubość przelewu w mm

Objętość w Itjsek

Nr.

pomiaru

Grubość przelewu w mm

Objętość w Itjsek

^    Grubość

przelewu w mm

pomiaru

Objętość w Itjsek

13-2

3-2

147-8

101 9

21

O\C00vlff\U>4iWtO

23-0

34-5

38-9

61-3

78-6

92-5

114-7

122-0

1460

7-0

12-6

15-0

283

41 ‘1

52 1

71-2

77-7

100 8

CN

NJ i-* >—

O VO oc

150 7

180-3

209-2 235 7 236-0 237 5 258-3 258-8 276-5

104-5 .

135-6

170-4

204- 5

205- 2 205-9 223-6 234-9 258-0

22

23

24

25

26

27

28

29

30

288-8 289-0 2990 303 5 3060 307-2 3090 311-0

315- 5

316- 5

275 1

275-9

290-7

297-7

301- 4

302- 3 306-9 309-0

315- 6

316- 9

Porównanie tych wyników z wynikami wzoru Bodaszewskiego, opartego na zasadach teoretycznych i ustawionego w czasie kiedy autor nie miał jeszcze doświadczeń w tak szerokich granicach wykonanych, stwierdza bardzo dobrą zgodność tego wzoru.

3) Wzór B r a s c h m a n n a : Q — ²/s (.i b h \j2gh ,

7s !<

0-3838 + 0-0386 [dobry dla /? j> 0.10 m, przy h mniejszem błąd wynosi kilka %.\

to

:>

Ui

er;

4) Wzór Fresego: [dla dużych objętości] Q — ²/s A A \2gA

0-017

«=.«()«» //₀ =0*5755-

0075 A -t 018 A+ 1-2’

e=-l+ 0-25

'•r;

= 0,025—(—

00375

zi; = wysokość ścianki spiętrzającej.

/ /, y

V? + 711/

+ 0-02

5) Wzór Ki n z er a :

Q = (0*4342 + 0-009 ~ —0,0777

\    n

h + J b V2j? (/• + "g}'

Wzór traci ważność, gdy /? < 1, lub też jeżeli przy b < 01 h — 0'2

i „ b < 0‘5 h = 0'6. Również musi być nastę

pujące zastrzeżenie zachowane :

h ! b = 0,9 h (h + zu) <0,1

0,8

0,2

co

►P. LA

0,3    0,2    0,1

0,5    0,7    1,0.

r    *

Śluzy wpustowe i upusty, przepływ przez kraty.

Woda spiętrzona jazem ma przejść do kanału roboczego i tu na wstępie (przy tz. śluzie wpustowej), uzyskać chyżość odpowiadającą chyżości w dalszej części kanału. Przyjmując, że spiętrzenie jest stosunkowo znaczniejsze, tak że woda powyżej jazu ma chyżość niewielką, można jej składową w kierunku osi kanału pominąć. W takim razie na uzyskanie w kanale chyżości v potrzebna jest wysokość ciśnienia

h = Tr-, a właściwie dokładniej licząc trzebaby przyjąć h~a

v-

2/

jednak wartość współczynnika « nie

v~

została oznaczona. Dlatego można dla pierwszej orjentacji przyjąć h = x •

J__

h

O tę wielkość h obniża się zwierciadło wody przy wejściu do kanału (rys. 22.). Obliczenie takie naturalnie nie jest ścisłe, gdyż zakłada średnią chyżość v dla całego profilu kanału. W rzeczywistości przez rozszerzenie wlotu i stopniowe zwężanie aż do śluzy wpustowej otrzymujemy zmniejszenie straty wysokości. Dokładniej licząc można uważać wlot

do kanału jako przelew zupełny i oznaczyć h z wzoru Q= | fi b h \2gh~V fiy b \2gh .a; współczynniki fi i lul możnaby przyjąć obydwa równe 0'63. Jeżeli woda wchodzi zwężonym wlotem do osadnika o znaęznym przekroju i małej chyżości v₍₎, a następnie dopiero przechodzi do kanału, to powstaje podwójna strata wysokości

v² — v₀²

~W przy

zwierciadła, a mianowicie /?, przy przejściu do osadnika, i = przejściu z osadnika do kanału.

Engels ’) podaje na stratę wysokości przy wejściu do kanału, zużytą skutkiem odchylenia strugi i na uzyskanie chyżości v następujący wzór : h —

Rys. 22'

<Jr:

otrzymuje •

h = 1*32

£ CN

v-

1,5 l

W praktyce można przyjąć h —

z uwagi na pewność wprowadzenia żądanej objętości wody do kanału.

Co do śluz wpustowych zauważyć trzeba, że w czasie wyższych stanów w rzece zachodzi potrzeba H regulowania stanu wody dopływającej do kanału ; od-bywa się to przez częściowe przymknięcie stawidła    —;—-

stanowiącego zamknięcie kanału, (rys. 23.).    *r-im=im*t

Jeżeli stan W. W. w rzece jest H, zaś najwyższy dopuszczalny stan wody w kanale jest Hu natenczas z różnicy stanów //— H Ł =h, stosując wzór na przepływ przez otwór Q = fi ba \J2gh otrzymamy, jak wielka ma być wysokość otworu a, aby przy danej szerokości śluzy wpustowej b, objętość Q mogła przepłynąć. Współczynnik fi można przyjąć według wskazówek powyżej podanych.

a uwzględnienie tej straty wysokości jest nader ważne

si

Rys. 23.

ł) Handbuch dos Wasserbaues, Leipzig und Berlin 1914.

Jako jaz zatopiony o wysokości zero i o bocznem zwężeniu można uważać każde zwężenie łożyska, przyczem dno przechodzi gładko. Taki przypadek zachodzi przy rozmaitych rodzajach upustów, przepustach dla statków, śluzach wałowych itp. Lebros i Richelmy podają dla tych przypadków (rys. 24.) wartości współczynnika § fia do wzoru :

Q =    \2gbh !\

przyczem h oznacza wysokość górnego zwierciadła ponad dnem otworu w pewnej odległości od odpływu.

- 30

Przy

padek

0-05    006    0-08

010 i 012    0-14

0-16 018 0-20

(r

0-308

0-310

0-320

0-312

0-314

0-325

0319

0-319

0-333

0-323

0-322

0-335

Rys. 24.

Według Richelmy przy zupełnem zaokrągleniu miejsca wpływu :

Q = b{2g jo-299 (A,-/.*)    (A,-/,,,)++ 0'855 A₂ ]jh

—/io4-

Wzory te można zastosować także do obliczenia strat wysokości przy przejściu wody przez kraty kanałów roboczych.

Przepusty dla tratw (przepusty spławne).

Zajmiemy się tu zjawiskami przepływu, oraz obliczeniami hydraulicznemi, szkicując konstrukcję tylko ogółowo, dla zrozumienia przedmiotu.

Przepust spławny (rys. 25.) jest to otwór w jazie zazwyczaj stale zamknięty odpowiednią zasuwą, poniżej którego wykonane są dwie ściany boczne, stanowiące ograniczenie tz. drogi dla tratw. W czasie przejścia tratwy zasuwę się otwiera, a tratwa spływa z falą wody ze stanowiska

^    ,.Jaz pod Gersthofen (samwyt)

rzeka

Jaz

-Sa»

voda spietrzoa. §ü dolna noc/a

—<* e. tama t/rzedz talonu

II

szerokość przepustu 112,3 m

f-

tir

górnego do dolnego. Ponieważ więc w przepuście spławnym pokonujemy stopień równy spiętrzeniu wody, za-

zamknięć

przepustu

prz epuit spławny

Drogą holownicza

bulwar

Rys. 25.

tein wogóle dno przepustu tworzyć będzie równię pochyłą, której długość zależna jest od wielkości stopnia wytworzonego jazem. Jako przykład podaje się dwa profile podłużne wykonanych przepustów spławnych (rys. 26. i 27.).

Otóż pierwszy przykład przedstawia przepust spławny w jazie wykonanym w celu wyzyskania siły wodnej na Lechu pod Gersthofen w Bawarji ; ponieważ do kanału idzie cała mała Woda,

te;/-

-i

Rys. 26.

Jaz pęd Troja (Czechy)

zatem przepust ten jest czynny tylko w czasie wyższych stanów. Tratwy płynące Lechem muszą przy stanach niskich przejść powyżej jazu do kanału roboczego i dopiero przed zakładem o sile wodnej pokonują stopień w śluzie komorowej. Przepust jest z tego powodu krótki (52'7 m), o stosunkowo znacznym spadku.

IL

>0710 — * ***" :

Ijzoo

n-

■’JOo

| " Słcpn Tc : fS cni iri/sctiie

;    !    ^    ¹—■ kpy,

h—45.............eo.......

SZcroTosc przepustu 12 m

ytt/böa/yxqne dnorztki

■ /mżą

tfOm. -_

Drugi przepust wykonany przy kanalizacji Wełtawy w Czechach jest jak widać

z rysunku ogromnie długi (380 m), a założenie dna w różnych spadkach i bezpiecznego przejścia tratw przy pokonaniu stopnia wynoszącego 3*36 m. Chodzi tu o to, aby uzyskać

Rys. 27.

ma na

celu uzyskanie łagodnego

stosunkowo niezbyt wielkie chyżości, oraz wystarczające głębokości wody na wytworzonej równi pochyłej. Naturalnie, że tu tratwy przejść muszą nawet przy najniższych stanach wody. Stopnie 12 centimetrowe wykonane w dnie mają ten cel, aby zmniejszyć chyżość przez wytworzenie nierównego (szorstkiego) dna, a przez to powiększyć głębokość.

Wlot wody do przepustu spławnego przedstawia się jako przepływ do prostokątnego łożyska przez prostokątny otwór w ścianie jazu (rys. 28 ) ; przepływ taki badał Lebros, jednak tylko przez otwór

24 cm szeroki. Ponieważ w zwierciedle powstawał tu stopień, poczem zwierciadło się znowu częściowo podnosiło, zatem przyjął, że objętość przepływu zależy przedewszystkiem od wielkości ht i h... Ustawił on wzór:

Rys. 28.

przyczem dla :

(/7,-ńo) : Ä, ^ 0004    0006    0008    0*01    002    0 03    005    0 1    0*2    0*3    04    0*5

,u₂ — 0-430    0 556    0-605    0*596 0 570 0 546 0 522 0*516 0'507 0’497 0 487 0 474

Wogóle, projektując przepust dla tratw mamy dane zwierciadło górnej i dolnej wody, czyli wysokość stopnia, a trzeba zaprojektować kształt równi pochyłej. Najważniejszą rzeczą będzie tu przyjęcie należytej głębokości wody na progu przepustu pod spiętrzonem zwierciadłem wody. Dalej cała równia ma być tak zaprojektowana, aby tratwa pomimo wielkiego spadku dna miaia wszędzie wystarcza-jącą głębokość wody. Naturalnie, że tu obliczenie wymaga szeregu prób ; najpierw przyjmie się pewną głębokość progu pod zwierciadłem spiętrzonem, oraz zaprojektuje spadki dna, następnie przeprowadza się obliczenie przepływu, a w miarę uzyskanych wyników poprawia pierwotne przyjęcie.

Tolman¹) przeprowadził w następujący sposób obracho-wanie przepustu spławnego pod Troją w pobliżu Pragi, naszkicowanego na rys. 27.

Przyjąwszy pewną głębokość progu pod spiętrzonem zwierciadłem wody e, trzeba się zorjentować przedewszystkiem aj jaka objętość sekundowa płynąć będzie do przepustu ? i b) jak wielkie zniżenie x powstanie przy wejściu wody do przepustu spławnego ? Otóż obie te ilości są ze sobą w bezpośrednim związku, dlatego oznaczenie ich nie jest tak proste. Możemy tu ^

V²

zastosować wzory na przelew, opuszczając k = ■=— •

Rys. 29.

2'g

a/

ki

Qt ?i !<b x Q> — ,"i b e\ V2g \X

przyjmującfi = u, mamy

Q — Q1 + Q₂ “ b V2g \X (2 * + 3 e, ) lub

i)- Q — 3 b \2g ]x (3e — x).

Jeżeli przyjmiemy fi (między 0*6 a 0*7), pozostają jeszcze 2 niewiadome Q, oraz x; Tolman wprowadza tu jeszcze jedno równanie odnoszące się do wypływu z wielkich zbiorników do kanałów, a mianowicie:

1    CJC    .    1_    r r

x 2    —2 — 2 ' Przyczem v oznacza chyżość w kanale, w miejscu gdzie nastąpił

już ruch jednostajny, zaś u chyżość w zbiorniku, którą możemy przyjąć równą 0. Współczynnik m waha w granicach 0 73—0*95, przy zaokrąglonych wlotach zbliża się do jedności.

el

Z powyższego x

9 Allgemeine ßauzeitung, 1904.

u²

-, czyli v - \l2g x. m

Przyjmując na razie p w przybliżeniu i obliczając k z wzorów empirycznych dla kanałów (Darcy - Bazin, Ganguillet-Kutter. Hermanek, lub nowszy wzór Bazina), można dla każdego spadku równi pochyłej oznaczyć y.

Dla przepustu spławnego wTroji, licząc w ten sposób, otrzymano według Darcy - Bazin’a :

1)    na spadku 1 : 200,

2)    na spadku 1 : 100,

3)    na spadku 1 : 50,

, stąd y —

Q z równania II)

Przyjmując dla przepustu pod Troją |i = 0'643, m = 0*95 obliczono x = 05 m, Q z równania I) = 24 96 m*, 2Sm ¹. Otrzymano zatem wyniki zgodne, a potwierdził je dokładny pomiar chyżości młynkiem.

Podobnie ;możnaby oznaczyć x jeszcze z innego warunku; wstawając w równanie x =

b (e — x) p b + 2 (e — x)

(przepływ przez kanał), możnaby

oznaczyć x niezależnie od |t, w zależności od m i k.

Chodzi teraz o to, jaki będzie kształt zwierciadła wzdłuż drogi odbywanej przez wodę w przepuście. Oznaczanie tego kształtu jest trudne, dlatego Tolman oznacza tylko minimalną głębokość w przepuście, (o ile nastąpił na danej przestrzeni już ruch jednostajny), przyjmując kolejno zaprojektowane spadki równi pochyłej. Nazywając tę minimalną głębokość przez y i przyjmując, że nastał już ruch jednostajny, otrzymujemy:

Rys. 30.

rn~

k \r i, zaś

_ Q³ p

’ y - b* k- i ■

, a ponieważ F. k ^

"a

i = Q, zatem

W miejscu, gdzie się stopień skończył, głębokość wody wynosi e — x, szerokość łożyska b, %chyżość wody v, czyli

11). Q — b (e — x) m \2g \Jx

Porównując drugie strony równań I i II otrzymuje się:

b \2g )x (3 e — x) — b (e — x) m \ 2g \x skąd -- —    ----^

m    3 e — x

— 3 e — 3 x

=ł| S

'(³-r,)=³'('

2 i“

3 <• (l

I*

Jeżeli przyjmiemy wartość to można wyrachować x,

a w dalszym ciągu mając x, można z poprzednich równań (I lub II) wyrachować Q. Pomimo zmienności |i i m iloraz nie waha w zbyt szerokich granicach, np.

dla ji = 0'6, max m — 1,

= 0"6, zaś x — 0*5 e

Q! p b' k" i

J/ Q“ P

\ b] k- i

= 0 005,    p    =    13-4 m,    r    --    0-626 m,    k    =    54*51,    y    =    0*55 m

0 010,    p    13*1 m,    r    =    0-51 m,    k    =    52'8,    y    =    0*50 m

= 0 020,    p    —    12-9 m,    /■    —    0 42 m,    k    =    50 84,    y    —    0*45 m

Podobnie inż. Bazikazajmuje się przepływem wody w przepustach dla tratw, twierdząc, że dotąd nie ma konstrukcji zupełnie zadowalniającej, a dotychczasowe postępowanie przy projektowaniu było więcej empiryczne. Stwierdza on, że główna trudność leży w skoku wodnym, jaki tworzy się na dolnym końcu przepustu ; tratwa unoszona prądem wody na spadku przepustu ma dążność zagłębienia się swym przodem pod zwierciadło wody, przy przejściu z przepustu do dolnej wody i zarycia w dno, co stwarza zawsze pewne niebezpieczeństwo.

W celu zmniejszenia skoku wodnego daje się małe spadki i zmniejsza je w dół, a nadto przy przejściu do dolnej wody umieszcza ruchome pływające tratwy, na jednym końcu obrotowo w murach

Nova soustava vorovych propusti, z odvozem zakonu pohybu wody v umèlvch korytech. Technicky Obzor, 1913.

3*

bocznych utwierdzone, które hamują zagłębienie spływającej tratwy pod wodę, jednak wszystkie te środki wprawdzie poprawiają warunki, jednak złego w całości nie usuwają.

Przedewszystkiem trzeba dążyć do tego, aby zniżenie zwierciadła wody przy wlocie wody do przepustu było możliwie małe i rozłożone na dłuższej partji, a uzyskać to można, zmniejszając kontrakcję do minimum przez zaokrąglenie progu przy wlocie, a tak-samo ścian bocznych, przez dodanie krzywych skrzydeł, skutkiem czego wlot do przepustu będzie się jednostajnie zwężał.

Rys. 31.

Weźmy przepust o poziomem dnie (rys. 31.), zniżenie niech będzie hx, chyżość w przepuście v, objętość przepływu na 1 m szerokości przepustu q.

v = \/2g hx , q = yx . \2g hx

y* -

max

Zniżenie hx odpowiadać będzie maximalnej objętości przepływu qx max, zatem yx \hx = max, czyli yx \ h

y*

\h - yx - i

y*

= Ryl

; yx -

CS CO

h , hx =

h.

q max =

-SC co

1    _    ³/o

= ³ -]^\l2gh I 0-577 v2g h

V3

s/₂ o

= 17 h

3/

Średnia chyżość przy wlocie v

V3 ’

,N3 <2

•c co

— hx .

Jeżeli teraz zamiast poziomego łożyska przyjmiemy dno przepustu założone w spadku krytycznym, tj. takim, przy którym na całej długości przepustu profile, a zatem głębokości i chyżości nie będą się zmieniać, natenczas i w tym wypadku zniżenie zwierciadła wody przy wlocie pozostanie niezmienione, równe poprzednio wyrachowanemu.

z;²

wstawiając y ~

Uli

v~

»C CO

k-

otrzymuje się spadek krytyczny Jk =

chyżość krytyczną .

głębokość

= Y'2g ■ ■ Jk= h

. vk

Co do wypływu wody z przepustu do dolnej wody autor stwierdza, że jeżeli przepust dla tratw założony jest w spadzie krytycznym, to przejście wypływu do dolnej wody odbywa się bez skoku wodnego, tj. bez Y~ spiętrzenia i bez zniżenia dolnej wody.

Wykonując wlot o zaokrąglonych krawędziach mamy wzrost chyżości według powierzchni equipotencjal-nych, co do kształtu zaś dna i boków możemy tu robić różne założenia. Jednem z założeń może być, że zniżenie zwierciadła ma pod kątem a.

być rozłożone jednostajnie, ze spadkiem

.......71.....

i W v>

D--

Rys. 32.

') Na podstawie te^o wynika autor wyjaśnia, dlaczego jazy o szerokiej koronie mają małą wydatność co do objętości przepływu; np jaz kanału Villoresi, o którym powyżej była mowa, mający koronę l m szeroką miał współczynnik |i tylko 0'565, ¹

= 0'577, jaki tu wypadł.

Biorąc dla uproszczenia zamiast krzywych powierzchni equipotencjalnych profile pionowe, ograniczenie z boku skrzydłami równoległemi, oraz pewne początkowe zniżenie h ₀, np. 0 05 m (odpowiadające

= 0*05 m), otrzymuje się :

chyżości .»U %

hx = h₀ + x ty a ; vx

~ V?g (ha + x ty a) ;

y*

\l'2g (h₀ + x ty a)

.__+ x tg a — h₀ — h

\2g (K + x tg a)

Taki przepust, oparty na zasadach tu przedstawionych, byłby jednak bardzo długi, a zatem i bardzo drogi, jak to widać z następującego przykładu :

Przyjmując zanurzenie tratw 0'50 m, głębokość przepustu stałą 0'80 m, a przepust założony w spadku krytycznym, otrzymuje się zniżenie przy wlocie ?, h — 0'40 m, a h == 1‘20 m.

Krytyczny spad Jh = k zależy od szorstkości ścian i głębokości, a według wzoru Hermanka można przyjąć dla drzewa heblowanego kd =' 57‘3, dla kamienia przyćiosanego kk = 44'7.

vj = \2Jh[ = 4-43 \040 = 2-80m = 0-8.2-8 = 2 24m:1/s

>tx = yx + hx — h =

^    300 d° 200

Przyjmując rozkład zniżenia w spadku łg cc =    , /i<, — 0‘05 m, v₀ = 1 m, ł/o =

D ■= (A, - A.) -r

= 2‘24 m, Yj₀ .= 1,09 m,

/»! = 0'40, ł/j = 0"80, z/, = 2'80 otrzymuje się:

= 3-50 m

Dla x ~

f otrzymuje si, V =

2-24

_===== + 0-175 + 0-05 - P20 = 010 m

4-43 n0 05 + 0-175

Jeżeli spiętrzenie wynosi 3 m, a spad krytyczny według powyższego np. 1 : 200, przepust spławny miałby aż 600 m długości i przy 12-o metrowej szerokości kosztowałby około 1 miljona koron!

W razie jeżeli spad przepustu jest większy jak krytyczny, powstaje w przepuście ruch zmienny przyśpieszony, a na przejściu wypływu z przepustu do dolnej wody wytworzy się skok wodny. Głębocy q2

kości w przepuście będą się zmniejszać, minimalna (asymptotyczna) głębokość wyniesie ya = a głębokość wody u wlotu jak przy spadku krytycznym yu — § h.

Kształt zwierciadła wody w przepuście oznaczony jest równaniem :

(y t —y« )² (y o2 + y o y« +</«²)

(y₀ —ya)² (y,² +y, y2 +i/o ²)

J (*,— xc) = ÿ,—u,,+ ——

i/o²

\ln

+ aVC 4

\3

\ k-J '

(ÿo—y 1) y° \3 I

(i/o +// 1 ) i/o +2 (i/o //, + t/a ²) (

W ten sposób można oznaczyć kształt zwierciadła, jeżeli dany jest jeden punkt np. przy wlocie (x„ — o y₀=yk) wody do przepustu spławnego, spad dna i przepływ, sekundowy.

poziom

Wreszcie wysokość skoku wodnego określa równanie:

2

\ H — ya + yi //² +Hya, gdzie H — ^ (rys. 33.).

2#

Przykład. Dane tesame jak w poprzednim przykładzie tylko spad większy jak krytyczny np. J = 1 : 50.

Rys. 33.

³    2⁷24“

i--p

\    44 n _L

>    50

— 0 50 m.

przyjęliśmy tu 44, mniejsze jak poprzednio, z uwagi na mniejszą głębokość.

Największa chyżość

4‘48 m

Oznaczmy w jakich odległościach od wlotu wody do przepustu wytworzą się głębokości y

1) y

= 070 ; 5*

0-10

0 125 - 0-512 (2 3026

0-25

log

Ô-04

0-70, 0-60, 0 55 m. 0 64 + 0-40 + 0-25 .

(0 49 ! 0-35 ł '0-25) *

009

- “T

orc tg

0-10

1 50 . 0*50 t 2 (0-56 i 0-25)

. 0-50 . 1-732

Zamiast arc tg kładziemy samą wartość ułamka i otrzymujemy: 1*65 m, taksamo dla:

10*25 rn

23'3 m itd. ; wszystkie odcięte mierzone są od punktu wlotu wody do przepustu

y-i

0*60 otrzymuje się jca

y. ! = 0*55

Wysokość skoku wodnego przy wypływie z przepustu do dolnej wody:

v*

4-48-

s = i H — y u \ J H ‘ + H y u ; H

S =T 0-51 - 0-50 j s 0-26 T 0-255

Zdaje się jednak, że o konstrukcji przepustów spławnych nie wypowiedziano jeszcze ostatniego słowa. Zauważyć trzeba, że stopnie w dnie przepustu nie spełniają należycie swego przeznaczenia, jako środka tłumiącego ruch wody. W tym kierunku doświadczenia inżyniera belgijskiego Denila *) odnoszące się do przepływu przez przepławki dla ryb, o których poniżej będzie mowa, i wynalezienie przez niego konstrukcji tłumiącej chyżość ruchu wody, nie pozostaną prawdopodobnie bez wpływu na dalszy rozwój konstrukcji dna przepustów spławnych. Już przy nowszych przepustach na Łabie (Lobosice) widać pewną korzystną modyfikację stopni przez nadanie im linji zygzakowatej w rzucie poziomym.

2g ' 2.9-81

1-025 hi.

0-73 m

Jaz o skrzydłach ukośnych, jaz ukośny, łamany i krzywy.

Wzory na przepływ przez jaz o skrzydłach ukośnych (rys. 34.) ustawił Wex *). Skutkiem zbliżania sit' skrzydeł ku przelewowi przyjąć można, że nietylko chyżość wody górnej u z przestrzeni h

wpływa na objętość przepływu, ale także chyżości z przestrzeni />, i b₂ w stosunku b i b. Ponieważ jednak te chyżości boczne dwa razy zmieniają n ri

kierunek i to od kąta 0 aż do 2 7,, względnie 2 <f.ä, wobec tego Wex mnoży je przez cos- 7,, względnie cos- 7Objętość Q przedstawia się zatem następującym wzorem :

r-ł-

n à

Pr

b

Rys. 34.

Q fi !⁽b \2g h \h +

öö-

cos - 7», +

hg cos- <JP₂)|

a/a

Współczynnik a przyjąć należy według Bazina.

497 "7m, h do 170m/m),

O ile doświadczenia co do jazów prostych (prostopadłych do osi łożyska) są do celów praktyki niewystarczające, tembardziej niewystarczające są doświadczenia co do jazów ukośnych, krzywych i łamanych. Pewne wskazówki można uzyskać z doświadczeń Bazina, badań Wexa -), oraz doświadczeń wykonanych w labo-latorjum hydrotechnicznem politechniki w Karlsruhe :i), jednak skala tych doświadczeń jest bardzo niewielka (Karlsruhe b

tak, że wyprowadzone wnioski mają dla praktyki jeszcze małą wartość.

Rys. 35.

Bazin przyjmuje dla przelewu ukośnego (rys. 35.) współczynnik //„ do wzoru na przelew :

') „Les échelles a poissons“ Annales des travaux publics de Belgique, 1909.

') Hydrodynamik, obszerne dzieło odnoszące się do przepływu przez jazy, z powodu niezbyt ścisłych założeń mało

uwzględniane.

') Aichel, Experimentale Untersuchungen über Abfluss des Wassers an vollkommenen Überfällen verschiedener Grund-

rißanordnung.

Nomogram do obliczania przepływu w rurach żeliwnych pod ciśnieniem [według wzoru Manninga v = kR~/Sjl 2 (k = 80)].

30    ^0    50 60 10 &0 90100

20

01 G 8 i 9 S h

O.H 0.5 0.6 0.7 0.8 0.9 1

eo

0,i

006

80 0

7 00

00 9

500

ïâfcs

Vrifr

:sc

ZA-

.S:

.a

--r

x==2

:x

4-

k:

j:

CT

±±

«0 v

:■

CT

rm

HCTCT

+reZ

—~±

9 00

800

f-

300

ooz

100

O O    o    c    c

Cl CO N    -O    lr>

*n

9 o oo r» o

<N

P « h û    <o

tf O O o    O

■y

<N

IX

CT

Cf

O'

ri

o'O

.1

r.\ ;

l—4

CTX W

ff

,i

=pm

tti

x-x 2-

s?

Pr

CT

3:

si

CT

.Vs

CT

2F

CT

o;

Z’

oO

CTZ

Xk

2A

CT

!;

-\

il

i!

CT

CT

CT

CT

N ' "\

Ans

CTS

CTS

X~:

\r

CT

Z.

CT

•o

CT:

«n

A-

CT

xf

CT

CT

CT

CT's:

CT CT

Z:

z:

zi

Z*

CT

CT

Oh

CT'

CT

Ax

5:

=ï

oPM

CT

CT

44

--r

±=*

__o

c s==:

=c\

;ï

4— V’

-a/nr ■

r--U

AX

CT

4-

■f

X-f~ ~\ ~

CT

CTT

CT

O;

'\

z_

CTt|

tüZ-CT

CT

CTct

CT

.o

-Cv

eo

4—f-

■; N

fA :

i. ...,L-.^.

: : CT

CT

z~zp£i—\

yÆ

!É

WM

°À

S'

nn—T\—

CT⁻

CT

Si

sr

•/>

CT

S'

r^T

CT

Æ:A

xz

f=XP

SaCT:

o\

::

-CT

~~p.

-^1

CT;

sf» \

'OX

o;

CT

CT

CT

pX

tt

i.

:::

s::±^

s- •

■y

’ • Z

x '•'X

z\iqCT:<3

.i

■ÓS

CTŚ

$îm

CTifflA

w.

Spadek linii ciśn:.en

[m

CT

CT

od;!B

--H—pr

CT

-i

CT

LA

t-

tn

CT

„„„......4CT

•    *4 y

dfCTtui

-HH

OA

vCT-

iXl

o"

co

or

SL

:X

-CT—

tx

>o

CTZ

<5.

: o\;C\. :X;

x®

:

•ox^ct V

- V-tCTtt

—4-

-i

X;

¥fl¥

LLQMJ

4-

;;

V I A -I.

C--4CT

ŒPT.1:±=

ÉT3

■4-4+

rt

s.

o*

4—{■

-4

t-

fT

O'

—t-

4VJ—»—U

fCTrn

J-L

CT

o

à\.

OVf

<ax: -.<5\......V

RTT

rx

Z |S

CT

CT

00S

500

CT

CT:

CT

CNl

CT

CT

L.L.

4-4-

-4

FF4X

rf—h\

s4

.ô:

CT

4—

CT

oi

o'

fi y |CT'~|

t:

x:

\

i00

;;

CT

o o    p o

O CD    O

U-.

TPFf

N_

CT

s-

s;

1—

-4

CT—

4--

ÎL

-K

CT

N,-----CT

O Cl CO N <û

»n

.>

<n oo    vo

o' ö o'

ir»

-o

O' O' O

or

C4

o'

o*

•^as/Jłn m MÄjdazjj

a'

/

\

m

.a.

^35

RW

.....

«

*(*■,■...    ■/»*»«»' '."<*:    ■•-*■:_ «... .    — rW - --

- ¥ ■■* ~ ifntifitniai»i|i^iiffi i III ;■ -1 »

4

7K. J

30

>

% #i''

»

»

5°

ftu przy kącie t —

Hu »

uwzględniając przytem całą długość jazu ukośnego jako długość krawędzi przelewu.

i—i

fi

Aichel podaje wzór 250 ^    (1—ip), gdzie

P    ' P

oznacza

stosunek wysokości przelewu do

Pu

wysokości jazu, ip jest stosunkiem jącego zestawienia, zależnie od kąta f.

fi

, wreszcie Q podaje według następują-

= 15 20 25 30 35    40    45    50    55    60    65    70    75

U = 362 475 595 700 840 1025 1250 1510 1795 2275 2980 4125 6579

t)

¹

bliżony zatem bardzo do współczynnika

Rys. 36.

Co do jazów łamanych (rys. 36.) (1) i krzywych (2) podaje z wszel-kiemi zastrzeżeniami, że jaz łamany odchylający się od brzegu pod kątem 45° należałoby liczyć jako wyprostowany jaz ukośny o tymsamym kącie nachylenia, zaś jaz krzywy jako wyprostowany jaz ukośny, przecinający boki łożyska pod tymsamym kątem, przyczem jako długość przelewu należy wziąć wyprostowaną długość jazu krzywego.

Wysokość i dalekość spiętrzenia powyżej jazu, krzywe spiętrzenie (Staucurven, courbes du remous).

Każdy jaz, w ogólności zaś każda budowla spiętrzająca wodę, a więc i most, którego przyczółki i filary wstawiane są w łożysko rzeki, każda tama poprzeczna, wywołują powyżej miejsca ich założenia powiększenie profilów odpływu, a zatem równocześnie i zmniejszenie chyżości. W miarę oddalania się od jazu, postępując w górę rzeki, widzimy malenie wpływu spiętrzenia,

a w miejscu gdzie można przyjąć, że spiętrzenie, praktycznie biorąc, się kończy, paturalny przekrój nie będzie zmieniony. Ściśle biorąc teoretyczna krzywa spiętrzenia, stanowiąca przekrój spiętrzonego zwierciadła wody płaszczyzną pionową, kończy się w nieskończoności, dla praktyki wystarczy jednak przyjąć, że przechodzi ona w pierwotne zwierciadło (zwierciadło wody niespiętrzonej) tam, gdzie różnica poziomów obu zwierciadeł może być praktycznie biorąc pominięta. Wynika z tego, że ruch wody w spiętrzonej części rzeki będzie ruchem zmiennym; zmieniają się tu tak przekroje, jak i średnie chyżości, oraz spadki, a stałą jest tylko objętość przepływu Q.

y,

dx

•i

Jeżeli w odległości dx mamy przekroje .    . F

spadki jednostkowe (jako tg nachylenia stycznej do krzywej spiętrzenia w obu punktach .

chyżości..........

obwody zwilżone......

oraz Fo (średni przekrój F)

„    /₂    (średni spadek i)

„    v.,    (średnia chyżość v)

„ po (średni obwód p)

natenczas związek między temi ilościami określa równanie Belang

v\

era :

dg

Rys. 37.

dx

; F + ä(|)' a kladac yg

k-

otrzymuje się:

dy

v²

dx

k-

dx

to a

Otóż

w tern równaniu reprezentuje drugi wyraz po prawej stronie wpływ przyrostu siły żywej, ponieważ zaś mamy tu do czynienia z ruchem zmiennym opóźnionym, przy którym chyżości maleją, a wysokość ciśnienia przy przejściu z przekroju mniejszego do większego zużywa się na powstające wiry, czyli siła żywa się traci, Zatem ten drugi wyraz możemy w dalszych obliczeniach pominąć.

Otrzymujemy równanie dy

k²

d.y, lub wprowadzając przyrost wysokości i odległości,

dh-%Fd'

Odnieśmy teraz krzywą spiętrzenia do układu współrzędnych prostokątnych, którego osią x jest hnja dna równoległego do zwierciadła niespiętrzonego i nazwijmy literą e średnią głębokość (stałą)

Riihlmann przyjmuje profil prostokątny (rys. 39.) ; z oznacza tu wielkość spiętrzenia (zmienną), y całkowitą

Rys. 38.

r r    •    •

głębokość profilu (zmienną). Wyraz

profilu niespiętrzonego, <f kąt nachylenia zwierciadła niespiętrzonego do poziomu ; y będzie zatem (zmienną) głębokością profilów spiętrzonych.

dl

-i

dh — dl tg ( f —

dy .

dh

dh = /<# — cń/, Jdl - dy

v~

<?

kładąc cos (f = 1, ty </    =    /,

a na podstawie powyższego ^ dl ; kładąc ^

cos cp ’

, t. i. odwrotności

y

promienia przekroju, lub odwrotności głębokości, otrzymuje

k* F

się : —

dy - (

V-

k~

j)

dl.

z ostatniego równa-

nia możemy wyrugować w sposób następujący, zastępując chyżość ruchu zmiennego v przez chyżość ruchu jednostajnego c.

3 v ,jQ = b e c — byv, v

J ' J-7 -u    «

(e + z) ³ dz (    + z) ³

— e³

Jdl

w fi

Idl

fO

dz

ec e k V J e

Zr- C

■'J

Ô , czyli

y-

; ponieważ y — e + z, dy — dz, zatem

en ’

wykonując dzielenie otrzymujecie:

U> bO

sC bC

z²

4 +

z³

e-

27 e³ .    •

dz

Rys. 39.

dz

\~

VO' bO

z dz

e²

z² dz

9 ~<ćr

z³ dz

27 e⁴

a całkując w granicach między

spiętrzeniami Z i z otrzymuje się wreszcie :

Jl    1 ,    z .

-    3 log - +

CN CO

z-

1 Z² - Z² 1 Z³ -

Z» — z*

e²

CN

e³

108

e⁴

W otrzymanem równaniu oprócz ilości stałych /, oraz e, mamy trzy ilości zmienne /, Z i z jeżeli dwie z nich są znane, możni obliczyć trzecią.

W powyższem równaniu Riihlmanna druga strona przedstawia szereg nieskończony, o wyrazach szybko malejących, którego wartość łatwo obliczyć. Jeżeli Z oznacza wielkość spiętrzenia na jazie, a z

Rys, 40.

w dowolnym punkcie, natenczas / oznacza odległość danego punktu od jazu, jeżeli natomiast Z oznaczać będzie spiętrzenie na jazie, a z = o, natenczas / oznaczać będzie dal ek ość spiętrzenia, czyli całkowitą długość przestrzeni spiętrzonej (Staulänge, la longeur du remous). Z równania tego, przyjmując pewne Z i z, i rachując /, można oznaczyć również kształt krzywej spiętrzenia.

W zupełnie podobny sposób wyprowadza Riihlmann równanie dla przypadku, jeżeli nie mamy do czynienia ze spiętrzeniem, ale ze zniżeniem zwierciadła wody, skutkiem nagłego stopnia w dnie, sięgającego w głąb (rys. 40.). (Spiętrzenie, wzgl. obniżenie, Stau oder Absenkung, remous d’exhaussement, ou d’abaissement).

Przykłady .*). Jaz spiętrza wodę o 0‘135 m, głębokość średnia    ^ naturalnego (niespiętrzonego) profilu wynosi

1 m, spadek naturalny 1 : 3000, czyli J — 0'00033.

’) Z Riihlmanna.

1) W jakiej odległości od jazu spiętrzenie wynosi tylko 001 m ? Według powyższego

= /    a wstawiając

wartości i obliczając wartość szeregu przedstawiającego funkcję / otrzymuje się:

3000. 1

— 0-9528

/ = 2858,45 m

2) W jakiej odległości od tego punktu spiętrzenie wyniesie tylko 0‘0098 rn ?

«*

'== 0-01 ;

Z = 0-0098

■Ul ₌ 0-006734 ; /, = 20-20 m

Zadania tyczące się dalekości i wysokości spiętrzenia powyżej jazu można w nader łatwy i dla praktyki wystarczająco dokładny sposób rozwiązać zapomocą tabel cyfrowych Riihlmanna. Równanie zasadnicze :    ,    --

JL ₌

/(! •

daje się przedstawić zapomocą różnicy:

/(!)-/(!)

Otóż tabela Riihlmanna ułożona jest na tej zasadzie, że spiętrzenie 0 0098 m pomija się jako praktycznie biorąc mało znaczące, tam więc gdzie spiętrzenie posiada tę wartość, przyjmuje się początek układu współrzędnych. To dowolne przyjęcie zakreśla zatem długości krzywej spiętrzenia praktyczną granicę.

W tabeli Riihlmanna (osobna dla spiętrzeń, a osobna dla zniżeń) można dla danego Z znąleść

odpowiednie /    i odwrotnie; użycie tabeli przedstawia się następująco: Mając dane Z i z (wielkość

Z z

/,-obrachowuje się i —

i /    ^ ; biorąc różnicę obu wartości oznaczymy —, a stąd /, tj. odległość obu punktów.

spiętrzenia w dwóch punktach), tudzież e, oraz

, a na

stępnie z tabeli / ^ ^

Tabela Riihlmanna dla spiętrzeń.

* IÜ,

0,010

O Ui

0,025

0,030

0,035

0,040

0,045

0,050

0,055

0,060

0,065

0,070

0,075

0,080

0,085

0,090

0,095

0,100

0,105

0,110

0,0067

0,1452

0,2444 .

0,3222

0,3863

0,4411

0,4889

0,5316

0,5701 u

0,6053

0,6376

0,6677

0,6958

0,7222

0,7482

0,7708

0,7933

0,8148

0,8353

0,8550

SriHHrtHHrlHr-• i—I    —1    T—•    i—l    rl H H M CS CS    N

o’ o o' o" ©~ o o* o" o“'o ©~    o”    o*    o"    o* o" ©~ © “ —

0,8922 0,9098 0,9269 0,9434 0,9595/ 0,9751 0,9903 1,0051 1,0195 1,0335 1,0473 1,0608 1,0740 1,0869 1,0995 ' 1,1119 1,1241 1,1361 1,1479 1,1595 1,1709

IN CM CN W N CN CN CN CN CN CN CN CN N CM (S CO

cT ©~ cT ©~ o o o o o o o cT o o* o” o cf o o o o"

Ul O

CO CO CO OO

to ■—¹ <— o

O Ul O Ul

1,1821

1,1931

1,2040

1,2148

1,2254

1,2358

1,2461

1,2563

1,2664

1,2763

1,2861

1,2958

1,3054

1,3149

1,3243

1,3336

1,3428

1,3519

1,3610

1,3700

1,3789

0,325 0,330 0,335 0,340 0,345 0,350 0,355 0,360 0,365 0,370 0,375 0,380 0,385 0,390 0,395 0,400

0,405

0,410 0,415 0,420

1,4556 1,4638 1,4720 1,4801 1,4882 1,4962 1,5041 1,5119 1,5197 1,5275    0,515

0,435

0,450

0,470

0,475

0,480

0,485

0,490

0,495

0,500

0,505

0,510

1,5583

1,5659

1,5734

1,5809

1,5884

1,5958

1,6032

1,6106

1,6179

1,6252

1,6324

1,6396

1,6468

1,6540

1,6611

1,6682

1,6753

1,6823

1,6893

1,6963

1,7032

t©

0" cT ©~ © ©~ o © © © o

0,585

0,590

0,595

0,600

0,605

0,610

0,615

0,620

0,625

0,630

0,635

0,640

0,645

0,650

rfrioicoPl-łini/i^hhoooNONOHHNe,

t-,    !>    ^    00 00 00 00 oc 00 00 oc 00 oc

r—'i—<t—Ir—Ir—l,—li—li—'i—ii—Ir—Ir—I,—Ir—i,—i—i,—i rH r—' r—I r—l r—I

0,655 0,660 0,665 0,670 0,675 0,680 0,685 0,690

0,695    I    1,9203

0,700 0,705 0,710 0,715 0,720 0,725

0,730    I    1,9641

0,735 0,740 0,745 0,750 0,755 0,760 0,765 0,770    i    2,0132

0,815 0,820 0,825 0,830 0,835 0,840 0,845 0,850 1,9703    0,855

0,890

1,9266

1,9329

1,9392

1,9455

1,9517

1,9579

l|

ii

co ^

ON NO i-i CN O ©

»—ŁH-^OOOOOOOOOOOO

1)

U)    W    tO    IO    I—¹

W    Vl    I-I    Vi

O    l-r    to    W    4^-

H-‘ I—‘ I—.

'~n 4*. ON ©

-J 00

ON

I i ą § S § s i si I ï 2 is i ią § £I § $ $ s i ®

©"-©0©©©©0©©©©©©©©©©©©Or—' ł—¹

2,1625

2,1683

2,1742

2,1800

2,1858

2,1916

2,1974

2,2032

2,2090

2,2148

2,2206

2,2264

2,2322

2,2380

2,2438

2,2496

2,2554

2,2611

2,2668

2,2725

2,2782

2,2839

2,3971

2,5083

1.300 .1,400

1.500 1,600

1.700 1,800

1.900 2,000 2,100 2,200

2.300 2,400

2.500 2,600

2.700 2,800

2.900 3,000

3.500 4,000

4.500 5,000

\o 00 o> Oi-HCNco^r^ovor^ oo o\ © cn co oc co oo r4 cn m' cn en co co en en cn cć cć m co    rr w? vrT ©

= 0'0002, głębokość-średnia e = 0'52 rn, jaz spiętrza wodę

Przykład. Rzeka ma spadek naturalny J — o 0.78 m. Obliczyć w jakich odległościach od jazu spiętrzenie wynosi jeszcze 0,52 m, 0,26 m, 0,13 m.

(z tabeli)

5000

(różnice)

2-8337

= 1-5

/    = 2-2839

0-5498

/, = 1380 m

j    = 1-6611

0-6228 =

/, = 1380 -t- 1620 = 2000 m

* =T

= 1-2461

0-4150 =

l, .= 1380 + 1620 + 1079 = 3079 m

Obliczenie przeprowadza się zupełnie podobnie jeżeli znane jest spiętrzenie na jazie Z, odległość dowolnego punktu na krzywej spiętrzenia /, a szukana wielkość spiętrzenia w tym punkcie z ; wtedy

, Z r ( F. \

znane jest , j y—j

f /(f) - f (f)> znaidziemy / (-7)

, z równania

, z tabeli —, a zatem i z.

e

Rys. 41.

Obliczenie zniżeń przeprowadza się zupełnie podobnie. W podobny sposób, jednak z założeniem parabolicznego przekroju rzeki przeprowadza Tolkmitt x) obliczenie krzywej spiętrzenia, względnie spadku zwierciadła spiętrzonego (rys. 41.). Nazywając literą z spiętrzenie w dowolnym punkcie profilu podłużnego, a największą głębokość profilu naturalnego, B szerokość swierciadła wody, otrzymujemy równanie profilu :

B = 2 \Pa , F = § Ba = f iJPa³, przyczem P jest parametrem paraboli. Wprowadzamy powyżej podane równanie ruchu zmiennego:

’) Grundlagen der Wasserbaukunst.

i —

- --jp- = -j-£ Jr ~ ^    F^’ war^°^    otrzymamy z powyższego równania paraboli,

przyczem p można położyć równe B, dla dowolnego zaś profilu w obrębie spiętrzenia zamiast a trzeba położyć a Ą- z.

_P

ff V/³³ (« + z)'-"

Ul to

P (a + zY

²⁷ ar

32

P (a + zY

—%\-

W miejscu gdzie z

27 /QY-⁷    32 V k )

p—- ; z porównania obu równań ostatnich wynika, że:

ni

=' J —V.

^ Va -f- z/

Z równania tego łatwo obliczyć spadek miejscowy i (styczny do krzywej spiętrzenia) w pewnym punkcie o spiętrzeniu z.

1-4 in

Przykład. Rzeka ma spadek naturalny J — 0'0005, F = 28 m*, B — 30 m, -= tm — 0933, u = i tm

J/= 0-000058

Obliczone spadki, a zatem i kąty nachylenia stycznych mogą posłużyć do wykreślenia krzywej

spiętrzenia.

Równanie Tolkmitta określające dalekość spiętrzenia brzmi:

(H-) -r C4-)l

0>. z)

, przyczem h i z oznaczają spiętrzenia w dwóch

dowolnych punktach. Wartość funkcji F f ~    podana jest w tabelach, zestawionych tak dla spię

trzeń, jak i dla zniżeń zwierciadła wody. Tabel tych nie podajemy, ponieważ krzywe spiętrzenia obliczone sposobem Tolkmitta nie są bynajmniej dokładniejsze jak krzywe spiętrzenia Riihlmanna ; sposób Tolkmitta nadaje się raczej do obliczenia spiętrzeń w kanałach sztucznych.

Forchheimer podaje sposób Schaffernacka dla rzek o przekroju w przybliżeniu prostokątnym, z zastosowaniem wzoru na średnią chyżość c = k J /2 h 'i.

Oznaczając głębokość profilu prostokątnego, spiętrzonego (zmienną) litera h, głębokość profilu niespiętrzonego (stałą) hl)f odległość od jazu x,

b a

li/

h /4

a    c    dh

- ^ czyi, « = J -

dx* C

tudzież przy stałej szerokości B c h = c₀ h„

dx dx

1/

u—dx

b 1 Krzywa

C ff apiętruRÓa

k 0 - t)'!' A

i dx —

P⁵ - h,F⁵

dh ; po zcałkowaniu otrzymuje się :

i + à (ïï'+l (ÏÏ+ À (ïï'+

[Â©”+j(è)‘+

Rys. 42.

Przy jazie h — H, zatem C = wyższe równanie dla odległości I między granicami H i h przekształca się na :

, wobec czego po-

h₀

(H.h) = -J

» © - * ©l

ą*

Haponowicz rozwija teorję krzywej spiętrzenia¹) w sposób następujący: Wychodząc z prawideł ruchu zmiennego w łożyskach wyprowadza równanie różniczkowe krzywej spiętrzenia, charakteryzuje przekrój poprzeczny zapomocą jednego znamienia <p, ustawia prosty związek dla łożysk naturalnych, wyrażający zmienność współczynnika k do wzoru Chèzy - Brahmsa zapomocą mało zmiennej ilości s, zależnej od średniej głębokości, którato wartość może być z wzorów empirycznych na k obli- .

czona.

Mając to, całkuje równanie różniczkowe i ustawia tablice oraz nomogram, ułatwiające obliczenie spiętrzeń. W dalszym ciągu podaje bardzo prosty wzór przybliżony, na podstawie którego można obliczać spiętrzenia, czyniąc dowolne przyjęcia co do koryta i zmienności współczynnika k, gdy mamy ustawione tablice dla jednego przyjęcia. Wreszcie na podstawie pomiarów spiętrzeń na Wełtawie i kanale Dunaju okazuje zupełną zgodność ustawionej teorji ze spostrzeżeniami, przyczem nawet wzór przybliżony daje lepsze wyniki jak wzory Riihlmanna i Tolkmitta.

Szczególnie wygodny jest wzór przybliżony, zapomocą którego przeprowadza się obliczenia w sposób prosty, bez użycia tablic, wyłącznie przy pomocy logarytmów.

Podajemy tu wyniki oraz przykład.

1) Równanie zasadnicze sprowadza się do prostego kształtu :

^ y/ " ""/ (¹ S) - / (¹,)

; / (z) = log flOZ—1)

T == ~

W równaniach tych oznacza: J spadek jednostkowy zwierciadła niespiętrzonego, z/, spiętrzenia w dwóch przekrojach (//₂    / odległość przekrojów, t średnią głębokość wody niespiętrzonej,

H spad bezwzględny zwierciadła niespiętrzonego między badanymi przekrojami.

- jest współczynnikiem zależnym od z, a mianowicie gdy

T = OS t 7=0-9/ T = ł

średnio — = 0"9

Funkcję ip (J~) przedstawiono graficznie, wykresy te podaje Z wykresu widać, ze funkcja ip

/

spiętrzenie prawie się gubi. Dalej widać również, że jeżeli A> 2 hv funkcja ip (

H

równą -j-. n₀

od jazu / (h, h) —

zwierciadła na jazie trafia dno rzeki. Jak Tolkmitt wykazał, tosamo prawidłowo jest ważne i dla przekrojów parabolicznych.

w swem dziele Forchheimer.

(B sta>e sis

zerem dla h'.h„ — 1’015, a zatem w miejscu, gdzie

h₀

staje się prawie

Można zatem przyjąć w przybliżeniu, że przy dużych spiętrzeniach spiętrzenie w odległości

h M H

⁰    — — zanika, to znaczy w miejscu gdzie pozioma przesunięta przez punkt

ho

z < 0-5,

0-5 < z < 1

z > 1

Przykład. Przyjmijmy J — 0,0005, / — 1500 m, t — 1,50 m, y₂ - 2,40 m Obliczmy wiqc T — 0,9 , t = 1,35, z , = ^ =

/(¹,) = log (lO

1,778

2,40

1,35

= 1,778, H = JA = 0,75 , ^

0-75

T ~ 1-35

= 0 556

_ l) «= log [Ahtm (1,778 - 1)] ,= log (59,98 — 1) = 1,771 f (Zl) = / (z,) —f — 1 771 - 0-556 = 1-215

Ponieważ / {zx) = log (lO

- l) = 1,215    ,

— log (16,41 + 1) = 1,241 yx — zj

Zi

- 1 = Nurn (1,215) = 16,41 = 1,241 . 1,35 = 1,675

Jeżeli rządna zwierciadła spiątrzonego (wysokość n. p. m.) w przekroju y₂ wynosiła h₂, to rządna w przekroju ij wyniesie ń, — h₂ — y₂ -+- H — yt — h.₂ — 2,400 -f- 0,750 -f- 1,675 = ht -+- 0,025.

Wartość 0,025 m przedstawia bezwzglądny spad zwierciadła spiątrzonego miądzy badanymi przekrojami.

2) Podobnie prosto jednak z zastosowaniem tablicy cyfrowej oblicza się spiętrzenie metodą dokładną. Obliczenie poprzedza oznaczenie znamienia przekroju cp przez ocenienie, a mianowicie <p wynosi : dla przekroju prostokątnego „ paraboli 9?° stopnia

. 0,9

2go

średnia wartość 0.7

::

Równanie zasadnicze jest :

— F (z₂) — F (zi), wartości funkcji oznaczy się z tablicy.

Przykład. Daty z poprzedniego przykładu, ę przyjmijmy 0,7.

2.400 1,50

F (z.,) = F (1,60) = 3,564 H 0,75 t ~ 1,50

F (zt) — F (z₂) - y = 3,064

Tej wartości odpowiada wartość z tablicy otrzymana przez interpolacją

zj - 1,129, zatem y, = z, ł = 1,129 . 1,50 - 1,694 nt.

3) Podobnie liczy się spiętrzenie uwzględniając bezwładność cieczy, rachunek jest dłuższy, a wynik prawie nie różni się od wyniku pod 2).

Obliczamy z.,    —

= 1,60

= 0,500

Obliczenie krzywej spiętrzenia można przeprowadzić jeszcze w inny sposób, a mianowicie wychodząc wprost z równania :

dy    v- p    Q²

' dx    k - F*

Przyjmuje się więc na A a* skończone odstępy, oraz pewne średnie wartości p i /*, a obra-chowuje A y• Naturalnie, że najpierw trzeba pewne A y przyjąć, aby na podstawie tej wartości oznaczyć (średnie dla danego odstępu A a) p, oraz F, a następnie z równania rachuje się dokładniejsze A y i obliczenie tak długo powtarza, aż obliczone A y zgadza się z poprzednio przyjętem. W Celu ułatwienia rachunku można dla danych profilów rzeki oznaczyć z góry krzywe p i krzywe F, a to na podstawie określenia kilku charakterystycznych punktów tych krzywych.

Jest to metoda ogólna i dokładna, ale stosunkowo uciążliwa, gdyż wymaga wielu prób.

Przykład¹). W profilu (n l'/"').. -. Q — 53’2 rn '/sek, J

rządnej 287‘428.

0‘00017, zwierciadło leży na

Przedłużone zwierciadło spiątrzone dałoby w profitu nHm odległym od poprzedniego o 100 m rządną 287‘445. Na pierwszą próbą bierzemy głąbokość profilu / — lm, czyli zwierciadło na rządnej 287‘452. Z krzywej powierzchni otrzymuje sią F — 83'0m², współczynnik k na podstawie doświadczeń (pomiarów na danej przestrzeni) przyjmuje sią równy 37.

F = 89 m -t = 1,175 m J = 0,00024

Q = F . K N / J 89 . 37 . x 1,175 . 0,00024 = 54,8 m js.

Średnie wartości dla przestrzeni miądzy obu profilami wynoszą:

w górą rzeki.

Zwierciadło przyjąto zatem za wysoko, właściwy poziom wynosi 287,451 m.

Podobnie postąpuje sią dalej

’) Z Forchheimera.

z cf 0,9    0,8

0,005

010

015

020

0,025

0,030

035

040

045

0,050

03 tO tO ►-» H-a ►-COJiOJa on O i—“ 00 CC

1,110

162

207

248

284

0,06

1,377

1,349*

07

430

402

08

477

09

519

co

uo Os

0,10

558

536

Tablica Haponowicza do spiętrzeń.

Funkcja F (z).

(Wartość funkcji zwiększona o 2 celem otrzymania liczb dodatnich).

0,7    0,6

0,458

0,382

0,5

0,298

0,3 i 0,0 z 9-0,9 0,8 ; 0,7    0,6    0,5

0,3

0,0

691

676

555

829

771

707

0,927

1,005

1,068 i

N O !N CN

tO tO U>    sl

o

1,317

374

425

470

512

874

815

0,955

1,021

078

128

171

212

1,282

342

394

441

485

900

0,970

1,030

082

126

170

1,243

306

360

410

454

0,850

0,608

0,41

2,200

2,194

928

688

0,975

1,026

072

42

43

44

45

0,46

47

48

49

50

0,55

60

65

70n

75

214

229

243

257

2,271

285

299

312

326

2,392

00 cc

638

208

223

238

252

2,266

280

294

2,388

453

516

576

637

,2,187

2,180

2,172

2,154

2,120

202

195

187

170

137

217

232

246

2,261

275

c co h

X O H CN CO CO

2,384

450

513

210

225

240

2,255

269

283

298

312

2,380

446

510

572

633

203

186

155

03 CC

202

218

2,248

2,234

263 !

249

277

292

306

2,375

442

507

570

631

264 ¹

279

294

2,366

435

501

566

628

172

189

2,206

222

238

255

271-

2,348

O' Ul A Ja

O O

•—*■    *—k    ►—k    H-k    I—±    I—k    •—k    •—k

Ot    ON    Ol    4^    03    K5

19

0,20

0,21

22

23

24

0,25

0,26

27

28

29

30

0,31

32

33

34

35

0,36

1,524

1,496

1.431

1,299

561

595

627

657

1,686

714

740

765

790

1,813

836

858

880

900

1,920

940

959

979

1,997

2,015

033

050

067

084

2,100

534

569

603

634

1,664

693

720

746

771

1,796

819

cc cc

885

1,906 !

926

946

966

1,984

2,003

021

039

Ö56

074

2,091

0,80

472

348

85

1,614 | 1,512

645

548

674    582

702

730

1,755

780

805

614

645

1,675

702

731

828    758

851    784

90

95

1,00

1,1

1,2

1,3

1,4

1,5

1,6

1,7

1,8

1,9

2,0

3,031

3,031

2,694

2,693

139 !

246

352

353

457

458

3,561

3,562

665

768

871

3,973

666 i

769

872 !

3,974

752

751

809

866

2,922

3,032

141

248

354

459

3,564

667

771

874

3,976

809

866

2,922

3,032

141

»U 03 to Oa OH Oa-O Ul lO

3,565

668

772

875

3,977

3,033 j

3,036

3,041

142

250

356

462

145

152

254

o

CN CO

474

3,567: 3,571 6701    675

774    778

3,579

683

786

877

881

889

3,979

3,983

3,991

37

140

133

125

116

107

38

155

148

141

39

40

170    164

185 i 179

157

172

CO CN

164

124

140

156

2,2

2,4

2,6

2,8

3,0

3,5

4,0

4,5

5,0

6,0

4,197

4,178 :

4,180

4,181

4,183

4,187

4,194

SO    SO    VÛ    4^    sO

O    'vO    ^    c    cc

C'    Ln    U    ^

382

383

386

390

396

v] C'. Ol Ul 4^

*> "so ~vO ’VOMÜI

'O VO V£> V£5 ^ CC CC CC

cc ^ ^

586

788

4,990

CS Ifl to t>

5,493

5,995

6,496

6.997

7.998

5,494

5.996 6,497

6.997

7.998

589

592

597

791

794

798

4,992

5,495

5.997 6,498

6.998

7.999

4,995

5,497

5,998

6,499

6,999

8,000

4,999

5.499

6,000

6.500 7,000 8,000

Krzywa spiętrzenia z uwzględnieniem sił żywych, oraz w razie znacznej szerokości koryta.

nie jest dokładne, gdyż pominięto tu wpływ siły żywej,

V¹

Równanie powyżej stosowane : i — ^    ^

przyjmując, że przy ruchu zmiennym opóźnionym wysokość ciśnienia odpowiadająca przyrostowi siły żywej traci się

na

wiry. Takie przyjęcie możliwe jest tylko przy małych chyżościach, przy większych

wyraz określający wpływ siły żywej nie powinien być pominięty i zastosować należy równanie:

czyli

k²

dx

p v²

k² F

v dv ,

i — -j- -4-

g dx

Prócz tego licząc dokładnie należałoby jeszcze wprowadzić w pierwszym wyrazie współczynnik a, wynikający ze zmienności chyżości w poszczególnych punktach profilu, czyli z uwzględnienia rzeczywistych chyżości w profilu, zamiast chyżości średniej. Zasadnicze równanie dla ruchu zmiennego będzie zatem :

a v dv j p v2 g dx

, które było już powyżej podane.

k² F

10

Według de St. Venanta *) a można przyjąć w przybliżeniu równe

y

- ui

zwierciadła b.

Jeżeli szerokość rzeki jest znaczna, to można obwód zwilżony p położyć równy szerokości

Przyjmując początek układu współrzędnych w miejscu, gdzie krzywa spiętrzenia schodzi się z niespiętrzonem zwierciadłem wody i oznaczając jak poprzednio literą t średnią głębokość profilu nie-spiętrzonego, tg <f = J spadek dna oraz zwierciadła niespiętrzonego, y głębokość w profilu spiętrzonym równę i -f z, wreszcie r różnicę poziomów zwierciadła spiętrzonego na długości x (rys. 42 a.), otrzymuje się : t + J x = y -Ą- r; różniczkując według x otrzymuje

się J ~

dy

dr

dr

dx

dx ’

a ponieważ j- jest spadkiem

--1

zwierciadła spiętrzonego w profilu x, zatem i = J —

dy

dx

Ponieważ według powyższego v dv

l}x

___4

h.

dx

_L V1JP kr F

, przyczem

>l'ö

b.y

t-h Sr,

zatem

J-

a v dv

v²

dx

dx

k² y

Jeżeli na jednostkę szerokości rzeki przypada objętość q, to q = v . y

v dy + y dv

Wstawiając te wartości otrzymuje się:

Rys. 42 a.

v² dy

q ² dy

as

J-%

dy _

a q~ dy g y³ dx

q²

k² y³

W przestrzeni niespiętrzonej jest y — t ,

dy

dx

o, J

<r

k² F

Znajdźmy z tego równania q² i wstawmy w równanie poprzednie.

J-t

dy _

q² — Jk² t3 ajk²

F dy

J'³

y³

dx

y³

dx —

a Jk²

F\    ....

—dy, skąd przez podzielenie i nieznaczne przekształ-

cenie otrzymuje się :

’) Annales des ponts et chaussées 1887 ; ,tęsamą wartość przyjmuje Bubendey (Praktische Hydraulik, Gewässerkunde, Handbuch der Ingen.-Wissensch.), wartość zbliżoną (a 1,097) oznaczył na podstawie pomiarów Jasmund.

ttjk*

J ci X

z³

j dlJ

Całkując*) otrzymuje się wyrażenie :

czyli

Jx = y + t

, H - O2 " £*?*••! « J^\

g '

\/3

arc tg

! Const

<!>

| Const

¹

Dr. Norbert Haponowicz „Teorja krzywycli spiętrzenia“, dysertacja doktorska, Czasop. techn. Lwów 1917; autor poległ na froncie włoskim w r. 1915.

którychto punktach odpowiednie

Biorąc całkę określoną w granicach od x = do x = /₂, głębokości /i t = Z + Z, oraz ń₂ = z + t (przyczem Z i z oznaczają spiętrzenia zwierciadła wody w obu punktach), otrzymuje się:

' + J (> - fO (»

- ip

Z+ t

Wartość funkcji ip    obliczył

Bresse²), którego tabelę w dalszym ciągu podajemy³).

Oprócz wartości funkcji zawiera tabela w celu ułatwienia użycia także wartość odwrotną

różnice potrzebne przy interpolowaniu.

Jeżeli dane jest Z oraz /, to z można oznaczyć tylko przez próby, wstawiając próbne z w prawą stronę równania tak długo, aż równanie zostanie sprawdzone.

oraz

Przykład⁴). J = 00002 , t - 4 m , k — 527 , Z = 2m , (a dla uproszczenia — 1)

z — 1 /Zł

z tablicy otrzymuje się

0,0002

1 - 0,056 (

0,0002 »

0-056,

* (—■ )    * (1-5) = 0,257

(^~) ^    (1-25) - 0,420

0,420 - 0,257

= 8080 m

a kl

De St. Venant nazywa łożyska w których J <

Z dyskusji odnośnych równań różniczkowych wynika, że krzywa spiętrzenia posiada różny charakter, zależnie od wartości stosunku

rzekami, zaś

łożyska, w których

J < -—dzikimi potokami. Podobnie Boussinesq

na podstawie dyskusji krzywej spiętrzenia przez siebie określonej, rozróżnia trzy rodzaje łożysk :

1) dla których J < 0 0032, tj. rzeki (rivières, Flüsse) ;

2) „

J > 0’0039,    „ dzikie potoki (torrentes rapides, Wildbäche), zaś stanowisko

pośrednie zajmują rzeczki (torrentes de pente modérée, Achen).

Przy pierwszych następuje przejście od ruchu jednostajnego do zmiennego zapomocą fal równej długości, ale postępując w dół o corazto mniejszej wysokości, przy drugich kończy się ruch jednostajny zapomocą nagłego skoku.

9 Patrz Bubendey Hydraulik (Handbuch der Ingen. Wissensch.-Gewässerkunde 1911). -) Cours de mécanique appliqué. Hydraulique. Paryż 1860.

³)    Wyjęta z dzieła Kucharzewski i Kluger, Wykład hydrauliki, Paryż 1873.

⁴)    Flamant Hydraulique.

Tabela Bresse dla spiętrzeń.

♦(40!

Różnice

♦(49

Różnice

♦(49

Różnice

1,000

0,999

0,998

0,997

0,996

0,995

0,994

0,993

0,989

0,988

0,987

0,986

0,985

0,984

0,983

0,982

0,981

0,980

0,979

0,978

0,977

0,976

0,975

0,974

0,973

0,972

0.971

0,970

0,068

0,966

0,964

0,962

0,960

X VO TT »r» in in

05 fO

*0 -tf CN O X ’O X co X X CN CN 05 C\ C\ 0>_ C\ O^ O © O O* o" O O o" O o“ O O O O Ö" O ©

~©

r—I *—< T-—• r—« r—1

0,924

0,922

0,920

0,918

0,916

ooooSoopooooooo~ooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooooo

oo

— 00

2,1834    -0,2311

1,9523    -0,1351

1,8172 : -0,0959 1,7213    -0,0744

1,6469    —0,0608

1,5864    -0,0513

1,5348    -0,0446

1,4902    -0,0392

1,4510 ! -0,0351 1,4159    —0,0318

1,3841    -0,0290

1,3551    -0,0257

1,3284 i -0,0247 1,3037    .-0,0230

1,2807    -0,0215

1,2592    -0,0202

1,2390    -0,0191

1,2199    —0,0180

1,2019    -0,0171

1,1848    -0,0162

1,1696    -0,0155

1,1531    -0,0148

1,1583    -0,0142

1,1241    -0,0136

1,1105 i -0,0131 1,0974    —0,0126

1,0848    -0,0121

1,0727 1,0610 I -0,0113 1,0497    —0,0215

1,0282    —0,0202

1,0080    —0,0190

0,9890 0,9709    —0,0182

0,9539 0,9376    -0,0155

0,9221    -0,0148

0,9073    —0,0142

0,8931.    —0,0136

0,8795    -0,0130

0,8665    —0,0126

0,8539    -0,0121

0,8418    —0,0117

0,8301    -0,0113

0,8188 0,8079    —0,0106

0,7973    —0,0102

0,7871    -0,0099

0,7772    -0,0097

0,7675    —0,0094

0,7581    —0,0091

0,7490    -0,0086

0,7401 0,7315 0,7231    —0,0082

0,7149    —0,0080

0,7069    -0,0079

0,0117

0,0190

0,0163

0,0109

0,0086

0,0084

0,6914    —0,0075

1,0989    0,6839    -0,0073

1,1013    0,6766    —0,0071

1,1038    0,6695    -0,0070

1,1062    0,6625    -0,0069

1,1086    0,6556    -0,0067

1,1111    0,6489    —0,0162

1,1173    0,6327    —0,0154

1,1236    0,6173    -0,0148

1,1299    0,6025    —0,0141

1,1364    0,5884    —0,0135

1,1429    0,5749    -0,0130

1,1494    0,5619    -0,0125

1,1561    0,5494    -0,0120

1,1628    0,5374

1,1696    0,5258

1,1765 i 0,5146 1,1834    0,5037

1,1905    0,4932

1,1976 1,2048 1,2121 1,2195 1,2270 1,2346 1,2422 1,2500 1,2579 1,2658 1,2739 1,2821 1,2903 1,2987 1,3072 1,3158 1,3245

1,3333    0,3470

1,3432    0,3406

1,3514 • 0,3343 1,3605    0,3282

1,3669    0,3221

1,3793    0,3162

1,3889    0,3104

1,3989    0,3047

1,4085    0,2991

1,4184    0,2937    —0,0054

0,70    1,4286    0,2883    -0,0105

0,69    1,4493    0,2778    -0,0101

0,68    1,4706    0,2677    -0,0097

0,67    1,4925    0,2580    -0,0094

0,66    1,5152    0,2486    -0,0091

0,65    1,5355    0,2395    -0,0089

0,64    1,5625    0,2306    -0,0085

0,63    1,5873    0,2221    —0,0083

0,62    1,6129    0,2138    -0,0080

0,61    1,6393    0,2058    -0,0078

0,60    1,6667    0,1980    —0,0075

0,59    1,6949    0,1905    -0,0073

0,58    1,7241    0,1832    0,0071

0,912    1,0965

0,910 0,908 0,906 0,904 0,902 0,900 0,895 0,890 0,885 0,880 0,875 0,870 0,865 0,860 0,855 0,850 0,845 0,840 0,835 0,830 0,825 0,820 0,815 0,810 0,805 0,800 0,795 0,790 0,785 0,780 0,775 0,770 0,765 0,760 0,755 0,750 0,745 0,740 0,735 0,730 0,725 0,720 0,715 0,710 0,705

0,0116

-0,0112

—0,0109

—0,0105

-0,0101

—0,0098

—0,0096

—0,0093

—0,0090

—0,0087

-0,0086

—0,0083

—0,0031

—0,0078

0,0077

-0,0076

-0,0073

0,0072

0,4831 0,4733 0,4637 0,4544 0,4454 0,4367 0,4281 0,4198 0,4117 0,4039 0,3962 0,3886 0,3813

0,3741 | -0,0070 0,3671 0,3603 0,3536    -0,0066

-0,0064 -0,0063 —0,0061 —0,0061

-    0,0059 -0,0058 —0,0057 —0,0056

-    0,0054

-0,0068

—0,0067

0,57

0,56

0,55

0,54

0,53

0,52

0,51

0,50

0,49

0,48

0,47

0,46

0,45

0,44

0,43

0,42

0,41

0,40

0,39

0,38

0,37

0,36

0,35

0,34

0,33

0,32

0,31

0,30

0,29

0,28

0,27

0,26

0,25

0,24

0,23

0,22

0,21

0,20

0,19

0,18

0,17

0,16

0,15

t—< r-.    < t-h t—i o O O O O O O O O ©.

Ö" i-T O O* O O O* O O* O* O O O O ©

1,7544

1,7857

1,8182

1,8519

1,8868

1,9231

1,9608

1,0000

2,0408

2,0833

2,1277

2,1739

2,2222

2,2727

2,3256

2,3810

2,4390

2,5000

2,5641

2,6316

2,7027

2,7778

2,8571

2,9412

3,0303

3,1250

3,2258

3.3333 3,4483 3,5714 3,7037 3,8462 4,0000 4,1667 4,3478 4,5455 4,7619 5,0000 5,2632 5,5556 5,8824 6,2500 6,6667 7,1429 7,6923

8.3333 9,0909

10,0000

11,1111

12,5000

14,2857

16,6667

20,0000

25,0000

33,3333

50,0000

100,0000

00

0,1761    -0,0069

0,1692    - 0,0067

0,1625    —0,0065

0,1560    —0,0063

0,1497    -0,0062

0,1435    -0,0059

0,1376    -0,0058

0,1318    - 0,0056

0,1262 . -0,0055 0,1207    0,0053

0,1154 0,1102 0,1052 0,1003 0,0955 0,0909 '0,0865 0,0821 0,0779 0,0738 0,0699 0,0660 0,0623 0,0587 0,0553    —0,0034

0,0519    —0,0033

0,0486    -0,0031

0,0455 ! —0,0030 0,0425    —0,0030

0,0395    -0,0028

0,0367    -0,0027

0,0340 •    -0,0026

0,0314 s -0,0024 0,0290    -0,0024

0,0266    —0,0023

0,0243    -0,0022

0,0221 —0,0020 —0,0020 -0,0019 0,0017 -0,0017 —0,0015 —0,0015 0,0098    —0,0013

0,0085    - 0,0013

0,0072    -0,0011

0,0061 -0,0011 0,0050    —0,0009

0,0041    -0,0009

0,0032    -0,0007

0,0025    -0,0007

0,0018    -0,0005

0,0013    —0,0005

0,0008    —0,0003

0,0005    -0,0003

0,0002 - 0,0001 0,0001 -0,0001 0,0000 - 0,0001

-0,0052 - 0,0050 -0,0049 -0,0048 -0,0046 -0,0044 -0,0044 —0,0042 —0,0041 -0,0039 0,0039 -0,0037 -0,0036 —0,0034

0,0201

0,0181

0,0162

0,0145

0,0128

0,0113

»

W powyższych obliczeniach zakładaliśmy zawsze pewien stały spadek zwierciadła niespiętrzonego J, jeżeii jednak w przestrzeni, dla której obliczamy rzędne krzywej spiętrzenia spadek się znacznie zmienia, natenczas przestrzeń tę trzeba podzielić na partje, stosownie do zmian spadku i dla każdej partji przeprowadzić obliczenie odrębnie. Co do Oznaczenia głębokości profilu prostokątnego zauważa

jest zmienną i to zależnie od malenia spiętrzenia w górę rzeki, jak też

i od zmiany szerokości profilów, która również w górę rzeki maleje. W równaniu Riihlmanna oznacza e średnią głębokość profilu niespiętrzonego, można jednak przyjąć pewne średnie B dla wody spiętrzonej i obrachować /, lub też postąpić w inny sposób, jak w przykładzie poniżej podanym.

się, że głębokość ta / —

Parabola drugiego stopnia, jako krzywa spiętrzenia. Jest to sposób szybki, ale niedokładny, oznaczenia krzywej spiętrzenia, służący jednak do szybkiego zorjentowania się. Stosował go Poirée, oraz Mary w wykładach żeglugi śródziemnej, zawarty jest również i w nowszych podręcznikach fran cuskich '). Zasada polega na dowolnem zresztą założeniu, że krzywa spiętrzenia jest parabolą drugiego stopnia, o osi pionowej przechodzącej przez jaz, a wierzchołek jej jest punktem spiętrzonego zwierciadła na jazie. Dalszem przyjęciem również dowolnem jest, że spiętrzenie hydrauliczne kończy się w odległości

(rys. 43.).

'    ..    '    o h

od jazu dwa razy tak wielkiej jak spiętrzenie hydrostatyczne, a więc w odległości

SV

Równanie paraboli :

x² = p y, a parametr p wyznaczy się z warunku, że dla

4 h²

= h, czyli

— P h, skąd p == —fo 4 hy

t-9-

Otrzymujemy zatem równanie x²

danych x łatwo obliczyć rzędne y.

Zauważa się, że przyjęta tu dalekość spiętrzenia jest zwykle za duża, gdyż rzeczywista dalekość spiętrzenia

, z którego dla

Rys. 43.

leży między ~

(spiętrzenie hydrostatyczne) i —j-

Oprócz powyższych metod obrachowanie krzywych spiętrzenia istnieje jeszcze cały szereg innych, jak Fliegnera, Dankwertsa i i.

Przykład obliczenia krzywej spiętrzenia²). Obliczenie spiętrzenia wywołanego jazem iglicowym przy kanalizacji Wełtawy w Czechach pod Troją.

2VW

oznaczono,

Całe stanowisko, t. j. przestrzeń rzeki od jazu w Troji, aż do następnego jazu w górę rzeki licząc, 6350 m długie, podzielono na 7 części, stosownie do zmian spadku niespiętrzonego zwierciadła; podział uskutecznione w ten sposób, aby w każdej z tych części można było w przybliżeniu przyjąć spadek jednostajny. Obliczenie spiętrzeń przeprowadzono dla każdej przestrzeni oddzielnie. Przy tych obliczeniach trzeba ustalić stan wody, dla którego liczyć się ma krzywą spiętrzenia, gdyż stan wody jest w łączności z objętością przepływu, a objętość przepływu w związku z krzywą spiętrzenia. W danym wypadku że przy stanie wody —0'08 na wodoskazie, przepływa objętość Q = 64¹5 m³ Isek.

Przy zastosowaniu metody Riihlmanna wprowadzono pewną modyfikację, a mianowicie zamiast wstawiać w równanie

Riihlmanna :

za e średnią głębokość profilu niespiętrzonego, wprowadzono tu głębokość idealną,

odpowiadającą profilowi prostokątnemu, jaką się wyrachuje ze średniej szerokości zwierciadła spiętrzonego, danej ilości wody i wyrównanego spadku przestrzeni. Tę idealną głębokość obliczy się z równania F — Be, gdzie B jest średnią szerokością zwierciadła spiętrzonego.

k V ej

V.

Bk s j

<u

Cy

Przestrzeń Ia : l = 690 m, Q = 645 ma/sek, B = 150 m, J — 0 000957 k (przyjęto) = 26

0'534 ; e .= 0 66 m

e V. =

Rzędna zwierciadła normalnego (niespiętrzonego) na „    „    spiętrzonego......

jazie .... 177,80 .    .    .    .    . 180,50

spiętrzenie na jazie .    ... Z — 2‘70 m

2*70

0-66

4091

/    = / (4-091) = 5-4874

« ! El

0-000957 . 690

0-66

= 5-4874 —

/(!) =

4-4874 = / (3-102)

= 3102

z 3-102 . 0-66 = 2-047 m

Rzędna zwierciadła niespiętrzonego w tym punkcie jest .

Zatem rzędna zwierciadła spiętrzonego......

a spiętrzenie hydrauliczne wynosi 180 507 — 180 500 = 0 007m.

W ten sposób oznaczono spiętrzenie dla wszystkich siedmiu partji stanowiska (rys. 44 ).

. 178-460 „

180-507 m,

tao, eeS( tao, es c

■ >0.83 mu

iso.fs mas

<&OJ>

zwierciadło -f-ifLrom

<10, ł

msz

CSySZ

m*s

mar

ppjzm^__

Irm Iftöfioo

UHO

30S

6    3

1215

i"TS

rj/g

<5.90

.krn.ZOQS

Rys. 44

Spiętrzenie hydrauliczne (tj. ponad poziom 180 50) wynosiło: w punkcie 7

4    3    2    1    0

(36-5)    (330)    31 0    180    9 0    1 0    0'7

0 cm

względnie 21*5 i 310 ponad rzędną zwierciadła niespiętrzonego.

Zaniwelowane spiętrzone zwierciadło wody posiadała następujące rzędne: w punkcie

4v

180-87    180-33    180-80    180 69    180:56    18051    18050

180-50

Wyniki obliczenia zgadzają się zatem stosunkowo bardzo dobrze z rzeczywistością.    «.

Jak dalece wyniki obliczeń przeprowadzonych nienależycie odstępują od rzeczywistości, przekonuje następujący przykład. Obliczmy rzędne zwierciadła spiętrzonego, przyjmując jako krzywą spiętrzenia parabolę drugiego stopnia, oraz nie dzieląc stanowiska na partje.

180-65 - 177 80 6350

.== 0-000449 , h = 2'7

5,4

0000449

= 12027 m

Równanie paraboli y =

JJ x ' ___

4 h    /-

h x-

2-7_x*_ ~~ 12027²

Z równania tego obliczone rzędne spiętrzenia hydraulicznego y,

punkt 0    —.....

oraz

rzędne zwierciadła spiętrzonego wynoszą:

. 180-50

0-009 m 0-084 „ 0-224 „ 0-270 „ 0-467 „ 0-682 „ 0-754 „

rzeczywistych rzędnych spiętrzonego zwierciadła.

. 180-51 . 180-59 . 180-72 . 180-77 . 180-97 . 18M8

. 181*25, a zatem różnią się bardzo znacznie od

Obliczenie spiętrzenia wywoL.;:^ o przez most.

Most posiadający światło tak wielkie, że przekroju wielkiej wody nie zwęża, nie wywołuje żadnego spiętrzenia, zwykle jednak ze względów ekonomicznych robi się mosty krótsze, szerokość zwierciadła wielkiej .wody zmniejszamy, przyczółki i filary wkraczają w przekrój wielkiej wody, skutkiem czego stan wielkiej wody w obrębie mostu i powyżej się podnosi, czyli następuje tu spiętrzenie.

Spiętrzenie to w- zasadzie powinno być niewielkie, normalnie wynosi ono kilka, lub kilkanaście centymetrów, czy ny>żna iść wyżej zależy to od materjału dna rzeki w obrębie mostu ; zbyt znaczne zwężenie profilu może powiększyć chyżość przepływu w tym stopniu, że fundamenty przyczółków i filarów mogą zostać podmyte ¹).

Obliczenie światła mostu musi być poprzedzone oznaczeniem absolutnie najwyższego stanu wielkiej wody, oraz największej objętości przepływu; o ile mamy pomiar objętości bezpośredni, obliczenie światła mostu będzie pewniejsze, jeżeli zaś wielką wodę musimy liczyć ze zdjętego profilu rzeki i spadku, stosując odpowiednie formuły, lub na podstawie dorzecza i opadów, natenczas obliczenie będzie mniej pewne.

Sposoby obliczenia światła mostu używane w praktyce, polegają na podstawach niewystarczających, brak bowiem dokładnych spostrzeżeń co do rodzaju przepływu w przekrojach mostowych, przy zwężeniu profilu wody, brak również spostrzeżeń co do kształtu linji zwierciadła wody w profilu podłużnym. Wogóle niwelacja zwierciadła przy wielkiej wodzie napotyka na trudności, a spiętrzenia i zniżenia zwierciadła wody przy filarach i przyczółkach, powstałe skutkiem zwężenia przekroju, znacznych chyżości wody, oraz falowania utrudniają dokładne zbadanie zjawiska. W braku dokładnych spostrzeżeń i dat doświadczalnych ścisłe obliczenie spiętrzenia w otworach mostowych nie jest możliwe i nie mając lepszej metody posługujemy się wzorami wynikłymi z równania sił żywych, oraz wzorami na przelew zupełny. Zjawisko wyobrażamy sobie w ten sposób, że skutkiem zwężenia powstać musi w otworze mostowym spiętrzenie h, zużywające się na wywołanie zwiększonej chyżości w otworze mostowym (rys. 45.). Przyjęcie to nie jest ścisłe ; stosując równanie sił żywych rachujemy chyżościami średniemi, zamiast

rzeczywistemi, a we wzorach na przelew zakładamy, że stopień h jest skoncentrowany. W otworze mostowym nie będzie jednak stopnia, lecz powstanie na dłuższej przestrzeni zwiększenie spadku zwierciadła, a ten zwiększony spadek przedłuża się

W. W spief "Mna. \jh

- filar

*-------f^ar

i?/*?,

Rys. 45.

Rys. 46.

w górę i istnieć musi nawet jeszcze w pewnej odległości od mostu (rys. 46.).

Obliczenie światła rozpoczyna się od wstępnego zaprojektowania otw'orôw mostowych w zdjętym profilu poprzecznym. Jeżeli profil mostowy jest zwarty, to możemy go tylko nieznacznie zwęzić — zwężenie będzie mogło być wydatniejsze, jeżeli obok głównej, głębokiej części profilu, mamy rozległe obszary zalewowe. Zazwyczaj światło otworów głównych będzie podyktowane pewnymi wymogami z góry zakreślonymi, a mianowicie względami na ekonomiczne wykonanie mostu, swobodną żeglugę etc. Na mniejszych rzekach górskich należy całe łożysko normalnej wody przekroczyć jednym otworem, a nie stawiać filaru w środku ; w ten sposób wykonane mosty na górskich dopływach Renu w W. Ks. Badeńskiem zostały podczas jednej wielkiej wody zburzone, skutkiem podmycia filaru.

na wartość v

Według zasady Bernouillego, spiętrzenie potrzebne do zwiększenia chyżości v₍₎ powyżej mostu

o    o

— vo~.

w obrębie mostu będzie : h =

Chyżość powyżej mostu vn =■: powyżej mostu, B szerokość profilu wielkiej wody powyżej mostu.

gdzie Q oznacza objętość przepływu wielkiej wody

’) Patrz „Allgemeine Bauzeitung 1904.i‘, opis odbudowy podmytych fundamentów mostu Karola w Pradze.

u b (a + h)

Chyżość w obrębie mostu v

, gdzie b oznacza sumę świateł otworów mosto-

wych, a średriią głębokość wody pod mostem, g współczynnik kontrakcji wywołanej skręceniem strug przy filarach, który przyjmujemy zależnie od kształtu filarów. Dla filarów prostokątnych g = 0*80, dla ostro zakończonych od strony dopływu, lub też eliptycznie g — 0'95, która to wartość może wzróść nawet do 0‘97. Dla mostów sklepionych, których łuki wchodzą we wielką wodę g = 0’70.

Właściwie ponieważ u jest współczynnikiem kontrakcji, wynikłym ze zboczenia strug przy filarach powinnaby jego wartość zależeć od wielkości światła otworów.

Wstawiając wartości na v{) i w równanie Bernouillego otrzymuje się:

Q² f ¹    _ i l

Ig l[«A (o + A)]² (F + Bh)-i

Jeżełi wyrachowane spiętrzenie h nie przekracza wartości dozwolonej, można rachunek sprawdzić licząc wzorem na przelew zupełny, w którym przyjęto f-i = gt.

\2g \{h '+ k) ---- £ “} Ą- u b o \/2g \h + k

- k!t\

ł>

czyli

2)    Q — P b v' 2g

4- ci {h + k) ) przyczem

Q²

2g (F+ Bh)²

Ponieważ pierwszy wyraz w nawiasie przedstawia wartość bardzo małą (h jest zazwyczaj nieznaczne), można go pominąć, co wyjdzie na korzyść pewności :

Q = ii b \2g . a . \h + k skąd

h .= èr

Q-

2g ii- b² a²

— k, wstawiając zaś

Q²

2#

2g B² (o + h)²

otrzymuje się

Q²

Q²

2g ii² b² a²

2g B² (a + h)²

zatem

Q-

2g    {fiba)²    [B (a + h)

Przykład. W profilu km. 149*000 (rys. 47.) ma być wykonany most o dużych otworach, spiętrzenie nie może przekraczać 0,20 m. Objętość przepływu oznaczyć z profilu i spadku, który wynosi 7—0,0010. Objętość wielkiej wody obliczymy osobno w części I. profilu, a osobno w części II. oddzielonych liniją a—b.

Część I.

Powierzchnia P — 65 m~, szerokość zw S ~ 55 m, średnia głębokość

Km Mt.soo

_j2_ i JML&Ug.

---3, o o

ff Ima

3oo

ii

/I

p

= l*18m, średnia chyżość v, = 1 *26 m'), objętość Q, - BI*9nP/sek Część II.

= ts., = 2*75 m, v₂ = 2*46 m ')

P = 233-7 m-,

S = 85 m,

Ca,

Q.₂ ~ 574*9 mnlsek.

Q., = 656‘8 m^jsek.

1) Postawmy najpierw pytanie, jak wielkie byłoby spiętrzenie A, gdybyśmy wykonali tylko jedno przęsło o świetle 80 m i postawili przyczółek lewy w linji a~-b, prawy w linji e—f. Licząc według ostatniej formuły (3):

Q - Q.

5J6, 4S

SSHÀffÀ

III

żwir z piaskiem

534,7«

-333,43

.55«, <0

72

a* U fi

Msiaflra ■■ fffs-C/OO; dfuff. HOOO.

Rys. 47.

f(t) • FU))-

9 Liczone według formuły autora, tabelą wykreślną [ os

ł) Licauły amuły autora, tabelseślną [ os -= = f (ł) . F (t) .

Wyrachowane spiętrzenie różni się niezbyt znacznie od przyjętego i jak widać wypada zbyt duże. Średnia chyżość wynosiłaby przy takiem zwężeniu profilu w obrębie mostu '

= 2-80 m,

656-8

“ b (a+h) ~ 80 (2-46 + 0 47)

byłaby zatem w obec chyżości t/₂ == 2*46 m o 0*36 m, tj. o 15% większa.

2) Dajemy 2 przęsła po 60 m oddzielone filarem A—B 3 m grubym, przyczółki w linjach c—d, oraz e—/. W tym

wypadku mamy:

h Q2 1    1

2g l(|i b «)² {B (a + Ä)>²i Q = 656-8 rn\lsek, B = 140 m, a = 2,46 m, g = 9'81 m, b = 80 m, |i = 095, h

h = 0,472 m

wstawiamy następujące wartości:

na

pierwszę próbę 0,40 m

, 2S8

Q = 656*8 m!i/sek, B ~ 140 m, a =    = l'98m, g — 9 81 m, b — 120 m, p = 0’95, h na pierwszą próbę 0,20 m.

obliczone h

h obliczone z poprzedniego wzoru wynosi :

656-8²    |

“ 2.9-81    1 (0-95    120 . 1 98)    (140 (1*98 f 0*20)}'² /

Licząc dokładniej według formuły 1) i wstawiając za h obliczoną wartość 0,183 m otrzymnje się :

,    656-8²    |

h “ 2.9-81 l[p6 (a -j- A)]² (F + Bh)³i

Sprawdźmy teraz objętość przepływającą przez otwory mostowe zapomocą wzoru na przelew zupełny, przyjmując

=: Q,183 m

— 0163 m.

Q - 1^6 \2g { | (/i    ^::/2 - lc*²*} + « (h + k) ² !

656-8

298-7 + 140 x" 0163

= 2"043 m,

_ _

“ F+Bh “

= 0,213 //?

Q należy rachować z uwagi na rozmaitą głębokość dla partji oddzielonych liniją a—b oddzielnie

0-213)1/2]

Q, = 095 . 44 . s2.9-81 [ f. { (0*163 + 0-213)^² - 0*213    + 1*5 (0163

■jj [ (0-163 + 0-213) a/-* - 0-213 ³'² ] + 2-75 (0-163 + 0*213)² - ]

Q„ = 0-95 (16 + 60) N 2.9-81

cycy o

, =. 187-8 m* g = 539-2 „

= 727-0 m:'lsek.

Otrzymaliśmy tu wartość wyższą jak przyjęta objętość przepływu ; wobec tego, że dozwolone spiętrzenie wynosi 0*20 m możnaby jeszcze światło mostu trochę zmniejszyć ²).

Jazy ruchome o progach nisko założonych i dużych otworach wywołują w czasie wielkiej wody tylko nieznaczne spiętrzenie, które obliczać należy według powyższych zasad, gdyż jaz taki w czasie wielkiej wody po usunięciu części ruchomej nie wznosi się ponad dno, a pewne spiętrzenie powstaje tylko skutkiem wstawienia w profil przyczółków i filarów. Użyjemy zatem tychsamych wzorów jak dla mostu i współczynnika //, zależnie od długości otworu -aż do 0,90 — 0,97.

Często jednak przy kanalizacjach rzek wykonujemy jazy w ten sposób, aby przy wielkiej wodzie nie wytwarzały żadnego spiętrzenia, gdyż może ono być z uwagi na stosunki miejscowe niedopuszczalne. Wobec tego stawiamy pytanie, jak wielka musi być suma powierzchni otworów jazowych Flf aby przy W. W. nie było żadnego spiętrzenia ?

Jeżeli przed wykonaniem jazu była powierzchnia profilu lł^. W. w miejscu wykonania jazu F, to wolna powierzchnia otworów jazowych:

Fi — /, + /₂ + /₃ + .. .. w razie jeżeli nie ma być żadnego spiętrzenia musi być większa od Ffa gdyż filary i przyczółki sięgające we wodę wywołują kontrakcję i zboczenie strug, zatem warunki niekorzystne dla przepływu.

—, przyczem fi ₁    1 ; praktycznie możemy je przyjąć 0,9 — 0,97 podobnie jak

."i

przy mostach.

L"

Stosując wzór na przelew zupełny i kładąc w nim h = o dochodzimy do tegosamego wyniku.

_    (    3/    3/ j    _ 1/

I ,u b V2g ! (h + k) /a - k /2 I + ft, b a V2g (h + k) ^

Q - .u

b a \J2g k

»o*

tc

►Oh?

tv

ponieważ Q = h .

°o <W1 vo

fi

F,

Takie żądania co do światła jazu wymagają jednak zazwyczaj wykonania robót ziemnych w profilu jazowym, jak skopania brzegów i bagrowania dna, celem uzyskania odpowiedniej powierzchni

przepływu.

/lie/icr sklmJrwe

Przykład. Rysunek przedstawia jaz kanalizacji rzeki, złożony z czterech otworów jazowych, z których jeden o największej długości i o progu najniżej założonym przedstawia tz. przepust dla statków i lodu, oraz z przepustu dla tratw po lewej stronie, o progu wysoko założonym ; przyczółki i filary nie wznoszą się ponad największą wielką wodę.

"J

/łan* tv V»

&-----

Otwór /•

Irr.

nasi

kim tlmłkow

Ol wór III.

Olwir ir

I«    t-rT\

Rys. 47 a.

Nazywając część profilu wielkiej wody objętą przepustem dla tratw .

¹ „    „    „    „    „    otworami jazowymi I, III    IV .    .    .    . / b

„    „    „    „    „    przepustem dla statków

. / c, licząc je jednak aż do

stanu wielkiej wody i to w ten sposób jakby filarów i przyczółków nie było, jednak również bez uwzględnienia rozszerzenia powierzchni profilu powstałego przez wybagrowanie, względnie rozkopanie brzegów, to otrzymamy potrzebną wielkość powierzchni

wolnego profilu po wykonaniu jazu:

0,7 , ju = 0,9 - 0,95 , jj.₃ = o,95 - 0,97.

f C    f    t

-j- --- -, przyczem ;i, można przyjąć z uwagi

I¹!

na

wysoko położony próg i mniejsze światło

Rehbock wykonał szereg doświadczeń w labolatorjum wodnem w Karlsruhe, celem bliższego zbadania zjawisk, jakie występują przy zwężeniu profilu odpływu filarami mostu !). Doświadczenia te odnosiły się do przypadku, gdzie między filarami powstawała znaczna chyżość przepływu. Wyniki tych doświadczeń, których Rehbock nie uważa jeszcze jako ukończone, naprowadziły go na szereg wniosków, które tu pokrótce streścimy.

Filary i przyczółki wkraczające w profil przepływu, tamując przepływ wody wywołują powstawanie walców, w których woda nie odpływa, lecz kręci się w koło, zużywając energję ruchu na energję ciepła; te walce są niejako martwemi przestrzeniami.

Spiętrzenie wody w otworach mostowych jest w rzeczywistości znacznie mniejsze (nieraz kilkakrotnie mniejsze) od spiętrzenia, jakie się otrzymuje z powszechnie stosowanych formuł. Poniżej otworu mostowego następuje zniżenie zwierciadła wody, w porównaniu z pierwotnem zwierciadłem jakie było przed zwężeniem profilu, dlatego rozróżnić należy spiętrzenie rzeczywiste z (różnica poziomu spiętrzonego i poziomu pierwotnego, niespiętrzonego), oraz spiętrzenie pozorne s (różnica poziomu spiętrzonego poniżej mostu).

') „Betrachtungen über Abfluß, Stau und Walzenbildung bei fließenden Gewässern“, III. Teil. „Im Karlsruher Flußbaulaboratorium ausgeführte Versuche über den Brückenstau“. Berlin 1917.

długość filarów

J . I , gdzie o oznacza wielkość obniżenia, J spadek względny zwierciadła niespiętrzonego, /

Wpływ filarów i przyczółków uwzględnia zupełnie odrębnie jak w dotychczasowych formułach, a mianowicie działanie ich utrudniające przepływ (kontrakcja, skręcenie strug) uwzględnia przez pomnożenie ich przekroju zanurzonego we wodzie przez współczynnik 8, większy od jedności, zależny pd kształtu filarów. W ten sposób mamy tu powiększenie rzeczywistego przekroju filarów, a nie jak w dawnych formułach pomniejszenie całego przekroju rzeki zapomocą współczynnika p, mniejszego od jedności.

Wielkość spiętrzenia rzeczywistego określa formułą

z — a . A h , w której A h -

vn-

Q-

2g    F* .2g

(Q objętość wielkiej wody, F przekrój poprzeczny W. W. spiętrzonej),

, gdzie bg oznacza wartość stałą otrzymaną z doświadczeń, średnio 5,6 , / przekrój poprzeczny

filarów i przyczółków zanurzony we wodzie.

Wstawiając wartości otrzymuje się i przyczółkom, około l',07 otrzymuje się:

Q²

Lr,

Fa

, a przyjmując za 8 wartość odpowiadającą smukłym filarom

= 0,31

W razie jeżeli między filarami woda przepływa ze stosunkowo małą chyżością, spiętrzenie może być jeszcze znacznie mniejsze od wartości jakie określa ta formuła.

WreSzcie zauważa Rehbock, że przez rozszerzenie profilu nie można usunąć zupełnie spiętrzenia, raczej samo rozszerzenie profilu jest powodem powstawania pewnego spiętrzenia. Zdanie to teoretycznie, a także i do pewnego stopnia praktycznie jest słuszne, jednak zauważyć trzeba, że wydatniejsze rozszerzenie profilu dozwala założyć wielkie przęsła i zmniejszyć chyżość w obrębie mostu, a przez to zredukować spiętrzenie.

Oprócz jednak doświadczeń w laboratorjach, przedsiębranych na małą skalę, należałoby badać rzecz także w przypadkach praktycznych. Oceniając zjawisko zwężenia profilu przy moście ze stanowiska praktycznego, mamy tu zwiększenie średniej chyżości pod mostem, względnie średnich chyżości poszczę-

(jjs

gólnych jednolitych partji profilu, w stosunku odwrotnym do zmniejszenia profilu, czyli —

vs

Podniesienie stanu wody i powstałe przez to nieznaczne powiększenie głębokości profilu nie wpływa na redukcję chyżości, zwłaszcza, że spiętrzenie to już poniżej mostu znika. Skutkiem nagłego rozszerzenia profilu poniżej mostu woda wpływająca ze znaczniejszą chyżością ze zwężonego otworu mostowego wywołuje tu skutkiem nadmiaru energji obniżenie pierwotnego zwierciadła i spadek ujemny ¹).

]) Wszystkie formuły odnoszące się do spiętrzenia wody przy moście zestawił i omówił wyczerpująco prof. Dr. Tolman w pracy „Über die Berechnung des Brückenstaues“ Praga 1917.

Już po opracowaniu niniejszej książki okazało się nowe polskie opracowanie hydrauliki: „Feliks Kucharzewski, Hydraulika, Warszawa 1918. Kurs szkoły politechnicznej dla inżynierów i mechaników“.

CZĘŚĆ II.

Przyczółki i filary jazów, fundament i podłoże.

(Tablica I. atlasu).

Na tem miejscu podane będą tylko ogólne uwagi odnoszące się do wszystkich jazów, dalsze szczegóły wyjaśni szereg przykładów, podanych w ustępach traktujących o wykonaniu jazu jako całości.

1. Przyczółki (Widerlager, Bohlwerke, Kaimauer, Quais) i filary jazów (Pfeiler, pilier). Wykonuje się je tak przy jazach stałych jak i ruchomych z muru, betonu, lub betonu uzbrojonego, przy jazach drewnianych wykonują je tu i ówdzie jeszcze z drzewa, jednak takie wykonanie nie jest odpowiednie ; drzewo ponad wodą ulega łatwo butwieniu i gniciu, budowla taka jest nietrwała i wymaga po kilku latach wymiany. Jeżeli zatem jazy drewniane w okolicach gdzie drzewo jest tanie, a inne materjały drogie, mogą mieć jeszcze rację bytu, to w każdym razie należy je wykonywać o przyczółkach i filarach murowanych.

Przyczółki jazowe, także bulwarami zwane, służą do ograniczenia jazu na obu jego końcach, wytworzenia tak powyżej jak i poniżej jazu profilu o stromych ścianach, oraz stanowią podparcie skarp i ubezpieczenie brzegów. Jeżeli jaz jest połączony z mostem, to są one zarazem przyczółkami mostu. Przyczółki sięgają powyżej jazu do punktu, gdzie się kończą urządzenia pomocnicze, jak wlot kanału roboczego, kraty etc., poniżej jazu zaś aż tam, gdzie się kończy oddziaływanie jego na przepływ, prze-dewszystkiem zwiększona chyżość. W obrębie samego jazu mają przyczółki od strony rzeki ścianę pionową, powyżej i poniżej mogą mieć ściany pochylone, a wreszcie przejść w brukowane skarpy. Poniżej podłoża jazu powinno się stopę przyczółka ubezpieczyć przeciw podmyciu narzutem kamiennym.

Filary służą w razie znacznych długości jazu do podziału ich na części, oddzielenia partji jazu o różnych systemach konstrukcji od siebie, wreszcie, jeżeli z jazem połączony jest most, do podparcia mostu.

Przyczółki z muru i betonu. Dłuższe mury bulwarowe powinny mieć pionowe przerwy przechodzące w całej wysokości od korony aż do spodu fundamentu, to znaczy, że bulwar powinien się składać z poszczególnych bloków od kilkunastu do kilkudziesięciu metrów długich, oddzielonych od siebie pionowemi szparami 1—2 cm szekrokości. Szpary te, które można zatkać np. papą asfaltową, mają cele różnorakie. Po pierwsze umożliwiają one dilatację muru, którego objętość zmienia się skutkiem zmian temperatury, powtóre umożliwiają niezależne osiadanie się poszczególnych części murów bulwarowych, w razie jeżeli w ciągu bulwaru znajduje się grunt o niejednostajnej wytrzymałości, a wreszcie mogą służyć, jeżeli je pozostawimy otwarte,, do odwodnienia nasypu poza przyczółkiem. Wykonanie tych przerw jest rzeczą bardzo ważną, często widzimy długie mury oporowe wykonane jednolicie be^ przerw, w całej wysokości popękane.

Wypełnienie poza bulwarem powinno się składać z materjału gruboziarnistego, przepuszczalnego, chodzi bowiem o to, aby woda opadowa gromadząca się w materjale poza bulwarem, mogła być zapomocą rur drenowych z łatwością odprowadzona, a materjał ten osuszony. O ile jednak chodzi o przyczółki jazowe, ten sposób wykonania połączony byłby z niebezpieczeństwem przeciekania spiętrzonej wody poza przyczółkami ku wodzie dolnej, a następnie wymycia materjału i obejścia przyczółka

przez wodę, dlatego nadaje się tu raczej użycie wypełnienia nieprzepuszczalnego, ale dającego się odwodnić, np. danie trzona z gliny lub iłu na całej długości przyczółka, powyżej zaś i poniżej materjału przepuszczalnego, gruboziarnistego. Celem utrudnienia przeciekania wody poza przyczółkiem wpuszcza się ściany szczelne, czyli palisady, głęboko w ląd.

Bulwary otrzymują zazwyczaj palisadę czyli ścianę szczelną od strony wody, przebiega ona wzdłuż bulwaru i skrzydeł i wchodzi w brzeg.

Co do położenia korony, to zazwyczaj tak przyczółki jak i filary wystają ponad stan najwyższej wielkiej wody około 0,4 - 0,8 m; zasadą jest tu, aby dostęp do przyczółków jazowych, mostów i kładek manipulacyjnych przy każdym stanie wody był możliwy. Jeżeli istnieje znaczniejsza różnica między poziomem spiętrzonej zu. zu. (powyżej jazu), a poziomem niespiętrzonej zu. zu. (poniżej jazu), to można dolną partję przyczółków i filarów wykonać w niższym poziomie, a obie partje połączyć schodkami.

Tylko przy kanalizacjach rzek, gdzie stopnie spiętrzające stanowią jazy ruchome, których kładka manipulacyjna oparta jest na kozłach, przyczółki i filary mają zazwyczaj koronę położoną ponad wodą spiętrzoną, ale poniżej stanu wielkiej wody.

Obliczenie bulwaru. Bulwar liczy się jak każdy mur oporowy na parcie ziemi, przyjmując najniższy stan wody w rzece ; obliczenie przeprowadza się zazwyczaj graficznie, kreśląc linję ciśnienia na podstawie wieloboku sił, obejmującego ciężary muru, oraz parcie ziemi. Przy bulwarach z kamienia łamanego linja ciśnienia nie powinna wyjść z jądra przekroju, przy bulwarach betonowych można ^iato-miast dopuścić ciągnienie 2 — 3 kg. Przy obliczeniu trzeba uwzględnić wpływ nasycenia materjału wodą, jednak nie należy przyjmować zbyt znacznego zmniejszenia się kąta tarcia we wzorze na parcie ziemi :

p — h y h² tg² (45

Doświadczenia Engelsa (Drezno) okazały, że kąt tarcia piasku znajdującego się pod wodą tylko nieznacznie się zmniejsza (przy doświadczeniach piasek o grubości ziarn 0T5"*/m—1*2miał kąt tarcia w stanie suchym 319 , pod wodą 29 , zatem różnica wynosiła tylko 2°9'). Oprócz tego trzeba powiększyć ciężar właściwy ziemi o ciężar wody wypełniającej, a wreszcie ponieważ kąt nachylenia parcia ziemi zależy od stopnia szorstkości między ziemią a murem, a szorstkość ta może skutkiem działania wody znacznie zmaleć, przeto należy przyjmować parcie ziemi o kierunku prostopadłym do muru.

Bardzo ciekawe i pouczające są wyniki, jakie otrzymał Engels¹). Otóż na podstawie specjalnych doświadczeń, przy których obserwował on stan nasycenia wodą materjału poza murem, po podniesieniu się stanu wody z obu stron muru, a następnie po nagłem opadnięciu wody zewnętrznej, podaje on następujące wskazówki. Należy przyjąć, że na rzece podniosła się woda do poziomu najwyższego, skutkiem czego podniosła się ona i poza murem nawet do wysokości o k, tj. o wysokość ssania włoskowatego wyższej (rys. 48.). Następnie . przyjmuje się, że stan wody zewnętrznej opadł do pioziomu małej wody, skutkiem czego woda opadła i w materjale poza murem, do tego samego poziomu, jednak na całej wysokości h₂ = h pozostał materjał wilgotny, o wyższym ciężarze właściwym jak materjał suchy w warstwie ń₁. W wartwie ha był naturalnie materjał wypełniony wodą.

Wobec tego oznaczając:

kąt nachylenia skarpy naturalnej piasku suchego, y ! ciężar właściwy takiegoż piasku,

Suchy

piiit/'lt

ftias4»h

[pooci&S

laitciu)

h,‘

MJSL

pta. j e/c f

naayoonyW __

«w* I /

Rys. 48.

I (warstwa A)

<p₂ kąt nachylenia skarpy naturalnej piasku wilgotnego (po ocieknięciu), (    .

y ₂ ciężar właściwy tego piasku,    )

(f 3 kąt nachylenia skarpy naturalnej piasku mokrego (nasyconego wodą), y ;i ciężar właściwy tego piasku, wody

(warstwa C)

77

') Zeitschrift für Bauwesen 1911, referat autora, Przegląd techniczny 1911.

Wykonanie bulwarów murowanych. Bulwary funduje się najczęściej zapomocą grodz przy pompowaniu wody (wytrzymały grunt stosunkowo płytko położony), zapomocą grodz i wypompowania wody, po poprzedniem podwodnem wykonaniu ławy betonowej, zapomocą rusztu palowego, na -którym spoczywa ława betonowa, lub żelazno-betonowa (grunt wytrzymały głęboko). Budowlę na ruszcie wykonuje się zapomocą grodz, skrzyń lub osłon. Dalej zachodzą także wypadki, gdzie fundację bulwaru wykonuje się na studniach, lub pneumatycznie.

Celem orjentacji co do kształtu i wymiarów bulwarów podano na tablicy I. szereg przekrojów; nie ograniczono się tu do przyczółków jazowych, lecz podano także bulwary rzeczne, portowe, oraz skrzydła-

Figury 1—4. przedstawiają bulwary jazu iglicowego we Wrocławiu; kształt przyczółka prawego wynikł z powodu konieczności urządzenia niszy nakrytej łękami, w której chowają się ułożone na dno jazu kozły. Tak te bulwary, jak i dalsze, przedstawione na fig. 5 — 7. fundowane były na ławach betonowych w obrębie grodzy, której pozostałość stanowią ścianki szczelne, tylko że przy budowlach 1 — 5 grodzą obejmowała nietylko bulwar, ale i znaczniejszą część jazu, zatem na rysunku widać tylko jednę palisadę, podczas gdy przy budowlach 6 i 7 widzimy dwie palisady, stanowiące przedtem we- , wnętrzne ściany grodzy. Bulwar fig. 7. fundowany był na złym gruncie, wobec czego użyto rusztu palowego i ławy betonowej wykonanej podwodnie. Figury 8. i 9. przedstawiają przyczółek i filar jazu w Litomierzycach na Łabie — filar z obu stron wycięty, o konstrukcji betonowej uzbrojonej, posiada nisze, w które chowają się kozły w czasie kładzenia jazu. Figury 10—15. podają przekroje skrzydeł i murów oporowych, wreszcie figury 16. i 17. przekroje bulwaru wyższego i niższego kanalizacji Wisły w Krakowie. Bulwar dolny fundowany był również w obrębie grodzy, stopę bulwaru ubezpiecza ścianka szczelna, oraz bruk. Na wszystkich tych przekrojach widzimy wykonanie z betonu, lub kamienia łamanego, widoczne lica murów pokryte są przeważnie kamieniem przyciosanym, o czysto obrobionem czole i częściowo krawędziach przyczelnych, koronę pokrywają ciosy, które powinny być wykonane z mate-rjału twardego i trwałego, w naszych warunkach z dobrego granitu.

powinien być ręczną sikawką

w murze

otrzymujemy :

•Pi = Yi K {g² (⁴⁵° — -y) y2 K łg² (45 .ft* - r) tg² (⁴⁵

P‘2

Ÿ)

ï)

' '' ts

/--i

z których to wymiarów możemy skonstruować figurę parcia. Przy doświadczeniach z piaskiem o grubości ziarn 0'22

1*5mlm wynosiły:

cpt = 32°15' fp₂ = 43”

Tz = 27”

r, - 1728 ^

1882 ,

JV = 2030

Engels radzi również, aby przy murach bulwarowych przyjmować parcie w kierunku prostopadłym do ściany muru.

= 0-27 m

Przy wykonaniu bulwarów z betonu należy dobrze oznaczyć stosunek mieszaniny i zbadać jakość cementu, ewentualnie przy większych robotach przeprowadzić specjalne próby. Nadto dbać trzeba o czystość roboty, czystość materjałów, tj. żwiru i piasku, względnie o ich należyte płukanie; każdy kamień ciosowy, przyciosany, lub łamany, przed ułożeniem go czysto spłukany.

Bulwary żelazno - betonowe. Porównać je można co do szybkości wykonania, tudzież co do ustroju z bulwarami drewnianymi, jednak różnią się od nich trwałością i małymi kosztami utrzymania. Podzielić je można na dwa typy, pierwszy o ustroju mieszanym, składa się zwykle z części podwodnej drewnianej (ścianki szczelne, piloty) i z części położonej ponad najniższym stanem wody, żelazno-betonowej, drugi zaś typ o konstrukcji wyłącznie żelazno-betonowej. Dalej podzielićby je można na bulwary o kształcie zbliżonym do bulwarów drewnianych zakotwionych, oraz bulwary oparte na zasadzie dźwigaru żelazao-betonowego kątowego, to znaczy złożonego z dwu płyt, płyty podpierającej A i podstawowej B (rys. 49.). Zebra C służą do usztywnienia i rozparcia płyty podpierającej. Znaczenie płyty podstawowej polega na tern, że ciężar ziemi Z, spoczywającej na płycie podstawowej, przeciwdziała przewróceniu bulwaru :

6*

ciężar ten złożony z parciem ziemi P daje wypadkową R, leżącą w obrębie przekroju. Siłą przeciwdziałającą przewróceniu jest również opór pali /?, p, przeciw wyrwaniu, do których jest zakotwiona płyta podstawowa.

Ten ostatni rodzaj charakterystyczny dla żelazo - betonu przedstawia ją fig-. 18. do 22. tablicy I-ej. Jest to konstrukcja według⁻ systemu Hennebique’a przedstawiająca bulwar w Southampton, obliczony dla naziomu obciążonego ciężarem 2’5 t/m². Bulwar składa się z przedniej ściany szczelnej i dwóch szeregów pali żel.-beton, z tyłu umieszczonych, połączonych belkami podłużnemi i poprzecznemi, na których spoczywa belka podstawowa 20 cm gruba. Z nią połączona jest pionowa belka podpierająca, również 20 cm gruba, 4 m wysoka, usztywniona trapezo-wemi żebrami w odstępach co 2 m ; u góry znajduje się płyta koronowa. Wkładki ściany pionowej składają się z pionowych prętów, wchodzących w dalszym ciągu w koliste rowki słupów żel.-beton, ścianki szczelnej o przekroju 43 X 33 cm. Prócz nich mamy tu także wkładki poziome, których odstęp zwiększa się ku górze. W żebrach wkładki podłużne leżą po stronie zewnętrznej, oprócz nich jest jeszcze kilka pionowych. Dalsze szczegóły widoczne są z rysunku. Normalny rozkład wkładek w płytach i żebrach przedstawia rys. 50.

Co się tyczy obliczenia statycznego takich bulwarów, to należy przestrzegać następujących zasad : ’)

1.    Ciśnienie na grunt nie powinno przekraczać dopuszczalnego obciążenia gruntu ;

2.    Poziomą płytę podstawową należy obliczać jako belkę ciągłą, lub utwierdzoną na żebrach, obciążoną od spodu oddziaływaniem gruntu;

3.    Pionową ścianę podpierającą należy obliczać na parcie ziemi jako belkę utwierdzoną na żebrach ;

4.    Zebro należy uważać jako belkę o przekroju T, odpowiadającym poziomemu przecięciu żebra i pionowej płyty podpierającej; wysokość żebra równa się poziomej odległości przedniej powierzchni bulwaru, od tylnej ukośnej krawędzi żebra. Co się tyczy uzbrojenia żeber, to należy dać wkładki nietylko z uwagi na zgięcie, ale także z uwagi na ciągnienie i ścinanie, gdyż żebro musi także wytrzymać ciężar ziemi spoczywającej na płycie. Siły ciągnące przenosżą wkładki pionowe, siły ścinające wkładki poziome. Ścianka szczelna przenosi ciężar budowli na głębsze, wytrzymałe warstwy, a nadto wytrzymuje parcie ziemi.

ti

Rys. 49.

Hü

—A

■_V

PV

Rys. 50.

Według podanego źródła¹) przedstawia się oznaczenie szerokości płyty podstawowej poza płytą podpierającą następująco: Oznaczmy (rys. 51.)

szerokość płyty podstawowej literą...........

grubość „ podpierającej „    ...........

ciężar

Ci

moment

' 'bo

na punkt A

parcia ziemi

♦i-

ciężar ziemi wraz z ciężarem płyty podstawowej i żebra na lm szero-

kości płyty................

odstęp wypadkpwej R od krawędzi A........

dopuszczalne obciążenie gruntu..........

i oznaczając wszystkie wymiary w metrach i tonnach na 1 m głębokości muru otrzymuje się : a) jeżeli dopuszczalne obciążenie gruntu jest dane :

Rys. 51.

^

to

l) X =

Mp - Mz + y g ₂

£*1 + y s 2

’) Handbuch für Eisenbetonbau, III. Band, II. Auflage, Berlin 1910.

2) x =

to

(Gi 4- y g₂)

, (z uwagi na dopuszczalne obciążenie gruntu).

Z równań tych otrzymuje się :

y — — A + \jA² + Z?

1*5 p (Mz — MĄ + Ct 2 g₂ (075 p — g₂)

b) jeżeli ciśnienie ziemi chce się rozłożyć na całą płytę podstawową (według trójkąta) : , wtedy p wynosi :

075 p d - C

075 p ~g₂

2 (^*1 ~h ÿ £2)

y + d

Łącząc równania 1) i 3) otrzymuje się:

i/

— A, + \ A₁² + B 2 go d — C,

ME - Af„). + 2 Ct

Przykład. Niech wysokość muru wynosi 4 m, grubość pionowej ściany podpierającej d — 0,4 m, płyty podstawowej również 0‘4 m, ciężar właściwy betonu 2‘4 t., ziemi 1*6#, kąt nachylenia skarpy naturalnej 30", dopuszczalne ciśnienie na grunt 2‘5 kg/crn* — 257/m”. Na lm głębokości muru otrzymuje się:

C, = 4 X 0*4 X 2'4 = 3*84 t, Mp — C, - == 3‘84 X 0‘2 = O'77/m; ciężar płyty podstawowej i ziemi obciążającej na 1 m szerokości = 0,4 X 2'4 -|- 3‘6 X 1*6 = 6*72 / ; poziome parcie ziemi

P = I t b- tg² (45 - l) =    . 16 . Ig* 30° '= 4*27/

Mz — P = 4,27 X = 5-69 /m

/ł = 0,305 # = 2,47

x — 0,30 m    *

y = 1,30 m,

ciśnienie zaś rozkłada się na szerokość 3 x — 0‘90 m.

Jeżeli ciśnienie ma się rozkładać na całą szerokość płyty, natenczas licząc według b) otrzymuje się :

A, =

2 X 672 X 0-4 — 3-84

672

- = 0-29

B ⁶2l ⁴'⁹² +_² X_³'⁸⁴_^_⁰'⁴

6-72

= 4*85

¹

De Mas, Cuënot etc.

Wyjęty z pracy Tolmana „Beitrag Zur Berechnung der Staukurven“ Ö. Wochenschrift für die öff. Baudienst 1935.

²

) Co do światła mostu porównaj także Hofmann „Stau bei Flußbriicken“ Weiße Kohle 1911.

= 1*93 m = 1'44 kg!cm "

I.icząc płytę fundamentową jako belkę utwierdzoną, otrzymujemy następujące momenty zgięcia:

24    ’ b) w miejscu utwierdzenia: Mmax ; ponieważ utwierdzenie nigdy nie jest zupełne, możemy

a) w środku : M max

= PP

pP

liczyć według średniego momentu ^ , który przy odstępie żeber równym a wynosi T ^ T^*

a~

Największą grubość pionowej płyty podpierającej u spodu obliczy się według momentu parcia ziemi u spodu, uważając płytę jako utwierdzoną na żebrach

16

P = 7 h tg" (45 —

² (⁴⁵ ~ I) 16

— a".

Ważną rzeczą jest również zabezpieczenie bulwaru przeciw ślizganiu. Przy bulwarach murowanych pełnych radzimy sobie w ten sposób, że daje się szew fundamentowy ukośnie, lub zapuszcza w grunt pionowe mury żebrowe. Najlepiej jednak wykonać mur w ten sposób, aby wypadkowa z sił nie miała zbyt skośnego kierunku, a mianowicie kąt nachylenia wypadkowej do pionu nie może być większy od

kąta tarcia. Uzyskać się to da zawsze przez odpowiednie rozszerzenie płyty podstawowej.

c, gdzie P

" ^ ^ \

Nazywając kąt nachylenia wypadkowej R do pionu <f, otrzymuje się tg <p oznacza parcie ziemi, C ciężar ziemi spoczywającei na płycie fundamentowej, zaś c cyfrę tarcia.

i r h* tg- (45 - I)

, C — y b h, wstawiając wartości otrzymuje się:

tg¹

45

tOl-Q

Fig. 23. tabl. I. przedstawia bulwar wykonany we Wrocławiu ; fundament stanowi ława betonowa między dwiema ściankami szczelnymi drewnianemi, mamy tu zatem konstrukcję mieszaną. Górną część stanowi belka żelazno - betonowa kątowa, której płyta podstawowa jest do fundamentu zakotwiona. Grubość płyt i żeber wynosi 15 cm, żebra wykonano w odstępach 3,1 m.

Odrębnie wykonany jest bulwar w Finkenherd rta kanale Fryderyka Wilhelma (fig. 24. tabl. I.) ; płyta obciążona ciężarem ziemi nie znajduje się u spodu płyty podpierającej, lecz znacznie wyżej, a odpowiednio do tego wykształcone są żebra

Typ bulwaru będącego odbiciem konstrukcji bulwarów drewnianych zakotwionych i posiadającym ich zalety, (prostota ustroju, łatwość wykonania, uniknięcie pompowania wody w czasie budowy, przy-czem nie potrzeba wyczekiwać bardzo niskich stanów, wreszcie w danych warunkach i taniość), podany jest na fig. 25. tabl. I., przedstawiającej bulwar w Rothenburgsort. Piloty żelazno - betonowe miały tu 7 nv długości, 60 cm szerokości i 19 cm grubości. Kotwy podwójne umieszczone były w odstępach co 1*80 m i zakotwiały ścianę do nieprzerwanego muru żelazno - betonowego, zbudowanego w odstępie 10 m od ściany x).

Bulwary drewniane. Stosowane są w takich wypadkach, gdy koszt budowli ma być niewielki. Czas trwania takich bulwarów jest stosunkowo krótki; tylko część ściany znajdująca się pod najniższym stanem wody jest trwałą, natomiast część wystająca nad wodą ulega gniciu i trwa conajwyżej kilkanaście lat. Wobec tego ta część górna musi być odnawiana i w ten sposób powstają bulwary nasadzone, składające się z dolnej części położonej pod najniższym stanem wody, oraz z części górnej na niej opartej. Wogóle bulwary jednolite możliwe są do wykonania tylko przy mniejszych wysokościach, przy większych wykonuje się je odrazu jako nasadzone.

Bulwary niskie do 3 m wysokości ponad dno wykonuje się zwykle jako wolno stojące, to jest bez tz. zakotwienia ; głównemi częściami konstrukcji są tu pale i ścianki szczelne bite pionowo, . oraz ścianka zakładana z brusów poziomych, przenosząca parcie ziemi (fig. 26. tabl. I.). Słupy bije się w odstępach 1—T5 m (zależnie od wysokości ściany i grubości opierzenia). Słupów najczęściej się nie. obrabia, tylko ,z tyłu ścina, aby opierzenie dobrze przylegało, u góry łączy się słupy zapomocą kaptura osadzonego na czopach i przytrzymanego do słupów opaskami żelaznemi. Zamiast kaptura dają także przy prymitywniejszem wykonaniu od strony wody kleszcze.

Bulwary wyższe wykonuje się z reguły jako zakotwione w grunt; zakotwienie polega na zabiciu w odstępie 3 — 6m od ściany bulwaru po stronie lądu tz. pali kotwicznych, do których zakotwią się słupy bulwaru zapomocą drewnianych, lub żelaznych ścięgien. Stosownie do potrzeby chwyta się albo każdy słup ściany, albo co drugi, dalej może on być uchwycony w jednym, lub w dwóch punktach, skutkiem czego rozróżniamy bulwary o pojedynczem, lub podwójnem zakotwieniu.

Przy palach bitych i palisadach ważną jest rzeczą oznaczenie potrzebnej głębokości bicia pali, aby pale skutkiem parcia ziemi nie zostały przesunięte, względnie przewrócone.

Co do tej kwestji informują doświadczenia wykonane w Dreźnie przez prof. Engelsa, do których teorję ustawił prof. Mohr ²).

') Handbuch für Eisenbetonbau, IV. Bd., II. Aufl., Berlin 1910. Kaimauern. ł) Ztbltt. der Bauverwaltung⁻, 1903.

Rozpatrywano 2 przypadki; 1) słup wbity wolno stojący i 2) słup wbity u góry podparty, lub zakotwiony (rys. 52.). Doświadczenia były wykonane z piaskiem suchym i z piaskiem wypełnionym wodą.

W przypadku a) (siła działa na górnym końcu pala, pal wolno stojący) otrzymano w przypadku granicznym :

t² >

(* )

Ss

i-t.

1100 b

W przypadku b) (pal u góry uchwycony, siła H działa w wysokości h)

H (s — h)

770 b (s + 0*6 t)

W przypadku c), najczęstszym w praktyce (pal pod działaniem parcia ziemi i ewentualnie obciążenia pionowego)

Rys. 52.

/;> 1-06 h

otrzymano tu zatem wynik zgodny z praktyczną regułą, że głębokość wbicia powinna być przynajmniej równa wysokości części wystającej.

Dla materjału wypełnionego wodą otrzymano zawiłe wzory, co do których odsyłamy do źródła ¹)‘

Bulwary zakotwione przedstawiają fig. 27 — 31. tabl. I-ej, kotwy muszą być pojedyncze, albo podwójne. Fig. 27. przedstawia bulwar o pojedynczem zakotwieniu ; kotew składa się z dwu belek obejmujących z jednej strony pal bulwarowy, z drugiej pal kotwiczny, osobna belka pozioma łączy pale kotwiczne ze sobą, kotwy zaś połączone są z palami bulwarowymi zapomocą opasek żelaznych.

Fig. 28. przedstawia bulwar w Piławie. Palisada 15 cm gruba ucięta została pod najniższym stanem wody. Na niej osadzono kaptur 40 X 40 cm, przymocowując go kołkami drewnianymi 40—60 cm długimi, 1*5 cm średnicy. Był on podstawą kafara, który bił pale bulwarowe 11 m długie. Na palach osadzono kaptur, który przyciągnięto do słupów opaską. Kotwy tworzą belki pojedyncze, tylna belka pozioma przy palach kotwicznych rozparta jest klinami. Fig. 29. przedstawia bulwar o podwójnem zakotwieniu, przyczem kotwy są żelazne, fig. 30. podaje zakotwienie drewnianego przyczółka i skrzydeł, wreszcie fig. 31. ustrój bulwaru nasadzonego o podwójnem zakotwieniu, wykonanego w Antwerpii.

W razie znacznej wysokości bulwaru i wielkiego parcia ziemi, można użyć wię*kszej liczby pali kotwicznych, oddalić je więcej od ściany, oraz dać przy nich ścianę zakładaną. Przy bulwarze we Flens-burgu dano 3 szeregi pali kotwicznych, do których przytwierdzono brusy opierające się przesunięciu.

Wielkość sił działających w pojedynczych częściach konstrukcyjnych bulwarów zakotwionych najprościej oznaczyć graficznie, zapomocą planu sił²) (rys. 53.).

Parcie ziemi P rozkładamy na węzły B, Bx, A, a następnie w poszczególnych węzłach przeprowadzamy rozkład sił, jak to przedstawiono na rysunku. W słupie powstaje ciśnienie przyciskające słup do kaptura, w kotwach ciągnienie, pale kotwiczne narażone są na zgięcie, oraz na wyrwanie siłą V i Vt. Wszystkie siły działające na punkt A można złożyć w jedną wypadkową W, której składowa pozioma stara się zedrzeć kaptur i wygiąć dolny pal.

Co do kotew chodziłoby o takie ich rozłożenie, aby momenty zgięcia słupów, a zatem i ich wymiary były jak najmniejsze. Otóż Brennecke ³) (rys. 54.) podaje, że w przypadku I., tj. dla zakotwienia pojedynczego, najkorzystniejsze położenie punktu zaczepienia kotwy jest w odstępie :

jBi

V,

Rys. 53.

9 Podaje je również Brennecke w Grundbau.

-) Rychter, Budowa jazów, Lwów 1886, autografia.

) Grundbau, na podstawie czasopisma „Wasser- und Wegebau“.

z — 0'472 h od góry, zaś największy moment Mz

0-105 P h

, a ciągnienie w kotwie wynosi Z

0 565 P.

W przypadku II. (zokotwienie podwójne) odpowiednie wartości są :

II

z -=.0*334 h , y — 0’707 h Z 0-283 P , Y — 0-451 P 0036

Mmax — —g—

Ph.

£_

1L

-    Jak już poprzednio wspomniano, wykonywania

^ bulwarów drewnianych należy nawet przy jazach drewnianych o ile możności unikać i ograniczyć je tylko do budowli prowizorycznych, których czas trwania jest niedługi, lub gdzie inne wykonanie z powodu wyjątkowych warunków wywołałoby nadmierne koszta.

Filary drewniane stosowane są przy jazach drewnianych celem oddzielenia od siebie poszczególnych otworów jazu i podparcia kładki lub mostu. Konstrukcja ich jest prosta i nie wymaga bliższego objaśnienia; złożone są z pali bitych i z opierzenia z brusów, do których przytwierdzone są pionowe belki posiadające wpusty dla zastawek (stawideł).

2. Fundament jazu i podłoże. Przed przystąpieniem do budowy jazu, a względnie przed wykonaniem projektu szczegółowego, trzeba zbadać dokładnie pokłady gruntu z uwagi na uwarstwienie, wytrzymałość i przepuszczalność. Do tego celu służą wiercenia i szyby próbne — szyby wykonuje się zazwyczaj do poziomu wody gruntowej, a dalej przedłuża się je jako wiercenia. Prócz tego wykonywanie studzien próbnych i próbnego pompowania, obserwacja szybkości wypełniania się studzien po zaprzestaniu pompowania, badanie zmian stanów wody w otworach wiertniczych, w związku ze zmianami stanów wody na rzece, poucza o przepuszczalności gruntu. O wytrzymałości gruntu informuje już sama znajomość pokładów, dalsze dane można uzyskać przez bicie pali próbnych, lub szyn, oraz sond żelaznych x).

Jaki grunt nadaje się jako dobry fundament dla jazu, na to prostem wyliczeniem rodzajów gruntu nie da się odpowiedzieć.

Przedewszystkiem nie ulega wątpliwości, że najlepszym fundamentem jest wytrzymała zbita i nieprzepuszczalna skała, dalej pokłady starych nieprzepuszczalnych iłów lub glin, gdybyśmy jednak wykonanie jazów ograniczyć musieli tylko do tych miejsc, gdzie jest możliwość fundowania na skale lub ile, zastrzeżenie takie uniemożliwiałoby wykonanie wielu niezbędnych dzieł technicznych, lub też musielibyśmy z fundamentem iść tak głęboko, że koszta niepomiernieby wzrosły. Wprawdzie wielu autorów dawniejszych, a nawet i niektórzy z nowszych wyrażają zdanie, że jazy fundować należy na gruncie nietylko wytrzymałym, ale i nieprzepuszczalnym, jednak praktyka nowszych czasów stwierdza, że takie żądanie byłoby w wielu wypadkach za daleko idące. Wykonuje się więc także jazy na starszych pokładach zbitych żwirów i piasków, naturalnie z zachowaniem potrzebnych ostrożności i zabezpieczeń, o których w dalszym ciągu będzie mowa. Tak naprzykład de Mas ²), w ustępie o jazach stałych, murowanych powiada : Jeżeli grunt jest wzruszalny (affouillable), mur jest wciśnięty między dwie ściany szczelne w wykopie dość głęboko wybagrowanym, skutkiem czego beton wgłębia się w dno rzeki. Jeżeli grunt jest niewruszalny, beton zatapia się w skrzyniach bez dna. W dziale o części stałej jazów kozłowych powiada : „Część stała jazu powinna być zapuszczona nietylko do terenu nieściśliwego i niewzruszalnego, ale aż do terenu nieprzepuszczalnego. Przeciekanie pod spodem może poważnie narazić stałość budowli, oraz uniemożliwić spiętrzenie wody²). Ława betonowa czyto ubita na sucho, czyteż rzucona podwodnie, znajduje się między dwiema ścianami szczelnemi, powyżej i poniżej daje się oskałowanie“.

W przeciwieńatwie do tego zauważyć trzeba, że znaczną ilość wielkich jazów fundowano na żwirach i piaskach, a budowle te przetrwały już szereg lat i pod względem trwałości i celowości nic im nie można zarzucić.

B I

a****'

fT

LI

Rys. 54.

’) Przy kanalizacji Wełtawy i Łaby w Czechach bito żelazne pręty Im długośei, 42 średnicy, katarem 200 uderzeniami z wysokości 30—80 cm ; z oporu bicia wnioskowano o wytrzymałości warstw.

4 Rivières »canalisées, Paris 1903.

Przy kanalizacji Wełtawy i Łaby fundowano jazy ¹) przeważnie na żwirach i piaskach, a wyjątkowo i częściowo tylko na skale. Tak naprzykład pierwszy z wykonanych jazów, jaz pod Troją fundowano w całości na żwirze, a mianowicie przepust dla statków na grubym żwirze z ryniakami, dalszą część jazu na drobniejszym ; skała znajdowała się dopiero w głębokości 2 m pod podeszwą ławy betonowej przepustu dla statków. (Rys. 55.).

UhSO

kanał śluzowy

mm

um

Prsepuxt dla statków.

ISO. SO

wpo

tMso

Wpo

------

JT7.13

Przepust Jicf truty/

.MM¹

. 177,*^ a*/» ~7t7nAś

Rys. 55.

Przy drugim jazie, pod Klecanami,- fundowano przeważną część przepustu dla statków na skale ; górną zwietrzałą część skały usunięto, prócz tego zaś tylko tyle, aby można było osadzić ciosy koronowe i zakotwienie. Dalsze części jazu fundowano na grubym piasku rzecznym, żwirze i żwirku. Trzeci jaz, pod Libszicami, spoczywa prawym przyczółkiem i małą częścią przepustu dla tratw na skale, cała reszta jazu na piasku rzecznym z ryniakami. Filar rzeczny wraz z przyległemi częściami otworów spoczywa lia miałkim piasku z małą ilością żwiru. Jakkolwiek cały fundament otoczony jest śilnemi ścianami szczelnemi, to jednak celem uzyskania większej pewności zabito tu ruszt z pali 20/26 cm, 2’5 m długości, rozstawionych co l'5m; górne końce pali tkwią 50 cm w lawie betonowej lm grubej. Czwarty jaz : pod Mirzowicami, połączony z mostem o znacznym ciężarze, fundowany jest na warstwie iłu, pod którym znajduje się jednak pokład zbitego żwiru. Zauważyć trzeba, że we wszystkich tych wypadkach jazy tak od góry, jak i od dołu otoczone byty silnemi ścianami szczelnemi z drzewa 16 — 20 cm grubości.

Jako konieczny warunek uważać zatem należy w zasadzie tylko wytrzymałość materjału ; jako zupełnie zły pokład, nie nadający się do fundowania, uważa się młode naniesione ruchome pokłady żwirów piasków i namułów, nie posiadających odpowiedniej wytrzymałości, dalej bardzo przepuszczalne pokłady żwirów i piasków, w których woda w większej mierze przez przeciekanie mogłaby się tracić, oraz wytwarzać znaczną chyżość przepływu i wypłukiwać drobniejsze cząstki pokładu, skutkiem czego stałość fundamentu mogłaby zostać naruszona.

Zauważyć jeszcze trzeba, że wymagania co do jakości gruntu powinny być także dostosowane do wielkości spiętrzenia. Dalej idące wymagania co do wytrzymałości i nieprzepuszczalności stawiać trzeba przy wielkich spiętrzeniach, powiedzmy od 5-iu do kilkunastu metrów i powyżej ; przy małych spiętrzeniach, do kilku metrów, wymagania mogą być skromniejsze. Pokłady dawniejsze zbitych piasków, oraz żwirów, w których prócz części grubszych mamy materjał drobniejszy, aż do materjału pyłkowego (namulistego), mogą być przy mniejszych spiętrzeniach aż do kilku metrów zupełnie wystarczającym fundamentem, jeżeli część stałą jazu otoczymy ścianami szczelnemi, sięgającemi aż do podłoża nieprzepuszczalnego. Te ściany szczelne powinny otoczyć wszystkie części jazu spiętrzające wodę, jak to przedstawia rysunek 56.

Widzimy, że tu także i przepust dla statków objęty v jest palisadą, a zakończenia ścian szczelnych wpuszczone są w ląd. Niezawodnie, że będzie to bardzo korzystnem, jeżeli uda nam się tak jaz wykonać, aby przynajmniej część fundamentu, jako tz. aż do warstwy nieprzepuszczalnej (rys. 57.), lub aby przynajmniej obie ścianki szczelne mogły dosięgnąć warstwy nieprzepuszczalnej (rys. 58.), jednak nie zawsze to będzie możliwe, zdarzają się bowiem wypadki, że warstwa nieprzepuszczalna leży bardzo głęboko, tak, że jej ani

rnrrni ; >Trng_

r—

L____

mur

murem

Rys. 56.

żebrowy zapuszczoną została

żebrowym, ani nawet ścianką

’) Bohuslav Müller, Fundierung- der Kanalisierungsbauten im Moldauflußbette unterhalb Prag', (Allg. Bauzeitung. 1904).

szczelną dosięgnąć nie można, a jaz pomimo tego w danem miejscu musi być wykonany.' W takim razie zmuszeni jesteśmy fundować na materjale przepuszczalnym i mamy świadomość, że woda będzie pod fundamentem przeciekać — aby jednak to przeciekanie nie stało się dla zwięzłości i wytrzymałości materjału

V*'    .1

Rys. 58.

W

vmla Rys. 57.

niebezpiecznem, trzeba fundament jazu wraz z podłożem odpowiednio wykonać. Fundament i podłoże będzie w takim razie pod działaniem wyporu wody od spodu, którego wielkość trzeba będzie oznaczyć.

y h, gdzie fi i a są współczyn-

Według dawniejszych zapatrywań sądzono, że wypór wody w materjale przepuszczalnym drobnoziarnistym doznaje zmniejszenia. Tak naprzykład podaje Brennecke :), że w materjale o ziarnach mniejszych od 0*4 "'/„i spód budowli doznaje zmniejszonego wyporu wody P — fi a nikami mniejszymi od jednostki, wywołanymi przez adhezję i tarcie, y ciężarem właściwym wody, h wysokością słupa ciśnienia hydrostatycznego. Nowsze doświadczenia zaprzeczają temu zapatrywaniu; tak np. Engels badał przenoszenie się ciśnienia wody w materjale złożonym z ziarn od 0*22"'//« do 1*5 m,m i otrzymał, że wypór wody działający na dno budowli po pewnym czasie dochodzi do pełnej wartości słupa ciśnienia hydrostatycznego *). W odniesieniu do jazu mamy tu do czynienia z górną wodą spiętrzoną i dolną wodą, a linja ciśnienia będzie linją łączącą poziom górnej wody przy górnej ścianie jazu z poziomem dolnej wody przy końcu podłoża. To ciśnienie, czyli wypór wody, działa na spód jazu i na spód podłoża i musi być uwzględnione przy obliczeniu wymiarów. W szczególności ciężar jazu i rozkład natężeń cisnących u spodu jazu, dalej ciężar podłoża muszą być takie, aby nie nastąpiło podniesienie, lub złamanie. Przy podłożu należy nadto zmniejszyć jego ciężar o 1 tj\ m:J skutkiem zupełnego zanurzenia we wodzie.

o)

Inżynier Grüner w Bazyleiy) podaje cenne uwagi tyczące się wykonywania jazów na gruncie przepuszczalnym. Stwierdza on, że trzeba tu zwrócić uwagę na dwie okoliczności : na przeciekanie wody pod jazem ;

b) na dynamiczne działanie przelewającej się wody.

Co do a) zauważa, że jeżeli jaz ustawia się nie na skale, lecz na gruncie przepuszczalnym, to ma się do czynienia nietylko z wyporem wody, lecz także z płynięciem jej w porach materjału pod jazem, a zatem z wyługowaniem i spławianiem materjału.

Co do b) zaznaczyć trzeba, że woda przelewająca się przez jaz skutkiem znacznych chyżości i poruszania piasku i żwiru może w ciągu czasu poczynić znaczne szczerby w budowlach. Przy jazie w Augst-Wyhlen nie pokryto kesonów progowych ciosami granitowymi, lecz wykonano je tylko z betonu ; po dwurocznym ruchu powstały zagłębienia do 50 cm głębokości. Próg jazu w Laufenburgu opancerzono stalą laną i wykonano tę robotę używając dzwonów nurkowych, w niektórych miejscach robota ta nie była dokończona, a woda przepływała przez nie z chyżością 3 — 5 m przez przeciąg jednego roku. Okazało się, że żelazo było nieuszkodzone, ale zupełnie wypolerowane, a ciosy granitowe o 15—30 starte, beton zaś miał zagłębienia do 15 cm. Nie chodzi tu jednak o uderzenie kaskady wody, które jako siła jest wogóle nieznaczne⁴), lecz o działanie erozyjne.

') Ztschr. für Bauwesen, 1886. również Grundbau.

²) Ztschr. für Bauwesen, 1911, referat autora Przegląd techniczny, Warszawa, 1911.

⁸) „Einiges über Bau und Berechnung von Stauwehranlagen“. Schweizerische Bauzeitung, 1915.

⁴) Rehbock podaje następujący przykład: Woda spada z wysokości 3 m przez jaz 20 m długi; wielka woda rzeki wynosi

100 m³lsek, siia żywa

100 X 100 X 3

75

= 4000 koni parowych, czyli na

1 m. b. jazu przypada 200 k. p. W razie prostopadłego

= 9.1

2 h

—    \2 gh — Q 7 ^-. Wstawiając wartości otrzy-

uderzenia wody o podłoże siła uderzenia wynosi S

maje się na 1 mb. długości jazu siłę 3900 kg. Przyjmując, że to uderzenie rozkłada się na pasek podłoża 0,8 m szeroki, otrzymuje się ciśnienie okrągło 0*5 kg cm².

W nowszych czasach budują jazy o coraz większem spiętrzeniu, nadto na przepuszczalnym i wzruszalnym materjale. Według poczynionych doświadczeń można fundować na takim gruncie, jeżeli jaz wykona się w ten sposób, aby przeciekająca woda nie mogła osiągnąć większej chyżości, a przez to wypłukać drobniejszych cząstek materjału, oraz zburzyć równowagi pokładu. Chyżość przeciekania zależy nietylko od wielkości spiętrzenia na jazie, ale i od    drogi    jaką woda    musi    przebyć — względnie od

wielkości spadku linji ciśnienia między górną a dolną    wodą.    Wynika z    tego,    że w materjale pod jazem

wytworzy się chyżość odpowiadająca spadkowi ciśnienia,    na drodze    jaką    woda ma do dyspozycji,

a dowolne przedłużenie tej drogi leży w naszej mocy.    Jeżeli    wykonamy    silne    i szczelne podłoże z jazem

połączone, to im dłuższe ono będzie, tern dłuższą będzie droga wody przeciekającej, a spadek linji ciśnierya tern mniejszy (rys. 59.).

Jeżeli chyżość przeciekania będzie bardzo mała, to nietylko nie będzie wypłukania drobniejszych ziarn materjału, ale przeciwnie, nastąpi stopniowe zamulenie i uszczelnienie gruntu, przez osadzanie w porach miałkich naniosów. Wszak znane są konstrukcje jazów wykonane z narzutów kamiennych, lub ze szkieletu drewnianego, kamienia łamanego i ryniaków, lub wreszcie prymitywne jazy z faszyn, palików i żwiru, które po pewnym czasie stały się zupełnie szczelne.

Do przedłużenia drogi wodzie służą następujące środki:

1) przedłużenie szczelnego podłoża poniżej jazu;

powyżej jazu ;

3)    wykonanie pionowych murów żebrowych ;

4)    ścianki szczelne.

Środki wymienione pod 2—4 wpływają zupełnie taksamo na zmniejszenie spadku ciśnienia, jak przedłużenie podłoża poniżej jazu, to znaczy, że wysokość muru żebrowego, wysokość ścianki szczelnej, lub długość szczelnego podłoża powyżej jazu, sumują się na całą długość L (rys. 60.) *).

Ze palisady działają korzystnie, stwierdza to już praktyka przy jazach drewnianych; dajemy nieraz nietylko 2 ścianki szczelne, tj. jedną po stronie górnej, drugą po stronie dolnej jazu, ale prócz tego jednę lub dwie pośrednie. Otóż byłoby rzeczą doniosłą wiedzieć, jakie chyżości przeciekania są dla danego mate-terjału szkodliwe, z uwagi na wypłukanie drobnych cząstek, jednak dotąd brak tego rodzaju spostrzeżeń i w praktyce trzeba się kierować doświadczeniami uzyskanymi przy wykonanych jazach.

Inżynier kanadyjski Bligh²), który opisał wiele jazów budowanych na gruncie przepuszczalnym i badał przyczyny ich zburzenia, podaje wzór empiryczny na długość podłoża :

Rys. 59.

2)

MU

r. v7.

dw

: r /Łj    m I

V\v

m.

Jl.j

>u{\ ?

f

Rys. 60.

*) Zazwyczaj doliczają się podwójne ilości lt, /₂, l₃ i l₄, sądzą jednak, że właściwszem jest uwzględnienie tylko pojedynczych długości.

²) Engineering News 1910, 1911, 1913,

7*

L - c h, gdzie c jest współczynnikiem przeciekania, h oznacza wielkość spiętrzenia, zaś L łączną długość podłoża, ścian szczelnych i murów żebrowych.

c ma wynosić przy bardzo miałkim piasku i namule 18 „ miałkim piasku „ grubym . „

¹    „ piasku ze żwi

„ żwirze i

.    .    15

. 12

cu

6—4

Podłoże powinno być tak wykonane, aby działanie erozyjne nie mogło wytworzyć zagłębień — zagłębienia takie stale się powiększają i mogą być powodem podmycia jazu, gdyż w razie pęknięcia podłoża droga wody przeciekającej nagle się skraca, chyżość przeciekania wzrasta i następuje wypłukiwanie materjału pod jazem.

Jeżeli woda spiętrzona przepływając przez krawędź jazu dostaje się do dolnej wody, to skutkiem większej chyżości stara się ją wypchnąć, a przez to powstaje przy jazie dolina fali, poniżej zaś góra fali, nad doliną fali wytwarza się ^órny walec wodny, pod górą fali dolny walec wodny,, obydwa wirujące w kierunku odwrotnym. Przy jazie pod Laufenburgiem obserwowano to zjawisko przy podniesionej zasuwie górnej (rys. 61.). Prócz tego powstają wiry wyrzucające wodę perjodycznie, jeżeli woda płynąca uderza o wzniesićuie znajdujące się pod powierzchnią (np. próg części stałej jazu ruchomego).

Dalszy rodzaj zjawisk następuje wtedy, jeżeli woda płynąca napotyka na przeszkodę, np. na zasuwy jazowe częściowo podniesione, pod któremi wypływa. Wtedy chyżość wody dopływającej zużywa się na wiry tworzące lejki powyżej jazu, poniżej zasuw zaś następuje zniżenie, wody i zwiększenie chyżości. Przy jazie w Laufenburgu obserwowano takie zniżenie aż do 50 m poniżej jazu ; na końcu utworzył się walec wodny stojący, o średnicy około 2 m; powyżej jazu obserwowano wiry o średnicy lejka do 80 cm. Te wiry i walce są dla materjału dna rzeki niebezpieczne i trzeba na całej długości, na jakiej się one mogą tworzyć, ubezpieczyć dno.rzeki zapomocą silnego podłoża. Wprawdzie nie mamy dotąd dokładnych danych co do długości, na jakiej się te wiry i walce tworzyć mogą, jednak obserwacje w czasie budowy i po wykonanej budowie mogą dać możność do uzupełnienia budowli, jeżeli się okaże, że podłoże było za krótkie. Klasycznym przykładem takiego postępowania jest wielki jaz ruchomy na Nilu poniżej Kairu ; jaz ten po wykonaniu przez szereg lat nie został zamknięty z powodu obawy podmycia gruntu. Dopiero przez stopniowe przedłużanie podłoża zapomocą szczelnych płyt murowanych, wykonanych między grodzami (pierwotne podłoże 34 m długie przedłużono na 72 m), oraz wykonanie poniżej w odległości 500 m progu spiętrzającego, który podniósł dolną wodę, a wreszcie uszczelnienie fundamentu jazu, udało się jaz w ten sposób zabezpieczyć, że mógł być poddany stałemu spiętrzeniu.

Jeżeli poniżej jazu powstanie w podłożu lub w materjale dna zagłębienie, to trzeba uszkodzenie to natychmiast naprawić, ewentualnie zagłębienie wypełnić i to materjałem tak ciężkim, aby woda go nie mogła wzruszyć. Stwierdza to dosadnie przykład jazu na Durance, służącego do ujęcia wody dla kanału Verdon.

Jaz ten fundowany przeważnie na skale, posiadał jednak jedno miejsce, gdzie pod jazem był żwirek, gdyż skały nie osiągnięto. Przez 19 lat jaz utrzymywał się dobrze, dopiero później nastąpiła katastrofa skutkiem wybicia przez wielką wodę zagłębienia przy stopie

t3Ciod-£

Podziatlca 1-6D0

Md-*

Ć'i

2550

. 61.

--mum

bloki be lonc we

d.iv.

Uf

IcHrnień-

Rys. 62.

jazu. Jaz odbudowano w sposób przedstawiony na rys. 62., wypełniając zagłębienie kamieniem i obciążając narzut blokami betonowymi aż do wymiarów 4X4X4 m, wreszcie stopę jazu ubezpieczono blokami 6X4X3 m.

Co do samych metod fundacji stosowanych przy jazach zauważa się, że na małych rzekach o znaczniejszym spadzie można nieraz przez wykonanie powyżej miejsca budowy tamy odprowadzić małą wodę sztucznem korytem na bok, a budowę jazu wykonać w otwartym wykopie na sucho. Najczęściej jednak wykonuje się budowę w obrębie grodz o konstrukcji dostosowanej do potrzeby. Rysunki 63. i 64. podają sposób wykonania grodz, pierwszy przy jazie pod Vaux, drugi przy kanalizacji Wełtawy.

Jwipod łattJC

Jaz kanaJisacyi Wełławy

r—.zoo ——

ii

090

4=

I-

yfii- ;

ta

Bi

UOIĄJi

mm

Ir

mmm

cl -H-Yfo lA—-^j

Rys. 63.

ino

#® t

Rys. 64.

obrębie grodz. Celem zapewnienia grodzy dostatecznej

nano w

Przy jazach kanalizacji Łaby grodze wykonano w ten sposób, że najpierw bito ostro zakończone stare szyny kolejowe co 2'5 m, a przy nich słupy, następnie zakładano podwójne kleszcze i między nie bito ścianę szczelną 20 cm grubą. Drugą ścianę grody ustawiano w odstępie 3 metrów, poczem przestrzeń między ścianami wypełniano gliną. Taką grodzę stawiano na gruncie przedtem już do pewnego poziomu wybagrowanym, resztę wykopu wyko stałości rozparto ją od strony wewnętrznej zastrzałami, opartymi u spodu o pale bite wewnątrz wykopu. Głębokość wykopu wynosiła 6 m pod wierzch grodzy. Grodzą obejmowała część stałą jazu wraz z podłożem. Jeżeli grunt jest słaby i pomimo usunięcia wierzchnej warstwy nie posiada odpowiedniej wytrzymałości, wtedy trzeba przenieść ciśnienie na głębsze, wytrzymalsze warstwy, co uskutecznia się najczęściej zapomocą rusztu palowego, a wyjątkowo nawet zapomocą studzien. Jeżeli w obrębie grodzy nie można pokonać napływu wody, lub jeżeli zachodzi potrzeba głębokiego fundowania, to stosuje się także fundację pneumatyczną. W przykładach wykonanych jazów podanych w dalszym ciągu, zwrócimy niejednokrotnie uwagę na sposób wykonania fundacji.

Ściany szczelne powinny być starannie wykonane; zazwyczaj używa się ścian drewnianych, przy materjale grubszym wskazane jest użycie palisad żelaznych, lub żelazno betonowych, które są kosztowniejsze, ale nie ulegają uszkodzeniu przy biciu w tej mierze, jak ściany drewniane.

Co do długości podłoża poniżej jazu nie podobna podać ogólnej reguły, zależy ona od konstrukcji jazu, rodzaju materjału dna i wielkości spiętrzenia wody. W normalnych wypadkach, to znaczy przy stosunkowo stromej dolnej ścianie jazu i przy gruncie zbitym, wystarcza długość podłoża równająca się 2‘5—3-krotnemu spiętrzeniu. Na gruncie słabym, niewytrzymałym, dalej przy jazach o pochyłej ścianie przedniej, podłoże musi być nieraz bardzo długie. Istnieje cały szereg wykonanych jazów, przy których w miarę postępu wybicia dna poniżej podłoża, podłoże to coraz dalej przedłużano, tak, że przy jazie o kilkometrowem spiętrzeniu mamy nieraz podłoże kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt metrów długie.

Co do materjału, to podłoże wykonuje się przy jazach drewnianych z drzewa, przy murowanych z muru lub betonu na zaprawie hydraulicznej, części narażone na uderzenia, lub będące pod działaniem silnej erozji okłada się ciosami. Na potokach górskich o znacznych spadach i silnym ruchu grubego rumowiska, dobrze jest ławę betonową podłoża przykryć podłogą z brusów drewnianych, przybitych do belek osadzonych w betonie. Taka podłoga drewniana, jako sprężysta, lepiej opiera się uderzeniu wody i spadających kamieni, jak sama ława betonowa. Doświadczenia z przegrodami przy zabudowaniu potoków górskich w Szwajcarji stwierdzają, że w wielu wypadkach podłoże betonowe nawet bardzo grube nie mogło się utrzymać, natomiast podłoga drewniana ochroniła je od uszkodzenia. Czasem spotykamy i konstrukcje mieszane, poza podłożem z muru lub betonu, mamy jako przedłużenie podłoże drewniane na palach. Poniżej podłoża daje się zwykle jeszcze narzut z kamienia łamanego, czyli tz. oskałowanie. Kamienne oskałowania powinny mieć odpowiednią wielkość, aby woda ich nie unosiła, nadto można między nie zabić paliki, celem lepszego ustalenia. Prócz tego używają do ubezpieczenia dna poniżej podłoża płyt faszynowych, oraz walców faszynowych, wypełnionych kamieniem, lub żwirem.

Przy budowie wielkich jazów dzieli się wykonanie na okresy, a sam jaz na kilka części, W czasie budowy części pierwszej otacza się tę część grodzą, woda może natomiast swobodnie przepływać przez część przekroju niezagrodzoną. Po wykonaniu części pierwszej rozbiera się jej grodzę i wykonuje nową grodzę naokoło części drugiej, przypierając ją do gotowej części jazu itd. Przy mniejszych jazach starać się należy o ukończenie budowy w ciągu jednego okresu budowlanego, o ile możności w czasie ustalonych niskich stanów.

CZĘŚĆ III.

Jazy stałe.

(Tablica II. atlasu).

1. Jazy stałe kamienne. Wykonuje się je z ciosu, kamienia łamanego i betonu ; większe jazy mają zazwyczaj koronę i obie ściany, tj. górną i dolną pokryte ciosami, środek zaś wykonany jest z kamienia łamanego, lub betonu. Pokrycie korony i skarp ciosami ma na celu uczynienia ich odpornemi na działanie prądu wody, uderzenia kry i innych przedmiotów unoszonych przez wodę. W nowszych czasach, wobec ułatwienia i potanienia produkcji cementu, jazy betonowe coraz częściej wchodzą w użycie, a nawet w wielu wypadkach wykonano jazy stałe wyłącznie z betonu, bez okładziny kamiennej.

Z uwagi, że jaz znajduje się pod wodą, używać należy wyłącznie zaprawy hydraulicznej ; najodpowiedniejszą jest tu zaprawa z ostrego piasku rzecznego i cementu portlandzkiego ; zaprawa z wapna tłustego i dodatków hydraulicznych (tras) nie jest odpowiednią, gdyż wymaga do związania długiego czasu, a w naszych warunkach nie byłaby tańsza.

Najodpowiedniejsze jest wykonanie muru warstwowanego, choćby już z uwagi na to, że wykonanie takie jest zazwyczaj staranniejsze, wykonywano jednak także jazy z muru niewarstwowanego, celem uzyskania większej szczelności. Mur niewarstwowany wymaga znacznie więcej zaprawy, jak warstwowany, a rezultat co do większej szczelności jest bardzo wątpliwy.

Ciosy koronowe i w ścianach powinny być starannie obrobione i osadzone, ewentualnie zakotwione, zamiast ciosów wystarczyć może na skarpach kamień przyciosany.

Beton będzie stosowny zawsze tam, gdzie w łożysku rzeki mamy dobry żwir — kamienia zaś w pobliżu niema ; w takich razach może wypaść znacznie taniej jak kamień. Nadto beton stosowny jest bardzo do użycia we fundamencie, jako ława fundamentowa, wreszcie korzystnem może się okazać użycie ścian szczelnych żelazno-betonowych, zamiast drewnianych.

Kształt jazu kamiennego. Jazy dawniej wykonane okazują dążność do łagodnego przeprowadzenia przelewającej się strugi wody, tak przez sam jaz, jak i przez jego podnóże, to znaczy, że chodziło tu o uniknięcia uderzenia wody o stopę jazu. Uderzenie rzeczywiście nie następuje, jednak zamiast tego mamy inną niedogodność, a mianowicie wielka chyżość jaka powstaje skutkiem przelania się wody przez jaz pozostaje niezmieniona i u podnóża jazu, skutkiem czego trzeba wykonać długie i kosztowne podłoże ubezpieczające. Nowsze zapatrywania zmierzają do tego, że należy siłę żywą wody stracić właśnie przez uderzenie u stopy jazu, gdyż przez to silne podłoże potrzebne będzie tylko blisko jazu, dalej zaś ubezpieczenie dna będzie zbyteczne. Jest to zasada bezwarunkowo racjonalna, zapewniająca oszczędną budowę, praktyka jednak ostatnich lat okazuje także i inne zapatrywania i inne sposoby wykonania, o czem później. W Szwajcarji naprzykład przegrody wykonywane w celu zabudowania potoków mają zawsze dolną ścianę strcmą, uderzenie wodospadu skupione jest u stopy przegrody, przez co siła uderzenia najłatwiej się traci. Okoliczność, że wysokie przegrody na potokach górskich wykonuje się o stromej przedniej ścianie, powinna być wskazówką także przy budowie wysokich jazów. Z drugiej strony znowu właśnie w Szwajcarji napotykamy wiele jazów stałych o łagodnie pochylonej ścianie dolnej.

Przy jazach o łagodnie pochylonej skarpie dolnej struga wody przylega dokładnie do korony i skarpy, a chyżość kaskady wody uzyskana skutkiem spadu wody o wysokość spiętrzenia, przemienia się na chyżość poziomą w kierunku łożyska, prawie w niezmienionej wielkości. Przy przejściu do dolnej wody powstaje skok wodny, albowiem woda spływająca z jazu stara się dolną wodę wyprzeć, wprawiając ją w ruch (rys. 65.) ; na długości a następuje utrata chyżości wody, a ponad strugami wody płynącemi

a. w.

d IV.

mm

Ęmmt

Rys. 65.

już w kierunku łożyska, tworzy się wir, czyli walec wodny, o osi poziomej, w którym woda się kręci w kierunku jak wskazują strzałki. Przestrzeń a nazywa Rehbock „długością przekształcenia“ i na całej tej długości powinno być podłoże silnie ubez-pieczone. Przy jazach o bardzo łagodnem pochyleniu początek skoku wodnego przysuwa się do jazu, tak, że może się stać niewidoczny. Według Rehbocka, wytwarzanie się takiego walca, pozostającego stale na powierzchni wody, o kierunku obrotu przeciwnym do ruchu wskazówek zegara wskazuje, że woda traci na tej przestrzeni nadmierną chyżość.

Z tego przedstawienia rzeczy wynika, że rozróżnić należy dwa główne typy przekroju poprzecznego, pierwszy z nich o łagodnie pochylonej skarpie spływowej, możemy nazwać jazem podłożowym, gdyż tu jaz przechodzi łagodnie w podłoże¹), drugi o stromej skarpie przedniej jazem wodospadowym, gdyż tu woda oddziela się od korony jazu i spada swobodną strugą. Jako trzeci wreszcie typ jazu można uważać jaz stopniowy, przy którym spad podzielony jest na dwa lub więcej stopni, a dolna część jazu stanowi podłoże górnej.

Jeszcze o jednym szczególe wspomnieć .należy, a jest nim zagłębienie wodne, czyli tz. poduszka wodna u stopy jazu. Celem osłabienia uderzenia wody o podłoże jazu dają często u podnóża zagłębienie, które wypełnia dolna woda. Otóż woda spadająca uderza najpierw o wodę znajdującą się w tem zagłębieniu, skutkiem czego siła uderzenia częściowo się tłumi, a podłoże doznaje tylko słabszego naporu. Takie wykonanie jest w każdym razie do zalecenia, gdyż zapewnia większą trwałość podłoża.

Na tablicy II. fig. 1—14. podano szereg typów jazów stałych i tak fig. 1—3. przedstawiają jazy stałe dawnego typu, przy których przelewająca się woda sprowadzona jest po łagodnie pochylonej .    £ 4 , dolnej skarpie. Pierwszy z nich wykonany ze żwiru i ryniaków rzecznych, o koronie i skarpach pokrytych

brukiem, stosowany był dawniej często na rzekach górskich, ostatni przedstawia typ należący do historji, trudny i kosztowny do wykonania.

Na fig. 4. przedstawiono jaz na rzece de la Tête pod Montlouis (franc. Pyreneje)²). Jest on wykonany z dwóch murów, narzutu kamiennego między nimi, oraz ławy murowanej na narzucie kamiennym, o grubości 0,3 m, założonej w spadzie 16%. Naturalnie cały jaz jest zacięty w skałę, skutkiem czego znaczne chyżości wody jakie się jeszcze utrzymują poniżej jazu, napotykają odporne dno. Jaz założono w łuku o promieniu 30 m, długość jego wynosi 28 m.

Fig. 5. przedstawia jaz na Kander pod Kandergrund w Szwaj carji ³ 4). Jest tu jaz stały 7,5 m długi i dwa otwory śluzowe po 3,2 m, zamykane zasuwami żelaznemi. Fundowano go w ten sposób, że małą wodę odprowadzono bokiem osobnym kanałem, powyżej zaś miejsca budowy wykonano tamę skrzyniową, wypełnioną gliną i pokrytą betgnem. Celem należytego rozkładu ciśnienia na grunt stosunkowo słaby, fundowano jaz na ruszcie żelaznym, złożonym z kształtek I, jak to widać na rysunku.

i Fig. 6. podaje jaz na Vièze pod Monthey w Szwajcarjił), fundowany na zbitej skale wapiennej. W czasie wykonania puszczono małą wodę boczną sztolnią obiegową.

Fig-. 7. przedstawia jaz zakładów elektrycznych gminy Siders nä Navizence ¹). Przekrój jest trapezowy o skarpie g-órnej 3:2, korona jest 1,5 m szeroka, wysokość jazu od odsadzki fundamentu wynosi 4,05. W przekroju jazu widzimy 3 rury o średnicy 850m/m, służące do przeprowadzenia wody roboczej, gdyż ujęcie, osadnik etc. mogły być umieszczone tylko na lewym brzegu, podczas gdy komora wodna i rury cisnące musiały być na brzegu prawym. Podłoże zamknięte jest po stronie dolnej wody wystającym progiem, tworząc poduszkę wodną, poniżej znajduje się jeszcze podłoże drewniane 4,5 m długie, z krąglaków.

Oryginalny przekrój posiada jaz wykonany na Raummünzach w Badeńskiem (fig. 8.). Środek jazu tworzy kanał, przez który wprowadzono wodę innego potoku do wspólnego ujęcia. Wykonany jest na skale, wymagał jednak dużej ilości materjału. W betonie dano wkładki żelazne, które nie mają tu znaczenia tego, jakie ma zwykle uzbrojenie, lecz są to raczej kotwy. W następnym jazie fig. 9. (jaz pod Richmond) widzimy wzmocnienie jazu betonowego zapomocą wkładek żelaznych okrągłych o średnicy 25"7podłużnych i poprzecznych. W fundamencie wykonano dwa żebra z worków wypełnionych betonem i osadzonych w betonie, sięgających do warstwy nieprzepuszczalnej, ponad którą znajdował się w łożysku z wierzchu piasek i żwirek, a pod nim gruby żwir. W betonie widzimy wielkie kamienie wchodzące u spodu nawet w grunt. Podłoże jest częściowo betonowe, częściowo z kamieni układanych rębem, ograniczonych ścianą zakładaną i palami. Długość jazu wynosiła 36 m, koszt pomimo prostej konstrukcji był znaczny, gdyż wynosił około 1.300 koron za 1 mb²).

Fig. 10 a—c. przedstawiają jaz stały na rzece Skawie w Grodzisku⁸), służący do ujęcia wody w celu zasilenia kanału żeglugi w Galicji (kanał od granicy zachodniej Galicji do Wisły pod Krakowem). Jak widać z fig. a i b jaz składa się z 5-ciu otworów i przepławki dla ryb. Otwór skrajny po prawej stronie stanowi upust płuczący (gdyż z tej strony znajduje się wlot kanału i śluza wpustowa), zarazem upust dla wielkiej. wody, otwór skrajny po stronie lewej stanowi przepust dla tratw 5,4 m długości; obydwa te otwory zamknięte będą jazami walcowymi. Spiętrzenie na jazie wynosi przy małej wodzie 1,35 /77, przy wielkiej 0,68 m.

Przekrój poprzeczny jazu stałego podany jest na fig. 10 c. Widzimy tu głęboką fundację, gęgającą poniżej luźnych pokładów; między dwiema silnemi ścianami szczelnemi wykonano dwumetrową ławę betonową, a na niej jaz stały i podłoże z betonu, z okładziną ciosową. Dalszą część podłoża wykonano z kamienia łamanego; nachylenie skarpy dolnej jazu jest 2i 1. Jak widać przekrój jest zbudowany silnie i pewnie fundowany.

Fig. 11—13. przedstawiają trzy jazy o stromej ścianie dolnej wykonane w Bawarji, z których pierwszy fundowany jest na skale, dwa inne na gruncie niezbyt wytrzymałym, dlatego użyto tu rusztu palowego i dwu, względnie trzech ścian szczelnych. Jaz przedstawiony na fig. 12. posiada nadto na podłożu betonowem podłogę z dyli, przybitych do trapezowych progów, osadzonych w betonie ; podłoga taka bardzo dobrze chroni beton od wymycia, oraz rozbicia przez wodę i spadające kamienie. Umieszczenie prostokątnej belki drewnianej na koronie nie jest do polecenia, gdyż wpływa niekorzystnie na strugę przelewową; jazy te są zresztą w całości z betonu wykonane. Wreszcie na fig. 14. przedstawiony jest jaz stały na Wełtawie w Pradze „u Hełmu“. Wykonany on jest w miejsce kilku zniesionych jazów młynowych i łączy ich spiętrzenie. Jaz ten wykonano jako stały z tego powodu, ponieważ profil łożyska dopuszczał wykonanie takiego jazu, a w razie wykonania jazu ruchomego o nisko założonym progu, obawiano się w łożysku zbyt wielkich chyżości, skutkiem czego płytko fundowane starsze bulwary mogłyby zostać podmyte. Jaz spiętrza normalną wodę o 4,05 /??, wielką wodę z r. 1890 (4- 5,82 w Karlinie, 3900ms) o 1,03m. Cały jaz wykonano z betonu cementowego o stosunku mieszaniny li9, ściana dolna pokryta jest ciosami 40 cm wysokimi ; ciosy na koronie mają wysokość 80 — 90 cm. Po stronie dolnej widzimy poduszkę wodną, ograniczoną progiem o ciosach zakotwionych. Przed ustaleniem profilu jazu czyniono doświadczenie z modelami, biorąc pod uwagę typy o łagodnie pochylonej ścianie dolnej. Okazało się, że wybicie piaszczystego podłoża poniżej jazu przez spływającą wodę, było w pierwszym wypadku nieporównanie większe jak w drugim, wobec czego zadecywano wykonanie jazu o stromej ścianie dolnej.

‘) Schweizerische Bauzeitung Nr. 18 1916.

9 Handbuch für Eisenbetonbau, 1910.

9 Rysunek tego jazu zawdzięczam kierownikowi budowy inż. Stanisławowi Kórnickiemu. 9 Drahorad „Prit'ny profil novego jeżu Helmovskeho v Praze“. Technickÿ obzor, 1911.

tok

Obliczenia statystyćzne przekroju jazu stałego. Stałość jazów wyższych należy sprawdzić przez obliczenie; zasadą obliczenia jest tu warunek, aby wypadkowa z parcia wody, ciężaru muru i ciężaru spoczywającej na nim wody nie wychodziła z jądra przekroju. Przy bardzo niskich jazach należałoby ten warunek obostrzyć, żądając, aby wypadkowa zbliżała się do środka przekroju, gdyż tu prócz parcia wody na jaz trzeba mieć wzgląd na uderzenia przedmiotów płynących. Wypadkowa parcia wody na jaz (licząc na 1 m długości jazu) wynosi W == | y H², a składając ją z wypadkową ciężaru muru i ewentualnie wody znajdującej się nad jazem, otrzymamy wypadkową obu sił (rys. 66.) ; punkt przecięcia z podstawą przy odsadce fundamentu powinien leżeć w obrębie jądra, aby nie nastąpiło ciągnienie. Linję ciśnienia w całym przekroju otrzymamy, dzieląc trójkąt parcia wody i profil muru na paski poziome i składając pojedyncze siły zapomocą wieloboku sił. Stosugi muru kamiennego warstwowego korzystnie będzie przyjąć prostopadle do linji ciśnienia.

Przy obliczaniu stałości jazu trzeba zwrócić uwagę na jednę okoliczność, a mianowicie na to, jaki stan wody przyjąć za podstawę obliczenia. Otóż najniekorzystniejsze warunki dla stałości jazu zachodzą wtedy, gdy istnieje największa różnica stanów wody powyżej i poniżej jazu, następuje to zaś wtedy, gdy na rzece panuje stan najniższy. Tylko na rzekach lub potokach o znacznym spadzie i znacznej wysokości jazu stałego, a zatem przy wielkiej grubości strugi wody przelewającej się przez jaz i małej głębokości wody dolnej (w razie wielkiego spadku), może parcie wody przy stanie najwyższym być znaczniejsze od parcia wody przy stanie najniższym.

Przytem pamiętać należy, że przed zaprojektowaniem budowli trzeba dobrze zbadać rzeczy dotychczas wykonane, których celowość i trwałość nie ulega wątpliwości i na nich oprzeć kształty i wymiary projektowanej budowli. Obliczenie teoretyczne jest ważne i potrzebne, gdyż dozwala nam krytycznie ocenić zaprojektowaną budowlę, oraz uniknąć niepotrzebnego marnowania materjału, lecz daje ono tylko pewne wskazówki, resztę uzupełnić musi doświadczenie praktyczne.

all

w-

iiF

Rys.- 66.

*7/

Prof. Rehbock ') oblicza jaz z uwagi na najwyższy stan wielkiej wody spiętrzonej, podwyższając go jeszcze o wysokość

- , odpowiadającą średniej chyżości wielkiej wody; ciśnienie dolnej wody zupełnie pomija. Przekrój oblicza kreśląc w zwykły 2g

sposób linję ciśnienia i dopuszczając wyłącznie ciśnienie, żąda zatem, aby wypadkowa z ciężaru muni, oraz parcia wody, przechodziła przez zewnętrzny punkt jędrny. Rozszerzenie badania na szwy ukośne uważa za zbyteczne, a taksamo przyjmowanie otwartych szwów pod działaniem wyporu wody jako zbyt daleko idące, pomimo tego w dalszym ciągu przeprowadza obliczenie z uwzględnieniem także i tych założeń.

Zasadniczym punktem wyjścia jest u Rehbocka teoretyczny profil o najmniejszej ilości materjału, autor stara się ustawić równanie różniczkowe kształtu linji ograniczającej jaz po stronie dolnej.

Z rys. 67. otrzymuje się :

.i

(y+ho)* ' y-\-h₀

(f- + A«) JO

X • (t + ') = (j +

mm

W.

u-----

Wg

— y² + y ho

3 y + 6 ho łoM^ównanie ;

położenie środka ciężkości pasków poziomych określa-

Rys. 67.

yi ₂v • *

j I * J>

Jeżeli stan wody przyjmie się równo z koroną jazu, wtedy ho — o

-    -Lu?² _ h

—    —

i Ti x y

jednak po wstawieniu wartości otrzymuje równanie nie dające się zcałkować.

-*Vł

f—“

; tg « = — = \l-t~ ; dla 7t ~2 t — 7> t, 7 = 11, a = 35" 16'—30fl. y V Ti

') Handbuch der Ingenieurwissenschaften, Stauwerke 1912,

Otrzymuje się tu znany teoretyczny profil trójkątny, który jest także punktem wyjścia do obliczenia wysokich murów przegród dolin (rys. 68.).

Otóż Rehbock chcąc utworzyć profil odpowiadający jego pierwotnym założeniom,

zatrzymuje kąt nachylenia skarpy dolnej jazu a, jednak linję m — n rozpoczyna w punkcie    _

największego spiętrzenia wielkiej wody, a wreszcie zaokrągla koronę jazu (rys 69.), skutkiem    | ---

czego profil do wysokości około 2 ho poniżej korony jazu odchodzi od profilu zasadniczego.

Gdy y =10 rn, h₀ = o Xi — 511 m = 7-07 m

= 10 m ho 1 m

= 6 35 m

TT,

. /■

A.

x₂ = 7*78 m Prócz tego wprowadza Rehbock jeszcze jednę poprawkę, a mianowicie celem wzmocnienia jazu i stworzenia korzystnego profilu dla przepływu

.v.

y-i-

j, ;

—X---

ff

r*

wody dodaje z tyłu pasek pionowy o grubości

Rys. 68.

VS//////////,

(rys. 70.) stwierdzając, że powstanie przez to ograniczenie korony, odpowiadałące kształtowi dolnego ograniczenia strugi swobodnej, jaka się tworzy przy dostatecznym dostępie powietrza pod strugę.

H»-

-x,

X2

mi

Ryc. 69.

Taki kształt uważa jednak za odpowiedni tylko dla jazów wysokich, dla jazów niskich aż do 5 m wysokości uważa za odpowiedniejsze wzmocnienie jazu od strony dolnej wody i danie jazowi kształtu trapezowego. Kształt takiego profilu oznacza w następujący sposób (rys. 71.):

Górną ścianę zatrzymuje pionową, ha, tj. spiętrzenie oznacza z warunków prze-

ho

pływu wody, c przyjmuje empirycznie — T00 -j- m. Przekrój będzie ustalony przez wartości p, c, a, przyczem kąt a być taki, aby linja ciśnienia przechodziła przez punkt jędrny od strony dolnej.

ma

tg a t —

i x—b

,,    , X + Xo

Ł = 7, t —2~

x“ + X A"o + Xo ²

otrzymuje się:

3 (x + Xo )

({ +

~    — ; wstawiając te wartości, oraz powyżej podaną wartość c = 1*00 -J-

t t + 3 h0 3 t + 2 h₀

Coi ?**

tg a =

P 3 ho

W ten sposób profil jest oznaczony, trzeba tylko zaokrąglić krawędzie i przyjąć łuk stanowiący przejście do podłoża. Rysunek /2. przedstawia typ jazu Rehbocka; autor przyjmuje r —

to 's

do p.

1........./I

7    /

K ■' c r\

Pafii

iliUP

* jB

i.....

ÊÊÊÈÊÊÊk,

ocd

Rys. 70.

Rys. 71.

Rys. 72.

Jak widzimy, obliczenie Rehbocka oparte jest na założeniach dość dowolnych (pominięcie dolnej wody) i na empirycznych przyjęciach, a typ jaki tu wynikł zbliża się do dawniejszych typów jazów stałych.

1 yle o typach jazów o łagodnej dolnej skarpie, oraz wznowionym i zalecanym przez Rehbocka typie jazu podłożonego „Schusswehr“, który ma pewne zalety, a mianowicie korzystny kształt statyczny, tudzież korzystny kształt korony (jednak tylko w typie przeznaczonym dla wysokości powyżej 5-ium). Nadaje się on przedewszystkiem tam, gdzie w dnie rzeki znajduje się wytrzymała skała ; Ł gdzie poniżej

jazu jest materjał niewytrzymały, ruchomy, jaz taki nie byłby stosowny, a to z powodu konieczności wykonania długiego i kosztownego podłoża. W takim wypadku nadaje się lepiej jaz o stromej ścianie dolnej, jakkolwiek pod względem statycznym jest mniej korzystny. Ścianę tylną (od strony górnej wody) korzystnie jest dać pochyloną, choć ze względów statycznych z uwagi na przesunięcie jądra nie jest to wskazane, jednak ten niekorzystny wpływ usuwa częściowo korzystniejsze nachylenie kierunku parcia wody na górną ścianę jazu (parcie prostopadłe do ściany), nadto przez danie tej ścianie pewnego pochylenia, uzyska się większą grubość jazu u spodu, dodatkowy moment przeciwdziałający parciu wody, oraz większą oporność przeciw uderzeniom.

Rozchodziłoby się o oznaczenie teoretycznych wymiarów odpowiadających warunkom statycznym. Otóż, jak już powyżej podano, jaz liczyć należy na stan, przy którym powstanie najniekorzystniejsze parcie wody na jaz ; będzie to niekoniecznie stan najwyższy, gdyż przy takim stanie dolna woda może się wysoko wznosić, a spiętrzenie może być stosunkowo niewielkie. Stosunkowo znaczne parcie wody na jaz powstaje, jeżeli przyjmiemy poziom spiętrzenia równo z koroną jazu, poniżej jazu zaś łożysko próżne, jak to następuje wtedy, gdy się całą małą wodę odprowadzi do kanału. Mamy tu jednostronne parcie wody i warunki ściśle ustalone, i dla tego przypadku możemy dokładnie oznaczyć wymiary jazu, a otrzymane typy stosować dla orjentacji w praktycznych wypadkach. O ile z dalszego badania okaże się, że większe parcie powstaje przy spiętrzonej wielkiej wodzie, to przekrój teoretyczny trzeba będzie odpowiednio wzmocnić i przez

obliczenie sprawdzić.

Weźmy pod uwagę kształt ogólny (rys. 73.), mający koronę o szerokości k, skarpę górną nachyloną pod kątem cc, skarpę dolną pod kątem fi, wysokość jazu niech wynosi zu. Pytanie jest, jaka ma być szerokość korony jazu k, przy danej wysokości jazu zu, oraz danych stosunkach pochylenia

1 . ~ skarp tg a ±= —, ' oraz 'tg fi =    *

Przyjmując, że wypadkowa ze wszystkich sił działa-

WMÜ iących rausi przeiść przez.punkt kdrny po stronie dciae>

““    wody, otrzymujemy następujące równanie momentów z uwagi

na ten punkt : (yt oznacza ciężar właściwy muru, y ciężar właściwy wody kładziemy równy 1).

i—le —

■ Jgjjf Ê

__

mm.

Rys. 73.

— Ci — C₂ g₂ + G₃ g₃ + W i - o , a wstawiając wartości otrzymuje się :

Y i wa

— Yx zu k

/2

Oc + - + -) -

\ m nf

2/î

l •t* +

Y, w¹

Ti jCO

5| S

s4

co

T-n i<N

i Iw

r"".

(*

7j zu²

- ² ") - fi n/    o

(?* 4. 2w )

V /i m n/

Y i w²

(— -f

6 V

zo

zo

m²

zu² 3 i

cos cc

3 cos cc

= x sin cc ; x

■

3 sin a cos cc ’

zu

i ==r.    —-----

I 3 sin a cos cc

sin a

zu

3 cos cc

wstawiając tę wartość otrzymujemy :

— 2 —) —

nf

\(k + ~

, (lk

V n

+-•)

sin cc

zu

m/?

m/i

m²

4_ EL. f zo

¹ cos cc \ cos cc

Po uporządkowaniu otrzymuje się :

sin cc

k- + (³ + ² )

Yi ⁷⁷ /

/n~

V i

Y i n²

m²

Y    i + 2\

Y    i m n f

zu²

“h

co

te

n² — 1

y, + 21 —---w

m -    m n )

Przyjmując skarpę przednią (dolną) stromą np. tg ß = —

6 , dalej nachylenie skarpy tylnej

(górnej) jazu w

stosunku —

H |lO

T-( CO

•N

£3

RS

■

G.

il

CM

to

U\

i 3 t/m², otrzymuje się następujące wymiary korony jazu:

Tabela szerokości korony jazu k w metrach.

1) tg ft = 1:6, (m = 6).

Wysokość jazu w

Ti = 2-0 f

Ti = 2*5 /

= 30 t

a = i tg ci = l tg a = i

tg cc = i

\ tg a =

& a = 1 i tg ci — '

0-36

033

0-275

0‘31

0-28

0-23

0‘26

0-24

0-19

0-72

0-66

0-55

0-62

0-56

0-46

0-52

0-48

0-38

1-08

0-99

0-825

0-93

0-84    0-69

0-78

0-72

058

1-44

1-32

1-10

1-24

1-12

0-92

1-04

0-96

0-77

1-80

1-65

1-375

1-55

1-40

1-15

1 30

1-20

0-96

2-16

1-98

1-65

1-86

1-68

1-38

1-56

1-44

1-15

2) tg ft ~ 1:10, (m — 10).

Wysokość jazu w

Ti = 2-0 t

Ti

2-5 t

Ti

30 t

5 tg CC = V tg Cl = l

1 ;n

045

0-42

0-37

0-395

0-37

0-335

0-335

0-34

0-295

090

084

0-74

0-79

0-74

0-67

071

0 68

0-59

1-35

1-26

Ml

1-185

1-11

1-005

1-065

1-02

0-885

1-80

1-68

1-48

1-58

1-48

1*34

1-42

1-36

1-18

2-25

2-10

1-85

1-975

1-85

1-675

1-775

1-70

1-475

2-70

2-52

• 2-22

2-37

2-22

201

2-13

2-04

1-77

się (m

3) W razie jeżeli damy przednią skarpę pionową (rys. 74.), tg ft = o, a równanie na k upraszcza

oo):

v w-

— 1\ --I zu

71 n² /

Wymiary korony podaje następująca tabela :

3) tg = 0.

Wysokość jazu w

Ti = 2-0 /

2-5 f

= 3-0 *

tg “ = î tg a = -J

a tg *

i I tg a

63*

os^ I

(? a = i tg ci = l tg ci = I

060

0-57

0-53

0-545

0-51

0-49

0-50

0-48

0-445

1*20

1-14

1-06

1-09

1-02

0-98

1-00

0-96

0-89

1-80

1-71

1-59

1-635

1-53

1-47

1-50

1-44

1-335

2-40

2-28

2-12

218

2-04

1-96

2-00

1-92

1-78

3-00

2-85

2-65

2-725

2-55

245

2-50

2-40

2-225

3-60

3-42

3-18

3-27

3-06

294

3-00

2-88

2-67

¹

)    Rehbock nazywa go „Schußwehr“, gdyż tu woda niejako zostaje wystrzelona u stopy jazu w kierunku poziomym, nie tracąc ćhyżości.

²

)    Annales des ponts et chaussés, 1913. (V).

³

:i) Schweizerische Bauzeitung Nr. 1/1912.

⁴

) Schweizerische Bauzeitung Nr. 25/1916.

Obliczone tu teoretyczne wymiary przekroju poprzecznego jazu stałego odpowiadają warunkom praktycznym jakie zachodzą, jeżeli dna rzeki lifb potoku nie tworzy zwięzła skała. Przekroje te nie są oparte na profilu trójkątnym odpowiadającym minimum materjału, ale też taki profil, jak to widocznem jest z obliczenia podanego przez Renbocka, daleko odbiega od wymogów praktycznych, a konieczne praktyczne zmiany deformują go w ten sposób, że staje się niepodobnym do pierwowzoru.

korony. Korona z uwagi na uderzenia przedmiotów płynących, lub kry, musi mieć pewną znaczniejszą szerokość, otóż najodpowiedniej będzie koronę rozszerzyć wstecz, dodając pasek powierzchni po stronie górnej obliczonego profilu. Nadto w celu

I w typach tu obliczonych konieczne będą pewne praktyczne poprawki, prze-dewszystkiem typy pod 1) i 2) mają przy mniejszych wysokościach zbyt wąskie

ułatwienia przepływu wody trzeba ostre krawędzie zaokrąglić, a wreszcie aby ułatwić przejście przedmiotów płynących i kry, należy koronie dać wzniesienie w stronie dolnej wody (rys. 75.). To wzniesienie wpływa także korzystnie na odpływ wody, gdyż jak wiadomo jazy o szerokiej koronie mają mały współczynnik odpływu u.

Przyjęty przekrój należy następnie zbadać pod względem statycznym także i z uwagi na najwyższy stan wody, uwzględniając jednak naturalnie dolną wodę, dalej można badać z uwzględnieniem wyporu wody, oraz szwów ukośnych, jak to uczyniono w następującym przykładzie.

Rys. 74.

wk \X

wmm

mmm

Rys. 75.

Przykład. W danym profilu rzeki (rys. 76.) wielkiej wody h nie może być większe jak 2 ni, to znaczy, że spiętrzona wielka woda wznieść się może najwyżej do rzędnej 181,20.

ma

być wykonany jaz stały, spiętrzający małą wodę o 3,5 m ; spiętrzenie

Spadek W. W.

szerokość zwierciadła W. W.

J = 0,001 S = 183m P — 1024 m~

Î' !

powierzchnia przekroju W. W. średnia głębokość przekroju W. W. średnia chyżość przekroju lł^. W. (oznaczona z formuły empirycznej) Vm= 3,75 m

Tm = 5,6 m

Upust

V?

objętość W. W.

Q = 3840 msck

- :- =tST!

tiuL

Koronę jazu stałego przyjmujemy na rzędnej 177,87 m, a w jazie upust dla wielkiej wody, który będzie zarazem upustem płuczącym. Sumaryczną długość jazu przyjmiemy 180 m, próg upustu dla W. W. na rzędnej 173,20.

Objętość przepływu obliczy się z formuły :

.. 3 /    31 \    ----- I

k) ² — k +|ijaV^ + ^J

3840²

2g (P+Sh)* ” 2.9,81 ' (1024 + 183,2)²

Na 1 m b jazu stałego przepłynie qj = \2g [j 0,75 { (2 + 0,4) " — 0,4 ,2} + 0,63 . 1,33 \j2,4 ]

«7₂ = V2g [ ! 0,75 {(2 + 0,4)¹^ - 0,4^} + 0.90 . 6 v2|4 ] <7! = 13,4 m*lsek , q-;. = 44,7 ma/sek

Rys. 76.

/szs

u -a»

b \2g [f p {(h

_ 91

= 0,40m

upustu

Przyjmując długość jazu stałego 134 m, otrzymuje się Q} = 1795,6 m*/sek

46 „

upustu

„ Q, = 2056,2    „

razem

180 m

.    . Q — 3841,8 ms/sek,

a więc objętość zgodną z powyższą objętością W. W.

Wobec znacznego spiętrzenia wielkiej wody przyjmiemy typ o dużej szerokości korony, a mianowicie według tabeli 3-ej (tg fi = 0, tg a =s £) i oznaczymy szerokość korony według wysokości 4*5 m, tj. aż do dna zagłębienia w podłożu jazu (poduszki wodnej) (rys. 77.).

Dla w — 4'5 m , 7, = 2'51    , k == 2’30m    ; profil jazu podaje rysunek (figura a — b — c — d).

1)    Obliczenie graficzne dla stanu wody równo z koroną jazu (dla małej wody spiętrzonej).

Ciężar muru Gj = 32*175 t, parcie wody (według trójkąta parcia I) IPj = 10 44 t.

Wypadkowa przechodzi przez zewnętrzny punkt jędrny /₂.

2)    Ponieważ spiętrzenie wielkiej wody wynosi 2 m przeto obliczenie sprawdzić należy z uwagi na parcie przy wielkiej wodzie spiętrzonej. Wtedy zamiast trójkąta parcia (I), będziemy mieli prostokąt parcia (II) o krótszym boku = 2 t/

Przyjmujemy tensam ciężar muru Cx .= 32‘175/; parcie wody będzie wprawdzie mniejsze W₂ = 9*28/, jednak niekorzystniej położone, bo zaczepia nie w jednej trzeciej, lecz w połowie wysokości. Wypadkowa przecina podstawę w punkcie który leży poza jądrem przekroju; przesuwając ograniczenie dolne jazu z punktu c do cn to znaczy rozszerzając podstawę o 0*25 m, uzyskujemy i w tym wypadku, że wypadkowa sił działających przechodzić będzie przez zewnętrzny punkt jędrny JA 3) Ograniczając upust płuczący tylko do bardzo małego otworu i przeprowadzając jaz stały prawie przez całe koryto rzeki, otrzymujemy spiętrzenie wielkiej wody h = 3 m. W takim razie parcie wody na jaz przedstawia się jako prostokąt (III), o mniejszym boku = 3 U Parcie wody będzie w tym wypadku znacznie większe jak dla spiętrzonej małej wody i wynosi :

Wä = 13'92 ł, nadto zaczepia w środku wysokości. Widać z góry, że przekrój będzie za słaby, dlatego rozszerzamy stopę o 0,75 m, tj. do punktu c₂, dając przedniej skarpie b—c₂ nachylenie 6: 1. Ciężar muru wynosi teraz C₃ = 36'4 t, a środek ciężkości muru przesuwa się z .S", do Sa.

Wypadkowa sił przechodzi przez zewnętrzny punkt jędrny J./r nowego przekroju.

W obliczeniu pominięto ciężar warstwy wody spoczywającej na koronie jazu; jeżeli go uwzględnimy, to mamy dodatkowe obciążenie pionowe warstwą wody 4‘33 m grubą, czyli na szerokość korony 2*3 m wynosi ono 9‘96 t. Wobec tego w planie sił przedłuża się ciężar pionowy o r—s, a wypadkowa przyjmuje jeszcze korzystniejszy kierunek Pa—s, skutkiem czego możnaby zmniejszyć szerokość jazu u spodu o 0,17 m ')•

Jrn-

a.

ht

jj.

\\

----

-h iy --—

ii

jer

\    *>r

t-S

Uwzględniając według Lieckfeldta²) wpływ przyjęcia otwartych szwów i wyporu wody, musimy (rys. 78.) jak wiadomo figurę rozkładu natężeń w szwie poziomym b—br—c zamienić na figurę

b—d—e—/—b', przyjmując, że w danym szwie ciśnienie nie może w żadnym punkcie spaść poniżej wielkości odpowiadającej

u

wyporowi wody h. ( Jeżeli wysokość stanu wody nad szwem jest H to h =

Rys. 77.

jq Icq!cm²).

Nazywając literą x długość części szwu o większem obciążeniu jak wypór wody, zaś a wielkość ciśnienia krawężnego, wreszcie e długość całego szwu, otrzymamy wielkości x, oraz a z warunku, że suma algebraiczna sił pionowych, oraz suma algebraiczna momentów z uwagi na środek szwu muszą być równe 0.

tr

Nazywając prostokąt wyporu wody b ci d' b’ literą W% trójkąt ciśnienia e f d' C, składową pionową wypadkowej R w danym szwie Y, mamy :

><*

Y.e

Y = W + C = h . i +

= r-w) (-[ - f) =

(a — h) x

- (t -1)

h

i. u

Z równań tych otrzymuje się :

r~*C-

2 (Y - h i) a — h

Rys. 78.

a = h -f-

4 (K — hi)2 3 MY — h i) — 6 Y e

W przypadku 1) (stan wody równo z koroną jazu) mamy:

Y = 34 75 t l = 3*42 m

e = 4-/ — ł/ = à-/ = 0.57 m

h = ^ = 0*45 kg<cm²

’) Rachując dokładniej należałoby uwzględniać obustronne trójkąty parcia, z powodu różnych nachyleń obu ścian ttluril, ³) „Die Standsicherheit von Staumauern mit öffenen Lagerfugen“, Zentralblatt der Bauverwaltung 1898.

Wyrażając wszystkie wymiary w kg i cm na 1 cm bieżący jazu otrzymuje się:

0-45 4-

4 . (347-5 - 0-45 . 342)³

3 . 342 . (347-5 — (M5 . 342)

6 . 347-5 . 57

a.= 0"45 + 1"90 = 2*35 kgjcm², podczas gfdy natężenie krawężne bez uwzględnienia wyporu wody wynosi:

2 Y 2    347-5

l ~    342

= 2*03 kg/cm².

Jak widzimy natężenia są bardzo małe, wytrzymałości materjału nie wyzyskujemy zupełnie, nadto wzrost natężenia wskutek założenia otwartych stosug jest nieznaczny, przeto praktycznie biorąc obliczenie to może odpaść. Taksamo przyjmowanie szwów ukośnych nie jest potrzebne, zwłaszcza przy jàzach o stromej przedniej skarpie.

2. Jazy żelazno - betonowe.

Konstrukcje te rozwinęły się w ostatnich kilkunastu latach w Ameryce północnej, w Europie zastosowanie ich jest dotąd niewielkie. W zasadzie rozróżnić można trzy rodzaje konstrukcji, w których zastosowano beton uzbrojony :

a)    jazy betonowe o pełnym przekroju, wzmocnione wkładkami żelaznemi ; takie uzbrojenie widzieliśmy przy jazach przedstawionych na figurach 8. i 9. tablicy II - ej ;

b)    jazy żelazno - betonowe do małych spiętrzeń, wykonane nakształt jazów drewnianych z pali i ścian szczelnych, oraz podłoża;

c)    właściwe jazy żelazno - betonowe, składające się z ukośnej ściany spiętrzającej i filarów pod

pierających.

W tym ostatnim typie odróżnić należy dwa rodzaje :

1)    jazy od strony dolnej otwarte i

2)    jazy od strony dolnej zamknięte, to znaczy ze wszystkich stron pokryte płytą żelazno-betonową.

Pierwszy rodzaj charakteryzuje podany na fig. 15. tabl. II. jaz pod Theresa w stanie New-York, wykonany w r. 1903., stanowiący jednę z pierwszych konstrukcji tego rodzaju. Jak widać z rysunku jaz ten posiada tylko silny próg betonowy, płytę ukośną spiętrzającą i koronę, natomiast od strony dolnej jest otwarty. Wkładki żelazne stanowi siatka wycinana z blachy stalowej, zatem o stałych węzłach, nad nią znajdują się pręty biegnące wzdłuż jazu, o średnicy 2 cm, których odstęp zmniejsza się ku dołowi z 28 na 20 cm. Na koronie wykonano twardą wyprawę cementową. Płyta spiętrzająca 0,15 m grubości, oparta jest na filarkach 30 cm grubych, w odstępach 1*85 m rozstawionych. W płycie użyto betonu o stosunku mieszaniny 1 1214, we filarkach 11316. Cały jaz wykonany jest na skale, dlatego nie wykonano tu osobnego podłoża; filarki zakotwiono do skały zapomocą trzpieni żelaznych 90 cm długich, 3*2 cm średnicy.

Długość jazu wynosi 36‘6 m ; po założeniu szablonów całą robotę wykonało 10-ciu robotników w 18-tu dniach.

Jaz pod Schuyerville *) (New-York), wykonany w r. 1904., posiada kształt dachu, przykrytego ze wszystkich stron powłoką żelazno-betonową. Długość jazu wynosi 76*2 m, wysokość 8 m, podpierają go filary (ściany przedziałowe), rozmieszczone w odstępach 2 46 m, których grubość wzrasta od góry do dołu w trzech odsadzkach od 30 — 46 cm. Płyta żelazno - betonowa stanowiąca pokrycie jazu, ma u spodu grubość 24 cm, u góry 20 cm, na koronie 46 cm. Uzbrojenie stanowi oprócz prętów żelaznych także siatka druciana. Ściany przedziałowe rozparte są trzema belkami żelazno-betonowemi (0'23XO'38)

1    posiadają dwa otwory, z których górnym przeprowadzono kładkę do przechodu, oświetloną lampami wiszącymi, natomiast dolny służy do wyrównania zwierciadła dolnej wody wewnątrz jazu. W koronie jazu umieszczone są co 1*22 m rurki, w które zakłada się haki, służące do oparcia ścianki celem podwyższenia spiętrzenia (fig. 16a). Poniżej korony wykonano w powłoce otwory, celem wyrównania ciśnienia powietrza wewnątrz jazu z ciśnieniem zewnętrznem. Wykonanie trwało zaledwie 3¹ /₂ miesiąca. Beton w płycie zmieszany jest w stosunku l'2‘-4, we filarach 11316 ; średnica największych ziarn żwiru wynosi w płycie

2    cm, w filarach 6 cm.

') Handbuch für Eisenbetonbau IV. Bd. Wasserbau Berlin 1910., Engineering News 1905.

Jazy żelazno - betonowe tej kontrukcji odznaczają się prostotą ustroju, niezwykle małą ilością materjałów budowlanych, oraz krótkim czasem wykonania. Płyta spiętrzająca wodę nachylona jest do poziomu pod kątem trzydziestu kilku do 45°, korzystnem jest tu wyzyskanie parcia wody do wytworzenia warunków stałości jazu (rys. 79 ). Parcie wody przyciska jaz do podstawy i wytwarza tarcie przeciwdziałające przesunięciu. Wypadkowa z parcia wody i ciężaru nie powinna odchylać się od pionu więcej jak o 30° i pozostawać w obrębie jądra przekroju poziomego filarów. Wtedy filary narażone będą tylko na ciśnienie; natężenie dopuszczalne przyjmuje się do 25 kg/cm². Płytę pokrywającą wykonywano dawniej jako jednostajną, bez przerwy, obecnie wykonują ją z pojedynczych tafli, opierających się na filarach i oddzielonych poziomymi szwami. Obliczać ją należy na parcie wody jako płytę wolno podpartą ; — w amerykańskich przykładach przyjmowano dla betonu natężenie na ciśnienie 35 kg/cm², dla żelaza na ciągnienie 1000 kglcm².

G dyy

Rys. 79.

Najwięcej jazów tego rodzaju wykonano na gruncie skalistym, choć istnieją przykłady wykonania także i na gruncie przepuszczalnym (fig. 17. tabl. II.). Wtedy jednak trzeba zapuścić pionowe mury żebrowe (jeden lub więcej), biegnące w kierunku długości jazu, lub ścianę szczelną żelazno - betonową, sięgającą aż do warstwy nieprzepuszczalnej, a cały spód jazu wykonać jako płytę podstawową żelazno-betonową z otworami drenowymi, celem uniknięcia ciśnienia wody od spodu ‘). Schultze radzi wykonać w płycie pokrywającej urządzenia dilatacyjne, gdyż z powodu zmian ciepłoty może korona jazu popękać.

Celem uszczelnienia jazu i utrudnienia przeciekania wody, dawano także od strony górnej jazu nasyp ziemny z materjału nieprzepuszczalnego, podobnie jak się to robi przy przegrodach dolin.

Na uwagę zasługuje pomysł inżyniera Shurcha, który proponuje konstrukcję przedstawioną na fig. 18. tabl. II. Chodzi tu o zmniejszenie kosztów jazu przez użycie płyty podstawowej jako podłoża. W tym celu koronę jazu trzeba wykonać jako ruszt ; woda przelewająca się przez otwory w koronie dostawałaby się do wnętrza jazu, gdzie spadałaby na podłoże wodne, dalszy zaś napór wody zniesionyby był przez płytę podstawową. Pomysł ten dość zajmujący komplikuje jednak konstrukcję i usuwa bezpośrednią kontrolę stanu budowli, właśnie w miejscach, gdzie jest ona najwięcej narażona.

Jazy żelazno-betonowe, posiadające przedziały, dają jeszcze i tę korzyść, że przedziały te mogą być zużytkowane na różne cele ; umieszczenie turbin, a nawet i całych zakładów silnicowych w obrębie jazu zostało już w Ameryce wykonane.

3. Jazy stałe drewniane.

Jazy stałe drewniane stosowne są do wykonania przy małych spiętrzeniach i w tych wypadkach, gdzie użycie innych materjałów podniosłoby znacznie koszta; przedewszystkiem odpowiednie są przy urządzeniach na krótki czas obliczonych. Wyjątkowo stosowano je i do znacznych spiętrzeń, a trwanie ich można przedłużyć, jeżeli materjał drzewny jazu utrzymuje się stale w stanie wilgotnym. W lesistych okolicach górskich często zachodzą takie warunki, że wykonanie jazu stałego drewnianego będzie ekonomiczne, zwłaszcza wobec tego, że jaz wykonany być może w zupełności miejscowemi siłami i materjałami.

Konstrukcje tego rodzaju niewiele się w ciągu czasu zmieniają, dlatego typy jakie tu podamy

są od wielu lat stosowane.

W.

W'

Rys. 80.

Przy małych wysokościach (do 1 m) może być wykonany jaz jako zwykła ściana szczelna bita, zaopatrzona palami kierującymi, oraz kleszczami, ewentualnie kapturem ; poniżej znajduje się podłoże wykonane jako narzut kamienny, lub jako podłoga drewniana (rys. 80. i 81.).

') Handbuch für Eisenbetonbau, Wasserbau „Wehre“.

Jeżeli jaz jest wyższy (powyżej 1 metra), natenczas na palisadzie i kleszczach osadza się kaptur, a na nim słupy z wpustami i ścianę zakładaną (rys. 19. tabl. II.) ; słupy muszą być wtedy podparte zastrzałem opartym o belki podłoża, a ponieważ skutkiem tego są narażone na wyrwanie, zatem muszą być z kapturem, tudzież z palami bitymi silnie związane zapomocą żelaznych opasek. Tę konstrukcję wykonuje się jednak w razie budowy nowego jazu w ten sposób, że najpierw bije się ścianę szczelną z palami kierującymi na całą wysokość jazu i podpiera u góry zastrzałem, a dopiero gdy część górna w ciągu czasu zniszczeje, obcina się ją i buduje część nasadzoną. Podłoże stanowią ramy z belek osadzonych na kapturach pali bitych, oraz podłoga z brusów, wreszcie oskałowanie.

Jaz wyższy dawnego typu przedstawia fig. 20. tabl. II. Widzimy tu trzy ściany szczelne ; całkowita konstrukcja drewniana składa się z szeregów pali, kapturów i podłogi z brusów 6—10 cm grubych ; poniżej podłoża ubezpieczono dno materacem faszynowym i narzutem kamiennym, wnętrze wypełniono starannie ubijanym iłem w cienkich warstwach. Dziś konstrukcja taka, wymagająca wielkich ilości materjału i wielkiego nakładu pracy byłaby za kosztowna.

Jazy drewniane trudne są do wykonania, jeżeli dno rzeki stanowi skała, gdyż wtedy pali i ścian nie można wbijać, można tylko w danym razie wywiercać w skale otwory i osadzać w nich słupy, a na nich oprzeć ściany zakładane. Jeżeli jednak słup podparty jest zastrzałem, natenczas jest narażony na wyrwanie, wobec czego powinien być zakotwiony. Pestalozzi przepuszczał przez słup trzpień żelazny u spodu rozdwojony (rys. 21. tabl. II.), zaopatrzony klinem, przez pobicie słupa klin rozsuwał obie części trzpienia, które oparły się silnie o ściany otworu; następnie otwór trzeba było zalewać siarką lub ołowiem. Zamiast tego prostszem będzie wykonanie na dnie rzeki ławy betonowej po wyłupaniu wierzchniej zwietrzałej warstwy skały, osadzenie na niej słupów i zakotwienie ich do tej ławy, jak to przedstawia rys.

22. tabl. II.

Istnieją wreszcie liczne konstrukcje będące kombinacją drzewa i kamienia, jak naprzykład jaz przedstawiony na rys. 23. tabl. II. Wykonany jest na skale w dwóch stopniach i posiada dwie ściany zakładane, oparte na słupach, oraz dwie podłogi, z których dolna jest podłożem dla górnej. Wypełnienie jazu stanowi kamień i jakkkolwiek ani ściany zakładane, ani wypełnienie nie jest szczelne, to jednak po pewnym czasie jaz się zamula i staje się szczelnym.

Wykonanie jazów drewnianych na skale wymaga dania im odpowiednio szerokiej podstawy i ciężaru, aby opór przeciw przesunięciu był jak największy ; szerokość spodu równać się powinna przynajmniej wysokości. Ostatni z przedstawionych jazów zbliża się już dotz. jazów kaszycowych, tj. jazów wykonanych ze skrzyń drewnianych i wypełnienia z kamienia, ryniaków, lub żwiru. Takie jazy istnieją u nas w górach i uzyskano zapomocą nich nieraz znaczne spiętrzenia; wielką liczbę jazów kaszycowych wykonano w Ameryce północnej i Norwegji. Jaz taki przedstawia fig. 23'. tabl. II-ej. Skrzynie o bokach 2—3 m długości mogą być wykonane z drzewa okrągłego, na bokach trochę przyciosanego, lub z belek prostokątnych, na skrzyżowaniach odpowiednio zaciętych, połączonych kołkami drewnianymi, gwoździami i klamrami. Celem uszczelnienia pokrywa się ścianę górną i koronę dylami, a stosugi można jeszcze specjalnie uszczelnić. Jazy takie wykonuje się najczęściej na skale, choć nie jest wykluczone także wykonanie ich na gruncie luźnym, wtedy jednak trzeba uszczelnić spód zapomocą ścian szczelnych.

Ważną rzeczą jest odpowiednie dostosowanie kaszyc do gruntu skalistego, na którym jaz ma spocząć ; skała ma być przez usunięcie wierzchniej zwietrzałej części wyrównana, ewentualnie założone

w dnie odsadzki, a kaszyce tak do nich dostosowane, aby były dobrze podparte, nadto aby nigdzie nie pozostały miejsca próżne. Dodać należy, że kaszyce nie powinny się wspierać o mury brzegowe, lecz i tu muszą mieć możność swobodnego poddawania się, a przytem połączenie z brzegiem musi być szczelne ; dobrze jest dać w tern miejscu odsadzkę w bulwarze (rys. 82.).

Rys. 82.

Ważną rzeczą jest również ubezpieczenie stopy; przy dużych spiętrzeniach woda przelewająca się może nawet i miększą skałę podmyć. Naj-odpowiedniej będzie wykonać podłoże również z kaszyc, a jaz ma wtedy kształt jazu stopniowego, jak to przedstawia rysunek 24. tabl. II.

Szereg konstrukcji jazów drewnianych o racjonalnym kształcie, przeznaczonych dla dużych spiętrzeń (jazy piętrowe), wraz z zasadami obliczenia, podał prof. Rychter *).

x) Budowa jazów, autografia, Lwów 1886.

Jeżeli bulwary przy jazach drewnianych są również z drzewa (czego w zasadzie należy unikać), musi ścianka szczelna wchodzić na kilka metrów w brzegi, nadto wznosić się poza bulwarem aż do

poziomu wielkiej wody (rys. 83.), a to celem uniemożliwienia przeciekania wody przez brzegi.

Jako materjał do budowy jazów drewnianych nadaje się tak drzewo twarde (dębowe), jak i miękie (sosnowe, lub świerkowe). Drzewo twarde stosowaćby należało do części dźwigających, narażonych na większe siły, dalej wystawionych na uderzenie lub ścieranie, jak kaptury, podłoża etc. Ściany szczelne, lub zakładane, belki rusztów podłoża, piloty, o ile nie będą wbijane w grunt zbyt twardy, mogą być z drzewa miękiego.

korom

'Ü7.U

Ryc. 83.

Wytrzymałość ścianki zakładanej (rys. 84.). Ścianka zakładana oparta jest na słupach w odstępie b, wysokość wody nad górną krawędzią brusa wynosi hlt nad dolną h₂,

~ V

zatem parcie wody na 1 mb. brusa wynosi p —

Rys. 84.

Moment

zgięcia M — p 6² =

/2

c cr =--

-vs

przyczem natężenie t można

przyjąć równe 70 kgjcm".

CZĘŚĆ IV.

Jazy ruchome.

1. Jazy ruchome drewniane.

Najprostszym typem jazu ruchomego drewnianego, jest jaz belkowy, czyli jaz z belek zakładanych jedna na drugą (rys. 85. przekrój poziomy i 86. przekrój pionowy). Belki takie muszą mieć na obu końcach urządzenia do uchwycenia, aby je można było wyciągnąć z wpustów murów przyczółkowych w górę.

'lii

i)

Rys. 85.

Rys. 86.

Rys. 87.

Rys. 88.

Urządzenie to składa się albo z haków lub klamer wchodzących w wycięcie belki górnej (rys. 86. i 88.), albo z prętów poprzecznych, przechodzących przez zagłębienie własnej belki (rys. 87.). Dwaj

robotnicy chwytają taką belkę zapomocą drągów zaopatrzonych hakami i podnoszą ją w górę. Zamiast tego mogą być do każdej belki przymocowane po dwa łańcuchy, zapomocą których można belki wyciągać. Takie ściany spiętrzające mają zazwyczaj tylko znaczenie pomocnicze i nie spełniają zadania właściwego jazu ; najczęściej używa się ich do zamknięcia przepustów, kanałów i śluz przed dopływem wody w czasie naprawy ścian, lub zastawek (stawideł). Przy naszkicowanym upuście j (rys. 89.) wpusty w murze oznaczone literą c służą do założenia ściany belkowej, celem zamknięcia upustu od strony dopływu wody w czasie wykonania napraw.

Jeżełiby zależało na tern, aby ścianę taką szybko usunąć, trzeba z jednej strony belki oprzeć o pionowy słup obrotowy, odpowiednio wycięty (rys. 90.). Słup jest u dołu osadzony obrotowo na odpowiedniem łożysku, u góry posiada trzpień uchwycony do muru. Normalnie słup jest ustalony zapomocą pręta s, przechodzącego przez otwór w trzpieniu, opartego o pręt żelazny p, osadzony w murze przyczółka; jeżeli się pręt s wyciągnie, to woda cisnąc na ścianę obróci słup, a cała ściana spłynie. Takie urządzenia mogą

mi

mimp

Rys. 89.

2S5>

Rys. 90.

być stosowane przy spławie drzewa, g-dzie chodzi o nagłe wypuszczenie fali wody, oraz przy śluzach na potokach górskich, gdzie może zajść potrzeba nagłego otwarcia upustu. Przy większych budowlach wodnych mamy nieraz urządzone wpusty podwójne, służące zatem do założenia dwu ścian belkowych, między nie można ubić glinę i w obrębie takiej grodzy wykonać naprawy.

Zamykanie wielkich otworów upustów jazowych, śluz komorowych itp., wymaga silnych i ciężkich belek, dlatego w takich wypadkach koniecznem jest użycie do ich wyciągania mechanicznych wyciągów. Przy jazie w Augst-Wyhlen na Renie, spiętrzającym wodę o 9 m, użyto celem zamknięcia otworów belek żelaznych skrzynkowych, o rozpiętości 17'85 m, z wałkami. Belki te wyciągane są zapomocą żórawia z osobnego pomostu x).

Jazy drewniane zastawkowe. Jazy te zwane są także śluzami drewnianemi składają się z części stałej i części ruchomej (rys. 91.). Część stałą tworzy ścianka szczelna s z palami kierującymi i osadzonymi na nich kapturami, lub kleszczami. Na ściance szczelnej, oraz kleszczach, lub kapturach dzony jest znowu silny kaptur dębowy K stanowiący próg i koronę części stałej. Powyżej mamy podłogę górną, tz. ponur, złożoną z brusów szczelnie obok siebie ułożonych,

'osadzonych na kapturach pali, poniżej jest podłoga dolna, czyli właściwe podłoże, tz. poszur, również ze szczelnie ułożonych brusów, leżących na kapturach pali. Do części stałej należą również słupy osadzone na kapturze w równych odstępach, przymocowane do niego silnemi opaskami, oraz podparte jednym lub dwoma zastrzałami. Kładka ustawiona na słupach (po stronie dolnej, lub górnej jazu) służy do obsługi stawideł. Część ruchomą jazu tworzą zastawki czyli stawidła, posuwające się we wpustach słupów. Wykonane są one z dyli poziomych i zaopatrzone jednym, lub dwoma trzonkami do wyciągania. Trzonek ma kształt drabinki, między szczeblami są otwory, w które wkłada się drąg stanowiący dźwignię. Taki prosty wyciąg możliwy jest tylko przy niewielkich stawidłach, powiedzmy do 1 m długości, dłuższe stawidło powyżej 1 metra może się przy wyciąganiu zaklinować i lepiej jest dać dwa trzonki, oraz odpowiedniejszy wyciąg, o których poniżej będzie mowa. Powiedzmy, że długość drąga wynosi 1*5—2 m, ramię krótsze dźwigni 15—20 cm, a więc wyciąg taki mnoży około 10 razy. Robotnik przy drągu wywiera siłę swym ciężarem, powiedzmy około 60 kg, może więc pokonać opór około 600 kg.

Przyjmując szerokość zasuwy 1 m, mamy parcie wody na zasuwę P

, osa-

7*3

i! Ul i i

Rys. 91.

bh ²

Wj

wr.r

mm,

<

’i

Ib

*4 ty

2~, a jeżeli współczynnik •0*5 . 1 . h²

tarcia drzewa o drzewo przyjmiemy 0*5, to opór tarcia jaki trzeba pokonać wynosi Q -cały zaś opór przy podnoszeniu zasuwy otrzymamy, dodając do oporu tarcia ciężar zasuwy, powiedzmy 100 kg. Wobec tego wyrażając wszystko w tonnach i metrach:

0,600

0,5 . 1 . A²

₂ - + 0,100

h - \2 = 1 '41 m, zatem wysokość zasuwy przy szerokości 1 metra i tego rodzaju wyciągu nie powinna być większa jak 1,40 m.

Jazy zastawkowe drewniane *dzieli się także zapomocą filarów na poszczególne pola. Przyczółki i filary powinny być wykonane z muru lub betonu — wykonanie z drzewa jest odpowiednie chyba tylko przy budowlach prowizorycznych. Jeżeli wykonuje się je z drzewa, to trzeba im dać gładkie opierzenie od strony wody. Przed filarami drewnianymi należy ustawić lodowce.

Typem jazu drewnianego zastawkowego jest śluza według Hagena (tabl. III. fig. 1.). Zastrzały są tu dwa, oparte u dołu na podwalinach, u góry o słupy, obok słupa głównego jest drugi słup słabszy,

’) Patrz opis jazu w Augst-Wyhlen poniżej, oraz tablica IX.

o który opierają się górne końce zastrzałów. Na palach wbitych w ziemię osadzone są excentrycznie kaptury w ten sposób, że pale znajdują się raz z jednej, drugi raz z drugiej strony; takie połączenie jest mocniejsze. Osobne zastrzały widoczne na rysunku służą do podparcia słupów bulwarowych. U góry na oczepach założono kładkę, z której podnosi się stawidła. Do wyciągania służą łańcuchy nawijające sią na wały, obracane zapomocą drążka wkładanego w otwory wału. Uszczelnienie gruntu tworzą dwie palisady, jedna po stronie górnej, druga pod progiem.

Przy wielu jazach» drewnianych dawniej wykonanych, dawano poza ścianami szczelnemi drewnia-nemi jeszcze mury betonowe ; takie wykonanie przy niepewnym gruncie jest dobre, ale kosztowne ; jeżeli mury te mają spełnić swe zadanie, muszą być, podobnie jak i palisady, odpowiednio głęboko zapuszczone, gdyż w przeciwnym razie nie uchronią śluzy od podmycia.

Projektując śluzę trzeba się przedewszystkiem zastanowić, w jakim poziomie będzie pomost, oraz jak wysokie będą słupy, po których posuwać się mają zastawki. Słupy te muszą wystawać ponad pomost, aby zastawki można wyciągnąć zupełnie ponad poziom wielkiej wody spiętrzonej, jak to wskazuje rys. 91. Słupy łączy się u góry silnym kapturem, na którym można osadzić wyciągi stawideł.

Na tablicy III. rys. 4—7. przedstawiona jest śluza drewniana, wykonana na Kisielinie, poboczne^ Dunajca, pod Wał - Rudą. Wykonano tam kilka takich śluz w celu podniesienia stanu wody w czasie posuchy. Śluza składa się z 3 otworów, z których środkowy o progu niżej założonym, zamykany jest zastawką zaopatrzoną dwoma trzonkami i podnoszoną zapomocą wyciągu ze ślimakiem, boczne zaś założone są brusami. Wyciąg spoczywa na dwu silnych kapturach 20/30, słupy zastawek podparte są pojedynczymi zastrzałami, przyczółki i skrzydła wykonane są z drzewa. Koszta śluzy wyniosły 2587 koron¹).

Rys. 8—10. tabl. III. przedstawiają typ przebudowy śluzy drewnianej na śluzę betonową w złym, mało wytrzymałym gruncie. Istnieje u nas mnóstwo małych zakładów o siłę wodnej, opartych o śluzy spiętrzające, wykonane w całości z drzewa. Materjał ten po kilku, lub kilkunastu latach niszczeje i musi się śluzę prawie w zupełności odbudować, pozostawiając tylko części będące stale pod wodą, np. ściany szczelne, o ile są nieuszkodzone. Obecnie, wobec niezmiernie wysokich cen drzewa, wykonanie śluzy betonowej jest ekonomiczniejsze, śluzę taką na złym gruncie trzeba jednak oprzeć na ruszcie palowym.

Rysunek przedstawia śluzę o 4 otworach po 2 m światła, zamykaną zastawkami drewnianemi, po dwie ponad sobą, spiętrzającemi wodę o 2 m ponad próg i wyciąganemi zapomocą łańcuchów. Dno śluzy, przyczółki, filary i skrzydła wykonane są z betonu, komunikacja odbywa się po kładce żelazno-betonowej. Śluza spoczywa na ruszcie z pali miękich 0,20 m średnicy i otoczoną, jest ścianą szczelną z drzewa miękiego 0,08 m grubości. Piloty ucięte są poniżej najniższego stanu wody gruntowej.

Zasuwy drewniane wykonuje się do długości kilku metrów; powyżej czterech, lub pięciu metrów stają się ciężkie, dyle wypadają bardzo grube, a skutkiem znacznego wygięcia mogą się stać nieszczelne. Wykonuje się je z dyli na stykach gładko heblowanych, łączonych zwykle na żłobek i duszę. Całość spaja się zapomocą pionowych listew drewnianych, przyśrubowanych, lub przybitych do dyli, lub też zapomocą sztab żelaznych. Te listwy lub sztaby służą także do przytwierdzenia łańcuchów, lub trzonków zazębionych, zapomocą których zasuwę się podnosi. Brusy oblicza się na ciśnienie wody, jak to podano powyżej przy ścianach zakładanych ; jeżeli zasuwa jest wysoka, natenczas można zwiększać grubość dyli ku dołowi ; grubości mniejszej jak 5 cm w praktyce się nie przyjmuje, największe zaś grubości dochodzą do kilkunastu cm. Zasuwy większe, wymagające większej siły do podnoszenia, powinny mieć powierzchnie ślizgające się po płaszczyznach oporowych okute płaskiem żelazem, celem zmniejszenia tarcia. Jeżeli zasuwy posuwają się we wpustach przyczółków i filarów murowanych, natenczas albo wstawia się we wpust pionową belkę oporową z twardego drzewa heblowanego, albo też przy budowlach wykonanych z większym nakładem, osadza w przyczółkach i filarach, w miejscach gdzie przychodzą wpusty, ciosy z twardego kamienia (np. granitu) i wpusty starannie wygładza.

Stawidło do zamknięcia upustu przy kanale Cavoura (rys. 92.) składało się z brusów ułożonych w dwóch warstwach. U spodu jest część stawidła obracalna na zawiasach, tz. część płucząca, przez otwarcie jej następuje silne przepłukanie progu. Cale stawidło jest silne okute sztabami żelaznemi i posiada uszy do przymocowania łańcuchów, oraz trzonek z otworami do podnoszenia.

') Projektował inż. Różański, wykonał inż. Horn 1905

Przy szerokich zasuwach (od 1 do 1'5/n począwszy) nie wystarcza do podnoszenia zasuwy jeden

razie zasuwa przy wyciąganiu się

trzonek, lecz trzeba zastosować dwa trzonki, gdyż w przeciwnym

krzywi i może się zaklinować.

Przy większych wysokościach można zasuwy dzielić w kierunku pionowym na części, z których każda może być oddzielnie wyciągana i musi posiadać osobne trzonki ; wykonać to można w różny sposób, jak to podano na rys. 93. a—d.

V*

Widok

PrzekrójĄBC

■■

5'-

*)

b)

rj

d)

'f

''■blach.». Q’Q!

,yi

iii

té»

l-Jg£

Iks

J.

Rys. 93.

Rys. 92.

W przypadku a) mamy zastawki ponad sobą umieszczone i jedna po drugiej musi być wyciągana, zaczynając od górnej i przechodząc w dalszym ciągu do niższych. W przypadku ć) (rzut poziomy) mogą być zastawki w dowolnym porządku wyciągane, gdyż posiadają osobne wpusty; jeżeli ciągniemy najpierw którąś z zastawek dolnych, to ślizga się ona tło górnych. Opory ruchu bądą większe, mniejsza, bo zastawki nie mogą być do siebie przyciśnięte, jednak i tu można zwiększyć szczelność, jeżeli stykające się dyle obu zastawek zetnie się skośnie. W przypadku c) podział zastawek jest uskuteczniony zapomocą progu przedziałowego />, który jednak po wyciągnięciu zastawek pozostaje w profilu i utrudnia przepływ wody. W przypadku d) do obu zastawek przymocowane są beleczki uszczelniające / i /', ukośnie ścięte, które dokonują uszczelnienia. Wykonanie b) c) d) ma tę korzyść, że zastawki po wyciągnięciu ustawiane są obok siebie w jednej wysokości, wysokość zatem słupów, po których się posuwają, może być^ mniejsza.

W razie podziału stawideł w kierunku pionowym należałoby je tak wykonać, aby opór przy wyciąganiu dla każdej zastawki był takisam. Wobec tego trzebaby wykonać zastawki różnej wysokości dolne niższe, górne coraz, to wyższe. Jeżeli wysokość zastawki jest //, to parcie wody na nią przedstawia trójkąt parcia ABC, (rys. 94.), a sumę parcia od wierzchu zastawki (od poziomu wody) aż do punktu w głębokości x położonego, przedstawia rzędna paraboli \ y b x².

Całkowite parcie na zasuwę jest \ y b H² i ten wymiar odcinamy jako największą rzędną paraboli. Po prawej stronie rysujemy linję całkową ciężaru zasuwy, którą będzie prosta ukośna o największej odchyłce u spodu yx H b d, przedstawiającej ciężar całej zasuwy. Teraz dzielimy sumę ciśnienia i ciężaru (x — y) na tyle równych części, ile chcemy mieć zasuw, powiedzmy 3, z punktów podziału prowadzimy Iinje ukośne F, równoległe do linji sumy ciężaru, a jeżeli z punktów przecięcia się z parabolą poprowadzimy pozio-me, to one podzielą zasuwę na części o równym oporze (I, II, III).

Co do oparcia zasuw u spodu pamiętać trzeba, że nie należy wykonywać

dla zasuwy wpustu w progu, lecz zasuwa musi tępo stanąć na progu ; w razie wykonania wpustu gromadzi się tam namuł i żwir i niemożliwe jest szczelne przymknięcie. Jeżeli spód jest z betonu, to najlepiej będzie osadzić tu kształtkę żelazną, lub dębową belkę, o którą oprze się zasuwa '(rysunek 95.).

a szczelność

.. -

Rys ^4.'

Rys. 95.

Dwie ładnie wykonane zasuwy podaje Koehn, z tych jedna jest pojedyncza, druga dzielona (rys. 96 i 97.) *)•

Zasuwa zakładu wodnego w Marbach - Stuttgart na Neckarze (rys. 96.) 3,20 m wysoka, zamyka otwór o świetle 2,20 m. We wpustach filarów osadzono 2 kształtki jT, w środku zaś otworu 4,40 m szerokiego kształtkę J, wszystkie wmurowano w próg i u góry połączono je dwiema kształtkami [j, które stanowią podparcie dla łożysk wyciągów. Otwór między filarami zamknięty jest zatem dwiema za-suwami poruszanerni we wpustach kształtek. Zasuwy składają się z dyli okutych sztabami żelaznemi, których grubość zmienia się w dwu warstwach. Szczelne zamknięcie od góry uzyskane jest przez zetknięcie dwu skośnie ściętych beleczek, z których jedna stanowi górną ramę zasuwy, druga zaś jest przytwierdzona do dźwigarów T podpierających mur. Do wyciągania zasuwy służą dwa trzonki zazębione, za które chwytają zęby kółek zazębionych wyciągu umieszczonego u góry.

Tu

11

V

w*

■ÊSïMËm',::

'm

[f ip

'jrFso

ip ii

ii

: I“

X,

ItP

■»"'—I'!

If

44-1

il

‘i:::    ;! !

:    ... ;• i

i..    i *    * i

■ i:

n^run

"'./'à

WM

Rys. 9h.

Rys. 97.

Zasuwy zakładu wodnego Sinaja na rzece Prahowa w Rumunji (rys. 97.) zamykają otwór 3,10 m wysoki i 4,20 m szeroki. Obie zasuwy umieszczone ponad sobą są względem siebie przesunięte i posuwają się w osobnych wpustach. Wykonane są już właściwie z belek, których grubość wynosi u dolnej zasuwy 24 cm, u górnej 18 cm. Każda zasuwa posiada dwa trzonki do wyciągania, wykonane jako drabinka z 2 blach i palców żelaznych, u spodu przegubowo z zasuwą połączone, oraz osobny

wyciąg oparty na rusztowaniu Żelaznem, osadzonem na marach przyczółkowych. Wyciąg zasuwy górnej znajduje się po stronie prawej rysunku, wyciąg zasuwy dolnej po stronie lewej. Dla dostępu do wyciągów wykonano między przyczółkami pomost z dźwigarów żelaznych i dyli.

Jeżeli chcemy zmniejszyć opory przy wyciąganiu zasuwy, natenczas można tarcia posuwiste zamienić na potoczyste przez użycie kółek. Takie urządzenie odpowiednie jest przedewszystkiem przy wielkich zasuwach, choć wyjątkowo stosowano je i przy mniejszych. Rysunek 98. przedstawia szczegół zasuwy jazu na rzece Weaver w Anglji. Zasuwa D jest wykonana z drzewa, wzmocniona ramą z belek blaszanych; długość wynosi 4,57 m, wysokość 3,96m. Ciśnienie wrody przenosi się zapomocą kółek A na szyny żelazne B, wmurowane w przyczółki, kółka G służą do kierowania bocznego. Zasuwa taka musi być jednak z boku uszczelniona; uszczelnienie dokonane jest zapomocą klinowej beleczki przytwierdzonej do zasuwy zapomocą sprężystych strze-

hr /

m -9-

Rys. 98.

sN,

') Ausbau von Wasserkräften, Handbuch der Ingenieurvvissenschaftcn 1908.

mionek C i przyciskanej ciśnieniem wody do belki E, wmurowanej w przyczółek, oraz do płytki żelaznej a, przytwierdzonej do zasuwy.

Małe zastawki poruszające się po kółkach umieszczonych z przodu i z boku podaje rysunek 99., przedstawiający zasuwę systemu Lavollée, zastosowaną we Francji od roku 1895 przy jazach o szkielecie żelaznym (jazy z odrzwiami ruchomemi, jazy kozłowe itp.), o których mowa będzie poniżej. Chodziło tu o .wykonanie zastawek lekkich, o małym oporze, któreby mogły być podnoszone przez jednego robotnika. W tym l\rfr > celu, jeżeli spiętrzenie jest znaczniejsze, dzieli się ścianę spiętrzającą na szereg- zastawek niskich ponad sobą umieszczonych (system Boulée) ; zastawki zaopatrzone są strze-mionkiem do wyciągania zapomocą drąga z hakiem, oraz kółkami, których osie obracają się na łożyskach kulowych.

Zasuwa taka waży około 28 kg.

Do dawniejszych rodzajów jazów drewnianych, używanych przy spławie drzewa, zaliczyć należy tz. rogatki.

Konstrukcja ich polega na tern, że części ruchome jazu (słupy i stawidła) zawieszone są na belce poziomej, stanowiącej dźwignię dwuramienną, którą w chwili otwierania jazu można obrócić około osi poziomej w ten sposób, że ramię dłuższe, dźwigające części ruchome jazu pójdzie do góry. Normalnie, gdy jaz jest zamknięty, koniec ramienia dłuższego przytrzymany jest zapomocą wychwytu do słupa stałego, koniec zaś drugiego ramienia, stanowiący przeciw-wagę, jest odpowiednio obciążony, aby go łatwo było zważyć na dół.

ol

». «..f _04*.....§.

^0 £9.......

.... o*m

EîlL

*0*105,

swrH

. 0 54

1076

E- —

ßs

£'2155.

£F3]7

.......0'JUŁ.

li

O'VSL

Na jednej belce może wisieć więcej stawideł. Jeżeli jest więcej otworów, wtenczas dźwignie założone są w nich przeciwnie, aby wystające poza otwór krótsze ramiona wzajemnie sobie nie przeszkadzały. Rysunek takiego jazu podaje prof. Rychter¹)-

i»

iB

CQT

Rys. 99.

Wyciągi do stawideł. Najprostszym wyciągiem jest wał drewniany lub żelazny, poruszany zapomocą drążka wkładanego w jego otwory, korby, lub koła korbowego (ze sprychami), na który nawijają się liny. lub łańcuchy dźwigające stawidło (rys. 100 a, b, c.). Celem zapobieżenia ruchowi wstecznemu

osadza się na wale kółko zębate k, obracające się razem z osią, w którego zęby wchodzi palec powstrzymujący ruch wsteczny.

Wyciągi większych stawideł, mających większy ciężar, oraz większy opór przeciw wyciąganiu, wykonuje się stosując przeniesienie siły zapomocą kół zębatych i ślimaków (śruba bez końca).

i»

^    Korby wykonuje się zwykle do ruchu ręcznego, rzadko

!    do ruchu motorycznego. Ramię korby, na którem działa siła,

!    wynosi zwykle 350 — 400 m/m, rączka, jeżeli korbę ma poruszać

jeden robotnik, ma

400 — 500 m/m. Siłę robotnika przy korbie można przyjąć na 15—20 kg. Oś korby powinna być położona w wysokości dogodnej dla robotnika; wysokość ta wynosi 1 — 1,1 m ponad podstawę, wyjątkowo zwiększa się ją aż do 1*5 m. Chyżość obrotu wynosi 0,5 — 1 m, jeżeli używa się dwu korb, to powinny być przestawione, najlepiej o 120°.

Jeżeli promień wału jest /-, a ramię korby a, natenczas siła P potrzebna do pokonania oporu

długości 250—350

jeżeli dwóch, to

Rys. 100.

Q będzie:

l) „Budowa jazów“, autografia Lwów 1886.

10

;    )] wynosi dla łańcuchów około 0‘95, dla lin około 0’80 - 0'90.

Przy przeniesieniu siły zapomocą kół zębatych, ślimaków etc., trzeba pamiętać o tern, że stosunek siły do oporu równa się odwrotności stosunku ramienia siły do ramienia oporu, przyczem jednak należy uwzględnić straty siły, potrzebne do pokonania oporów. Wynika z tego, że stosunek ramienia siły do ramienia oporu, to znaczy np. ramienia korby do promienia wału powinien być możliwie wielki — jednak ani ramienia korby nie można dowolnie zwiększać, ani promienia wału poza pewną granicę zmniejszać. Wobec tego stosujemy przeniesienia zapomocą par kół zębatych, osadzonych na tejsamej osi, przyczem zawsze małe koło trybowe jednej pary, zazębia się z wielkiem kołem następnej pary.

Pierwszym elementem wyciągu będzie zatem korba, ostatnim wał, na który nawijają się łańcuchy, lub linki, lub też kółko zębate, zaczepiające o zęby trzonka zazębionego, lub drabinki stawidła. Według ilości korb, wałów i par kół zębatych rozróżniać będziemy wyciągi o pojedynczem, podwójnem itd. przeniesieniu, tak naprzykład rys. 101 a) przedstawia wyciąg z pojedynczem przeniesieniem i wałem,

b) wyciąg z pojedynczem przeniesieniem i kółkiem zazębia-jącem się z trzonkiem stawidła, a jeżeli na osi O są osadzone dwa takie kółka zazębione, to można równocześnie podnosić zasuwę za dwa trzonki, c) wyciąg z potrójnem przeniesieniem. Trzonki zazębione muszą być zapomocą kółeczka k przyciskane do swych kółek.

Przy wyciągu c), teoretycznie biorąc, siłę P potrzebną do pokonania oporu Q obliczy się z równania:

T.3

u)

*A,

ó'

h)

praktycznie jednak stosunek siły do oporu będzie mniej korzystny z uwagi na opory tarcia, na które składa się tarcie zębów, oraz tarcie czopowe. Celem zatem uwzględnienia tego tarcia, trzeba dla każdego zazębienia pomnożyć stosunek przeniesienia przez współczynnik dzielności rt mniejszy od jedności, który wynosi około 0'92 ’), wobec tego dla wyciągu przedstawionego na rys. 101 cj stosunek siły do oporu będzie :

Rys. 101.

2°\?

0,92 . 0,92 . 0,92 . 0,92

Zazwyczaj jednak nie przyjmuje się zbyt wielu przeniesień, lecz kombinuje wyciąg⁻ ze śrubą bez końca (ślimakiem) rys. 102. Oprócz mnożenia siły w stosunku wielkości ramienia korby do promienia linji działowej śruby, mamy tu mnożenie siły przez śrubę samą.

Oznaczmy literą P siłę na korbie, potrzebną do pokonania oporu Kf oraz tarcia na śrubie i czopach,

K ciśnienie koła zębatego (opór) na śrubę, w kierunku jej osi, r promień średniej linji śruby, a ramię korby,

a kąt nachylenia średniej linji gwintu, o promień czopa szyjnego śruby,

średni czopa podporowego,

-v-

a.

<f kąt tarcia gwintu

Rys. 102.

natenczas P =

K [r tg (a + tf) + u oj,

— °>⁹ tg a

tg (a 4- ę)

przyczem współczynnik dzielności wynosi //s

‘) Ernst „Hebezengfe“ Berlin 1895., również Koehn, podczas gdy Möller przyjmuje r,. aż do 0‘75.

Möller podaje wzór przybliżony:

— K + / K, gdzie P i K mają wartości poprzednie, zaś — oznacza wzniesienie gwintu, n    n

zwykle około -~r, / współczynnik tarcia wynoszący przy średniem smarowaniu również około z uwagi

na opory tarcia osi śruby w łożyskach zwiększa się tę siłę o 25%, mnożąc przez We wzorze tym jednak nie jest jeszcze uwzględnione mnożenie z korby na śrubę, dlatego trzeba jeszcze w dalszym ciągu wynik

pomnożyć przez iloraz — Niech naprzykład wynosi:

K = 120 kg, to w przybliżeniu P =    +

opory tarcia rzeczywiście potrzebna siła :

^ -1

10

)*“■*>

• 120 = 24 kg, a z uwagi na

. 24    30 kg, osiągnięto zatem przez użycie śruby mnożenia w stosunku 120:30=1:4.

Najodpowiedniej będzie obliczyć idealny stosunek mnożenia przez śrubę równy

(d średnica średniej linji śruby, h wzniesienie gwintu), a następnie pomnożyć go przez współczynnik dzielności śruby t]s, który według Koehna wynosi:

tg a

dla J¹ = 0,04 d n

0,05 • 0,06    0,07    0,08    0,10    0,125

>is = 0,218 0,258 0,294 0,326 0,350 0,405 0,457, oprócz tego zaś uwzględnić mnożenie z korby na śrubę.

Dla wyciągu złożonego z korby, dwóch kół zębatych, śruby bez końca i jeszcze pary kół zębatych (rys. 103.) będzie:

>2

r-o

rx • 0,92    r₃

d n rjs

rs • 0,92

Q czyli

Hi

r, . 0,92    2 n r₃ r\

/* . 0,92

„i

Jeżeli mamy do czynienia z wyciągiem z trzpieniem śrubowym obracającym się w mutrze stałej, to obliczenie powyższe

ri '

M . r

'Wtl '!$

>jk,;

WWVOJ

SŁ. ■

n } fś!§^

i wF

T»*

ii

wm

nie ulega zmianie i również pozostaje tensam współczynnik rjSi natomiast przy wyciągach z obracalną mutrą (rys. 104.) należy powyższe współczynniki łjs pomnożyć przez f. Przy tym wyciągu będzie zatem stosunek siły działającej na korbie do oporu działającego na śrubie (trzpień śrubowy przytwierdzony do stawidła) :

Rys. 103.

La

rt . 0,92

2 n r₃ rjs . 0,75

Rys. 104.

Jeżeli r

0,29 m, r₂ = 0,08 m, r₃ = 0,15 m, r\s —

natenczas P

0,08

Jest to wyciąg stosowany przy małych stawidłach rowów meljoracyjnych, umieszczony na kapturze.

0,4, —j = i, czyli h =    , d — 0,05,

7i a 1U    1U

• Q = 0,0165 Q,

1 . 0,05

0,29 . 0,92 '    10 . 2 . 0,

0,4 . 0,75

C2yli Ö “ 60

10*

Przy wyciągach ze śrubą nie potrzeba osobnych urządzeń powstrzymujących ruch wsteczny, gdyż śruba nie dozwala na samoczynny ruch wsteczny, jednak tylko wtedy, jeżeli a <! cp, to znaczy, jeżeli kąt wzniesienia gwintu jest mniejszy, lub równy kątowi tarcia.

Rys. 105. przedstawia część wyciągu z kołem korbowem, ślimakiem i pojedynczem przeniesieniem zapomocą kół zębatych. Na wale zu osadzone są dwa kółka zębate z zazębiające się z trzonkami zasuwy, przyciskanymi do nich zapomocą kółek k; wyciąg osadżony jest na

/Z

80

>o;

100

if

ÏÏ

ti

© <°>

60

82

Chodziłoby jeszcze o oznaczenie chy-żości podnoszenia się zasuwy, celem obliczenia jakiego czasu potrzeba, aby zasuwę podnieść od najniższego do najwyższego położenia (ponad zu. zu.), względnie jak długo trwać będzie otwarcie całego jazu. Chyżość podnoszenia zasuwy będzie równą chyżości podnoszenia się trzonków, czy łańcuchów, a ta równa się chyżości obwodowej ostatniego kółka zazębiającego się z trzonkiem, względnie wału, na który się łańcuch nawija. Tę ostatnią chyżość vx obliczymy np. dla przypadku przedstawionego na rysunku 101. c)

z równania :

Rys. 105.

V4

r± r_s_ . r_z .

w którem v

oznacza chyżość obwodową korby, około 0,8 m.

Mamy tu zatem tesame stosunki promieni kół, jak przy stosunku siły do oporu, gdyż naturalnie zwiększenie stosunku przeniesienia siły, zmniejsza w tymsamym stosunku chyżość obwodową, a zatem i chyżość podniesienia zasuwy. Zamiast jednak do obliczenia wprowadzać promienie kół, można obliczać według ilości zębów, gdyż chyżości obwodowe stoją w odwrotnym stosunku do ilości zębów kół zębatych.

\    h

Używając wyciągu ze ślimakiem, trzeba do powyższego iloczynu wprowadzić jeszcze czynnik j = n - ■- , gdzie h oznacza skok śruby,

a r promień koła zębatego, umieszczonego na

/•

tejsamej osi co śruba.

h-

Zasuwa pod Chèvres ma Chyżość obwodowa korby vx wynosi 0,8 m ramię korby . kółko b ma 17 zębów

wyciąg następujący (rys. 106.) ;

a — 0,305 m

86 ;

c 85

„ /igpo27„ (kółka kątowe) „ zębate bębna 32 zęby średnica bębna 0,965 m

‘ —r.

Rys. 106.

--S —IZ

r 7i

2y (r promień kółka g)

-E2-

17 X 14 X 2 85 X 86 X 32 X 27 *

0,965 . 0,305

0,80 —- 0,00129 m^ek ;

«o “

w ciągu godziny można zasuwę podnieść o niespełna 5 m l).

Celem zmiany chyżości (w razie jeżeli opór jest zmienny, lub jeżeli możemy w danym razie rozporządzać większą siłą), używa się przeniesienia z kołami zamienianemi, jak to wskazuje rys. 107. Wyciąg

to

Lr

Rys. 107.

') Koehn j. w.

nastawiony jest na większy stosunek przeniesienia, przez przesunięcie wału korbowego o x, zazębia się koła o innych promieniach, uzyskujemy więc mniejszy stosunek przeniesienia, ale zato większą chyżość podnoszenia zasuwy. Przesuwalne kółka zębate stosować można także i w innym celu, a mianowicie jeżeli chodzi o podnoszenie zasuw dzielonych, z których każda posiada osobną parę trzonków. Przez przesuwanie kółek w kierunku osi można tymsamym wyciągiem podnosić jedną zasuwę po drugiej.

Opory ruchu. Przy zwykłych zasuwach mamy do czynienia z tarciem posuwistem, powierzchnie tarcia z powodu zanurzenia we wodzie stają się szorstkie, skutkiem czego opory wzrastają. Dalej zauważyć trzeba, że w chwili ruszenia zasuwy opór tarcia jest około P5 razy większy. Przy podnoszeniu zasuw trzeba będzie pokonać opór, który składa się z ciężaru zasuwy i tarcia, zatem

gdzie C oznacza ciężar zasuwy, / współczynnik tarcia, P siłę przyciskającą, to znaczy ciśnienie wody.

Współczynnik tarcia wynosi:    przy    posuwaniu    się    drzewa    po    kamieniu    /    -    0,5

»    »    >,    „    „    drzewie

,,    „    V,    ,,    „    żelazie    „

0,4 •

0,35

„ żelaza „

0,30.

Przykład. Wyciąg (rys. 108.) składający się z korby o R — 0,40 m,

ślimaka o r — 0,05 „ koła śrubowego o Rr — 0,36 „ kółek zębałych stykających się z trzonkami zazębionymi r' — 0,04 „ nachylenie gwintu śruby 1 : 10.

Il

Stosunek przeniesienia będzie w przybliżeniu według Moliera:

0,40 ¹ 0,05

0,36

0.04

0,75, czyli 1 : 216.

Zasuwa mająca ciężar 600 kg, na którą woda wywiera ciśnienie 5700 kg przedstawia opór przy wyciąganiu Q — 600 + 0,35 . 5700 = 2585 kg a przy ruszeniu uwzględniając opór tarcia 1'5 razy większy

Rys. 108.

13

Irzonhi

Q' = 600 + 1,5 . 0,35 . 5700 = 3600 kg

Wobec tego robotnik przy korbie pracować będzie siłą: 3600 : 216 = 17% w chwili ruszenia,

później zaś siłą 2585 : 216 = 12 „

Trzonki zazębione narażone są na ciągnienie, na każdy przypada siła

₌ 1800 leg.

Wyciąg zasuwy kanału zakładu Jonage na Rodanie ‘) przedstawia rys. 110. Zasuwa żelazna (rys. 109.) 5'39 ni długa, 3*25 m wysok i, powierzchnia jej wynosi 17 51 m~. Do wyciągania służą dwa trzony śrubowe obracające się w stałych

mutrach, muter tych jest kilka ponad sobą, w odstępach 2,55 m umieszczonych. Zasuwa --- posiada powierzchnie przesuwowe, wyłożone płytkami bronzowemi.

185-00

W najniekorzystniejszem

położeniu, tj. przy zupełnem zamknięciu kanału, wynosi wysokość ciśnienia u spodu zasuwy 9'50 m u wierzchu

os*

h ( kolko m/lor u)

i<B3SS i

6-25 „

on oo

średnio 7 875 m, a parcie wody na zasuwę

lF=17-51m² . 7'875m . 1000kg = = 137-890%

-a~~_

* = «I >

•a

Przyjęto więc współczynnik tarcia we wodzie

typ oo

zaś przy ruszeniu

/ = 0,2,

2-5 / = 0,5,

ZQmm

100

.\L.

Rys. 109.

otrzymuje się opór tarcia przy ruszeniu

a dodając do tego ciężar własny zasuwy

.    . 68.945 kg,

Rys. 110.

8.500 „

ruszenia

77.445 kg,

otrzymuje się sumaryczny opór podnoszenia w chwili a w czasie ruchu już tylko 36.078 kg.

') „Construction du Canal de Jonage“, René Chauvin, Paris 1902.

Wyciąg może być poruszany ręcznie (2 korby, 4 lub nawet 2 robotników), lub też motorem hydraulicznym (turbiną) Na wale korbowym, oraz drugim wale poniżej osadzonym, widzimy dwie wielkości kół zębatych sprzęganych ze sobą, jedno przeznaczone do ruchu z małą chyżością podnoszenia (większy stosunek przeniesienia), drugie do ruchu z większą chyżością. Osobne kółko zębate k służy do przyłączenia motoru. Według wymiarów podanych na rysunku i przyjmując zazębienie kół przeznaczonych do większego przeniesienia (kółka c) i d)) otrzymuje się następujący stosunek siły do oporu:

0,066 . 0,0945 . 0,05 . 0,02 ~ 0,45 . 0,594 . 0,425 . 6,28 . 0,3    0,75 . 0,75’

śruby, 0,75 dzielność kół zębatych.

przyczem 0,02 oznacza krok śruby, czynniki 0,3 dzielność

P == 0,000518 Q

dla Q — 77.445 (przy ruszeniu) P dla Q = 36.078

(w ruchu)

40 kg (4 robotników) P 18'7 kg (2 robotników).

I! II

Chyżość podnoszenia zasuwy w stosunku do chyżości korby będzie⁻

Vn

0,066 . 0,0945 . 0,02 V ~ 0,45 . 0,594 . 0,425 . 2 . 3,14

0,000175

Przyjmując chyżość obwodową korby 1 m na sekundę, otrzymuje się chyżość podnoszenia •    Vn — 0,000175 misek, czyli 0,63 m na godzinę.

Kanał można zupełnie otworzyć, czyli zasuwę podnieść o 3 m, w ciągu 5-iu godzin.

Używając motoru hydraulicznego (turbiny), przy 60-iu obrotach na minutę, czas podnoszenia wynosi 1 godzinę 44 minut, przy 120-u obrotach 52 minuty

Jak widać z tego obliczenia można i. przy dużych zasuwach pokonać tarcie posuwiste, jednak potrzebne są tu już więcej skomplikowane wyciągi, a czas-podnoszenia jest stosunkowo znaczny. Wobec tego przy wielkich zasuwach zastępuje się tarcie posuwiste tarciem potoczystem, a zasuwa porusza się po kółkach. Szczegół takiej zasuwy podany jest powyżej (rys. 98.).

Przy takich zasuwach (rys. 111.) siłę wyciągającą na łańcuchach lub trzonkach, trzeba sobie wyobrazić przeniesioną do osi wałka, a wtedy zachodzi związek :

W (f + U a) + G,

gdzie P oznacza siłę wyciągającą, lł^ parcie wody na zasuwę, r promień kółek, / współczynnik tarcia potoczystego, /u współczynnik tarcia czopowego, a promień czopa, zaś G ciężar zasuwy. Z równania tego można obliczyć P, przyczem / dla materjału nowego wynosi około 0,055, // dla łożysk bronzowych i stalowych czopów około 0,10.

Do zasuwy przytwierdza się cały szereg kółek ponad sobą umieszczonych, o odstępach malejących w dół, zależnie od wzrostu ciśnienia wody.

Zamiast takiego urządzenia używa się przy wielkich zasuwach żelaznych wałków nie przytwierdzonych do zasuwy, lecz mających czopy osadzone w listewkach bocznych (rys. 112.), przy których zatem tarcie czopowe nie zależy od ciśnienia wody W.

Przy takich zasuwach opory będą mniejsze, gdyż zachodzi tu związek:

P . 2r = / . W + G, w którem litery mają znaczenie poprzednie.

Konstrukcję tych zasuw opiszemy w dalszym ciągu przy jazach żelaznych.

iJu T

Rys. 111.

YL

•*zr Rys. 112.

Jazy drewniane ze słupami (odrzwiami) ruchomymi.

W razie nadejścia wielkiej wody korzystnem będzie usunąć z profilu przepływu także i podpory pośrednie, czyli odrzwia. W takim razie nie można tych odrzwi podpierać zastrzałami opartymi o ruszt podłoża, lecz muszą się one u góry wspierać na moście drewnianym, u dołu zaś mieć wpusty w progu, lub też odpowiednie łożyska żelazne, do kaptura części stałej przytwierdzone.

W czasie wielkiej wody usuwa się najpierw zastawki, a potem wyciąga się i odrzwia na pomost (rysunek 113.). Möller proponuje celem łaty/iejszego zakładania odrzwi w gniazda wykonanie na ich

Jr ze ty t lę

mm

AU

Rys 113.

Rys. 114.

tylnej powierzchni wgłębienia i spuszczania ich po pręcie żelaznym, poprzednio w gniazdo kaptura włożonym (rysunek 114.).

2. Jazy ruchome żelazne.

Podział. Jazy ruchome żelazne podzielić należy na następujące typy:

a) Jazy zasuwowe (zastawkowe), których elementami spiętrzającymi wodę są zasuwy (zastawki, stawidła), lub też zasłony zwijane. Ciśnienie wody przenoszą zasuwy na podpory pośrednie stałe lub ruchome, wykonane bądźto jako tz. odrzwia, czyli słupy, bądźto jako kozły żelazne, lub nareszcie jako filary murowane, betonowe, Żelazn o-betonowe, lub żelazne. Jazy, których zasuwy opierają się o odrzwia, wymagają wykonania ponad jazem mostu, na którym są oparte, względnie zawieszone górne końce odrzwi ; dolne końce opierają się o występ w części stałej jazu. Jeżeli, jak to się zazwyczaj wykonuje, odrzwia są ruchome, natenczas można je po podniesieniu zastawek obrócić zapomocą wyciągów i łańcuchów naokoło przegubów, przymocowanych do mostu, do położenia poziomego pod most, tak, że zupełnie wyjdą z profilu wielkiej wody.

Rozróżniamy konstrukcje o odrzwiach podnoszonych w stronę górnej wody, oraz o odrzwiach podnoszonych w stronę dolnej wody (rys. 115.).

Pierwsze urządzenie spotykamy w praktyce częściej, gdyż jest łatwiejsze do rozwiązania pod względem konstrukcyjnym, drugie rzadziej, jakkolwiek ma pewne zalety.

W razie nagromadzenia się gałęzi itp. przedmiotów naniesionych przez wodę, ewentualnie lodu, trudno nieraz podnieść odrzwia w stronę górnej wody, natomiast podniesienie w stronę dolnej *7 wody nie napotyka na przeszkody.

Trudność konstrukcyjną stanowi tu jednak należyte rozwiązanie oparcia odrzwi u spodu ; normalnie muszą odrzwia być oparte u spodu o łożyska, nie dozwalające na

’ yvy

rr

■s ."T

11

;l .

Rys. 115.

wyparcie ich w stronę dolnej wody, w razie jednak usuwania jazu z profilu musimy mieć możność obrócenia ich w stronę dolnej wody. Tę trudność pokonano w wielu wypadkach zupełnie zadowalniająco, jak to zobaczymy na szeregu przykładów podanych poniżej.

Wykonano także jazy z odrzwiami ruchomemi, opartemi o most, które posiadają jednak przeguby nie przytwierdzone u góry do mostu, lecz u spodu do części stałej jazu ; odrzwia takie przewracają się W stronę dolnej wody, po usunięciu podpory u góry.

Wreszcie wykonano i takie jazy, przy których kładka stanowiąca podparcie odrzwi u góry, jest zapomocą przeciwciężarów zrównoważona i może być podniesiona w górę. Taką konstrukcję wykonano w roku 1901 na Oise pod Oreil (rys. 116.) w celu kanalizacji rzeki¹). Jaz o świetle otworów 31 m posiada stały most u góry umieszczony, złożony z dwu belek równoległych ; wolna wysokość przejazdu od najwyższego stanu żeglugi licząc wynosi 4 m. Siedm metrów pod poziomem górnego mostu stałego znajduje się dolna kładka ruchoma, na której zawieszone są obracalnie odrzwia, opierające się u spodu o wyskok części stałej jazu. Na odrzwiach tych oparte są zastawki drewniane, toczące się na kółkach o łożyskach kulkowych.

! Zastawki mają T066 m długości, 0*42 m wysokości i 4*7 cm grubości; ponad 6-ciu zastawkami o tych wymiarach znajduje się jeszcze siódma niższa. Kładka ruchoma składa się z dwu belek równo-ległych, połączonych belką poziomą 2*5 m szeroką, przenoszącą parcie poziome odrzwi na mury. Na pomoście kładki znajduje się tor, po którym jeżdżą wózki służące do transportu materjału. Kładka jest zawieszona na moście górnym zapomocą łańcuchów przechodzących przez bloki, a ciężar jest zrównoważony przeciwwagami. Odrzwia żelazne mają długości 4 m i są złożone z dwu ówek żelaznych, połączonych po dwie w ramy; ram takich jest w otworze 24. Jeżeli się chce jaz otworzyć, np. w razie wielkiej wody, usuwa się najpierw zastawki, następnie zapomocą żórawia posuwającego się po torze kładki podnosi się odrzwia do położenia poziomego, odłącza od przegubów, ładuje na wózki i wywozi do magazynu.

W przepuście sąsiednim o świetle 13*2 m wykonano konstrukcję inną, znacznie cięższą, do uruchomienia której służy osobna silna winda.

Podobny jaz wykonano w Czechach na Łabie pod Mel-nikiem -) o świetle otworu 28 m. Odrzwia żelazne parami w ramy połączone zawieszone są u góry na moście, u dołu oparte o wyskok części stałej ; między odrzwia wchodzą zasuwy żelazne po 3 nad sobą umieszczone. Most podnosi się w górę wraz z odrzwiami i podniesionymi zasuwami o 6*44 m, tj. ponad wielką wodę, a następnie ramy odrzwiowe podnosi się do położenia poziomego. Podniesienie wyciągiem elektrycznym trwa 40 minut, wyciągiem ręcznym 2l[₂ godziny.

Osobny wreszcie system stanowią jazy zasuwowe, których zasuwy oparte są o odrzwia zawieszone na moście obrotowym.

Î Taki jaz wykonano już dawniej w Ameryce na kanale Sainte-Marie w celu zabezpieczenia kanału żeglugi przed wypłynięciem wody, w razie zburzenia bram śluzy komorowej.

Obecnie wykonano takie jazy na kanale Panamskim w tymsamym celu. Przy każdej ze śluz górnych, tak pod Gatun, jak pod Pedro Miguel i Miraflores, wykonano jazy złożone z ruchomych odrzwi, zawieszonych na jednem ramieniu mostu obrotowego, oraz ze zasuw opierających się na tych odrzwiach (rys. 11.7.). Most obrotowy posiada pionową oś obrotu, opartą na fundamencie przy ścianie bocznej śluzy komorowej i składa się z 2 belek wspornikowych pionowych o nierównych ramionach ; ramię dłuższe dźwiga jaz, natomiast na końcu ramienia krótszego znajduje się przeciwwaga i maszynerja. Pas górny ramienia dłuższego belek mostowych jest poziomy, pas dolny ukośny. Na belkach pionowych zawieszona jest belka pozioma systemu Warrena, podzielona na 3 jarzma, na niej wiszą odrzwia podpierające zasuwy.

•i--1,30-

'i

t/se

htyk

.\za-us-

-i-ys

■ i :    ;

"i■ V'. \ '

_ /OSO --

Rys. 116.

Twr

Jl

CU,,

Rys. 117.

Tbdtiałk*

') De Mas „rivières canalisées“.

J) „Wehranlage der Staustufe Nr. I

an

der Mitteleihe bei Melnik“. Allg. Bauzeitung 1913., jaz systemu Liebischa.

Odrzwia są połączone parami i mają przekrój skrzynkowy ; wogóle jest 6 par odrzwi. Zasuwy wykonane są z blachy wypukłej i toczą się po kółkach; na całą wysokość zasłoniętą zasuwami (15,4 m) przypada 5 zasuw ponad sobą umieszczonych. Przeciwwaga składa się z kloca betonowego, urządzenie maszynowe na tern ramieniu również współdziała tu swym ciężarem.

Cały jaz wraz z mostem obraca się zapomocą dwóch kół zębatych, poruszanych przez motory elektryczne, a zaczepiających o stały kwadrant zazębiony, osadzony na odpowiednim fundamencie. Motory poruszające koła zębate mają prąd zmienny trójfazowy 220 Volt i efekt 112 k. m. W razie zamknięcia kanału jazem, jaz i most będą unieruchomione zapomocą rygli umieszczonych w środku i na końcach belek¹).

b) Jazy iglicowe (rys. 118.). Elementem spiętrzającym są tu tz. iglice; są to beleczki z drzewa b ustawione tuż obok siebie, oparte u dołu o wyskok w murze zu, u góry o poziomą beleczkę B, opartą na kozłach żelaznych K, na których znajduje się pomost p. W czasie wyższych stanów iglice się wyjmuje, kozły zaś kładzie na część stałą poprzecznie do osi rzeki. Największe spiętrzenie, jakie się jazem iglicowym da uzyskać, wynosi około 3 m, gdyż przy wyższych spiętrzeniach iglicę wypadają za grube, a zatem za ciężkie.

ii

Szczelność jazów iglicowych nie jest wielka, dlatego przy zakładach do wyzyskania siły wodnej, gdzie chodzi o oszczędność wody, nie są stosowne. Natomiast często stosuje się je przy kanalizacjach rzek. Przy większych spiętrzeniach daje się zamiast iglic zasuwy oparte na kozłach.

Jazy iglicowe i zasuwowe, przy których zasuwy oparte są na kozłach, nazwiemy jazami kozłowymi.

Rys. 118.

c) Jazy klapowe są to jazy składające się z poszczególnych tablic obok siebie ustawionych, obracalnych naokoło osi poziomych» lub pionowych. Położenie klap przy wyższych stanach wody następuje albo samoczynnie skutkiem parcia wody, albo ręcznie, lub zapomocą wind.

Jazy klapowe stosuje się tak przy zakładach o sile wodnej, jak i kanalizacjach rzek. Na rzekach o silnym ruchu rumowiska i przy nisko położonej części stałej nie powinny być stosowane, gdyż skutkiem zapiaszczenia źle funkcjonują, nadto nie należy ich stosować na rzekach o silnych pochodach lodów, gdyż łatwo ul«gają zniszczeniu.

Wreszcie nowe typy jazów tworzą :

(l) jazy walcowe i

e) jazy odcinkowe (segmentowe).

zawie-

dołu oparte o próg części stałej jazu i podnoszone w górę, lub

') M. A. Dumas „Le Canal de Panama“ Ann. d. P. e. Ch. 1912.,

oraz

artykuł autora Czasop. techn. lwowskie 1913.

11

też kozły żelazne, które w czasie wyższych stanów kładzie się na dno jazu. zasuwowych opiszemy osobno przy omawianiu jazów kozłowych.¹

Ten

ostatni rodzaj jazów

Większe zasuwy wykonuje się przeważnie z żelaza walcowanego ; normalnie zasuwa składa się z żeber (rygli) poziomych, (kształtki, belki blaszane, lub kratowe), rozmieszczonych w odstępach zmniejszających się ku dołowi w ten sposób, aby parcia wody przypadające na poszczególne żebra były równe. Na żebrach tych spoczywa blacha opierzająca, która przyjmuje parcie wody i przenosi na żebra ; cały układ może być jeszcze żebrami pionowemi rozparty i usztywniony. Zamiast opierzenia z blachy walcowanej używa się także opierzenia z dyli drewnianych, zwłaszcza przy mniejszych rozmiarach zasuw.

Jaki sy.stem jazu zasuwowego w danym wypadku będzie stosowny, zależy to od warunków jakie dany jaz ma spełniać. Na rzekach górskich o gwałtownym charakterze wezbrań, przy których w krótkim czasie następuje znaczne podniesienie stanu wody, stosowniejsze są wielkie zasuwy, zamykające zatem wielkie otwory jazowe. Zasuwy takie, zwłaszcza jeżeli się używa wyciągów poruszanych motorami elektrycznymi, mogą być bardzo szybko usunięte z profilu przepływu wielkiej wody. Jeżeli natomiast w danym wypadku nie zachodzi potrzeba zbyt szybkiego usunięcia spiętrzenia, nadto przy spiętrzeniach niezbyt wysckich, używa się zasuw opartych o podpory pośrednie, a więc naprzykład o odrzwia stałe, lub ruchome. Wtedy zasuwy otrzymują zwykle mniejszą długość, 1 —2 m, wyjątkowo do 4 m. Jeżeli rzeka posiada silne pochody lodów, to użycie podpór pośrednich stałych (odrzwia stałe, czyli słupy, stałe kozły) jest wykluczone; w takim wypadku muszą‘być urządzone wielkie otwory wolne dla przeprowadzenia wody i lodów. Przy wykonanych konstrukcjach używano już zasuw jednolitych ponad 24 rn długich, spiętrzających wodę ponad 8 m. Przy wielkich zasuwach musi być tarcie posuwiste zamienione na potoczyste, a zasuwa przytem należycie uszczelniona. Pod względem celowości konstrukcji wybił się na pierwszy plan system zasuw Stoney’a, który w dalszym ciągu opiszemy. Zasuwy tego systemu mogą być używane nawet do bardzo wysokich spiętrzeń ; dla jazu na Renie pod Laufen-burgiem zaprojektowano zasuwy 17 m wysokie, w grobli Roosevelta (Arizona) znajdują się zasuwy Stoney’a pod ciśnieniem 78-urn.

Zasuwy, przy których tarcie posuwiste zamienione jest na potoczyste, podzielić należy na dwa rodzaje. Pierwszy rodzaj stanowią zasuwy toczące się po kółkach, których osie przytwierdzone są stale do oprawy niszy zasuwy, lub do samej zasuwy. W tym wypadku parcie wody wywołuje prócz tarcia potoczystego, także tarcie czopowe. Większe zasuwy posuwają się po wałkach umieszczonych na obu końcach zasuwy i z nią niepołączonych. Wałki te złączone są w jeden system zapomocą ramy żelaznej, tworząc w ten sposób wózek ruchomy, posuwający się wraz z zasuwą. Obustronne wózki z wałków odbywa ą tylko połowę drogi zasuwy, albowiem zasuwa prócz ruchu wspólnego z wałkami odbywa jeszcze własny ruch po wałkach. Ten drugi rodzaj fcasuw ma tę korzyść, że nie występuje tu tarcie czopowe zależne od parcia wody, tylko tarcie potoczyste.

W pewnych wypadkach może się okazać korzystnem podzielenie zasuwy na części w kierunku pionowym (system Boulé), gdyż wtedy łatwiej pojedyncze mniejsze zasuwy podnosić. Takie zasuwy dzielone mogą być umieszczone między podporami w jednej płaszczyźnie, a wtedy można podnosić jedne po drugiej,, lub też w różnych płaszczyznach, a wtedy mogą być podnoszone niezależnie od siebie.

Przy podnoszeniu wielkich zasuw trzeba pokonać przedewszystkiem ciężar zasuwy, który może być nieraz znaczny (kilkadziesiąt, a nawet kilkaset ton). Dlatego takie zasuwy odciąża się przeciwwagami. Schemat wielkiej zasuwy poruszanej po wozach z wałków i odciążonej przeciwwagami podaje fig. 8. tabl. VII. Zasuwa zawieszona jest w środku ciężkości w punktach A zapomocą dwóch symetrycznych łańcuchów Galla ; obydwa końce każdego łańcucha nawinięte są kilkakrotnie na wały B i C, a następnie dźwigają przeciwwagi G, odciążające zasuwę. Wózki wałków złączone ramą R odbywają połowę drogi zasuwy, mogą być zatem zawieszone w sposób uwidoczniony na figurze. Łańcuch ł opasuje kółko r przymocowane do wózka i jest przytwierdzony jednym końcem do zasuwy w punkcie a, drugim końcem • do kładki w punkcie b. Naturalnie, że zamiast umieszczać na każdym końcu zasuwy dwie przeciwwagi można dać tylko po jednej.

niętych na

jeżeli zasuwa jest dość ciężka, aby mogła zesunąć się na dół, w przeciwnym razie stosowniejsze są trzonki zazębione. Użycie łańcuchów Galla przy wielkich zasuwach jest najstosowniejsze, zapewnia bowiem jednostajne podnoszenie się zasuwy po obu stronach.

Podnoszenie wielkich zasuw odbywa się zapomocą łańcuchów Galla, lub lin drucianych, nawi-wał wyciągu. Zwykłych łańcuchów używa się tylko przy mniejszych zasuwach i to tylko wtedy,

Jeżeli zaprojektujemy wielkość otworów jazowych, które mają być zasuwami zamknięte, przystąpić trzeba będzie do projektu samej zasuwy. W pierwszym rzędzie trzeba przyjąć ilość żeber poziomych i oznaczyć ich rozstaw. Ilość żeber zależną będzie od wysokości i długości (rozpiętości poziomej) zasuwy, nadto od wielkości największego spiętrzenia. Zauważyć trzeba przytem, że przy zasuwach o znacznem spiętrzeniu i dużej rozpiętości wypadają żebra dużych rozmiarów, nie można zatem przyjmować zbyt wielkiej ilości żeber, gdyż odstępy mogłyby wypaść zbyt małe, co utrudnia nitowanie. Prócz tego decydujący wpływ ma tu wzgląd na oszczędność materjału. Otóż okazuje się, że im żeber będzie mniej, tern ilość materjału będzie mniejsza, a zatem i koszta mniejsze. Nowsze konstrukcje wielkich zasuw objawiają właśnie dążność do zmniejszenia ilości żeber, jak to zobaczymy w dalszym ciągu, przy opisie wykonanych konstrukcji. Przy zasuwach bardzo długich, a stosunkowo niskich, może się okazać praktycznem wykonanie tylko dwu żeber, a to u wierzchu i u spodu zasuwy, oraz podparcie blachy opierającej zapomocą żeber pionowych, opartych u góry i u dołu na wspomnianych dwu żebrach poziomych (ramowych). Przy dużych zasuwach warto przerachować ciężary materjału dla k.lku zaprojektowanych alternatyw.

Jeżeli przyjmiemy ilość żeber, to łatwo oznaczyć ich pionowe odstępy, odpowiadające powyżej postanowionemu warunkowi jednomiernego rozkładu parcia wody.

Na tablicy VII - ej fig. 14. przyjęto wysokość zasuwy H— 10 m, oraz oznaczono odstępy żeber dla przyjętej ich liczby n ~~ 5. Poziome rzędne paraboli wykreślonej po lewej stronie zasuwy, oznaczają wielkość sumarycznego parcia wody od szczytu zasuwy, aż do danego poziomu, licząc na 1 mb. długości

h²

H²

— y ~2’ a największa rzędna u spodu y czyli całkowite parcie na zasuwę -    1 t .    • 1 m 50 ton. Przyjmując 5 żeber wypada na jedno żebro

zasuwy. Każda więc pozioma rzędna paraboli oznacza x

10²

50

— ton — 10 ton. Dzieląc poziomą największą rzędną paraboli na 5 równych części i prowadząc od

punktów podziału pionowe aż do przecięcia się z parabolą, a od tych punktów przecięcia poziome, otrzymujemy pola przypadające na poszczególne żebra. W środkach tych pól przyjmujemy żebra i obliczamy je według momentu zgięcia, przypadającego na daną rozpiętość zasuwy ; części zasuwy wystające ponad najwyższe i ponad najniższe żebro, można traktować jako wsporniki. Celem należytego przeniesienia ciśnienia żeber na łożyska, urządzano w nowszych konstrukcjach przegubowe połączenie żeber z łożyskami.

Zastosowanie obustronnych wózków złożonych z wałków, po których się zasuwa porusza, nadto uszczelnienie według systemu Stoney’a, wymaga zaprojektowania urządzeń służących do ochrony tych części konstrukcyjnych. W czasie wielkiej wody, gdy zasuwy są podniesione, powstaje w niszach dla łożysk silny prąd wody, oraz wiry, mogące uszkodzić wózki, po których poruszają się zasuwy, zwłaszcza że wózki te połową swej długości wystają ponad zasuwę. W tym celu stosowano różne środki, a mianowicie osłony z żelaza lanego, lub kutego, przymocowane do murów filarów i przyczółków od górnej i dolnej strony zasuwy (tabl. VIII. fig. 8. zakład Albula), rozszerzenie światła między filarami od strony dolnej, tj. poniżej łożysk zasuwy, celem zmniejszenia chyżości i wirów, wreszcie urządzenia mechaniczne, wciągające samoczynnie wózki pod zasuwę, w chwili gdy zasuwa dochodzi do górnego położenia x). Wózki są w takim razie zasłonięte zasuwą i zupełnie bezpieczne. Wreszcie proponowano także zastosowanie wózków złożonych z łańcucha wałków²). Hilgarda) podaje szkic konstrukcji przedstawiony na tabl. VI. fig. 15—17. W niszy osłoniętej znacznie rozszerzoną przednią częścią filaru (fig. 17.) znajduje się łożysko zasuwy z uszczelnieniem systemu Stoney’a, na którem toczą się wałki, połączone ze sobą ogniwami specjalnego łańcucha w sposób ciągły. W ten sposób przy wyciąganiu zasuwy łańcuch wałków podnosi się równocześnie z zasuwą i pozostaje zakryty.

Do dalszych szczegółów konstrukcyjnych należy stosowane tu i ówdzie wykonanie osobnej ruchomej górnej części zasuwy jako zasuwy lub klapy do przepuszczanin lodu, tudzież użycie zasuw dzielonych, umieszczonych w różnych płaszczyznach. W takich wypadkach trzeba dbać nietylko o uszczelnienie boczne, ale i o uszczelnienie poziome między poszczególnemi zasuwami. To uszczelnienie wykonuje się najczęściej zapomocą belek drewnianych, przymocowanych do górnej ramy zasuwy dolnej, oraz do

') A. Dumas: Le Canal de Panama, Annales des ponts et chaussées 1912 II.

J) XI. Międzynarodowy kongres żeglugi w Petersburgu 1908. „Zakładanie jazów na rzekach“, referat inżyn. Cipolettiego. ) Handbuch der Ingenierwissenschaften, Stauwerke 1912.

11*

dolnej ramy zasuwy górnej, wspierających się przy zamknięciu na sobie, dalej zapomocą pasków skórzanych, wreszcie można to zrobić także w sposób przedstawiony na tablicy VII. fig. 18.»

Ciężar własny zasuwy zależy wprawdzie głównie od jej wysokości i od długości (rozpiętości), ale wpływa tu w znacznej mierze także rodzaj konstrukcji, rozmieszczenie żeber, większa lub mniejsza pewność konstrukcji, dodatki w wymiarach z uwagi na zużycie i rdzewienie etc. Dlatego nie można podać dokładnego wzoru teoretycznego, z którego na podstawie głównych wymiarów zasuwy możnaby z góry oznaczyć ciężar własny. Hilgard podaje następujący wzór przybliżony na ciężar S jednego m2 zasuwy w kg:

s = 10 ô + jj (220 + 56 Hi + 5-2 L + ^ + 2'5 H, L

We wzorze tym oznacza:

H wysokość zasuwy w metrach,

L rozpiętość między łożyskami, n liczbę żeber poziomych, â grubość blachy opierzającej,

Hs odstęp pionowy od najwyższego spiętrzonego zwierciadła, aż do poziomu w połowie wyso

kości zasuwy.

fig. 8. tabl. XVII.

Przy zasuwach opartych na podporach pośrednich (odrzwiach) korzystnie będzie nieraz wykonać zasuwy wystające poza podpory, lub nawet oparte na kilku podporach ; żebra takich zasuw będą belkami wystającemi lub ciągłemi, co wpływa korzystnie na zmniejszenie wymiarów. Przykład takiej konstrukcji widzimy na

A. Jazy z mostem górnym i podporami (odrzwiami) pośredniemu

(Brückenwehre, barrages au pont supérieur).

Jest to system bardzo rozpowszechniony, używany tak przy małych jak i wielkich jazach. Myśl skombinowania jazu z mostem jest już bardzo dawna, jednak pierwszy urzeczywistnił ją inżynier francuski Tavernier, który w roku 1872 podał projekt jazu skombinowanego z mostem dla Rodanu; elementem spiętrzającym miały być tu jednak iglice. W latach 1874—5 wykonano taki jaz w Pretzien pod Magdeburgiem, na bocznem ramieniu Łaby, a w roku 1885 wielki jaz pod Poses na dolnej Sekwanie. Konstrukcję tych jazów przedstawimy w dalszym ciągu.

Elementami takiego jazu są podpory pośrednie, czyli odrzwia, oraz część spiętrzająca, tj. zasuwy, lub zasłony zwijane.

Odrzwia mogą być ruchome, albo stałe, ten drugi rodzaj przy jazach żelaznych rzadko stosowany, gdyż zazwyczaj wykonujemy konstrukcję ruchomą zupełnie z profilu wielkiej wody usuwalną. Wyjątkowo na rzekach o niezbyt silnej wielkiej wodzie wykonano odrzwia stałe, jak np. w jazie na Sprewie pod Charlottenburgiem (rys. 119.).

Cały profil jazowy podzielony tu jest na 4 otwory po 10'50m światła, oddzielone przyczółkami i filarami murowanymi, piąty otwór stanowi przepust dla tratw. Odrzwia składają się z dźwigarów Jj, do których po stronie górnej przymocowano dźwigary o żebra tych ostatnich opierają się zastawki. Każdy z czterech otworów jazu podzielony jest zapomocą czterech odrzwi na pięć części po 2 metry światła. U spodu są odrzwia przytwierdzone do łożysk żelaznych, osadzonych w płycie fundamentowej. Na filarach osadzony jest pomost żelazny z pokładem drewnianym; odrzwia przytwierdzone są u góry do poprzccznicy blaszanej typu I I. Po wyciągnięciu zasuwy do góry zapomocą wyciągu W, można ją obrócić do położenia poziomego zapomocą windy K, poruszającej się na szynach. Ponieważ zasuwy położone po stronie przyczółków lub filarów oparte są o występy muru, zatem celem umożliwienia obrotu zasuwy musiano wykonać wcięcie C w murach. Jak widać z rysunku zasuwa składa się z dwu części, połączonych zawiasami ; część dolna po podniesieniu zasuwy zwisa na dół.

Jak już poprzednio powiedziano, zwyczajny sposób wykonania jest taki, że odrzwia zawieszone są górnym końcem na moście (rys. 120.), a u spodu opierają się tylko o próg, można je więc podnieść w górę pod most, aż do położenia poziomego, przyczem obracają się naokoło górnego przegubu. Parcie wody przenosi się zapomocą zastawki m n. Odrzwia oblicza się z uwagi na stan wody spiętrzonej aż

do wierzchu zastawek, stan dolnej wody można pominąć. Przyjmijmy na razie odrzwia pionowe. Parcie wody P — | y A A², gdzie b oznacza odstęp odrzwi od osi do osi.

Biorąc momenty sił ze względu na punkt.B otrzymamy górne oddziaływanie Ot z równania

momentów :

O, ./ = i y b A² .

= y b A³

'/P Prtc.krój odrzwi

1 00 „..Ij

y b A³

°‘ 61

r.

-0-

Moment zgięcia w dowolnym punkcie w głębokości z pod spiętrzonem zwierciadłem będzie:

d Mz

Mz = O, (/ - h + z) -

6/

H : CN

y b z² •

N ; CO

il p

(I — h + z) —

r—I

y b z³

Największy moment będzie w miejscu, gdzie = 0, czyli gdzie siła poprzeczna    —£ y A z² — 0

y A A³

6/

— \ y b z¹ = 0 skąd

■I

A³

Ÿ3,

w równanie otrzymuje się :

; wstawiając tę wartość

=3

Mmax =

y A A³

6/

— A 4-

V55 -

e-y**

**

Mmax —

y A A³

6/

i/Ą! _ j_ ^y/* i

V 3 / fi \3/ j

Rys. 119.

Korzystnie jest jednak przyjąć odrzwia trochę pochylone, wtedy już własnym ciężarem są przyciskane do progu, względnie do dolnych łożysk.

Ih

m.w.

w*

t: i

p_

Rys. 120.

O, /«

W takim razie, przyjmując również w celu uogólnienia zadania pewien stan dolnej wody, obliczymy największy moment zgięcia w sposób następujący : (rysunek 121.).

Parcie wody od małej wody spiętrzonej, tj. od górnej krawędzi zastawek, aż do dolnej wody, przedstawia się jako trójkąt m n o, poniżej jako prostokąt n o p r, odrzwia są nachylone do pionu pod kątem a.

Oddziaływanie znajdziemy jak poprzednio, biorąc momenty sił ze względu na punkt B.

>y.

o,

O-

Rys. 121.

i A

y A -

cos a

h (I + a)

cos a

— —f— y A A *

cos a 2 cos a

O, =

CN

cos² a

CO

■)

d Mz

Moment zgięcia w głębokości z pod spiętrzonem zwierciadłem będzie :

Mz ==    <Z.+ .?)

cos a

w-

cos a

3 cos a

Mz =    ⁽-v +A

cos a

1 y b z[i 6 cos‘J a

Maximalny moment będzie w miejscu, gdzie

0, czyli gdzie siła poprzeczna będzie

równa 0, zatem :

22

- i y b —

cos a

— 0 , slcąd z

cos a

, a moment maximalny

O,

/ Ot cos a\

b )

y b cos ² cc

Jeżeliby wypadło, że moment maximalny jest w punkcie poniżej dolnej wody położonym, natenczas trzebaby jeszcze w równaniu na siłę poprzeczną uwzględnić ciśnienie dolnej wody.

Mając największy rńoment, obliczamy przekrój poprzeczny odrzwi według znanego wzoru c J - M e.

Jeżełi chodzi o małe spiętrzenie i stosunkowo krótkie odrzwia, to dajemy im przekrój na całe⁻^ długości stały, w razie gdy siły działające i długości odrzwi są znaczne, dajemy przekroje zmienne, (np. przekrój skrzynkowy o zmiennej wysokości), dostosowane do wielkości momentu zgięcia w każdym punkcie.

Mmax

cos a

r-H 80

CS

O, cos a

Sposób zawieszania odrzwi u góry na moście, oraz oparcia u dołu o część stałą jazu, objaśniony będzie szczegółowo w dalszym ciągu na szeregu wybitnych przykładów, tu zauważa się tylko, że są one zawieszone u góry na przegubach, przytwierdzonych u spodu mostu do belki głównej, poprzecznicy, lub też osobnego wspornika. Zamiast przegubów krótkich, można u spodu mostu umieścić okrągły pręt żelazny, przebiegający wzdłuż całego mostu i na nim zawiesić odrzwia. U spodu opierają się odrzwia o wyskok części stałej jazu, przechodzący nieprzerwanie na całej długości, lub też o osobne łożyska, wystające zatem tylko w tern miejscu ponad koronę części stałej, gdzie potrzeba odrzwia podeprzeć. Ten drugi sposób wykonania jest odpowiedniejszy z uwagi na odpływ wielkiej wody, gdyż unikamy niepotrzebnego podniesienia części stałej.

Wyjątkowo, przy małych urządzeniach, wykonano i takie konstrukcje, gdzie odrzwia są u góry oparte o most, a przeguby mają u dołu na części stałej. Jest to system Kletta, zwany także w Niemczech jazem Rheinharda (rys. 122.). Na odrzwiach są tu oparte dyle, stanowiące ścianę spiętrzającą; każdy

,y

//

dyl można wyjmować osobno, zapomocą przymocowanych doń haków.

>1

Jeżeli jednak chodzi o nagłe otwarcie jazu, natenczas usuwa się górne podparcie odrzwi, a odrzwia się przewracają. Dyle «—;—i spływają, jednak zapomocą przymocowanych do nich łańcuchów można je wyciągnąć na pomost.

Rys. 122.

Rys. 123.

Górne łożysko stanowi kula obracana około osi osadzonej na moście. Jeżeli zapomocą klucza obrócimy oś wraz z kulą, to słup — odrzwiowy traci podparcie górne i przewraca się. Zamiast takiego podparcia wykonano na rzece ba-deńskiej Wutach urządzenie przedstawione na rys. 123. Jést to śruba w mutrze stałej, przytwierdzonej do mostu, obracalna zapomocą klucza, której czop dolny wchodzi w otwór kątówki przymocowanej do odrzwi.

Tego rodzaju konstrukcje, z przegubem odrzwi u spodu, możliwe naturalnie są tylko przy małych urządzeniach i spiętrzeniach, powiedzmy do 1-go metra.

Co do konstrukcji mostu, to zależy ona od rozpiętości, a więc od odstępu filarów — przy małych rozpiętościach wypadnie dać belki blaszane, przy dużych belki kratowe równoległe. Na moście umieści się wyciągi potrzebne do podnoszenia zasuw, oraz wyciągi do podnoszenia odrzwi; celem uzyskania potrzebnego miejsca musi mieć most odpowiednią szerokość, względnie trzeba będzie wykonać wsporniki, a na nich oprzeć pomost pomocniczy. Wyjątkowo wykonano dwa pomosty obok siebie, jak naprzykład na jazie pod Poses.

Zawieszenie. Odrzwia umieszcza się albo we węzłach belek głównych, albo między węzłami ; pierwszy sposób jest pod względem statycznym odpowiedniejszy, gdyż ciśnienie górnych końców odrzwi przenosi się wprost na węzły belek głównych, jednak i drugi sposób stosowany jest także, gdyż w pewnych wypadkach konstrukcja jest ułatwiona. Co do podnoszenia odrzwi zauważa się jeszcze, że podnosi się je albo pojedynczo, alboteż łączy zapomocą poprzeczek w ramy złożone z 2, 3, a nawet 4 odrzwi i całą ramę od razu podnosi.

Zasuwy podnosi się zazwyczaj tak wysoko w górę, aż wyjdą z odrzwi ; można je wtedy zawiesić na belkach głównych, albo wiszą na wyciągach, albo wreszcie, jeżeli mają małe wymiary, można je wyciągnąć aż na pomost. Jeżeli belki główne są wysokie, to do zawieszenia zastawek jest dość miejsca, jeżeli zaś są niskie, natenczas daje się podwyższenie stanowiące ramę żelazną i na niej umieszcza wyciągi, lub krążki, przez które przechodzą liny wyciągowe, lub łańcuchy, Zamiast tego, wykonano także jazy, przy których zastawki podnosi się w górę odrzwi, a następnie obraca razem z odrzwiami do położenia poziomego pod most.

Każda zasuwa może mieć osobny wyciąg, lub też wyciąga się ją zapomocą windy umieszczonej na wózku, poruszającym się po torze ; często isnieją dwa tory, jeden dla wyciągu zastawek, drugi dla wyciągu odrzwi, względnie ram odrzwiowych.

Ciśnienie wywarte za pośrednictwem odrzwi na most może go przesunąć, jeżeli jest większe jak opór przeciw przesunięciu, zależny od ciężaru mostu.

Nadto powstają w konstrukcji mostowej dodatkowe natężenia, które trzeba uwzględnić przy obliczeniu mostu, tudzież natężenia we filarach (rys. 124.).

itrrrs—,

rfu,

Zasadniczo parcie poziome H przenosi się na belkę poziomą, stanowiącą zarazem dolny tężnik mostu ; jej częściami składowemi są pasy dolne belek głównych, poprzecznica i krzy-żulce przekątne. Tę belkę należy obliczyć na siły poziome, przeniesione przez odrzwia, oraz na parcie wiatru na most.

/ g, rys. 124.),

/i

Rys. 124.

Codo zniesienia siły poziomej H starającej-się most przesunąć, to istnieją tu różne sposoby. Zwykle przedłuża się filary poza most i nadmurowuje (część c e a połowę parcia poziomego wywartego na most przenosi się zapomocą pionowych łożysk z każdej strony na filar. Żądamy naturalnie, aby wypadkowa z ciężaru nadbudowy g i parcia poziomego H pozostała w obrębie jądra szwu c — e, a tak-samo, aby wypadkowa z ciężaru całego filaru i parcia h pozostała w obrębie jądra szwu m — n. Inny sposób polega na zakotwieniu muru do muru filaru zapomocą kotew przytwierdzonych do belki głównej, lub osobnych silnych dźwigarów poprzecznych na końcu mostów umieszczonych ; kotwy te kończą się tarczą w głębi murów przyczółków i filarów. W niektórych wypadkach mamy oba sposoby łącznie zastosowane. Szczególną uwagę trzeba zwrócić przy przeniesieniu parcia poziomego na most, a z mostu na mur, na umożliwienie dilatacji i to nietylko w kierunku podłużnym, ale także przy wielkich konstrukcjach w kierunku poprzecznym ; urządzenia te poznamy na szeregu przykładów.

Jaz pod Poses, stanowiący jeden ze stopni kanalizacji Sekwany poniżej Paryża (tabl. IV. fig. 1. i 2. i rys. 125.), posiada 7 otworów; dwa lewe stanowią przepust dla statków i mają światło po 32’48m, reszta otworów po 30'16m. Rzędna spiętrzonego zw. leży 5 m ponad progiem. Otwory są przedzielone filarami mającymi 4 m grubości, a 23T9 m długości, na których spoczywa podwójny most żelazny, złożony z 3 belek równoległych. Most jest tak założony, że w przepuście dla statków przy wyciągniętej konstrukcji ruchomej jest ponad najwyższym stanem żeglugi przestrzeń wolna 5'25 m wysoka. Jak

<4(7

1/

Wszystkie 3 belki posiadają kratę równoległą z przekątniami i słupami pionowymi, o odstępach węzłów 2*32 m, odpowiadających szerokości elementów ruchomych jazu. Otworom jazowym o świetle 32*48 m i 30*16 m odpowiada 14, względnie 13 elementów. Szerokość pomostu dolnego wynosi 3,50 m, między belkami głównemi znajduje się belka kratowa pozioma, przenosząca ciśnienie odrzwi na mury filarów, względnie przyczółków, zapomocą pionowych łożysk. Szerokość pomostu górnego (7,55 m) dostosowano do warunku, aby kierunek łańcuchów ciągnących ramy nie był zbyt stromy.

v-

ii

EH!

rU

<•

TI

j-‘:

" V*' ** Tl'

‘ L_

.MU

saillit

Rys. 125.

tr~.

f.

'ëm.

mm

ę>

poprzednio wspomniano, są tu właściwie dwa mosty obok siebie, będziemy je nazywać mostem dolnym, lub górnym, zależnie od położenia po stronie górnej, lub dolnej wody.

Do spodu konstrukcji pomostu mostu dolnego przytwierdzone są wały poziome, równoległe do osi mostu. Na tych wałach zawieszone są obrotowo odrzwia ruchome 11,615 m długie, połączone ze sobą po cztery zapomocą kątówek i tworzące w ten sposób ramy, jako szkielet jazu ruchomego. Na tych ramach wspierają się zasłony zwijane, podobne do stor okiennych, które tworzą element spiętrzający. Celem usunięcia spiętrzenia zwija się zasłony w górę i obraca ramy odrzwiowe naokoło ich przegubów do położenia poziomego pod most; cała zatem konstrukcja ruchoma znajdzie się nad wodą i może być obejrzana i naprawiona.

Most dolny służy więc do zawieszenia odrzwi, prócz tego przenosi on siłę poziomą, pochodzącą od parcia wody, a przeniesioną przez górne końce odrzwi na filary mostowe, drugi od strony górnej wody służy do poruszania ram odrzwiowych ; obydwa mosty tworzą właściwie jeden most z dwoma pomostami, w różnych poziomach założonymi. Takie połączenie obu mostów ma tę korzyść, że zwiększa się opór przeciw przesunięciu ; szerokości pomostów i ich poziomy wynikły z dążności do uwygodnienia poruszania części składowych jazu. Pomost górny (manipulacyjny) posiada naprzeciw każdej ramy otwory poziome 1,50 X 2,50 m, przez które można zasłony zwinięte wyjąć na pomost do naprawy, ewentualnie założyć na ramy.

Łańcuchy są zawieszone w punkcie leżącym 90 cm pod wodą spiętrzoną, a kąt ich odchylenia od pionowej na początku podnoszenia wynosi 33°. Łożyska belek głównych, oraz łożyska boczne przenoszące ciśnienie, posiadają wałki umożliwiające dilatację. Na moście górnym są dwa tory, jeden do ruchu windy podnoszącej ramy, drugi do ruchu żórawia, służącego do podnoszenia i kładzenia zasłon na ramy. Na moście dolnym jest trzeci tor, po którym poruszać się może osobna winda, służąca do podnoszenia odrzwi w kierunku pionowym, o czem później. Wszystkie trzy tory mają szerokość 80 cm od osi do osi szyn.

Nachylenie ram odrzwiowych wynosi 15:1, skutkiem czego opierają się o dolne podpory składową własnego ciężaru. Wykonane są jako belki blaszane, złożone ze ścianki i kątówek o typie I I. wysokość belek aż do wysokości 2*50 m ponad poziom wody spiętrzonej wynosi 0,700 m, poczem przekrój się zwęża, a przy końcu wysokość jego wynosi 0,25 m. Odrzwia są osadzone symetrycznie po dwa na tejsamej poziomej osi obrotu, wykonanej z żelaza okrągłego 90m/m średnicy i mają wspólny pręt poprzeczny do przymocowania łańcucha, zapomocą którego się je obraca w górę (żel. okrągłe 50 m/m). Każda g'rupa z dwóch odrzwi ma 91 cm szerokości, a odstęp od sąsiedniej grupy wynosi 25 cm. Cztery odrzwia, czyli dwie grupy połączone są razem w jednę ramę w czterech miejscach kątówkami, nadto trzema prętami okrągłymi 65m/m średnicy, służącymi także do przyczepiania ruchomej kładki, której cel podany będzie w dalszym ciągu. Każda rama ma więc u góry dwa pręty stanowiące osie obrotu i dwa łańcuchy do podnoszenia. Osie obrotu opierają się końcami na wspornikach założonych pod pomostem mostu dolnego, prócz tego zaś wiszą na pionowych ścięgnach, przechodzących przez poprzecznice i u góry na nich zawieszonych. Zapomocą osobnego urządzenia można regulować pozycję odrzwi, tak w kierunku pionowym, jak i poziomym.

CO

vC

Po stronie dolnej ram, 1 metr nad poziomem spiętrzonej wody, znajduje się przy jednej z poprzeczek łączących odrzwia kładka, służąca do obsługi zasłon zwijanych. Składa się ona z elementów 1*16 m długich, złożonych z ramy żelaznej I \. na której spoczywa pomost i tor o odstępie szyn 0,55 m, po którym porusza się winda służąca do poruszania zasłon. Rama podstawowa kładki jest złączona górnym krajem ze swą grupą odrzwi zapomocą dwu zawiasów. Po obróceniu odrzwi do położenia poziomego można kładkę obrócić tak, że znajdzie się pod odrzwiami i wystaje popod nie tylko 0,25 m, oraz zawiesić na poprzeczce odrzwi. Aby można przejść przez wszystkie otwory jazu, wykonano we filarach otwory odpowiednio wysokie ; w tych otworach pozostawia się windę do podnoszenia zasłon w razie podnoszenia części ruchomej jazu.

Zasłony zwijane systemu Caméré (Rollvorhänge, rideaux articulées), stanowiące tu element spiętrzający, użyte były najpierw przy jazach kozłowych na Sekwanie (jaz pod Port - Villez), a pomysł powstał w ten sposób, że starano się jazy iglicowe uszczelniać, dając na iglicach płótno maczane w smole, później przymocowywano do niego listewki, a wreszcie skonstruowano zasłony zwijane, składające się z poziomych beleczek drewnianych tuż ponad sobą umieszczonych, oraz z dwu linji zawiasów po stronie górnej wody umieszczonych, łączących beleczki przegubowo ze sobą (rys. 126.) ; przekrój beleczek dostosowany jest do ciśnienia wody. Z początku wykonywano je z drzewa jodłowego, potem ze specjalnej sosny, mającej przy równym ciężarze większą wytrzymałość. Beleczka najniższa ma zawiasy przymocowane do trzewika z żelaza lanego, który przy zwijaniu stanowi środek zwoju, a przy spuszczaniu skutkiem swego ciężaru odwija zasłonę, aż spocznie na części stałej jazu. Zawiasy są z bronzu, sworznie ze stali lanej.

Zasłony zwijane jazu pod Poses (rys. 126.) mają szerokość 2'28 m, a ponieważ szerokość ram wynosi 2'07 m, zatem wystają poza ramy, zasłaniając przestrzeń wolną między ramami. Między sąsiedniemi zasłonami pozostaje 4-o centimetrowa wolna przestrzeń, konieczna, aby zasłony przy zwijaniu i spuszczaniu o siebie nie zaczepiały ; celem uniknięcia strat wody możnaby tę szparę zamknąć drewnianą iglicą, jednak przy jazie pod Poses ta strata wody niema znaczenia. Beleczki składające zasłonę mają stałą wysokość 78 najwyższa 100 m/„,. W przepuście dla statków jest w każdej zasłonie 65 beleczek, a łączna wysokość zasłony wynosi 5,22 m ponad poziom trzewika. Między poszczególnemi beleczkami pozostawiono szpary 2m/m, celem umożliwienia zwijania; szpary te wkrótce się zamulają. Najwyższa beleczka ma grubości 4 cm, najniższa 9 cm ; największe natężenie nie przekracza 60 %/cm².

“A ic

S.

I?

***"' : <

i®

-i

Do podnoszenia ram służą obecnie w Poses 3 windy, mianowicie winda ręczna poruszana przez dwóch ludzi, o udźwigu 5000 kg, dalej winda parowa, wreszcie winda elektryczna. Najpierw podnosi się zasłony zapomocą windy poruszającej się po kładce ruchomej i przymocowuje je do ramy, a następnie spuszcza się z mostu górnego łańcuchy od windy do podnoszenia odrzwi, a jazowy znajdujący się na kładce ruchomej przyciąga je i przymocowuje do ramy, po-czem się ją podnosi i w położeniu poziomem przytwierdza do pomostu zapomocą łańcucha własnego, a łańcuch od windy się odłącza od ramy i winda może się przesunąć do sąsiedniej ramy. Zamykanie jazu odbywa się w porządku odwrotnym. Podnoszenie ramy .windą ręczną trwa 30 minut, spuszczanie 10 minut 50 sek., przy windzie parowej czasy te wynoszą 13 m 50 s, względnie 9 m 50 s, przy windzie elektrycznej trwa to jeszcze króciej.

W razie nagromadzenia się po stronie górnej jazu przedmiotów płynących, lub kry, mógłby zajść wypadek, że podniesienie odrzwi w stronę górnej wody byłoby niemożliwe. Jednak konstrukcja . jazu dozwala na podniesienie ram także w stronę dolnej wody, a to w następujący sposób. Jak wiadomo z powyższego osie obrotu odrzwi nie są u góry stale utwierdzone, lecz położenie ich końców może być zmieniane w kierunku pionowym, zapomocą czterech żelaznych cięgli. Można więc osie te wraz z łożyskami

o°

'J

O o'

!° °

<smmtE*iBs6£iiM

■i ,

Rys. 126.

12

tak podnieść, że wyjdą ponad próg, a ciśnienie wody wypchnie je w stronę dolnej wody ; wtedy można przepuścić przedmioty przeszkadzające podniesieniu odrzwi w górę. Zapomocą osobnej windy, poruszającej się po torze pomostu dolnego, można odrzwia zupełnie podnieść na pomost celem naprawy *)•

Każda zasłona wisi na dwóch łańcuchach a (rys. 126.) zawieszonych na pomoście, długość ich można regulować. Osobny łańcuch bez końca c opasuje zasłonę oraz trzewik, przechodząc spodem między jego żebrami ; u góry przeprowadzony on jest przez dwa koła windy różnicowej (rys. 127.).

Górne koło ciągnie łańcuch, a dolne wypuszcza równocześnie część długości przyciągniętej przez górne, chodzi bowiem o zapobiegnięcie zbytniemu ściśnięciu zasłon.

Opór jaki przy podnoszeniu zasłon trzeba pokonać zależy od ciężaru zwoju, oraz od ciśnienia wody. Jeżeli będziemy ciągnąć za łańcuch c zapomocą windy, zasłona będzie się od spodu zwijać, tworząc coraz to grubszy wałek, przyczem opór podnoszenia pochodzący od ciężaru zwoju wzrasta, a opór pochodzący od ciśnienia wody stale maleje. Prof. Rychter przeprowadził obliczenie tego oporu w sposób następujący²).

Na początku podnoszenia ciśnienie wody działa tylko na trzewik o wysokości 0,14 m, długości 2,32 m, składowa pozioma tego ciśnienia równa się 0,14X2,32 ton; później grubość zwiniętego wałka rośnie i trzeba w każdem miejscu pokonać składową poziomą ciśnienia wody, działającą na poziomy pasek zwoju, od punktu zetknięcia się zwoju z odrzwiami, aż do spodu zwoju. To ciśnienie poziome lł^ przyjmiemy w środku wysokości tego paska (rys. 128.). Celem oznaczenia wysokości tego paska, względnie wielkości ciśnień W dla rozmaitych położeń, narysowano zwój w podziałce Vio» odmierzono wysokość paska, pomnożono przez długość 2*32, oraz wielkość ciśnienia wody (które wynosi poniżej dolnej wody 4 m), i naniesiono w odpowiednim poziomie. W ten sposób powstała krzywa ciśnienia wody A — B—C (rys. 129.) dla stałego ciśnienia 4 m, a następnie powyżej dolnej wody, wobec ciągle malejącego ciśnienia aż do zera, zredukowano ją mnożąc

rzędne p przez — j- ; powyżej dolnej wody wielkość ciśnienia

Ü    i

przedstawia gałąź B — D.

v>;

i-

; <s •sjnf

aso—-

'T

@j

U.

—......t, os ......................•«*

"?

«i.

■i

e.is

Sr

,\-

N.

-£P /y /

t.a

Rys, 127.

Po prawej stronie rysunku przedstawiono linję wzrostu ciężaru zwoju; gdy zasłona'jest spuszczona podnosi się tylko trzewik ważący 272 kg, pod wodą jednak tylko 234 kg. Ciężar zwoju wzrasta według krzywej, wagę 1 m³ przyjęto równą 1 t., pod wodą dolną można zatem ciężar zwiniętej zasłony pominąć.

TT

ii

<T

i.

c;

ï7=P

D.tim-soo kg. \___________

oj>r.r a................

y.. ■ i

's

S-i”

•tâ

św®

ÎM8P»

Sil

V ■*'

...

TT

ir

-f..

Rys. 128.

Rys. 129.

¹)    De Mas „Rivières canalisées“ Paris 1903.

²)    Józef Rychter „Die des traveaux publics“ 1883.

neuen

Schifffahrtsanlagen zwischen Paris und Havre“. Allg-. Bauzeit. 1886, patrz także „Annales

Na rysunku 129. przedstawiają rzędne G ciężar zwoju w dowolnej wysokości.

Mając ciśnienie wody i ciężary oznacza się wypadkową R (rys. 128.), która wytwarza ciągnienia T i T' w łańcuchu, oraz Q w zawiasie przy a. Możemy przyjąć T —T' i równe połowie siły, jaka wypada z rozkładu sił. W ten sposób nakreślano na rys. 139. krzywą wielkości T dla całej wysokości podnoszenia zasłony. Jak widać, największy opór jest tuż ponad stanem dolnej wody (T = 1100%).

Na rys. 125. przedstawione jest obliczenie graficzne ciśnienia poziomego, przeniesionego przez odrzwia. Na 1 metr bieżący mostu wynosi ono 2 t.

Fundament jazu ma 8 m głębokości, jaz spoczywa na zbitej skale. Użyto tu dwojakiej metody fundacji ; w części jazu wybagrowano materjał ruchomy aż do skały, otoczono całą przestrzeń blokami z betonu wykonanymi podwodnie, a następnie po wypompowaniu wody wypełniono środek betonem na sucho. Celem przyśpieszenia budowy wykonano część jazu metodą pneumatyczną, choć robota ta wypadła drożej.

Powiedzieliśmy poprzednio, że jazy z mostem górnym i odrzwiami ruchomemi są również chętnie używane także i przy mniejszych urządzeniach ; takie jazy są powszechne przy zakładach ó sile wodnej, oraz urządzeniach meljoracyjnych. Poniżej podajemy przykłady takich konstrukcji.

Jaz na Rudawie w Balicach pod Krakowem¹) (fig. 3—6 tabl. IV.) posiada konstrukcją żelazną ruchomą, część stałą, przyczółki i filary betonowe. Światło jazu obliczono przy spiętrzeniu W. W. 0,23 rn na 18 m i podzielono je na 3 przęsła po 6 m. Każde przęsło podzielone jest zapomoną ramy żelaznej, złożonej z dwu odrzwi na trzy części, zamykane stawidłami 2,1 X 2,0 m. Stawidła skrajne opierają się z jednej strony na słupie odrzwiowym, z drugiej na dźwigarach osadzonych stale w niszach murów. Wyciąganie stawideł odbywa się zapomocą kół zębatych i windy, obracających jeden wał wspólny dla trzech stawideł; na nim są osadzone sprzęgła i koła zazębione, luźno nawale osadzone, na które nawija się łańcuch (rys. 5. i 6.). Odrzwia podnosi się zapomocą osobnej windy, tegosamego typu co dla stawideł, do położenia poziomego pod pomostem.

Obsługa jazu polega na tern, że jazowy .musi podnosić zasuwy w miarę przyboru wody. W razie gdyby przy ziipełnem podniesieniu zasuw woda dosięgła ich dolnej krawędzi musi jazowy podciągnąć je wraz z odrzwiami pod pomost i w ten sposób otworzyć jaz dla przepływu wody.

Ciężar konstrukcji żelaznej całego jazu bez urządzeń mechanicznych wynosi około 15 ton.

W lewem skrzydle jazu umieszczono śluzę wpustową kanału roboczego, zaś w prawem śluzę nawadniającą. Figury i 2. tablicy VII. podają zdjęcie fotograficzne tego jazu.

Na tablicy IV. fig. 7    9. podany jest jaz zasługujący na uwagę z powodu ładnego rozwiązania

kwestji rozdziału wody.

Jaz na potoku Macosze w Osieku (pow. Bialski) J) ma za zadanie z wody normalnej potoku 1,09 m 'isek część jej w ilości 0,370 mJ jsek doprowadzić do młynówki tz. grójeckiej. Ponieważ równocześnie w miejscu jazu kończy się kanał odpływowy od turbiny elektrowni w Osieku, przeto przewidziano możność doprowadzenia wody wypływającej z kanału fabrycznego do młynówki. Wykonano więc komorę rozdzielczą (fig. 7.), w której umieszczono wylot kanału fabrycznego i śluzę wpustową do młynówki grójeckiej. Komora rozdzielcza łączy się z korytem potoku otworem sklepionym 2,09 X 1)30, zamykanym dwiema zastawkami. O ile przeto woda dopływa potokiem, natenczas część jej w ilości 0,72 m³/sek przelewa się przez jaz, zaś 0,37 m³lselc wpływa do komory i przez śluzę wpustową dostaje się do młynówki grójeckiej. W wypadku, gdy pracuje turbina w elektrowni osieckiej, dopływa kanałem roboczym do komory rozdzielczej około 2,00 ma/sek, z czego część wpływa do młynówki grójeckiej, reszta wypływa z komory do koryta potoku i przelewa się przez jaz. Jaz przelewowy wykonano jako jaz stały, o koronie 9 m długiej ; wysokość jego wynosi 0,80 m, a ponieważ koryto w tern miejscu ma stopień 1 m wysoki, zatem całkowita wysokość wynosi 1,80 rn.

Z uwagi na zmienne objętości przepływu reguluje się wysokość korony jazu zapomocą kątówki ruchomej, zawieszonej na ramionach żelaznych, które umożliwiają podniesienie lub zniżenie kątówki. W ten sposób można koronę jazu podnieść o 8 cm.

Celem ułatwienia czyszczenia koryta potoku przed jazem, umieszczono w jazie śluzę gruntową 1 X 0,975 m. Śluzę tę zamyka zasuwa pozioma, poruszająca się na kółkach, między dwiema szynami. Wyciąg złożony z dwóch kół stożkowych i dwóch trzpieni, umieszczony na wysokości murów korony, umożliwia otwieranie zasuwy również w czasie większych wód potoku (fig. 9.).

Z komory rozdzielczej wykonano kanał boczny 1,2    1,2 m aż do punktu poniżej jazu położonego, który odprowadza

nadmiar wody i służy do czyszczenia komory; kanał ten zamknięty jest zasuwą żelazną. Koszta budowy wykonanej w r. wyniosły 30000 k. Widok tego jazu podany jest także na tablicy XVII. fig. 3.

1916-

’) Projektował inż. S. Przybylski, wykonał inż. M. Nawrocki z kraj. Biura meljoracyjnego, konstrukcję żelazną wykonała firma L. Zieleniewski T. A.

■-’) Projektował i wykonał inż. K. Maćkowski z ramienia kraj. Biura meljoracyjnego.

12*

i) PJaz na Wełtawie pod Mjirzowicami (tabl. V.). Jaz wykonany w celu kanalizacji rzeki składa się z 3 otworów, dwa boczne wykonane są jako jazy iglicowe, otwór zaś środkowy, stanowiący przepust dla statków, o progu 0'5 m niżej założonym, jako jaz zastawkowy z odrzwiami ruchomemi. Spiętrzenie wody wynosi 3 9 m, przeto w przepuście rdla statków nie można było dać jazu iglicowego, gdyż iglice wypadłyby około 5’5 m długie, a zatem za ciężkie.

90 m,

Jaz połączono z mostem drogowym, który w tern miejscu i tak miał być wykonany ; konstrukcja mostu dostosowaną jest tu do potrzeb jazu. Cały most ma długości 266‘6 m i posiada jedno światło 57’6 m, 3 światła po 60 m i jedno 15*10 m. Część środkową mostu, na której zawieszone są odrzwia jazu, wykonano jako belkę wspornikową (fig. 1, 2, 3. tabl. I.). W punktach A i B (fig) 1.) zawieszone są przegubowo na wspornikach belki boczne, każda 48 m długa. Belka wspornikowa A—B ma długości a same wsporniki po 14*5 m. Taki system wynikał z potrzeby uzyskania jaknajwiększych ciśnień na filarach środkowych, a to w celu ułatwienia zakotwienia mostu, narażonego na przesunięcie w kierunku poziomym.

Belki główne mostu wykonano jako kratę równoległą, u dołu i u góry silnie usztywnioną (fig. 3.). Krata jest prostokątna dwukrotna, a to w celu uszyskania małego odstępu węzłów. Odstęp węzłów wynosi 2'26 m, dostosowano go do odstępu odrzwi ruchomych, które tylko we węzłach miały być zawieszone. Tężniki poziome mostu tworzą wraz z pasami dolnymi belek i poprzecznicami silną kratę poziomą, przeciwdziałającą odszktałceniu mostu w kierunku poziomym pod działaniem parcia wody, przeniesionego przez odrzwia i parcie wiatru (fig. 2.). Szczególnie silnie wykonano narożniki belek głównych. Całość mostu przedstawia się jako układ przestrzenny, kratowy, obciążony siłami pionowemi i poziomemi, jakkolwiek w obliczeniu przyjęto, że parcie poziome wody przenosi się tylko na poziomą kratę u dołu.

Po stronie dolnej wody wykonano w przedłużeniu każdej poprzecznicy wsporniki (fig. 2. i 3.), do których przegubowo przytwierdzone są odrzwia. Niweletę mostu ustalono kładąc za warunek, aby odrzwia podniesione w górę, wzniesione były o 60 cm ponad W W z r. 1845.

Przeniesienie sił poziomych na filar uskuteczniono w ten sposób, że na filarach umieszczono dźwigary kratowe (fig. 7, i 8., na fig. 7. dźwigar ten jest przeważnie wykreskowany) ; końce ich obciążone są łożyskami mostu (/ i p fig. 7.), na które przenosi się cały ciężar konstrukcji. Parcie poziome jazu, przeniesione za pośrednictwem odrzwi na most, przenoszą skrajne poprzecznice przęsła w punktach A (fig. 7. i 8.) na poziomą belkę powyższego dźwigam, wchodzącą tu w środek poprzecznicy o przekroju skrzynkowym. Przeniesienie parcia odbywa się zapomocą łożyska pionowego (^4) z trzema wałkami. Skutkiem obciążenia wspomnianych dźwigarów podporowych ciężarem konstrukcji mostu, powstaje tak wielkie tarcie, że nie może być mowy o przesunięciu tego dźwigaru w kierunku poziomym. Dla większej jednak pewności włączono i ciężar filarów do współdziałania i zakotwiono most w głąb filarów, jak to przedstawiają figury 7. i 9.

Różnorodność obciążenia i deformacji wymągała specjalnej konstrukcji łożysk, któraby umożliwiała ruch w każdym kierunku. Myślano początkowo o łożyskach kulowych, złożonych z sześciu kul o średnicy 200m/,„. Wyłoniła się jednak tu trudność, że niełatwo było wykonać 6 kul o ściśle tejsamej średnicy. Dlatego zastosowano przy każdem łożysku tylko jednę powierzchnię kulistą, względnie kalotę o średnicy 750m/m; średnica wklęsłej powierzchni jej nakrywy wynosiła 900m/„,. Średnica kaloty (fig. 10—13., oraz 15.) dostosowaną jest do ogromnego ciężaru pionowego, przypadającego na jedno łożysko, a wynoszącego 600 ton. Jako materjału użyto .stali tyglowej, o natężeniu przy granicy proporcjonalności 5000 kgjcm~, a przy granicy wytrzymałości 9000 kg\cm².

Największe natężenie w środku powierzchni styku, obliczone według formuły Stribecka (Ztschr. des Ver. deutscher Ing. 1901.)

ÜÔ

00

00

co

tc

rH

to

<M

P = 600.000 kg E = 2,100000 kgI cm 2 = 75 cm r₂ — 90 „

ri

o — 9139 kg! cm²

') Allg-em. Bauzeitung 1904, str. 131. Weingärtner „Die kombinierte Stauwehr- und Strassembrücke“.

“) Kür „Die Bauten der Kommission für die Kanalisierung des Moldau- und Elbeflusses in Böhmen“. Praga 1908.

Średnica kołowej powierzchni styku wynosi

a = 1*11

t*ï| ^

On

tu

o.

Cl

#<L>

ï~

J3

ca

ON

oc

U.

Średnie natężenie a — — — 6090 kglcm², zgniecenie czopa d == 0*4 m

t

Odrzwia ruchome wykonane są jako słupy nitowane z żelaza walcowanego. Długość odrzwi wynosi 10*44 m. W każdym węźle zawieszone są 2 słupy, z których każdy łączy się ze słupem zawieszonym w węźle sąsiednim. W ten sposób istnieje 25 par odrzwi ze sobą połączonych. Szparę między dwoma słupami tegosamego węzła zamyka się żelazną iglicą. Każda para odrzwi połączonych ryglami poprzecznymi (fig. 4. i 5.) tworzy ramę sztywną, zawieszoną u góry na wspólnym wale poziomym. Wał ten przymocowany jest znowu do osobnej ramy, włożonej luźnie we wsporniki w ten sposób, że rama ta może się podnieść ku górze. Łożyska ramy trzymającej wał poziomy spoczywają zapomocą silnych stożkowych sprężyn na wspornikach mostu ; takie zawieszenie odrzwi zabezpiecza je przeciw wsparciu o część stałą jazu w razie znaczniejszego ugięcia mostu.

Zasuwy (fig. 5., 13. i 14.) mają wysokość 5*3 m, szerokość 1*84 m i składają się każda z 4 płyt wypukłych, ze sobą znitowanych i wzmocnionych ramą i żebrami, tak, że stanowią jednę całość. Z uwagi na znaczne ciśnienie wody przypadające na jednę zasuwę (15.000 kg), poruszane są po obustronnych wałkach złączonych ramą we wózki, które odbywają połowę drogi zasuwy. Doświadczenie wykonane z zasuwą okazało, że cały opór tarcia potoczystego wynosi przy jednej zasuwie tylko 227 kg²). Zasuwy

1    odrzwia podnosi się w górę zapomocą łańcuchów nawijanych na wał wind elektrycznych (fig. 3. i 5.), poruszających się po torach umieszczonych wewnątrz mostu i na wspornikach ; w razie potrzeby można użyć także wyciągów ręcznie poruszanych.

Usuwanie jazu odbywa się nader szybko ; podniesienie wszystkich 25-iu zasuw trwa przy użyciu

2    wind elektrycznych 30 minut, przy wyciągu ręcznym 4^2 godziny, natomiast podniesienie 25-iu par odrzwi przy użyciu 2 wind elektrycznych 45 minut, przy ruchu ręcznym 10 godzin.

Fotografję jazu podaje fig. 9. tabl. XVII.

Jaz w Dołobowie na Dniestrze (tabl. VI. fig. 1—12.) służy do spiętrzania wyższych wód Dniestru

1    Strwiąża i wprowadzania wody na bagna tamtejsze celem namulania (kolmatacji). Dla oszczędności w budowie obliczono światło jazu (24 m) tylko na przepływ zwykłych wielkich wód, przyjmując, że największe wielkie wody będą jaz opływać prawą stroną. Jaz posiada konstrukcję żelazną, zastawki opierają się na odrzwiach zawieszonych na moście. Wysokość wody na zastawkach wynosi przy normalnem spiętrzeniu potrzebnem do kolmatacji 4,95 m, największa zaś głębokość wody na jazie 6,57 m. Przyczółki wykonano z betonu, część stałą i podłoże z kamienia na ławie betonowej. Jako fundację zastosowano ruszt palowy (pale dębowe 8 — 10 m długie) i ruszt leżący z podłogą. Na podłodze spoczywa ława betonowa 2—2,5 m gruba. Całość otoczono ścianą szczelną Sm głęboką, 20cm grubą, prócz tego zabito trzy ściany poprzeczne pod progiem i podłożem. Przyczółki wykonano bez opierzeń, ubijając beton między blokami betonowymi, układanymi zapomocą ręcznego żórawia, co wpłynęło na zmniejszenie kosztów.

Most, na którym zawieszono jaz, obliczony został jako most kratowy drogowy II. klasy o odległości podpór 28 m, szerokości pomostu 6m (fig. 1.). Światło jazu wynoszące 24 m podzielono na 12 pól po

2    m; każdemu polu odpowiada para odrzwi zbudowana jako rama sztywna (fig. 1. i 2.) 8,935 m wysoka, z 2-a zastawkami umieszczonymi jedna nad drugą, o łącznej wysokości 4,95 m. Każda zastawka ma osobne prowadzenie, tak że dolna podnosząc się nakrywa górną (fig. 1. i 8.). Celem zmniejszenia tarcia osadzono zastawki na wózkach z wałków, których odstęp zwiększa się ku górze (fig. 1., 8., 9.). Szczegół oparcia odrzwi u spodu podaje fig. 11., rozmieszczenia tężników poziomych fig. 7. Poziome parcie wody przeniesiono z mostu na przyczółki zapomocą kotwy poziomej i łożyska pionowego (fig. 5. i 6.), oraz wmurowanych w beton dźwigarów.

ł) Jak stwierdza Hilgard tarcie potoczyste przy urządzeniu nowem, jest w stosunku do tarcia jakie się okaże po dłuższym ruchu bardzo małe. Rdzewienie, zanieczyszczenie, nierówna średnia wałków, nierównoległość tychże, zwiększają znacznie opór tarcia potoczystego, dlatego wyciągi należy obliczać na znacznie większe siły, jak z rachunku wypadają.

W celu uruchomienia zastawek i odrzwi umieszczono na szczycie każdej ramy i 6,92 m poniżej po jednem kółku. Łańcuch stalowy przyczepiony do górnej krawędzi dolnej zastawki, przeprowadzony jest w dalszym ciągu przez kółko szczytowe, potem przez kółko dolne, a wreszcie przez kółko umieszczone pod pokładem mostu, gdzie zakłada się go na koło łańcuchowe wyciągu poruszanego po torze. Ciągnienie wywołane przez wyciąg podnosi najpierw dolną zastawkę, która po nakryciu górnej podchwytuje ją swą dolną krawędzią. W dalszym ciągu odbywają drogę obie razem, gdy zaś spód ich wzniesie się ponad zwierciadło spiętrzonej wody, dalszy ruch zastawek w górę nie jest możliwy i działanie windy przenosi się wprost na dolne kółko, stanowiące teraz punkt zaczepienia siły i podnosi odrzwia wraz z zastawkami do położenia poziomego pod most. Tu zaskakują za ramy odrzwi samoczynnie haki, trzymające je odtąd w położeniu poziomem, tak, że można łańcuch windy odjąć. W czasie podnoszenia chwytany jest łańcuch za przesunięciem się każdego ogniwa przez odpowiednie zapadki. Do wyciągu włączony jest ślimak, koniec łańcucha spada wolno, chowając się do skrzyń blaszanych pod pomostem. Doświadczenie okazało dobre działanie tego urządzenia, zamiast zwykłego łańcucha byłby tu jednak odpowiedniejszy łańcuch Galla. Początkowo zastosowano tu wyciąg ręczny, zastąpiono go jednak wkrótce wyciągiem motorowym (benzynowym) w celu skrócenia czasu podnoszenia. Przy dobrem wyćwiczeniu obsługi trzeba obecnie V' 20m do otwarcia jazu. Przestrzenie wolne między sąsiedniemi odrzwiami zamknięto kabłąkami ze sprężystej blachy stalowej, jednostronnie po stronie górnej odrzwi przymocowanymi. Próg zbudowano z granitu śląskiego (bloki 1,4 X 1 X 0,9 m) i ubezpieczono go kątówką z żelaza lanego ; odrzwia opierają się o niego za pośrednictwem belki dębowej. Koszta wykonania wyniosły 280.000 koron *).

Jak widać z opisu jaz wzorowany jest na konstrukcji jazu w Mirzowicach, oryginalny i bardzo jest tu system podnoszenia zastawek i odrzwi.

Wszystkie przedstawione dotychczas jazy miały odrzwia ruchome podnoszone w stronę górnej wody, teraz opiszemy szereg konstrukcji o odrzwiach podnoszonych w stronę dolnej wody, przedstawionych na

tabl. VI., fig. 13-26.

Jaz pod Bocholt w Westfalji² 3) przedstawia oryginalne urządzenie odrzwi ruchomych, podnoszonych w stronę dolnej wody. Inżynier projektujący wyszedł tu z następujących założeń :

1) Odrzwia ruchome mają mieć możność ruchu tak w stronę dolnej jak i górnej wody, 2) ustalenie odrzwi w położoniu poziomem ma się odbywać zapomocą mechanizmu prostego, działającego pewnie,

3) kilka odrzwi należy łączyć w ramę, którą będzie można zaryglować, tj. ustalić w położeniu pionowem z jednego miejsca.

Całe urządzenie przedstawione jest schematycznie na fig. 18.; odrzwia stanowią dźwignię dwu-ramienną z osią obrotu w punkcie A, osadzoną na clolnym pasie belki kratowej. Zapomocą wyciągu W, umieszczonego na pasie górnym, a składającego się z korby, dwóch kół stożkowych i koła łańcuchowego (fig. 19.), można przez obrót korby w jedną lub drugą stronę ciągnąć łańcuchem albo za dolne, albo za górne ramię odrzwi i przez to odrzwia podnosić w stronę dolnej lub górnej wody. Łańcuch o ogniwach kalibrowanych 13m/,„ przechodzi przez zęby koła łańcuchowego i zabezpieczony jest przeciw wypadnięciu zapomocą odpowiedniego strzemienia, a następnie przez dwa kółka przymocowane do mostu ; końce jego przymocowane są do górnego i dolnego ramienia odrzwi. Część łańcucha, za którą się ciągnie jest napięta, druga zwisa swobodnie.

Ustalenie odrzwi w położeniu pionowem odbywa się zapomocą odpowiednio skonstruowanego rygla i łożyska osadzonego na części stałej jazu. Cały jaz posiada światło 15,8//? i podzielony jest zapomocą 9-iu odrzwi ruchomych na 10 pól, zamykanych zastawkami żelaznemi. Po trzy odrzwia z każdego boku połączone są w jednę ramę, trzy środkowe podnoszone są każde oddzielnie. Urządzenie do zaryglowania ramy przedstawiają fig. 19., 20. i 21. £ tyłu poza słupem odrzwiowym znajduje się rygiel składający się z cięgla, zaopatrzonego u spodu rozszerzoną łopatką. Otóż łożysko jest tak wykonane (fig. 21.), że odrzwie może wygodnie przejść w stronę dolnej wody przez jego część środkową między bocznemi żebrami gdy rygiel jest podniesiony do góry, natomiast jeżeli rygiel spuścimy na dół, łopatka

oraz

jego oprze się o wystające nasady łożyska (fig. 20. i 21.) i obrót odrzwi w stronę dolnej wody nie jest możliwy, czyli odrzwia są zaryglowane.    ⁴

Uruchomienie rygla odbywa się w sposób na fig. 19. wskazany; jakkolwiek wszystkie trzy odrzwia ramy mają swe osobne rygle, to jednak uruchomienie ich odbywa się z jednego miejsca, tj. tylko przy ryglu środkowym. Zapomocą korby obraca się śrubę poziomą, osadzoną na środku słupa odrzwiowego, a ruchoma mutra, której boczne nasady wchodzą w otwory górnego ramienia dźwigni, przesuwa się w kierunku poziomym i w ten sposób obraca dźwignię, a zatem podnosi lub opuszcza rygiel. Celem umieszczenia śruby i mutry przerwano u góry blachę stojącą słupa odrzwiowego i zamiast niej dano dwie blachy równoległe, przymocowane do kątówek; między temi blachami porusza się mutra. Przymusowy ruch drugich dwóch rygli wykonano w ten sposób, że na osi obrotu odrzwi osadzone są naprzeciw każdego słupa odrzwiowego nasady, wchodzące w koluchowate rozszerzenie cięgla, gdy zatem zapomocą korby podnosimy rygiel środkowy, dwa inne muszą za nim postępować.

Środkowe odrzwia podnoszone pojedynczo mają urządzenie do podnoszenia rygla prostsze ; zamiast śruby z korbą jest tu dźwignia jednoramienna osadzona jednym końcem obrotowo na odrzwiu, na drugi jej koniec zakłada się drążek podnoszony lub spuszczany ręcznie. W środku dźwigni zawieszony jest cięgiel rygla, który w ten sposób może być podnoszony, lub spuszczany.

Przy małych urządzeniach mechanizm do uruchomienia rygli można jeszcze uprościć, a mianowicie można do nich przymocować łańcuchy, zawieszone u góry na belce lub poręczy mostu i zapomocą nich rygle podnosić i spuszczać.

Co do innych szczegółów dodaje się jeszcze, że odrzwia oparte są w środku między węzłami belki kratowej; zastawki żelazne uwidocznione na fig. 20. (wys. 2,20, szer. 1,48 m) podnosi się zapomocą jednego trzonka zazębionego, a wobec tego wyciągi- zastawek umieszczone również na pasie górnym belki znajdują się między wyciągami słupów, odrzwiowych. Zastawki wyciąga się tak wysoko, że nakrywają belkę główną i w tern położeniu wychodzą z odrzwi, których górne ramię posiada obcięte żebra od strony dolnej wody.

Zastosowana- tu zasada ustalenia odrzwi zapomocą rygla przesuwalnego w kierunku pionowym, zdaje się być zdrową, a urządzenie jest proste i nie może zawodzić.

Jaz na Muldzie pod Bitterfeld (tabl. VI. fig. 13—17.)⁴). Konstrukcja ta okazuje dążność do podnoszenia jednoczesnego całych wielkich ram odrzwiowych.

osobny bęben ; każda zastawka ma

na

Każdy otwór jazowy podzielony jest zapomocą 6 - iu słupów odrzwiowych (dwa z nich przy filarach), ustawionych w odstępach co 2,246 m napięć partji zamkniętych zastawkami 2,13 rn wysokiemi. Zastawki fig. 13. i 14. składają się z blachy usztywnionej żebrami i toczą się po 4 kółkach biegnących we wnękach odrzwi; uszczelnienie boczne uzyskano zapomocą ruchomych listewek drewnianych, przyciskanych ciśnieniem wody. Aby łatwiej było zastawki podnieść ścięto ich boczne krawędzie skośnie, tak że zastawki mają kształt klinowy. Wyciąga się je zapomocą dwóch łańcuchów (fig. 14.) i wyciągu ze ślimakiem (fig. 15. i 16.), przyczem każdy łańcuch nawija się swój osobny wyciąg.

Odrzwia o przekroju kończą się około 2 cm ponad progiem i mogą swobodnie balansować. U góry zawieszone są na przegubie osadzonym na pasie dolnym belki głównej, są jednak w górę przedłużone, tak że składają się z dwu ramion. U góry są wszystkie odrzwia jednego otworu ze sobą połączone zapomocą poziomej belki |    |, na której spoczywają zarazem wyciągi zastawek, u spodu zaś

zapomocą kątówki, oraz zapomocą opasek ujmujących oś obrotu przyrządu do zaryglowania odrzwi ; w ten sposób wszystkie odrzwia jednego otworu tworzą sztywną ramę.

Kładka do obsługi jazu ma 2 m szerokości i składa się z 2 dźwigarów o rozpiętości 11,9 m; dźwigar po stronie dolnej ma tylko 0,5 m wysokości, gdyż jest mało obciążony; celem zabezpieczenia mostu i'ściany spiętrzającej przeciw przewróceniu, zakotwiono go wraz z jego łożyskami do filarów. Dźwigar po stronie górnej ma 1,30 m wysokości i wykonany jest jako belka kratowa.

Całą ramę obraca się zapomocą windy ustawionej około środka belki głównej — winda porusza dwa wały poziome (figura 13.) zazębiające się z dwoma kwadrantami, złączonymi ze słupami odrzwio-

Każdy słup odrzwiowy ma u dołii łożysko, które ma po obu bokach od strony górnej wody wystające wyskoki. Ponad łożyskiem (fig. 13.) znajduje poziomy wał, osadzony na słupach odzwiowych, przebiegający na całej długości. Wał ten posiada po bokach odrzwi silne opaski, zaopatrzone również wyskokiem w kształcie zęba, zahaczającego się z wyskokami łożysk; w ten sposób uskutecznione jest zamknięcie odrzwi. Obrót wału dolnego, celem zahaczenia lub odhaczenia odrzwi, uskutecznia się zapomocą silnej dźwigni, połączonej u spodu z opaskami wału obu środkowych odrzwi, a poruszanej zapomocą trzonków, umieszczonych poza temi odrzwiami. Trzonki te mają u góry również dźwignię, poruszaną zapomocą dwu korb (fig. 13. i 14.), których wspólny wał oparty jest na stojakach ponad obydwoma odrzwiami. Tu u góry następuje drugie zaryglowanie odrzwi, a mianowicie przez to, że w położeniu zamkniętem odrzwi wyskok na piaście korby opiera się o odpowiedni wyskok stojaka. Jeżeli się chce odrzwia otworzyć, natenczas obraca się wał korbowy wstecz, aż przejdzie poza punkt martwy — wtedy trzon porusza się własnym ciężarem w dół, dźwignia u spodu odrzwi również opada i odrzwie zostaje zaryglowane. Do obrotu wału służy drążek zakładany we wgłębienie wału, przyczem odpowiedni czop wchodzi w otwór wału.

wymi drugim i piątym; w słupach tych wykonano przez środek pionowe szpary, w które włożone są kwadranty.

Otwieranie jazu odbywa się w ten sposób, że dozorca wyciąga najpierw w górę zastawki i ewentualnie zaraz załącza windę do podnoszenia odrzwi, a po odryglowaniu ich obraca je w górę, lub też najpierw odryglowuje odrzwia, skutkiem czego cała ściana spiętrzająca prawie pół drogi w dół robi sama, (gdyż jej punkt ciężkości leży nietylko trochę poniżej osi, ale także z przodu), a następnie dopiero załącza* windę i obraca ścianę do położenia poziomego. Gdyby nie było czasu na podniesienie zastawek, to można je zostawić u dołu i odrzwia odryglować, a woda wypchnie je w dół. Aby zastawki mogły się przesunąć przez boczne wyskoki łożysk, wykonano w nich u spodu małe, klapki. Gdy ściana zostanie w dalszym ciągu obrócona do położenia poziomego, można położyć na odrzwiach parę desek i zastawki z odrzwi wyjąć.

* Urządzenie to funkcjonuje dobrze, — zdarzają się tylko przeszkody przy ustaleniu odrzwi, jeżeli woda naniesie żwiru na część stałą. Dalej zbyt wąskie kółka, po których się toczą zastawki, wyżłabiają w dźwigarach odrzwiowych głębokie rynny — należy zatem pamiętać, aby przez danie dźwigam o szerokiej stopie, umożliwić zastosowanie szerokich kółek, względnie wałków.

Zauważyć jednak trzeba, że opisany tu system ustępuje co do prostoty konstrukcji systemowi poprzedniemu, wymaga bardzo dokładnego wykonania i starannej obsługi; niewątpliwie jednak sposób zaryglowania tu zastosowany wzorowany był na jednym z najdawniejszych jazów odrzwiowych, jazie pod Pretzien, który w dalszym ciągu opiszemy.

Podobny jaz jak pod Bitterfeld wykonano również na Wezerze pod Döverden.

5)/ Jaz na Łabie pod Pretzien ‘) tabl. Vit fig. 22 —26.). Część stała jest tu 162,8 m długa, 7,5 m szeroka, 3,8 m wysoka — cały jaz podzielony jest zapomocą przyczółków i 8 - iu filarów na 9 pól po 12,55 m światła. Część ruchoma (fig. 22.) składa się z odrzwi, zawieszonych na moście złożonym z dwóch dźwigarów o wysokości 0,86 m i odstępie 2,30 m. Celem zabezpieczenia mostu przeciw przesunięciu skutkiem ciśnienia wody spiętrzonej, połączono ze sobą płyty łożyskowe obu dźwigarów, oraz zakotwiono je do filarów, nadto celem uzyskania większego obciążenia nadmurowano filary aż do dolnej krawędzi • belek pomostowych. Po stronie górnej tej kładki znajduje się druga kładka drewniana — przerwa między niemi służy do wkładania i wyjmowania zasuw. Na dwu szynach, umieszczonych na obu mostach, porusza się winda służąca do podnoszenia odrzwi i zasuw, na drugim torze zaś umieszczonym na kładce górnej poruszają się wózki do odwożenia zasuw.

W każdym otworze jest 8 odrzwi ruchomych dzielących otwór na 9 pól, odrzwia składają się z dwóch £ ze sobą znitowanych i połączonych blachą. Zastawki (4 ponad sobą) o długości 1,31 m i wysokości 0,837 m wykonane są z blachy wypukłej 6m/m, wzmocnionej na ramie obwodowej blachą płaską. Wyciąga się je każdą z osobna zapomocą linek drucianych, zawieszonych u góry na moście. Odrzwia obracają się około przegubów u góry na moście osadzonych, ustalenie u spodu następuje zapomocą zaryglowania, jak to wskazują fig. 24 — 26. Każdy słup odrzwiowy ma dźwignię obracalną około trzpienia, osadzonego na nim u spodu (fig. 24.), którą przez nawijanie łańcucha (fig. 23.) podnosi

’) Zeitschrift für Bauwesen, 1884.

się w górą, a skutkiem tego pręt poprzeczny (fig- 26.) wychodzi z oparcia na obustronnych wyskokach łożyska. Słup odrzwiowy mający szerokość mniejszą jak oddalenie obu bocznych żeber łożyska (fig. 25.), może przez nie swobodnie przejść w stronę dolnej wody. Przez dalsze nawijanie łańcucha na windę, podnosi się odrzwia do położenia poziomego. Zamykanie odrzwi odbywa się przez odwijanie łańcucha z windy, przez co odrzwia przyjmują położenie prawie pionowe — jednak ponieważ prąd wody pochyla je trochę w dół, trzeba zapomocą łańcucha umieszczonego po stronie górnej ściągnąć je w stronę górnej wody. Wtedy pręt poziomy wpada we wgłębienie łożyska i odrzwie jest zaryglowane.

Zamykanie jazu trwa 8 godzin, prawie tensam czas jest również potrzebny do otwarcia jazu.

Jaz ten stanowi wybitny przykład konstrukcji ruchomej podnoszonej w stronę dolnej wody ; stosunkowo długi czas potrzebny na otwarcie jazu kwalifikuje go do użycia na rzekach nizinnych, o wolniejszym postępie fali wezbrania.

Podany szereg przykładów wyjaśnia dostatecznie szczegóły konstrukcyjne jazów z odrzwiami ruchomemi, przegląd ten zakończymy podaniem paru uwag tyczących się projektowania takich jazów.

Przedewszystkiem zauważyć trzeba, że zasadniczo należy przyjmować odstęp odrzwi niezbyt wielki, aby zastawki nie wypadły zbyt ciężkie, niewygodne do podnoszonia, a odrzwia zbyt silne. Odstęp ten nie przekracza normalnie 2 m, a czasem spada znacznie niżej. Zastawki zazwyczaj wyjmuje się z odrzwi na pomost w czasie otwierania jazu — wtedy odrzwia są jednolite — jeżeli zaś zastawki pozostają w odrzwiach (Mirzowice), wtedy każde odrzwie musi być dwudzielne, a szparę zamyka się iglicą. Wyjątek w tym kierunku stanowią urządzenia jak w Bitterfeld, gdzie można całą ścianę spiętrzającą, tj. ramy wraz z zastawkami, podnieść w górę.

Łączenie odrzwi w ramy po 2 lub 3 razem jest korzystne, gdyż usztywnia odrzwia i utrzymuje je w normalnym odstępie.

B. Jazy z zasuwami między filarami żelaznymi, lub żelazno - betonowymi (tabl. VII.).

,    1. Jaz na Aarze pod Wangen w Szwajcarjix) (fig. 1—8. tabl. VII.). Zakład wodny służy do

uruchomienia centrali elektrycznej o 9000 k. m.

Jaz składa się (fig. 1.) z dwóch otworów o progu wysoko położonym (fig. 2.) po 37‘24 m światła, upustu gruntowego 23,6 m długiego, o progu nisko (na rzędnej 417,73) położonym, oraz przepustu dla tratw 15 m szerokiego. Według warunków koncesji spiętrzenie najwyższej wielkiej wody (1600 ms;sek) może wynosić 0,50 m i z tego warunku obliczono rozmiary otworów jazowych ; część wielkiej wody ' odprowadza się prócz tego przez upust płuczący kanału. Część stała jazu składa się z grzbietu betonowego, pokrytego ciosami granitowymi (fig. 2.), spoczywającego na ławie betonowej 1,5 m grubej. Zakończenie części stałej po stronie górnej stanowi betonowy mur żebrowy 3,0 m szeroki, a 4 m wysoki, którego górna powierzchnia schodzi się z dnem rzeki, po stronie dolnej zaś znajduje się podłoże betonowe 18 m długie, zakończone również silnym murem żebrowym. Ponieważ grunt stanowi miałki piasek, przeto fundowano cały jaz na palach 0,3 m grubych i wykonano cztery ściany szczelne, dwie zewnętrzne żelazne, dwie wewnętrzne zaś drewniane. Filary przedziałowe wykonane są z betonu z okładką granitową i mają grubość 2,5 m. Część stała upustu gruntowego ma 2 m grubości i składa się z warstwy ciosów granitowych 0,6 m i ławy betonowej 1,40 m grubej.

Na filarach i przyczółkach spoczywa most żelazny kratowy o dwu belkach równoległych (fig. 2. i 5.), służący do obsługi zasuw. Na części stałej opierają się zasuwy żelazne, stanowiące ruchomą część jazu, — w części o progu wysoko położonym mamy zasuwy pojedyncze, w upuście gruntowym po dwie zasuwy ponad sobą umieszczone. Boczne oparcie zasuw stanowią stałe kozły żelazne zabetonowane w części stałej jazu, odległe od siebie o 4,68 m' od osi do osi licząc. Wysokość łączna obu zasuw w upuście gruntowym wynosi 3,80 m, wysokość zasuw pojedynczych w części jazu o wysokim progu 2,15 m ; przekroje zasuwy przedstawiają fig. 7. i 8. Również zasuwy dzielone w kierunku pionowym posiada śluza wpustowa kanału roboczego (fig. 6.), dwie dolne tablice stanowią ruchome zasuwy, trzecia

') Zeitschrift des Vereines deutscher Ingenieure 1906, str. 713.

13

górna jest stała i stanowi tylko zamknięcie od góry. Kozły pokryto na ścianach bocznych dylami, celem ułatwienia przejścia przedmiotów płynących.

Ks, Kx

bowego W.

Każda zasuwa zaopatrzona jest dwoma trzonkami zazębionymi służącymi do wyciągania; w upuście gruntowym ciągnie się najpierw zasuwę dolną, potem dolna zabiera ze sobą górną, zapomocą odpowiedniego wyskoku. Wyciągi (fig. 3.) składają się z wału korbowego W", przenoszącego ruch zapomocą pary kół stożkowych D na koło ślimakowe C, a z tego na dwa ślimaki, z których zapomocą dwóch kół zębatych B przenosi się ruch na małe kółka zazębione, poruszające sztaby zazębione zasuw. Wał korbowy W" można uruchomić ręcznie korbą, lub zapomocą 10-konnego motoru elektrycznego na wózku (fig. 4.), poruszającym się na torze T (fig. 3.). Ruch motoru przenosi się zapomocą kół zębatych na oś W (fig. 5.), którą można połączyć wprost z czworograniastą głową wału kor-

2.    Jaz na lzarze pod Monachium (fig. 9—11.) *) składa się z jazu stałego i jazu ruchomego, który służy jako upust dla wielkiej wody, oraz do odprowadzenia żwiru i podzielony jest na 4 otwory, 3 po 6,5, a jeden o 10 m światła; ten ostatni przedstawiony jest na fig. 9—11.

Filary przedziałowe są żelazne obetonowane, o grubości wynoszącej tylko 30 cm, zajmują zatem tylko małą część profilu i wyglądają bardzo ładnie ; stężenia całego zeskładu dokonuje kładka żelazno-betonowa, łącząca filary u góry, na której umieszczone są wyciągi poruszane ręcznie, lub zapomocą motoru elektrycznego na wózku, podobnie jak w przypadku poprzednim. Próg jazu ruchomego jest z betonu i zapuszczony aż do skały. Zasuwy są dzielone, dwie ponad sobą o łącznej wysokości 2,20 m, każda wyciągana zapomocą osobnej pary trzonków zazębionych ; podnosić je można tak wysoko, aż dolna krawędź znajdzie się w wysokości 1 m ponad zwierciadłem wielkiej wody -).

3.    Filar jazu na Limmacie koło Hong w Szwajcarji przedstawia fig. 12. Jest to konstrukcja żelazna, wykonana z kształtek i blach, miejsca próżne wypełnione są betonem. Konstrukcja możliwie smukła, ale ustępuje z pewnością co do sztywności i stałości poprzedniej. Uszczelnienie zasuw, jak to widać z figury, wykonane jest zapomocą dwu blach poruszających się razem z zasuwami, a ślizgających się po blachach przytwierdzonych do ścianki filaru.

C. Jazy z zasuwami między filarami murowanymi.

1. Jaz na rzece Albuli w Szwajcarji, w kantonie Graubünden, poniżej Tiefenkastel³) (tabl. VIII. fig. 1—12.). Jaz ten wykonany w latach 1907 — 1909 służy do wyzyskania siły wodnej, w celu uzyskania energji elektrycznej do oświetlenia miasta Zurychu. Rzeka Albula posiada przy jazie 916 km2 dorzecza; wielka woda wynosi 300—400 m³/sek.

Jaz ten jest jazem ruchomym zasuwowym systemu Stoneya, o 3 otworach, dwóch po 8 m światła i jednym o świetle 15 m (fig. 1.). Obydwa otwory o mniejszem świetle są właściwie upustami gruntowymi, o progu położonym na rzędnej 811,00, tj. 1,5—2 m ponad dawnem dnem Albuli. Maximaine spiętrzenie sięga do rzędnej 825; spiętrzona woda jest w otworach o mniejszem świetle u góry zamknięta murami żelazno-betonowymi, u dołu (w upustach) zasuwami Stoneya (fig. 6.). Otwór o świetle 15-o metrowem posiada próg wysoko położony, na rzędnej 820 i stanowi właściwie przelew służący do regulowania stanu wody, zamykany zasuwą 5 m wysoką. Otwory zaprojektowano w ten sposób, aby największa objętość W. W. mogła przejść zupełnie bezpiecznie przez oba otwory po 8 m światła, bez współudziału światła największego. Nadto w lecie, przy stanach silniejszych, zasuwa w dużym otworze jest zawsze otwarta, a gdyby w razie wielkiej wody nie zdołano na czas otworzyć zasuw upustów gruntowych, cała wielka woda przejść może przez duży otwór przy spiętrzeniu nieszkodliwem, dochodzącem do rzędnej 825*4.

Łożysko Albuli złożone jest z grubego żwiru i dużych bloków kamiennych, zbita skała znajduje się dopiero w głębokości 1*5—7 m. Z powodu trudności wbijania pali i wykonania grodz zdecydowano się na fundację pneumatyczną. Użyto 11 caissonów (niektóre widoczne na fig. 1.), przestrzenie między nimi wypełniono betonem rzuconym podwodnie. Cały fundament podzielono na 2 partje zapomocą tamy ;

¹

Jazy zasuwowe.

(Schützemuehr, barrage à vannes).

Jazy zasuwowe należą do najczęściej spotykanych urządzeń spiętrzających. Nadają się tak do małych, jak i dużych spiętrzeń, przytem równie dobrze zamykają małe, jak i wielkie otwory. Posiadają tę wielką zaletę, że są szczelne, co ma wielkie znaczenie przy jazach służących do wyzyskania siły wodnej, śluzach wpustowych etc. Przy kanalizacjach rzek, gdzie straty wody przez nieszczelność jazu nie mają tak wielkiego znaczenia, napotykamy częściej jazy iglicowe, które jednak praktyczne i wygodne są tylko przy spiętrzeniach mniejszych, nie przekraczających 2*5 — 3'0m. Przy spiętrzeniu większem iglice wypadają zbyt długie i ciężkie, usuwanie ich jest zbyt uciążliwe. W takim razie muszą być i przy kanalizacjach rzek używane jazy innych typów, a więc naprzykład jazy zasuwowe.

Elementem spiętrzającym jest tu pionowa, lub lekko nachylona zasuwa, oparta obustronnie albo o podpory stałe, a więc przyczółki, lub filary murowane, żelazne, żelazno - betonowe, wreszcie żelazne obetonowane, lub też o podpory ruchome. Jako podpory ruchome służyć mogą odrzwia ruchome, szone u góry na moście lub kładce, a u

²

) Projekt jazu wykonało krajowe Biuro meljoracyjne, konstrukcję żelazną firma L. Zieleniewski 1 . A., a projekt jej wyciągu opracował inżynier tej firmy J. Chudoba. Kierownikiem budowy z ramienia kraj. Biura meljoracyjnego był inż. G.Müldner

³

„Stauschleuse in der Bocholter Aa in Bocholt“, Zeitschrift für Bauwesen 1898.

⁴

Schnapp und Karstanjen „Anlage von Wehren in Flüßen“, XI. kongres żeglugi, Petersburg 1908. Obszerny opis podaje także Ludin „die Wasserkräfte“, Berlin 1913,

tabl. XVII. fig. 2.

'sC

OC

') Bosch „Die Wasserkraftanlage im Süden der Stadt München“, Berlin 1910.

■) Fotografja według Hilgarda „Bewegliche Wehre“ Handb. der Ing.-Wissensch. podana jest na :1) H. Peter i H. Wagner: Bericht über die Erstellung des Albulawerkes. Zurych 1911,

w czasie robót w jednej partji służyła druga do odprowadzenia wody. Po zapuszczeniu murów okalających metodą pneumatyczną i po wymurowaniu przerw między nimi betonem, można było wykonać resztę fundamentu na sucho, przy pompowaniu wody.

Poniżej upustów gruntowych (otwory o świetle po 8 m), znajduje się podłoże murowane, złożone z 4 stopni po 7*5 m długości (fig. 2. i 6.), z których 2 górne pokryte są pokładem z belek drewnianych (fig. 6.). Z dużego otworu spływa woda z rzędnej 820 m na rzędną 808 m po stopniach 1*5 wysokich, a 2 m szerokich (fig. 2. i 11.), po lewej stronie jazu znajdują się dwa wloty sztolni z kratami i osadnikiem; progi wlotów leżą o 1 m wyżej jak progi upustów gruntowych.

Do zamknięcia otworów jazowych służą zasuwy systemu Stoneya z żelaza zlewnego ; zasuwy te o rozmiarach 15 X 5 m oraz 8X9 m przedstawiono schematycznie na fig. 1. i 2., dalsze zaś figury przedstawiają zasuwę 8 X 9 m w szczegółach. Na tabl>\VII. podano fotografję jazu według powyższej publikacji.

Każda z zasuw składa się z żeber (rygli) poziomych, blachy opierzającej od strony górnej wody i usztywnień pionowych (fig. 3., 4. i 6.). Zasuwa w dużym otworze jest niska i posiada 4 żebra, zasuwy upustów mają po 11 żeber. Podział taki uznać trzeba jako stosunkowo bardzo gęsty, wobec tego nieekonomiczny. Uszczelnienie od spodu stanowi belka drewniana, przytwierdzona do zasuwy, a oparta na progu żelaznym lanym, uszczelnienie górne zasuw upustów stanowią 2 belki drewniane przytwierdzone jedna do zasuwy, a druga do muru zamykającego (fig. 5.). Na filarach i przyczółkach spoczywa kładka, na której umieszczone są wyciągi zasuw (fig. 6.). Zasuwa zawieszona jest na czterech linach drucianych o średnicy 32m/„, i jest zrównoważona częściowo zapomocą ciężarów przeciwważących z betonu. Zasuwy obliczono na jednostronne parcie wody przy największem spiętrzeniu.

5²

Parcie wody na zasuwę 15 X 5 m wynosi P — 15 X = 187*5 ł, z tego przypada na 3

dolne żebra po 54 t, na górne żebro 26 t. W obliczeniu przyjęto według normalji szwajcarskich natężenie dopuszczalne dla żelaza zlewnego v    800 kg! cm², dla prętów narażonych na wy boczenie obliczano z

według formuły z ~ 800 — 3 -j kg,cm² (/ długość, i ramię bezwładności). Przy zasuwach 8X9 m parcie wody wynosi 684 ton.

Celem zmniejszenia do minimum oporów tarcia przy podnoszeniu i spuszczaniu zasuwy zastosowano system Stoneya, przy którym tarcie posuwiste zamienione jest na potoczyste. Zasuwa toczy się po wałkach umieszczonych po obu jej bokach (fig. 4., 8. i 12.). Wałki rozłożone są w odstępach rosnących ku górze w miarę malejącego ciśnienia wody i ujęte obustronnie wspólnemi przykładkam-i, w których trzpienie wałków mogą się swobodnie obracać ; wałki obracają się natomiast razem z trzpieniami i toczą jak wózki po łożyskach lanych osadzonych w niszy murów (fig. 8.). Taksamo zasuwa toczy się po walkach za pośrednictwem lanego łożyska B (fig. 8 i 12.), przytwierdzonego do niej zapomocą śrub. Celem ochrony wózków z wałków, które po podniesieniu zasuwy są w dolnej części zupełnie odkryte, wykonano od strony górnej i dolnej wody urządzenia ochronne, a mianowicie dano po stronie górnej kątowniki, po stronie dolnej blachy z żebrami, przytwierdzone do muru zapomocą śrub i kotew.

Uszczelnienie boczne wykonane jest zapomocą pręta żelaznego pionowego, o średnicy 6 cm, wchodzącego między kątownik ochronny oraz kształtkę r, przytwierdzoną do blachy opierzającej zasuwę (fig. 8.). Ciśnienie wody działające na ten pręt, wciska go w kąt ostry między powyższemi częściami konstrukcyjnemi, skutkiem czego następuje dokładne uszczelnienie zasuwy.

Zebra połączone są z łożyskami przegubowo, w sposób przedstawiony na figurach 12., 10., 9. i 8. Do łożysk przytwierdzono kątowe przykładki C (fig. 10. i 11., na fig. 8. przykładka ta jest odjęta), w których osadzone są obrotowo trzpienie o średnicy 100m/m, stanowiące przeguby dla żeber. Takie przegubowe podparcie zapewnia należyte przeniesienie ciśnienia na łożyska, a w dalszym ciągu na mury i jest potrzebne z uwagi na to, że żebra muszą się skutkiem parcia wody choć nieznacznie wygiąć.

cw

Obliczenie wielkości tarcia potoczystego przeprowadzono w następujący sposób :

Rx . d ~ P . / + P fx

W równaniu tern oznacza Rx siłę potrzebną do pokonania taręia potoczystego,

d średnicę wałków == 16 cm,

P parcie wody na zasuwę (187*5 t, względnie przy upustach 684 t),

/ współczynnik tarcia potoczystego zasuwy po wałkach — 0*05,

/,

wałków po łożysku — ' 0*05,

13*

Dla zasuwy 15 X 5 m, Rt — 1180 kg „    „    8X9 m, R₂ — 3400 „

Prócz tego występuje tarcie posuwiste pionowego pręta uszczelniającego o średnicy 6 cm i długości 500 cm, względnie 900 cm, wykonanego z żelaza kutego (fig, 12 a.).

Ciśnienie wody na pręt .S — X 0,048 — 600 kg „ pręta na listwę uszczelniającą Pt = 500 kg

Tarcie posuwiste 2 prętów uszczelniających po obu bokach zasuwy, przyjmując współczynnik tarcia posuwistego 0'45 :

R₂ fe2 X 0-45 X 500 = 450 kg

6000 kg

p.

Dla zasuwy 8X9 m,

Ciśnienie jednostkowe pręta uszczelniającego wzdłuż powierzchni zetknięcia wypada dla zasuwy

'550 X 750,000

3-14 X 500 XI = 222 kg!cml-

n Ir

15 X 5 m według formuły Hertza o —

Wyciągi są w ten sposób skonstruowane, że może być użyty popęd ręczny, lub elektryczny. Przy popędzie ręcznym siłą 2 robotników (nacisk na korbę 10— W kg), obraca się zapomocą przeniesienia przez szereg kół zazębionych wał główny poziomy, ułożony w kierunku długości kładki, z tego zaś przenosi się siłę zapomocą 2 kół stożkowych na wał poziomy, leżący w kierunku prostopadłym. Wał ten posiada na obu końcach śruby bez końca, zaczepiające od spodu o koła zębate osadzone na bębnach, na które nawijają się liny druciane (fjg. 6.). Chyżość podnoszenia zasuwy wynosi przy popędzie ręcznym 0'8 m na godzinę, używając motoru elektrycznego o 5 HP 0¹205 m na minutę.

Ciężary jakie mają być podnoszone (z pominięciem oporów tarcia podanych powyżej) wynoszą :

Zasuwa 15 X 5 m. Ciężar zasuwy 31¹18 6 połowa ciężaru obu wózków 1¹216 belki drewniane 1¹60 6 razem 34 t; przeciwwaga 26 ton.

Zasuwa 8X9. Ciężar zasuwy 42¹76 6 połowa ciężaru wózków 3 6 belki drewniane 0¹6 6 razem 46¹4/; przeciwwaga 40 ton.

Filary obliczono na parcie wody, przyjmując spiętrzenie aż do rzędnej 82600 (fig. 11.).

2. Jaz zasuwowy na kanale Panamskim, zamykający przelew zbiornika pod Gatun ¹). Grobla ziemna pod Gatun przegradzająca łożysko rzeki Chagres wytwarza olbrzymi zbiornik służący do gromadzenia wody w czasie wysokich stanów, w celu zasilania kanału. Największy odpływ rzeki wynoszący około 3000 m³, odprowadzony jest przelewem o rzucie poziomym kolistym, złożonym z jazu stałego, oraz umieszczonych nad nim 14-u zasuw żelaznych, poruszających się między filarami (tabl. VIII. fig. 13—19.).

Główne wymiary zasuwy podane są na fig. 13., długość wynosi 14¹18m, wysokość 5¹79 m. Zasuwa składa się z 4 żeber poziomych, wykonanych jako belki blaszane, blachy opierzającej od strony górnej wody, dwu belek blaszanych pionowych stanowiących ramę boczną, oraz usztywnień pionowych i skośnych. Łożyska i uszczelnienie zasuwy wykonano według systemu Stoneya, jednak inaczej jak w poprzednim przykładzie (fig. 15. i 16.). Mamy tu również dwa wózki z wałków, po których toczy się zasuwa, prócz tego zaś wałek boczny, toczący się po szynie kolejowej wpuszczonej w mur (fig. 16.). Uszczelnienie t uskutecznia pionowa sztaba przymocowana do sprężyny, chroniona wygiętą listwą D przyśrubowaną do zasuwy (fig. 16.). Spiętrzona woda wywierając ciśnienie na sprężynę i sztabę, przypiera ją szczelnie do płyty lanej B.

Oparcie zasuwy u spodu przedstawia figura 17. ; w łożysko lane przyśrubowane do części stałej jazu, wpuszczona jest płytka z miękiego metalu i o tę płytkę opiera się dolna krawędź zasuwy.

Zebra poziome zasuwy nie opierają się na łożyskach bezpośrednio, lecz zapomocą skrajnych pionowych belek ramowych. Jak widać z figury 15-ej ułożenie jest przegubowe, dozwalające na wygięcie zasuwy w kierunku poziomym.

Każda zasuwa zawieszona jest na 2 łańcuchach (fig-. 19. i 18.), przechodzących u góry przez bloki stałe, osadzone na kładce. Po przejściu przez bloki łańcuchy te zwisają do dwóch szybów pionowych, umieszczonych we filarach i w części stałej jazu. Tu wiszą na łańcuchach trzonki żelazne,dźwigające na końcach przeciwwagi P, kierowane przy podnoszeniu i spuszczaniu zapomocą szyn G.

Podnoszenie i spuszczanie zasuwy odbywa się w ten sposób, że silnik elektryczny, ustawiony w tunelu wykonanym w części stałej jazu, obraca wał b, oraz śrubę bez końca, stykającą się z kołem zębatem, osadzonem na obwodzie mutry M. Poprzednio wspomniany trzonek wiszący na łańcuchu, posiada na obwodzie gwinty i przechodzi przez środek mutry M. Przy ruchu obrotowym mutry muszą trzonki postępować w górę lub w dół, co powoduje zamykanie, lub otwieranie się zasuw.

3.    Jaz na Aarze w Beznau w Szwajcarji *) (tabl. IX. fig. 1—8.) jest jazem zasuwowym systemu Stoney a i składa się z 7-u otworów po 15 m światła (fig. 1. i 2.). Cały jaz osadzony jest na skale, część stała wykonana z betonu, a próg o który opierają się zasuwy wykonany jest z płyt żelaznych lanych, powyżej których osadzono kamienie przyciosane (fig. 4.), Filary wykonano również z betonu i pokryto kamieniem przyciosanym. Na przyczółkach i filarach spoczywa most służbowy (fig. 1. i 3.), na którego pasie górnym umieszczone są wyciągi zasuw. Zasuwy mają 6,30 m wysokości i składają się z 7-u belek kratowych poziomych, opierzonych od strony górnej blachą. U spodu uszczelniono zasuwy zapomocą belek dębowych przymocowanych do zasuw, opierających się przy zamknięciu o wspomniany powyżej próg z żelaza lanego (fig. 4. i 7.). Uszczelnienie boczne wykonano zapomocą okrągłych prętów stalowych (fig. 6.). Zasuwy przenoszą ciśnienie wody na podpory zapomocą obustronnych wózków z wałkami (fig. 6. i 8.), które opisują połowę drogi zasuwy i zawieszone są w sposób na fig. 8. uwidoczniony. Wałki przenoszą ciśnienie na podpory za pośrednictwem torów z żelaza lanego.

Każda zasuwa wisi na dwóch łańcuchach Galla, każdy łańcuch zaś posiada dwa ramiona, na których wiszą przeciwwagi. Każda zasuwa ma więc 4 koła łańcuchowe i 4 przeciwwagi. Na osiach kół łańcuchowych osadzone są koła zębate ślimakowe z pierścieniami bronzowymi, poruszane przez ślimaki stalowe, połączone ze sobą systemem wałów i kół zębatych. W osi zasuwy, po stronie górnej mostu służbowego, znajduje się mechanizm popędowy tak urządzony, że zasuwę można podnieść albo ręcznie (2 ludzi), lub zapomocą 8-o konnego motoru elektrycznego. Przewidziano również uzyskanie siły zapomocą turbiny, w razie gdyby prąd elektryczny został przerwany. W prawym przyczółku wykonano przejście dla ryb 2 m szerokie, tu również umieszczono stację transformatorów, zasilającą motory do wyciągania zasuw i urządzenie do oświetlenia jazu.

4.    Jaz na Renie pod Augst-Wyhlen *), ukończony w r. 1912. po 4¹ ₂ rocznej budowie, przedstawiają fig. 9—18. tabl. IX. Przed wykonaniem projektu szczegółowego zbadano zapomocą licznych wierceń rodzaj pokładów i zdecydowano się wykonać fundację na zbitym wapieniu musżlowym, tworzącym potężne pokłady, a znajdujące się pod cienką warstwą słabego dolomitu. Jaz ten służy do wyzyskania naturalnego spadku między Rheinfelden a Augst-Wyhlen, w celu uzyskania siły i jest jazem zasuwowym o konstrukcji Stoney’a nieco zmodyfikowanej. Wodę spiętrza się stale na wysokość 263,50, przyczem wielkość spiętrzenia zależy od stanu wody ; przy małej wodzie wynosi 8,4 m, przy średniej 6,6 m, a przy zwykłej dorocznej wielkiej wodzie jeszcze 4,5 m. Uzyskana siła wodna wynosi średnio 30.000 k. m. i rozdziela się po połowie na dwa zakłady silnicowe, szwajcarski i badeński. Spiętrzenie sięga wstecz na 6,5 km aż do Rheinfelden. Między tą miejscowością a Augst-Wyhlen są brzegi 10—15 m wysokie, tak, że można było to znaczne spiętrzenie zastosować.

Wszystkie filary, lewy przyczółek, oraz progi (część stałą), fundowano pneumatycznie, tylko prawy przyczółek fundowano w otwartym wykopie, pompując wodę.

Cały jaz ma między przyczółkami 212,80 m długości, 9 filarów dzieli go na 10 pól po 17,5 m światła. Wszystkie progi założone są w tejsamej wysokości na poziomie 254,5 równo z dnem rzeki; podłoże założone jest niżej, w różnej wysokości, zależnie od położenia zwięzłej skały (fig. 14.). Do komunikacji wzdłuż jazu służy most żelazno-betonowy 6 m szeroki (fig. 14.), a na koronie filarów umieszczono

ł) Schweizerische Bauzeitung 1907. Nr. 5. „Elektrizitätswerk Beznau an der Aare“.

-) „Die Wasserkraftanlage Augst-Wyhlen“, Dipl. Ing^ Huntziker - Habich“, odbitka z Schweizerische Bauzeitung, 1913. Fotografje tego jazu, podane na tablicy XVII.,₍fig. 6., 7., 10. również wzięte z tej publikacji.

żelazną kładkę, służącą do obsługi zasuw (fig. 17. i 18.). Część ruchomą jazu stanowią zasuwy żelazne 9 m wysokie.

Filary wykonano z betonu (1 i 3 i 6) i wyłożono ciosami, względnie kamieniem przyciosanym ; celem zakotwienia różnych partji muru ze sobą włożono we filary poczynając od progu pionowe szyny kolejowe i poziome pręty okrągłe 30 m/m średnicy (fig. 9. i 14.). Kesony filarów mają rzut poziomy 21,70 X 5,50 m i wykonano je z betonu, na istniejących lub usypanych wysepkach. Wysokość filarów jest różna, zależnie od głębokości fundowania i dochodzi do 35,80 m.

Część stałą jazu, czyli progi jazowe, wykonano również z betonu (1 .’ 3 • 6) i pokryto ciosami granitowymi, zakotwiając je w głąb muru.^ Przekrój ciosów na górnym i dolnym końcu filaru rozszerza się ku górze, aby opierały się przeciw wyrwaniu przez ssące działanie odpływu.

Fundament każdego filaru wykonano w dwóch okresach. Najpierw zapuszczono dwa kesony widoczne na fig. 14., (są to duże kesony na całą długość filaru), na których wykonano mur z odpowiedniem pokryciem ciosami granitowymi, a następnie wykonano środek już nie pneumatycznie, lecz w zwykły sposób na sucho, otaczając miejsce między kesonami grodzami i pompując wodę. Kesony progowe (poprzeczne) (fig. 14.), mają 15,3 m długości i 5 m (górne), względnie 4 m (dolne) szerokości. Między nimi a kesonami filarów zostawiono wolną przestrzeń 45 cm szeroką. Kesony wykonano przeważnie z żelaza, w małej tylko części z betonu uzbrojonego.

Na moście żelazno-betonowym przebiegającym wzdłuż jazu, znajduje się tor dla żórawia, służącego do zakładania belek żelaznych we wpusty filarów, celem zamknięcia otworów po stronie dolnej ; belki te leżą zwykle na głowicach filarów po stronie dolnej wody. Kładka służbowa spoczywająca na wierzchu filarów wykonana jest z 2 belek kratowych 2,62 m wysokich, o rozstawie 4 m, pomost znajduje się u góry i rozszerzony jest zapomocą wsporników na 8,05 m. Kładka ma po stronie obu przyczółków wspornikowe przedłużenia po 6,90 m długości, po których może się wysunąć w stronę lądu żóraw, podnoszący i transportujący części konstrukcyjne żelazne, windy, narzędzia, etc.

Zasuwy. Zapomocą zasuw o teoretycznej rozpiętości 18,7 m i 9m wysokości reguluje się stan wody, aby zwierciadło spiętrzone było stale na rzędnej 263,50. Przy niskim stanie wody, z wyjątkiem przepływu przepławek dla ryb, cała objętość wody idzie do obu zakładów silnicowych, a zasuwy są wtedy zupełnie przymknięte. Górna część czterech zasuw jest ruchoma, tworząc tz. klapę lodową 15,82 m długą, a 2,46 m wysoką (fig. 10.); klapę tę można położyć celem przepuszczenia przedmiotów spławionych przez wodę, jak kra, drzewo itp., prócz tego zaś w celu regulowania stanu wody. Normalnie klapa jest postawiona i unieruchomiona zapomocą dwóch rygli (fig. 10. i 15.), przyciśniętych śrubami do swych bocznych kierownic, aby się nie wysunęły; poruszanie tych śrub i rygli odbywa się od ręki. Obracanie klapy odbywa się zapomocą 7-u trzpieni obrotowych o łożyskach osadzonych na zasuwie; klapa położona spoczywa na górnej poziomej płaszczyźnie dźwigaru głównego zasuwy (fjg. 10.). Uszczelnienie boczne klapy wykonane jest zapomocą zwykłego wyskoku z listwą bronzową, uszczelnienie dolne zapomocą sprężystej blachy przymocowanej u góry do zasuwy i przyciskanej ciśnieniem wody do dolnej zaokrąglonej powierzchni klapy.

3300

Zasuwa sama zbudowana jest na zasadzie użycia małej ilości żeber (rygli) poziomych i posiada tylko dwa główne dźwigary poziome kratowe, o teoretycznej wysokości poziomej 2400 m/m i pionowym odstępie (fig. 10.), oraz 7 pionowych dźwigarów poprzecznych, z których 5 środkowych ma jednakowy profil i wysokość 2400'"/,,,, natomiast dwa skrajne, odpowiednio do zmniejszonej wysokości obu żeber poziomych, wysokość profilu tylko 1200 Między dźwigarami pionowymi znajduje się szereg drugorzędnych dźwigarów (żeber) poziomych, o różnym przekroju; najniższy z nich j ‘ ] dźwiga dębowy próg uszczelniający od spodu, drugi między głównymi dźwigarami poziomymi    a wreszcie w zasuwach

bez klapy lodowej, ponad górną główną belką poziomą są jeszcze trzy dźwigary poziome (figura 11.), a w zasuwach z klapą (fig. 10.) tylko jeden, stanowiący górne ograniczenie zasuwy. Na tych drugorzędnych dźwigarach poziomych opierają się kształtki 2 przebiegające pionowo, na których wreszcie spoczywają blachy opierzające, u góry 7 m/m, u dołu llm/m grube, łączone na zakład i uszczelnione dłutem. Obydwa dźwigary główne poziome przenoszą ciśnienie wody na dwa skrajne dźwigary pionowe (fig. 11.) 832 m/m wysokie, a za ich pośrednictwem na łożysko kołyskowe pionowe ze stali lanej, przechodzące wzdłuż całej wysokości i leżące na wózku z wałków. Wałki toczą się po torze osadzonym na murze w niszy filarów. Łożysko kołyskowe ma 5,16 m długości, 420 m/m szerokości i 75 mjm grubości

i połączone jest luźnie ze skrajnymi dźwigarami zapomocą śrub z głową wpuszczoną (fig. 13.). Wzdłuż końcowego pionowego dźwigaru biegnie płyta stalowa 210 X 15 m/,„ z nim znitowana i przenosi ciśnienie bezpośrednio na walcową powierzchnię łożyska o strzałce 10,n/m i długości cięciwy 230 "*/m, a płaska (dolna) powierzchnia łożyska opiera się obustronnie na 22 wałkach (fig. 11.) połączonych we wózki. Każdy wózek wisi swobodnie na dwóch kółkach, umieszczonych w jego górnej części, kółka te opasują liny druciane, których jeden koniec przymocowany jest do zasuwy, a drugi do kładki służbowej.

□ 142/85"'/

Wałki są zestali lanej, mają średnicę 220m/m i szerokość taką jak łożyska, tj. 420"'/,,,; osie ich mają średnicę 46 "7„, i osadzone są w ramie z kształtek I I i Z • Przy obliczeniu wałków przyjęto zasadę, że ciśnienie wody przenosi się z każdej strony tylko na 5 wałków. Tor wałków składa się z 4 kształtek osadzonych na płycie zakotwionej do muru.

Uszczelnienie boczne nie różni się zasadniczo od uszczelnienia typu Stoney’a, jednak wykonanie jest do pewnego stopnia odrębne. Jak wskazuje fig. 13. są to dwie kształtki I 1. jedna przymocowana do muru filaru na górnej ścianie niszy, druga zaś do zasuwy, a między niemi jest beleczka dębowa, odbywająca ruch razem z zasuwą, którą ciśnienie wędy przyciska do kształtki I 1 przymocowanej do ściany, skutkiem czego uzyskuje się szczelność.

Ciężar zasuwy z klapą lodową wynosi 93 /, a zasuwy bez klapy lodowej 84 ton.

Wyciągi do podnoszenia zasuw i klap lodowych mogą być poruszane elektrycznie, lub ręcznie. Przy podnoszeniu zasuw trzeba pokonać ich ciężar, ciężar łańcuchów i lin drucianych, obustronnych wózków z wałkami, tarcie potoczyste wałków i posuwiste beleczek uszczelniających, dalej przy zasuwach z klapami lodowemi ciężar wody nad zasuwą, gdy klapa jest złożona. Prócz tego uwzględnić trzeba opory nieprzewidziane, powstające skutkiem zalodzenia, zażwirowania, lub zapiaszczenia klapy, zaciśnięcia się kawałków drzewa etc. Na wszystkie te dodatkowe opory, które trudno oznaczyć, przyjęto dla całej zasuwy 32 tony. Skutkiem tego istnieją tu 3 typy wind : a) dla zasuwy z klapą lodową, b) dla zasuwy bez klapy i c) dla klapy lodowej, a ciężary, względnie opory, które trzeba pokonać, wynoszą np. dla przypadku a) :    *

O    O CO O    ^

t-T cn cT co cT "T od ud cn

00 r—f    rH    CO

225,0 ton

ciężar zasuwy.....

„ klapy.....

części drewniane .... uzbrojenie zasuw .... łańcuchy i liny druciane .

¹/₂ ciężaru wózka wałków tarcie potoczyste ....

„ posuwiste uszczelnienia ciężar wody nad klapą złożoną opory przypadkowe

razem .

Sumaryczny opór podnoszenia dla b) i c) wynosił 148 t, względnie 36 ł. Zasuwy wyciąga się tak wysoko, aby dolne krawędzie były 1,50 m ponad spiętrzoną wodą, wynika z tego całkowita wysokość podnoszenia 10,40 m ; co do chyżości podnoszenia żądano, aby przy użyciu wyciągu ręcznego chyżość ta wynosiła 0,5 m na godzinę.

Każda zasuwa wisi na 4 łańcuchach Galla, przy zasuwach z klapą mają one podział 140"'/ i wytrzymałość 225 ton (4-o krotna pewność), przy zasuwach bez klapy podział 130"'/,,, i wytrzymałość 185 ton (5-o krotna pewność). W pierwszym wypadku pewność jest mniejsza, gdyż podnoszenie wody nad zasuwą jest tylko wyjątkowe. Cztery łańcuchy są przymocowane parami do poprzecznej belki dźwigniowej, której oś obrotu osadzona jest u góry końcowego dźwigaru pionowego zasuwy; przez to uzyskuje się równe obciążenie obu łańcuchów.

na kładce służbowej umieszczony w środku nad zasuwą i obracany zapomocą motoru elektry-

Podnoszenie zasuw z klapami odbywa sie zapomoca wyciągów ustawionych (rys. 130.). Na wał W,-W cznego lub ręcznie, przenosi się siłę przy popędzie elektrycznym za pośrednictwem szeregu kół zębatych, przy popędzie ręcznym zapomocą poziomego koła sprychowego o długości sprych 1,5 m. Na obu końcach każdego wału osadzone są ślimaki, biegnące w kąpieli oliwnej i wprawiające w ruch dwa odrębne wyciągi

obok siebie ustawione, z których każdy ciągnie jeden łańcuch. Ze ślimaka o średnicy 94i o kroku przenosi się ruch na koło zębate o średnicy 582m/,„, wprawiając w ruch bęben zazębiony o średnicy 224 Dalsze pary kół zębatych przenoszące ruch, a osadzone na tychsamych osiach,

widoczne z rysunku, mają średnice kół działowych 1184 i 338 i 541m/m. To ostatnie stanowi bęben łańcucha Galla, osadzony na osi stalowej 250 "7m, obracalnej w łożyskach bronzowych (fig-. 7. tabl. XVII.).

Silniki elektryczne wszystkich klap są jednakowe, każdy o sile 56 k. m., zastosowane do trójprądu o 500 Volt i 50-u okresów. Przy 960 obrotach silnika na minutę chyżość podnoszenia zasuwy wynosi 0,525 m na minutę, czyli całą wysokość podnoszenia można pokonać w 20-u minutach. Przy wyciągu ręcznym siła potrzebna na obu kołach sprychowych wynosi 128% — potrzeba zatem łącznie 8-iu ludzi, z których każdy pracuje z siłą 16-u%. Chyżość podnoszenia wynosi przy wyciągu ręcznym 0,55 m na godzinę, czyli całkowite podniesienie zasuwy trwa około 18-u godzin.

Do poruszania klap lodowych służą osobne wyciągi i 10-o konne silniki elektryczne (jak również i popęd ręczny), ciągnące za liny druciane, które przechodzą w dalszym ciągu w łańcuchy Galla, przytwierdzone do trzpieni obrotowych, umieszczonych u góry końcowych dźwigarów tych klap.

50,8-/

771 ,

oraz 2600

rÆj

7—

\~~

LCIO

-    «50

■ ■——~^4

HIHI« u

Iiitrunęli pt\v»eùj

Rys. 130.

Zamknięcie belkowe od strony górnej. Filary posiadają wpusty do zamknięcia otworów jazowych poziomemi belkami, aby można było powstrzymać dopływ wody do zasuw i przeprowadzić ich naprawę. Zamknięcie górne miało jednak przy wykonaniu tego jazu jeszcze specjalne znaczenie ; mianowicie w końcowem stadjum budowy chodziło o szybkie otwarcie ruchu w obu zakładach silnicowych, a ponieważ zasuwa i windy jednego otworu nie były =3=?: jeszcze gotowe, zastąpiło to zamknięcie właściwy jaz i przez to wyrównano 4-o miesięczne opóźnienie w budowie.

Cały otwór zamyka 8 belek żelaznych o przekroju jUZj (rys. 131.), złożonym z dwu belek blaszanych i ścianki pionowej, przenoszącej na nie ciśnienie wody. U spodu i u góry każdej belki żelaznej przymocowane są progi drewniane służące do uszczelnienia ; na każdym z nich są jeszcze smołowane sznury. Jak widać z rysunku, jest szerokość belek różna, jednak ku obu końcom belki się zwężają i szerokość wszystkich jest tu jednakowa, j Belki poruszają się we wpustach pionowych i opierają o ścianę niszy zapomocą dwu wałków z każdej strony, po których się toczą (rys. 132.). Uszczelnienie boczne wykonano zapomocą pionowych § I rurek Mannesmanna 150m/m średnicy.

! i Ciężar belek wynosi 11—18 ton,wszyst-t ‘ kie ośm ważą 100 ton.

780 •

1000 *

O-g-Ł.

.....1*400 ■

*\(,S63.50)

TO

«ra

-a

17C5-

o>

*......SCO

ó o o o eu ’ o o o o o o 05 o o o o

; i •• vwy'ov'i¹ y"nk• y ■ y 'y‘inw‘y»-y■

i ÉJ

o r: o

Çj.Leo/BO/3

iq-.Pi

Do przenoszenia belek wzdłuż jazu, oraz spuszczania, służy żóraw trans-j portowy wiszący, przesuwalny na szynach górnych, osadzonych na wspornikach kładki służbowej; posiada on motor 15-o konny do podnoszenia belek i 7-o konny do jazdy. Doświadczenie okazało jednak, że nie można zakładać belek w otwór pojedynczo, wobec czego obmyślano urządzenie do zakładania wszystkich belek nad sobą umieszczonych i ze sobą połączonych

\\

OCtr —

yj

S?i—

Rys. 131.

Rys. 132.

równocześnie. Belki mają w tym celu ucha zachodzące na siebie ; przez przełknięcie trzpieni przez ich otwory można belki ze sobą połączyć. Do spuszczania całego zamknięcia służą odpowiednie windy, oparte na wyskokach filarów; założenie ściany w jednym otworze trwa 2 dni. Wyjmowanie belek nie sprawia trudności, gdyż odbywa się przy spuszczonych zasuwach, gdy nie ma ciśnienia wody na belki.

W roku 1912. ukończono tę budowę, która kosztowała 5 miljonów franków. Pierwsze spiętrzenie wody musiano przeprowadzić powoli, aby tylko stopniowo zalewać obszar powyżej położony, oraz aby nie odciągnąć całej wody zakładom poniżej położonym. Zupełne spiętrzenie wody aż do rzędnej 263,5 postanowiono osiągnąć w dniach 14-tu i tak je przeprowadzić, aby stale zatrzymywać tęsamą _ objętość wody. Jeżeli linja a — b (rys. 133.) oznacza jaz, linja b — c profil    ci,

podłużny zwierciadła niespiętrzonego, a linja a—c zwierciadło spiętrzone (przy jęte dla uproszczenia poziomo), czyli odpowiednie napełnienie zbiornika reten-cyjnego wytworzonego przez jaz, natenczas zachodzą następujące związki:

X„-

>T

XL-*

Yn — Y n-1 = dwoma poziomami.

Xn + X„-\ ’

w czem

F oznacza powierzchnię między

Xn Yn-1

Yn

Rys. 133.

Yn ~ Yn-1 = TT,

² F Yn

(Yn + Yn-1) Xn

, czyli Y n‘l — Y n—1 — 2 F •

Yn    Y„

a ponieważ — i (spadek jednostkowy zwierciadła), X n    X n

zatem Y1 = \Yn ² — 2 Fi

W równaniu tern znane jest Yn — 6,70 m, oraz i — 0,000957, zaś F dobrano tak, aby w dwunastu dniach roboczych zbiornik się napełnił.

Xn Yn

Yn ²

2 .12    24 i

= 1960 m -.

Aby otrzymać objętość jaka w ciągu dnia ma być wypełniona, trzeba tę powierzchnię F pomnożyć przez średnią szerokość łożyska, w tym wypadku b = 200.    *

Objętość sekundowa jaką trzeba było zatrzymać (licząc przez 10 godzin dziennie) wynosi:

10 . 60 . 60

— 10,9 m ³ js.

Według tych danych ułożono program spiętrzania wody.

II. Jazy kozłowe.

(Bockwehre, barrages à fermettes).

(Tablice IX. i X.).

Nazwą tą obejmuje się jazy iglicowe (Nadelwehr, barrage mobile à aiguilles), oraz jazy zastawkowe, przy których zastawki oparte są na kozłach (Bock, fermette).

a) Jazy iglicowe.

Pierwszy taki jaz wykonał inż. francuski Poirée na rzece Yonnie pod Basseville w r. czasu pomysł ten rozpowszechnił się i dziś jazy tego systemu są chętnie stosowane, szczególnie przy kanalizacjach rzek w celach żeglugi.

Naturalnie, że w ciągu czasu konstrukcja doznała różnych ulepszeń, jednak zasada pozostała tasama. Polega ona na użyciu podpór żelaznych w małych odstępach rozstawionych, tz. kozłów Poiréego (rys. 134.), składających się z prętów żelaznych a i b, stanowiących właściwy kozieł, górnej beleczki c na której spoczywa pomost, podpory e, oraz osi obrotu d, osadzonej obrotowo w łożyskach utwierdzonych na części stałej jazu, a wreszcie poprzeczek m i n usztywniających pręty w płaszczyźnie kozła. Kozły są między sobą połączone poziomemi beleczkami /, przechodzącemi od kozła do kozła. Otóż te

1834. Od tgeo

i i^ü

W

M-

n.

d_

-,. v.

Rys. 134.

'i

beleczkl poziome stanowią górną podporą dla tz. iglic i, tj. wąskich beleczek drewnianych obok siebie ciasno ustawionych, stanowiących element spiętrzający. Dolną podporę iglic stanowi wyskok w części stałej jazu. Mamy tu zatem coś odwrotnego do zasłon zwijanych, które składały się jak wiadomo z wąskich poziomych beleczek ponad sobą ułożonych, tu mamy także beleczki, jednak stromo obok siebie ustawione i nie połączone ze sobą, lecz w razie usuwania spiętrzenia każda musi być osobno wyjęta. Jeżeli wyobrazimy sobie iglice usunięte, pomost zdjęty z kozłów, a wreszcie odjęte górne pod-pory iglic, tj. beleczki /, natenczas zrozumianem jest, że każdy kozieł można obrócić około osi d do położenia poziomego, czyli położyć go na część stałą jazu. Ponieważ odstęp kozłów jest niewielki (najczęściej 1,25 m) i mniejszy od wysokości kozłów, zatem kozły kładąc się (poprzecznie do kierunku biegu wody) na część stałą jazu, nakrywają się częściowo. Wzniesienie progu ponad poziom dalszej partji części stałej, wynoszące 40—60-u cm, ma na celu ochronę położonych kozłów przed uderzeniem przedmiotów płynących. Wogóle część stała składa się z ławy betonowej między ścianami szczelnemi, na koronie jej osadzone są ciosy. Najważniejsze z nich są te, na których spoczywają łożyska osi obrotu kozła, jeden zaś z nich oznaczony na rys. literą p, który możemy nazwać podpieraczem, posiada znaczne rozmiary i służy do podparcia iglic u spodu.

Iglice. Początkowo, przy pierwszych jazach, używano we Francji iglic o małych wymiarach, np. iglice jazu pod Epineau miały 2,75 m długości, 0,07 m szerokości i 0,04 m grubości, ważyły tylko 6 kg; następnie używano tylko wyłącznie iglic kwadratowych o przekroju 0,08 X 0,08 m, które nieraz musiały wytrzymywać znacznie większe natężenie jak natężenie dopuszczalne dla drzewa, później dopiero dla dużych spiętrzeń zaczęto stosować przekroje prostokątne, o znacznym wymiarze w kierunku ruchu wody, a mniejszej szerokości. Chodzi tu o to, aby iglica nie była zbyt ciężka, robotnik bowiem musi nią manipulować, podnosić ją i kłaść na wózki, na których odwozi się iglice do magazynu. Iglica wobec tego nie powinna ważyć więcej, jak 3G do trzydziestukilku kg. Proponowano różne sposoby zmniejszenia ciężaru, a mianowicie użycie iglic wykonanych z deseczek, w środku pustych, lub o przekroju jjQ, dalej z pustych rurek żelaznych, prócz tego użycie trzeciej podpory dla iglicy około miejsca największego momentu, a wreszcre wykonanie jazu o dwóch piętrach iglic, jednak te wszystkie pomysły okazały się niepraktyczne i nie utrzymały się w praktyce. Z drugiej strony pamiętać trzeba o tern, że iglica nie może być zbyt wielka, ani ciężka, gdyż manipulacja przy ich zakładaniu i wyjmowaniu jest robotą ciężką, a nawet niebezpieczną. Robotnik zakładający iglicę wstawia ją pionowo do wody, opierając dolny koniec o część stałą jazu powyżej wyskoku, a górny koniec zbliża następnie do beleczki podpierającej. Ciśnienie wody na iglicę pokonuje tarcie dolnego końca o dno i przesuwa go aż do wyskoku. Przytem może zajść jednak wypadek, że albo dolny koniec zbyt silnie oparł się u spodu i nie może się zesunąć ku wyskokowi, lub też, jeżeli iglica za mało została zagłębiona może wypaść z wyskoku, a robotnik trzymający iglicę może być wyrzucony w stronę dolnej lub górnej wody.

Wymiary oblicza się z uwagi na ciśnienie wody, uważając iglicę jako belkę w dwu punktach podpartą. Obliczenie przeprowadza się zupełnie taksamo, jak to podano powyżej przy obliczaniu przekroju odrzwi ruchomych.

Największe wymiary iglic w praktyce stosowanych wynoszą naprzykład : jazy na Marnie przekrój 0125 X 0'125 m, długość 510 m (4'40 m między progiem i podporą górną), ciężar 45 kg, przy kanalizacji Wełtawy i Łaby grubość nie przekracza 14 cm, jako długość maximalną uważano przedtem 4,6 m, według jednak najnowszych doświadczeń zmniejszono ją na 4,3 m; podobne długości iglic mamy w przepustach dla statków skanalizowanej Odry.

Należałoby postawić pytanie, jakie spiętrzenie da się uzyskać jazem iglicowym ? Zależy to od głębokości dolnej wody ponad progiem. Np. Tolman x) podaje dla jazu we Wranianach na Wełtawie:

4,60 m

długość iglicy................

odjąwszy od tego długość iglicy ponad spiętrzoną wodą . 0,65 m

0,10 „

0,91 „

0,14 „

.    .    1,81 m

wysokość wyskoku progu..........

głębokość wody na progu..........

wreszcie z uwagi na ukośne postawienie (nachylenie 5 i 1 )

.    . 2,79 m

razem . pozostaje spiętrzenie .

l) „Stavba vodnich cest“, Praga 1911.

Możemy więc powiedzieć, że jazy iglicowe stosuje się do spiętrzeń nie przekraczających 3 m. W jazie na Łabie w Litomierzycach iglice mają 4,35 m długości, głębokość wody na progu wynosi 1,70 m, spiętrzenie 4,35 — (0,10 + 1,70 + 0,65 + 0,15) = 1,75 m.

Opisane powyżej trudności przy wkładaniu i wyciąganiu iglic skłoniły inżynierów do obmyślenia ulepszeń w ich budowie. Takie ulepszenie wprowadził inżynier francuski Guillemain pierwszy raz na

Loirze pod Roanne, zaopatrując iglic^ju góry okuciem Żelaznem stanowiącem uchwyt, oraz z tyłu (po stronie dolnej wody), okuciem zgiętem w kształcie haczyka (rys. 135.). Od tego czasu system ten się rozpowszechnił, gdyż rzeczywiście posiada on wielkie zalety, ułatwia w wysokim stopniu manipulację. Robotnik zapomocą dźwigni (drąga) opartej krótszym końcem o wyskok okucia c (rys. 135, 136.) podnosi iglicę w górę, tak aby wyszła z wyskoku progu, a następnie ją puszcza, wtedy iglica zawisa zapomocą haka na beleczce podpierającej ; w ten sposób zawiesza się jedną iglicę za drugą, a następnie można je po koleji wyjmować. Jeżeli iglice są zanadto ściśnięte, natenczas używa się kabłąka oraz drąga i najpierw jednę z iglic wypycha. Rysunki 136. i 137. wyjaśniają tę manipulację.

Na rysunku 135. a—d przedstawione są typy iglic, pierwszy według systemu Guil-lemaina, drugi zmodyfikowany z uchwytem z boku w kształcie rękojeści szabli, trzeci, ostatni typ na Łabie stosowany, wreszcie czwarty typ systemu Kummera, o którym później będzie mowa.

Iglica musi mieć naturalnie w kierunku długości jazu stałą szerokość, w kierunku poprzecznym natomiast ścina się ją od góry celem zmniejszenia ciężaru. Celem otrzymania jaknajmńiejszych wymiarów, a zatem zmniejszenia ciężaru, przyjmuje się natężenie dopuszczalne na złamanie znaczne, powiedzmy do 120 kgIcm².

Iglice wykonuje się z drzew szpilkowych, zwykle ze świerku lub jodły. Nie jest odpowiedniem wycinanie ich z cienkich drzewek, lepiej wycinać 2 lub 4 z grubszego pnia.

111 tfT

fa

li

-ir:

-r-00 f

KI

ijr/ica.

Rys. 135.

Vi-

d)

Rys. 136.

Rys. 137.

Beleczkę podpierającą iglice oblicza się jako belkę z dwu punktach podpartą, o rozpiętości równej odstępowi kozłów, uwzględniając obciążenie jednostajne przeniesione przez górne końce iglic. Jest to zazwyczaj rurka Mannesmanna, tylko przy końcach pełna, zakładana na czopy osadzone na kozłach (rysunek 138.).

Na końcach są beleczki te do połowy wycięte i posiadają otwory na czop; sąsiednie beleczki zachodzą na zakładkę.

>Ń-v

f2S

-i

Rys. 138.

a)

b) _

Uszczelnienie jazu. Przy jazach wykonanych w celu kanalizacji rzeki nieszczelność jazu ma mniejsze znaczenie jak przy zakładach o sile wodnej, zwłaszcza na rzekach większych, mających znaczniejsze odpływy. Natomiast na rzekach skanalizowanych mniejszych, zwłaszcza przy bardzo niskich stanach, trzeba nieraz jaz uszczelniać. Wykonują to przez zamącanie wody powyżej jazu gliną, piaskiem, dalej zapomocą siana lub roślin wodnych, popiołu, wreszcie szpilek sosnowych lub jodłowych, najważniejszą rzeczą jest jednak należyte ściśnięcie iglic. W tym celu po założeniu iglic wkłada się w szparę pozostałą między niemi przyrząd podany na rys. 139. a lub b., pierwszy z nasadą prostokątną, drugi z nasadą soczewkowatą. Przez poruszanie drągiem na boki rozpycha się iglice i w otwór w ten

»DJ

41

ii

Rys. 139.

14*

sposób rozszerzony wkłada się iglicę o specjalnej grubości, węższą lub szerszą od normalnej. We Francji stosowano z dobrym skutkiem uszczelnienie zapomocą płótna nieprzemakalnego rozpostartego na iglicach, do którego przymocowane były poziome listwy drewniane.

Kozły służą do podparcia iglic u góry i przyjmują ciśnienie wody przeniesione przez ich górne końce, za pośrednictwem beleczek poziomych idących od kozła do kozła. Wielkość tego ciśnienia zależy od odstępu kozłów, który normalnie wynosi 1,25 m (od 1 — 1,30 m), niewiele tylko jazów wykonano o odstępach większych, o czem w dalszym ciągu pomówimy.

Kozły wykonuje się z żelaza kutego o pełnych prętach prostokątnych i połączeniach spajanych, tylko przy większych wymiarach robi się je z żelaza walcowanego, z blachami węzłowemi na połączeniach. Pierwsze są lepsze, gdyż mniej ulegają rdzewieniu, natomiast połączenia węzłowe mają słabsze. Na tablicy X. podano przekrój jazu kanalizacji Odry na Śląsku górnym, na rysunku podane są wymiary poszczególnych prętów kozła, przy kanalizacji Wełtawy i Łaby użyto kozłów o następujących wymiarach (rys. 140.):

r—/42—

Wysokość kozła pręt a .

zastrzał b

w środku . na końcu .

.    .    3,39 m    do    4,44    m

.    .    35/50 m/m    „    45/60    m/m

.    .    30/40 „    „    40/55 „

.    60,60 „    „    80/85 „

.    50/50 „    „    70/70 „

TT

Rys. 140.

beleczka pomostowa c . oś dolna d ... poprzeczki min ciężar kozła .

en .

tc

Q- •

5    '

O O »/■> ro

^    ^    T-*    £

Głębokość progu pod normalną wodą 0—1,5 m.

Przy wykonanych kanalizacjach przyjmowano próg przepustu dla statków przynajmniej 0,5 m niżej od progu innych otworów, a około 0,6—0,8 m pod najniższym stanem wody. Wobec tego kozły w przepustach dla statków będą wyższe i silniejsze jak w innych otworach.

Co do obliczenia zauważa się, że kozły Poirée’go oblicza się dla dwóch założeń aj przy pełnem spiętrzeniu wody jak na figurze 4-ej tablicy X. i nieobciążonym pomoście, oraz b) przy pomoście obciążonym i niespiętrzonej wodzie. W pierwszym wypadku największe siły powstaną w prętach I. i II., a mianowicie w pierwszym ciągnienie, w drugim ciśnienie ; wielkość tych sił otrzymamy, rozkładając górne oddziaływanie iglic B na kierunki I. i II., jak to wskazuje plan sił na figurze 4-ej. Pręt II. należy obliczyć na wyboczenie. Pręt I. może jednak wymagać większych wymiarów, jeżeli go obliczymy dla wypadku b), wtedy bowiem przyjmuje połowę obciążenia pomostu jako siłę cisnącą i narażony jest na wyboczenie. Taksamo pręt IV. oblicza się dla przypadku b), gdyż w punkcie x przenosi się połowa obciążenia pionowego pomostu (patrz plan sił fig. 4.). Pręt III. oblicza się jako belkę w dwu punktach podpartą, jednostajnie obciążoną ciężarem pomostu, ludzi i narzędzi (blok ruchomy poniżej opisany). Wreszcie pręt dolny V. (oś obrotu) narażony jest na skręcenie, wielkość momentu trudno jednak ściśle oznaczyć, zamiast tego obliczyć można pręt ten na momenty zgięcia wywołane 1) siłą cisnącą I. (spiętrzenie usunięte, pomost obciążony), lub 2) siłą ciągnącą I. (spiętrzenie istnieje, pomost nieobciążony). Linje momentów przedstawione są na fig. 4. tabl. X. pod 1 i 2. Łożysko górne posiada kotwę obliczoną na największą siłę ciągnącą, łożysko dolne jest ciśnione, nie potrzebuje zakotwienia, jest tylko zapomocą śrub wpuszczonych w mur zabezpieczone przeciw przesunięciu. Jest zrozumiałem, że punkty przecięcia prętów powinny leżeć możliwie blisko punktów podparcia osi, aby momenty były jaknajmniejsze.

Co do obu poprzeczek służących do stężenia kozła i usztywnienia prętów zauważa się, że należy je tak rozmieścić, aby przy kładzeniu kozłów poprzeczki się nie nakrywały, gdyż wtedy warstwa leżących kozłów byłaby grubsza, a próg zakrywający ją musiałby być wyższy. Przy projektowaniu kozłów należy je sobie narysować w położeniu leżącem. Zauważa się jeszcze, że zazwyczaj niemożna wyzyskać natężenia dopuszczalnego, a wykonane konstrukcje okazują skutkiem uwzględnienia rdzewienia, oraz przypadkowych uderzeń, natężenia nie większe jak 250—400 kg.

Łożyska służą do osadzenia osi obrotu kozła i wykonywano je w ciągu czasu rozmaicie. Oś obrotu posiada dwa czopy 10- 15 cm długości, 40—95 ,n/m średnicy. Każde z obu łożysk posiada otwór

zaokrąglony do włożenia czopa, górne jest u spodu wyskoku progu osadzone i zakotwione, oraz od góry zamknięte (łożysko ciągnione), dolne jest od góry otwarte (łożysko ciśnione) i może być żelaznym lub drewnianym klinem, przechodzącym u góry przez jego żebra, ponad czopem zamknięte. Klin ten ma zapobiedz przypadkowemu wyskoczeniu czopa, nie jest jednak konieczny.

Typ łożysk użytych przy kanalizacji Mozelli i Mozy francuskiej przedstawia rysunek 141.

Łożysko górne jest o 1 cm szersze od czopa i posiada u góry widełki a — b celem skierowania czopa do otworu, u spodu kotwę z tarczą i mutrą wmurowaną w część stałą jazu, łożysko dolne jest od góry zupełnie otwarte, posiada tylną ścianę t skośną celem wprowadzania dolnego czopa. Jak to wskazuje rysunek łożyska dolnego, otwór łożyskowy skręcony jest w bok, a ten kształt ma utrudnić przypadkowe wyskoczenie czopa.

Typ łożyska stosowany chętnie w nowszych kanalizacjach, jak np. Odry, Wełtawy,

Łaby i i. przedstawiają fig. 2. i 3. tablicy X.

Jak widać łożysko górne tworzy przed otworem na czop małą równię pochyłą, otoczoną dwoma rozchylonemi skrzydłami, zwężającemi się w stronę otworu czopowego. Czop przedni kozła wprowadza się w łożysko przednie (górne) w ten sposób, że się go zwraca w stronę górnej wody, stawia na tej równi pochyłej, a następnie posuwa w stronę górnej wody, aż wpadnie w swe zagłębienie. Jak widać z rysunku zakotwienie jest tu inaczej wykonane jak przy łożysku poprzedniem ; kotwa obejmuje tu czop osi wysunięty w stronę górną łożyska. Łożysko dolne posiada z tyłu część wzniesioną, na której kładzie się czop dolny w chwili, zanim jeszcze czop górny wsunięto w jego łożysko. Z boku posiada łożysko obustronne policzki, przez które przechodzi klin zabezpieczający czop od góry przeciw wyskoczeniu. Łożysko to jest trzema śrubami uchwycone do muru.

Zakładanie kozłów przy budowie jazu między grodzami, gdy woda jest wypompowana nie przedstawia trudności, zachodzi jednak nieraz potrzeba wymiany uszkodzonego kozła, przy utrzymaniu spiętrzenia wody. Operację tę można wykonać w ten sposób (rys. 142.), że o kozły sąsiadujące z kozłem uszkodzonym, który ma być wymieniony, opiera się poziomo kawałki belek drewnianych (I. i III.), a następnie o nie belkę żelazną a—b, o przekroju I I. W dalszym ciągu po koleji odchyla się iglice od belek podpierających p, p, i przywiązuje do belki a - b. W ten sposób uwalnia się beleczki p od ciśnienia, można je zatem odjąć, a przez to kozieł zostaje odciążony. Jeżeli teraz zatkamy przypływ wody z boku (a—c i b—d)

Przekrój Jirzez oś

Widok

Widok

.Przekrój A l] C D

kołwo

,, IL;

I»

ł.oiysJio r/al/te

Łożyska górne.

Rys. 141.

-X=r

JL

kozieł wymieniany

/»

Rys. 142.

dylami, to można będzie uszkodzony kozieł wyjąć, a nowy założyć.

Pomost. Dawniejsze jazy miały pomost z dyli leżących na kozłach, przy nowszych konstrukcjach wykonany jest pomost z blachy żelaznej około 6 — 8m\m grubej, o powierzchni szorstkiej, nasiekanej i to w ten sposób, że każdy kozieł posiada płytę pomostową z jego górną poziomą beleczką stale złączoną i obracalną na dwóch zawiasach około tej beleczki (fig. 1. tabl. X., oraz rys. 143.). Każda płyta posiada na wolnym końcu widełki zu, któremi zahacza za beleczkę poziomą sąsiedniego kozła, trafiając w odpowiednie wycięcia jego płyty. Prócz tego do wolnego końca każdej płyty przytwierdzony jest łańcuch, który tu nazwiemy długim, około 6 m mierzący, który służy do kładzenia kozłów ; łańcuch ten przy postawionym jazie zawieszony jest na łańcuchu krótkim (60 cm), przytwierdzonym do górnej poziomej beleczki kozła, stanowiącej oś obrotu sąsiedniej płyty. Wysokość pomostu nad spiętrzoną wodą wynosi przy wykonanych jazach 20 —50 cm, zazwyczaj jednak 40-50c/n; zbyt mała różnica poziomów jest nieodpowiednia, gdyż kładka w razie szybkiego wzrostu stanu wody może zostać zalana, z drugiej zaś strony większe wzniesienie pomostu powiększa koszta jazu, gdyż kozły muszą być wyższe, a iglice dłuższe.

ptMnomosio^a-

Æ /'! n    /*

■■'i

Rys. 143.

Jeżeli się chce położyć cały jaz, natenczas najpierw wyjmuje się iglice i odnosi na miejsce składu, następnie odejmuje beleczki poziome podpierające iglice i łączące kozły, a wreszcie przystępuje

ti

/<?

ff

Rys. 144.

do kładzenia kozłów. Dawniej odbywało się to w ten sposób, że na koźle najbliższym kozła kładzionego, stawiało się windę (rys. 144.), na której wale nawinięty był łańcuch, następnie z tym łańcuchem łączono koniec długiego (6-o metrowego) łańcucha przytwierdzonego do płyty pomostowej kładzionego kozła i przez nawinięcie łańcucha na wał windy podnoszono płytę w górę. Następnie, zwalniając łańcuch, kładziono kozieł wraz z jego płytą, poczem odłączono od niego łańcuch od windy, a koniec łańcucha płyty łączono z krótkim łańcuchem następnego kozła. Przenoszenie jednak ciężkiej windy, ważącej około 250—300 kg od kozła do kozła było uciążliwe, a nawet niebezpieczne, więc obecnie wykonuje się tę manipulację inaczej. Winda ustawiona jest na przyczółku i tu zakotwiona, a łańcuch jej przeciąga się przez cały pomost, aż do końca otworu.

Na sąsiednim koźle kozła kładzionego stawia się tz. kółko przenośne (rys. 145.), które posiada odpowiednią żelazną podstawę, opierającą się na pomoście, a prócz tego może być łańcuchem do tylnego kozła przytrzymane.

. —44------:--H25

Rys. 145.

Dalsza manipulacja (rys. 146.) jest zupełnie takasama jak poprzednio; do łańcucha windy przymocowuje się długi łańcuch płyty pomostowej, przez nawinięcie na wał windy podnosi płytę pomostową, a następnie przez odwijanie kładzie kozieł. Następnie przenosi się kółko ruchome do następnego kozła i postępuje jak poprzednio.

Kładzenie kozłów postępuje szybko, w razie nagłej potrzeby można je jednak przewracać do

;f4r

i /i

/?

/!

Rys. 146.

ef

ns

f25

2So

spiętrzonej wody, przyczem płyty wywołują powolne opadanie kozła na część stałą; naturalnie że takie kładzertie nie może być regułą. Wreszcie istnieje sposób kładzenia kozłów, dozwalający na znaczne skrócenie czasu, jest to równoczesne kładzenie kilku (zwykle 6-iu kozłów) od razu (rys. 147.). Sposób ten zastosowano najpierw na Sekwanie pod Suresnes, gdzie kładziono równocześnie 6 kozłów, każdy o wadze 1800 kg, a następnie użyto go i przy innych kanalizacjach, np. na Odrze i Wełtawie. Łańcuch od windy zakotwionej na przyczółku, przebiegający wzdłuż jazu, łączy sięjjod razu z 6-oma kozłami; wypuszczając między dwoma sąsiednimi kozłami długość znacznie większą jak odstęp kozłów (zazwyczaj długość równą podwójnemu odstępowi), a następnie kładzie kozły wachlarzowato.

V-.

I J/

Rys. 147.

Każdy kozieł musi tu mieć urządzenie do przyłączenia łańcucha ; jest to przycisk ze śrubą przytrzymujący łańcuch na koźle.

Nadto winda musi być bardzo silna, gdyż w łańcuchu ciągnienie wypadkowe będzie równe sumie składowych poziomych w poszczególnych elementach łańcucha, między kładzionymi sześciu kozłami rozpiętych. Te pojedyncze siły otrzymamy rozkładając ciężar każdego pochylonego kozła na dwie siły pionowe, działające na jego końcach (u góry i u dołu) i wykonując w każdym węźle rózkład sił w kierunku kozła i łańcucha.

System Kummera. W Belgji na rzece Mozie zastosował inżynier Kummer wychwyt, zapomocą którego można skrócić czas wyjmowania iglic, a to przez równoczesne wyrzucanie wszystkich iglic z przedziału między dwoma kozłami. Przy systemie tym konstrukcja kozłów jest do pewnego stopnia zmieniona, a mianowicie każdy kozieł o zwykłej formie trapezowej (rys. 148.) posiada jeszcze ponad najwyższą poprzeczką znajdującą się prawie w poziomie górnej wody, podwyższenie prostokątne a — b c — d o wysokości 50 cm, na ^ którego górnej poprzeczce c — d znajduje się dopiero płyta pomostowa, jak przy — zwykłym systemie osadzona obrotowo i zahaczająca swemi widełkami o następny kozieł. Beleczka pozioma podpierająca iglice znajduje się przy a, zaledwie parę centimetrów nad spiętrzoną wodą, a iglice mają również górne zakończenie zmienione. Przedewszystkiem są krótsze, gdyż mają podparcie niżej, dalej okucie jest inne. Jak widać z fig. 135. d) zamiast haczyka mają tylko kabłąkowaty uchwyt u góry, od strony górnej zaś przytwierdzone żelazne kółko służące do przewleczenia linki i połączenia w ten sposób wszystkich iglic danego przedziału między kozłami. Koniec tej linki jest przymocowany do kozła, by po wytrąceniu wszystkich iglic z danego przedziału nie spłynęły one z wodą, lecz aby je można było przyciągnąć do brzegu. Sposób podparcia iglic, położenie beleczki poziomej i pomostu przedstawia figura 149.

Rys. 148.

Si

Beleczki podpierające iglice mają na jednym końcu pierścień, zapomocą którego są osadzone na    j£——

i--

Rys. 149.

słupie m n stanowiącym przedłużenie kozła w górę, i mogą się naokoło tego słupa obrócić w płaszczyźnie • poziomej o 90°, drugi koniec beleczki öpiera się przy zamkniętym jazie o sąsiedni kozieł i przyciskany jest do niego ciśnieniem górnych końców iglic. Słupy stanowiące oś obrotu beleczek poziomych są w środku wydrążone i mają kształt rury, względnie pochwy, a wydrążenie to wypełnia okrągły trzpień żelazny, u spodu do połowy wycięty, jak to wskazuje rys. 150.

rc

LL

Zapomocą klucza nasadzonego na kwadretowy czop C, stanowiący zakończenie górne trzpienia, można go obrócić o 90°, a zatem trzpień znajdować się może w położeniu a) lub b). W pierwszym wypadku koniec beleczki poziomej A (rys. 151.) wchodzący we wycięcie W, zostanie podparty i przeciw poziomemu przesunięciu zabezpieczony, natomiast w drugim podpora przez obrót trzpienia zostanie usunięta, jak widać z rysunku 151. koniec beleczki poziomej A posiada

Beleczha piozi om a

Przelcroj poziomu

u góry i u dołu zęby wchodzące w odpowiednie wycięcia słupa ; zapomocą tego urządzenia uzyskuje się usztywnienie i połączenie kozłów między sobą.

iJœ

WidoTcx

w,

S O <Lcła,

"Vi

i)

Rys. 150.

Rys. 151.

Na podstawie przedstawionej konstrukcji można zrozumieć działanie tego systemu. W czasie kiedy jaz jest zamknięty, trzpień znajdujący się wewnątrz słupa jest w położeniu a), koniec ^ beleczki A jest we wcięciu W i opiera się o półkolisty trzpień, przenosząc na niego ciśnienie iglic. W razie nagłego przyboru wody obraca się kluczem trzpień o 90 , wobec czego beleczka pozioma traci na swym wolnym końcu podparcie i skutkiem ciśnienia iglic obraca się o 90°, a iglice wypadają równocześnie z całego przedziału ; wiszą one wtedy na linewce przytwierdzonej do kozła, a przechodzącej przez ich kółka i mogą być sprowadzone na brzeg. W ten sposób wytrąca się iglice idąc od jednego kozła do drugiego, a czas otwierania jazu znacznie się skraca.

System ten zastosowany później również na innych rzekach, np. przy kanalizacji Menu, oraz przy jednym jazie na Wełtawie, posiada jednak znaczne niedogodności, skutkiem których rozpowszechnić się nie mógł. Przedewszystkiem przy równoczesnem wytrącaniu iglic z całego przedziału pod pełnem spiętrzeniem wiele iglic się uszkadza i łamie, dalej iglice zagrzebują się w piasek, albo zaciskają się między kozły. Wreszcie zakładanie, oraz wyciąganie od ręki pojedynczych iglic celem regulowania spiętrzenia, wobec niskiego ich położenia pod pomostem jest trudne i uciążliwe i wymaga użycia tylko wyćwiczonych ludzi. Wyjmowanie iglic i osadzanie od ręki przy zwykłym systemie jest łatwiejsze, dlatego system Kummera pomimo swych zalet wyjdzie prawdopodobnie z użycia.

pole niższe

Przyczółki i filary jazów kozłowych. Ponieważ odstęp kozłów jest znacznie mniejszy od ich wysokości, a odstępu ostatniego kozła od filaru, względnie od przyczółka, staramy się również nie powiększać, aby rozpiętość beleczki poziomej podpierającej iglice nie była zbyt wielka, przeto w przyczółku, względnie we filarze, w stronę którego kładzie się kozły, musimy wykonać niszę o takiej głębokości, aby ostatni kozieł mógł się położyć nie dotykając ściany muru. Wynika stąd, że filar taki, względnie przyczółek, musi być stosunkowo gruby, poza niszą zaś musi się wykonać mur jeszcze odpowiednio gruby. Na tablicy I. fig. 1 — 4. i 8 — 9. podano przekroje przyczółków i filarów jazów kozłowych, posiadających odpowiednie nisze dla kozłów. Zazwyczaj większe jazy iglicowe podzielone są na pola oddzielone filarami, a kozły kładą się we wszystkich polach w jednę stronę. Wtedy wszystkie filary i przyczółek położony w kierunku kładzenia kozłów mają tylko po jednej niszy; wyjątkowo zdarza się, że w dwóch sąsiednich polach musi się kłaść kozły w kierunkach przeciwnych, wtedy filar między niemi położony będzie miał dwie nisze (rys. 152.). Aby filar nie był zbyt gruby przestawia się osie obu pól, dając pole o ewentualnie niżej położonym progu (wyższych kozłach) na tyle filaru, aby go zbytnio nie osłabiać. Zazwyczaj kładzie się kozły w stronę przeciwną od brzegu, na którym znajduje się mieszkanie dozorcy jazu.

pole wyżazt

Rys. 152.

Powiedzieliśmy, że ostatni kozieł nie powinien być zbyt daleko od filaru, względnie przyczółka, aby długość beleczki podpierającej nie była zbyt długa. Z drugiej strony pewne większe oddalenie tego kozła od muru jest korzystne, gdyż nisza, w którą się kozieł chowa będzie płytsza, a filar cieńszy. Można zatem do filaru przytwierdzić tz. fałszywy kozieł posiadający tylko górną poprzeczkę i trzymany na dwóch ramionach, osadzonych u góry na murze i wystający kilkadziesiąt cm poza mur w kierunku ostatniego kozła. Na tym fałszywym koźle wisi płyta pomostowa sięgająca do ostatniego kozła. W ten sposób można zwiększyć odległość ostatniego kozła od muru i zmniejszyć głębokość niszy. Nisza przykryta jest od góry albo płytą betonową, albo płytą żelazną, lub też krótkiemi sklepieniami coraz to niżej założonemi, jak to przedstawiają figury 3—4. tabl. I., lub wreszcie łękiem z ciosów przedstawionym na rysunku 153.

Część stała jazu składa się z dwu partji, a mianowicie górnej silniejszej, stanowiącej właściwą część stałą i służącej do podparcia części ruchomej (kozłów i iglic), oraz części poniżej położonej, stanowiącej podłoże (patrz fig. 1., 8., 10. tabl. X.). W dawniejszych jazach francuskich właściwa część stała miała nieraz bardzo znaczne rozmiary, szerokość dochodziła do 15-u m (Suresnes) grubość 4,42 m w środku do 6,40 m w częściach skrajnych, pomimo, że jaz był fundowany na ile. Na tę grubość składała się warstwa betonu 2,42 m, dalej warstwą muru z kamienia łamanego na cemencie 1,65 m,

§ ig

779

6SS

Er

US6

-1

>,*•<

F/

wreszcie warstwa ciosów 0,35 m, przyczem kamienie łożyskowe miały wymiary większe. Poniżej i powyżej jazu był narzut kamienny.

Rys. 153.

muru

Przy kanalizacji Odry (Wrocław) właściwa część stała ma 6 m szerokości (między pierwszą a drugą ścianą szczelną, 20 cm grubą), złożona jest z warstwy betonu 1,50 m grubej, dalej warstwy złamanego granitu powyżej podpieracza 1,00 m, poniżej zaś 0,55 m grubej, bez warstwy ciosowej, tylko

podpieracz i ciosy, na których spoczywa łożysko dolne są granitowe. Dalej znajduje się pierwsze podłoże 8,0 m szerokie, między drugą a trzecią ścianą szczelną, złożone z warstwy betonu 0,6 m i warstwy cegieł rębem, a wreszcie drugie podłoże z płyty faszynowej 0,80 m grubej i kamienia łamanego układanego, 0,40 m grubości. Powyżej jazu ubezpieczono dno na długości 3 m płytą faszynową 0,8 m i kamieniem łamanym 0,20 m. Cała zatem szerokość ubezpieczonego podłoża wynosi 37,55 m.

Przy kanalizacji Wełtawy i Łaby właściwa część stała jazu ma szerokość 8 — 9 m, zależnie od szerokości kozłów u spodu i składa się z warstwy betonu 1 m grubej, dalej z warstwy kamienia łamanego na cemencie również jednometrowej (zastąpionej przy nowszych budowlach także warstwą betonu), a wreszcie warstwy ciosów 0,40 m grubości. Próg wzniesiony jest jeszcze o 40 — 60 cm, poniżej zaś właściwej części stałej znajduje się podłoże 10 — 20 m szerokie i lm grube, złożone w części z betonu, dalej zaś z kamienia łamanego..

Naturalnie, że szerokość na jaką musimy ubezpieczyć dno poniżej jazu zapomocą podłoża, zależy od wielkości spiętrzenia i od materjału dna i musi być w każdym wypadku osobno oznaczona.

Szczególnie silnie wykonane i starannie osadzone muszą być kamienie progowe, czyli podpieracze; przy niektórych dawniejszych jazach wykonywano próg jako belkę drewnianą, osadzoną między ciosami, (Moza belgijska), dziś wykonuje się próg z ciosów granitowych. Przy kanalizacji Mozeli (rys. 154.), oraz Odry (rys. 155.), wykonano cios popierający iglice (cios progowy) wraz z ciosem dźwigającym łożysko górne z jednej sztuki i ścięto ukośnie na bokach, w celu zabezpieczenia przeciw wyrwaniu.

Zakotwienie ciosu i łożyska widoczne jest z rysunku 154. i 155.

4--OSO-->4*-OSO—»4

- -~. e W—OSZ-—+—02S~r~02S^

ilis.....TT

11

I=£.r-T

WÊÊÊÊÊIÊÊMÊËÊÊÊti

■o-so-*,

JÊÊiÈÊ⁴

<<

Rys. 155.

Rys. 154.

Jazy o dużym odstępie kozłów. Są to nowsze konstrukcje, stanowiące dalszy postęp w budowie jazów kozłowych ; wykonanie ich nie jest tak częste jak jazów o zwykłym odstępie kozłów i datuje się dopiero od lat kilkunastu. Jednym z pierwszych był jaz iglicowy zakładu wodnego Paderno w półn. Włoszech na rzece Addzie. Kozły są tu z żelaza walcowanego (nitowane), ustawione wodstępach 2,2 m, 2,6 m wysokie. Konstrukcja ich różni się zasadniczo od konstrukcji Poirée’go tern, że opuszczono dolną beleczkę d (fig. 1. tabl. X-ej), łączącą u spodu obydwa słupy kozła. Taka zmiana wytwarza niezależność kozłów przy układaniu ich na części stałej jazu; kozły nie będą się nakrywać, albowiem górna część jednego kozła wchodzi przy kładzeniu w wolną przestrzeń między słupami bocznymi kozła poprzedniego. Wynika stąd jeszcze jedna korzyść, a mianowicie ta, że warstwa ułożonych kozłów będzie miała przy tym systemie mniejszą grubość, a skutkiem tego próg chroniący kozły może być niższy, a więc koszt części stałej mniejszy. Otóż na zasadzie tej konstrukcji wzorowanych jest kilka jazów, wykonanych w ostatnich 10 - iu latach w Czechach przy kanalizacji Łaby (Steti, Rudnice, Litomierzyce) ; szczegóły konstrukcji tych jazów podamy w dalszym ciągu.

system podwójny, skutkiem dodania drugiej

on

Kozieł jazu w Steti (Wegstädtel) Ł) różni się tern w porównaniu ze schematem kozła Poirée’go, (fig. 4. tabl. X ), że dano tu prócz przekątni ciśnionej także i drugą ciągnioną. Obliczenie statyczne kozłów Poirée’go podano powyżej, jeżeli zaś weźmiemy pod uwagę schemat jazu w Steti przedstawiony na fig. 5. tabl. X., natenczas zauważymy, że przedstawia

J) Dr. A. Klir. Die Stauanlag-e bej Wegstädtl 1908., (odbitka z Allg

em.

Bauzeitung-, Wiedeń).

15

i 14

przekątni. Obliczenia nie przeprowadzono jednak jak dla kraty podwójnej, przyjmując dla każdego z obu zasadniczych trójkątów po połowie oddziaływania iglic B, lecz każdy z trójkątów obliczono na pełne parcie B, według zasad poprzednio podanych. Przy taktem przyjęciu konstrukcja jest dostatecznie wytrzymałą nawet w razie pęknięcia któregokolwiek pręta.

J Ogólne założenie jazu przedstawiają fig. 6. (sytuacja), 7. (ogółowy przekrój podłużny), 8. (profil poprzeczny) i 9. (przekrój podłużny przy filarze). Jak widać z tych figur spiętrzenie wody na jazie wynosi 2,26 m, przepust dla statków, tj. otwór o największem zagłębieniu progu, położony przy prawym brzegu, posiada próg zagłębiony o 1'30 m pod normalną wodą, w dalszych otworach zagłębienie to wynosi 1 m i 0'4 m, wysokość progu wynosi 0‘39 m, wysokość kozła w przepuście dla statków 4300m/,„. Odstęp kozłów musiano dać ze względu na to, aby kozły się nie nakrywały, 3 m. Podłoże przy samym jazie (fig. 8.) wykonano z ciosów na betonie, w dalszej zaś części, zamiast praktykowanego przy innych jazach narzutu kamiennego o grubości 1 m, który się okazał niepraktycznym, dano podłoże betonowe z łukowem zagłębieniem. Długość iglic w przepuście dla statków wynosi 4'35 m. Szczegóły kozła przedstawiają figury 10. (widok kozła), 11. (widok od czoła) i 12. (widok z góry na głowę kozła) tablicy X-ej. Jak widać jest to kozieł wykonany z żelaza walcowanego, z połączeniami nitowanemi. Główny element konstrukcyjny stanowi kształtka I I Nr. 105 o ściance 8m/m i bokach llm/m grubych. Użycie cieńszych blach nie jest wskazane ze względu na rdzewienie. Kozieł taki posiada powierzchnię zewnętrzną około 2 razy większą jak kozieł kuty (spajany) o tejsamej wysokości. To stanowi główną wadę kozłów tego systemu; narażone są one więcej na zniszczenie przez rdzę i wymagają częstego odnawiania powłoki chroniącej.

Łożyska są tu zupełnie inaczej skonstruowane jak przy dawniejszym systemie, szczegóły ich konstrukcji przedstawiają fig. 13-a (łożysko górne) i 14-a (łożysko dolne). Łożysko górne obliczono na największą siłę ciągnącą (przy spiętrzeniu), oraz na cisnącą, równą połowie obciążenia pomostu i kozła. Prócz tego zapomocą specjalnego urządzenia umożliwiono zmianę wysokości górnego czopa obrotowego kozła, a to celem regulowania wysokości pomostu, na którym ułożony jest tor dla wózków ; wreszcie kotwa jest tak osadzona, aby ją można było wymienić. Kotwę założono w ten sposób, że najpierw wpuszczono w beton fundamentowy płytę kotwiczną, którą zabetonowano, przyczem przy pomocy rury żelaznej pozostawiono od góry wolną przestrzeń dla przeprowadzenia kotwy. Następnie w poziomie około 20 cm poniżej górnej powierzchni ciosów osadzono na betonie płytę laną, służącą za podstawę niskiej mutry. Po włożeniu kotwy obrócono ją o 90° i trochę podniesionó w górę, aby nasady jej stopy weszły w wycięcia płyty kotwicznej. Skutkiem tego przy naciąganiu opisanej powyżej mutry nie może się kotwa obracać i jest zupełnie ustalona. Na górnym końcu kotwy znajduje się gwint śrubowy, na który nakręca sią właściwe łożysko wykonane ze stali kutej. Łożysko to jest w kierunku pionowym rozdwojone, a we wycięcie w ten sposób powstałe wchodzi wkładka ze stali lanej, połączona nitami z górną stopą kozła. Łożysko połączone jest ze stopą kozła zapomocą trzpienia z przetyczką. Regulowanie wysokości położenia kozła od strony górnej uskutecznia się przez obrót około trzpienia śrubowego, stanowiącego zakończenie kotwy, powstaje przytem wolna przestrzeń ponad dolną mutrą, którą jednak wypełnia się blachami odpowiedniej grubości, a w końcu łożysko szczelnie dokręca.

Łożysko po stronie dolnej ma dwie powierzchnie oporowe dla dolnej stopy kozła, a mianowicie płaską pionową i kolistą (walcową) poziomą. Ukośne parcie przeniesione przez kozieł rozkłada się na dwa kierunki prostopadłe do tych powierzchni. Łożysko to jest także rozdwojone, a w przestrzeń wolną wchodzi wkładka dolnej stopy kozła; obie części połączone są trzpieniem obrotowym. Trzpień zabezpieczony jest przeciw wysunięciu zapomocą widełek, dopiero po wyjęciu ich można go wyjąć i ewentualnie wymienić. Trzpień ten może jednak tworzyć jednę całość z dolną stopą kozła i w ten też sposób w innem miejscu został wykonany. Kładka pomostowa wykonana jest z blach 820”’/». szerokich, a 7"’/m grubych, sięgających od kozła do kozła; na jednym koźle są one obrotowo zawieszone przy pomocy beleczki b (figura 12.), na sąsiednim zaś opierają się tylko na górnej jego beleczce b' (fig. 10.) i są tu zapomocą przetyczek ustalone. Z uwagi na znaczną rozpiętość płyty pomostowej (3 m) wzmocniono ją dwiema kształtkami I \ Nr. 120. Z tegosamego powodu i beleczkę poziomą służącą do oparcia iglic musiano inaczej wykonać i połączyć z kozłami odrębnie jak przy zwykłym systemie (fig. 15.).

oddalony

celem przepuszczenia haka przytwierdzonego u góry do iglicy. Z płytą pomostową

Otóż beleczka ta jest stałe połączona z płytami pomostowemi i przy kładzeniu kozłów układa się razem z niemi na części stałej jazu. Wykonano ją jako okrągły pełny pręt o średnicy 70 od płyt o 210 ml

łączy się beleczka zapomocą czterech wsporników. Na wolnym końcu każdej płyty wspornikowej wisi

łańcuch służący do kładzenia kozłów. Skrajne płyty pomostowe ułożone są na przyczółkach, względnie na filarach, za pośrednictwem tz. ślepych kozłów (figura 9.). Jeżeli wolny koniec płyty znajduje się w punkcie B, a pozioma oś obrotu płyty w punkcie A, natenczas przy kładzeniu jazu wyjmuje się najpierw trzpienie przytrzymujące płytę w punkcie B, a następnie całą płytę przesuwa się w kierunku od B do A o mniej więcej 150m/m. Aby to umożliwić ułożono oś obrotu płyty w łożysku przesuwowem, w którem jest ona odpowiednio prowadzona. Przy tern przesunięciu traci wolny koniec płyty podparcie i zwisa na dół.

Kładzenie kozłów z płytami pomostowemi i przytwierdzonemi do nich beleczkami do oparcia iglic uwidocznia fotógrafja na tablicy XVIII-ej. Do tego celu używa się stałej windy zakotwionej na przyczółku lub filarze, liny drucianej położonej na pomoście, której jeden koniec nawinięty jest na wał windy, wreszcie ruchomego wałka, lub kółka łańcuchowego, które na odpowiedniej podstawie osadza się każdorazowo na koźle najbliższym tego kozła, który ma być położony. Otóż przed zaczęciem kładzenia pewnego kozła, łączy się przymocowany do wolnego końca jego płyty pomostowej łańcuch tylko l'5m długi, o ogniwach 13"’/m grubych liną drucianą, a następnie przez nawijanie liny na windę podnosi płytę z podpory. Jednak ponieważ środek ciężkości zespołu, jaki stanowi płyta z kozłem, leży po stronie płyty, zatem bez pewnego dodatkowego zabezpieczenia zespół ten obróciłby się w stronę przeciwną, nie zaś w stronę niszy przyczółka lub filaru. Aby temu zapobiedz i umożliwić położenie kozła z płytą we właściwym kierunku, używa się siły pomocniczej, jaką stanowi składowa ciężaru kozła poprzedniego, względnie przy pierwszym koźle ciężaru skrajnej płyty pomostowej i w tym celu łączy krótki łańcuch (40-centimetrowy) przytwierdzony do górnego pręta kozła, z łańcuchem płyty pomostowej kozła poprzedniego (patrz foto-grafja na tabl.‘12-ej). W ten sposób ciężar poprzedniego kozła wywiera ciągnienie na kozieł, który zaczynamy kłaść i obraca go w należytym kierunku.

Z powodu użycia ciężkich kozłów w dużych odstępach ustawionych, dalej z powodu łączenia kładzionego kozła z poprzednim, musi się tu używać windy odpowiednio silniejszej. W danym wypadku oznaczono potrzebną maximalną siłę ciągnącą na 2500 kg, udźwig zaś windy przyjęto na 3000/^. Stosunek przeniesienia wynosi 1191, może być jednak w razie potrzeby podwojony; do uruchomienia windy potrzeba 2 ludzi. Przy próbach kładziono 3 kozły w 20-u minutach, na kozieł wypada zatem 7 minut. Do położenia kozłów w całem polu 54 m długiem potrzeba około D/a godziny, do postawienia około 2 godzin. Jaz jest tak wykonany, że można równocześnie w dwóch polach pracować niezależnie. Jaz w Steti kładziono i stawiano w r. 1910. trzykrotnie, w r. 1911. dwukrotnie i. w r. 1912. trzykrotnie, przyczem nową konstrukcję uznano jako bardzo dobrą ¹).

Oceniając nowy system w porównaniu z systemem dawnym zauważyć należy, że daje on pewną oszczędność w budowie. Oszczędność ta wynika z kilku powodów, a mianowicie po pierwsze z powodu mniejszej ilości żelaza, powtóre niższej ceny jednostkowej żelaza walcowanego w porównaniu z żelazem kutem, spajanem, wreszcie z powodu mniejszej wysokości progu około o 20 cm, gdyż próg przy kozłach dawniejszych wypadał około 60 cm wysoki, zamiast jak tu 40 cm. Dalszą korzyść stanowi niezależność kozłów, dozwalająca wymianę uszkodzonego kozła przy złożonym jazie, przyczem jednak trzeba wyjąć trzpienie łożyskowe, używając przyrządów nurkowych. Natomiast trudna jest tu wymiana kozła przy jazie postawionym ; uwolnienie uszkodzonego kozła od naporu wody górnej, przez oparcie konstrukcji osłaniającej (odchylone iglice, a z boku tablice z brusów) o sąsiednie kozły jest tu bardzo trudne, gdyż odstęp tych sąsiednich kozłów wynosi 6 m, zamiast 2'50 m, jak przy dawnym systemie.

Dalej zauważyć należy, że nowa konstrukcja przedstawia elementy bardzo ciężkie, wymaga silnych wind i liczniejszej, oraz bardzo dobrze wyuczonej obsługi. Najważniejszą jednak niekorzyścią tej konstrukcji jest to, że żelazo walcowane łatwo rdzewieje, przyczem materjał się uszkadza. Wpływa tu także znacznie jakość wody ; np. na Łabie dotychczas nie zdołano wynaleść należytego środka do powlekania żelaza, stąd też wpływ rdzewienia ma być bardzo dotkliwy. Jakkolwiek w powołanym opisie autor oddaje systemowi temu wszelkie pochwały, to jednak z drugiej strony nie brak głosów, które oświadczają się stanowczo za dawnym systemem Poirće, z kozłami z żelaza kutego (spajanego), ustawiawionymi w odstępach 1*25 m.

Nowe jazy iglicowe amerykańskie. W Ameryce rozpowszechniły się w ostatnich latach nowe konstrukcje jazów iglicowych, o typie kozłów zbliżonym do litery A. W tych konstrukcjach kozły przy

’) VyroCni zprâva Komise pro kanalisovâni rek Vltavy a Labe v Cechach 1910, 1911 a 1912.

15*

składaniu ich ani się nie nakrywają, ani też nie wchodzą w siebie, lecz z powodu znacznego odstępu leżą zupełnie osobno. W wykonanych jazach odstępy kozłów wynoszą 5’45 m i 6‘10 m, a nawet według twierdzenia inżynierów amerykańskich możnaby odstęp ten zwiększyć na 9 i 10 m, bez specjalnych trudności co do należytego zakotwienia kozłów. Konstrukcja taka przedstawia wielkie korzyści ; silne kozły znacznie lepiej opierają się uderzeniu przedmiotów płynących, a skutkiem znacznego odstępu kozłów płynące kawałki drzewa nie utrudniają kładzenia. Również i osadzanie namułu przez rzekę wywołuje tu przy dużych kozłach znacznie mniejsze utrudnienia, jak przy małych kozłach.

Jaz na rzece Big Sandy¹) (Kentucky), przedstawiony na fig. 16. i 17. tablicy X-ej, służy do celów kanalizacji. Kozły mają tu odstęp 61 m od środka do środka licząc i są połączone belkami pozio-memi B. Te belki służące także do oparcia iglic u góry, muszą mieć z powodu znacznego odstępu kozłów i znacznego spiętrzenia (4’63/n) duże wymiary, tworzą zatem zazwyczaj poziomą belkę kratową. Z kozłami łączą się one przegubowo (przegub w punkcie P), zapomocą czopa do nich przytwierdzonego. Belki B usuwa się w razie składania jazu w ten sposób, że obraca się je zapomocą żórawia osadzonego na statku pływającym około czopów, podnosząc przytem od strony dolnej wody w kierunku k (fig. 17.). Gdy belka przyjmie położenie pionowe, żóraw podnosi ją do góry, gdyż czopy mają łożyska u góry otwarte, a następnie układa na statku. Skutkiem wyjęcia belki B 19 iglic opierających się o jednę belkę traci podporę u góry i wypada z przedziału.

¹

Dumas: Le Canal de Panama. Annales des ponts et chaussées, Paryż 1912. Cz. II. *) Patrz autora „Kanał Panamski“, Czasopismo techniczne, Lwów 1913.

Iglice są to belki drewniane świerkowe o przekroju 30 cm X 30 cm, ku górze zwężone, ciężar jednej iglicy dochodzi do 400 kg. Kładzenie kozłów odbywa się zapomocą windy osadzonej stale na filarze, lub przyczółku i liny, do której przytwierdza się równocześnie 2 kozły.

Jaz systemu inżyniera Thomasa wykonany na rzece Ohio pod Pitsburgiem ²) (fig. 18—20. tabl. X-ej) przedstawia również odrębną konstrukcję jazów kozłowych, odbiegającą w innym kierunku od dawnych pierwowzorów. Jest to niejako uproszczony jaz iglicowy, a uproszczenie polega na tern, że odrzucono tu zupełnie iglice, skutkiem czego same kozły muszą tworzyć ścianę spiętrzającą. Konstrukcję kozłów i sposób ich kładzenia wyjaśniają fig. 18 — 20. Wykonany jaz ma 36‘5/rc długości, wysokość kozłów wynosi 5 m, najkorzystniejszy kąt nachylenia obu ramion kozła musi być oznaczony z uwzględnieniem wielkości spiętrzenia i przyjętej szerokości ściany spiętrzającej kozła ; chodzi tu o to, aby uzyskać możliwie największe odstępy między kozłami położonymi. Górne ograniczenie kozłów tworzy kładkę o szerokości 0‘75 m.

Jako korzyści tego systemu wymieniają łatwość i szybkość kładzenia jazu, wywołaną głównie tern, że niema tu iglic. Kładzenie kozłów ma się odbywać łatwo, do obsługi potrzeba przytem tylko jednego lub dwóch ludzi przy windzie, a jednego człowieka na pomoście, który odhacza w czasie kładzenia haki L, łączące kozły ze sobą (fig. 21., 23. i 24.). Odpada tu zupełnie transport ścianek spiętrzających (iglic, lub zastawek), a wreszcie co do szczelności to jazy te stoją znacznie wyżej od jazów iglicowych i mogą być użyte do znacznych spiętrzeń. Zależnie od siły windy i wytrzymałości łańcucha można kłaść jeden lub więcej kozłów; na fig. 18. przedstawione jest równoczesne kładzenie trzech kozłów. Użyty łańcuch ma ogniwa 98długie, a 18'"/,,, grube; oprócz łańcucha ciągnącego (Ł. C.) używa się także osobnych lżejszych łańcuchów bezpieczeństwa (Ł. B.), łączących poszczególne kozły ze sobą, które zabezpieczają je przed upadnięciem, na wypadek gdyby łańcuch ciągnący ześlizgnął się po kole łańcuchowem.

Łańcuch ciągnący porusza się podczas kładzenia i podnoszenia kozłów w sposób ciągły na kołach łańcuchowych K (fig. 21., 23. i 26.), umieszczonych we wcięciu każdego kozła, przyczem te koła łańcuchowe obracają się swobodnie koło osi. Na tejsamej osi osadzone jest koło hamujące h (fig. 21.), utrzymywane w spoczynku zapomocą zapadki Z w czasie podnoszenia i kładzenia kozła. W chwili gdy przy podnoszeniu kozła ramię zapadki H uderzy o wystający trzpień t sąsiedniego już ustawionego kozła (fig. 21.), zapadka się odchyla, a koło hamownicze, z nim zaś i koło łańcuchowe się uwalnia. Obydwa koła mogą się teraz obracać około wspólnej osi, a łańcuch ciągnący może się przesuwać, skutkiem czego dalszy kozieł podnosi się w górę.

‘) Engineering 1908. str. 69.

•) Schweizerische Bauzeitung 1909. str. 15. Hilgard Vereinfachtes amerikanisches* „A“ Bockwehr.

b) Jazy kozłowe z zasłonami zwijanemi lub zastawkami.

Jak powiedzieliśmy poprzednio, użycie iglic ograniczone jest wielkością spiętrzenia, dlatego zastosowano we Francji przy jazie pod Port Villez na dolnej Sekwanie i innych zasłony zwijane systemu Caméré, oparte na kozłach Poirée’go. Zasłony opisaliśmy powyżej mówiąc o jazie pod Poses; konstrukcja przy jazach kozłowych jest zupełnie podobna, jak również sposób podnoszenia, tylko że tu między każdymi dwoma kozłami osadzona jest rama żelazna (rys. 156 a i b.), na której zasłona jest zawieszona zapomocą dwóch łańcuchów zakończonych trzonkami. Długość tych trzonków mających gwint śrubowy, daje się zapomocą muter regulować, a przez to i położenie zasłony. Do zwijania zasłon służy winda osadzona na wózku poruszającym się po torze, która ciągnie łańcuch bez końca opasujący zasłonę od spodu i w ten sposób zwija zasłonę na ramę. Po zwinięciu zasłony całą ramę wraz z zasłoną kładzie się na wózek kolejki i odwozi na miejsce składu. Szerokość zasłon zależnie od odstępu kozłów wynosi 1,28 lub 1,09 m, wysokość beleczek poziomych stale 0,058 m, grubość zmienia się od 0,075 m u spodu, do 0,04 u góry. Każdy kozieł n^a na ścianie górnej wystające żebro, przedzielające sąsiednie zasłony.

System ten jednak poza Francją nie rozpowszechnił się; nie jest on tak prosty jak system jazu iglicowego, wymaga silniejszych kozłów, gdyż ciśnienie przenosi się przez zasłony w całości, a nie jak przy jazach iglicowych tylko w części na kozły, a w części na próg. Dalej zwijanie zasłon przedstawia już pewne niedogodności ; potrzebny jest tu tor dla wózków z windą, regulowanie spiętrzenia wymaga zwijania zasłon, a wreszcie samo zwijanie zasłon nie odbywa się bez przeszkód, gdyż wobec małego odstępu często zaciskają się między żebra na kozłach i trudno je poruszyć. Dlatego system ten ustąpił miejsca jazom kozłowym z zastawkami, które okazały się praktyczniejsze.

a)

.-0'r/o.

......

V!

>Uii

? :

O.

h)

-a

I},

115. >

. ... 0 610*'

im

Rys. 156.

ii

■■i'

=®

Jazy kozłowe z zastawkami. System ten zastosował we Francji po raz pierwszy inżynier Boulće w jazach na Sekwanie pod Paryżem, pod Port-àiAnglais i pod Suresnes. W tym ostatnim między kozłami o wysokości 5,91 m i odstępie 1,25 m dano po 6 niskich zastawek drewnianych ponad sobą umieszczonych, o szerokości 1,22 m; pięć dolnych ma wysokość po 1,1 Om, a grubość 9, 8, 7, 6 i 4 cm, ostatnia zaś górna jest tylko 30 cm wysoka, 3 cm gruba i służy do regulowania spiętrzenia. Każda z pięciu dolnych zastawek złożona jest z. 4 brusów, okuta żelazem i posiada u góry wcięcie, w które wchodzi strzemionko służące do wyciągania zastawki.

l~jjr-

Rys. 157.

Do podnoszenia zastawek w celu otwarcia jazu używa się windy osadzonej na wózku (rys. 157.), poruszającym się wzdłuż jazu na torze; z uwagi na potrzebną szerokość pomostu służbo-wego, górną szerokość kozła wynoszącą 1,20 m rozszerzono zapomocą wspornika o 1,10 m. Podnoszenie odbywa się zapomocą drąga żelaznego zazębionego, poruszanego przez windę w kierunku pionowym, zakończonego u dołu poprzeczką poziomą, która ślizga się między żebrami dwóch sąsiednich kozłów; do tej beleczki przymocowany jest hak, który chwyta za strzemię zastawki i podnosi ją w górę do pewnej wysokości, poczem do reszty podnosi się ją zapomocą wielokrążka osadzonego na wsporniku windy, na wózku kolejki. Przy zakładaniu zastawek i spuszczaniu ich w dół trzeba je zapomocą tegosamego drąga spychać, przyczem wspomniana powyżej pozioma poprzeczka złączona z drągiem ciśnie na górną krawędź zastawek.

Co do wykonania przyczółków i filarów zauważyć należy, że przedstawiają się one zupełnie podobnie jak przy jazach iglicowych, muszą więc mieć odpowiednie nisze, w które kłaść się będą kozły. W miejscu gdzie ostatni szereg zastawek przylega do przyczółka, względnie filaru mającego niszę, mamy pewien nowy szczegół konstrukcyjny, jakiego nie było przy jazach iglicowych. Zastawki muszą być podparte również po stronie przyczółka, względnie filaru, celem przeniesienia ciśnienia. Na murze czołowym przyczółka oprzeć ich nie można, gdyż z powodu wykonania niszy jest on za słaby, wobec tego osadza się na ścianie czołowej fałszywy kozieł, który jest żelazną belką zakotwioną do muru, mającą tosamo pochylenie co kozły i na którego wystającem żebrze opierają się zastawki. Szczegół ten wykonują jeszcze w inny sposób, a mianowicie można oprzeć zastawki bez fałszywego kozła o mur czołowy zamykający niszę, jeżeli przez odchylenie ostatnich zastawek od płaszczyzny jazu w stronę górnej wody umożliwi się odpowiednie zgrubienie tego muru. Przytem trzeba dbać o to, aby obie linje podporowe zastawek skrajnych leżały na płaszczyźnie, a nie były względem siebie wichrowate.

Jak widać konstrukcja zasuw jest prosta, szczelność jazu zupełnie wystarczająca, a funkcjonowanie pewne. Tarcie zasuw o kozły przy przesuwaniu można zmniejszyć przez zaopatrzenie ich małemi kółkami, według konstrukcji Lavollée podanej powyżej, lub przynajmniej kółkami po stronie płaszczyzn oporowych kozłów.

1900. (Tabl. XI. fig. 1    8., oraz tablica XVIII.).

Jako przykład jazu kozłowego z zastawkami podajemy opis jazu na Wełtawie pod Libszicami, wykonanego według wzoru jazów francuskich w r.

Jaz ten x) składa się z trzech otworów, z których dwa zamknięte są jazami iglicowymi, trzeci o progu 0,5 m niżej położonym i świetle 65 m (przepust dla statków) zamknięty jest zastawkami na kozłach. Wysokość spiętrzenia wynosi 3,90 m, próg znajduje się 4,5 m pod spiętrzoną wodą. Kozły mają 6m wysokości i założone są w odstępach 1,25 m; ciężar jednego kozła wynosi 1700 kg. Wykonane są z żelaza walcowanego o połączeniach nitowanych. Połączenie kozłów u góry wykonano zapomocą pomostu żelaznego, złożonego z blaszanych płyt sięgających od kozła do kozła, na których znajdują się stale z niemi złączone dwa tory, jeden przeznaczony dla ruchu żórawia podnoszącego zasuwy, drugi dla wózków przewożących zasuwy wzdłuż jazu ; tory te składają się przy otwieraniu jazu razem z płytami na część stałą jazu. Szerokość pomostu wynosi 2360 m/m, szerokość torów 750 mjm (fig. 12. tabl. X.).

Elementem spiętrzającym są tu zasuwy 1,20 m szerokie, oparte na kozłach. Jest ich 5 ponad sobą ; dolne mają po 1 metrze wysokości, najwyższe zaś tylko 0,5 m.

Łożyska kozłów przedstawiają fig. 1—6.; łożysko dolne wygląda taksamo jak łożysko przedstawione na fig. 1. tabl. X., natomiast łożysko górne wygląda inaczej, jak to wskazują fig. 6., 7. i 8-a, przyczem figurę 8-ą należy sobie wyobrazić rzutowo pod fig. 7 - ą. Górny czop (fig. 1. i 4.) wchodzi w łożysko górne, wpuszczone we wcięcie ciosu progowego i zakotwione do niego zapomocą dwu poziomych śrub do muru. Zakotwienie łożyska w kierunku pionowym (przeciw wyrwaniu przez czop) uskutecznione jest zapomocą dwu śrub pionowych, opierających się u góry mutrami o płytę nakrywającą łożysko (fig. 7.), a u spodu głowami o płytę kotwiczną (fig. 8.). Figury 4. i 5. przedstawiają połączenie kutych części obu dolnych narożników kozłów, z częściami nitowanemi z żelaza walcowanego.

Jazy kozłowe z zasuwami wymagają stosunkowo większych ilości materjału, jak jazy iglicowe ; przy jazach iglicowych parcie wody przenosi się zapomocą iglic częściowo na próg jazu, reszta tylko (część mniejsza) przenosi się na kozły, tu natomiast całe parcie wody za pośrednictwem zastawek przenosi się na kozły.

VJako przykład podajemy obrachowanie kozła jazu w Libszicach *).

Siły wewnętrzne w poszczególnych prętach kozła pochodzą: 1) od obciążenia poziomego parciem wody, przenoszącem się na kozieł przez zastawki i 2) od obciążenia pionowego, na które składa się ciężar żórawia służącego do podnoszenia zastawek i poruszającego się po torze przednim, ciężar podnoszony przez żóraw, ciężar wózka do przewożenia zasuw, poruszającego się po torze tylnym i zasuw na nim złożonych, wreszcie ciężar kozła wraz z pomostem i szynami.

Siły wewnętrzne powstające w prętach skutkiem obciążenia poziomego i pionowego oznaczymy oddzielnie.

1) Obciążenie poziome (tabl XI. schematy a i b, oraz plan sił I.).

Parcie wody (trójkąt parcia, schemat a) przenosi się na poszczególne pręty a—b, b — c, c—d przedniego słupa kozła za pośrednictwem zastawek, wytwarzając we węzłach siły poziome Hlt H₂, H₃, H₄. Siły te otrzymamy obliczając reakcje Rlt R s, . • . • R«, we węzłach a, b, c, d, wywołane parciem wody (schemat b),

¹)    Dr. A. Klir: „Die Bauten der Kommission für die Kanalisieruung des Moldau- und Elbeflußes in Böhmen“.

²)    Według Dr. B. Tolmana: Stavba Vodnich cest. (Autografia) Praga 1911.

Dla pręta b—c: Obciążenie jest tu zmienne, o kształcie trapezu; podzielimy je na trójkąt (zv₂) i prostokąt (w./)-przyczem W\ —    -f- w.,’.

1*775 -=    2

1 tak dla pręta c—d: Parcie wody Wx

1*375*

—2—X 1'25X 10^)0 = 1182% i zaczepia w odległości 1 '375 =(M58 od węzła c.

Reakcję R, otrzymamy z równania momentów ze względu na punkt c: R₁ X 1-775 = W, X 0-458

2>

R, = 305 kg, R, - 1182 - 305 = 877 kg.

X 1*25    1000 = 1969 kg

«% = 1-775 X 1-375 X 1*25 X 1000 = 3051 % R, = Y +    = 2181 kg , R<

⁼ ~3

\ = 2839 kg;

6*

podobnie oznaczymy reakcje Rr< i R

W rezultacie otrzymamy następujące składowe parcia wody we węzłach :

Hl = /?i =

H₂ = /?, + £a = 877 + 2181 = 3058 „

Ha = /?₄ p /?₆ =    .

Hi = /?n =    *    *    •

305 %

.    . 7220 „

.    . 2073 „

Dla sprawdzenia obliczmy całkowite parcie wody:

4-50²

2~ X 1-25 X 1000 = 12.656 kg.

Razem 12.656^

Następnie przyjmując siły Hlt    HĄ jako obciążenie poziome we węzłach, wykreślamy plan sił (tablica XI.

plan sił I.) i otrzymujemy następujące siły wewnętrzne:

o po

0,

= •+• 290, = + 2205,

£/,. = - 290 Uu ~ - 2350 U, = — 8500

1    =.+ 450

₂    = 4- 3230 s — -4- 9580

H, = ~ 305 = - 3363 H₃ = - 9780 H< = - 9700

Z = + 7980 R = — 14950

2) Obciążenie pionowe (tabl. XI. schematy c i d, oraz plan sił II.).

Składa się ono a) z ciężaru żórawia (Pi) poruszającego się po przednim torze ; ciężar ten wynosi 2600 kg.

b)    z ciężaru wózka (Pw), poruszającego się po tylnym torze (600 kg), wraz z naładowanemi 10-ma stawidłami (10 X 180 = 1800 kg), razem 2400 kg.

c)    z reakcji pochodzącej od ciężaru S, który dźwiga żóraw. Ciężar ten równa się ciężarowi stawidła zwiększonego o ciężar drąga podnoszącego zasuwę, a zawieszonego na żórawiu i o opór tarcia (O) przy podnoszeniu stawidła. Opór ten oznaczymy przy największym słupie parcia wody (4*5 m), przyjmując, że dolnej wody niema, oraz współczynnik tarcia = 0*4.

O = 1*25 X 1 + 4-5 X 1000 X 0*4 = 2250% zaś max S = 180 -j- 150 -f- 2250 — 2610%.

na

Teraz obliczymy reakcje max S i Pi na tor (schemat c), przyjmując jednak tylko połowę tych ciężarów, gdyż jeden kozieł przenosi się tylko ciężar z jednej pary kół.

Równanie momentów ze względu na punkt a (schemat c) :

Pi

X (0-43 + 0-75) + Y X 0-375 . A, X 0-75

A, = 2703%, A, = 1305 + 1300 - 2703 = ~ 98 kg

przyczem

Reakcja A₂ wypada ujemnie, z czego widać, że żóraw musi być w czasie wyciągania stawideł zakotwiony. Mając reakcje A, i As możemy oznaczyć reakcje pionowe V/ i VP górnych węzłów kozła (schemat d), obciążymy każdą z szyn tylnego toru ’ ciężaru wózka z naładowanemi zasuwami, tj. ciężarem 600%.

Równanie momentów ze względu na punkt g:

K,’ X 2-32 = 2703    2T6 - 98 X 1*41 + 600 X 0-91 f 600 X 0*16

!// = 2737%

V,’ = 3805 ~ 2737 = 1068%.

oraz

Do reakcji V₁’ i V₂’ trzeba dodać jeszcze przypadające na górne węzły kozła d i g części ciężaru pomostu (po 125%), części ciężaru własnego kozła. Ciężar własny kozła wynoszący około 1600 % rodzielimy na 8 węzłów, czyli na każdy po 200 kg. W ten sposób na górne węzły kozła d i g (schemat o) przypadają następujące obciążenia pionowe :

= 2737 -f 200 + 125 = 3062% = 1068 -f 200 -f 125 = 1393 „ .

Następnie wykreślamy plan sił dla obciążenia pionowego (tablica XI. plan sił II.), z którego otrzymujemy siły wewnętrzne w prętach.

i 20

W prętach I)t, Hu nie powstają żadne natężenia, w prętach Hi //, ciągnienia, w reszcie prętów ciśnienie Jak widać z planów sił I. i II. natężenia o tymsamym znaku wypadają tylko w prętach U-, i U., te zatem trzeba obliczyć na natężenia sumaryczne, wszystkie inne pręty będą najwięcej natężone przy obciążeniu wyłącznie tylko parciem wody.

Siły w prętach U., i U,j będą :

LV = — 2350 - 1330 = - 3680%. Ua’ = — 8500 — 1200 = — 9700%.

Następnie w znany sposób obliczy się przekroje prętów, przyczem pręty ciśnione należy obliczyć na wyboczenie, nadto pręty przedniego słupa, na które przenosi się parcie wody bezpośrednio przez zastawki wywołując moment zginający, trzeba liczyć na natężenie złożone.

Naprzykład dła pręta b — c (schematy a i b) otrzymujemy:

Powiedzmy, że największy moment zgięcia będzie w oddaleniu „v od podpory c; dla tego przekroju otrzymamy (siła poprzeczna = 0) :

R,

( 1-375 -f y) x X 1000 X 1-25 = 0

;    R., ~ 2181 %; stąd

0‘925 m, a największy moment

max

M — Rn X 0-925 - 0-925 X 1 375 X 1000 X 1*25 X    X 1000 X 1 25 X

max M = 129701 kgcm.

kgtn

Przekrój pręta b—c, narysowany na fig, 1. tabl. XI. (przekrój i—k) ma powierzchnię F == 66 cm", moduł przekroju W — 197 cm³, natężenie złożone wynosi:

max M O.

W~ ⁺ ~F

129701    290    .,

197

-j- -r~- = 662kglcm~.

6o

Poprzeczkę górną należy obliczyć na obciążenie podane na schemacie d} jako belkę na obu końcach utwierdzoną, poprzeczkę dolną jako belkę prostą, opartą na obu końcach czopów (schemat e). Reakcja N wynosi:

N Z (3 97 — 0-17)

3-80

4-18

= 7980 • ~ = 7254%

O ~ N = 7254 kg.

Znanym sposobem obliczy się wymiary tego pręta.

Czopy słupów (schemat /) obliczy się według momentu reakcji M obliczonego dla profilu, w którym przekrój czopa

się rozszerza.

Mn = Af x 14 x 7254 X 14 * 101556 kgcm.

Przekrój ma średnicę 10 cm , W = 98 cm '

natężenie a

101556

98

•= 1036 kg jem².

Podnoszenie najwyższego rzędu zasuw odbywa się ręcznie, dwóch dalszych rzędów zapomocą lżejszego żórawia obrotowego, wreszcie dwóch najniższych rzędów zapomocą silniejszego żórawia o udźwigu 2000 kg. Postępowanie przy usuwaniu jazu jest takie, że po zdjęciu górnego rzędu zasuw ręcznie, a dwóch dalszych żórawiem obrotowym, żóraw silniejszy podnosi zasuwy w górę do pewnej wysokości, resztę podniesienia (przy zmniejszonem ciśnieniu) wykonuje znowu żóraw obrotowy, Zóraw ten posiada łańcuch, przewieszony przez górny blok wysuniętego ramienia, na którym wisi prostokątna rama żelazna zakończona u spodu hakiem, posiadająca na czterech rogach kółka. Ramę tę wsuwa się w pole zasuwy tak długo, aż hak zaskoczy za jej strzemię.

Żóraw silniejszy posiada sztabę zazębioną, zakończoną u spodu silnym żelaznym trzewikiem, poruszaną w dół lub do góry; zapomocą tej sztaby można zasuwy zepchnąć całkiem w dół, aż do uzyskania zupełnej szczelności. Przy zakładaniu zasuw postępowanie jest odwrotne do poprzednio opisanego; najpierw żóraw lżejszy zakłada zasuwy dolne, które zesuwają się tak daleko w dół, aż tarcie wywołane parciem wody je zatrzyma, resztę pracy zesunięcia wykonuje żóraw silniejszy. Do kładzenia kozłów służy silna winda stała, ustawiona na prawym brzegu, we wnętrzu magazynu na zasuwy. Winda ta posiada silny stalowy łańcuch (26”'/m), przeciągnięty przez całe pole jazu. Użyto tu wachlarzowego sposobu kładzenia kozłów ; równocześnie kładzie się zawsze 6 kozłów, które przytwierdza się do łańcucha zapomocą osobnego przyrządu przyciskającego (p), osadzonego na każdym koźle (fig. 1. i 2. tabl. XI.), który składa się z trzpienia śrubowego, podkładki dolnej stałej i nakładki górnej ruchomej. Łańcuch wchodzi między obie te płyty, a przez obrót trzpienia śrubowego zapomocą klucza przyciska się górną nakładkę i w ten sposób przytwierdza łańcuch do kozła.

Całkowite otwarcie otworu 65 m długiego przy 10 - iu ludziach obsługi trwa około 6-iu godzin, z tego przypada Ah 45'" na podniesienie i usunięcie 260-iu zasuw, reszta na kładzenie kozłów; podnoszenie 51 kozłów trwa około 3 godzin.

Również i przy tym systemie jazów zaznaczyć należy dążność do wykonywania konstrukcji o możliwie ograniczonej liczbie elementów, a więc o dużym odstępie kozłów, a przytem o długich zasuwach i płytach pomostowych. Konstrukcje takie wymagają jednak więcej skomplikowanych urządzeń, silnych wind do kładzenia kozłów, dobrze wyćwiczonego stałego personalu, wreszcie w przeważnej liczbie wypadków uruchomienia prądem elektrycznym.

Z urządzeń tego typu opiszemy dwa, a mianowicie jeden jaz na kanale Dunaju we Wiedniu, oraz jaz systemu Schwarzera na Łabie.

Jaz na kanale Dunaju we Wiedniu (tabl. XI.) l). Ukończony w roku 1909, służy do celów kanalizacji kanału Dunaju. Ze względu na to, że do kanału uchodzą szybko wzbierające potoki, musiano wykonać jaz o konstrukcji dozwalającej na szybkie usunięcie spiętrzenia. Dalej żądano, aby jaz był bardzo szczelny, gdyż w czasie pochodu lodów u wlotu kanału pod Nussdorfem puszcza się do kanału tylko niewielkie ilości wody, wreszcie chodziło o to, aby stworzyć konstrukcję bardzo silną, którejby lody nie mogły uszkodzić. Wykonano zatem jaz zasuwowy oparty na kozłach ustawionych w bardzo znacznych odstępach, a mianowicie co 5’6 m. Kozły mają 5*5 m wysokości, więc położone na część stałą jazu zupełnie się nie nakrywają; każdy kozieł waży 4*6 ton.

Światło jazu wynosi 50 m, lewe ograniczenie stanowi bulwar i platforma, na której wznosi się budynek zawierający windę stałą do kładzenia kozłów, oraz magazyn zasuw, ograniczenie prawe tworzy szeroki filar (wyspa śluzowa), oddzielający jaz od śluzy komorowej. Całe światło jazu podzielone jest na 9 pól zapomocą 8-u kozłów (tabl. XI. fig. 9.).

Część stała jazu (tabl. XI. fig. 10.) tworząca ławę betonową 22,25 m długą, fundowana jest na zbitym ile 8 m pod zerem wodoskazu, na rzędnej 149.039. Ława ma grubości 2*6 — 4’2 m i pokryta jest murem z ciosów granitowych 0*5—1'5 m grubym. W obrębie ławy wykonano stopień w części stałej 0*8 m wysoki. Jaz ma za zadanie wytworzyć najwyższy poziom kanału Dunaju : w celu uzyskania na gófriym końcu stanowiska głębokości 2*2 m ustalono potrzebny poziom spiętrzenia (górnej wody) na rzędnej 158*149, na razie jednak spiętrzenie sięgać będzie tylko do rzędnej 157.909, z powodu niskiego położenia sąsiedniego mostu. Dolna woda (po wybudowaniu dolnego jazu) leżeć będzie na rzędnej 156.000, spiętrzenie wynosi zatem 1*909 m, a w przyszłości będzie wynosiło 2*149 m.

Przyczółki są również fundowane na wytrzymałym ile i mają zewnętrzną okładzinę z granitu.

Część ruchomą jazu przedstawiają figury 11 —16. tablicy XI. Zasadniczym szczegółem konstrukcyjnym tego jazu jest połączenie kozłów z płytami pomostowemi. Każde cztery kozły połączone są przegubowo z płytą pomostową (fig. 9., 11. i 15.), skutkiem czego jaz dzieli się na część lewą i część prawą. Każdą z obu części (a więc kozły wraz z płytami pomostowemi), kładzie się zapomocą liny uruchomionej stałą windą stojącą na lewym brzegu na dno jazu, lub też z niego podnosi. Przy kładzeniu, pola między kozłami i płytą tworzą coraz to niższe równoległoboki, wreszcie kozły kładą się na dno jazu, a nad nimi układa się płyta pomostowa, oparta na swych podporach p, p, (fig. 11.). W czasie otwierania jazu następuje zatem u dołu obrót kozłów około czopów łożyskowych, a u góry obrót przegubów płyt pomostowych. Gdy jaz jest postawiony, spoczywają obie części pomostu poziomo, opierając się zapomocą swych podpór na kozłach. Uzupełnienie pomostu z prawej strony stanowi część klapowa pomostu, osadzona we wcięciu prawego bulwaru ; w razie otwarcia jazu zwisa ona na dół, w razie zaś ustawienia go podnosi się ją w górę i opiera na prawej części płyty pomostowej. Lewa część płyty pomostowej (tabl. XI.

fig. 16.)

ma 23*8 m długości; jej koniec od strony lewego bulwaru opiera się na dwóch łożyskach wałkowych. Przy ustawianiu jazu najpierw podnosi się część lewą i przytwierdza w sposób łatwy do rozłączenia do wspomnianych łożysk, następnie podnosi się prawą część pomostu, wreszcie prawobrzeżną klapę pomostową. Prawa część pomostu ma 22*4 m długości i wystaje 0*6 m poza ostatni (prawy) kozieł.

’) Bau der Staustufe „Kaiserbad“ im Wiener Donaukanale, Wiedeń 1910. Odbitka z „Allgemeine Bauzeitung“.

16

Kozły posiadają przedni (górny) pas prosty, który posiada tory dla wałków zasuw jazowych. Tor dolny umieszczony na zewnątrz (ze stali kutej), przymocowany jest zewnątrz pasu kozła zapomocą nitów wpuszczanych (fig. 12 b); tor górny umieszczony jest wewnątrz pasu kozła (fig. 11.). W dolnych węzłach kozła osadzona jest oś obrotowa ze stali, z czopami spoczywającymi w łożyskach. Odległość środków łożyska górnego (przedniego) i dolnego wynosi 5*4 m ; wykonane są one z żelaza lanego, ich panewki są z bronzu. Łożysko górne (przednie), ciągnione, posiada celem zniesienia sił ciągnących przykrywę ze stali kutej, przytwierdzoną zapomocą dwu śrub stalowych do konstrukcji zakotwiającej wpuszczonej w beton ; łożysko dolne (tylne), ciśnione, zapuszczone jest w cios łożyskowy i połączone z nim zapomocą czterech śrub stalowych. Ciosy łożyskowe zakotwione są w kierunku poziomym zapomocą dwu kotew z żelaza płaskiego do przeciwległych ciosów progu jazu. Zakotwienie kozłów do części stałej jazu wykonano zapomocą szeregu krzyżujących się dźwigarów walcowanych ; ciągnienie od łożysk dolnych przenoszą pionowe belki kotwiczne, złożone z kątówek, wstęg i blach trapezowych.

Pas dolny (tylny) kozła składa się z części dolnej ukośnej i z części górnej pionowej ; w górnych końcach obu pasów osadzone są łożyska z bronzowemi panewkami, w których leżą osie dźwigające pomost.

Obie części pomostu (figura 11. i 16.) składają się przedewszystkiem z dwóch równoległych dźwigarów blaszanych, umieszczonych w odstępie 2‘2 m; na ich pasach górnych spoczywa tor żórawia (ł'} t'), służącego do podnoszenia zasuw. Szereg dźwigarów poprzecznych, których pasy górne leżą o 80m/m poniżej pomostu, oraz szereg przekątni, usztywnia dźwigary główne podłużne ; na dźwigarach poprzecznych spoczywa blacha pomostowa, usztywniona nadto szeregiem kształtek i zaopatrzona w otwory do odpływu wody. Do pomostu przytwierdzone są silne osie (o, o, fig. 11.), służące do podnoszenia i kładzenia kozłów; z każdą z tych osi łączy się jedna linja i jeden łańcuch, których przeciwległe końce przyłącza się do głównej liny od stałej windy zapomocą trójkątnej zakładki. Na płycie pomostowej spoczywają dwie szyny umieszczone w odstępie 1660m/m, stanowiące tor dla wózków przewożących zasuwy. Obydwa tory, tj. tor dla żórawia podnoszącego zasuwy, oraz tor dla wózków, przedłużone są po stronie lewej we wcięciu bulwaru, oraz w budynku stanowiącym skład zasuw.

długość 5500m

, my

Zasuwy jazowe (tabl. XI. fig. 13., 14. i 15.) składają się w zasadzie ze szkieletu złożonego z dźwigarów poziomych i pionowych, oraz z blachy opierzającej. Zasuwa dolna ma wysokość 2100 m/m i waży 3*5 ton, zasuwa górna długość 5370 m/,„, wysokość 2200 m/m i waży 3 tony. Każda zasuwa toczy się po wałkach stalowych (z każdej strony po 3), na których osadzone są pierścienie z bronzu. Celem uniknięcia skrzywienia zasuwy w czasie wyciągania dano z obu stron kółka kierownicze. Do górnych dźwigarów zasuw przytwierdzone są kolucha, za które chwytają łańcuchy, względnie haki żórawia. Zasuwy górne spoczywają przy ustawionym jazie na wspornikach, umieszczonych wewnątrz dźwigarów przedniego pasu kozła, zasuwy dolne spoczywają na grzbiecie części stałej jazu ubezpieczonym płytami lanemi. Dokładne regulowanie spiętrzenia przez otwieranie zasuw dolnych uskutecznia się zapomocą przenośnych wind z trzpieniem śrubowym, ustawianych na kozłach i chwytających swym trzonem za kolucha zasuw; zasuwami górnemi reguluje się spiętrzenie w ten sposób, że się je podnosi w górę i opiera na wysuwanych ryglach, umieszczonych w górnej belce zasuwy.

Do podnoszenia i kładzenia jazu służy stały żóraw na lewym brzegu umieszczony, o średniej sile pociągowej 25 ton, a maximalnej 35 ton. Chyżość ciężaru wynosi przy popędzie elektrycznym 1 m, a przy popędzie ręcznym OT m na sekundę. Zóraw ten jest umieszczony w środkowej części budynku stanowiącego magazyn zasuw.

Do podnoszenia, opuszczania i przewozu zasuw służy żóraw ruchomy o ramieniu 6 4 m i udźwigu 3*5 ton ; chyżość podnoszenia wynosi 6 m, a chyżość posuwania się żórawia 45 m na minutę przy popędzie elektrycznym, a 0’5 m, względnie 5 m na minutę przy popędzie ręcznym.

Drugi żóraw ruchomy o udźwigu 6ß00 ton służy również do podnoszenia i spuszczania zasuw, do regulowauia otworów do wypustu wody, a także do ustawiania prawej części jazu. Jego ramię służy przy podnoszeniu i składaniu prawej części jazu jako punkt podparcia dla liny od głównego (stałego) żórawia, skutkiem czego położenie liny staje się stromsze. Podnoszenie prawej części jazu wymaga użycia prawie takiejsamej siły, jak podnoszenie lewej.

Ciężar konstrukcji żelaznej całego jazu wynosił:

.    . 36,9 ton

2 3

•    yy

CN

to

a) żelazo lane .... bj żelazo spawalne

c) żelazo zlewne Martina .    .    . 139,5 „

CN

CO

CN

d)    stal lana

e)    „ kuta

f)    różne

łącznie 222,9 ton, całkowite koszta konstrukcji żelaznych jazu wyniosły 111.580 koron. Ustawienie całego jazu trwa 2‘5 — 3 godzin.

Na tablicy XVIII. podane są fotografje tego jazu według podanego źródła.

ton

6,2 „

Jaz systemu inżyniera Schwarzera¹), wykonany na skanalizowanej Łabie pod Melnikiem, przedstawiony jest na fig. 17—20. tabl. XI.²). W profilu jazowym (fig. 17.) wykonano dwa systemy jazów, a mianowicie w części prawej jaz zastawkowy na odrzwiach systemu Liebischa ³), w części lewej o progu wyżej położonym jaz systemu Schwarzera na długości 69 44 m. Celem tej nowej konstrukcji jazu było zmniejszenie do minimum ilości elementów jazu, oraz zmniejszenie ilości materjału. Konstrukcja polega na kombinacji kozłów nitowanych i zwykłych dźwigarów walcowanych, które to części są stale ze sobą połączone, przyczem obsługa jazu odbywa się zupełnie w ten sposób jak przy zwykłych jazach zastawkowych z kozłami. Cały jaz składa się z poszczególnych elementów, każdy zaś element z jednego kozła, oraz dwu pomocniczych podpór (fig. 18. i 19.). Jeden element jazowy zamyka 3'60 m długości jazu. Każdy kozieł spoczywa na 2 łożyskach, osadzonych na części stałej, około których można go obracać, na górze zaś dźwiga płytę pomostową (element kładki), o którą opierają się podpory pomocnicze, obracalne około czopów dolnych. W ten sposób długość jednego elementu wynoszącą 3*60 m dzielą podpory pomocnicze na 3 pola po 1*20 m, w które wchodzą zastawki spiętrzające wodę. Ważną rzeczą jest tu okoliczność, że podpory pomocnicze przenoszą większą część parcia wody wprost na część stałą, mniejsza zaś część przenosi się za pośrednictwem płyt pomostowych na kozły. Skutkiem tego wypada ciężar konstrukcji znacznie mniejszy jak przy zwykłym systemie jazów zastawkowych na kozłach ; jazy te pod względem ilości materjału zajmują miejsce pośrednie między zwykłymi jazami iglicowymi, a zastawkowymi na kozłach.

W czasie kładzenia elementów jazowych tworzą ich części składowe w każdem położeniu równo-ległobok i układają się na dnie jazu zupełnie poziomo obok siebie, a nie ponad sobą, a podpory pomocnicze z powodu ukośnego położenia *i excentrycznych czopów również obok siebie i obok płyty pomostowej. Celem zmniejszenia siły udźwigu na początku podnoszenia, wykonano górne oka w podporach pomocniczych jako podłużne wcięcia (fig. 20.), w których się może czop pomostu przesuwać. Skutkiem zupełnie poziomego ułożenia konstrukcji, wysokość progu chroniącego złożony jaz nie potrzebuje być większa jak 0'5 m.

Spiętrzenie wynosi 2*05 m ponad próg, do zamknięcia jazu wystarczyły zatem tylko dwie zastawki drewniane okute kątówkami, ponad sobą umieszczone. Każda z nich ma jednak osobny tor, dolną wyciąga się ponad górną, która zostaje uwolniona od parcia wody, a następnie zabrana przez zastawkę dolną ; przez to, że jednem pociągnięciem otwiera się cały przedział, zyskuje się na czasie. Pęzioma szpara 5 m/m zatyka się wkrótce płynącymi liśćmi.

Kładka posiada dwa tory, zewnętrzny dla wyciągu zasuw, wewnętrzny dla przejazdu wózka przewożącego zasuwy. Gdy już wszystkie zasuwy są usunięte, kładzie się elementy jazowe, do czego służy stała winda umieszczona na pierwszem piętrze magazynu dla zasuw na lewym brzegu.

Jeden element jazowy waży 2568 kg, na co składa się a) ciężar kozła 846 kg, b) dwu podpór pomocniczych 306 kg, pomostu i łańcuchów 851 kg, łożysk i kotew 565 kg. Ciężar całej konstrucji wynosi 50 ton, tj. na 1 m² powierzchni spiętrzenia 352 kg. W porównaniu ze zwykłym typem jazów zastawkowych na kozłach, uzyskuje się oszczędność 25%.

Statyczne obliczenie kozłów przeprowadzono pod założeniem, że łożysko przednie przyjmuje tylko siły pionowe, kozieł zaś obliczono jako system statycznie niewyznaczalny na zasadzie teorji odkształcenia.

Na tablicy XVIII. podano fotografję tego jazu, według podanego źródła ²).

’) Neuere Konstruktionen beweglicher Wehre, welche beim Bau der österreichischen Wasserstrassen zur Ausführung gelangen. (Deutsch-österr.-ungar. Verband für Binnenschifffahrt, Neue Folge XLVI. 1909.

Vyroöni Zprawa Komise pro kanalizowani fek Vltavy, a Labe v Cechach 1913.

s) Allgemeine Bauzeitung 1913 Ing. E. Schwarzer, Die Wehranlage der Staustufe Nr. I. an der Mittelelbe bei Melnik. :l) Wzmianka o tej konstrukcji znajduje się powyżej, przy ogólnej charakterystyce jazów ruchomych.

16*

c) Inne systemy jazów kozłowych.

Kozły jazów iglicowych i zasuwowych z kozłami systemu Poiréego posiadają tę wadę, że kładąc się poprzecznie do prądu nakrywają się wzajemnie, skutkiem czego tworzą grubą warstwę, która musi być chroniona przez próg. Jak widzieliśmy próg ten wystaje przy jazach iglicowych 40 — 60 cm, przy jazach kozłowych z zastawkami nieraz i 1 m ponad poziom reszty części stałej, skutkiem czego powstają dodatkowe koszta wykonania. Nadto z powodu wykonania progu nastąpić może zasypanie kozłów piaskiem i żwirem, skutkiem czego powstają trudności przy podnoszeniu kozłów. Dalej, jak wiadomo, użycie jazów iglicowych jest ograniczone tylko do spiętrzeń niezbyt wielkich. Dążnością do ulepszenia systemu Poirée’go były propozycje inżyniera Janickiego, dyrektora kanalizacji Moskwy l) z r. 1876.

Pierwsze ulepszenie stanowiło użycie konstrukcji zamykającej pośredniej między iglicami a zastawkami, która składała się (rys. 158.) ze słupów drewnianych z wpustami opartymi u dołu o wyskok progu* a u góry o pomost na kozłach, tudzież w 2 lub trzech punktach pośrednich, zapomocą podpór opartych o przedni pręt kozła. Między wpusty słupów zakładało się dyle. System ten miał tę korzyść, że ciśnienie przenosiło się tak na część stałą, jak i na kozły, oraz że można go było użyć do dużych spiętrzeń ; z drugiej strony miał tę praktyczną wadę, że zbyt wielka ilość elementów zamknięcia wymagała znacznego czasu do otwierania jazu. Na Moskwie, posiadającej niezmiernie mały spadek (1 ! 11.000), wielkie wody regularnie tylko z wiosną się powtarzające, a wreszcie bardzo powolny postęp fali wezbrania, system ten mógł jednak dać dobre wyniki.

Dalsze ulepszenie miało za podstawę radykalną zmianę konstrukcji kozłów. Kozły systemu Janickiego (rys. 159.) są konstrukcją przestrzenną i składają się z czterech pochylonych słupów ze sobą

«3

625

2*j;

risst

V'j

CT

''

L4

a«- 1

@31

SAS

<0

?»

1P

&v

»i

-7v ■'■nrjr'ïf

«S

■i'

!P'

Rys. 158

Rys. 159.

dwoma równoległobokami przegubowo połączonych, oraz osadzonych na przegubowych łożyskach na części stałej. Każdy kozieł podparty jest dwoma zastrzałowymi podporami, również przegubowo z jego przedniemi słupami połączonemi ; podpory opierają się u spodu o łożyska Pasqueau, poniżej przy klapie Chanoine’a opisane. Szerokość kozłów wynosi 1 —1,5 m, odstęp skrajnych słupów kozłów sąsiednich również 1 —1,5/n, tak, że odstęp kozłów od osi do osi wynosi 2— 3 m.

Zamknięcie stanowią dyle układane poziomo na kozłach i między nimi, pomiędzy odpowiedniemi żebrami ich przednich słupów, pomost służbowy również dyle, kładzione na górnych równoległobokach.

Jak widać z rysunku kozły kładą się w kierunku ruchu wody, przyczem się nie nakrywają, lecz jeden leży obok drugiego. Wobec tego nie trzeba wykonywać progu zasłaniającego, albo tylko bardzo niski. Podnoszenie kozłów odbywa się w ten sposób, że pierwszy kozieł podnosimy z brzegu, poczem na nim kładziemy pomost i szyny, a żóraw podnoszący kozły wjeżdża na niego i podnosi kozieł następny, aż jego podpory wpadną w powierzchnie podporowe łożysk. Kładzenie odbywa się w ten sposób, że po usunięciu dyli stanowiących zastawki zapomocą żórawia znajdującego się na pewnym koźle, podnosi

9 Józef Rychter „Budowa jazów“. Lwów 1886.

Allgemeine Bauzeitung 1884, Klett „Studie über Klappenwehre und ähnliche Systeme“.

Janicki „Die verschiedenen Methoden zur Verbesserung der Schiffbarkeit von Flüßen in Europa“.

się kozieł sąsiedni trochę w górę, zastrzały podpierające zejdą z powierzchni podporowych łożysk prostopadłych do nich i oprą się o płaszczyzny ukośne tychże, skutkiem czego ześlizgną się i wpadną w odpowiednie rynny łożysk, przyczem kozieł się kładzie.

Pomimo wielkich zalet ma system ten i zasadnicze praktyczne wady, do których należy użycie wielkiej ilości przegubów; od ich należytego wykonania i utrzymania zależy funkcjonowanie całego systemu. Z tego prawdopodobnie powodu system ten, który w swoim czasie wzbudził wielkie zainteresowanie, nie rozpowszechnił się.

Podobną konstrukcję kozłów zaproponował równocześnie inżynier Guszkowski.

Myśl zamiany iglic na większe elementy powraca w praktyce także i w ostatnich czasach. Schossberger¹) proponuje odrzucenie podparcia iglic u spodu na wyskoku progu, natomiast oparcie ich na kozłach w dwóch punktach pośrednich, przez co powstaje iglica, będąca belką u góry i u dołu wystającą. Obciążenie kozłów będzie większe, natomiast u iglic rozkład momentów zgięcia znacznie korzystn ejszy, skutkiem czego iglice mogą być lżejsze, względnie możnaby ich używać do spiętrzeń większych. Przy wielkich jazach jednak, zamiast iglic odpowiedniej będzie użyć tablic wąskich a wysokich ; autor proponuje użycie tz. „zastawek iglicowych“ z blachy falistej, podnoszonych naturalnie już nie od ręki, tylko zapomocą odpowiedniego żórawia, przyczem obie podpory posiadają wałki celem zamiany tarcia posuwistego na potoczyste. Zauważyć jednak należy, że użycie podpór pośrednich ogromnie komplikuje konstrukcję ; konstrukcja podpierająca jest ciężka i skomplikowana.

III. Jazy walcowe.

(Walzenwehr, barrage mobile cylindrique) ²). Tablice XII., XIII. i XIX.

W roku 1902. wykonano na bocznem ramieniu Menu pod Schweinfurtem w Bawarji pierwszy jaz walcowy według pomysłu inżyniera Carstanjena. Zasada konstrukcji, stosunkowo bardzo prosta polega na tem, że między dwoma murowanymi przyczółkami lub filarami, wykonana jest również murowana część stała, na niej zaś spoczywa żelazny walec wewnątrz pusty, stanowiący część ruchomą jazu. Walec ten zamyka całe pole między przyczółkami, względnie filarami, a przed nadejściem wysokich stanów podnosi się go zapomocą odpowiednich wyciągów ponad wielką wodę i usuwa w ten sposób spiętrzenie.

Celem tej konstrukcji jest dążność do szybkiego zniesienia spiętrzenia w razie nadejścia wysokich wód, oraz przy pochodach lodów ; przy jazach na rzekach górskich zachodzi potrzeba szybkiego otwierania wielkich otworów jazowych do przepływu wielkiej wody, gdyż fala wielkiej wody szybko się posuwa. Nadto na rzekach górskich zastosowanie jazów iglicowych, lub zastawek na kozłach, często nie jest możliwe, gdyż rzeki te toczą grube rumowisko, które zasypywałoby złożone na dnie rzeki kozły. Wobec tego nadają się tu, szczególnie przy wyzyskaniu sił wodnych, poprzednio opisane jazy zasuwowe o wielkich rozmiarach zasuw, a nadto jazy walcowe.

Jazy walcowe muszą być od jazów iglicowych, lub też zastawkowych z kozłami, bezwarunkowo droższe, gdyż walec oparty tylko na dwu podporach, posiadający znaczną rozpiętość, wymaga więcej materjału, jak jaz z kozłami, które przenoszą ciężar konstrukcji i parcie wody na część stałą w punktach o małych odstępach, jednak jazy walcowe mają znowu tę wyższość, że mogą być stosowane i do wielkich spiętrzeń, podczas gdy wysokość spiętrzenia przy jazach iglicowych jest jak wiadomo ograniczona. Porównując znowu jazy zasuwowe i walcowe należy stwierdzić, że koszta jazów walcowych mogą być w pewnych wypadkach mniejsze od kosztów jazów zasuwowych, gdyż te ostatnie wymagają wykonania mostów, zwłaszcza przy urządzaniu odrzwi ruchomych.

ł) „Das Kragnadelwehr“ Oesterr. Wochenschrift für den öff. Baudienst 1910.

‘•) Literatura: 1) M. Carstcinjen „Über Walzenwehre“, wykład w związku austrjackich inżynierów, „Zeitschrift des oesterreichischen Ingenieur- und Architekten-Vereines“, Wiedeń 1903. Nr. 50, str. 659.

2)    K. E. Hilgard „Über Walzenwehre“, „Schweizerische Bauzeitung“ 1903. Nr. 43.

3)    „Walzenwehre“, X. Internationaler Schifffahrtskongreß zu Mailand, Moguncja 1905.

4)    „Walzenwehre“. Publikacja fabryki maszyn Norymberga-Augsburg (Gustavsburg).

5)    Neuffer, „Das Walzenwehr und die Wasserkraftanlage Lauffen am Neckar“, Ztschr. des Vereines deutscher Ingenieure 1908., str. 1861.

6)    Försters „Taschenbuch für Bauingenieure“, Engels „Wasserbau“, str. 896, Berlin 1911.

7)    Schnapp und Carstcinjen „Anlagen von Wehren in Flüßen, XI. Kongreß St Petersburg 1908.

Światło otworów zamykanych jazem walcowym, (a zatem jednym walcem), może być bardzo znaczne; pierwszy wykonany jaz zamykał otwór o świetle 18 m, drugi 35 m, w Szwajcarji zaś projektowano jaz walcowy, w otworze mającym 50 m światła, przyczem spiętrzenie miało wynosić 9 m. Również nadają się te jazy i do zamknięcia mniejszych otworów, jak przepustów dla tratw, upustów płuczących etc.

Opis konstrukcji.

l/l. Jaz na bocznem ramieniu Menu w Schweinfurcie. Światło wynosi tu 18 m, spiętrzenie 3'60 m, głębokość spiętrzonej górnej wody 4'20 m. Walec stanowiący jaz ruchomy wykonany jest z blachy żelaznej walcowanej; jego przekrój poprzeczny, jak wynika z figur 1-ej i 2-ej na tablicy XII-ej, jest tylko na końcach opierających się na przyczółkach kolisty, natomiast między przyczółkami ma kształt gruszki, zwróconej ostrą krawędzią ku dołowi. Ta ostra krawędź zaopatrzona jest celem uszczelnienia jazu od spodu belką drewnianą, opierającą się na części stałej. Na obu końcach (kolistych) walca znajdują się zazębione pierścienie, chwytające za zazębione sztaby w odpowiednich wcięciach przyczółków na równi pochyłej umieszczone. Zapomocą lin drucianych, opasujących walec z obu stron, ciągnionych zapomocą obustronnych wyciągów ustawionych na wierzchu przyczółków, można podnieść walec w górę ponad W\ W.} podczas którego to ruchu walec toczy się swemi okrągłemi częściami skrajnemi po równiach pochyłych na przyczółkach.

Kształt gruszkowy jazu miał tu na celu uzyskanie większego spiętrzenia, bez powiększania średnicy kolistej części toczącej się po przyczółkach, nadto przy podnoszeniu walca parcie wody działające od spodu wspomaga działanie mechanizmu wyciągu. Dalej kształt gruszki jest tak dobrany, że walec nie potrzebuje podczas podnoszenia wypierać zupełnie górnej wody, a taksamo i materjału rzecznego, który ewentualnie złożony został przy jazie.

Celem zmniejszenia wyporu wody przy spuszczaniu na dół, wykonano w środku walca osobny walec kolisty o pobocznicy szczelnej, na obu czołach Jednak otwarty (fig. 2. tabl. XII.). Przy spuszczaniu w dół jazu ruchomego ten środkowy walec napełnia się wodą, która stanowiąc balast ułatwia zamknięcie jazu, natomiast przy podnoszeniu woda po wyłonieniu się walca z wody swobodnie z niego odpływa, przez co podnoszenie nad wodą jest ułatwione.

Popęd mechaniczny jest tu obustronnyj wykonany zapomocą dwu wind ustawionych na przyczółkach, w każdą windę włączony jest ślimak, hamujący samoczynny ruch wsteczny. Zapomocą lin drucianych poruszanych przez te windy, można wywołać ciągnienie zarówno ku dolnej jak i ku górnej wodzie, skutkiem czego można silnie przycisnąć walec, względnie belkę drewnianą znajdującą się u jego spodu, do części stałej jazu i przez to uzyskać szczelność. Aby to było możliwe, każda z obu lin opasuje oprócz walca i wału windy także i blok stały, umieszczony po stronie górnej wody (fig. 2. tablica XII.), tuż ponad zwierciadłem wody spiętrzonej. W ten sposób jest lina niejako liną bez końca, choć konstrukcyjnie tak nie jest, gdyż jest ona rozcięta, a oba jej końce nawinięte są na wał windy. Wał ten składa się również z dwu oddzielnych części, osadzonych luźnie na wspólnej osi, przyczem przez odpowiednie urządzenie, w którego szczegóły nie będziemy tu wchodzić, możliwe jest napięcie liny od strony dolnej wody.

Gdy walec znajduje się w najniższem położeniu, zakłada się zapadki w zęby pierścieni walca, celem zabezpieczenia go przed podniesieniem przez wypór wody.

Na przyczółkach znajdują się w niszach obok szyn zazębionych wygodne schodki służbowe» służące do nadzoru szyn zazębionych i szyn gładkich obok poprzednich umieszczonych, po których się toczą gładkie pierścienie walca itp.

Uszczelnienie z boku przy przyczółkach wykonane jest zapomocą pasków ze skóry, przyciskanych ciśnieniem wody. Możliwe byłoby tu również uszczelnienie zapomocą okrągłych prętów o kolistem zagięciu, jak przy systemie zasuw Stoney’a.

W środku walca znajdują się między płaszczami walca zewnętrznego i wewnętrznego co pewien odstęp usztywnienia z kątówek i blach węzłowych.

Przy podnoszeniu walca w górę, jak również i spuszczaniu, pokonuje się oprócz ciężaru własnego tylko opór sztywności liny, wewnętrzne opory mechanizmu i wreszcie opór tarcia potoczystego, który jest tak mały, że nie wchodzi w rachubę.

Cały ciężar walca wynosi 72 ł, który podnieść trzeba w całości o 5 m w górę. Przyjmując, że robotnik przy korbie pracował będzie tylko z siłą 8 kgmisek i przyjmując wydatność windy na 0'35,

2. Jaz na głównem ramieniu Menu w Schweinfurcie. Służy on do wyzyskania siły wodnej rzeki w tem miejscu. Zastanawiając się nad wyborem konstrukcji żądano, aby jaz mógł być jak najdłużej przed nadejściem okresu zamarznięcia rzeki zamknięty, a mimo to, aby konstrukcja jaknajbardziej sprzyjała szybkiemu odprowadzeniu lodów i zadanie to spełniała z całą łatwością. Część stała nie mogła zatem wystawać ponad dno i musiała mieć powierzchnię całkiem gładką. Takie żądania spełnić mógł rzeczywiście jaz walcowy, wobec czego zdecydowano się na zastosowanie tego systemu.

Jaz ten ma 2 otwory po 35 m światła, spiętrzenie wynosi 2 m.

W porównaniu z poprzednio opisanym jazem widzimy tu następujące różnice konstrukcji :

1.    Popęd jest tylko jednostronny, choć z obu stron są na walcu pierścienie gładkie i zębate, a na przyczółkach szyny gładkie (tory) i szyny zazębione.

2.    Przekrój jazu jest w całej długości pełnem kołem.

3.    Uszczelnienie boczne wykonano z poczwórnej warstwy pasów konopnych smołowanych.

4.    Próg drewniany uszczelniający od spodu nie jest przytwierdzony do części ruchomej jazu, lecz wpuszczony w część stałą.

5.    Przekrój podłużny równi pochyłej składa się z łuków kołowych.

6.    Na drugim końcu jazu, gdzie niema popędu motorycznego, dano dla bezpieczeństwa łańcuch Galla.

Jaz ten przedstawiony jest na figurach 4 — 6. tablicy XII.

Cały walec ma długości 37 m, średnica wynosi 2 m i jest równa wysokości spiętrzenia. Grubość ścianki walca wynosi 28 m/m. Składa się on z poszczególnych trzechmetrowych bębnów, z których każdy ma tylko jeden szew podłużny. Wszystkie styki mają podwójne przykładki. W środku każdego bębna znajduje się rama usztywniająca.

Jak widać z figur 4. i 6. na tablicy XII., tor po którym walec się toczy jest u spodu linją krzywą ; gdy walec znajduje się w najniższem położeniu, a zatem na progu, styka się z torem w punkcie krzywizny o nachyleniu stycznej do pionu U 4, dalej zaś w górę zapomocą możliwie krótkiego ruchu przechodzi w prostą o pochyleniu lii. Gdy walec przy podnoszeniu wychodzi zupełnie zwody, znajduje się już na tej prostej toru. W tem miejscu zatem, choć wypór wody już nie działa, ciągnienie przeniesione przez linę nie potrzebuje być większe, owszem przez takie urządzenie toru zyskano większą jednostajność ciągnienia przy ruchu walca po torze. Nadto uzyskano tu większą pewność dokładnego przymknięcia otworu jazowego, a zatem i uszczelnienia jazu od spodu. Wypór wody nie może podnieść jazu ruchomego w górę, dlatego nie potrzeba tu urządzeń jak przy jazie pierwszym do przytrzymania jazu w najniższem położeniu, a mianowicie zapadek, bloku stałego po stronie górnej wody i takiego urządzenia liny ciągnącej, aby przymusowe przyciśnięcie jazu w najniższem położeniu było możliwe.

Sposób przeprowadzenia liny, względnie dwu lin ciągnących (równorzędnych, z których każda może wytrzymać całe ciągnienie) jest tu bardzo prosty (fig. 5. strona lewa). Każda z obu lin ma średnicę A6'njm i wykonana jest z drutów ze stali tyglowej, przekrój metalowy liny ma 844 mm² i wytrzymałość 144 ton. Obie liny przymocowane są na obwodzie walca i w najniższem położeniu opasują częściowo jego obwód, chowając się w odpowiednich rowkach ; u góry nawinięte są na wał windy. Przy podnoszeniu jazu ruchomego nawijają się wał windy, a odwijają się z walca.

Przy normalnym stanie górnej wody ciągnienie w linie przy całkowitym ciężarze walca wynoszącym 88 ton wynosi 31 ton, a ponieważ według powyższego wytrzymałość jednej liny wynosi 44 tony, zatem jedna lina może z 4’4 krotną pewnością wytrzymać to ciągnienie, druga zaś stanowi zabezpieczenie. W razie najniekorzystniejszych okoliczności stopień pewności jednej liny wynosi jeszcze 3*1, urządzenie windy jest jednak takie, że obie liny mają równy udział w przeniesieniu ciągnienia.

walca na tej stronie, gdzie niema popędu.

potrzebny czas na podniesienie ręczne używając 12 ludzi wyniesie:

cv> 3 godziny.

72000 . 5

12 . 8 . 0*35 . 3600

Z powodu urządzenia jednostronnego popędu zachodzi potrzeba zabezpieczenia walca przeciw ewentualnemu podniesieniu się z toru i wyjściu pierścienia zębatego z szyny zazębionej. Do tego celu służy, łańcuch Galla, przymocowany u spodu do obwodu (Figura 6. tablicy XII.).

Łańcuch ten przymocowany jest u góry stale i przy podnoszeniu walca w górę nawija się na obwód walca, przez co i ten koniec walca jest przytrzymany.

Ciężar walca przewyższa wypór wody nawet w takim razie, gdyby górna woda sięgała 2 m ponad część stałą, a dolna woda osiągła wysokość 1 - go metra. Aby jednak i w razie zalewu całego walca (to znaczy, gdyby cały walec z obu stron miał wodę), walec nie wypłynął, urządzono z obu stron szczelne komory 1*2 m długie, zajmujące górną połowę przekroju, po których dolna woda przy wyższym stanie może swobodnie wpływać, stanowiąc potrzebny balast.

Opisany powyżej jednostronny popęd uskutecznia się zapomocą 18-to konnego elektromotorii ; czas podniesienia wynosi około 15-u minut, całkowite podniesienie walca wynosi 4 m. Rezerwę stanowią 4 korby do ruchu ręcznego.

Zastosowanie popędu jednostronnego okazało się w praktyce z uwagi na pewność i dokładność ruchu znacznie lepszem. Popęd jednostronny można było jednak w dwojaki sposób wykonać, albo ustawić na obu przyczółkach windy i uruchomić je zapomocą jednostronnego popędu, przyczem na drugą windę przeniosłoby się siły zapomocą wału transmisyjnego przekraczającego cały otwór, lub też w sposób rzeczywiście przy tym jazie wykonany, tj. używając jednej windy. ‘

Przy pierwszym sposobie musiałby być cały moment skręcający zniesiony przez wał transmisyjny, przy drugim sam walec znosi ten moment, przyczem nie potrzeba dodawać, że wytrzymałość walca na skręcenie jest bardzo znaczna.

Zasady obliczenia jazu walcowego.

Nazwijmy literą G ciężar całego walca,

W parcie wody na walec,

D siłę wypadkową z G i W,

^ reakcję jednostronną toru walca,

S ciągnienie w linie, lub sumę ciągnień, jeżeli kilka lin opasuje walec.

Si,y 2 >

wypadkowej z

Jeżeli popęd jest obustronny, to działanie sił przedstawia się tak jak na figurze 7. tablicy XII. D ~ i ^ przecinają się w jednym punkcie, mając więc z planu sił wielkość i kierunek ^ , jako

, oraz

w    s i ■    , .    s

i nadto dany kierunek — , można również z planu sił oznaczyć wielkość ^

R

wielkość i kierńńek tj. ciśnienie na tor.

Wiadomo, że jeżeli pewną siłę działającą na sztywny układ punktów przesuniemy równolegle, natenczas powstaje moment pary sił równy iloczynowi z siły i odległości przesunięcia.

5

Siłę 2 działającą na koniec walca B nie mający popędu, przesuniemy na koniec walca A z popędem (fig. 8. tabl. XII.), jednak można to zrobić tylko w ten sposób, że w punkcie A zaczepimy

s    S

2 siły równe i wprost przeciwne, o wielkości ,y Wynika z tego, że po przesunięciu otrzymamy siłę ^

S

działającą w punkcie A do góry i parę sil o momencie ₀ ■ /, leżącą w płaszczyźnie stycznej do walca

położonej przez linę i starającą się walec skręcić w położenie oznaczone na figurze 8 b. Wogóle więc po przesunięciu układ sił przedstawi się tak, jak to oznaczono na tej figurze.

VM.

Następnie wykonujemy drugie przesunięcie, podobne do poprzedniego, a polegające na tern,

s

że obie siły ^ należące do powyższej pary sił, przesuwamy równolegle w płaszczyznach pionowych przez nie przechodzących aż do punktów m, w których walec styka się ze swym torem. Skutkiem tego

S

wystąpią w obu płaszczyznach czołowych walca znowu dwie nowe pary sił. Oprócz zatem sił 7r działających

Vu    2

u spodu w punktach m (fig. 9 - ej tabl. IV - ej), działają na końcach walca dwie pary sił o przeciwnym

kierunku obrotu i o momencie M —

— • e, który musi znieść sam

waiec przez swą wytrzymałość

na skręcenie.

Na figurze 10. przedstawiono układ sił dla końca walca zaopatrzonego popędem, na figurze zaś 11. dla końca walca bez popędu i wykreślono odnośne plany sił. Na końcu walca zaopatrzonym popędem wszystkie siły złożyć można w parę sił o momencie C . c, na drugim zaś końcu również w parę sił,

—-    V. '

o takimsamym momencie C . c, gdyż

W ten sposób można wszystkie siły działające na walec złożyć w dwie pary sił, działające na obu końcach walca (Cc) i (M)y które utrzymują go w równowadze.

Walec zatem o popędzie jednostronnym musi być obliczony na skręcenie według momentu

s

skręcenia M —    ■ e, który oznaczyć można graficznie według figur 8. i 9.

Wartość 2» tj. połowę ciągnienia w linie lub w łańcuchu przy popędzie jednostronnym oznaczy

się według figury 7., przyczem trzeba przyjąć na razie przybliżony ciężar walca G, tudzież obliczyć parcie wody W.

Parcie wody wypadkowe działające na walec oznaczy się według figury 12. (stan wody równo z wierzchem walca), lub 13. (woda przelewa się przez walec, grubość przelewu h, a od strony dolnej mamy stan wody o wysokości a).

Wielkość i kierunek parcia oznaczyć można najprościej, składając graficznie składowe poziomą i pionową przechodzące przez środek walca.

W przypadku przedstawionym na figurze 12.:

Składowa pozioma H

pionowa

2 yr²

2 ^

W przypadku przedstawionym na figurze 13.:

a) parcie wody górnej, składowa pozioma H — 2yr (r -f /?)

y -1

pionowa

b) parcie wody dolnej P{, składowa pozioma Hx ~ ^ y a²

„ pionowa

V.

h yr² (cc — i sin 2 a), przyczem a należy

wstawić w mierze łukowej.

Oprócz obrachowania walca na skręcenie, trzeba przeprowadzić obrachowanie na zgięcie, o czem później będzie mowa.

Prócz samej konstrukcji walca obrachować należy ciśnienia na koronę stałej części jazu, ciśnienia na tor, oraz na zęby szyny i pieścienia zazębionego i to dla różnej wysokości stanu spiętrzonej wody, oraz dla różnych położeń walca.

Ciśnienie na tor oznaczy się dla obu podpór osobno według figur 10. i 11. Ciśnienie na zęby obu szyn i pierścieni zazębionych jest na obu końcach walca różne, suma obu ciśnień równa się ciągnieniu w linie S. Ciśnienie na końcu zaopatrzonym popędem będzie bardzo małe, na drugim zaś końcu znacznie większe. Możha przyjąć, że na obu końcach walca powstają ciśnienia na zęby, których suma równa się S, a wielkość ich jest *w odwrotnym stosunku do odległości pierścieni od punktu zaczepienia liny, lub łańcucha popędowego.

Dla jazu na Menie pod Schweinfurtem, wykonanego na głównem korycie, o długości walca / = 37’0 m, średnicy równej 2 m, przeprowadzono obliczenie, którego wyniki zestawione są w następującej tabelix) :

') Według artykułu podanego powyżej pod 1),

17

UJ.

Wysokość górnej wody ponad koroną części | stałej jazu

|i

Ciśnienie

Ciągnienie w linie

na

koronę

części

stałej

na tor

Ciśnienie na zęby

Moment

metry

tony

tony

tony

tony

tony

tony ,]j ton dm

ton dm

1. Walec spoczywa na koronie części stałej jazu

u to to I ob ó ó

44 25

8-0

9-0

10 5

36-0

66 8

98-0

36-0

66-8

98-0

2. Walec jest tylko nieznacznie podniesiony ponad koronę części stałej

Walec wzniesiony jest ponad koronę części stałej jazu o

0-50 m i

1-00 „ I

1 50 „

2*00 „ j|

W to (O i 00 vô Ô ¹

PPPP

CN N N N

31-0

42 0

730

1040

31-5

285

29-5 ’

31-0

11-0

38-0

68-0

100-0

w to to to —¹ On tO Ol

Ć. Ó tń Ó

ul tri O i

Ö Ö ~

43 0

478

478

80

8-5

9-0

130

22-5

29-5

31 0

93

90

111

93

90

111

Uwaga: a oznacza koniec walca z popędem, b koniec walca bez popędu.

3. Jaz walcowy na Neckarze pod Neckarwestheim. Na tablicy XIII. (figury 1 —12.) przedstawiono jaz walcowy wykonany w Wiirtembergji na Neckarze pod Neckarwestheim, służący do wyzyskania siły wodnej. Ogólny układ jazu podają fig-ury 1. i 2.

Mamy tu 3 otwory jazowe główne, każdy o świetle 28*6 m, zamknięte jazami walcowymi. Filary oddzielające te otwory mają grubość 2 w, spiętrzenie W. W. wynosi 0'6 m. Dalej w tymsamym profilu mamy upust dla żwiru (fig. 4.) i przepust dla tratw, zamykane zastawkami, przepławkę dla ryb, osobny przesmyk dla węgorzy, wreszcie śluzę komorową do przepuszczania statków.

Przepust dla tratw zamykany zasuwą zapadającą w dół w odpowiednie zagłębienie, które to urządzenie jest praktyczne z tego powodu, że zasuwę taką 1 m wysoką prędzej można spuścić o 1 m w dół, jak podnieść o potrzebną wysokość 2‘5 m. Jaz spiętrza m. w. o 2*46 m. Wzdłuż całego jazu biegnie kładka służbowa, oparta na filarach jazu. Filary są u góry zakończone nadbudową, stanowiącą budynek, w którym pomieszczono wyciągi. Te budynki chronią wyciągi, jak również służbę jazową, a nadto upiększają całe założenie. Popęd walców jest jednostronny i uskutecznia go wyciąg elektryczny, umieszczony na lewym filarze każdego przęsła. Próg upustu dla żwiru (fig. 4.) założony jest równo z dnem rzeki, (J*5 m poniżej progu części stałej jazu. Upust podzielony jest na 2 części zapomocą filaru żelaznego.

Jak widać z figury 3. (przekrój poprzeczny przez jaz walcowy), równia pochyła, po której toczy się walec, jest tu stroma, w linji prostej założona.

Winda do podnoszenia walca obliczona jest na ciągnienie, wynoszące 24 ton. Do początkowego podniesienia walca z progu potrzeba ciągnienia tylko 8'6 ton, gdy jednak walec wyjdzie z wody ciągnienie wzrasta do 24 ton, z powodu że wypór wody odpada.

Figury 5., 6., 7. i 8. podają szczegóły konstrukcji stężenia i uszczelnienia walca.

Walec obliczono na zgięcie; największe momenty zginające występują, gdy walec znajduje się w położeniu najniższem, jednak w chwili, gdy już został trochę ponad próg części stałej podniesiony. W tern położeniu uwzględnić należy ciężar własny walca, ciśnienie wody i wypór wody. Wypadkowa jest wtedy zwrócona ku dołowi.

Przy omawianym jazie wypadkowa wynosiła 95 t (ciężar własny 51 t, wypór wody 10 6 t, ciśnienie wody 87 ton). Grubość blachy walca wynosi w części środkowej, 17”6 m długiej, 13 mjmi w częściach skrajnych, po 6’2 m długich, llm/m. Ponieważ walec ma popęd jednostronny, obliczono go również na skręcenie, według zasad powyżej podanych.

Na figurze 9. podano sposób zawieszenia walca w najwyższem położeniu ; takie zawieszenie ma na celu umożliwienie odciążenia łańcucha, celem zbadania i wypróbowania jego wytrzymałości.

Uszczelnienie jazu od spodu i z boków (w niszach) przedstawiają figury 5. i 8. Od spodu uszczelnia jaz drewniany kloc przymocowany do walca, wspierający się na progu jazu ; celem uszczelnienia z boku przymocowano do walca zapomocą kątówki blachę pionową, do niej zaś zapomocą drugiej kątówki belkę drewnianą, przyciskaną parciem wody do muru, względnie do belki drewnianej w murze osadzonej.

Obliczenie filaru przedziałowego przedstawiają figury 10.,    11. i 12. Najniekorzystniejsze

warunki dla filaru powstają wtedy, jeżeli walec w jednym otworze znajduje się w najwyższem położeniu, (całkiem wyciągnięty w górę), w sąsiednim zaś walec leży u dołu na progu. Trzeba przytem uwzględnić także parcie wiatru na filar, przyjmując około 150£g/m².    &

znajduje środek ciśnienia wypadkowej sił

Obliczenie przeprowadza się w ten sposób, że składa się siły działające w dwóch przekrojach filaru, tj. w podłużnym i poprzecznym (fig. 10. i 11.), oraz

u spodu filaru w przekroju poziomym (figura 12.). Na odnośnych figurach nazwano:

G, ciężar kładki,

Go, G₃ i Gf) ciężary częściowe filaru,

G₅ połowę ciężaru własnego podniesionego walca,

P ciśnienie dolnego walca na filar,

Vp składową pionową parcia P,

N składową pionową wszystkich sił,

H jednostronne parcie wody,

W.,, W₂ i W.] parcie wiatru,

R wypadkową z sił G, P} W, h.

Największe natężenie krawężne występuje w punkcie O i wynosi :

N ; Mx , My

W x ⁺ Wy ’

W,, momenty oporu przekroju filaru.

przyczem F oznacza przekrój poziomy filaru, M oś x, względnie y,

wxt

M,, momenty zgięcia wywołane siłą N z uwagi na

W przedstawionym na figurach 10., 11. i 12. przykładzie 435000

ciśnienie ü —

1200 . 200

435000 .51,6

200 . 1200²

435000 . 33,6

1200 . 200

— 4 kg

Ciągnienie nie występuje w żadnym punkcie filaru.

Jaz na rzece Saali pod Kissingen. Na figurach 13 — 16. przedstawiono jaz na Saali pod Kissingen, stanowiący dalszy postęp w budowie jazów walcowych. Widzimy tu wyraźnie niezależność ściany spiętrzającej od kształtu samego walca. Walec stanowi tu tylko część toczącą się, ściana spiętrzająca jest umieszczona przed nim, stanowiąc tz. tarczę. Uszczelnienie jazu widoczne jest z figury 16.; wykonano je zapomocą belek drewnianych, ślizgających się po przyczółkach przymocowanych do walca. Podnoszenie walca uskutecznia się tu zapomocą popędu elektrycznego.

Winda składa się z wału, na którym nawinięty jest zwykły łańcuch Galla (fig. 6.), dalej z trzykrotnego przeniesienia zapomocą kół zębatych i ślimaka (śruby bez końca), hamującej ruch wsteczny (wzniesienie gwintu < 1 : 10), poruszanej motorem elektrycznym. Na wale motoru osadzony jest hamulec tarciowy, zapomocą którego można w każdem miejscu zatrzymać walec, tak przy podnoszeniu,^ jak i przy spuszczaniu.

Podniesienie walca o 1 metr w górę wymaga 3 minut czasu; motor jest 10-io konny.

W razie potrzeby może winda być poruszana ręcznie, do czego potrzeba 8-iu ludzi.

Przy nowszych jazach walcowych zastosowano ulepszony łańcuch Galla (figura 15. tablicy XII.). Ulepszenie polega na tern, że łańcuch posiada trzpienie przedłużone poza ogniwa, skutkiem czego każdy trzpień opiera się na kole łańcuchowem nietylko w środku między blachami ogniwa, ale także na obu bokach. Skutkiem tego natężenia zginające w trzpieniu znacznie się zmniejszają, a wymiary mogą być tak dobrane, że jeden trzpień wytrzymuje cały ciężar. Zwykłe łańcuchy Galla oblicza się przy tem założeniu, że równocześnie trzy trzpienie zaczepiają, o koło łańcuchowe, zatem siła przenosi się równocześnie

17*

na wszystkie trzy. To założenie nie jest jednak słuszne, zwłaszcza gdy przez dłuższy ruch ogniwa i trzpienie częściowo się zużyją i odkształca.

l/Przy jazie na Brdzie pod Brahnau w pobliżu Bydgoszczy zastosowano pierwszy raz taki łańcuch, z tern jeszcze ulepszeniem, że poszczególne blachy ogniw oddzielono od siebie płytkami mosięż-nemi, celem uniknięcia rdzewienia łańcucha i ułatwienia zginania. Koło łańchowe stanowiące ostatni element wyciągu podnoszącego walec, umieszczone jest na przyczółku, górny koniec łańcucha odwijanego w czasie podnoszenia walca zwisa swobodnie na dół.

Wspomniany jaz na Brdzie służy do kanalizacji rzeki w celach żeglugi ; wykonano go w latach 1904—1906. w miejsce istniejących tam dwóch jazów iglicowych.

Wspomnieć jeszcze należy, że przy nowszych jazach walcowych wykonano nisze, po których toczy się walec, w nachyleniu stromszem jak to było przy pierwszym jazie pod Schweinfurtem. Nachylenie krawędzi niszy do poziomu wynosi około 3 : 1 ; nisz o kształcie krzywolinijnym, jak przy drugim jazie w Schweinfurcie, w nowszych jazach niewykonano.

Urządzenie szyny zazębionej i pierścienia zębatego, które wykonuje się z żelaza lanego, podaje figura 14. na tablicy XII. Tak pierścień jak i szyna mają obok części zębatej część gładką, ciężar przenosi się zatem z gładkiej części pierścienia na gładką część szyny, skutkiem czego zęby są odciążone.

Na tablicy XIX. przedstawiono szereg zdjęć fotograficznych jazów walcowych i ich szczegółów, celem ułatwienia zrozumienia konstrukcji x).

IV. Jazy odcinkowe (segmentowe).

(Segmentzuehr, Cy linderwehr, Barrage à vannes cylindriques).

(Tablice XIV..i XX.).

Są to właściwie jazy zasuwowe, jednak zasuwa stanowiąca ścianę spiętrzającą ma tu kształt odcinka koła, zwróconego stroną wypukłą w kierunku górnej wody i porusza się przy otwieraniu i zamykaniu jazu nie w kierunku pionowym, lecz wykonuje obrót ńa około poziomej osi; możnaby je nazwać również klapami obracalnemi około osi poziomej. Pierwsze jazy oparte na tej zasadzie zbudowano we Francji ²), później rozwinięto ten system w Ameryce, gdzie otrzymał on nazwę jazów Taintora, według nazwiska ich projektanta, wreszcie i w Niemczech coraz więcej się system ten rozpowszechnia. W Ameryce dawniejsze jazy odcinkowe wykonywano także z drzewa, obecnie wykonuje się je prawie wyłącznie z żelaza.

Zasada konstrukcji polega na tern, że parcie wody działające na wypukłą powierzchnię ściany spiętrzającej, przenosi się w kierunku promienia krzywizny tej ściany wprost na oś obrotu, zapomocą ram usztywniających cały system. Oś obrotu może być wykonana jako belka osadzona między przyczółkami lub filarami, przyczem obydwa jej czopy obracają się w łożyskach, albo też oś stanowią tylko krótkie obustronne wały osadzone w łożyskach, ze sobą niepołączone, na które przenosi się parcie wody zapomocą silnych skrajnych podpór.

Zasadniczo jaz odcinkowy składa się z następujących głównych części konstrukcyjnych (figura 1. a—d, tablicy XIV):

a) blacha opiarzająca, b) żebra (rygle), przenoszące ciśnienie na belki usztywniające, c) belki

główne, położone w kierunku promienia krzywizny, d) podpory końcowe, przenoszące ciśnienie z belek

\

’) Wzięte z powyżej podanych publikacji, a przedewszystkiem z publikacji pod 4.

a) Jaz zbudowany przez Poirée’go na małem ramieniu Sekwany w Paryżu w r. 1853., tudzież jaz wykonany w r. 1888. przy skrzyżowaniu Rodanu z rzeką Lez; opisuje go Engels w Ztbl. der Bauverw. 1893.

Literatura: 1) Eger. Segmentschütz und Walzenwehr, Zentralblatt der Bauverwaltung 1907.

2) Dr. Ing. Kulka. Beitrag zur -Theorie des Waßerdruckes und zur Bewertung und Konstruktion des Segmentwehres, Schützen- und Walzenwehres

3)    Stauvorrichtung mit beweglichem, ein räumliches Bauwerk bildenden Fachwerk, Ztbl. der Bauverw. 1908.

4)    „Segmentschützen in Brandenburg a. d. Havel“, „Segmentschütz der Freiarche in Spandau“. Ztbl. d. Bauverw. 1913.

5)    Neuere Konstruktionen beweglicher Wehre, welche beim Bau der österreichischen Waßerstraßen zur Ausführung gelangen. Bewegliches Wehr in der Elbe bei Königgrätz. Ing. Hans Hübel, Groß Lichterfelde 1909.

6)    Der allgemeine Wettbewerb für Konstruktionen beweglicher Wehre in Flüßen, mitgeteilt von Ing. Bazika u. Deinlein.

Wiedeń 1907.

głównych na oś jazu, wreszcie e) oś obrotu, wykonana najczęściej jako dwa krótkie wałki, obracające się w łożyskach, osadzonych w przyczółkach lub filarach.

Co do żeber, to są one wykonane w kierunku    poprzecznym i    podłużnym    i składają się z dźwigarów    walcowanych, lub nitowanych. Wykonanie może    być dwojakie    według fig.    b i c na figurze 1.5

wykonanie b) jest tańsze. Zebra poziome mogą być w kierunku ku górze w miarę malenia ciśnienia wody zmniejszane — zwykle wykonuje się je z dźwigarów walcowanych. W przypadku c) żebra poziome muszą mieć stałą wysokość, a więc zmniejszanie ich profilu ku górze następuje przez zmianę rozmiaru kątówek. Wykonanie to jest droższe, jednak posiada pewne konstrukcyjne zalety.

Co do położenia osi obrotu, to decydują tu następujące względy : a) wysokość wolnego przejazdu,    jednak tylko w takim razie, jeżeli oś jest belką    przebiegającą    przez całą    przestrzeń zamkniętą

jazem

w każdej chwili zbadać. Wogóle zatem względy konstrukcyjne przemawiają za Wysokiem położeniem osi obrotu, zauważyć jednak trzeba, że powoduje to wzrost kósztów, gdyż dźwigary łączące opierzenie,

b) dążność do umieszczenia osi obrotu ponad    najwyższym stanem wody, aby ją można było

względnie belki główne z osią, będą dłuższe, nadto zakotwienie łożysk osi będzie trudniejsze.

Co do urządzenia obu punktów obrotu osi, to najzwyklejszą konstrukcją jest wykonanie łożysk stałych, jednak w ostatnich czasach wyłoniły się pewne odmienne propozycje. Eger jest zdania, że celem

natomiast

zmniejszenia tarcia czopów w łożyskach należałoby zastosować łożyska kulkowe lub wałkowe,j firma maszynowa Augsburg-Norymberga uzyskała patent na jaz odcinkowy (fig. 2. tabl. XIV.), przy którym tarcie posuwiste zamienione jest na potoczyste, a to w ten sposób, że podpory końcowe c łączą się z wałkami /, /, których środek łuku zgadza się ze środkiem luku ściany spiętrzającej, czyli zosią jazu b—b. Każdy z tych wałków toczy się przy podnoszeniu i spuszczaniu jazu po torach g— g, również kolisto zakrzywionych. Ewentualnemu przesunięciu wałków mają zapobiegać zęby i wykonane na powierzchni wałków i torów, a podniesienie się wałków w górę uniemożliwiają przykładki k, k, przytwierdzone do czopów /, m.

Cały jaz zresztą przedstawia odcinek koła, o osi b — b znajdujący się w jego środku ; belki c stanowią niejako sprychy, przenoszące ciśnienie wody na oś; dźwigary podłużne d i skośne e wytwarzają kratę przestrzenną. Jak widać z figury 2., spiętrzenie usuwa się przez spuszczenie jazu w odpowiednie zagłębienie w części stałej jazu (położenie kreskowane), przyczem oś obrotu, a zatem i tory położone są nisko, tasama konstrukcja może być jednak wykonana o osi położonej wysoko (ponad najwyższem zwierciadłem wody), przyczem spiętrzenie usuwałoby się przez podniesienie jazu do góry.

Według Kulki konstrukcję łożysk obrotowych można także tak wykonać, aby części konstrukcyjne znajdujące się przy jazie zamkniętym pod wodą, mogły się wznieść w czasie otwierania jazu ponad wodę. W tym celu proponuje dwa rozwiązania (fig. 3. i 4.). Pierwsze rozwiązanie polega na zastąpieniu stałych punktów obrotu końcowych podpór jazu pierścieniami zazębionymi, toczącymi się po odpowiednich torach umieszczonych na filarach. Autor stawia przytem jako warunek, aby przy zamkniętym jazie punkt zetknięcia pierścienia zazębionego z torem Oi (fig. 3. a), leżał ponad wodą, przyczem stwierdza, że konstrukcja ta w pewnych wypadkach napotyka na wielkie trudności. Koniecznym warunkiem będzie takie dobranie kształtu toru, aby był on przy każdem położeniu jazu prostopadły do wypadkowej ciśnienia, w przeciwnym bowiem razie ciśnienia na zęby byłyby bardzo wielkie.

Jak widać z tego przedstawienia rzeczy, tego rodzaju konstrukcja stanowiłaby przejście od jazu odcinkowego do walcowego. Figury 3. b i c przedstawiają rozkład ciśnień w celu oznaczenia ciśnienia na zęby. Ciężar jazu G daje z parciem wody W wypadkową R. Tę rozkłada się na składową K w kierunku łańcucha wyciągowego, oraz w kierunku a — b ( T), łączącym punkt przecięcia się sił k i K z punktem zetknięcia pierścienia zazębionego i jego toru. Składowa T jest reakcją toru, którą rozkłada się na siły normalną i styczną ; ta ostatnia przedstawia wielkość ciśnienia na zęby. Kształt toru trzebaby tu wyznaczyć na podstawie szeregu prób, przyjmując dla różnych położeń jazu ciśnienie na zęby równe zeru.

Drugie rozwiązanie jest znowu kombinacją jazu odcinkowego i zasuwowego z wałkami i odznacza się tern, że punkt obrotu przesuwa się w kierunku pionowym (fig. 4. a, b, c). Każdy z czopów obrotowych jest połączony stale ze sztabą e, która przesuwa go w górę lub w dół zapomocą osobnego urządzenia. W obydwu punktach obrotu występują tak pionowe jak i poziome siły, te ostatnie są jednak znacznie większe i mogą się przenosić zapomocą lanego łożyska g, o wypukłej przedniej powierzchni, na filar. Siły pionowe przenosi osiowo sztaba e na mur filaru zapomocą rygla h i odpowiedniego zakotwienia konstrukcją żelazną v.

Uruchomienie jazu ma się odbywać w ten sposób, że najpierw jaz ma być obrócony do położenia kreskowanego, a następnie dopiero podniesiony w górę, skutkiem czego wszystkie części konstrukcyjne znajdą się ponad najwyższym stanem wody. W czasie podnoszenia działa jedynie ciężar własny, który musi być odpowiednio pokonany; jednę jego składową Z₂ (fig. 4. c) znosi łańcuch wyciągowy, drugą może znieść przeciwwaga / (fig. 4. a), działająca na sztabie e. Małe ciśnienie R jazu w czasie podnoszenia na płaszczyznę kierującą można przenieść zapomocą wałka.    ,

Jaz odcinkowy posiada wielkie zalety, wynikające przedewszystkiem z tej własności, że parcie wody w każdem położeniu jazu przechodzi przez oś obrotu ; opór przy podniesieniu składający się z tarcia czopowego i ciężaru własnego, (który jednak w znacznej części może być zapomocą przeciwwagi zrównoważony), może być pokonany stosunkowo niewielką siłą, gdyż łańcuch wyciągowy działa na dużem ramieniu. Dalszą zaletą tych jazów jest to, że nie wymagają tak znacznej wysokości konstrukcyjnej filarów jak jazy zasuwowe ; należycie skonstruowane, zapewniają wielką szczelność, wreszcie koszta wykonania są znacznie niższe od kosztów jazów walcowych, a nie wyższe od jazów z zasuwami piono-wemi. Eger porównał koszta jazu walcowego i odcinkowego wykonanych w Berlinie na tz. Landwehrkanal, zamykających dwa równe otwory o świetle 5'56 m i wysokości górnej wody 1*58 m, obok siebie umieszczonych; koszta jazu walcowego i odcinkowego były w stosunku jak 1'33 i 1. Tensam autor podnosi również łatwość i szybkość wyciągania jazu odcinkowego, przyznając temu systemowi wielkie zalety. Również Kulka zauważa, że jazy odcinkowe i zasuwowe są zawsze tańsze od jazów walcowych i to nietylko z powodu mniejszej ilości materjału, ale także z powodu niższej ceny jednostkowej. Wykazuje on, że teoretycznie ilość materjału jazów zasuwowych wypada mniejsza jak jazów odcinkowych, jednak w praktyce różnica ta zanika, a nawet w razie wykonania przy jazie zasuwowym opancerzonych nisz, może się okazać jaz odcinkowy jako ekonomiczniejszy.

Co do konstrukcji zwykłego typu jazów odcinkowych (fig. 1. a — d) zauważyć należy, że ilość dźwigarów głównych, leżących w kierunku promieni krzywizny (fig. 1. cl) i przenoszących parcie za pośrednictwem skrajnych dźwigarów na osie obrotu, może być rozmaita, zależnie od wysokości jazu ; w zwykłych wypadkach wystarczą tylko dwa dźwigary główne, umieszczone wzdłuż skrajnych promieni jazu odcinkowego i w takim razie rozkład sił jest jasny i pewny; jest możliwość także wykonania tylko jednej belki głównej na promieniu wypadkowej parcia wody, jednak takie wykonanie nie jest do polecenia, jak to twierdzają doświadczenia uzyskane w Magdeburgu DSpandawie.

Obliczenie wymiarów części konstrukcyjnych jazu odcinkowego poprzedzić musi obliczenie wielkości parcia wody. Zazwyczaj przyjmuje się wypadek najniekorzystniejszy, a mianowicie, że górna woda spiętrzona jest aż do górnej krawędzi jazu, tudzież że dolnej wody niema. Przyjmując dowolną powierzchnię walcową (figura 5. tablica XIV.), otrzymujemy elementarne parcie wody na jedem metr długości jazu :

d W ----- y ds , jego składową poziomą dH — y ds sin <p , jego składową pionową d V ij ds cos <(.

Ponieważ ds sin <p = d y, zaś ds cos cp — d x, zatem d H ~ y dy, d V — y d x.

Całkując obydwa równania w granicach od y — o do y y otrzymuje się :

i* y

V ) y d x , gdzie y “/ (*) przedstawia równanie krzywej ograniczającej ścianę jazu.

Wartość H przedstawia składową poziomą parcia wody, która równa się jak wiadomo parciu

wartość zaś Ï przedstawia składową

wody na ścianę pionową

przy wysokości stanu wody y , pionową, czyli wypór wody, równający się ciężarowi bryły wody o przekroju ABC.

Części konstrukcyjne muszą zatem być obliczane na powyższe parcie wody.

Najważniejszemi częściami konstrukcyjnemi są przedewszystkiem dźwigary główne, które wraz z dźwigarami końcowymi (ramionami końcowymi) tworzą ramę, przenoszącą ciśnienie na oś obrotu i łożyska i jako rama muszą być liczone.

Blachy liczy się jako podparte z czterech stron; według formuły Bacha:

a- 4- b‘ż p

w której a, b, oznaczają dług-ości boków , p ciśnienie na

a màx = 0'5 ff

a² . b²

jednostkę powierzchni , â grubość blachy , <f współczynnik doświadczalny, zależny od sposobu podparcia.

Całe parcie wody przenosi się na łożyska osadzone w murze filarów i przyczółków; z uwagi na składową pionową parcia wody (wypór wody) musi się łożyska te znakomicie zakotwić, co nieraz sprawia pewne konstrukcyjne trudności. Dlatego proponowano konstrukcję jazu odcinkowego o powierzchni spiętrzającej zwróconej stroną wklęsłą w stronę górnej wody ; w takim razie wypadkowe parcie działa ku dołowi, a łożyska łatwiej zakotwić. (Vide jaz Pocheta Genie Civil 1890., Ctbl. d. B. 1890. str. 456, również jaz na Pełtwi pod Barszczowicami tabl. XX.).

Ważną rzeczą, na którą przedewszystkiem przy jazach odcinkowych o dużej rozpiętości trzeba zwrócić uwagę, jest takie wykonanie, aby skutkiem parcia wody nie nastąpiło wygięcie dolnej krawędzi jazu. Krawędź ta musi pozostać pozioma i prosta, gdyż inaczej jaz nie będzie szczelny. W celu zapobieżenia takim odkształceniom, trzeba dolną i górną (poziomą) krawędź jazu silnie wzmocnić ; jeżeli projektujemy dwa dźwigary główne, to one już krawędzie te należycie ustalają, potrzebne będzie tylko rozparcie obu belek między sobą poprzecznymi (południkowymi) dźwigarami i blachami. Trudniejsza jest sprawa, jeżeli mamy do czynienia z jedną tylko belką główną (jazy pod Brandenburgiem i Spandawą), przyczem części ściany spiętrzającej powyżej i poniżej belki głównej tworzą niejako wsporniki, narażone na wygięcie skutkiem parcia wody. Wsporniki te wykształca się jako silne, gęsto rozstawione (południkowe) żebra, o wysokich blachach stojących, usztywniających cały zeskład, nadto dolną i górną (poziomą) krawędź jazu należy szczególnie silnie ubezpieczyć i połączyć z pionowemi (południkowemi) żebrami.

Przy jazach odcinkowych stosuje się popęd obustronny ręczny, lub maszynowy. W pierwszym wypadku musi się zasuwę odciążyć zapomocą przeciwwagi, reszta ciężaru musi jednak wystarczyć do należytego przyciśnięcia jazu do progu, w celu uzyskania szczelności. W pewnych wypadkach wykonują zupełne zrównoważenie ciężaru zasuwy tak, że do otwarcia jazu nie potrzeba żadnej siły, a czas podnoszenia jest krótki ; jeden robotnik wystarcza w takim razie przy windzie i musi zapomocę urządzenia hamującego regulować ruch jazu. W takim razie jednak, tak w położeniu najniższem, jak i najwyższem potrzebne są urządzenia ustalające położenie jazu.

Do uruchomienia jazu używa się lin drucianych lub łańcuchów Galla, które są lepsze, jednak droższe. Możliwe jest także zastosowanie trzonków zazębionych prostych lub łukowych ; działają one dobrze, jednak są ciężkie i kosztowne. Zastosowanie trzonków dałoby jednak tę korzyść, że jaz zostałby w najniższem położeniu silnie do progu przyciśnięty.

W dalszym ciągu opiszemy szereg wykonanych jazów odcinkowych, zwracając uwagę na charakterystyczne znamiona konstrukcji (tablica XIV.).

1. Jaz odcinkowy w Brandenburgu na Haweli (fig. 6—10.). Przy przeprowadzaniu regulacji dolnej Haweli zaszła konieczność przebudowy starej drewnianej śluzy o 3 otworach po 1*60 m, na śluzę o znacznie większym otworze, zamykanym jazem ruchomym. Pierwotny projekt obejmował wykonanie jazu walcowego o jednem, 20-o metrowem świetle; koszta konstrukcji jazu ważącej wraz z wyciągiem 18 ton miały wynosić 17.500 koron. Dla porównania kosztów wykonano projekt jazu odcinkowego na 20 m, a potem z powodu pewnych trudności przeprowadzenia tego projektu (równocześnie miał być budowany most, dla którego z uwagi na wysokość konstrukcji światło 20-o metrowe było niemożliwe) zdecydowano się na 2 otwory po 10 metrów.

Figura 6. i 7. przedstawiają projektowane konstrukcje jazu odcinkowego o długości 20 i 10 m. Konstrukcja pierwsza przedstawia typ normalny o dwu belkach równoległych kratowych (bt i ó₂), które przenoszą ciśnienie na łożyska. Obydwie belki były co 2 m między sobą rozparte, a blacha opierzająca 8"'/m grubości wygięta według łuku kołowego, którego środek zgadzał się z osią obrotu, usztywniona była co 0‘5 m kątowymi tężnikami.

Konstrukcja druga (fig. 7.) posiada tylko jednę belkę główną (c) i to wykonaną jako -dźwigar blaszany o pełnej ściance, położoną na kierunku wypadkowego ciśnienia ; szkielet zasuwy stanowi zatem półramę. Przy tego rodzaju jazach trzeba się starać o to, aby z uwagi na szczelność, wygięcie poziome jazu było jak najmniejsze ; w tym celu wykonano co 0'5 m kątowe tężniki (d), a co 2 m (co czwarty tężnik) rozpory (e—e), (oznaczone na figurze 7. linjami kreskowanemi), podpierające blachę opierzającą, która wraz z tężnikami tworzyła poniżej i powyżej belki głównej niejako dwa wsporniki.

W roku 1909. złożono jaz i poddano go spiętrzeniu. Wkrótce okazało się jednak, że konstrukcja wygięła się znacznie, jak to wskazuje figura 10; w środku przy progu powstała szpara 8—9 cm szeroka. Powodem tego było zbyt słabe usztywnienie jazu wzdłuż górnej i dolnej krawędzi, a nadto i ta okoliczność, że wyjątkowo tylko ciśnienie przenosiło się na belkę c, zwykle zaś poniżej. Konstrukcja była zatem za słaba, wobec czego przeprowadzono jej wzmocnienie w sposob przedstawiony na odrzuceniu rozpór dano co drugi tężnik (co 1 metr) silną, 10-o milimetrową pełną blachę, którą na zewnętrznych krawędziach wzmocniono kątówkami ; blachę tę przymocowano zapomocą przykładek. Następnie znowu poddano jaz spiętrzeniu, przyczem objawiły się nowe, chociaż mniejsze wygięcia. Ostateczne wzmocnienie wykonano przez przytwierdzenie na górnej krawędzi nakładki 200 X 20. Obecnie pewne odkształcenia jeszcze występują, jednak tylko przy krawędzi górnej ; u spodu nie zauważono już wyginania się zasuwy.

Powodem tych odkształceń było wyginanie się łukowych usztywnień i to większe niż przewidywano, dalej skręcenie dźwigaru głównego. Doświadczenia tu uzyskane przemawiają stanowczo za użyciem zwykłej konstrukcji jazu odcinkowego, o dwu belkach głównych.

Co do dalszych szczegółów konstrukcji zauważa się, że urządzono popęd ręczny, gdyż warunki, w jakich jaz był wykonany nie wymagały zupełnie szybkiego otwierania jazu. Nie wykonano tu również przeciwwagi z powodu trudności konstrukcyjnych i dodatkowego kosztu.

Wyciąg ręczny posiada trzykrotne przeniesienie w stosunku 1 i 510. Z tego powodu, oraz z powodu użytego sposobu zawieszenia (fig. 6. tabl. XIV.), ciężar jaki pokonuje wyciąg zmniejsza się około o */s i wynosi 4400 kg, a potrzebna siła na korbie wynosi około 12,4 kg. Przyjmując promień korby 400"'/,,,

i chyżość obwodową 0*7 misek otrzymuje się czas podniesienia zasuwy o 0*10 m równy:

fig. 8. Po

010 m . 510

0*7 misek

— 73 sek — 1 l/r> min. Całkowite podniesienie zasuwy odcinkowej o całą wysokość 2*5 m wymaga czasu

2*5 . 510

0*7

1800 sek — 30 minut, jednak w tych wyjątkowych wypadkach, gdzie jaz podnosi się całkiem

w górę, używa się dwóch ludzi, przyczem chyżość obwodowa jest dwa razy tak wielka, a czas podnoszenia skraca się do połowy, tj. 15-u minut.

Zamykanie jazu jest bardzo proste i polega na zwalnianiu hamulca wstęgowego : jaz szybko spada w dół tak, że trzeba ruch ciągle hamować, aby nie nastąpiło uderzenie. Zamykanie trwa tylko 1—2 minut.

Uszczelnienie u spodu wykonano zapomocą belki dębowej przytwierdzonej do zasuwy u spodu, a opierającej się o gładko obrobione granitowe ciosy części stałej. Próbowano użyć przytwierdzonych do tej belki dwu smołowanych lin, jednak to uszczelnienie było gorsze jak sama belka dębowa ; liny były uszkadząne przez przedmioty płynące tak, że stawały się same powodem nieszczelności i trzeba je było usunąć. Uszczelnienie boczne wykonano zapomocą dwumilimetrowej blaszki mosiężnej, przyciskanej ciśnieniem wody do kątówki osadzonej w niszy (fig. 9. tabl. XIV.).

Porównanie kosztów konstrukcji żelaznej projektowanego jazu walcowego o długości 20-u metrów, oraz jazu odcinkowego (łączne koszta zamknięcia dwóch otworów po 10 m) podaje następujące zestawienie:

Ciężar w tonach

na 1 m¹ przekroju

w całości

Koszta w koronach

na lm przekroju

w całości

Uwaga

a)    projektowany jaz walcowy 20 m

b)    wykonany jaz odcinkowy 2 X 10 (po wzmocnieniu)

18

0-450

21.000

525-6

wraz z wyciągiem

2X6-2=12-4

0-310

6.720

168-0

bez wyciągu i mostu służbowego

wyciąg (2 windy)

1.800

45-0

spiętrzenie 2²97 m z pominięciem parcia dolnej wody ; przy tem spiętrzeniu przechodzi wypadkowa parcia wody przez oś ramy. Celem tego rodzaju konstrukcji było umożliwienie niskiego położenia mostu, opartego na przyczółkach jazowych, a przytem możliwe skrócenie przyczółków; przy podniesionym jazie most znajduje się w wolnej partji jazu, między częścią górrtą ściany spiętrzającej, a ramą. (Patrz kreskowane położenie jaźu na figurze 11.).

Otóż i tu nastąpiło odkształcenie jazu powodujące nieszczelność; wystąpiło ono w dwóch formach, a mianowicie jako wygięcie zasuwy w górę i to rosnące od zera przy bokach ku środkowi, oraz poziome wygięcie górnej poziomej krawędzi jazu, w kierunku przeciwnym parciu wody. Autor powyżej podanego artykułu ²) podaje jako powód skręcenie głównego dźwigara, niezbyt silnie usztywnieniami ustalonego, nie uważa jednak tej konstrukcji za wadliwą, stwierdzając, że szkodliwych odkształceń można uniknąć. przez skrzynkowe wykonanie ramy, silne uzbrojenie górnej i dolnej krawędzi i wykonanie skośnych rozpór między górną i dolną krawędzią, oraz belkę główną.

Co do dalszych szczegółów konstrukcyjnych tego jazu zauważa się, że do połączenia konstrukcji blaszanej jazu z jego osiami służą przykładki ze stali lanej. Uszczelnienie od spodu stanowi belka drewniana, przytwierdzona do dolnych żeber i kątówek usztywniających, uszczelnienie zaś z boku dwie belki, poruszające się między dwiema współśrodkowemi kątówkami. Małą szparę jaka tu powstaje zamula wkrótce woda.

Pozioma składowa ciśnienia łożyskowego zniesiona jest w ten sposób, że przenosi ją tylna ściana skrzynki łożyskowej na blok granitowy, a w dalszym ciągu zapomocą kotwicy złożonej z kształtki U, oraz kątówki na boczny mur betonowy ; składową pionową przenosi kształtka U na dolny dźwigar poprzeczny, stanowiący kotwicę.

Uruchomienie jazu odbywa się zapomocą windy ze śrubą hamująca ruch wsteczny ; winda utwierdzona jest na kładce założonej ponad wielką wodą. Cały jaz wisi na dwóch kalibrowanych łańcuchach pionowyoh i stycznych do jego krzywizny, przechodzących przez koła łańcuchowe i bloczki kierujące ; obydwa łańcuchy są u spodu jazu przymocowane. Wspólna oś obu kół łańcuchowych połączona jest zapomocą kół czołowych z windą. Stosunki przeniesienia windy są tak dobrane, że jeden robotnik podnosi jaz w 1 minucie o 7 cm.    t

Odrębną od powyższej konstrukcję jazu odcinkowego zastosowano przy zamknięciu drugiego otwory śluzy w Spandawie (figura 12. i 13. tablicy XIV.). Jest to właściwa, typowa konstrukcja, o dwu belkach głównych gi i g₂, oraz dwu ramach portalowych rx i r₂, położonych w górnej i dolnej płaszczyźnie ograniczającej. Między obiema belkami głównemi znajduje się blacha opierzająca łukowa, oparta na poprzecznych żebrach (w płaszczyznach pionowych), złożonych z kątówek 90 X 250 XII.

Uszczelnienie boczne wykonano tu inaczej ; składa się ono z dębowych listew uszczelniających, przytwierdzonych z boku do żeber narożnych, które mają przednią powierzchnię wyciętą według tegosa-mego promienia, co blacha jazu. Dla większej szczelności przyśrubowano do przednich ścian listew paski skórzane. Uszczelnienie u spodu wykonano zapomocą listwy dębowej przytwierdzonej do dolnej ramy, oraz progu dębowego wpuszczonego w dno.

3. Jaz na Łabie w Kralowym Hradcu (fig. 14—16. tabl. XIV.). Służy on do celów kanałizacji rzeki, a przytem do wyzyskania siły wodnej w celu oświetlenia; według programu miał jaz spełniać następujące trudne warunki :

a)    Uzyskanie zupełnej szczelności celem umożliwienia ruchu turbin, nawet przy bardzo niskich stanach i bardzo zmiennych objętościach przepływu ;

b)    Łatwość przepuszczenia grubego materjału rzecznego ;

c)    Możność spiętrzenia wody nawet w czasie pochodu lodów;

d)    Możność podniesienia jazu ponad najwyższą wielką wodę.

Wykonany jaz składa się z dwóch otworów po 18 m światła, zamykanych klapami odcinkowemi, oddzielonych filarem 3 m szerokim. Spiętrzenie normalne wynosi 3 metry, jaz jest jednak tak wykonany, aby można było z łatwością podnieść normalne spiętrzenie o 0²30 m, lub też zniżyć o 0'50 m.

Konstrukcja ruchoma obu otworów składa się z pryzmatycznego pływaka, w środku pustego, wykonanego z żelaza; ściana przednia zakrzywiona jest według łuku kołowego o promieniu 4²1 m}

os

oe.

zresztą kształt przekroju pływaka zbliża się do kształtu trójkąta równoramiennego. Obie ściany czołowe, stanowiące zamknięcie z obu boków, zaopatrzone są w dwa oka, jedno górne, drugie dolne, w które wchodzą czopy ramion obrotowych; zapomocą tych ramion cały system obracalny jest około osi poziomej. Drugie końce ramion jazu osadzone są excentrycinie do tej osi, a mianowicie na ramieniu korby o długości 150 mlm. Korba ta pod względem konstrukcyjnym stanowi tarczę excentryczną, z nasadzonym

pierścieniem excentra.

Cały system wisi na obustronnych łańcuchach Galla, z mosiężnemi wkładkami między przykład-kami, z których każdy mä zapewniony udźwig 25 ton. Zawieszenie jest tak wykonane, że łańcuchy przytwierdzone są u spodu jazii, następnie opisują luk ku górze, przechodzący przez środki górnych czopów ramion segmentu. Konstrukcyjnie wykonano ten łuk w ten sposób, że na ścianach czołowych jazu (zamykających go z boku) osadzono osobne dźwigary dla łańcuchów. Wolne końce łańcuchów przechodzą do wind służących do podnoszenia jazu.

W najniższem położeniu (jeżeli chce się otrzymać spiętrzenie o 0'30 m niższe od normalnego), spoczywa jaz na lanych płytach osadzonych na wyskokach murów bocznych, w najwyższem położeniu dolna krawędź jazu wznosi się o 0'50 m ponad przyjętą rzędną najwyższej wielkiej wody. W tern położeniu łańcuchy Galla są już zupełnie odwinięte z łuku jaki opasują (patrz górne kreskowane położeni jazu fig. 14. tabl. XIV.). Celem tego rodzaju zawieszenia jazu i przeprowadzenia łańcucha, jest uzyskani możliwie korzystnego kierunku siły pociągowej w najwyższych położeniach jazu.

Popęd wind służących do podnoszenia jazu jest niezależny od ruchu wspomnianego excentra obrotowego, który odbywa się zapomocą śruby bez końca (ślimaka) i zazębionego wycinka kolistego (fig. 12.). Ruch przenosi pionowy wał silnika, służącego wyłącznie do poruszania excentra. Skutkiem ruchu excentra przesuwają się dolne ramiona obrotowe linearnie o mniej więcej 250"'/ następstwie obraca się cały pryzmat około przegubów górnych ramion, położonych po stronie ściany spiętrzającej. Następuje skutkiem tego oddalenie lub zbliżenie ruchomej części jazu do progu części stałej, względnie do uszczelniającej ramy drewnianej, składającej się z belki dolnej poziomej, biegnącej wzdłuż progu i z belek bocznych osadzonych w murach bocznych, o kształcie odpowiednim do kształtu walcowego ściany spiętrzającej. Przez przyciśnięcie części ruchomej jazu do tej ramy następuje szczelne zamknięcie górnej wody, natomiast przez odsunięcie części ruchomej powstaje szpara 200 milimetrowa, przez którą można wodę lub też rumowisko rzeczne, wypuścić.

Do podniesienia jazu o 1 metr w przeciągu 2¹/₂ minut wystarcza jeden silnik o sile 5 HP. Podniesienie jazu z najniższego do najwyższego położenia trwa 15 minut. Mechanizmy obu końców jazu sobą sprzężone, zatem obydwa jazy mogą być równocześnie z filaru środkowego uruchomione ;

ni y

n rt

a w dalszem

są ze

do tej czynności wystarcza jeden człowiek.

Opisana konstrukcja jazów przedstawia nowy postęp w ich budowie ; nowością jest tu przeprowadzenie konstrukcyjne przyciskania jazu do progu, w celu uszczelnienia, oraz oddalenia od progu, dla wypuszczenia wody i płukania. Niemniej jednak stwierdzić należy, że jest to konstrukcja bardzo skomplikowana, wymagająca bardzo starannego nadzoru. W roku 1913. zauważono pewne niedomagania przy wykonanym już i puszczonym w ruch od dłuższego czasu jazie tak, że musiano zarządzić roboty w celu usunięcia błędów. Ostateczne zdanie o tym systemie można dopiero wypowiedzieć po dłuższym okresie

funkcjonowania.

4. Konkursowy projekt jazu odcinkowego firmy Prasila w Pradze x) (fig. 17—19. tabl. XIII.) przedstawia konstrukcję przeznaczoną do zamknięcia otworu jazowego o świetle 15-u m. Składa się części spiętrzającej wodę, oraz połączonych z nią dwóch ramion, tz. balansierów. I e balansiery końcach przeciwwagi i są obracalne około poziomej osi obrotu, skutkiem czego część

próg części stałej, albo też podnieść

ona z

posiadają na

spiętrzającą ukształtowaną jako odcinek koła, można spuścić na ponad najwyższą wielką wodę.

Ruch całego systemu odbywa się przymusowo zapomocą łańcuchów ; mechanizm poruszający umieszczony jest w środku kładki służbowej. W razie wystąpienia wyjątkowych oporów ruchu, użyte będą osobne windy rezerwowe (śrubowe), o wielkim udźwigu.

’) Konkurs na projekt jazu ruchomego o rozpiętości 25-u lub 15-u metrów ogłoszony w r. 1906 przez Dyrekcję budowy dróg wodnych we Wiedniu, oraz Komisje regulacji rzek w Galicji i Czechach. Według warunków jaz o rozpiętości 15 m miał spiętrzać wodę o 3'0 m, przy różnicy stanów małej i wielkiej wody 4 m (vide publikacja podana powyżej pod 6 ).

W celu regulowania stanu wody, oraz wypuszczania lodu, przewiduje projekt w części spiętrzającej osobną klapę do składania, stanowiącą niejako nadstawkę, poruszaną zapomocą tegosamego mechanizmu. Uruchomienie jazu ma być wyłącznie ręczne.

Część spiętrzająca (fig. 15.) składa się z trójbocznego graniastosłupa o długości 15-u metrów, przytwierdzonego z obu stron do balansierów. Ściana przednia jest częścią walca, którego oś schodzi się z osią obrotu jazu. Wszystkie trzy ściany boczne graniastosłupa składają się z pełnych blach żelaznych o grubości 10'"/,,, i stężone są wewnątrz w odstępach co 937 mjm piętnastoma trójkątnemi ściankami poprzecznemi. W narożach są te ścianki wycięte, aby woda i powietrze mogły swobodnie wchodzić i wychodzić. Nadto w celu uczynienia wnętrza jazu dostępnem, wykonane mają być w ściankach usztywniających koliste otwory 800 milimetrów średnicy. Wzdłuż całego jazu przebiega poniżej tych otworów kładka.

Jedną z głównych części konstrukcyjnych jazu jest nadstawka (figura 19-a), osadzona na górnej krawędzi jazu. Na tej krawędzi odlane są ucha, na których spoczywa pusty wał nadstawki, składający się z ośmiu części, każda zaś część posiada na obu częściach ramiona tak, że wogóle jest 16 ramion. Sąsiednie ramiona dwu części połączone są śrubami, skutkiem czego moment obrotu parcia wody przenosi się aż na oba końce wału do ramion końcowych, które są odpowiednio silnie wykształcone i przedłużone, tworząc dźwignie. Pusty wał nadstawki połączony jest ze wspomnianemi uchami zapomocą pięciu krótkich czopów pośrednich i dwóch długich czopów końcowych.

Powierzchnia nadstawki spoczywająca na górnej krawędzi jazu, jest okrągła i gładko obrobiona; celem zmniejszenia tarcia dano wkładkę bronzową. Ścianę spiętrzającą nadstawki stanowi blacha opierzająca 10"',,, gruba, kolisto wygięta, o promieniu równym promieniowi przedniej ściany jazu, tj. 5 m. Górna krawędź blachy jest odwinięta w celu stężenia, oraz uzyskania spokojnego przelewu. Celem osłabienia uderzenia przelewającej się wody dano na górnej ścianie jazu podłogę drewnianą. Do górnych końców wspomnianych końcowych ramion nadstawki przymocowane są łańcuchy, przechodzące przez koła mechanizmu popędowego, zapomocą których można nadstawkę postawić, lub położyć. Normalne spiętrzenie zmniejsza się skutkiem położenia nadstawki aż do 86 cm.

Dalszą główną część konstrukcji stanowią balansiery (figura 18-a), przytwierdzone do obu końców jazu i poruszające się we wycięciach (niszach) filarów; pozostające wolne światło między filarami, równe długości jazu i nadstawki, wynosi 15 m. Ponad jazem przechodzą balansiery w dwie wystające części w kształcie rogów ; każda z nich posiada rynienkowate zagłębienie, w którem mieszczą się dwa łańcuchy przechodzące obok siebie. Jeden z nich przytwierdzony jest do dolnego końca balansiera, drugi do górnego końca rogowego przedłużenia ; obydwa przechodzą w dalszym ciągu do mechanizmu popędowego. Zależnie od tego, czy się ciągnie za jeden, czy za drugi łańcuch, podnosi się jaz do góry, lub spuszcza na dół. Na dolnych końcach balansierów znajdują się ciężary przeciwważące, osadzone w ten sposób, że nie zwężają zupełnie światła. Przy podniesionym jazie ochronione są od uderzeń przedmiotów płynących, lub brył lodu, gdyż spoczywają w odpowiedniem wcięciu filaru, względnie przyczółka.

Te ciężary mają być wykonane z większej liczby okrągłych płyt lanych osadzonych na trzpieniu, który wchodzi przez koniec balansiera. Balansiery przyjmują wszystkie obciążenia i parcie wody działające na konstrukcję ruchomą i przenoszą je na czopy obrotowe ; każdy czop obrotowy spoczywa na dwóch łożyskach, jednak na filarze środkowym ma być łącznie tylko 3 łożyska, gdyż łożysko środkowe ma być wspólne. Łożyska muszą być odpowiednio zakotwione, przedewszystkiem z tego powodu, ponieważ są umieszczone na tylnych końcach filarów. Kotwy sięgają tak daleko, że cały ciężar filaru przeciwdziała przesunięciu łożysk.

Mechanizm popędowy umieszczony jest w środku kładki, skutkiem czego siła popędowa przenosi się symetrycznie na obie strony. Składa się on z dwóch bębnów osadzonych luźnie na wale. Między nimi przesuwa się kółko zębate zaklinowane z wałem, które sprzęgnąć można z jednym lub drugim bębnem, przez wsunięcie ich w ścianę boczną. Jeden bęben służy do uruchomienia nadstawki, drugi do uruchomienia samego jazu. Zapomocą wyciągu złożonego z korby, śruby bez końca i dwu kół czołowych, wprawia się w obrót powyższe kółko zębate.

W pobliżu opisanych nasad balansierów w kształcie rogów, umieszczone są na filarach windy rezerwowe, zapomocą których można podnieść jaz bez pomocy mechanizmu popędowego. Są to zwykle windy ze śrubą hamującą ruch wsteczny, o udźwigu trzy razy tak wielkim, jak udźwig mechanizmu popędowego.

18*

W najwyższem i najniższem położeniu ustala się jaz zapomocą rygli, aby był zabezpieczony przeciw działaniu wiatru.

Uruchomienie jazu odbywa się w sposób następujący:

a)    Ustawienie, względnie położenie nadstawki, odbywa się przez obrót windy, skutkiem czego obydwa łańcuchy, tj. tak lewostronny, jak i prawostronny, jeden od góry, drugi od dołu, równocześnie nawijają się na bęben, lub się odwijają;

b)    Poruszanie jazu odbywa się podobnie. W rynienkowatych zagłębieniach balansierów i ich nasad przytwierdzone są u góry i u dołu łańcuchy (na każdy otwór przypada zatem 4 łańcuchy). Łańcuchy te biegną przez bloczki do drugiego (podwójnego) bębna mechanizmu popędowego. Przez obrót bębna w lewo lub w prawo podnosi się jaz w górę, lub spuszcza na dół.

Jazy o kilku otworach mogłyby mieć tylko w jednym otworze ruchomą nadstawkę, skutkiem czego wyciągi w otworach innych byłyby znacznie prostsze.

Do uruchomenia jazu potrzeba dwóch ludzi; przyjmując na jednego robotnika przy korbie 8 kgmjsek. otrzymuje się czas potrzebny do położenia nadstawki ł/₂ godziny, do podniesienia jazu 2 godziny, do ustawienia jazu (bez nadstawki) 20 minut.

Ciężar całej konstrukcji żelaznej (części ruchome, stałe, kładka, windy, rygle, uszczelnienia) ma wynosić 75,471 kg, koszta 44,800 koron.

/ 5. Jaz odcinkowy na Wezerze w Hemelingen pod Bremą J). Wykonano go w celu podniesienia zwierciadła wody Wezery, która skutkiem regulacji znacznie obniżyła w tern miejscu swe łożysko. Dwie śluzy komorowe służą do przepuszczania statków.

Jaz składa się z części stałej, wznoszącej się l‘70m ponad dno. rzeki, oraz części ruchomej, wykonanej jako jaz odcinkowy (segmentowy). Cały jaz podzielono na 2 części po 54 m światła, z których każdą zamknięto jedną wielką klapą odcinkową (fig. 20., 21. i 22. tabl. XIV.). Część ruchoma jest 4'5 m wysoka i obraca się około osi poziomej. Na powierzchniach a i b (fig. 20.) znajdują się pełne blachy. Jaz ruchomy utrzymywany jest w wysokości odpowiadającej spiętrzeniu, skutkiem ciśnienia wody górnej na jego wewnętrzną powierzchnię ; w czasie wielkiej wody chowa się on w zagłębienie w części stałej jazu.

W celu uruchomienia jazu wykonano w przyczółkach kanały oznaczone na figurze C—Bx, D—Rj i D—R₃, oraz szyb WD. W szybie tym umieszczona jest rura teleskopowa, połączona u dołu z kanałem D—Bj, a składająca się z dwu rur, z których jedna wsuwa się w drugą. Górną rurę można podnosić i spuszczać zapomocą windy W. Jeżeli rurę teleskopową górną podniesie się w górę ponad spiętrzoną wodę, wtedy cały słup górnej wody działa na wewnętrzną powierzchnię klapy (od spodu) i klapa podnosi się oraz utrzymuje w położeniu górnem ; natomiast gdy rurę tę opuści się na dół, przepływa przez nią woda ku górze, przelewa się przez jej górną krawędź i kanałem /?.,• odpływa do dolnej wody. Wtedy ciśnienie na klapę od spodu maleje i klapa opada, zagłębiając się w komorę wykonaną w części stałej. Zapomocą odpowiedniego urządzenia mechanicznego można także przymusowo klapę podnieść.

Celem przeszkodzenia zamarzaniu wody urządzono odpowiednie ogrzewanie. Uszczelnienie przednie wykonano zapomocą sztaby okrągłej, boczne zapomocą listew drewnianych przyciskanych do ścian sprężynami.

6. Jaz odcinkowy na Pełtwi pod Barszczowicami²) wykonany w r. 1913 w celu nawodnienia doliny Pełtwi (tablica XX.).

Wysokość spiętrzenia wynosi 3,18 m, światło wolnego przepływu wody 8,40 m. Cały ten otwór zamyka jeden segment, podzielony zapomocą żeber pionowych na 10 równych pól. Do żeber przymocowana jest blacha grubości 8 która przyjmuje całe parcie wody i przenosi je zapomocą dwu podłużnie na dwie pary ramion, utwierdzonych osiowo w dźwigarze, przechodzącym przez cały otwór. Dźwigar obraca się naokoło czopów, w łożyskach umieszczonych na ścianach śluzy.

Wodę piętrzy się od strony wklęsłej segmentu, wskutek czego ramiona narażone są jedynie na ciągnienie. Walcowa ściana blaszana sięga tylko do wysokości 2,70 m, reszta ściany

') Deutsche Bauzeitung 1910.

a) Projektowa! i wykonał z ramienia Biura meljoracyjnego Wydziału krajowego inżynier S. Posacki, któremu zawdzięczam daty tu podane. Konstrukcję żelazną wykonała firma br. Prasilów w Pradze.

o wysokości 90 cm składa się z 3 oddzielnych desek, umieszczonych między żebrami, które wyjmuje się zapomocą haka. Do obsługi tych zastawek służy lekka kładka, przytwierdzona do żeber.

Podnoszenie segmentu odbywa się zapomocą dwóch łańcuchów przytwierdzonych do segmentu u dołu, poruszanych mechanizmem umieszczonym na moście, który służy zarazem do komunikacji. Do obsługi wystarczy dwóch ludzi, czas podnoszenia trwa okrągło 2 godziny. Zakotwienie jest w ten sposób umieszczone, że wykorzystano prawie cały ciężar przyczółków.

Fundowanie jazu w płynnym piasku wykonano na pilotach sosnowych. Ława żelazno-betonowa od strony ponuru pokryta jest kostkami granitowemi, od strony poszuru podłogą drewnianą; próg o który się opiera segment wykonano z bloków granitowych. Uszczelnienie boczne zapomocą listew mosiężnych konicznie ściętych okazało się doskonałe.

Koszta całego urządzenia wyniosły 40.000 koron, z czego na konstrukcję żelazną przypada

22.000 koron.

V. Jazy klapowe.

(Klappenwehre, barrages mobiles à hausses). (Tablica XV. i XX.).

Jazy klapowe składają się z klap, czyli tablic, ustawionych obok siebie na części stałej jazu, pionowo, lub w pewnem pochyleniu. Służą one do powiększenia spiętrzenia wytworzonego już częścią stałą jazu i stanowią wtedy nadstawkę części stałej, lub też tworzą w całości ścianę spiętrzającą. W czasie wyższych stanów, lub pochodu lodów, ułożone są na części stałej jazu. Klapy obracają się zazwyczaj około poziomej osi obrotu, która może być umieszczona u spodu klapy, albo w ¹ ₃ lub Va wysokości, albo wreszcie u wierzchu klapy. Pod względem uruchomienia rozróżnić należy a) klapy ręcznie kładzione i ręcznie stawiane ; b) klapy kładące się samoczynnie, a ręcznie stawiane i wreszcie c) klapy samoczynne, to znaczy kładące i podnoszące się samoczynnie skutkiem ciśnienia wody. Klapy samoczynne stosowane są z korzyścią przedewszyst-kiem w kanałach służących do prowadzenia wody i przeznaczone są do regulowania stanu wody, na rzekach są rzadko używane,

gdyż samoczynne działanie często zawodzi. Im system klapy jest prostszy, tern więcej zasługuje na zaufanie.

Zauważyć również należy, że nie zawsze samoczynne kładzenie się jazu byłoby pożądane, nieraz nagłe

— otwarcie się jazu mogłoby wytworzyć zbyt silną falę, zagrażającą stałości brzegów.

'te.

// ,

// .

::

ii

//

z fern..

ES

i-

mmm

r$v

;Rys. 160.

te

Przykładem klapy kładzionej i stawianej od ręki będzie zwykła klapa z podporą (rys. 160.), przykładem klapy samoczynnej naprzykład klapa Doella z przeciwwagą (rys. 161.), kładąca się wtedy, gdy moment obrotu ciśnienia W. zu przewyższy moment obrotu przeciwwagi C. c.

Klapę również zupełnie samoczynną przedstawia rysunek 162.

Jest to klapa wykonana na James River pod Richmond ; pojedyncze klapy mają po 10,90 m długości i osadzone są między filarami, których odstęp wynosi od środka do środka 12,20 m. Są one drewniane, okute żelazem i obracają się naokoło zawiasu przytwierdzonego do dębowego progu, osadzonego w części stałej jazu. Do każdej klapy przymocowane są na końcach dwa łańcuchy, każdy z nich przytwierdzony jest drugim końcem do dźwigaru J, tworzącego

Rys. 161

ic

te

,/3SS

Rys. 162.

dźwignię i obracającego się naokoło osi poziomej, która leży na murze filaru; obie dźwignie usztywnione są ze sobą zapomocą dźwigaru X, przebiegającego równolegle do jazu. Każda dźwignia zrównoważona jest przeciwwagą, wykonaną jako kloc betonowy; przeciwwagi są tak obliczone, że gdy zwierciadło

wody podniesie się ponad rzędną 13,55, klapa się pochyla, a woda się przelewa i spiętrzenie nie wzrasta.

Podobne klapy zastosowano w wielu miejscach do regulowania stanu wody w kanałach prowadzących wodę; rys. 163., oraz fotograf ja na przedstawia automatyczny jaz klapowy pod Zwillinkon w kantonie zurychskim *).

Dó najprostszych konstrukcji należy również klapa stosowana bardzo często jako zastawka na jazie stałym na rzekach górskich w W. Ks. Badeń-skiem. Na rzekach uregulowanych wykonano tu celem ustalenia dna stałe progi poprzeczne, na których stawiają niskie klapy do spiętrzenia wody i wprowadzenia jej do rowów nawodniających (rys. 164.).

Zastawki klapowe zachodzą za siebie na bokach (rysunek a) i w ten sposób opierają się ciśnieniu wody, prócz tego mają podpórki. Na jednym końcu skrajna zastawka przytrzymana jest zapomocą haków h do przyczółka (A)y na drugim opiera się o występ przyczółka (B). Jeżeli zapomocą windy W z trzonem śrubowym podniesiemy kółka trzymające haki h w górę (rys. c), to zastawka skrajna, a za‘ nią wszystkie inne się przewrócą. Klapy te mają 0,4—0,6 m wysokości.

Stosowanie jazów klapowych nie wszędzie jest możliwe, a to z tego powodu, że lody, rumowisko rzeczne i przedmioty płynące mogą je uszkadzać, nie trzeba jednak sądzić, jakoby zastosowanie jazów klapowych na rzekach toczących żwir, tudzież mających silniejsze pochody lodów było wogóle niemożliwe. Jak słusznie stwierdza Hilgard, w Szwajcarji wykonano w wielu miejscach na takich rzekach jazy klapowe, jako podwyższenie stałej części jazu.

Jako materjał klap używane jest tak drzewo, jak i żelazo, zauważyć jednak trzeba, że klapy opierzone drzewem są lepsze, gdyż z powodu większej sztywności nie tak łatwo wichrowacieją i są skutkiem tego szczelniejsze. Między klapami pozostawia się zawsze kilkocentimetrowe odstępy, które można zamknąć drewnianemi beleczkami (iglicami).

Wogóle istnieje niezliczona ilość systemów klap stosowanych przy zakładach o sile wodnej, urządzeniach meljo-racyjnych, urządzeniach do żeglugi (kanalizacjach rzek) etc.— z tych systemów przedstawimy tylko niektóre nowsze typy, możliwe do szerszego zastosowania — z dawniejszych zaś te, które w rozwoju jazów klapowych miały wybitniejsze znaczenie.

r-jP^

I I '

.j

Rys. 163.

a) .

Pmelcrńj poziomy

te

b) % PrzokrvJ /“w'y

■ ii-

Rys. 164.

tabl. XX.

Winduj

- }-

C)

A. Klapy o poziomej osi obrotu, umieszczonej u spodu.

Klapy systemu Bollera, wykonane w Szwajcarji na Limmacie pod Dietikon, przedstawione są na fig. 1—4. tabl. XV. Jaz składa się z części stałej, wykonanej z pali i z kamieni i z części ruchomej klapowej, przyczem na pewnej partji jazu wykonano klapy przewracające się samoczynnie skutkiem ciśnienia wody, na innej przewraca się klapy zapomocą łańcucha przeciągniętego wzdłuż klap. Klapy wykonane są z żelaza, z blachy 4 m/m grubej, stężonej na krawędziach kątówkami, w środku zaś kształtkami LJ. Pozioma oś obrotu znajduje się u spodu klapy i przymocowana jest do części stałej jazu. Od strony górnej wody znajduje się nóżka trzymająca klapę w położeniu pionowem (przy innych systemach nóżka znajduje się zwykle po stronie dolnej wody). Nóżka wykonana jest z dwóch prętów żelaznych,

') Stauwerke Zürich „Automatische Wasserspiegelrejrulierung“.

mających u spodu poziomą oś obrotu, u góry zaś hakowate zakończenie, którem chwyta za wierzch klapy i utrzymuje ją w położeniu pionowem, w czasie gdy woda ma być piętrzona.

Jeżeli spiętrzenie ma być usunięte, natenczas klapy się przewraca, przyczem układają się one na części stałej jazu. Przewracanie części klap odbywa się zapomocą łańcucha biegnącego wzdłuż klap i opierającego się na krążkach K, osadzonych na klapach. Gdy jaz jest ustawiony, łańcuch położony jest między tymi krążkami, a hakowatemi zagięciami podpórek. Jeden koniec tego łańcucha znajduje się na brzegu i jest nawinięty na windę, do drugiego ząś końca przymocowany jest pręt stożkowato rozszerzony. Jeżeli zapomocą windy ciągnie się łańcuch wzdłuż jazu, natenczas stożkowate zakończenie łańcucha wciskając się między podpórkę klapy a krążek wyhacza podpórki, a klapy kolejno się przewracają.

Klapy samoczynne przewracają się wtedy, gdy stan wody wzrośnie ponad normalne spiętrzenie. Wtedy powstaje dodatkowe parcie wody na górne, pomocnicze klapy (fig. 4.), które mają poziomą oś obrotu, złączoną z górnym końcem podpórki. Klapy te posiadają u spodu excentryczne rozszerzenie L (fig. 4.). Gdy stan wody wzrośnie do pewnej wysokości, wtedy parcie wody działające na górną klapę obraca ją około jej osi, przyczem wspomniane excentryczne rozszerzenie E podnosi koniec podpórki do góry, a klapa główna, pozbawiona górnego podparcia, przewraca się na część stałą jazu. Przewracanie się klap następuje i tu nierównocześnie, gdyż opory tarcia na osi klap pomocniczych, oraz opory powstające przy podnoszeniu podpórek w górę, nie są wszędzie jednakowe. Podnoszenie klap odbywa się ręcznie z części stałej jazu, tudzież z pomocą pomostu, lub łodzi. Klapy główne mają 1 m szerokości, a 110 m wysokości, klapy pomocnicze są 0*40 m wysokie i 0*40 m szerokie.

2; Samoczynna klapa z ciężarem górnym, toczącym się *) (fig. 5—8. tabl. XV.), zastosowana w wielu miejscach w Szwarcarji, Bawarji i i., przedstawia nowe i bardzo dobre rozwiązanie zadania.

Na rysunku przedstawiono klapę wykonaną w Grafenau w Bawarji na potoku o dorzeczu 89km-. Miano tu zatem do czynienia ze znaczniejszą objętością wielkiej wody, mała woda natomiast spadała do 0*3 m'\sek., skutkiem czego konstrukcja musiała być bardzo szczelna. Prócz tego liczyć się tu musiano ze spustem drzewa niezwiązanego, klapy trzeba więc było tak wykonać, aby w czasie spustu nie zostały uszkodzone.

Ścianę spiętrzającą tworzy klapa obracalna około osi poziomej, umieszczona między murami bocznymi. Długość klapy wynosi 7*4 m, spiętrzenie 1*70 m, wysokość klapy nachylonej pod kątem 60 do poziomu 2*03 m. Pokrycie klapy stanowią dyle sosnowe 7 cm grube, podparte żelaznemi żebrami w odstępach co 1*20 m. Zebra te składają się z dwóch kształtek połączonych u góry z dźwigarem głównym J, o wysokości 42Ł/₂ cm, u dołu zaś z laną wkładką łożyskową( fig. 7.). Na obu końcach klapy przymocowane są sztaby przechodzące w liny druciane, których drugie końce owinięte są na końcach walca stanowiącego przeciwwagę ; walec ten toczy się po torach umieszczonych na obu przyczółkach. Ciężar własny klapy i parcie wody na nią wywołują ciągnienia w linach. Ciągnienie to jest tern większe, im wyższy jest stan wody powyżej klapy, a zatem im większa jest wysokość przelewu. Ciągnienie w linach wywołuje moment obrotu walca w odniesieniu do punktu jego zetknięcia z szynami — temu momentowi przeciwdziała moment ciężaru walca. Tor, po którym się toczy walec jest tak zakrzywiony, aby się momenty w każdem położeniu równoważyły. Aby zapobiedz ślizganiu się walca po szynach, nawinięte są na obu jego końcach osobne liny, z których każda przymocowana jest jednym końcem do górnej części przyczółka, drugim zaś końcem do walca. Klapa złożona ma położenie poziome.

Łożyska obrotowe klapy (fig. 7.) wykonano jako ostrza, przez co opór tarcia w osi redukuje się

do minimum.

Ostrza wykonane są z najlepszej stali narzędziowej i zapuszczone w stal laną, stanowiącą dolne wypełnienie żeber klapy. Kąt ostrza wynosi 30°, krawędź jest zaokrąglona promieniem lm/m. Ostrza opierają się o kozły łożyskowe ze stali lanej tak ukształtowane, aby obrót o 60° był możliwy. Kozłów jest 7, szerokość kozła wynosi 70m/m, szerokość ostrza 80 na 1 mlm długości ostrza wypada obciążenie 26—29 kg. Kozły przytwierdzone są do żelaznego progu, wpuszczonego w jaz zapomocą klinów i śrub ; położenie ich można regulować

') Iny. Huber „Automatische Stau- und Abfluß Vorrichtungen (Automatische Klappe mit Oberrollgewicht), Schweizerische Bauzeitung; ll)ll.

Uszczelnienie musiało być bardzo starannie wykonane, zwłaszcza z tego powodu, aby nie dopuścić zapiaszczenia osi.

Uszczelnienie dolne (wzdłuż osi) wykonano zapomocą listwy drewnianej, grubej na 15m/m, ściśniętej dwiema blachami (fig. 7.). Listwa ta opiera się o otoczony walcowy płaszcz dolnej części klapy, którego środek schodzi się ze środkiem osi obrotu ; płaszcz ten przechodzi wzdłuż klapy i ześrubowany jest z wypełnieniem ze stali lanej między dźwigarami żeber.

Uszczelnienie boczne (fig. 7.) wykonano zapomocą blachy zgiętej, działającej jak sprężyna; blacha ta przymocowana jest do klapy i wypełnia dwucentimetrową wolną przestrzeń między klapą a murem.

Obydwa te uszczelnienia działają znakomicie tak, że prawie niema strat wody. Opór tarcia uszczelnienia dolnego jest bardzo mały, z powodu małego ramienia oporu, uszczelnienie boczne wywołuje większe tarcie, jednak przez odpowiedni dobór systemu uszczelnienia i materjału, można go zredukować ; opór ten przy małych klapach ma większe znaczenie, jak przy dużych. Prócz wspomnianych sił działa na klapę także uderzenie wody płynącej — jest ono jednak wobec małych chyżości wody spiętrzonej nieznaczne i przy opisywanej klapie wynosi 55 kgllm. b., podczas gdy parcie wody wynosi 2400 kg; w obliczeniu zatem opory tarcia, oraz uderzenie wody pomija się.

co z uwagi

Trudność stanowi zawsze oznaczenie poziomu dolnej wody — co ma znaczenie przedewszystkiem wtedy, jeżeli dolna woda tak wysoko się podniesie, że wywiera od strony dolnej parcie na klapę. Na rzekach i potokach o niezbyt wielkim spadku wznosi się dolna woda szybciej jak górna — gdy klapa jest położona zdarza się, że walec przeciwważący zesuwa się w dół i podnosi trochę klapę na spiętrzenie nie powinno następować. Wobec tego urządzono przy tych klapach zatrzask, który zatrzymywał walec w najwyższem położeniu. Po opadnięciu wody trzeba w takim razie zatrzask otworzyć, a walec zapomocą osobnej windy spuszczać tak daleko w dół, aż parcie wody zrównoważy jego ciężar.

Jak z tego opisu wynika, klapa posiada 2 pary lin drucianych i osobną linę od windy, których końce nawinięte są’ kilkakrotnie na końcach toczącego się walca. Liny te przedstawione są w przekroju na figurze 8. ; po lewej stronie mamy linę zapobiegającą ślizganiu się walca, po prawej linę ciągnącą (połączoną z klapą), w środku zaś linę od windy. W czasie ruchu, gdy klapa spiętrza wodę, służy winda do przymusowego zniżenia lub położenia klapy, w celu zmniejszenia spiętrzenia, lub płukania progu. Jeżeli winda ma być użyta, musi się owinąć linę od windy na prawym końcu walca i przytwierdzić zapomocą trzpienia. Okazało się jednak, że takie postępowanie nastręcza pewne trudności, przedewszystkiem przy pośrednich położeniach waica, a nawet jest niebezpieczne, gdyż walec w razie zmiany w dopływie wody może się poruszyć. Dalej, przyjęty sposób przymocowania liny od windy wywołał konieczność umieszczenia windy w miejscu niekorzystnem, to jest na samym końcu muru. Z tych powodów przy innym jazie wykonano to w ten sposób, że końca liny od windy nie przytwierdzono do końca walca, lecz na górnym końcu toru, poczem lina ta przechodzi przez blok przymocowany do walca, a wreszcie wraca do windy. W tym wypadku również zamiast lin do zapobiegania ślizganiu użyto trzonków zazębionych ; zastosowanie ich jest konieczne w tym wypadku, jeżeli tor ma kształt wklęsły.

koł-

Ciężar przeciwważący (walec), składa się z rury blaszanej 6m;m grubości, wypełnionej betonem. Część środkową stanowi walec o średnicy 900 m/„t, przejście stanowi część stożkowa połączona na nierze. Obie części końcowe walca są otoczone i zaopatrzone rowkami dla lin ciągnących i liny przeciw ślizganiu. Tor wykonano z blach i kształtek żelaznych, przedstawionych na figurze 8.

Wykonane klapy tej konstrukcji mają się zachowywać bardzo dobrze, nawet spusty drzewa trwające kilka dni zupełnie ich nie uszkadzają.

Na tablicy XX. podano fotografję tej klapy (według „Stauwerke Zürich“ Automatische Wasserspiegelregulierung).

B. Klapy o osi obrotu poziomej, umieszczonej powyżej jednej trzeciej ich wysokości.

Zasadę tych klap przedstawia schemat 11 tabl. XV. Wypadkowa parcia wody W zaczepia przy normalnem spiętrzeniu zwykle poniżej osi obrotu O, skutkiem czego powstaje moment parcia IV X e, przeciwdziałający otwarciu klapy; przy podwyższaniu się stanu wody górnej wypadkowa parcia wody przesuwa się w górę, a przy pewnym stanie przechodzi przez oś. Po przezwyciężeniu tarcia na osi obrotu, przyjmuje klapa położenie chwiejne (wahające) i może się otworzyć.

Przerachujmy siły i momenty działające na 1) Wypadkowa parcia wody

taką klapę (fig. 9.). na klapę (b długość klapy) będzie :

W — -y b

£ i h a \

c cos cc I

2 cos u

2) Moment obrotu siły W ze względu na punkt A :

cos a

[(a ■+■ /?)² — a^~ — s²].

f h/ h 1 2 cos a V 3 cos a

— ) +

cos cc /

2 cos² cc

s²

2 cos cc

("_?__L h~s __?_') I

V 3 cvs a    cos a cos cc / J

I (a + //)³ — a³ — s² [3 (a + h) — 2s] j

b cos² cc

Ramię e, czyli excentrycznosc siły Wy nazwiemy -f- jeżeli W jest pod osią, zaś — jeżeli W jest nad osią. Nazywając długość dolnej części klapy ci, a górnej g' otrzymujemy :

3)    e d — ÿÿ, ponieważ W {</ — e) — M

We

4)    Oddziaływanie A — j

5) Na oś przenosi się siła S —

W (d-e) M

6) Chcąc przymusowo otworzyć klapę trzeba pokonać moment

We Ad.

(przy osi).

7) Obydwa ramiona klapy narażone są na moment zgięcia, którego max. jest w punkcie O

Moment ten jest :

M’ —

s + g cos a

s    t

-    _j_ p

cos a A

2 cos a

■s    a

M’

(g cos a -f s)³ — s² (3g cos a + s) ; do tego momentu ciśnienia hydrostatycznego trzeba jednak dodać jeszcze moment uderzenia wody płynącej na klapę, które wynosi :

v² cos² a

O«*

cos² cc

Dla ramienia górnego klapy można przyjąć v ^ ylgs, a ciśnienie przypadające

, V ² cos² cc

na

to ramię będzie

== 2 k y b g s cos² cc.

to po.

Ramię tego ciśnienia jest

, zatem moment przy osi :

to ïci.

= k y s b g² cos² cc ; k można przyjąć w przybliżeniu równe 0'75.

¹

Jaz odcinkowy w Spandawie (fig. 11. tabl. XIV.) posiada konstrukcję bardzo podobną; obserwowano tu podobne zjawiska, jak przy jazie poprzednim. Mamy tu znowu jedne belkę główną, tworzącą z dźwigarami końcowymi ramę. Światło jazu wynosi 6 m, do obliczenia przyjęto najwyższe

²

Zentralblatt der Bauverwaltung 1913. Klehmet „Segmentschütz der Freiarche in Spandau.

ł) Ztschr. für Bauwesen 1914. H. 1    3. Max Buchholz, die Betriebseinrichtungen des Großschifffahrtsweges Berlin-Stettin.

Zastosowanie tego rodzaju klap może być bardzo obszerne, szczególnie w urządzeniach służących do regulowania stanu wody J), najwięcej jednak zasługuje tu na uwagę klapa systemu Chanoine, stosowana przy kanalizacjach rzek. Klapa ta wynaleziona jeszcze w roku 1850. i zastosowana przy kanalizacji Sekwany, została w ciągu czasu pod wielu względami ulepszona. Z uwagi na wielkie zalety tej klapy zastosowano ją w nowszych czasach w Ameryce przy kanalizacji rzeki Ohio i jej dopływów. Zanim

') Patrz klapa Mirzy zastosowana w Bombayu, Schweizerische Bauzeitung 1907. według „La huille blanche“. Klapa ta o wysokości 2'75 m, posiada oś obrotu poziomą, położoną w ¹ :i wysokości, otwiera się samoczynnie, gdy stan wody przewyższy klapy o 95 mjm, a zamyka, gdy stan wody spadnie o 127 mjm poniżej osi.

przejdziemy do szczegółów konstrukcyjnych nowszych urządzeń, przedstawimy pokrótce zasadę tej klapy l i rozwój jej konstrukcji na podstawie rysunków, przedstawionych na tablicy XV.

szcze-

>i'lClapy Chanoine na górnej Sekwaniex) (fig. 9—14. tabl. XV.) służą do celów kanalizacji Klapa (fig. 9. i 10.) obraca się około osi poziomej O, leżącej między połową a dolną jedną trzecią wysokości klapy. Ta oś obrotu O—O znajduje się na podporze ramowej (fig. 9.), przedstawionej gółowo na fig. 12., całą zaś klapę podpiera nóżka widoczna z figury 9., a przedstawiona szczegółowo na figurze 13.; ta nóżka połączona jest przegubowo z podporą ramową w punkcie P (fig. 12.), dolny zaś jej koniec opiera się o odpowiednie łożysko. Podpora ramowa ma także swoją oś obrotu M—N u spodu (fig. 12.), osadzoną w części stałej jazu.

Przy normalnym stanie, ciśnienie powstające skutkiem spiętrzenia wody jest większe na część klapy dolną (poniżej osi obrotu położoną), jak na górną i klapa pozostaje w spoczynku. Jeżeli jednak w łożysku rzeki przepływają większe objętości, stan wody górnej wzrasta, a równocześnie podnosi się i stan wody dolnej (poniżej klapy) i wtedy ciśnienie wywarte na górną część klapy staje się większe, jak ciśnienie na część dolną. Skutkiem tego klapa zaczyna się odchylać od progu, obracając się około osi obrotu, czyli zaczyna wahać. W dalszym ciągu przyjmuje położenie poziome, otwierając przestrzeń dotychczas przez nią zasłoniętą dla przepływu wody. W ten sposób powstaje do pewnego stopnia samoczynne regulowanie stanu wody, gdyż klapy stopniowo się tylko otwierają i to jedna po drugiej.

Pewną regulację stanu wody uzyskuje się już zapomocą tz. motylka (vanne papillon), tj. małej klapy o osi poziomej, osadzonej w górnem ramieniu klapy. Motylek ten uwidoczniony na fig. 9. i 10. otwiera się najpierw, gdy ciśnienie wody na jego górną część wzrośnie.

W czasie wielkiej wody musi się naturalnie klapy położyć na część stałą jazu, jak to przedstawia figura 9. Do tego celu służyło dawniej urządzenie zastosowane już przy klapach systemu Thenarda, a polegające na tern, że wzdłuż części stałej jazu, w pobliżu dolnego końca nóżek podpierających, przebiega szyna żelazna (la barre à talons), zaopatrzona w pewnych odstępach poprzecznemi nasadami ; przez poruszenie tej szyny zapomocą odpowiednej windy umieszczonej na przyczółku, wytrąca się nóżki (arc—boutant) z podpór w łożyskach, a klapy przewracają się w stronę dolnej wody na część stałą. Podnoszenie klap trwa dłużej i wykonywano je pierwotnie zapomocą windy osadzonej na statku, tuż powyżej jazu ; winda ciągnie łańcuch przytwierdzony do końca dolnej części klapy tak długo, aż nóżka wpadnie w podporę łożyskową, a klapa przyjmie położenie poziome. Następnie cisnąc drągiem lub bosakiem na dolny koniec klapy, obraca się ją do normalnego położenia, przyczem parcie wody przyciska jej dolny koniec do progu.

Ponieważ podnoszenie ze statku nie było wygodne, przeto wykonywano później powyżej jazu kładkę służbową na kozłach Poirée’go, po której poruszała się winda, jednak ten system nie mógł się rozpowszechnić, gdyż wykonanie było znacznie droższe, zwłaszcza że kozły narażone na stosunkowo znaczne siły przy ciągnięciu klap, musiały być dość silnie zbudowane.

Konstrukcja klapy. Rysunki na tablicy XV. przedstawiają klapę jazów górnej Sekwany, zrekonstruowanych w roku 1881. celem uzyskania minimalnej głębokości 2 m. Klapa wykonana jest z drzewa (fig. 10.) ; dwa silne słupy boczne 0,3 X 0,2, wraz z dwiema belkami poziomemi, górną i dolną, stanowią ramę wypełnioną pionowymi dylami. Użycie drzewa jest tu bardzo stosowne, ze względu na uderzenia jakim klapa podlega. Przy przewracaniu klapa jednak spada na dolną wodę, która znacznie osłabia uderzenie; prócz tego dodano na obu końcach słupów u góry dwa wsporniki drewniane, które klapę przewróconą podpierają. Zaletą jest tu prosta konstrukcja tak, że sam dozorca jazu może przeprowadzać naprawy klap. W obustronnych słupach osadzone są łożyska osi obrotu klapy, której czopy O—O (fig. 12.) stanowią górne zakończenie podpory ramowej (chevalet). U góry ma klapa pierścień, u dołu strzemię do uchwycenia łańcuchem za skrzydło górne lub dolne klapy (fig. 10.).

Wspomniana powyżej klapa motylkowa (vanne papillon) (fig. 10.) ma 1 m wysokości, a 0,63 m szerokości i porusza się w otworze klapy głównej (1,02 X 0,65 m) około osi poziomej, osadzonej w obu słupach. Ta oś znajduje się w środku ciśnienia, tj. w l!s wysokości motylka, skutkiem czego klapy motylkowe można łatwo otworzyć i regulować zapomocą nich stan wody. Możnaby nawet dążyć do samoczynnego otwierania się klap, ale doświadczenia okazały, że samoczynne otwieranie jest więcej

*) De Mas „Rivières canalisées“, Paris 1903.

przypadkowe i może być nawet szkodliwe, jeżeli nastąpi przedwcześnie, wobec tego otwiera się je od ręki, przez uderzenie bosakiem o górne skrzydło. Otwarcie motylka zwiększa stałość klapy głównej, gdyż przenosi środek ciśnienia niżej. W nowszych wykonaniach zapobiegano nawet samoczynnemu otwieraniu przez dodanie odpowiednich rygli.

Co do wymiarów klapy głównej to należy zauważyć, że pokonywano tu znaczne spiętrzenie ; pod Port 1’Anglais spiętrzenie wynosi 3,26 m, cała długość klapy w kierunku wysokości 4,45 m; klapa przedstawiona na rysunku ma długość 3,56 m. Szerokość klapy przyjmowano zależnie od wysokości ; w pierwszym wypadku wynosi ona 1,00 m, w drugim 1,25 m. Odstęp między klapami wynosi maximalnie 10 cm, na górnej Sekwanie przy szerokości klap 1,25 m wynosił tylko 5 cm i zamykało się go dylami, lub iglicami kwadratowemi, ustawionemi na krawędź.

Winda różnicowa Levy’ego. Winda pierwotnie używana nie była przyrządem wystarczającym, gdyż nie opanowywała wszystkich ruchów klap. Powstawały przypadkowe uderzenia, a często trzeba było kilka razy ciągnąć zapomocą łańcuchów przymocowanych do ramienia dolnego i górnego klapy, aż nóżka wpadła w łożysko i podpora została ustalona. Wskutek wynalazku Levy’ego podnoszenie i kładzenie klap stało się znacznie łatwiejsze i pewniejsze. Winda Levy’ego poruszająca się po pomoście służbowym na kozłach, posiada dwa bębny o różnych średnicach, osadzone na tymsamym wale; stosunek średnic jest takisam, jak długości obu ramion klapy; łańcuch przymocowany u wierzchu górnego ramienia klapy przechodzi przez wielki łańcuch, przymocowany u spodu dolnego ramienia, przez mały bęben i to w kierunku przeciwnym, wobec tego kiedy jeden łańcuch nawija się na swój bęben, drugi się odwija. W czasie podnoszenia klapy przez obracanie korby obydwa łańcuchy są napięte, żaden ruch, względnie obrót klapy nie może się odbyć samoczynnie, a jeżeli podpora jeszcze dobrze nie zaskoczyła w łożysko, to nie może się wymknąć, lecz wystarczy kręcić dalej korbą, tj. dolny łańcuch nawijać, a górny odwijać, aż podpora stanie zupełnie pewnie na płaszczyźnie podporowej łożyska.

Jednak użycie ulepszonej windy i pomostu na kozłach było środkiem kosztownym, przeto starano się ulepszyć dawny system, polegający na podnoszeniu klap z czółna. Jak to już poprzednio zaznaczono, opierano pierwotnie czółno zapomocą osobnych rozpór o klapy, poczem zapomocą windy i łańcuchów kładziono klapy sąsiednie, a klapy skrajne można było kłaść z brzegów. Statek musiał się opierać o klapy nisko, poniżej osi obrotu klapy, co było łatwem przy stanie niskim, natomiast przy wezbraniach powstawały trudności. Wobec tego zaniechano opierania czółna o klapy i zakotwiano czółno zapomocą liny w górze rzeki, a następnie przez nawijanie liny na windę znajdującą się na statku i odpowiednie manewrowanie, starano się statek ustawić w dogodnej odległości od klap. Jednak i ten środek nie wystarczał, wobec czego użyto jeszcze innego sposobu. Powyżej jazu rozpięto w poprzek rzeki linę, utwierdzoną z jednej strony stale na palu, której drugi koniec był przesuwalny wzdłuż brzegu na murze. Otóż na tej poprzecznej linie wisiał na bloku mały statek, z którym złączone było czółno do manewrowania ; urządzenie to dozwalało na dokładne ustawienie się w pobliżu każdej klapy.

Siły przeniesione przez klapę na podpory. Na fig. 11. tabl. XV. oznaczono schematycznie nóżkę podporową i podporę ramową, przyczem przyjęto w przybliżeniu, że obie się schodzą w punkcie położonym na klapie. Oznaczając literą H wysokość osi obrotu ponad progiem, / szerokość klapy, u, fi, y kąty nachylenia zasuwy, ramy podporowej i nóżki do pionu, p, q, wysokość stanów wody górnej i dolnej ponad próg, otrzymamy siłę przeniesioną na oś klapy cp z równania :

<f •

7²    .    9

cos a

2 cos a 3 cos a 2 cos a 3 eos u

fr    P³—9³

6 H cos a

a rozkładając tę siłę w kierunku ramy i nóżki podporowej (figura 11. tablicy XV.), otrzymamy ciśnienie działające na nóżkę, oraz ciągnienie działające na ramę. Gdy klapa jest do nóżki prostopadła, ciśnienie jest najmniejsze i równa się ciśnieniu wody na klapę, natomiast obie siły będą tern większe, im klapa i nóżka będą stromsze, oraz im rama podporowa będzie od klapy więcej odchylona. Z tego wynika, że korzystnie będzie o ile możności nóżkę przedłużyć, oraz dostatecznie klapę nachylić; korzystny kąt nachylenie klapy zależy od jej wysokości i zmienia się od 8° przy bardzo małych, aż do 20° przy bardzo dużych klapach. Jaz przedstawiony na rysunku ma a — 15° 26' 32".

Oś okrotu podpory ramowej należy zakotwić, gdyż jest ona narażona na wyrwanie.

Przy jazach wykonanych na Sekwanie osie obrotu nie leżą w tejsamej wysokości, lecz oś obrotu nóżki leży 0,285 m niżej od osi obrotu klapy. Siły będą w rzeczywistości trochę większe od poprzednio obliczonych, jednak różnica jest nieznaczna ; rama podporowa narażona jest nadto na skręcenie.

Wysokość położenia osi obrotu klapy wpływa w wysokim stopniu na funkcjonowanie jazu. W razie gdyby oś ta leżała w środku ciśnienia, tj. w Vs» klapa byłaby w położeniu chwiejnem, wahałaby ciągle, a zatem nie spełniałaby zadania. Z drugiej strony, gdyby klapę podeprzeć w środku wysokości, byłaby zupełnie nieruchoma. Pewna czułość klapy jest dobra, bo dozwala regulować spiętrzenie, natomiast zbytnia czułość nie jest stosowna, bo zbyt łatwe otwieranie się klapy może mieć złe następstwa. Powiedzmy, że szereg klap się otworzył, stanowisko górne się wypróżnia i obniża, dolne zaś napełnia i podnosi, a przez to reszta klap zaczyna wahać i przepuszcza wodę. Wobec tego w praktyce umieszcza się oś obrotu między ¹/s a połową wysokości klapy i to przy klapach niższych o wysoko położonym progu daje się górnemu ramieniu 0,36 całej wysokości klapy, natomiast przy progu nisko założonym i klapach wielkich, które nie mogą być zbyt czułe, wysokość górnego ramienia wzrasta do 0,49 całej wysokości, oś obrotu jest zatem umieszczona prawie w środku klapy.

Dalsze szczegóły konstrukcyjne. Podpora ramowa i nóżka podpierająca przedstawione są na fig. 12. i 13. Obie wykonane są silnie z uwagi na przypadkowe uderzenia. Nóżka posiada mniej więcej w Vs wysokości pieścień, który może służyć do zaczepienia liny lub bosaka przy manipulowaniu z klapą. U góry ma nóżka otwór, przez który przechodzi oś obrotu, osadzona we wspornikach w środku ramy. Jak to uwidocznia rys. 165. osadzenie osi jest takie, że może się ona trochę pochylić, co jest potrzebne przy

pf-1

(rijffc-

Ää «I Ć35

odchyleniu nóżki przez szynę z nasadami. Nóżka oparta jest u spodu o łożysko podane na fig. 9., którego ściana prostopadła ją podpiera. Łożyska są z żelaza lanego i posiadają z boku rynnę ograniczoną kierowicą. Gdy zapomocą szyny z nasadami (nosami) wyprzemy nóżkę podporową z łożyska, spód jej wejdzie w rynnę, a nóżka będzie się ślizgać wzdłuż kierownicy, wchodząc znowu w położenie prostopadłe do osi klapy. Podczas podnoszenia nóżka przesuwa się w kierunku prostolinijnym w górę, aż zaskoczy za swe łożysko.

Rys. 165.

Szyna służąca do wyhaczania klap posiada przekrój płaski 0,08 X 0,03 i zaopatrzona jest wyskokami 9-o centimetrowymi ; przez przesunięcie podłużne szyny wyskoki cisną na nóżki i wypierają je, a klapy się kładą. Szyna posuwa się w celu ułatwienia ruchu na wałkach, przesunięcie szyny w bok, oraz w górę, uniemożliwione jest zapomocą odpowiednich kierownic. Szyna leży po stronie górnej nóżek podporowych (fig. 9.) i poruszana jest zapomocą windy, umieszczonej w przyczółku. Winda ta musi dawać dużą siłę, aby można było nawet zgnieść kamień, jaki się może dostać między wyskok szyny, a jakiś punkt stały; przy jazach na Mozie belgijskiej użyto windy ciągnącej z siłą 12000^. Szyna nie może być zbyt długa, gdyż działanie nie byłoby pewne; jeżeli otwór jazowy jest długi, natenczas daje się dwie szyny, z których każda poruszana jest z przeciwnej strony.

Wyskoków nie daje się w odstępach równych odstępowi klap, lecz zmienia się ich odległość, gdyż chodzi o to, aby nie wszystkie klapy zostały naraz przewrócone, lecz aby otwieranie jazu następowało stopniowo. Po przewróceniu wszystkich klap należy zasuwę cofnąć wstecz do pierwotnego

/i

ĄoosĄ*-<hos—-ki

Rys. 166.

położenia. Zdarza się jednak często, że gdy ciągniemy klapę silnie w górę w czasie stawiania jej, nóżka podporowa przeskakuje łożysko i oprze się dopiero o górną ścianę szyny, poczem trudno ją sprowadzić wstecz aż do oparcia się o łożysko. Wobec tego wprowadzono dalsze ulepszenie polegające na tern, że na linji łożyska, na górnej stronie szyny, osadza się tz. przeciw-łożysko, posiadające od strony górnej płaszczyznę skośną (rys. 166.). Gdy nóżka podporowa przeskoczy szynę, a następnie ciśnienie wody przypiera ją do szyny, nóżka nie może się oprzeć na tej skośnej płaszczyźnie, przechodzi wstecz przez szynę i opiera się na łożysku. Łożyska szyny, tudzież dolna oś obrotu ramy podporowej, utwierdzone są w belkach dębowych, osadzonych w murowanej części stałej jazu (fig. 9.) ; jedna z tych belek położona po stronie górnej posiada wyskok, o który opiera się klapa u spodu. \

Dalsze ulepszenie tego systemu stanowi wreszcie zastosowanie łożyska Pasqueau (figura 14.). Łożysko to posiada dwa wyskoki ; jeden ma tosamo znaczenie, co przy zwykłem łożysku i służy do oparcia stopy nóżki podpierającej, drugi, po stronie górnej tworzy róg, ukośnie do osi podłużnej .nachylony. Podnoszenie klapy odbywa się w sposób zwykły. Robotnik ciągnie windą za łańcuch przymocowany do dolnego skrzydła klapy, aż nóżka podporowa wpadnie na pierwszy wyskok łożyska. Pozna się to przez stuk, jaki powstaje przy zaskoczeniu nóżki, a nadto, że pewne poprzednio już oznaczone ogniwo łańcucha zbliży się do windy. Wystarczy wtedy zwolnić łańcuch, a klapa oprze się na nóżce.

Kładzenie natomiast odbywa się zupełnie inaczej ; wystarczy tu ciągnąć za łańcuch przymocowany do dolnego skrzydła klapy, aż klapa zacznie wahać, następnie ciągnąć dalej, aż nóżka podporowa zeskoczy z wyskoku podpierającego na drugi wyskok i zesunie się po jego skośnej płaszczyźnie w dół, a klapa położy się spokojnie bez uderzenia na część stałą. System ten usuwa zatem zupełnie siłę ciągnącą i wszelkie niedogodności z nią złączone, a skutkiem tego także każda klapa jest niezależna od sąsiednich. Urządzenie jest prostsze i tańsze, a działanie pewniejsze.

System ten zastosowano w roku 1879. na Saonie w pobliżu Lyonu, gdzie użyto klap 4,36 m wysokich, a 1,40 ni szerokich, o odstępach 10 cm. Powyżej klap jest kładka służbowa na kozłach, po której porusza się mała winda parowa. Przepust zamknięty klapami ma 103,6 m długości i zawiera 69 klap. Podnoszenie klap trwa 8 godzin, kładzenie 4,5 godziny. Klapy są całe żelazne, z kształtek I I i blachy 4"7ni. Oś jest w środku klapy, nie ma więc żadnej samoczynności.

Szereg jazów Chanoine’a z modyfikacją Pasqueau wykonano w Ameryce na Ohio, Big Sandy (figury 15 — 16.) i Mississipi. Na Ohio chodziło o zamknięcie wielkich przepustów i możliwie szybkie otwieranie w razie nagłych wezbrań. Pod L’île Davis wykonano klapy w otworach o długości 170,5 m i 213 m. Na podstawie doświadczeń odrzucono wykonanie kładki służbowej, a klapy podnosi i kładzie się z czółna, jednak użycie czółna w ten sposób, jak to było wykonywane we Francji, okazało się wobec znacznej długości przepustu niemożliwe. Wobec tego powiększono czółno i osadzono na niem lokomobilę i windę do podnoszenia i kładzenia klap. Podnoszenie odbywa się przez ciągnięcie lin przymocowanych do dolnego końca klapy, kładzenie zaś zupełnie odrębnie; czółno przechodzi przez kanał i śluzę komo-rową na dolnę wodę i tu wywiera się na klapy ciśnienie zapomocą sztaby żelaznej i kładzie się je po kolei. Jak z tego widać użycie kładki służbowej nie jest konieczne.

Oceniając system Chanoine’a zauważyć należy, że w każdym razie klapy tego systemu oddały w praktyce wielkie usługi i w danych warunkach stanowiły udałą konstrukcję, mogącą służyć do zamykania wielkich otworów. Naturalnie, że nie są one urządzeniem tak pewnem jak jazy kozłowe, ani jak jazy zasuwowe z mostem górnym i odrzwiami ruchomemi, ale w pewnych warunkach wykonanie może być tańsze, nadto posiadają pewne korzyści, jak łatwość otwierania jazu, regulowania spiętrzenia, wreszcie samoczynność, która do pewnego stopnia może być wyzyskana.

Prof. Rychter*) uważa konstrukcję tych klap jako zbyt ciężką powyżej 3 metrów spiętrzenia i podnosi ich zaletę, że dozwalają na szybkie otwarcie jazu, jednak zauważa, że co do łatwości regulowania spiętrzenia ustępują jazom iglicowym. Engels ²) sądzi, że system dawnych klap Chanoine’a skutkiem różnych niedogodności został właściwie zarzucony, że jednak zasada ich jest zdrowa okazuje się z tego, iż po zastosowaniu łożyska Pasquau klapy te doczekały się nowego wykonania. De Masy) podnosi jako korzyści systemu zupełną szczelność jazu, łatwość regulowania spiętrzenia, możność szybkiego otwarcia jazu, a wreszcie dłuższy okres funkcjonowania, gdyż jeszcze w początkach zlodzenia rzeki można bryły lodu przepuszczać przez jaz, nadając pojedynczym klapom ruch oscylacyjny. Jednak pamiętać trzeba, że nagłe otwarcie jazu jest dla części stałej, a taksamo dla stanowiska dolnego, niebezpieczne.,

Zastanowiliśmy się tu dłużej nad tym systemem, gdyż w każdym razie jest on wybitnym reprezentantem jazów klapowych, a studjowanie ulepszeń i przeobrażeń jakim ulegał w ciągu czasu, jest nader pouczające.

Klapy dwoiste. Z klap dwoistych rozpowszechniły się w nowszych czasach systemy oparte na zasadzie klapy White’a (zasadniczy typ pochodzi jeszcze z r. 1818.) i to szczególnie w Ameryce ⁴) przy kanalizacji Ohio i dopływów, oraz Thenarda (1829.) w Indjach Wschodnich. Zajmiemy się tu przedstawieniem pierwszego systemu.

') „Budowa jazów“, Lwów, 1886. (autografja).

²)    „Handbuch des Wasserbaues“, Lipsk, 1914.

³)    „Rivières canalisées“, Paris, 1903.

⁴)    Klapy teg-o systemu nazywają tam „Beartrap“ (łapka na niedźwiedzie), również nazywają te klapy „hydrostatycznemi“*

System White’a polega na zastosowaniu dwu klap, z których dolna podpiera górną (schemat A, B, C, tabl. XV.). .Jeżeli przestrzeń pod klapami połączymy przez przestawienie odpowiedniej zasuwy lub wentyla z górną wodą (zapomocą kanału schemat C), natenczas skutkiem ciśnienia słupa górnej wody na klapy od spodu, klapy się podnoszą, natomiast jeżeli przestrzeń tę połączymy zapomocą kanału Ko z dolną wodą, klapy opadają, chowając się w zagłębienie części stałej jazu. Wynika z tego, że klapy te są do pewnego stopnia samoczynne, działanie zaś ich jest stosunkowo proste.

Obliczenie konstrukcji klap samoczynnych, lub częściowo samoczynnych i warunków ich podnoszenia się jest nieraz bardzo trudne i co do tego słusznie stwierdza Hilgard, że teoretyczne traktowanie takich jazów stoi znacznie w tyle poza ich praktycznem zastosowaniem. Dlatego konstrukcje te wymagają zawsze przeprowadzenia bardzo starannych doświadczeń na modelach próbnych.

Jeżeli weźmiemy pod uwagę zwykłą klapę White’a w położeniu przedstawionem na schemacie C tabl. XV. (klapy złożone), natenczas aby klapy po połączeniu komory pod klapami z kanałem górnym mogły się podnieść, musi być oddziaływanie P<> ciśnienia wody na klapę dolną w punkcie D większe, od oddziaływania P, ciśnienia wody na klapę górną, w tymsamym punkcie D. Przy obliczeniu powstają jednak różne trudności, a mianowicie:

a)    trudność oznaczenia przebiegu zwierciadła wody na złożonym jazie, względnie oznaczenia różnicy poziomów wody na przestrzeni między kanałami A", i K₂, mamy tu bowiem na całej długości spad zwierciadła zależny od stanu wody, oraz pewną koncentrację spadu przy C, tudzież

b)    trudność oznaczenia z góry grubości klap i ich ciężaru właściwego.

-V-.Ï........

Hł

~k

W/MM

Przyjmijmy (rysunek 167.) lt długość klapy górnej „ dolnej Px ciężar klapy górnej P

¹ 2 ”

wyporu wody.

„ dolnej, obydwa po odjęciu

Aby klapa dolna mogła się podnieść, musi na nią działać od spodu pewna nadwyżka ciśnienia D.

Skutkiem tego koniec klapy dolnej ciśnie od spodu na położoną klapę górną w punkcie C

Rys. 167.

siłą

P

2 , a wielkość potrzebnej nadwyżki znajdziemy z równania momentów ze względu

(D - Pz) .l~P₁

na

punkt A.

to h-*

; skąd

Jeżeli Pi = 250 kg Po = 400 „

D 188,2 kg/m. bież.

/j — 4 m i.. — 6,1 m

188,2

6,1

l ==. 1,70 m — 30 kgim'-.

Odpowiada to nadwyżce ciśnienia 3,09 cm, jednak trzeba jeszcze uwzględnić tarcie bloczka przy C, oraz tarcie w przegubach, razem około 10% tak, że potrzebna nadwyżka ciśnienia będzie 3'4 cm. Trzeba zatem, aby już na początku taka nadwyżka istniała, a więc aby część stała wytwarzała już małe spiętrzenie wody x).

Jak stwierdza Hilgard, do otwarcia klap wykonanych z drzewa, lub wogóle w ten sposób, że ich ciężar właściwy mało się różni od ciężaru wody, wystarcza przy należytem wykonaniu rzeczywiście nadwyżka wynosząca kilka cm, przy nienależycie wykonanych klapach potrzeba do podniesienia nieraz i kilkudziesięciu cm.

Aby się klapy mogły położyć, musi być kąt jaki ze sobą zawierają w górnem położeniu większy jak 90u ; Hilgard doradza, aby wynosił około 110 . Dawniej wykonywano klapy tak, że między klapą górną, a górnym końcem klapy dolnej, było tarcie posuwiste, obecnie zamienia się je na potoczyste,

') Patrz Engels Handbuch des Wasserbaues, 1914.

przez przytwierdzenie do górnego końca klapy dolnej wałków. Aby klapy należycie działały konieczną jest szczelność, oraz aby w miejscach A—B—D ściśle przylegały. Regulowanie ruchu klap, oraz wysokości ich ustawienia, odbywa się zupełnie wygodnie przez przymykanie i otwieranie zasuw kanałów.

Klapy te jednak mają wady, do których należy znaczna szerokość części stałej, tarcie przy przesuwaniu się po sctbie, trudność zamykania wielkich otworów bez filarów, trudność uzyskania szczelności itp.

Ulepszeniem do pewnego stopnia klapy White’a jest klapa Parkera. Jak widać ze schematu (tabl. XV. schemat cł), przy klapie tej zamieniono tarcie posuwiste, względnie potoczyste (przy przesuwaniu się klap po sobie), na tarcie w przegubach.

Kąt wierzchołkowy klapy w najwyższem jej położeniu nie musi tu być większy jak 90°. Klapy te wykonuje się tak z drzewa, jak i z żelaza, nadwyżkę ciśnieniu od spodu, potrzebną w chwili podniesienia klapy, możnaby uzyskać także przez wykonanie klap z wyporem wody.

W Ameryce używają tych klap z bardzo dobrym skutkiem do zamknięcia otworów do przepuszczania drzewa i lodu, oraz przepustów dla statków w jazach ; zazwyczaj ustawiają je w nurcie rzeki. Przy kanalizacji Ohio zaopatrzono 7 najnowszych stopni w otwory zamykane klapami tego systemu. Największą taką klapę wykonano na kanale chicagowskim pod Lockport; długość klapy wynosi 45,75 /77, spiętrzenie 5 m.

Jako przykład nowszych odmian klapy White’a opiszemy dwie klapy amerykańskie ¹).

Klapa wykonana na Ohio pod Fredom (figury 17 —19. tablicy XV.). Jak widać z rysunku część stała jest murowana i fundowana na pilotach, podłoże stanowią kaszyce (drewniane skrzynie wypełnione kamieniem) i narzut kamienny. Jaz klapowy składa się tu z dwu klap systemu White’a, każda po 28 m długości, spiętrzających wodę o 2'60 m, przyczem korona części ruchomej wznosi się o 413 m ponad próg. Z powodu tych ogromnych rozmiarów musiano je wykonać przeważnie z żelaza i tak klapa dolna czyli podpierająca wykonana jest całkowicie z żelaza, szkielet dźwigający wykonany jest z nitowanych dźwigarów podłużnych i poprzecznych, na których znajduje się obustronnie pokrycie z blach wypukłych. Cała ta klapa przedstawia więc zupełnie szczelną skrzynię, wykonaną z żelaza zlewnego. Klapa górna ma szkielet wykonany z dźwigarów żelaznych, którego pola pokryte są po stronie górnej wody drzewem.

Klapa dolna (podpierająca) posiada u spodu zawiasy, u góry zaś kółka, zapomocą których w czasie obrotu toczy się po klapie górnej; szczegóły te widoczne są z figury 17. i 19.; figura 19. przedstawia jedno pole klapy dolnej, ograniczone z boku dwoma dźwigarami poprzecznymi kształtu J, z jednej strony widać kółka, z drugiej zawiasy.

Figura 18. przedstawia dalsze szczegóły konstrukcyjne tej klapy.

6. Klapa systemu Parkera na Mississipi pod S. Paul (fig. 20. tabl. XV.)²). Jaz ten służy do regulowania stanów wody stanowiska górnego skanalizowanej rzeki Mississipi. Klapy zamykają dwa otwory po 15'5 m światła, prócz tego jest tu jaz stały 164 m długi i śluza komorowa o 24 m światła i 95 m użytecznej długości. Jak widać z figurya), klapy wykonane są z drzewa, podłoże jest również    •

drewniane, oparte na kaszycach. Wlot do kanału łączącego wodę górną ze spodem klapy zamykany jest segmentem. Część stała jazu fundowana na ławie betonowej, w której puste miejsca wypełnia żwir. Pod ławą znajdują się piloty, opierające się końcami na skale (mięki piaskowiec).

VI. Jazy bębnowe.

(Trommelwehr, barrage mobile à łambour).

Są to właściwie również jazy klapowe, nazwa zaś ich pochodzi od bębna, tj. zagłębienia w części stałej jazu, w którem obraca się dolna część klapy. Nazywają je także klapą Desfontaines’a od pierw-

') Neuere Bauarten des „Beartrap“-Klappewehres, Schweizerische Bauzeitung, 1910.

J) Hilgard „Stauwerke, Bewegliche Wehre“, Handbuch der Ingenieurwissenschaften, 1912. Figura przedstawia klapą położoną i podniesioną.

szego ich wynalazcy. Od r. 1857. wykonano na skanalizowanej Marnie między Epernay a Charenton dwanaście przepustów zamkniętych temi klapami, długich na 30—63 m.

System ten przedstawimy na podstawie jazu wykonanego we Francji na Marnie pod Joinville -le-Pont (figury 1—7. tablicy XVI.)¹).

Część stała jazu (fig. 1. i 2.) wykonana jest z muru kamiennego między ścianami szczelj^mi i wznosi się 1,06 ponad dolną wodę; spiętrzone zwierciadło wznosi się 1,10 ponad koronę części stałej. Zagłębienie w części stałej, od góry tylko blachami zakryte, ma u góry 2,12 m szerokości i przechodzi wzdłuż całej długości jazu, wynoszącej 63 m. Ograniczenie tego zagłębienie po stronie górnej stanowi ściana kolista, u góry tylko pionowo ścięta, ograniczenie dolne ściana pionowa, o koronie 0,12 m niżej założonej jak korona ściany górnej ; całość przedstawia niejako ćwierćkoła, połączonego z prostokątem. Całe to zagłębienie podzielone jest na poszczególne części, czyli bębny, 1,50 m długie, zapomocą blach żelaznych, wchodzących na całym obwodzie 8 cm w mur. W każdej z tych przegród znajdują się dwa wielkie otwory, jeden poziomy, drugi pionowy.

Każdy bęben posiada klapę z blachy żelaznej obracalną około osi poziomej czyli zawiasu, przedstawionego na fig. 3. Każdy zawias spoczywa końcami na dwu blachach ograniczâjących dany bęben i jest więcej zbliżony ku dolnej ścianie bębna, wypełniając różnicę poziomów korony obu ścian. Składa się on z rury lanej o średnicy wewmętrznej 12 cm i osi z żelaza kutego o średnicy 6 cm, ujętej sześcioma kołnierzami, odlanymi razem z rurą. $

Klapa dzieli się na dwa ramiona, górne i dolne, przedzielone osią obrotu, jednak sztywnie ze sobą złączone; ramię dolne jest od górnego około o V₁₀ dłuższe; ramię górne nazywają także klapą, a dolne przeciwklapą. Klapa wykonana jest z dwóch arkuszy blachy 5m/m grubości i stężona trzema pionowemi żebrami o całkowitej długości 2,41 m, do których jest przyśrubowana ; żebra krzyżują się z zawiasem, tworząc kołnierze ujmujące oś obrotu.

Jak widać z rysunku, tylko górne ramię jest proste, dolne zaś wygięte, a to w tym celu, aby gdy jaz jest otwarty (klapa położona), otwory górne (poziome) w ścianach przedziałowych nie zostały zakryte dolnem ramieniem klapy. Gdy jaz jest zamknięty (kłapa postawiona), dolny koniec ramienia dolnego przytyka szczelnie do wyskoku belki drewnianej u spodu bębna wmurowanej (fig. 2. i 4.) i w ten sposób ogranicza jej ruch. Wogóle klapa może wykonać tylko ćwierć obrotu. Prócz tego wyskoku ograniczają obrót klapy obustronne odsadzki w blasze przedzielającej bębny (fig. 5.), a wreszcie pozioma odsadzka odlana na rurze zawiasu (fig. 3.), o którą się opiera górna krawędź ramienia dolnego. W czasie obrotu dolny koniec ramienia dolnego nie ślizga się po kolistej ścianie bębna, lecz jest od niej oddalony o 4 "7m* “Ściana ta jest starannie wyprawiona zaprawą cementową.

W czasie gdy więc klapa jest postawiona, przylega jej dolne ramię na wszystkich czterech krawędziach do ścian ograniczających i uszczelniona jest czterema paskami kauczuku jfrzyśrubowanymi do jej dolnej ściany, w czasie obrotu natomiast przepuszcza wodę pod swą dolną krawędzią. To dolne ramię klapy dzieli bęben na dwie komory, komorę górną i dolną, z których każda zamknięta jest od góry poziomą blachą, opartą na murowanej ścianie bębna, dwu blachach ograniczających go, a wreszcie na wyskokach dwóch wsporników zawiasu. Z powyższego przedstawienia zrozumiałem jest, że objętość obu komór jest zmienna, zależnie od położenia dolnego ramienia klapy.

Do uruchomienia klapy służy następujące urządzenie : Otwory w ścianach przedziałowych bębnów (górny i dolny), oraz odpowiednie komory (górna i dolna), tworzą dwa przewody, z których każdy można połączyć bądźto z górną, bądźto to z dolną wodą. Gdy połączymy przewód górny z wodą górną, a przewód dolny z wodą dolną, powstaje skutkiem większej długości ramienia dolnego większe ciśnienie wody na ramię dolne, jak na górne i klapa utrzymuje się w położeniu pionowem, a jaz jest zamknięty, łącząc natomiast przewód górny z wodą dolną, a przewód dolny z wodą górną, otrzymujemy w komorze dolnej większe ciśnienie, jak w górnej, a zatem i większe ciśnienie na ścianę dolną ramienia dolnego klapy, jak na jego ścianę górną i klapa się kładzie. Do wykonania tego połączenia komór z górną i dolną wodą służą takzwane akwedukty, tj. kanały wykonane w przyczółkach i filarach (fig. 6. tabl. XVI.), na przedłużeniu przewodów powyżej opisanych. Mamy tu dwa szyby s—s, z których jeden łączy się z górną,

') De Mas „Rivières canalisées“, Paris. 1903.

Cuënot „Rivières canalisées et canaux“, Paris, 1913.

De Lagréné „Cours de navigation intérieure“, Paris, 1873,

a drugi z dolną wodą. Między tymi szybami są dwa kanały, górny kx i dolny £₂, komunikujące z przewodami /, względnie II. Zapomocą zasuw Zj i z₂ poruszanych wahaczem (balansierem), można przewód górny połączyć z wodą górną, a dolny z dolną, lub odwrotnie, a zatem postawić, lub położyć klapę.

Przy jazie tym możliwe jest także częściowe kładzenie klap. Spostrzeżono mianowicie, że jeżeli się równocześnie manipuluje zasuwami w przyczółku i we filarze i to w kierunku odwrotnym, część klap się kładzie, część zaś pozostaje w górze i w ten sposób można regulować spiętrzenie. Jednak ponieważ stan takcie jest stały i wymagałby ciągłej pracy robotnika przy wahaczu, zastosował Desfontaines pewien środek umożliwiający częściowe otwarcie jazu (fig. 7.). Klapy otrzymują nóżkę opartą o łożyska ł, które jednak nie posiadają żadnych występów, ani zębów zatrzymujących ruch klapy ; w chwili kładzenia jazu nóżka ześlizguje się swobodnie z łożyska. Natomiast po stronie dolnej łożysk przebiega wzdłuż całego jazu sztaba, wykonana ze zwykłej kątówki, której żebro wzniesione posiada naprost nóżek klap miejsca pełne lub wycięcia tak, że nóżki trafiają albo w miejsce puste, skutkiem czego klapa kładzie się swobodnie, albo w miejsce pełne, przyczem klapa pozostaje zatrzymana, tworząc kąt 30". Sztabę można przesuwać z brzegu zapomocą windy i w razie potrzeby resztę nóżek uwolnić. Otóż przez użycie jednej sztaby można wszystkie klapy podzielić na dwie partje, z których jedna położy się zupełnie, a druga pozostanie w położeniu pośredniem, przez użycie dwu sztab można podzielić na 3 partje itd. W każdym razie jednak użycie nóżek i sztaby nie jest środkiem pewnym, gdyż może się zdarzyć, że nie zdołamy uwolnić wszystkich klap, a wtedy wielka woda przepływa przez jaz tylko częściowo otwarty.

Zauważyć trzeba, że do podniesienia klap potrzeba pewnego początkowego ciśnienia, czyli różnicy poziomów między górną a dolną wodą; aby jaz należycie działał, musi różnica ta wynosić 60—80 cm. Uzyskuje się ‘to przez wzniesienie części stałej, lub też jeżeli jaz składa się z kilku otworów., można przy zamkniętyrń jazie w innych otworach skutkiem wytworzonego spiętrzenia klapy podnosić.

Syitem ten ma wielkie zalety, przedewszystkiem kładzenie klap odbywa się łatwo i szybko, odstęp między niemi wynosi zaledwie 10 "'/ . Jaz można zresztą otwierać z dowolną szybkością, co jest ważne, jeżeli chodzi o regulowanie spiętrzenia i przepuszczenie ciał płynących i lodu.

Dalej wszelkie manipulacje wykonuje się z brzegu, bez wysiłku, zapomocą kilku obrotów klucza. Wadą natomiast tego systemu jest powolne podnoszenie się klap, zależne od wielkości ciśnienia jakiem rozporządzamy na początku. Podnoszenie to może trwać kilkanaście minut, ale może trwać i godzinę. Powodem tego mogą być przy małem ciśnieniu początkowem straty ciśnienia, skutkiem tego, że ramię dolne klapy położonej nie jest szczelne, lecz przepuszcza wodę, nadto powstają straty ciśnienia w samym przewodzie górnym, który przy położonej klapie jest zwężony. Pomimo tych wad klapa Desfontaines’a rozpowszechniła się we Francji, gdyż przedstawia konstrukcję wygodną dla manipulacji.

Na fig. 1. tabl. XVI. widzimy powyżej jazu małe kozły żelazne, które w razie potrzeby można postawić, oprzeć o nie dyle i zamknąć dopływ wody celem przedsięwzięcia naprawy klap.

Cały szereg klap bębnowych według pierwowzoru Desfontaines’a, jednak o zmodyfikowanej konstrukcji, wykonano w Niemczech, przeważnie w jazach kanalizacji rzek Menu, Odry, Sprewy, Głdy i i., w celu zamknięcia przepustów spławnych.

W przeciwieństwie do pierwowzoru wykonano klapy długie, jednolite, a nie złożone z wąskich elementów ; długość klap wynosi od 5,20 m (Głda) do 12 m (jazy kanalizacji Menu). Wysokość ramienia górnego wynosi przy tych klapach około 2m, a dolnego o 4‘5% do 16% więcej. Wyjątowo klapa w jazie pod Charlottenburgiem ma górne ramię aż 2,96 m, dolne 3,25 m wysokie. Podajemy tu krótki opis klapy umieszczonej w jazie na Odrze pod Opolem J) (tabl. XIX. fig. 8—12.).

Zasada jazu jest tasama co przy klapie Desfontaines a, dlatego nie będziemy jej bliżej wyjaśniać ; klapa ma długości 9 m, wysokość ramienia górnego wynosi 1,82 m, dolnego 2,12 m, jest zatem o 16% większa. W obu filarach ograniczających otwór zamknięty klapą znajdują się dwa kanały, jeden prowadzący do górnej, drugi do dolnej wody, każdy zaś może być zapomocą odpowiedniego urządzenia połączony z górną, lub dolną komorą bębna. Wtedy gdy kanał idący od górnej wody łączy się z komorą górną, równocześnie zamyka się go od komory dolnej i odwrotnie. Na fig. 8. a—d tabl. XVI. uwidocz-

Engelsa „Handbuch des Wasserbaues“, Lipsk i Berlin, 1914.; artykuły o tym

oraz

’) Zeitschrift für Bauwesen 1888., typie jazów znajdują się w publikacji „Von der Staatsbauverwaltung ił) Bayern ausgefiihrte Straßen- Brücken- u. Wasserbauten“ München, 1906, wreszcie Zeitschrift für Bauwesen, 1886.

20

nione są obydwa kanały i ich wyloty; doprowadzenie wody poza ramię dolne (do komory dolnej) odbywa się zapomocą czterech kanalików bocznych, o szerokościach 0,10 — 0,20 m, wychodzących z kanału leżącego pod podłożem jazu.

Wszystkie cztery kanały murowane, tj. kanał od górnej wody, od dolnej wody, do komory górnej i do komory dolnej, łączą się w jednym szybie pionowym, wykonanym w lewym murze zamykającym (fig. 8. a, b i fig. 19.), gdzie uchodzą do komory z żelaza lanego. Znajduje się tu wentyl czterodrogowy ; zapomocą odpowiedniego przestawienia wentyla można połączyć komory bębna z górna lub dolną wodą, ' jak to widoczne jest z rysunku. Osobny kanalik prowadzący pionowo przez wydrążenie wentyla, łączy przestrzeń nad jego pokrywą, z przestrzenią znajdującą się pod nim tak, że jednostronne ciśnienie jest wykluczone. Z komory górnej bębna nie wykonano wypustu powietrza, gdyż obecność powietrza pod pokrywą komór jest pożyteczna, a mianowicie powietrze ściśnione łagodzi uderzenia wody, powstrzymanej w ruchu przy podnoszeniu lub kładzeniu klapy.

Do odprowadzenia osadu z bębna wykonano u spodu rynnę, która przy postawionej klapie (dolna klapa oparta o wyskok) tworzy zamkniętą rurę. Woda wpływa do niej małym otworem w prawym rogu klapy u spodu, a wypływa na lewym końcu rynny, przez rurkę we filarze, uchodzącą do dolnej wody.

Do płukania komory górnej służy wytrysk umieszczony u spodu ramienia dolnego; woda dopływa do niego dwoma kanałami, umieszczonymi między blachami klapy i połączonymi z licznymi otworami w ścianie przedniej górnego ramienia ; urządzenie to działa zatem wtedy, gdy w komorze panuje ciśnienie dolnej wody, zatem przy otwieraniu jazu. Jak stwierdza Engels, zamiast tego lepiejby było pozostawić pewną przestrzeń wolną między końcem ramienia dolnego a ścianą bębna, np. 2    3 podobnie jak

to jest przy klapie Desfontaines’a, a przez tę szparę wypływałaby woda przy otwieraniu jazu ku górze i płukałaby komorę.

Ściana bębna wyprawiona jest warstwą zaprawy cementowej 3 cm grubości, dolny koniec klapy przylega do niej szczelnie; uszczelnienie między dolnym końcem klapy a ścianą, tudzież między łożyskami osi wykonanemi z żelaza lanego i pokrywą komory, wykonano z grubej skóry, natomiast uszczelnienie między ramieniem dolnem a granitowym wyskokiem muru, zapomocą beleczki drewnianej, przymocowanej do klapy. Postawienie klapy trwa 5 minut, położenie 3 minuty. Szczegóły konstrukcji samej klapy przedstawia figura 9.

Obliczenie statyczne klapy nie przedstawia trudności ; trzeba sobie zdać sprawę z sił działających i ich momentów a) w czasie podnoszenia i b) w czasie kładzenia klapy. Uwzględnić tu trzeba :

1) straty ciśnienia, 2) ciśnienie wody, 3) uderzenie wody płynącej, 4) ciężary obu ramion

i 5) tarcie czopowe.

maxi-

Wymiary przekrojów ramion klapy obliczy się według wielkości momentów zgięcia i tak, malny moment dla ramienia górnego Mmax —    . pg

dolnego Mmax — £ Wd . U (według fig. 11 a), a wielkość wypadkowej

R działającej na oś oznaczono w planie sił fig. 11 b.

a) Podnoszenie klapy. Należy uwzględnić najmniejszą różnicę stanów górnej wody i dolnej; komora górna połączona jest z wodą górną, komora dolna z dolną.

1) Strata ciśnienia powstaje skutkiem nieszczelności między klapą i ścianą bębna, oraz między pokrywą a łożyskami; uwzględnimy ją przyjmując stan górnej wody o 20% niższy, zatem tylko 0,8 hg (figura 11. c).

2) Ciśnienie wody działające na ramię dolne klapy położonej przedstawione jest wykreślnie (fig. 11. c), ciśnienia na ramię górne się znoszą, gdyż ramię to jest całe w wodzie dolnej zanurzone.

Momenty obrotu skutkiem ciśnienia wody są :

Mg — — Dg dg M,i “ -f- Dd dd

3) Uderzenia wody niema.

4) Ciężary ramion wytwarzają momenty (fig. 11. d)

Mcg —■ —f- Cg o

Mcd

— Çd u

5) Iarcie czopowe. Kierunek i wielkość wypadkowej R działającej na oś oznaczymy z planu sił (fig. 11. e). Oznaczając literą r promień czopa, ,// współczynnik tarcia, otrzymuje się moment tarcia czopowego :

M, =■ -j- Rr H

Aby się klapa podniosła, suma momentów ujemnych musi być większa od sumy momentów

dodatnich.

Mg -f- Med Md -j- Mcg -(t Mt

b) Kładzenie klapy. Komorę górną łączy się z wodą dolną, komorę dolną z wodą górną.

1)    Przyjmujemy znowu najmniejszą różnicę poziomów wody górnej i dolnej i z tego tylko 0,8 A. (figura 12. a, b, c).

2)    Ciśnienie wody wytwarza następujące momenty :

i —. -j- Dg i

i —

Md

- Dd

Mg

- + D,

Md = — Dd

3) Uderzenie wody płynącej na górne ramię klapy. Jeżeli v jest chyżością wody, F powierzchnią rzutu pionowego górnego ramienia, natenczas wynosi:

CM

, przyczem k = 1,5, a moment Mp — P.p (fig. 12. b).

4) Ciężar ramienia dolnego nie wytwarza żadnego momentu, natomiast ciężar ramienia górnego moment :

Mc *= Cg . e . (fig. 12. b).

5) Tarcie czopowe. Wielkość siły wypadkowej cisnącej na oś R, wykreślonej na rysunku 12. A, widoczna jest z planu sił fig. 12. c, a moment tarcia czopowego Mt = — R r it, w czem r oznacza promień czopa, a u współczynnik tarcia.

Aby się klapa położyła, muszą momenty dodatnie mieć przewagę nad momentami ujemnymi, zatem

Mg \ + Mg -f M„ + Mc > Md, + Md + Mt

Rewizja komory i klapy może się odbyć, jeżeli zamkniemy dopływ belkami włożonymi we wpusty murów, kanały zaś zasuwami ; wtedy można jednę pokrywę komory odjąć, komorę wypompować i otworzyć otwór przełazowy w klapie.

20*

CZĘŚĆ V.

Przejścia dla ryb.

(Fisch-wege, -leiter, -treppen, echelles à poissons). (Tablica XVI.).

Są to urządzenia służące do umożliwienia rybom przejścia z dolnej do górnej wody i odwrotnie z górnej do dolnej wody przez stopnie sztuczne, jakie tworzą w rzekach jazy, lub też przez stopnie naturalne, jakie tworzą wodospady i szypoty.

Niektóre gatunki ryb, jak łososie i węgorze, odbywają długie wędrówki od wybrzeży morskich aż do górnych biegów rzek; są to tz. ryby wędrowne, ale i inne ryby, tz. ryby stale, odbywają wędrówki w obrębie rzek, szukając odpowiedniego pożywienia, lub też miejsc głębszych w czasie posuchy. Łosoś żyjący w morzu wędruje do górnych biegów rzek, gdzie składa ikrę, a nastąpnie powraca do morza, przeciwnie węgorz lęgnie się na wybrzeżach morskich, a małe węgorze, kilka do kilkunastu cm długości, wędrują w górę rzek, gdzie się osiedlają. Wędrówki te odbywają się na wiosnę i w lecie, zależnie od klimatu i ciepłoty wód, od marca do października, najżywszy ruch panuje od początku maja do końca sierpnia i to wyłącznie za dnia; w nocy ryby nie wędrują¹).

Napotykane przeszkody, jak jazy i wodospady, starają się ryby przepłynąć, jeżeli to się nie uda to przeskoczyć, a jeżeli i to niemożliwe, czekają wyższego stanu wody, przy którym stopień w zwierciedle wody się zmniejsza. W wielu miejscach, po wykonaniu jazów bez przejść dla ryb, skonstatowano ubytek ryb w górnym biegu.

Największa wędrówka ryb przez jazy odbywa się naturalnie w czasie wielkich wód, gdy jaz ruchomy jest otwarty, a na jazie stałym stopień jest najmniejszy, budując jednak jaz trzeba rybom umożliwić przejście o każdej porze. Do tego celu służą tz. przepławki, lub schodki dla ryb, zwane także przesmykami, lub przechodami dla ryb ; osobny dział tworzą przesmyki dla węgorzy, o których pomówimy na końcu.

Położenie, kształt, wymiary, spadki i objętości wody. Przejścia dla ryb są to zazwyczaj koryta przepływowe prostokątne, lub rynny drewniane, żelazne, lub murowane, (ewentualnie przy wodospadach, lub szypotach, kute w skale), umieszczone we filarach, przyczółkach, lub też obchodzące przyczółek dookoła, lub wreszcie osobne rynny idące od górnej do dolnej wody, położone przeważnie po stronie górnej jazu i przechodzące przez odpowiedni otwór w jazie (przedłużenie rynny w otworze jazu stałego, między dwoma kozłami jazu iglicowego itp.). Rynna taka założona jest w odpowiednim spadzie i posiada ściany boczne (policzki) oraz dno płaskie, lub przegrodzone ściankami poprzecznemi, względnie stopniami. Jeżeli przegrody te nie sięgają przez całą szerokość rynny, w takim razie nazywamy przejścia przepławkami, jeżeli zaś sięgają przez całą szerokość, nazywamy je schodkami dla ryb.

') Gerhardt „Die Fischwege“, Hdb. d. Ing.-Wissenschaften, Stauwerke, Berlin, 1912.

Denil „Les echelles à poissons et leur application aux barrages de Meuse et d’Ourthe“, Annales des travaux publics de Belgique 1909.

Najważniejszą rzeczą jest takie urządzenie przejścia, aby je ryby mogły z łatwością znaleść. Przedewszystkiem ryby idą tą częścią koryta rzeki, gdzie jest największa głębokość i prąd najsilniejszy, przejście powinno zatem leżeć o ile możności w pobliżu nurtu rzeki. Dalej ryba przybywszy do jazu dąży za prądem wody, w jazach zatem z poza których wychodzą kanały z wodą płynącą umieszczać należy przejścia blisko wlotu kanału, w jazach kanalizacji rzek w miejscach najgłębszych, a więc w pobliżu przepustu dla statków. Jeżeli umieszcza się przejście w przyczółku, to należy wykonać je przy tym brzegu, przy którym znajduje się prąd wody. Ważną rzeczą jest należyte wykonanie i umieszczenie wlotu i wylotu przepławki. Przedewszystkiem tak wlot po stronie górnej, jak i wylot po stronie dolnej, muszą leżeć stale pod najniższym stanem wody, a głębokość wody ponad dno rynny ma wynosić przy każdym stanie przynajmniej 0,4—0,5 m. Wylot po stronie dolnej wody nie może być oddalony od stopy jazu, gdyż ryba przybywająca tu, o ile jej się uda przeskoczyć przez jaz od razu na górny poziom, posuwa się wzdłuż jazu szukając przejścia. Jeżeliby zatem wylot był oddalony od stopy jazu to ryba może go nie znaleść, gdyż idzie tam, gdzie jest najsilniejszy prąd i gdzie woda najwięcej szumi. Natomiast wlot po stronie górnej jazu może być od jego korony odsunięty w stronę górną i zazwyczaj przeważna część przejścia dla ryb leży po stronie górnej jazu. Tak wlot, jak i wylot, muszą leżeć blisko zwierciadła górnej, względnie dolnej wody, a nie głęboko pod zwierciadłem ; jeżeli stan dolnej wody jest zmienny, to robi się kilka wylotów ponad sobą, zamykanych zastawkami, dalej musi być wlot wody zabezpieczony przeciw dostawaniu się przedmiotów płynących.

Przez takie schodki mogłyby ryby tylko przeskakiwać, jednak w przegrodach tych robi się u dołu otwory, a u góry zagłębienia, celem umożliwienia także przepływania. Osobny rodzaj stanowią tz. ukośne przejścia stosowane przy wodospadach, a wyjątowo przy jazach. Naturalne wodospady mają często warunki umożliwiające rybom przeskakiwanie z miejsca na miejsce — do tego trzeba, aby na pochyłości wodospadu były w niewielkich odstępach miejsca głębsze (stawki), w których ryba po skoku może spocząć i przygotować się do nowego skoku, aż do następnego zagłębienia. Jeżeli takich zagłębień niema, lub są niewystarczające, to można je przez rozsadzenie skały w wodospadzie wytworzyć. Zazwyczaj urządza się je ukośnie do spadu wody, celem zmniejszenia spadu, który wynosić ma 1112 — 1 ! 30. Takiesame ukośne przejścia można urządzać i w jazach stałych, wykonując skośną rynnę i wgłębienia w pewnych odstępach, jednak urządzenie takie jest kosztowne i powoduje znaczne straty wody (od 1000Itjsek do kilku tysięcy).

Rynna stanowiąca przejście nie powinna być zupełnie ciemna, gdyż ryby niechętnie przez nią idą, może być zatem od góry otwarta, jeżeli się ją jednak ze względów konstrukcyjnych, lub celem zapobieżenia kradzeniu ryb, od góry przykrywa, lub przesklepia, to należy się starać o to, aby wlot i wylot miały dostateczne światło, nadto można i wnętrze oświetlić zapomocą szybów świetlnych.

Przejścia dla ryb zasilane są z górnej wody, która następnie przez nie przepływa. Zasiłek musi być taki, aby była na całej długości pewna minimalna głębokość wystarczająca do przepłynięcia, przynajmniej 0,3    0,4 m, jeżeli zaś ryby mają przeskakiwać, to między przegrodami powinny być miejsca

głębsze około 0,6 m. Naturalnie, że przy jazach przemysłowych, lub meljoracyjnych, objętość przepływająca przez przejście stanowi stratę wody, którą należy możliwie ograniezyć. Z drugiej strony wpuszczenie zbyt wielkich objętości do przepławki również nie jest pożądane, gdyż powstają przez to wielkie chyżości, utrudniające rybom przechód. Przyjmuje się wprawdzie, że łososie mogą przeskakiwać przeszkody 1,5 m wysokości, oraz płynąć pod prąd wody ó chyżości do 5 - u metrów, (a pstrągi przez przeszkody 0,5 m wysokie i pokonywać chyżości do 3 m), jednak do cyfr tych przy urządzaniu przechodów nie można dochodzić, choćby z uwagi na znużenie ryb, oraz ze względu na to, że przepławki mają być dostępne i dla innych słabszych gatunków. Widać często przy przejściach źle wykonanych, o zbyt dużych chyżościach, nieżywe ryby w pobliżu przejść. Przy wykonanych przejściach, ilość wody przepływającej przez nie waha w szerokich granicach, powiedzmy między 250 a 650 li sek. Celem regulowania dopływającej ilości wody należy przy wlocie umieścić zastawkę ; przy małych zakładach o sile wodnej można w czasie braku wody, oraz w okresach kiedy ryby nie wędrują, dopływ zamykać.

W związku z ilością wody, głębokością i chyżością jest także spadek przejścia. Nie ulega wątpliwości, że im spadek jest mniejszy, tem przejście jest wygodniejsze i lepiej spełnia swe zadanie. Podzieliliśmy powyżej przejścia na przepławki i schodki dla ryb ; otóż pierwsze muszą mieć spadki stosunkowo mniejsze, drugie mogą mieć spadki większe. Normalne spadki w przepławkach wynoszą 1 i 10—li 12, wyjątkowo li 6, a nawet jeszcze stromsze ; przejścia schodkowe wygodnie wykonane mają często również

łagodne spadki, powiedzmy około 1 i 10, jednak nowsze konstrukcje mają spadki 1 i 4 — 1 .’ 3, a nawet 1 i 1*5 i 1 I 1. Tak strome jednak pochylenie jak w dwóch ostatnich wypadkach nie jest do zalecenia, gdyż nie zostało jeszcze w praktyce dostatecznie zbadane.

Wogóle dążyć należy do tego, aby chyżość wody w przejściu dla ryb nie przekraczała w żadnem miejscu 2—3 m, a różnice poziomów przy przejściach schodkowych między poszczególnemi przegrodami nie były większe jak 0,20 (dla pstrągów), do 0,25 — 0,40 (dla łososi).

Szerokość rynien stanowiących przejścia dla łososi przyjmuje się normalnie 2 — 2,5 rn (na Wełtawie przyjęto 1,5 m), dla pstrągów od 0,8 w górę. Obecnie na podstawie doświadczeń Denila zaczyna się ustalać zapatrywanie, że można przy odpowiedniej konstrukcji przejścia szerokość znacznie zwęzić i należałoby raczej wykonać w tymśamym jazie kilka węższych rynien, jak wykonywać przejście zbyt szerokie.

Ściany i dno przejść nie powinny być gładkie, lecz owszem szorstkie, aby utrudniać przepływ wody i miarkować chyżość, krawędzie powinny być zaokrąglone; przy urządzaniu ścianek przedziałowych należy unikać powstawania takich prądów skośnych, któreby trafiały rybę z boku, gdzie ona ma wielką powierzchnię. W praktyce przyjęły się więcej przejścia schodkowe jak przepławki, gdyż można przy nich stosować większe spadki, przejście jest krótsze, a zatem tańsze.

a) Przepławki. Tylko przy jazach o bardzo małym spadzie wykonuje się rynnę bez przegródek, zazwyczaj trzeba chyżość prądu wody zmniejszać zapomocą ścian poprzecznych, których ułożenie może być rozmaite. Na rys. 168. a — h podane są różne sposoby urządzenia przegród; szczególnie w Ameryce wysilano się na obmyślenie takiego ich ułożenia, aby chyżość przepływu była mała, przy możliwie dużym

spadku, a zatem jaknajwiększem ograniczeniu długości. Zauważa się, że przestrzeń wolpa między policzkiem przepławki a końcem śoiankiTprzedziałowej powinna wynosić przynajmniej 0,3 m, a szerokość przestrzeni między dwiema przegrodami powinna być mniej więcej taka, jak cała szerokość przepławki.

»i

•S)

b)

-H

ci

d)

C)

f) ■

Z>

TM

a?

itr-

Rys. 168. aj— h.

•    /•    '    W Ameryce uznano jako

szczególnie odpowiedni patentowany system Bracketa (rys. 168. e), dla którego uważano spadek \'-6 jako wystarczający, jednak z powodu licznych przegród musi być przepławka znacznie rozszerzona (2, 3 — 4 m). W Europie wykonano taką przepławkę w Norwegji na rzeca Sire przy wodospadzie Rjukan. Cała przepławka wykonana jest jako drewniana rynna, przegródki są również z drzewa. Górną część przepławki stanowi rów kuty w skale, założony w spadku 1 ! 180, mający 73 m długości, a 2,82 m szerokości i założona jest w spadku 1 i 7—1 8.

Cały spad na przestrzeni 285 m wynosi 17 m ]).

Oryginalny choć skomplikowany typ przedstawia amerykańska przepławka Mac Donalda (rys. 169. a, b, c), należąca do tz. przepławek z prądem wstecznym. Jest to rynna z drzewa lub z żelaza, podzielana ścianami podłużnemi na 3 części ; ściany boczne są wyższe od ścian środkowych. Dno wszystkich trzech części poprzegradzane jest poprzecznymi progami, w sposób przedstawiony na rys. 169. a), prócz tego zaś wszystkie trzy części posiadają poprzeczne przegródki, w części środkowej linjami kreskowanemi, a w częściach bocznych linjami pełnemi oznaczone. Wlot wody spiętrzonej wykonany jest tylko na szerokość rynny środkowej, wobec tego woda wchodzi

o.)

itr

y/

h)

0-60

-*c

i—c-eo-

Rys. 169.

II

Si::

') M. Struckei „der Wasserbau“, Helsingsfors i Lipsk, 1897.

do rynien bocznych tylko od spodu otworami O między poprzecznymi progami i wznosi się ku górze między przegródkami w kierunku przeciwnym do spadku, opadając Uzyskuje się przez to powolny ruch wody tak, że spadki mogą dojść do 1-3. Nowszy typ Mac Donalda przedstawia rysunek 170.

Do przepławek o prądzie wstecznym należy również przepławka Camé-ré’go, wykonana w całym szeregu jazów we Francji. Odznacza się ona prostotą konstrukcji, oraz tern, że niema tu żadnych ścianek przedziałowych, lecz prąd wsteczny uzyskuje się przez wypływ wody zewnętrznej od spodu, przez otwory w ścianie dzielącej przepławkę na dwie partje nad sobą położone (dawniejszy typ pod Martot) (fig. 13. tabl. X1)Q, lub też przez 18 otworów w dnie przepławki, nie posiadającej ściany dzielącej (fig. 14. tabl. XIX.). Otwory mają kształt klinowy i sięgają przez całą szerokość przepławki, tworząc szpary mające u wylotu 50mjm szerokości ; szerokość tę można zapomocą zasuwek regulować. W nowszym typie Martot zamiast klinowego kształtu otworów widzimy kątówkę nachyloną pod kątem 45°, kierującą prąd wsteczny w kierunku ukośnym. Spadek przepławki wynosi D4¹), a cała przepławka włożona jest między dwa kozły jazu iglicowego i oparta na dolnym końcu o próg jazu, na górnym zawieszona na łańcuchach wiszących na palach tak, że położenie jej może być regulowane. Maximaine chyżości podano przez Caméré’go miały wynosić 2,62 — 3,30 na powierzchni, tudzież 2,11 — 2,35 w środku profilu ; światło przepływu przepławki wynosiło 0,90 m, objętość przepływająca 450 — 600 Itjsek, koszt 2400—3000 koron.

Denil wykonał w Belgji na Mozie pod d’Angleur w r. 1907. przepławkę typu Caméré’go w spadku 1 i 4, poczem przeprowadził całe studjum hydrologiczne, mierząc chyżości rurką Pitota. Okazało się, że w przepławce tej chyżości teoretyczne odpowiadające spadkowi, doznają skutkiem prądów -wstecznych tylko nieznacznego zmniejszenia i że daty podane przez Caméré’go są mylne. Przy spadzie D4, teoretyczna chyżość powierzchniowa, odpowiadająca spadkowi h, v ~ \2gh, redukuje się tylko według stosunku 1 i 0,72. W przepławce Caméré go pod d’Angleur, o absolutnym spadzie 3,45 m, chyżość powierzchniowa dochodziła do 5,60 m, a spostrzeżenia przeprowadzone w kwietniu 1908. roku, w czasie kiedy całe gromady łososi gromadziły się pod jazem, stwierdziły, że ryby ani płynąc, ani skacząc, przez przepławkę przejść nie mogły. Wobec tego musiano system ten zarzucić i Denil obmyślił inny system, o którym w dalszym ciągu pomówimy.

Wogóle, oceniając przepławki z prądem wstecznym zauważyć trzeba, że zawiodły one oczekiwania ; przepławki Mac Donalda należą już zdaje się do historji, praktyczne badania okazały, że nie zmniejszają one chyżości w dostatecznym stopniu, nadto liczne przegrody i skomplikowane kierunki prądu mylą rybę, która nadto narażona jest na uderzenie prądu z boku. Co do przepławek Caméré’go, to znaczenie ich * silnie zostało zachwiane przez «badania Denila i zdaje się, że w praktyce nie będą dalej wykonywane.

znowu

górą do rynny środkowej.

j---\—Tsi----

/ Mil

ł

---ło-80—-

Rys. 170.

te

“i

c)

b) Przejścia schodkowe. Powiedzieliśmy, że są one częściej stosowane jak przepławki, gdyż z powodu urządzenia przegródek przez całą szerokość rynny, mogą być zakładane w większych spadkach.

Gdyby się wykonało przegrody o koronie poziomej i bez żadnych otworów, to woda mogłaby się tylko przelewać przez koronę przegródek, a ryby mogłyby się dostawać z jednego do drugiego przedziału tylko przez przeskoczenie. Takie przejścia byłyby jednak niewygodne, dlatego wykonuje się tylko schodki umożliwiające także przepłynięcie, bądźto przez obniżenie korony przegród, według typów podanych rysunku 171. a—c, bądźteż przez wykonanie w przegrodach otworów do przejścia (tz. przepławka Cail’a), jak to wskazują rysunki d—e. Zagłębienia, względnie otwory, powinny się znajdować w przegrodach raz z jednej, raz z drugiej strony, aby skutkiem

na

dj

ii’Ti-'.üiaag

Rys. 171.

’) Przy innych zwiększono spacłki do 1 : 3,5.

przedłużenia drogi wody zmniejszyć jej chyżość. Szerokość otworu powinna wynosić przynajmniej 0,3 m, głębokość 0,35—0,40 m.

Wymiary przejść schodkowych dla łososi wykonanych w praktyce, obejmuje następująca tabelka (według Denila) :

Uwaga

Granica

górna

Średnio

Granica

dolna

Nachylenie............

Długość basenów między ściankami przedziałowemi Szerokość koryta ..........

1 : 6,5

1 :13

2,10

2,50

3,00

1,80

2,00

2,50

1,5 przy kanalizacji Wełtawy

Głębokość wody

0,50

0,60

0,70

Różnica poziomów poszczególnych basenów .

Wymiary otworów, jeżeli istnieje przelew przez koronę przegród ........

Wymiary otworów, jeżeli niema przelewu

0,38

0,30

0,25

0,25/0,30

0,40/0,40

0,30 0,35

0,40 0,45

0,40/0,40 0,45 0,45

Pierwowzorem całego szeregu przejść schodkowych było przejście schodkowe x wykonane w Niemczech na Wezerze pod Hameln w roku 1887. Wykonano je w środku jazu skośnie do jego kierunku ; długość cała wynosi 26 m, szerokość 2,4 m ; długość basenów, których jest razem 8, wynosi 2*5 m. Otwory w przegrodach są prostokątne 0,35 X 0,35, różnice poziomów basenów wynoszą 0,33 m. Całe przejście wykonane z betonu i nakryte jest od góry stropem na dźwigarach żelaznych. Koszt wykonania był znaczny, wynosił bowiem 24,000 koron.

Na tablicy XVI. fig. 16. a — b podane jest przejście schodkowe kanalizacji Menu w jazach między Frankfurtem a ujściem do Renu. Jak widać założone jest ono przy lewym przyczółku i obchodzi go dookoła. Składa się z basenów 2,5 m szerokości, a 2,5—3,2 m długości, wysokość przegród wynosi 0,8 m, różnica poziomów 0,3 m. Wykonano je w ten sposób, że na ławie betonowej 0,5 m grubości osadzono ściany boczne z kamienia łamanego, oraz przegrody z płyt piaskowcowych 0,3 m grube. W przegrodach tych u góry, raz z prawej, raz z lewej strony, znajdują się półkoliste zagłębienia o średnicy 0,6 m. Początek przejścia stanowi kanał 1,2 m szeroki, zamykany zastawką drewnianą. Przez przegrody odbywa się przelew 0,1 m grubości. Koszta przejścia wyniosły przy jazach kanalizacji Menu od 5000 do 8500 koron. Aby zwabić rybę w to miejsce gdzie jest przejście, wyciąga się w jazie kilka iglic na długości 9 m od przyczółka, celem wytworzenia prądu wody w pobliżu przejścia.

Na fig. 16. i 17. tabl. XVI. przedstawione są schodki dla ryb kanalizacji Wełtawy i Łaby. Rzut poziomy jest łamany, przejście obchodzi również przyczółek jazowy i jest z góry przesklepione. Szerokość przejścia wynosi 1,5 m, długość komór 2 m, przegrody mają 75 cm wysokości, różnica poziomów poszczególnych stopni wynosi 30 cm. Przegrody wykonane są z betonu o grubości 15 cm i mają u spodu otwory, a u góry zagłębienia 50 cm szerokie. Ściany boczne i dno wykonane są z szorstkiego muru. Przy prowadzeniu przejścia w nasypie fundowano mury boczne głęboko na zwięzłym gruncie, a samo koryto spoczywa na sklepieniu.

W Steti na Łabie użyto innego systemu przegród; zamiast przedziałek kamiennych dano drewniane, z których jedna otwarta jest od dołu, następna zaś przymyka od dołu zupełnie, natomiast ma przelew u góry, przez koronę niżej położoną. Stopnie w dnie zwiększone są na 60 cm, jednak znajdują się tylko przy przegrodach u dołu zamkniętych.

Fig. 18. tabl. XVI. przedstawia typ przejścia stosowanego powszechnie w Bawarji, (Iller, Rosenau) ’). Jak widać przedstawia on przepławkę, a nie schodki, gdyż przegrody nie sięgają przez całą szerokość. Spadek wynosi li 10, szerokość 2,00; przepławka ta odznacza się prostotą konstrukcji, o ile zatem chyżości przepływu nie są zbyt wielkie, przedstawia ona przejście wygodne. Dopływ wody reguluje się tu zapomocą zastawki drewnianej.

') „Die Wasserkräfte Bayerns“, Monachium, 1907.

Jak to z powyższego przedstawienia rzeczy wynika, przejście dla ryb wykonane według dotychczas przyjętych zasad, o odpowiedniej szerokości i w odpowiednim spadku, z muru lub betonu, przedstawiają objekt kosztowny, na który sobie można pozwolić przy wielkich jazach, o znacznych ogólnych kosztach, natomiast przy jazach mniejszych obciążają nadmiernie kosztorys. Dlatego konstruktorzy dążą ciągle do stworzenia rynny drewnianej lub żelaznej, tanio zbudowanej, możliwie krótkiej, a zatem w dużym spadku wykonanej, jednak w ten sposób, aby chyżości przepływu były stosunkowo nieznaczne. Dalej na podstawie spostrzeżeń z natury ugruntowuje się przekonanie, że wykonywanie tak szerokich przejść jak dotychczas (2—3 m), nie jest potrzebne i nawet dla łososi można przy odpowiedniej konstrukcji ograniczyć szerokość na 60 — 80 cm, a w razie potrzeby raczej wykonać kilka przejść w jednym jazie. W ostatnich latach wybił się na pierwszy plan pomysł Denil’a ¹), a to dzięki gruntownym studjom hydrologicznym i obserwacjom praktycznym, wykonanym przez niego w tym przedmiocie.

Denil zwraca przecfewszystkiem uwagę na to, że zwykły typ przejścia jest budowlą, która przybrała przesadne rozmiary, przyczem jednak powierzchnia użyteczna, tj. powierzchnia otworu, wynosi zaledwie około .₂V całego przekroju. Dlatego odrzuca zasadę budowania przejść z basenami oddzielonymi przegrodami, o krętym przepływie wody, lecz stwarza przejście proste, ukształtowując dno i ściany boczne w ten sposób, aby ruch wody był powstrzymywany, czyli tłumiony. Typ przepławki Denila wykonanej na Mozie i Ourthe przedstawia fig. 10. tabl. XVI. Elementem tłumiącym ruch wody są tz. przegrody tłumiące (parois d’amortissement, amortiseurs) ; są to wzniesienia kończące się krawędzią w stronie górnej wody, mające kształt rogów. Przebiegają one wzdłuż całego dna łamiąc się w środku pod kątem, oraz na całej wysokości ścian bocznych. Powodują one wytworzenie się strug w kierunku wstecznym, a zatem zaburzenia ruchu zmniejszające znacznie chyżość przepływu. Kształt tych przegród przestudjowano gruntownie na korytach próbnych.

Pomiary chyżości okazały, że formuły empiryczne dla przepływu w łożyskach nie stosują się do tego rodzaju łożyska, o tak- nadmiernej szorstkości, względnie trzebaby ich najwyższy współczynnik szorstkości kilkakrotnie powiększyć. Przy spadku rynny 1 i 4, (0,25), otrzymano przez pomiar przy różnych głębokościach wody, w korycie mającem między przegrodami bocznemi 0,58 m szerokości, następujące chyżości w osi rynny:

#. t-'« *

chyżość średnia

1,87 m 2,20 „

2,42 „

2,91 „

Głębokość 0,24 m 0,35 „ 0,47 „ 1,00 „

chyżość największa na powierzchni

2.30    m 2,70 „

3,10 „

3.30    „

Największa chyżość średnia (asymptotyczna, otrzymana z wykresu krzywej chyżości) wynosiła 3,53 m. Chyżości te są więc takie, że przejście może być dostępne nietylko dla łososi, ale i dla ryb słabszych, nawet dla zwykłych białych ryb. Denil nabrał wreszcie na podstawie doświadczeń przekonania, że powiększenie spadku aż do granicy 1 i 1 stosunkowo nieznacznie zwiększa chyżości i wykonywał przejście o spadkach znacznie większych jak li4, aż do nachylenia pod kątem 45°. Jak słusznie stwierdza jednak Gerhard większe nachylenie jak Ü4 nie jest do polecenia.

Ważną zaletą jest taniość wykonania; Denil ocenia koszt rynny na 1 metr spadu pionowego na 320 franków, przyczem wykonać ją można z drzewa, lub z blachy żelaznej. Szerokość wolna wynosi 0,5—0,6 m, wysokość ścianek tłumiących około 0,15 m. Rysunek 19. a — c na tablicy XVI. przedstawia rynnę włożoną między dwa kozły i zawieszoną na koźle ; zapomocą wyciągu można jej pochylenie i zanurzenie wylotu zmieniać. Cała wolna wysokość rynny wynosi 0,60 m.

Przejścia systemu Denila mogą być stosowane przy spiętrzeniach o dowolnej wysokości, gdyż jak stwierdzono doświadczalnie, ruch jednostajny ustała się w takiem korycie zaraz na początku, skutkiem czego chyżości są zależne tylko od spadku względnego, a nie od spadku bezwzględnego.

Śluza Reckena. W Niemczech zaproponował Recken urządzenie do przejścia ryb, działające jak śluza komorowa, posiadająca jednak zamiast bram ściany oddzielające górną wodę od komory i komorę od dolnej wody. W tych ścianach znajdują się u spodu otwory do przepływu wody i przejście ryb

zamknięte zastawkami, które się samoczynnie otwierają, przy pomocy pływaków napełniających się wodą. Ściana górna posiada u góry otwór, przez który się komora napełnia. Otóż co pewien czas dolna zastawka samoczynnie się otwiera, a górna równocześnie zamyka, przyczem komora się wypróżnia, a ryby mogą przejść z komory do dolnej wody i naodwrót, z dolnej wody do komory. Zdaje się jednak, że to zarządzenie zbyt jest skomplikowane, aby mogło mieć praktyczną doniosłość.

Przesmyki dla węgorzy. Jak powiedzieliśmy poprzednio małe węgorze wylęgłe w morzu wędrują gromadnie w górę rzek, w których się następnie osiedlają, poczem jako dorosłe wędrują znowu na czas tarła do morza. Ciągną przeważnie w nocy i to przy brzegach rzek, dostając się nieraz do zakładów wodnych i do komór turbinowych, gdzie nieraz takie masy się ich nagromadzają, że turbina się zatrzymuje. Trzeba zatem tak w jazach, jak i zakładach o sile wodnej, urządzać dla nich przejścia, czyli tz. przesmyki. Mogą to być w jazach stałych rurki drenowe, lub w jazach zastawkowych* otwory u spodu zastawek, zamiast tego jednak wstawia się przy brzegach skrzynki drewniane prostokątne, o bokach kilkanaście cm długości, wypełnione częściowo plecionką faszynową, piaskiem, mchem, lub żwirem, przez które woda płynie górą tylko cienką strugą. Rynny takie mogą się składać albo z jednej skrzynki drewnianej, idącej od górnej do dolnej wody, albo z dwu ze sobą połączonych, jednej pionowej, mającej wlot pod górną wodą, a drugiej poziomej, uchodzącej pod dolną wodą. Tak wlot jak i wylot są zamknięte deską o otworach klinowych (szerszych od strony dolnej wody, aby się nie zamulały), o przekroju około 1 cm w kwadrat. Tego rodzaju przesmyki wykonuje się jednak tylko w pobliżu morza, gdzie przechodzą węgorze całkiem małe, dalej powyżej takie przejścia nie miałyby celu, gdyż dla większych węgorzy trzeba urządzać zwykłe przejścia, tak jak i dla innych gatunków ryb l).

i!) Bardzo cenne spostrzeżenia co do działania różnych systemów przejść dla ryb i ich skuteczności zawiera publikacja; „Die Fischwege an Wehren und Wasserwerken in der Schweiz“, Zurych, 1917.

Przedmowa

TREŚĆ.

Str.

Str.

III

CZĘŚĆ I.

1.    Uwagi ogólne i podział jazów. .

Wyzyskanie sił wodnych..........

Kanalizacja rzeki.............

2.    Obliczenia hydrologiczne . . . .

Jazy przelewowe i zatopione........

Wzory na przepływ przez jazy.......

Współczynniki do wzorów.........

Nowsze badania.............

Doświadczenia Bazina...........

Przelew niezupełny............

Przelew ze zwężeniem bocznem, formuły Ponceleta

i Lesbros, Badaszewskiego, Braschmanna, Fre-

zego i Kinzera ............

Śluzy wpustowe i upusty..........

Przepusty dla tratw............

Jaz o skrzydłach ukośnych, jaz ukośny, łamany

i krzywy..............

Wysokość i dalekość spiętrzenia powyżej jazu, krzywa spiętrzenia ............

Tabela Riihlmanna dla spiętrzeń.......

Tabela Haponowicza dla spiętrzeń......

Krzywa spiętrzenia z uwzględnieniem sił żywych, oraz przy znacznej szerokości koryta . .

Tabela Bresse dla spiętrzeń........

Parabola drugiego stopnia jako krzywa spiętrzenia 34 Obliczenie spiętrzenia wywołanego przez most .    36

Kształt jazu kamiennego..........

Przykłady jazów stałych (tablica II.).....

Obliczenie statyczne przekroju jazu stałego . .

2.    Jazy żelazno-betonowe.....

3.    Jazy stałe drewniane......

in vo x -r >n w in m vo

cc o er- o-

w««

ON Jł.

22

co to (O

coino

. 30

33

CZĘŚĆ II. Przyczółki i filary jazów, fundament, podłoże .........

41

1.    Przyczółki i filary . ; . . .

Przyczółki z muru i betonu......

Obliczenie bulwaru.........

Bulwary żelazno - betonowe......

Bulwary drewniane.........

2.    Funda me nt jazu i podłoże. .

.    . ■ CO vo X

rr ■«? rj< Tt* -ni*

CZĘŚĆ III. Jazy stałe . . 1. Jazy stale kamienne

in ir>

CZĘŚĆ IV. Jazy ruchome.....

1.    Jazy ruchome drewniane . .

Jazy drewniane zastawkowe......

Zasuwy drewniane..........

Wyciągi do stawideł.........

Jazy drewniane ze słupami (odrzwiami) ruchomymi 78

2.    Jazy ruchome żelazne......

Podział................

I.    Jazy zasuwowe . . ........

A.    Jazy z mostem górnym i podporami (odrzwia

mi) pośredniemi...........

Przykłady (tablica IV.)..........

Zasłony zwijane systemu Camćrć......

Przykłady (tablica V.)    ..........

Przykłady (tablica VI.)..........

B.    Jazy z zasuwami między filarami żelaznymi, lub

żelazno-betonowymi, przykłady (tablica VII.) 97

C.    Jazy z zasuwami między filarami murowanymi,

przykłady (tablica VIII. i IX.) . .

II.    Jazy kozłowe........

a)    Jazy iglicowe..........

Iglice..............

Uszczelnienie jazu.........

Kozły . . . ...........

Łożyska.............

Pomost.............

System Kummera..........

Przyczółki i filary jazów kozłowych . .

Część stała jazu..........

Jazy o dużym odstępie kozłów ....

Przykłady (tablica X.)    .    •.....

Nowe jazy iglicowe amerykańskie . . .

b)    Jazy kozłowe z zasłonami zwijanemi i zastawkami 117 Jazy kozłowe z zastawkami . .

Przykłady (tablica XI.)    .

68

69

70

73

79

vo oc 00

TT C\ <N CO

98

105

105

106

107

108

108

109

111

. . 112

112

113

. . 115 . . 115

. . 117

118

21

H»

Sir.

Sir.

c) Inne systemy jazów kozłowych......

III.    Jazy walcowe..........

Przykłady (tablica XII. i XIII.).......

IV.    Jazy odcinkowe (segmentowe)

Obliczenie jazu odcinkowego........

Przykłady (tablica XIV.)..........

V.    Jazy klapowe..........

A.    Klapy o osi obrotu poziomej, umieszczonej

u spodu (tablica XV.)........

B.    Klapy o osi obrotu poziomej, umieszczonej

powyżej jednej trzeciej ich wysokości . .    144

Klapa Chanoine'a

124

125

126

132

134

135

141

142

146

Winda różnicowa Levy’ego .    .    .

Klapy dwoiste ........

VI. Jazy bębnowe.....

Przykłady (tablica XVI.).....

CZĘŚĆ V. Przejścia dla ryb Położenie, kształt, wymiary, spadki i objętości wody 156

a)    Przepławki.....

b)    Przejścia schodkowe Przykłady (tablica XVI.) . . .

Śluza Reckena ......

Przesmyki dla węgorzy» . . .

147

149

151

152

156

158

159

160

161

162

SPIS TABLIC ATLASU.

I.    Przyczółki i filary jazów.

II.    Jazy stałe.

III.    Jazy zastawkowe drewniane.

IV.    Jazy zasuwowe i z zasłonami (z mostem górnym i podporami pośredniemi).

¹

) „Echelles à poissons“. Annales des travaux publics de beiigiąue j. w.

V.    Jazy zasuwowe i z zasłonami (z mostem górnym i podporami pośredniemi).

VI.    Jazy zasuwowe i z zasłonami (z mostem górnym i podporami pośredniemi).

VII.    Jazy z zasuwami między filarami żelaznymi, lub żelazno - betonowymi.

VIII. Jazy z zasuwami między filarami murowanymi.

IX.    Jazy z zasuwami    między filarami    murowanymi.

X.    Jazy kozłowe (iglicowe).

XI.    Jazy kozłowe z zasuwami, lub zasłonami.

XII.    Jazy    walcowe.

XIII.    Jazy    walcowe.

XIV.    Jazy    odcinkowe    (segmentowe).

XV.    jazy    klapowe.

XVI.    Jazy    bębnowe,    i    przejścia    dla    ryb.

XVII.    Fotografje jazów zasuwowych.

XVIII. Fotografje jazów kozłowych.

XIX.    Fotografje jazów    walcowych.

XX.    Fotografje jazów    segmentowych    i    klapowych.

OMYŁKI DRUKU.

Strona :

9.

10.

14.

15.

16.

0\ O t ri    od

M M (s    r-

wiersz :

18. od dołu ustęp d) tabela do wzoru Bazina

5.    od góry

6.    od góry 17. od góry

14. od góry

11. od dołu Rys. 40.

11. od góry

21. od dołu

zamiast :

ma

być:

tj-

czy

h = 0,30, t( 0,1774

przypływ

h 0,30, ,</    0,4174

przepływ

Pr

mA

zupełny

— \h

niezupełny

--\g

to e

'K

Yk

w²

do

odwrócony

po

W (/ +    «) + C '

4- 4-    00 CO OC OC

-Ui U\ Oi 00 W Ot U 00

7. od dołu

16. od dołu Rys. 123. od góry od dołu od góry , od góry

6. i 18. od góry w miąnowniku

P . 2 r — f W -Ą- G

ponad

łańchowe

XIII

P = - (/ + .««) + G

P-JTr+G

popod

obrócony o 90° łańcuchowe XIV

a³

a⁸

CVS

cos

iiBLiyci\h \ i

KRAKÓW

UJlt

Pić. i

JAZ IGLICOWY WE WROCŁAWIU

FIC. i U-

PRZYCZOŁEK LEWY

**H00“*

f 60—

►50

V48Q ...

PRZEKRÓJ A-B

FIC 3

PRZYCZÓŁEK PRAWY

-■-2 00--,0 60--

FIC. 8

PRZYCZÓŁEK ŚLUZY POWODZIOWEJ WE WROCŁAWIU

> ; a

&J-4-

,>SłTT

FIC. 7

BULWAR PORTOWY WE WROCŁAWIU BULWAR PORT. W NADBRZEZIU

FIC. 6

-Ł87

mm

1.

-my-;

>75-

tîm

* >02qL_₂₅₀

• ’0

,1

- 061

mm

f$M\\

WÊÈktl

030 g

CO

Q5tt -

Tn

HO-90^

fToao

WM \

. w-k \

:3PrMj

w

ll

î> <£>

♦J.Ü.Q8..

852

°J2i

U2

m

■11

-2 3S--*^J;48 —,g

i^7ar '

f. LRs^S

MÛ

PCW

OZ-7 —

TABLICA I.

PRZYCZÓŁKI (BULWARY) FILARY JAZÓW

XV-X

Hf

,*03:5.0.,.

-|I09 50

*T

Rrf

515

1089-

«

ttEr

...IAŁ2.I

IMJH

FIC. 15

SKRZYDŁO MOSTU KANAŁOWECO (KANAŁ DUNAJ-ODRA)

5.

»<95

Lilr

S18

6.IJ

«■r

ric 2

rffc <1 ■(?'■( -i 4-i t < a

T* jjg_

-400-

.^015

TT

£03

WIDOK Z CÓRY

îmTl

FIC A

8

0.

*!98Ę3./V

il

1ï

“.03 851

si

►Maas...'

<7^-*t-l 8IHŚ MOaJâSJ

tfR

t; te

fes

— ,75 r—

1875

1 _j.

v-V

. 207 50

,267p0~

WäitvM,

(L

.-ZÿT

rv

^Ó6S-i>065feQ65

€£>-• *0£5

h

• ►075

St

...

L/î

••

__________________$

008

z.

A..J

::

090*

iQ20

PRZYCZÓŁEK I FILAR JAZU NA ŁABIE W UTOMIERZYCACH TYP SZWARZERA

v.lJ

< / ; /- rTTŁ—

e// -Z/¹ V/Ï//

FIC 8

FIC.9

KANALIZACYA

r:.

V7Ï

-200

Q2^J

ETj

—500

rj

CM

CO

ąo

■<o

575

-250—

Al

IO

5.1.Ł5555

'>•

: 1____î_

075- ■

0^60--

-r-

voo

XM-

Ogi

•iu8.qn

L67Û

I- i“ -

—ffl-o-ao-ma—    .|L71t0 ł _ .

---160

-2€0

WEŁTAWY I LABY

SKRZYDŁA I MURY OPORO«

..•►łun ftggt- j

FIQ 17

BULWAR GÓRNY

•0 72--0 78-»

W// ‘Vy/y

JU

1*00

-075-

im

<<<< i < < i < < .i «i li ■: i <

—050

0 2D

03-0

i-g;—»

Od.

BULWAR W SOUTHAMPTON

14227.

3-65

'5-

nc 18

FIC 18-22

SZCZECÔLA

nc.21

PRZEKR C-D

V"

rrmc^mrnt

120

0 20'

Pu

025

>■ :

[r

FIC 19

FIC 20

PRZEKRÓJ X-Y

?§M

h-*

14180

Pl

uh

m-

X.'

\\° \\\o\

j+26 r

nVY)

LLUJi

rr

LLDLL

? j

pi-ł :...

rai U

"=W*7r

Üï

H)33—I

...

-300

nc 26

BULWAR DREWNIANY

li

K)'3CH

=//-//V

tr

FIC. 25

rfes ï

2|î

O if

cą 111—3 00 c|-#-d

I

Î

I Î

I li

-300—-

k\\

FIC 23

BULWAR \ WROCŁAWIU

8

\FO

‘OM

BULWAR W ROTHENBURGSORT

j-A ’v ',47p*;.' V/ a - •// a//

10*%,

22

i 2ÛT4

Ols

-5-

‘sn-

2!

Ip77^

.70.

/lOTm

i®

85-»•«-

Fia.27

BULWAR OREWN. ZAKOTW. M

>5.

25

■7 ■%,

MHT

■/35^

-ysoT.

BULWAR W HNKENHI

Jl_:

FIC 22

tim

feW-

f-/i6*y«v

FIC 2U

0-20

HQ S

z.w.

-i I

,fo

061

■Ir

;i

i!

mßm-

mi

009

/ ///

kili

.........

kX

......-f

iŁf

_l

KANALIZACYA WISŁY SJ

FIC.II

ILJ

v / ?///

wZrnf

nc’o fef

T.

OROCt

IOLOVÏHICZA

'V,

--180-4    ^

W KRAKOWIE

BULWAR    DOLNY    1_<5C

...    s

FIC 16    4 0 36,

,39950

öiia

».........T

co

o

---    . -O

Xx> KJ

■ÎNÆ cnj

co

<Si_

FIC 13

i.

1 mk

'4m

^33/*\\*M < w < M -5 %fs ¹

0'2S

025

nc.12

099 —

ł%!i

II

08S

I-i

ÏSS

FIC. 28

BULWAR W PILAWIE

f '^/z - // ^ v - //= u

7Tn

fmS*

,J7.4.4f

10

>9

^-7

<100

♦♦

•* "

PRZU

A----U

v>.

Va

073j;

FIC 29

BULWAR Z KOTWAMI 2ELAZN.

-^Ti-s/sy?

,2S

.7 TL.

-^HĄcrn

,rJi£Ci.

23 y

!o r cńj

lr=nVii//=s[.

FIC.31

BULWAR W ANTWERPII

lfe=-

4 x±Q0

loo -feTöö^»*

SFI

!-'s

li

M-W

ZAŁOŻENIE CZÓŁKA I SKRZYj&Ł FIC.30

I!

1a

S!—I i"

25 / fi

OOPt

300

-----B

—700

8 00

x>

300

5-C

*

's

__

%

--

nc i

OAZ NA MOZIE POD SORCY

j*-3-Q0-

900-

fcligSil^s

• r V«i = I = F = Vf iTrj-3 ~ J «|<7=/ -I - '

—. -zs-j

-n-

FIC.2

JAZ NA RZECE DE LA TET POD MONTLOUIS

^&»7_:9.aC&60-

mm

1616-25

HI

10-30

L\tl’*ic2-=rHi^s3=/«=ł «2-«Y=/»iV»\ ~/^n

lOgO

Ji

-12 00

16-50

nc.7

JAZ NA NAVIZENZE P0H VISS0YE

±—

600-bjiiiĄ

ir

-2-00

600

- U’Uo

-20(

rrm

FIC. 3

JAZ NA RZECE WEAVER W SZKOCYI

■260 ---~_H0—1_

phi

2 70

-270

i.

UH

Ï-»

sJ!®?..

l\

335

“ł-

4-05

7-40 —

5 00

i»

b) -IK+30

II

>1

Kr *?

. -200-

xl|E6.-5S.

ne. a

JAZ NA RAUMÛNZACH W BADEŃSKIEM

■ 449 8

g-.ut

220

500

Wf*i

nc U

JAZ WŁOSKI STARECO TYPU

TABLICA II JAZY STAŁE.

ESSS*

W///7/M

4----2-58 O"

F « \é>

rfr—

JAZY SZWAJCARSKIE

FIG. S-7

FIC.5ahc. JAZ NA KANDER W KANDERGRUND

7-30

,7Q|;

FIC. 6

JAZ NA V1ÈZE POD MONTHEY

a)

ry

_ 3-

os-s

-370-

3-20

-i

II '///

5-5¹

—320 -H

££9U

——19%0 —

C)

l—1-50-l| !«-

ii

-<■

SI

xŁ

ii 162:

T⁵"

500

-15-20

—•150

.ll6A30_g.c>

'Â

— < 25-»

C) »WTEKROJ A-A

236 20

X:

|t«P3i5p ............

—i ..'20QSSn Jfc

pac

TV*mw

5-20

.500 -J- 1 80 -J

-W-

FIC.9

JAZ POD RICHMOND

nC.IOabe

JAZ NA SKAWIE W CROOZISKU

|g5iET

PVTv ńum

CO 15 w.

J.0?3

.235-60 i.WMjFgfcEË

.236:20

,236 38 w w

•TA i.Y

JAI STACY

5-50

Yrr

^0wMwmât

ifH»

•1

4-c

BRR

^ L..... i-.r2a.00............

.~t.......-~T. j

FIQ. II

JAZ POD SONDERTEN NA ILLER

FIC. 12 JAZ POD KINSAU NA LECHU

mm

»III

HA,22-

3fiB

2-44-

t.

><

<i) WIDOK 00 STRONY OOLNEJ WOOY

. 282 R7 I

§1

s?

«2

.23175

âHüi^

.....- T

(<4i

.fy

JAZY

BAWARSKIE

FIC H-13

)*• foo

li

,9

nc i3

JAZ POD HÔU.RIECELSCREUT NA IZARZE

ÇTç®

km

111

kJ

i*-

310

3 80

N.:'

éüi

463

-W

FOT

3 -

-o 95

r=r.».9f:S2

!>ys

5.0 76 ^»076

Mm

upurr ptucxACY

j.

b) 3YTUACYA

li J

rîy^T^n-rsrrri

<7-40

»/•

<Y •/*/«/./•/•>./•/<

-— 5 00 -

■/«

ii-

1-90

no i5

JAZ POD THERESA W STANIE NEW-YORK

na i6

FlC.i6a

JAZ W SCHUYLERVILLE (NEW YORK)

4090

OW

nc.17

JAZ ŻEL.-BET. NA GRUNCIE PRZEPUSZCZ ,

nc.iA •

JAZ W PRADZE NA, WEŁTAWIE

FIC.17»

W'

v-clł-

F20

"i r—

igf

loi

181-2.6

-270

' -t

__CO

s>Y

Mi

092

M3ni«n

«—2-16-

Vi:

rfEEPLQ.ST-E

.•n'-

-sunui oiwaMi*i ^

iC“

S5

!?

ii

V/iTi.

—17-20-

FIC 18

JAZ WEDŁUG SHURCH’A

no 2*

JA2 DREWNIANY NA SKALE

rrl-T?

5-40 -

n-

,D i I ra i

0-24

i⁰³

- 2-0 i

/13 mm

*Si-i

200-

038

tyfpf

no. 19

JAZ DREWNIANY

\V_łi

fi

i-eo—J

-1580

JS i i

JT

■gffilrvPi I jJ »Rxt, ^ :

JAZ DREWNIANY Z WYPEŁNIENIEM KAMIEŃ. TT^inwini nc.23

FIC. 22

JAZ DREWNIANY Na Skal£

wmm

FIG. 2 A

JAZ KASZYCOWY

✓R?-

BETON

*35

=^yiZ

•5y«1ï)ïY?iïi

va nc.20 JAZ DAWNECO TYPU

rw«l#

-^1

"N\

tl

r-

i-

A /*\-ł

ri\ r/«i

i;

*I*A. 1

y?Tc\l\

li

Ï-

;iï

A-

np

Ti

■»:

■.

Wj"

it

J/-* «.

*■14*

ir-l i’

%?/

X>;;

m *//

li

' /J7

7^

* «UHL

VI

F7^ \ß&n*k

⁷i]

yy

*:8tA

▼rtvn*

• -- V

;

.

" l *T~- ■ .....*■

--- T*" ",TrpZTrrr-x~~^

r    __

>

t»

. 100-50

. 100 16

2 7S

i&L

450

_l9S00_

FIC. I.

PRZEKRÓJ PODŁUŻNY

ssaa

FIC. 2.

WIDOK

FIC. U.

PRZEKRÓJ POPRZECZNY|

nos WIDOK OD STRONY SPIĘTRZENIA

O 20

a.

tr=;

17%

ml

rT7

;20

TTD

I-2S

,130

7-60

1——I-I-20 —

■fï

7 23g

/Z¹”

I 80

--₁eo —»

I 80

TABLICA III.

JAZY ZASTAWKOWE DREWNIANE.

2|

203

■a

<•90

----I 90--

TT 190

(I

;. o-'_s

^_______!.

OPIERZENIE

FIC 3

PRZEKRÓJ POZIOMY

uy

10? 3S

L‘: A

»-0 60-»

FIC 1-3

ŚLUZA WEDŁUG HACENA -,

O \rnt--

■B.ofrz^Ł _7DJ5Tt_

ISO

5 10

25

2 25

—IŁ—AM—²⁰⁵ ——

w.

-pi

?o Ml fK g

• oj

2-00

79 9

co

I'

c\j

V/

1-50

T¹

1-72

±Æ

3

cb

«—1*-00 —•

-2 00

- J-

-200

3

có

u-oo

JL.

I 80---»

180

'i-

y.i.

FIC. 7.

SYTUACYA

PRZEKRÓJ AB

VI

RC.6. RZUT POZIOMY

ROZKŁAD PAU I LEGAROW

IM

ISO:

$S$SX^ •—Afi-

is

v'

Fia *

PRZEKRÓJ A-B

.»js

*0-20dł.2 00m

l-uj-

-m

jtD-20 dł.l-SOm

3 00

■^TT ~

780

7"T~

-h

Sr

°'°F:

500

-500

5 G0 -

afH-

PŁOTIK

2-05

RT

US.

180—'

-k

,-so -

-2-Ob

FIC. 4-7.

ŚLUZY SPIĘTRZAJĄCE ‘

NA KISIELINIE WE WAŁ-RUDZIE

2-2S

i.

Oj

<f

03S

4,

■§—H-761-

...i......

Il 76

J...

200

iii

i—8

li

B=

u|

ii

US

► — l-30~V J"0?0

In

♦0 80-» «05O-.35 •-— 200

o.

oy

ir ô

130

.VU?

tt

<30—

060

k-130

,00 50

ÎE

MS

»-4^. t~t i~r

I—

RIE CT Oi.'250

itfWl

il

s§

10

I

6-15

2-00

a 30—*-' i — óo —

? -b

Cl un :

WYfUjrMAŁ '

3 Ï

o-----lal---o

--200 -

v_y

o-

o<

O--;

'iï

iii:

Y ■    i..    ■

3=

1-30

«h'

,_J

060 --200

.,300

O /O l

li

O ' o-

i-

FIC 9.

RZUT POZIOMY

__.JL

.100 co

i;

s;

u.»”; PRZEKRÓJ M-N

. I0?:20

•r-7-S

OGO

2-00

R-40

i |NJ

— I-o

Æz₅ i

¹⁶⁵ ~X

10

210--

FIQ. 8-10

ŚLUZA NA CORNYM. WIEPRZU

JO.

a-A

-------7 -

11-76

•-Ï

r .wo ^

TiÎT \S X

iii!

c; ss

liii T

i58j

0 08

i III n

-Tro-

_I1

'S

T"6'

3-85

in

fr

lynAJM.w.

T5]

130 --«i* -130

o-

130

k— (30 ——p—1-30 —k-130

-01

"ł

-i

ilH-iii: r

ms--

,;Ł20

130

- 1-30-

(30- < -«0

---130-

130-

O

co

■?

/.OO

I«---,-60 ^

ff

W U

800

ÛRUNT >^ffRTYWAŁ

_ i—— Ü-

tn

«*

-2C6

k*-

*k

11-30

IT“~T

2-86

*•--2 86

rr

Li

's

\

/

■ MMMM

\

4P

/

/

\

mm

/

#

j

y

«*

.

>

I

.

*'

i-

»

FIC. ł

WIDOK

FIG. 2

PRZEKRÓJ POPRZECZNY

FIC. 3

PRZEKRÓJ PODŁUŻNY W OSI JAZU ,

TABLICA IV.

JAZY ZASUWOWE I Z ZASŁONAMI.

*

fes

S5 ES

-800-

*■:

T

T

... ■ałrT*f^f.

100.100 ^ '    go

I

: —»j

7TT

II

■i

ii

i! ¥

550

X

t

u

j:

;;;

I

-700-

pWTT¥

! vro-vi "

Jm*

^ \y\tSr\ ln

m

ni

-'J

s

02

o

i

M T

1

JAZ NA RUDAWIE W BALICACH POD KRAKOWEM_

FIG 3-6 ■

RZUT POZIOMY

“S!

.. .. - .

f¹—6SD-•:

100.i

i»

fe

i

■

1

i'

1

«13

r

‘

f

l

--1160

J

—H60

*i f

JAZ NA SEKWANIE POD POSES

FIG. 11 2

1

■ If'"i

T.

T_-

025ł

É

5 f

nf

j|

«

_MiY*_ÓWKA_caajn^________________p

h

pppili

•ii

; I

>A~

90,90

/ 10

256

Si

I

—71U — «15'

3 638

os sgjzybo,^ »

îicks

■

Z9i

-

I 3

)| ^

*

4

44

a-¹ --

!

4«

I

m

I

I

L

26S

2-000

[\

ms$

7-135

NN I

■ 4-c

ac-C

{ j

II

i:

V

'

50.50

£3”

Ö

11-615

w

S

Tl

8

n

14—55'

i»—

I

'i

L

J

. 8 MŁ_

r

::

]T

4^

Ü

f

f

4

TT

ri

ś

___}--4i4

F ; 'T~r • -i—

i

'

-jH-

i

ri

ü

iL4

4

i

I

H

c

-

L

L

70^70

Si

1

ri

H

r!

a

1

»; ;

üi

4

a

tl

.

H

CO_,

In [

H

:

a

□

n

CO

cp

i

% i

m

s

H

a

. ::

:

fi

T

:

T;

P

-JFS--    łja-ĄwstaŁ-jjuta

4-

r

T

T

T

\

»T£*8^

§~|    ~ ODPŁYW

5loo§    ^

h

JAZ NA MACOSZE W OSIEKU

FIG. 7-9

r s u

llli-r

:,-----

FIG.7

i

.

I

ÂlllUJiU.Ll    li j j-uUiJ ii UXii-jj-i-î -U

ij J    u

WIDOK Z GÓRY I PLAN FUNDAMENTÓW

J i LiJtiU.l4HJ-ui.i

il

J-LjlilLÜ -j •

v

FIC.i*

.-1.

irte

!

/

________I L___

WW'

i

■S"

-00-2

5 :J

I

; g

3¹ q4^-s=c-î

a

“îin

rETÎT

■teksas

W

te

1=

il r

s

.r',' j

3*

i

T

\

V.

CS

WWfd/J Aw\

.

““T

ih

SI r

* T—

FIG. 5

WIDOK NA JAZ OD STRONY ODPŁYWU

i

T

! •

:j

ÜLl

î

ï

«T.....!~

OTOK MJ COCHA

&

4-

u

t=

.;0 r.

8-80

>

t

H

?!

7'50

----fc

—_ POTOK jH&fcpCHA

0

il

T"

w

A

'/

o

rsi

PRZEKRÓJ POPRZECZNY JAZU PRZY PRAWYM FILARZE Z WIDOKIEM MURÓW NA PRAWYM BRZEGU

FIG.6

JÜ

,1

Ö

I

i

F-550»MF7&-»

—I- ! AS69 1-880—......-

r

§ |

i --------;r

^•-500—■ *

i

700—>

i.

T

20tó

s

Z

-

■

i

6 25

-ir

UD

CJ

I

■20IÆS

.£

h:~

I* 50

20U5

S.

T-1

o

3

mmmmmmmms

■

r0-80 ~>b46-

077-ij

W

oj

f

!!

r- !

ii

, 220*

.hjp.

” i

f.w.TPOOi

£J

rj -

S:

i i    —toj

' ; I M.W. 216-88 FTl

T

!! i i H j i i i I I 'IhT- liii/

tIt.- t.T rr^t⁻r--f.:.r=hT " Ar-^r.: " T :    j- ~=J-    ■

r

i

1T

FIC. 8

PRZEKRÓJ PODŁUŻNY 0-0

3

Q-t6-

2-50

^2>m

-I HO -

A

^2-7S

V

jâ i

/

rmrüTr

» 221 53

sp.w w.l 22103

4 65

/

g

-3-L8

K

SP.M.y ?I8 98

*d6o *n«j-60 —•

i

FF

I

> i

r H

:

7

jib—"i.-—L

..-i

Ł-—T

:

i

---'w

FIC. 9

PRZEKRÓJ POPRZECZNY A-A

-1712--

la

.252180

t 50

É

. 2bl 2?U

-«J

1020

...I.....

Lv2'

*r>

900

I

Jl?n

Dv,;

Tüîh

1.

m

JAZ STAŁY , 249 SQC

§8

f-IOO-j-.TO —

SfLŁ

T

!

LOO

i I | i I

-ose—

fcE IT

Tl PjHM-J 5___

“T

i

---.-7I7'6ÔÔ''J^

lipipiil

Ij*.--3'6Ch~Y-3-60—^-3-75 —330 —A¹

UU

u

ik

; rrtey

1

m

600

Ir- 210 —j- 2 20%p

880

- 1Î    V

-7-UI

4

ii

J_V

: :

/

s

/

\

r

.{■j

l

'

•V \

✓

'-'M «’fniRHMMHHHHBHi

,V

\

\

•*

V

.

w

\

- BÖ.Ü9

3.40

laM-iaUgiJ

IBS 40

s.oo —

(62 DO

Fń

[?

. bu

7j

Al

FIG:».

WIDOK NA PRZĘSŁO ŚRODKOWE.

iikł

w^MQ

■ L». 168.10

57.60

......0.v»J64.2D

rio,2

ys

JAZ I MOST V MIRZOWICACH.

jĄm pfef gi    kiè jknïîHç i

Rzut poziomy.

3,40 *-

35——

•— 740

--

55]

UUtr*

--W

»r.y*?v?*r

sa

[T

:~jT"h

ijio L

YWmfiNMmm A Al JIma À1A1 Al/N AnIaI A ai A AMI ftAl

L..

16.50........

4J

-------- SI 00

---! 14 60.

TABLICAV. JAZY ZASUWOWE.

FIC.7

ZAKOTWIENIE MOSTU NA FILARZE I ŁOŻYSKO PIONOWE.

PRZEKRÓJ POPRZECZNY.

1-FT

rm

H.

8^00

çaqû .

[j

i:

35

jJTUI! _ g

ne.8

RZUT POZIOMY.

isj

:F

Mk

m.

*■- 3-èO —'

FIG.9

% PRZEKRÓJ A-B

/•

8400

-+

8400 ____

tn

',Æ

ric.4.

PRZEKRÓJ C-H.

FIC.15

U!

isĄ=-=--y

-A

FIG:3.

SZCZECÓŁ KALOTY ŁOŻYSKA.

PRZEKRÓJ POPRZECZNY PRZEZ JAZ.

to«

•240-*

*L— «00—»•— I2A0-”

-I

■OOOj

- 500

"!ELLl?fe

a8§«

___i

f=l

ss

s?\

Z2*U\)

(V-

»I

"1 ***‘

'990

li

■ÏÏ0

8400 j~l

iii

wj

|ygs=7TdBBag|

iii3 Li

ODRZWIA

s¹

WIDOK I PRZEKRÓJ

STALE ŁOŻYSKO BELKI CŁOWNEJ.

WIDOK I PRZEKRÓJ

PODŁUŻNY

POPRZECZNY

FIC.S.

BEZ ZASUWY C-D

Z ZA$U4

--- iZ4Q • *

mmmmmii

■;

J.

tF35

— -4-1^48. .jj

_2.

jF-

jy.

W-

FIC: 10

FIQ.M.

FIO.G

-t-

| „ W. w. 171.80 w r 1890

\/

•IM

CD i

440

IMJ

...4

■520-?.

(000

172.03

N1j@

md

FIC.14

SZCZECÓŁ ZASUWY

iwrnmSÊS^I,

■3400

...

Wy

Wy

mm

•-<

WB,

w,

-W 275 -

(300 i-

-W 275 --

oeeoi

FgnU

i.

M.w.śp. 168.10.

I_L_A_

Ê;

RUCHOME ŁOŻYSKO BELKI CLOWNEJ.

WIDOK I PRZEKRÓJ

PODŁUŻNY

WIDOK I PRZEKRÓJ

POPRZECZNY.

---H

-v

Iw. 164.30 l.w. 164,20

-JîîsL--

•- Ü»l°

^--rrrni

il

■rr-fcA

FIC. 12

-x-eop wm

FIC.13.

,wol

,-96°

-I

lA|_; N:YV. >64. 30......M w ,64 20___________

hXn F----

Mu

1540

1i

163.20

K-.......-.......- 4490 -

S;

90

li

163 iO

P eoo

tley '40

;!    470

»m»

f 47 0

1PIW

HH

Wń

"V,    8:

II

WÊÈÈ ¹

AM

2210

-f- OD«' -.

L........120.«............4P -3iU

■v 3^5    J300 -,———*■* 275W--

"n

tJr

i -

#

«

✓

*

«

»

;

»

*

i

ii

VT'*'“

70J70

à;

i. - ..

OSP

-----

JAZ NA DNIESTRZE W DOŁOBOWIE.

FIC.

F!QA

JAZ NA MULDZIE POD BITTERFELD<nc.«-«7)

runo

V»—

ROZSTAWIENIE ODRZWI

-------- 1792 --------------

LN.lu

CN.I4

rS !

2f|8

80-80

WIDOK Z GÓRY NA RAMĘ R’ ŁĄCZĄCA ODRZWIA.

FTC.I3.

PRZEKRÓJ POPRZECZNY

fic.ia

WIDOK

■fc

fi

y 70

■f

2000

60od --,60

263-5B-

i.

— N.20

uB

DES»

III

TABLICA VI. JAZY ZASUWOWE.

SZLUZA POD BOCHOLT ne: 18-21.

ilSÉ

--i

-0SE---

FIC. (9

PRZEKRÓJ POPRZECZI

100

JUT

T*gr

-sio -»

------52U0

|ó|

N.22

ÏK“

N.22

N.20

600

80 80/

x\

L.

— 3-BO

1-1

— 880

--------880

-1-:,

‘- 880 —

rid.

— 880 -----------880

Wfnłi

<h fWJLf

■220

hj235-^-

ap

2000

•i

Kj

Ig

TT

i ^-----H —

przekrój Poprzeczny.

, 26189

ZAKOTWIENIE MOSTU NA PRZYCZÓŁKU.

SZCZEGÓŁ ODRZWI,,A”₈J 8Q

fic.«. pk wZ ~J§ji

r°kôm

MLL2

°l

O ot

W.W2Bi27____

.23U

FIC: IB

W

WYCIĄG j

DLA ZASTAWEK.

:cn.is §

<i

iM.,8

FIC.16

Ï!

« 170 -

80 -80 101 ;

ii

SCHEMAT URUCHOMIENIA -c^L ODRZWI

/TL-------eene-----

W.

itr

6000

<0

O; O

o; o

0+0-

10« V : j

i /

°JL ! I

po

..........-2000

~T <20 <20-12

c:

70-70

- ⁸;ijJ

J.

T-s

st

.i

°/°|o

--r/°J ° 0/0

⁰ oj o ⁰1 o

0/01/0

0/0

-i ;

6300 -J

100

... V/.W. Sp.W,----

o o.

‘ 18OO

-22:

li

>EŒ

FiC.18

-M_4

-!-N

I!

PW.D.

/Ł

-Li— _

FIG. 5

•900 -

^Til

RZUT PIONOWY

60 100 '

Z 10

-JC.

i-

2 13

JL

PRZEKRÓJ

POZIOMY

—i 270

FIC.20

s.ś

33Ü*

L® li

C N.22

'rioiiTsi;

ii«i«

rKri

-----550

II

2.P _ZT

-360-

350 -

550

ries

RZUT POZIOMY.

■5W--

" 2345

oOU '

ti'TT"'“

— 2 28 —

o_ i ;r lou -o ; _o L___l____ I

u.___

----750 ---

__1

'.I

^i-s

PRZEKROJ^-B"

arc j

■ J«L_J ’

i=b

ST

•âê5~

— 009

120-80

■*- - 550

A”

r?

.1

4P

i-.;

I;

|B

■700 - •-

FI0.7

POŁĄCZENIE TĘŻNIKÓW POZIOMYCH.

Hfl

d&d

;d'

80

_4ÏLa.

izulfiA.rTpppl ””~dfc

:20,

FIC. 17.

I I    II

1-1    - U

-i

7^0

FIC.8

SZCZEGÓŁ ODRZWI I ROLEK.

6000

r

00

00

ZŁ.

... 8C 80 !/

Ci]

\ia

IZY.

EJ

N.I2r

OKS-

PŁYTA

ŁOŻYSKOWA.

Fl—

fo

JAZ NA ŁABIE POD PRETZIEN

FIQ.22.

PRZEKRÓJ POPRZECZNY

( FIC.22-26)

rc.23

fici.zi

UJECIE ODRZWI OD SPODU

1=

i- ii - j

* - 2000 ----- 2000- - 2032- ^ÖÖFXzOKVOTO ~

L=

yy

254 SO

——J.k=l

WIDOK

FIG. 25

FIC.2*

FIC.25.

«5 a ;_y

I N.IO

550 -

r-*

FIG.9

SPÓD ZASTAWKI „C"

W RZUCIE BOCZNYM I

<0

Ficjx^

WIDOK NA ODRZWIA PRZEKRÓJ PRZEZ Z ZASTAWKAMI

tjË

f@l

J150.

na. u

SZCZECÓŁ SPODU ODRZWI ,E”

ODRZWIA BEZ ZASTAWEK.

r©

LJ

d" |p

5 50

Dn

u\

N ,v;

-HU

- ^rr- JT» yrąL, ■ rnrk

U...

I.N.I2)

b.3iYi......

F- yXxli

30 80 II ⁰

550

ro—1

■ 2000

riG <1

i-r-T"

PŁYTA

ŁOŻYSKOWA.

Ci

PP>

80_80

o.

' - i) 80 60

—^___i o fr TB—'

o O i~~T~T 70 70 OT----8-

1!).^ ~ ~~~

26)

USZCZELNiŁNIC.

£f.....-T

...... 275 ......——j

PRZEKRÓJ M-N.

WmfÆÊÊ,

7-50

mm

WMfMt W^æÊÊmm

■

' ¹ . *

Ht........

-Z

.*

i

«

•-K;

■

*

»,

/

I

*

\

'

■

K

>

.

9

4f

—

.

> ■■ Y

#

h*

V, v>

f

f

S

N?

.

y

'

\

%

-

. îill

\

/

..

-, ..    ,. ą

. ■■ ’ Y . ■ :    • Y.\

/

*

/

»

V

f

■

JAZ NA AARZE POD WANGEN.

FIC. 4-8.

350

i:

ric o

TABLICA VII. JAZY ZASUWOWE.

FIC. 4

:mw

i-

JAZ NA IZ ARZE POD MONACHIUM.

SY7UACYA JAZU i WLOTU DO KANAŁU.

S7.LUZA KANAŁOWA

---- 1-20

JLB

mm

FIC: 9-14

120

u.

-L- ■

rh

li/.O

/ " ~~

SZLU7.A PŁUCZ AO A

rnr-0

h~\

- 670 -

X I Bn

FIC.I2

SZLUZA WPUSTOWA.

03

LI

UPUST GRUNTOWY.X

Ir'

FILAR JAZU NA RZECE LIMMAT

KOŁO HÖNÜ

AARA

mm

7* «f|

W

FIC.9

PRZEKRÓJ A-B

.i?

DŁUCOŚĆ ZASUWY 14 45

WYSOKOŚĆ ZASUWY

< ORUBOŚC FILARU 00cm

te

nc.io

Tpl

Steo Wi

*p m

1-50

W 30

: i-d

i?

mm

ć PRZEPUST DLA TRATEW

........

■...... 8300

x\

5-70

U i)!

,10000 -------

'1

jr= =

ł Jl

PODZiAŁKA

L_

rn

ioo m.

my

“J.-------------1-----4150 -    - _

I    -- <0220 • -

M.W.Sb.530 on

0,0

.    3 0 —*

ni s

-4V-

ric.2

----Î495 ■

PRZEKRÓJ POPRZECZNY PRZEZ JAZ

SL

-- 3-50

527 73

K _.......k_-

fCsN

łj." •• ; i

424 10 .

V*.

i:’

ÎJ

zs

-wa,i

WA2H

-=t

__fr

■ÄLL

mli r ° A

P

■■4"

MW. 420 00

W//,

I?"

ip-Ç.

ULuL.

30 5

417 fiP

03

m.

i;.,:,,:.....^111

mwKmÊÊÊÊÊÊHm

m?4

FIC. 41

RZUT POZIOMY

vm

'i

:

.ii«

i =F ?* li

ii

nr

42860

FIC. 3

OPARCIE ZASUWY NA ŁAŃCUCHU WAŁKÓW.

FIC. 15-17.

lii

FIC.IS.

FIC.17.

FIC.IS

ï3 t- —--

T nraro ¹ ____

l¹¹

-li- li r i

3EZ

FICG. KOZŁY

I ZASUWY'SZLUZY WPUSTOWEJ.

(AV.

tr.

..ił

ii

ij-

ih

II

ii

I!

i;

!l

ii

ii

ÓJW

16 fl

ii

ii

i:

ii

kra-w

I 2 0 IL 20

c.w.

li

I*

=o^—

IM

m 'sssffi

■JAV

jjp~ URZĄDZENIE WYCIĄCU i rpiT DLA ZASUW JAZU. ■

WÓZEK Z MOTOREM DO WYCIACANIA ZASUW

SCHEMAT ZASUWY

fis

-•

w"

2100

FIC.*

(436

B/

TT

BT

•I—'

JK,

mg,

tmźi

'mm

OYLINA __a

^Vx----TC

i*—

K,

iiTTJi

SU'iL3

• jt—r;

€p>- ?s.

W

FIC. 7

PRZEKRÓJ PIONOWY

to \k

c \

CH

TTfTHl

?Æ$0mï

■*T'

///.

USZCZELNIENIE ZASUW DZIELONYCH.

FIC.iB

LJ

......730    - -

Km

A- 0

FIC.IA

i5 >

W.VA

£,W'

i|L-i

li...__I

IP—

---$-AT(

FIC.IS.

fi

i Ti ;L

X-

L(

:j?i

5|L

ii

it

CIŚNIENIE NA ZASUWĘ PODZIAŁ NA RYGLE.

. — - łu

Z'

ł/

s?.w.

100

■X

FIQ.5

1500    .......

---1500    —■

------ 1520    -

rm-

SI

W’

RZUT POZIOMY.

rx i f ! Łgn

-f-—t----    -----

NAJNIŻSZY RYGIEL

-o

13

'im

?..

gftiNyF

fl

■WÄ

SKALA 1:4

T.N.35

.....

HU

i-

i.

pi

S>

MT

KH

H-ł-

-f

lJ i

PRZEKRÓJ

mmmmmm

FIC.8

POZIOMY ZASUWY JAZU POD WANCEN.

-îügiif:

wĘSi

110-30

L—*99 .....—

- Wmm

"m

* WÈ NAJWY^SZY RYOIEL

^ ZASUWY DOLNEJ.

PRZEKRÓJ PIONOWY.

X-

ÖL_i

t Ul

h—

4680-

u.......

,300

T-

JL

.>

|E=

■

'

i

I

*

/

« 'r

mmm

'

f

‘

Y

!

i

■ s*

1

■ :

V

>

v.,

s

h '

/

' ! K *88»

I

r

i

(

\

ric.i

tli»

JAZ ZASUWOWY ZAKŁADU WODNECO „ALBULA"

FIC: <

PRZEKRÓJ POPRZECZNY PRZEZ JAZ.

ÜM5

ric.o

PRZEKRÓJ POPRZECZNY

4 łAH-JSL__

5.60

TABLICA VIII. JAZY ZASUWOWE.

ZASUWA PRZELEWU POD CATUN (KANAL PANAMSKD.

FIC: 13-19

WIDOK.

FIC.13.

\-----43-00

-4

— -8 00

i!

rv

~ó—

-6-

y,    j ■

nr

HP

*MI

FIC. 8

SZCZEGÓŁ ŁOŻYSKA STONEYA.

%■

Vdss;

i ! ...

JM,

mm

'."i !

/ "-4

«■*(/

FIC.12.

PRZEKRÓJ PIONOWY C-D: PRZEZ ŁOŻYSKO STONEYA.

( FIC.3.»

g

in

o29 00

ffranrnrirara rara nr îii si* % ...

s    M ■ ji I M ’

n? fT| r yir r irTTT îini

.......— j s |..... .......[.....1.......! ,4* •* Ij|—$......ifj”—Ü:—Hr—f{î-—’ff

i.

ü! ü

nc.z

RZUT POZIOMY

— 15.00-----

Tt

* J

PRZEKRÓJ: C.

Ii I?.-.-:"-.-

PRZEKRÓJ : F.

------yj

rzïüi⁻^    -

H:

rü

im3 lia

220 -y

- 120 -50f

80 80IÖ

PRZYKŁADKA KATO WA ..C 'IFIC.lO).

fp

PP

II-

"f

te

tete

■ £JTTł £rird 27

•0 8*3-11

FIC.14.

il

”807 64

i

!..

109 [

« 825 OU

WT

Î 808 0 1 5ÜEX

11

m

pp

Fjl T .    -

Epggj:

0Ju

■W

FIC. 15 SZCZEGÓŁ ŁOŻYSKA STONEYA.

r:

FIC. n

807 5

807 0

Ml

'Wmm. ....M

,

'5J

FIC.9

SZCZZCÔL

PROCU

ZASUWY

zoo *<

40 i

ûM

7=ZSS-Zi

ne«

\wźu ;

j| P“ i

i i i

il

lrf|Ä|0 o’^’VTo

I

lHüj

■O

FIC.3

WIDOK NA ZASUWĘ X.Y.

V//,.

.m o»

35D-Ł«---

1295    -

V.

Va

sa --

8 00 .......

c m te

15 KŁ:

B26 0

, 820.29

1.182029

N.r

BADANIE STATYCZNE A FILARU.

V

Kf

W. i

-, i.

m

Ml

¹---1

-----f -----

WF*

II

LWi

mr

--

- —. J-— -

i⁻

FIC.7.    ;

DOLNA CZĘŚĆ ZASUWY |

w, :

11—

il V\\

rares

i.

....i

.....,

-j—Y-------~.::i~1boooo

Ktd»mA

Va

-........ MÛ0

—rJ

■'il A^r< !

J/Æ-i

m i

Æ;

60 60.6

«—i-----⁻

ï I

Si

PODZIAt-KA:

r*-

«0

ii

il

=F=î

üiliïf

il

fi

w\

"i

U,

.(Si

i.-

OOb

i.

C N 20

P^^toO.IO I

It '

u -i i

SB

II

J..-"

W.

-.4T rara

|------L- .

i»»

■Mis

/HU®

i

WiniHii.

4Ü..C’

V mÊ W;

Va

I- 250-

811 |00

l-M

xV

^■1

rv

I____

« 50 ««

ioo

iÜL.

150 i*-

SZCZEGÓŁ ŁOŻYSKA: PRZEKRÓJ A B. (FIC.8)

p

4«t

mim

r¹

w* i

ns

yio| -P'

IL

Ute

wVÆV

FIC.10

. t 80.00

WAA

• dh

mßmmrn.

■m

V/.

‘V/Vm’

ne. 4.

B.00......-

■a

ric.5

RYGIEL DOLNY „Af

Va

Wà

, ‘“As

mm

fil

sz

iiïïr- —

-------- 7 90 •

te

N.I6

--

i    Tl    ri

----9 90-------------

RYDLE ŚRODKOWE.

N.16

SI

Va

Jp 1 LJJ-livi. -M

WwP

te-teri

o ^    |

%p| SZCZEC0Ł

-*7p

-P

| | ö O O o ;o o t O O

Irlil^⁰⁰⁰

-- 27Ü -«8

......-"O

„A"

....1

FIC.IP

lii

1À

i

wmk

YÆA,

m.

y/A.

Wa

W///,

o yo

’É

4

H.

” * * i "~~.__i |' 4

“T

W.

is

ii

Pi

_    KŁADKA._ SP*!

j_____Ł NĄJWY0ZE POLOÏENÎEJLASywV.------

FIC.I9.

MECHANIZM

DO PODNOSZENIA ZASUWY.

iiil

ïii

iii

ii

IłaŃCUCH.

wm m Um i:t

-------1450

i!

W?A

VM/a

ma

c/.

y//Z

mm

jTUNri

?â

r>i n s/i a

a

Va

te

[T

ii

te ;te’te

Wm

'Û

V/A

'M.

TRZONEK Z QVVINTLM

rr,

MOTOR

JL

a/Z

y/s/A/s

1.j

YŻO.

7T----

|c

ali

4#

.

__

--—

u

4

4

*

«

;

1

/

ł

«r

'

V

r

*

_

•i

ńisow sa

_L 338-031 tell

m wmsäk?£M

0A8S

___-—-JODlB

i ;

/Ml i i

JAZ NA AARZE W BEZNAU.

KŁADKA SŁUŻBOWA.

itö

.1

f------4286

r-

P,£

---15-00 -

-,

Li-ZTa,

V-H / 't. ,.ît

335/00    r.

|jŁ4

I4N i im î

i j|!    ]'■>& : |!l    : '

i” 'lÿ-Jr.......—f

i 145^1

i lias

I fe" -4    Aj

\yXT.--j"'³

331.00 !

1.-J

B. PRAWY.!',!'"'

iü

ii U

rff"

W. W. 327-700 f V‘0D01"*

—_    ... _ 1 I _

sP: m.t siTwnnw

~f-

T"

i

-    84ł5^.....—-

coeg

-,

. .J

:i>

-itr----    12(00’

SS!

m!

ffl

uSb

•te

____OS^JAZLI

FIC- A.

f

W

te

FIC. 5.

Iß ilł»Vł*5 •

T-«--

JU*

FIG 1-8 *

FIC. I

WIDOK.

mk

Hf

|ll|k ;

ufi

\    FIC.(7

^ PRZEKRÓJ

f i    /-r-x .G;C>':>',30przeczny

13

FIC.48

grt

---15 00

TÄ

i?

-e-;—łb-oo—

a»

SKALA

Fic.z RZUT POZIOMY.

FIC.3.

WIDOK

PRZEKRÓJ PODŁUŻNY.

i-

TABLICA IX. JAZY ZASUWOWE.

::1

Pil’

.1.

I""

"^80^0 j ;

tef |j

jtN.łe

isiJU

pip

mm

PRZEKRÓJ PODŁUŻNY. W OSI MOSTU.

mw

ii

E3-

HI

,v-Ę

tzzte

mm

|^-.....jwoc!-

\ 325 000

PRZEKRÓJ POPRZECZNY PRZEZ JAZ.

320 750

______I

Al WIDOK NA ZASUWĘ.

j Tli I

- - -..... v1 -+~

I’n[.......... ²³⁰⁰ .........’f

ît

tń

m......-

te

N—?0 70

TT"

--- 1400 —5(jl0 —i-—1500 —

WÓZEK WALKAMI

-i

»!

» Sn

c-o.

4>>j

T"

-MO- ^

■WM

srik

Lmipl;

'1-4 ii^v

3300 .............L

r—— 15600 —......

FIC.6

RZUT POZIOMY.

te

I-

jtee

R m

■

mtM

Ć>

fi

525C —-

fi

#«!

ne?

PRZEKRÓJ. A-B

„ (loo .—4*— 1100 — wk— 1100

U-----—— 2300 -—

— IAO0

-J

//

Wm

VM,

::

60-

msm

26650

.no-non

4000 :

'•70'VQ-n

Sjra,

te/:

----2316 -

— «31B—-

JAZ NA RENIE POD AUGST-WYHLEN.

...Ÿ

—____te

«il I"

U-------

-4----ZAWIESZENIE KLAPY DLA LODU 15500

--    '• ZASUWY I870D

—— ODSTĘP OSI PODPÓR 20500 " '    •< FILARÓW 21000

( FIG:9-48 Î

FIC.9

PRZEKRÓJ POZIOMY ZASUWY I PILARU.

~crim

SłJ

öäo--j» 133

•6 85

\'A

_    ^ i i—//!335-ń<- »3

—--'

7 i

—133^+—l335\v--> ■

FIC. 12

FIC. 11

PRZEKRÓJ PION0WY„A-B”cfic.i3)

OŻWIGAR PIONOWY SKRAJNY.

USZCZELNIENIE

BOCZNE,

"T\

r\

/ |\

5>L?tvLV.—Ki    .

ii

li

i!

nc.i3

CD

żem..

RYCIEL

l!

X 3-80-80 ~1Ól

J USZCZELNIENIE.

v Sp-W. ?.B3 50

^.P.ooÆoo.o

o? ło°o°B ŁOŻYSKO ⁰ ? ZASUWY.

o°

rP

i- a

li

5 Ir;

i!

ii

lii'

30-faa

II

ii

■■ W 7

...

PAS CÓRNY,C"

780-12    /760/I0

li

r--cd.2o'c'

'230/42

0'/Z

FIC.4 A

’S-AO

r¹

'Tsr

FIC.IB

RYGIEL ZASUWY

PAS DOLNY,D”

; «JT

i⁵

cl

f    nc.ło

PRZEKRÓJ PIONOWY PRZEZ ŚRODEK ZASUWY Z KLAPA, DLA LODU

M

:-W:

111

■ I a

ii

::

NN

\N

\\

i!

5Z0-*---

-•r

—hlYpso'

°fcf|

°E3j 1°j

L co

%/

\\

l!

w----<.300    -7*-170-w-

--J

\ WIDOK BOCZNY FILARU

=a

li

sh

1650

0709

° ° °°

2-80-80

ii 4!i

ii ii

ii I

II

ii

•V-3CN.42

--------257Q

2-80-8(

!i

1]'

!:#

?/

■Vj>

T7T"

mm

ii/"

4l#t

+- r

TT~!

J-!-1⁵

O o O /O

Ąo/7

i°

O

"V

'o

.-~N

I

co

"" t°

+-

i..

f LEEvr"j.-vSE-fe)

-SCSI -

2I

'•I

Pr

loVo^ol

j rvrvr

-r.

'o'

o1

a!

m rn —îi u i —=m    ?

hm 1 -123' >1-23, Ę

4'H

80_i

II ii!

li

-i

fe

il

ii

-4” * •.

!!

_____^4 {l7:,"/;i'

p - T- ~ o?

I--"‘i    l|—T 1 I

■ -Hlr

—lf "I -t

JLtzA. .4

T41

Sp.W,203btl

5=

4,

FIC.łS

UMOCOWANIE KLAPY DLA LODU.

p*.....------ i3a0 -.......a 260*

:5 'd> » i ¹

•005

_8Ł§0 * a-—-^

IYCIE

’i_

:i"Ha~r__i ->p' tłP-3 08--- - -

Tri⁷--^9 75

I _ j rZ~i a=r-ll^ 1

4—If-r----II—4-i-

1!—r^-'

2B2..2Q_

3C N .42

II

oj

te

■■■

fo

JT~ O0GI ---

PA

L-

-1.

-205—J,-.....- 5 00--

"-Î-

2.6000

1258 A!

j^rriti-n-iTite-teTtei^S î !

:Ri'3S5___r

ai7o —

—.---400 ----

■i*

•400

te

4-4r-4l|"

TT|Ć

ll!

12

thi

mm

4.80 80

■ ./a’

12

ji

i!

!:

pFIte

„r

o°

tj '

oi

|Cpi °C⁰Q° S ° !o°

YxviSV-— g:

\T i

t- :

mm

itr o'',

; ‘ff’

il

<w.. 16-85-

-■

o

*

»

i

/

JAZ IGLICOWY KANALIZACYI ODRY.,

FIC:4-4.

■j    fic.2. ŁOŻYSKO GÓRNE.

• --------f- <*>

"I

figa.

WYKRES STATYCZNY KOZŁA.

F1C.IO.

KOZIEŁ JAZU.

TABLICA X . JAZY KOZŁOWE.

JAZ AMERYKAŃSKI TYPU „A”

ric.i.

KOZIEŁ JAZU.

....»1*AJ8......Uf $k

BO

[TT

----800

-J--500 -

lO

co

OD

650 —

mim

li

— 350 —

c. w.

no.it.

* PRZEKRÓJ PIONOWY.

p----------    'Nb

; r^l BIC SANDY KENTUCKY ) FIC. 46 i 47.

łk B

167 87

113 90

/I

li

-M50

iiaoh-

3aL-:a..g

,11.

a»-

„153 066

70

J50

i.

FIC.16

- - ODSTĘP KOZŁÓW ------

‘6-40 m.

FIC.17.

i.

s\i ¹

7

■7

152 60

fi

l 620 —

°

i C3

arî

SKALA U470.

O-W. <63-24

£t

Ll

?.⁵

V.....

1/

/i?

OVô'L

L.._

.J

sS.

iii

ii

wmm,

u.

— 350 —

,50-

Hp

Ti

V//

34;

05SI —

ÜH

MS

W/7/A

JAZ AMERYKAŃSKI SYSTEMU THOMASA.

; 1950------

FIC.8.

ŁOŻYSKO ÓOLNE.

ll>

■U

a.

FIC.18-26.

FIC.19.

WIDOK KOZŁA.

-J

\\

WIELOBOK SIŁA

I.

MOMENTY. 051 OBROTU.

u N.I05

u 405 —

u 403 -V

FIC.48

b.

4ł

m 90

0001

$ Jt

WIDOK

Ti

wr

— 1350

i?

XÆ

IjUJ-

>■ •

/i \V S!L ^ i VT““

0 30

.....ł

MmÊKÊKk

ÆBKSB

4=

-60

;60

»fcrT7HI'25

■te rfl

-*-4

A-B.

-jL|______u_

rio.15

KŁADKA SŁUŻBOWA.

-------3000---------

diri

i '-r'i

TT "

HxR;

i ML

//

Sili li '

FIC.43.

; ŁOŻYSKO GÓRNE

FIC. 4*.

ŁOŻYSKO DOLNE.

ira-

-45-

i!

il iia i

=^=jj~5 Ät-3

3b ws

y / ll IL0    i '

'f" /'/>'

V.. // /l«0„, /.• Zw48 9A

ii

//

Ul

T\

ÉŒe

x

V \\ ! ’\F I

%n\\1 I i

% Bi \¥ f !f!

---;    i!|4

SKALA 4:470

'tI0-2,5 i

■jf- 2-25—|

---- 2 95---

275

rff-k

ÜP-

0PARCIC IGLIC.

SKALA (:A0.

iä

iii

-320—-

Pr-'/

II ⁷>

L.Vi \\ \

Łi

—Wf

------ 2950 ----—•

t—L fIoh

SKALA 4<2D

V-

I i SI

JAZ ICLICOWY NA RZECE LABIE

— 490 -

>—(200’

r« i

§ ÉSÉ..J

'V'

'"TrTl

—®° --fiu    «-jfw.-

,,r 4-i 4i ip s

POD STETI (WEGSTADTL)

mii

W CZECHACH.

4i

FIC. 5-45.

.W,W. IR. 4830 156 80

'X:

KANAŁ BOCZNY.

. W.YY. I H. 4887 155 *3

\\

VW..I5260

k ⁵⁴⁰-------’f} —:::M0-------n*° a^awT^' t

,153 09

-    FIC.7.

PRZEKRÓJ PODŁUŻNY JAZU.

.5?

SKALA <:4S.

20 0-

T.

f-mią

Im.

06

PODZIALKA 4:45.

v*/<

.!

FIC.6.

SYTUACYA JAZU.

łan 0

I i i i i ł i i i i-l

PODZIALK

2    3

A 4:470.

•S|£

C.W.452-R0

uh\

m

nc.s.

SCHEMAT JAZU.

■ NORM. W. 180-3Ł

«ZCKA

labaP

ZgXFP. PŁA TRATFW

»TL. KOWflR-

SKAU 4)40000 ‘

14

-23C0-

U/.....X-AL..4_____

://    I \ \ T

D.W. (/18 80

fcjS___i

\\

:.ł

146 55

- 4750------1280 -.T-

L------f

7750 ------

10000

-----------»r-1000—

*iX4

i.

ri ;\

T.

L_JL7 "

JL

LI

,o\x

li

.1

ca ą

FIC.8.

PRZEKRÓJ POPRZECZNY CZĘŚCI STAŁEJ JAZU.

-r—r

[J \ ■ \\ \\

// X\ \

7 \\ \.

-f- 880 -\A—» V, 4

/yyyyv

Y/,1

-W--

\\ i/'';

- -7--------V4—-h-

.148-55    •    _

i!

II

*    ?    fî    T    Bm

J—i I I 1 I t I I

- 920

\\

dL

FIC.20

WIDOK Z CÓRY

-Jo-6 <f 0-6* 0-6 — g

j Mi ?

^777 Ł i Flc’,s-

WljjOK Z CÓRY

FIC.24

PRZEKRÓJ C-D.

S!r

o:

r- !

V).

!D

/>

umm

(pii

li

FIC.9.

PRZEKRÓJ PODŁUŻNY JAZU.

—^ - -.....vKuiu^t

‘—0 95- J : -7TD0    - 4 3Q-->

,TI

~7T

-i

j_

! fi

B i7l

Qi

'p:

FIC.22.

PRZEKRÓJ E-F.

AiSLëL-.-

j, 5m.m.

!/

VPV

4 30

Ii

Ul 8 55

y- -7

j *L-----1

fi

_v

>9

SKALA 4:470

i;

r-

V®33l

/o o /

co/

*'h

^—L—-0-53-------

- 0 60-

FIC.26

STOPA KOZŁA.

0 61

0 53

ÖO O

O!

o⁽

-.OOP

olglPo

'O

r*—OS O •—

nO o

"o_ o 7 o „ O ^ c...    O ^ O ^ ojo ^ O Toy

w " "w f£

PRZEKRÓJ A-8.

FIC.24.

. WIDOK Z CÓRY.

10m.m. a

.1. r

\i

\1

(I

T?-T4'pTfr

-----rV'llrT'

ii'lM-^iii i ;

ff¹ ^

cp

q^=-r===-

L.

]■*

--j--|jjar---0-75 -j-----

röo--6:li—ä_Lo-öi-Q-]

ric.26.

E -o

o

°oi^ :o

%9-P.loj

\ jo)

\i<3

IOIO

.4

/

l

N.

i

è

y

\

.

.

/

■

t

l

v

V

4

I

{

\

\.

\ l

■ —

ric. <

KOZIEŁ JAZU

! JAZ ZASUWOWY NA KOŹLACH W LIPSZICACH. (WEŁTAWA)

FIC. 1-8

i-

te

B. 4. ii

Ie

2360

1500 -|

*1

-4g

FlO.ł.

FIC.3.

WIDOK.

LU

172 j

Q-

c-d

/«

*17

PŁYTA POMOSTOWA.

- 1246 —■

FIC.12.3

WIDOK Z BOKU.

PRZEKROJE

ZASUW.

Si* ne. ii.

|!mkoziel jazu. gii

r«(“;-r -T“to

i+Ji

TABLICA XI. JAZY KOZŁOWE.

BUDYNEK OLA WINDY

f|U i

FIC. 13

p_i

' — l_3"'

jg_

I SKŁAD ZASUW.

FIC. 9.

PRZEKRÓJ WZDŁUŻ JAZU,

OAZ

500

SZLUZA KOMOROWA.

1 er

’*4tT

.J

U—400—»

iRŁtó

i—|

i—li ^

\f

Sfs

. C.W. TO 00

\%

6'

ei

Wk

JS

II

S04I

|1

P

i

un

I-

*r

'p

e-h

ii

i!

—---r

i..

---------2200----

i Hi»

.5 A

5-6 > 56 i - 5-6 “    453-831

Ul

Ł= p

“'00

!h

flłCT¹

liii i

ner.

li

-i

0022-

•f -

ss

■

! -i§

i.

i-k

.. 60-65

L n

•4-

SŁOI

i-

2 C (20

âi

,-----

—§

irj!

| i'#

TSSj

r~

II

ŁO

iT?

:Ą

FIC. 10

FUNDAMENT JAZU.

Tjii

FjC.14.

V-

i Tł

liii

«4

HP

U 4

TP

—4650

c~.

PI

-1.

4 -3^1

, 60-60

< 8

ÎÏÉfB

Jol

i4

60-60

Y'i

■BU

4"1’

' |il MM93 •; KSłtJg»«

Bf

ml

yii!

m. n

S-15

4120 i

W. i6oJJ i

|\ sS-^l « L' h® «T n t*—-3"-f-

i..;Jr⁵'4

1240

i!

4L .i

li

ii

■«»i Mirrt.a

W

i i ÎP-Il i g HT i ia-h4 |ip ^ La-sj

:-f|

_L.

■900

T>£*SP'-- 3970—^5 . 60-80 ⁶ 12

»»i

»-50

;—10-50 -—

4-60-60

w?

PRZEKRÓJ POZIOMY GÓRNEJ ZASTAWKI.

i:

mi

2225

AiS =

, D.W. 168 10

J.

'150-

iii

,'r

50 1

■....... 1250

\\

r° !

ï !-

.i:

L.L

f    "v/'

--“---P'

Liu

\VA/s

■—©-------

--95-

FIC.I5

-------1300 - -

Iw⁵'

1290----^4-

1290

--«------1300

S-.

WIDOK Z ODRY NA ZASTAWKĘ

Et

■w

-4 Wwmm

\wmmm

'SÊÊÊm

\'P

S-P

rCO-

4%

...

ij

PRZEKRÓJ

1?

031

\-l

‘ë

j r-»--

PUR

r.

\ ; :rt

/60/X

(Pr)

-V -43800

-2C0

J. T

4^ % --■s B/|

__

J-

ne. u b

a-'b (ric.ii)^ź

■'teil

4360-> '

M»

V/

/'/////////////////

IDOrm 50    0    #

2 m.

= a =--»--r----4*-'³4Ł-~ P --"»Ü---¹

~— : —-4-£J-LL-40! â.

-.....1250 ------

-------1260 —{-

'M

illl

1MIÜ»

PJAZ ZASUWOWY NA KOZŁACH WE WIEDNIU (KANAŁ DUNAJU).

166-50

ł__

—900

mmm.

FIC.9-16.

U-4DD--J

Ht

-•*ZOO!*-*520—4*----- 1080 ------P

L-----------1800 ---------P

w.

FIC.I6. PRZEKRÓJ PODŁUŻNY LEWEJ CZĘŚCI POMOSTU.

"60-60

|33

i.....

-ć:

FIC. 6 -B

ŁOŻYSKO CÓRNE

PRZEKRÓJ PRZEKRÓJ C- D.

A-B.

• 120

ii

'l20^

5H20^/2O^i20*:45Ł

-t-

B6:

ml

i¥ ' ir

3f

WĘZEŁ

G0RNY..A”

FIC.4.

WĘZEŁ DOLNY „B” FIC. 5.    ,

-180

!    WĄ y ’+i Ji LÏÏI

i    i Ll35i.120-4l2al.t20* .A5

*-150 -«100------540 -- - - - *•

a A !C

rfTi .35 ;

•Jfc

pa

L-J----420 -----Jj

FIC. 7

PLAN SIL I.

H.-3058 . ___________H,'72Z0___________J.-2073,.

910-----v~----9ID——4*.-

- 9I0---------9I0 —A—; 655 —A

w

^3504^350-'

L---- 780 —A-

JAZ ZASUWOWY NA KOZŁACH SYST. SCHWARZERA NA LABIE POD MELNIKIEM.

FIG: 17-20.

]k50

;-;h.

60Or-:

1 PLAN SIŁ II. \

|| -Oj/]    I *

-uj-:., • :

\.oL.^

*8,

*0,

FIC. 17.

OGÓLNY WIDOK JAZU.

•■liS¹.120—120 4 I2o1(20«>I8DJ

•c------- 645 ---------4

-250 -~

»Ha

D;

♦ H.

-----480

tffi

•6b*

960

Wfs

FIC.8.

\-U,

"P

-H,

£Łi

LzJSSSl

JAZ ZASUWOWY Z MOSTEM

DO PODNOSZENIA.    __

K    JAZ ZÄSÜ WÓ WY 6Ji*

NA KOŹLACH

K17K!7T\

50

jILm

<D₃

i¹'

f----

168 jŁ riJ5L28____

<?,

Pu

HOD

r60'-

~H<,

'ürr

480 -------

ty

I---------

„.£.13

FIC, 18

WIDOK KOZŁA

—*—7-25 —-->!«■-— 7-25———>^359“ {

I i . ^soD-j-----. .    :    ^ j

--1220

FIC. 20.

FIC.20.

GÓRNY OTWÓR PODPORY POMOCNICZEJ. 20

FIC.19.

ELEMENT JAZU W CZASIE SKŁADANIA.

rpi

i o o i

-A- 4-Â-

156-IS

Ç0--

OBLICZENIE STATYCZNE JAZU W LIPSZICACH.

SCHEM: a - K Vj“ 1393

V.-3062

SCHEM: d.

-- 232 ------. 218

irPy

CI05

141

H.t305    .LL Y

200 ; /Y

g y

o, 7/

SCHEM :b.

Aj*98

91

-*j!6

Z=7380

SCHEM:6

15740

(25

-CK)5

D30-

ii

"HB

Ie“

hjs

s 1220-----»jw-------llSO —

-4-------1085- '-SS'.

. ri

700 —-l-J

ino

■2t

380

i7h

U,

: 1105

J/'

iii!

f 3CHEM; 3.

v;

A,-2703

Bf 600 Bt=B0Q

Vi

418

(i,*30 58

4-50 —

P4

200 i

- E D Oj Z y

Z* 7960 :

SOB \ Ut

5 775

OOS-7 ~

3-150

3450

4-

ŚCHEMiF.

i"

i ^iUi

'²t8n.

! li

Va

-D05

105

Mii

V.

17

y.

W/~

^W7~~ 750—•>

có

.155 70 i

. 155 45

H,-722ff

1 i

I H-H65Ł

ŻÓRAW.

. SCHEM:C

1105

--T-—-'X"~

, 155-30

200

i t<-—0(875^l-

20o\U* i

C3T

Tm

lii

t/js *"    -------T

---1085— *—4--<-

w/w

----------2300------

0-925--'

Hu'*

-■fl6

— 43 ......... 75 — — 50 -

-95

l Mm

-16-t g«

C105

Pr-t

wi

\R

—A h Rs

-------2-225 —.....

~----1-775-----

—1-775 -----

».

. 154-5!

A, Pt

Wk

y.:^///y///yyv///////AWÆWy/yA

2?°„---------38Q0---------------rm ‘î

RS R4

«3! f«.

Ir,

2-32

Zy,

_ , <54-55_

H,

max.S . —2— -1306 kg.

u.

1000

.....—-.1200 —

-------1750 ——--------

»

/

I

/

ł

\

4

* ftĘUsm    m ■ &    -,. «• J

■

•    Ï'¹.;    ,

.

/

i

r

■

ł

1

\

■

;

*

Ï2P

»,

wL

I:

//

3§*⁻

«X

[k_.

1. JAZ WALCOWY NA BOCZNEM RAMIENIU MENU POD SCHWEINFURTEM.

FIC. \ ~ 3.

FIC. 1

PRZEKRÓJ PODŁUŻNY 1 WIDOK OD STRONY GÓRNEJ WODY

PRZEKRÓJ POPRZECZNY

l WIDOK Z BOKU !

I. W. Hix . 205

FIC. 2

fi

-H-

POPĘD OBUSTRONNY

FIC. 7

N,^

'■x

jf

<>/

/r-

ĆA

yy

18-00

T⁻>-----

I 11

L/

T C.W Max . 20143

,.q.w

pi

■K-jgąi

WI-.

V=~

_5

PODZIALKA

FIC. 3

WIDOK Z CÓRY

-1200

OBLICZENIE STATYCZNE JAZU

FIC. 7- 13.

POPĘD JEDNOSTRONNY

H/

y

/

.*

FIG. 8a

Z POPĘDEM

FIC. 8b

L,

äs

V'

Föomös-950

to

ZTi-a

j~-1~ rw.TWŸKL« Łflfc Äi9

WM/MMÊÊfflmmmëwM

wmm/wim

KONIEC

BEZ POPĘDU

FIG. 9

W/.

ino*. I »17

tmr

"f

■Ę

190

t-L

łii

V S o •

‘Wf

•6\

L'tà

ńl

ko

TABLICA XII.

PRZYCZÓŁEK PRAWY.

Fic. 6

PU AZ Y walcowe.

[I

cr~

SY

r\

Ol/)

'LîBî*'

««S™

FiS:

IIP

_______1_

3100

-i

JAZ WALCOWY NA CLOWNEM RAMIENIU MENU POD SCHWEINFURTEM. nc. 4-e.

FIC. U.

WIDOK OD STRONY GÓRNEJ WODY

■*- 077• BIS - •

FIC. 5

LÎÜ5ÎL.

u-Vi'IS.

Ji'ü«.____n

» 210 91,5

LW.W. 10^75____

\W

CÆS\l//,

:^dJhÆ

-i

Pi

.213 900    _

'i «

\.

Żk

\\

>'

211 525

PRZYCZÓŁEK LEWY

no-¹¹------

---- 35000

----- 330■>

.. ttl) —

i,

r⁻¹

'zr

10 o

PODZIALKA

SZCZECÓŁ KOŁA ZĘBATEGO I SZYNY

---

'•4?k

_j_2_07_546_

SZCZECOŁ ŁAŃCUCHA

FIC. 15

ïfflfJ!!J!Mïïïï^WMTJTnTTWJÏÏimni,

Ł2

imuiiiiiiniin

coK*

sr

FIC. IZ

PARCIE WODY NA WALEC

..

POPĘD JEDNOSTRONNY

koniec z popędem

FIC. 10

KONIEC BEZ POPĘDU

FIC. 11

[z

BOlO

C^\

S,

Z'

nv,

cx|>^

0;'W

H I -F

V/-- v

proc/ ^

FIC. 13

r#

TRZPIEŃ_rn

ZWYKŁY Ü

-•!

d>

i * /0U. ' k A\

l /V;K/Vv^

U'

,o. w.

TXtr_f

|| KOŁO ZĘBATE M ŁAŃCUCHOWE

0y

FIC. <4

TRZPIEŃr DŁUŻSZY¹^.

TRZPIEŃ fjP WYMIENNY ^

+-

3-

PRÔI

YÆmtiÊm

97 j< ll~- US-^j

TRZPIEŃ---

NA KOŃCU

J-

fi

p,

X-

pj

\

I

■ ■

»

i

:

■

■

V

Vmlm

I S

*

*

■

■

V

\

/

>

/

/

t

î

I

I

\

I

V

/

N

*

'

V

ZAKŁAD WODNY NA RZECE NECKAR POD NECKARWESTHEJM.

ZJlX

FIC: H2.

FILAR Z WYCIĄGIEM DLA OTWORU ŚRODKOWEGO I Z POPĘDOWYM KOŃCEM WALCA

TABLICA XIII. JAZY WALCOWE.

Irin nri

FIC. 1

Doonoona

11

®>

FIG. 3

PRZEKRÓJ PRZEZ UPUST

on

W. W. Sp. 1824r.

5_ Dolna Urawęd* ^alca pndnirsio

MjOtlC ODO

CD OD JOOD ODO

w TS7 0

- S.w. <67 O

n u ii ii u ii TTonr

* <70 19 W W 1882 r

FIC. 4

?■

«6VS u

4Qv 0

FIC. 2

TTTTXTTTTITTirLJITTTTT III IIULI

«64 S4

161-10

<•74 0

cm

W. W. Sp., 172 5S

ilT.zJiŁjSdjT^’ "77

174Q

_ W W Sp 172 5S

l||"

NECKAR

—»20

40 S    —»2*0<

//

//

“"tun

' ~ i n. M--I

-- 28*C

-»JO

----Î»-C

■2-tK

28- E

->*5É3»» 5 0*

SZLUZA

KOMOROWA

, M Vr. Sp

1B70

■/

//

li

i

4-

T-

tzx

KŁA0K4

UPUST

JAZ

—tts

KŁADKA___

[iii; xo tnmf

WY

\~~r

=a

MW. Si

1G70

164 ’ 5* > »163-54 '

54(

'Tv/

M.W. 16V0

7“

ZAKŁAD TURBINOWY

A

./A

____u

PODZlAtKA

10

20

30

*0

50

CO

70

80

90

PRZEPŁAWKA

OLA RYB

. -i-L

■’rwrmi

PRZEKRÓJ NORMALNY

PRZYTWIERDZENIE ŁAŃCUCHA 00 WALCA

FIC. 5

FIC 6

i' 'j

FIC. 7    ^

PPZEKRÓJ A - 8

ZAWIESZENIE WALCA W NAJWYŻSZEM POŁOŻENIU

PODZIAŁKA V. 5 0

PODZIAŁKA

i 2    3 u 5    6    7 g 9 ł(J

/■ !

FIC. 9

§-/

—r-r-

fo)

jol

fol

.s#

COx

BADANIE STATYCZNE FILARU

J3 \ &

li: m

N\

IgJ

roj

<b>

Wv

PODZIAŁKA •

04    23456789    10

FIC. W

•3

X/

Iq]/&

ojiojf

■*V

FIC. 10

o/

///

///

Ç.

!K'

//7

a?

W.-8 3tb _

O

lii:| itt Ir

Tm}

fol

--

J.

•I \

. uE

:;_Z

7,

vr ;

(ol

sS)

w"

4EI.

///

'i!

,7./

*-330

iML

Ł22-*i

H 2t.

f//

o"

MIM/

t:

[Au

ffl-

fil

/ .7/%

, 167-0

7\/

- K 7't-

N-43St.

!B

FIC. 8

PODZIAŁKA

r/

j.

itV,H Wjl

H»7|fl2-135^

, 1CŁ 50

‘Z

//

48878548J10

1r>-ł *-j3 i it* TE

⁰1| POZIOMA , 106-0* ^

66 66

'O.

|G6

W///

40C

§ns..

CÓRNA WODA T

PRZEKRÓJ C-D

FIC. 43

PRZYCZÓŁEK

PRZEKRÓJ PRZEZ CZ|ŚĆ SPIĘTRZAJĄCĄ I USZCZELNIENIE BOCZNE⁰! F

FIC. 45

FIG. 14

•//

/o

J.

« u

II la

HET

W

Jt.U-

y k ' ~ rX^trf-

U_---'—- 1200 —.

----vr-y FIC. 41

v0

5C

KONIEC POPĘDOWY

401-łO

JAZ NA SALI POD KISSINGEN.

M.W, 6p.1

7%r -

/ \    M-' TM    spod ^niesionej

/    <77.4to POWIERZCH^SPIĘTRZAJĄCŁJ >[

w 10230

4-//

. W W. 100 60

./

'.IV x

-t

/fi

r‘ 7

■ »b

i::r

PRZEKRÓJ a-b-c FIC. 16

JAZ POD ENS0K0SKŁ

y F'C- <7

FIC. (3 - 16.

//

Ti

:1

j 1

y/

■ M.W-St.32

L_____

i/t-

fm

1201

PODZIAŁKA

//

•Y\

lirtf

^ŁeBŁOJUL

__

'//

L-«--—

7:

lüs

'p<

sra!

b- Z__

sClX-

PODZIAŁKA

O 12 3* 5 6 7 » S n

\

■' f

\

r

\

■

\

*

*

i

*•

v

i

■ ?

>

r

,•

5*

fppi

y

/

■

N

—

ł

I

S

t

■

.

*

-

SCHEMATY KONSTRUKCYI JAZÓW ODCINKOWYCH, no,.-».

a.

FIC. 4 .

JAZ ODCINKOWY W KRALOWYM - HRADCU.

TIC: łA-18.

b.

PODPORA KOŃCOWA

J -_0Ś_0B_R0TU.

OŚ OBROTU^

-iU-

nc.2.

I ^ rz~lc/m ętówH

: 10

oc

C.

3 jj PŻWICAR ÇLÔVÿlY.

- ‘H.--------

d.

vr-£z 7

•1

____234(50.

“r

pu

FIC.I*.

PRZEKRÓJ PIONOWY.

i/

r>---- 2390 ---..-42050 — ►------r

»: W. W. 231 200 i    /

/ VVu

— 6315 .......

'WMkrnwęmśmim,

•‘--1435

57DD------

(09(1

TABLICA XIV. JAZY ODCINKOWE

(SEGMENTOWE).

FIC. IB

I*"¹

JAZ NA WEZERZE POD BREMĄ, fic.zo-zz.

c.w.

etv¹,

A*.

lolE

Ll-L_-

FI0.20.

PRZEKRÓJ PIONOWY PRZEZ CZEŚĆ STALĄ I RUCHOMA.

vv:e

a.

b.

N. W 229-200

0SS4 -

o.w.

jfe

r.awnirjT «rrr

k-.

ji

ki

+—

ii

Î-- ;

_L>

u U-,

ii id,

mmm\

lW|y

mmm

FIC.3.

<x

/położenie

/ CÖRNE

i;

tr~

5A00

4750

M i Y///////À

liii

r-G

Sj

.|if]

„DOLNA CZĘŚĆ K^STRUKCYP-y,^-::;_____

/    \ \ i

/    a.    \ ¹

.226 200

-€«

» 226 200

Ws

-V>>

li

yjm

OTrnotT⁻

FIC.ZZ.

V,

v\

mil

? UfSS

-TT

w?,

a*

POŁOŻ. DOLNE.

4-

\\

Hi

(Ty

bulli

z//

a-UlL

FIC.I5 RZLTf POZIOMY

ta

=1

J1R3H

rG.W-.....y

Z.

»*•

FHC.V

uyu

—B---

■m-

..... 18-89

jj*

WŁ-u-

h—I500-

4600 —

- -e<₉₇

w    FIC.21.

PRZEKRÓJ PIONOWY PRZEZ CZEŚĆ RUCHOMA. ^    . C.w.

c.

a.

-gjyarfl—

d?

-7

r⁻

---

w/MmmMWÆmwm.

ric.n.

o''O

JAZ KONKURSOWY PRASZILA. nc, 17-19.

/«

*10

k<-

C. PLAN SU.

s-so

u -^ "

o

/brN\

n\

li

’K

r¹/ L ; rz-^._

SP.W.

■f"’’

■'U

$$op

FIC.IB. PRZEKRÓJ PIONOWY,

-..■475. y

—trp^

T.

10

30 -A 100

^Tl-0

-^C N.30

\-

C.W.

/a

«

•U'

/o

-----32SO

.....ii...

u— 475C

—2200

---4000

-J

■ O.w.

©'

\c

100

FIC.19. PRZEKRÓJ PIONOWY NADSTAWKI

U-

/i

.4

1.38---

'-■5.---- 5500

„ 100 100

²—r/;

C~d- IDO 100

■ 7W

i¹

- -b

\‘

(OD ■ 100 *1

t.

W ■in'

10^

^4-

\    1 «i

O'¹ <

U-———Ł

;6t

gjLM

JAZ ODCINKOWY W BRANDENBURGU.

FIC.6-10.

I.JAZ ODCINKOWY W SZPANDAWIE.

26

,25

J57ö —

§115

250

10

ID

i[

ih----il.

"500*

s? e-f

R : 50

i-k

N.Sfl

N.3W

-A

ic

■■

.    />/U,

U/ / /«C

id 1Q011

f4.

FIC.<0.

k-

70 T0_"

FIC. 5.

Ar~-y nB

(0

100 f

S/''

1 • mmi

i J-

Tt-s

L\

.32-12

Tl

II.JAZ ODCINKOWY W SZPANDAWIE. Fic.łzja.

ne.»2.WIDOK Z CÓRY.    ^

10

N.

(30 ■ 100

10

I»

FIC6.PROJEKT PIERWOTNY

mą

■2-S0

-U

CZOP OBROTOWY.

■T-S?

SA- TIHCWE

nc.«.PRZEKRÓJ PIONOWY.

t-460--

90-90

FiC:7-9 PROJEKT WYKONANY.

.*5A5.    ✓

. ™ FIC. 7

l'7U -

T \ \ Nv_s. sn-i

_____3 '2

,1°

.31 30

JE

LfcTNIE

N. W. ^3/25

~-='— 5«

fic. 13. PRZEKRÓJ PIONOWY.

----- 3039

........Jgfl

45(

V0-70 Jj'¹

VA

___m 52 J

N.ÉWJIÆ.'.

uv7.

U>e

10

FIC . 9.

"-U

8%,

/30 6

6P-60

iA.

P?

blacha

|T.

ł_

8 Tm.

/\/tA

[\ v%₍

NSc.

BL.łOTft>'

.30 81

łiW

•4^

ii

ji

~VX!)W

.10

F,

FIC.8.

66 Z

O-

,7«

S

co

N.W. *29-81

ŁSPO-""""

żfH

*0 50 PROC

60^60^

0 40 N.D.W.

.0-50 PROC,

N 10

-Mr~

-* \

' T>

r.

mm

»*040 N.D.W,

8m/m'

.V

PRZYTWIERDZENIE

.28-80

ŁAŃCUCHA.

.W. *28-86

\>

e»;

.28 80 \

Ss

\>

V/,

y,

WM

ml

kf.

y//

28 30

//// z//////// //W //////////- /////////.

I

/

\

♦

'■

c.w

FIC. 4

WIDOK.

KLAPY PRZEWRACANE ŁAŃCUCHEM.

KLAPY

SAMOCZYNNĄ.

KLAPA SYSTEMU BOLLERA NA LIMMACIE POD DIETIKON.

SCHEH

NC.tO

- * J    a/. WIDOK 00 STRONY CÓRNEJ

6 i WODY.

----1- j 20 - -—

: .. .....i. .

Oi.5

TABLICA XV. JAZY KLAPOWE.

i l!i

ii iii

-i

iUUj

600 )----—--400 —• —

IJ//P

» »»i »iiff

Xboo-J    eooT-—«o-«—6oox-

l!

—fi

ric, i-u.

nc.a.

PRZEKRÓJ PIONOWY.

KLAPY PRZEWRACANE ŁAŃCUCHEM,

_Spw. 387 (9    _

F......l|g-a

FIC. 4.

PRZEKRÓJ PIÓNOWY i

KLAPY SAMOCZYNNE.    j

_.So w 389-17    i /fty

51

-I o % &

POZIOM CÓRNY

• /V POZIOM POLNY.

~W

O | Tł J!o

*co

ł⁰

.juf

c°4

ié'jl

L°J

- 0-63 —

►****•■ LL»___~-

loi

L _J

-~=-=x

1°

fil

U.

!ś

KLAPY CHANOINE

NA CÔRNEU SEKWANIE.

ne. 9-<4

?’LlV

SKALA 060,

jo¹ o

Z>1

O.-i

RZUT POZIOMY

!___ 600 — Ą- 400    600 --+■ 400 -+— 600 -«f- 400

ric.z

600 -

mt '>\K

!*    \ FIC. łl

fi

'4°°l

3 55 -

iii

mÿ

---El

3-28

oaz

im

m

■yy / 4*£e£. U

%    FIG.9.

\\ KLAPA STOJĄCA I LEZĄCA.

SKALA 1-60

y

*0-2fî* |— -Q*^i - —♦ *n2^- i

r "1

i.

/-

■irr*

ter

l'ÂS —»-cJâvi»

-=?

r„3f=.

_ -ii

il?

800

HW

apgggir^

- — 1000

---1000 -----

—=- moo

,s

'I

•to.;

O ... . *> '

---- 2000"-----

y/

ff !*

ff

; f 00

wz

j*

800-y

fl

!.. .

. o ■»

jo- I

»    t....

• î¹⁵' * lilajftJ <200—

2000

Um

--4    IJkHJ ;

! igu^Ś t

,__» *_UösL—i    4f|

c/. PRZEKRÓJ E-F.    ^111818111»

Cïs-V"-' J&"Vó*3 skala ceo.

-ài*

'X/

i---68 0 ---

0*2

V1

'//.

V/

mem.

'///.

/rfy/

V.

7/

'/y

'/y/.

T!

FIC. 6.

WIOOK OD STRONY DOLNEJ WODY.

9 63

—-f—

FIC. 9.

I PROC,OŚ OBROTU I USZCZELNIENIE

A,

w;

--Y—

3 50------*r---U’ -~r>

przekrój a'-b.

>)■

Fie. 8

PRZEKRÓJ PRZEZ BĘBEN WALCA I SZYNĘ.    f

0 (*----620

r»

ûO

i*

«—4—M-

IptU¹

yTi-iari

-fcf |w

r^-jł I-.S0-

fic.IA. ŁOŻYSKO PASaUEAU.

RZUT POZIOMY.

ił?.L

i.

PRZEKRÓJ A-B.

03L|

0-22

------- 3 33--

-itP

90-»

E3|

--8Ö ->

"Hm

B.

STAŁ

455

ll

W-

r~

«■20

SKALA «<10

LANA

! .1

115’

<cn

u — «i

no.re.

1.06 IE STAN. N.(.

0-40 •

I 1.42'4

33

SI

i‘ii

ml

!/

t| Ą -X- -    - -T -4

-14-

.STAL LAN«

470-10

50

EH

f.

038 I

1525-

1820---

; 4) i³

Ą0

30

2 530

— 'l

KLAPY CHANOINE NA RZECE BIG SANDY.

FIC 15 16.

cO

co

cuo

ięs«|

.,4 4

Xli

LINA OB

WjlNOY.

Wy.

i;;

i- r

ł o

OLS

//

3L- - i-2)5 L- I-2IS ~ J- - 1-215    1-215

‘0-1215

1215—

I\'i

USZCZELNIENIE

BOCZNE

800

_PRo_a

0 48

^iJ52-9S_.

f-------

L|NA

ŚLIZ

PRZECIW

CANIU.

SAMOCZYNNA KLAPA SZWAJCARSKA Z WALCEM TOCZĄCYM SIĘ.

FIC. 5-8.

tjWAODywUYfp^l^g 8 LINA

3 CIĄGNĄC A. Lc_ ₈₀ J

ao-ao! !

. ne

r-]—

L

fsr

l/^-yrfszĄ----

w.

INOA 00 PKfYMUSOWEBO nUCHU NAPRAWYR HRZCCI).

.c.w.

SCHEMAT „A”

, D.W.

ir-

- Ö90-J— -

T ~ C9

K ¹ cn

so j :

ne.«.

Hf

.15152

SCHEMAT „D”

>T

STAN. OHIO

no.<2 RAMA PODPOROWA SCHEMAT „C”

Y - A i i fi i^T"

----C.W.

NÓŻKA

KLAPY.

V"~l

D.W.

, 227 30

KLAPY PARKERA NA MISSISSIPI.

101 33

SOv

TH

. MAJ W. W. W. 100 96

N.S.W. lOOJb

-    3-280—1---

5D-I4

Lxa

SCHEMAT „B”

L

■**

.C.W. 216 20

(9 96 -

-----------i

FIC. 20.

--- 9200

80 80 te

80-80-10

IL42t

ir-.

Blacha IOm/m.

J-----1200

PRZYTWIERDZENIE LINY PRZECIW ŚLIZGANIU.

C.Î11

pmmESmm

S>I9

Wj

-JL-

IH-^

m/L

IY7\ /

i FIC. 19.

!L3\k_3J

UST

•3    •'P--

i,

4-

9-U»---

224 86

PT Î

■ «    i-<

Jn

VA

ï//j

28-75

64'

ic

13 M

§SI5L

äS?

146

Wm

. D.W. 221,28

>/an

■......•’l

■219 68

k- 500 -*1

ï

•.•.i

SKALA • > ID

il', PRZYTWIERDZENIE) UNY OO WINDY.

.C.W. SPBTŁYNA^

ilib^

FIC. S7.

fl8

'\b

PRZEKRÓJ PIONOWY.

k»4.SÏ0 /» 7

-----

SSF

i - .• •

•jr^vyo—»• 'S *5 -1-

»ee

;    „ 98 45

Łi.JL

LUQ

mi

c.iy

ll?

20-'%

429

;;x

960—4

......17 20 ^

— 8-55 —

D.W.

T-?

-215 -

W.

--------6-20 -

----n

*!

------    ~*'Tr--

V/

"^Tlijaz zloüÔny. //:    ] -

hb-i.....^-'--GL^a-oar^

i /k.I-u,yjar^>ur.i

to

KLAPA WHITEA NA OHIO. Fic.n-ib. /

PRZEKRÓJ a-b

PRZEKRÓJ c-d.

O qj

Fic.w

PRZEKRÓJ e-f.

y/ji

i8 poi po i 52

------

nc.5. JAZ WCRAFENAU W BAWARYI. PRZEKRÓJ PIONOWY.

ir Ir 1

.AHr

-oæ*. PL3-J.------—

59--

-1 63-

&15-------

-1-62-11-1 «24»--16

------- 663 -----

130*. ... 3 0T---X

1 62 -

r&ies-?

CD

CD

28 75

26 35

■

/

\

%

%

.

f

».

I

J

I

y>

t't

i

FIG 1.

KLAPA DESFONTAINES’A

nc. t-7.

nc 2.

I FIG. 3-

Ü-0,__4

nc.4.

fig.5.

4—-380

...i.

EE=3

-'4|3S4_-

T'SKALA 1 = 10

lip '

gf

f"“;-

4o64!°fc

j ;jj02

_T I 25 3

mJj Vt

gj-

JÜX

SKALA MO

ä“

Ir

JLn

* SKALA V«S.

'3ä

TABLICA XVI. JAZY BEBNOWE.

U

(KLAPA DESFONTAINES’A)

PRZEJŚCIA DLA RYB

7FJ7*ïï*i

350

-2 74

»Sfl§P

r»§§

L_OLO-4.0-3CU«Si_

|,|5m0Ł|5.|

& ïlll™

IP»

140

32 81

vO

\v

526

212

-I 23——

^ T

—O 93-

0 89

-0-60—-i

» 32 69

mmmmmm.

-0/

\\

s\

25

8111

in

FIC.6.

15 91

-rł

—8-00

2    u—u uo-4

FIG.8.

â.) WIDOK Z GÓRY

«XJ

wm

x.

0-14    —

imo

FIC .7.

33 q«

f"

*5

’00

1660

f/w

v»w

nw%. ^

J_

V.

OL

qo

n

AÏ

*3 H

C). PRZEKRÓJ C-d

■'ùp

UL

»322

■6-00

■3153

Z2

3175

,_g,_

009

-h_._ =

♦21;

(-—1-95—-i

03

03

FIC.9

a) WIDOK

=......-4.........

ro

i.___

$5

----

— ik

H2

Spfw

la

ar

.9_

201

Hg

- 2

* 1 69

- -0 55

>4—810

:

3-

800-

JAZ W OPOLU NA ODRZE

FIG. B-10 b) PRZEKRÓJ i-k

i’V/fvA

W-

t-—1-4-1 —»i

S«

*~T~⁷Px:?.¹⁸

y\

i:

rr

t^T 810

i..i

!••! '

i".

800

i?/?

vv/y

■800

T/7wTW>

î::!

i-i

!.

d> PRZEKRÓJ g-h

898

::i

X“ .

—3i—sio——f

i'

..îrr®S7.:-Âf

b) p&zekr Iii

ÄSIÜ

FIG.10.

nc ii.

b>

r ■-■•

oi

!■

:•

. 100

X¹'

8"

Ml

*!-:

00 OOLNCJ

KOMORY T

IPH

•800°N

a)

,G.w

.C.W

c> ff

tttAAX 7: D W.

FIG. 12.

a) _e

GW.

IUL

P?

Ol,

OO G0RNŁJ KOMORY

!>■■

■:

«WWMWWWS

■n-n-ni

i--i

Bsa

TToia_n.

0 17

Ü 20

i'.

-, i::;

I.

i:

!•

TjTl gÄ? i

e)

__

'h

i-

1000

'i/'AWvirj'iX

ri .

FIC.13.

PRZEPŁAWKA TYPU CAMERE

FIC 14.

PRZEPŁAWKA TYPU CAMERE

nËLjk.:

ri

1"!

!

!•

SKALA I 40

le, *l\

C)P A

<?

Cj

C6

t ■«*»

C)

b)

a)

iÇÛd

a>

-S S

U80-

# *1 «/ r;

!l- 200 -1*-

k\;

2 47

-f

FIG. 18.

PRZEPŁAWKA BAWARSKA

Isl

■1000-

.180

:|t

a>

KANAŁ

sa»—>--

w&

■tm

ÜE

fv

sfc'

LJ

a»w

FIC 19.

r5

' L6°

FIC. 15.

SCHODKI DLA RYB NA MENIE

a)

snui

DIB 1

ÄS

¹    CM"

jan_?f

XHL

275

ii

V.—6-00—1

b)

SKALA 1500

\A

....

•6-26-

■350'

3 Ot

vx

nc. 16.

SCHODKI DLA RYB NA WEŁTAWIE (TROJA)

-H-łoo—J

V.V-./lÜ I > /; N--,/1V. '

J-óff

«/•w

5B5

Ag-^

■ 18H)0

7 10

X:

x:

in

7fiQJ

5^r,l773(

..1787p

-f

>I7700l

m3

xr\

•3&f

FIC. 17.

SCH00KI NA ŁABIE POD RUDNICAMI

1765 —

b)

A-B

17500

1 î±

85.

-580-

²⁹² —

~?tT¹⁵⁰

»IfTg

1—1-105 —43SJI0f—

Sa

PRZEJŚCIE DLA RYB TYPU DENIL'A

FIC. 19a-C.

41175-

•jj

*5

i

/

V

7

*

»

/

*

r.".:.

.

■

*

/

î»

»

■

r

■

. /

\

v

*

/

*

V

;

0

-

I

f

. I

r

\

-

\

V

■

*

■s

ł

.

JAZ ZASUWOWY NA KOZŁACH W LIPSZICACH. (WEŁTAWA).

JAZ ZASUWOWY NA KOZŁACH W LIPSZICACH. (WEŁTAWA).

JAZ ZASUWOWY NA KOZŁACH. (KANAŁ DUNAJU, WIEDEŃ).

'

i

! iafc

»

ii

! f y "

f <v

‘iu

ą>-

I *¹

% »

jtĄ

l"

»

v*

,v

ASTldfc I

□KF*

ff**** «T

Ml

Ylï

$«§

Tri

r.

.»«CP«,:

m - ■

.

;,

_2

,/

lit

JAZ ZASUWOWY NA KOZŁACH W LIPSZICACH. (WEŁTAWA).

JAZ IGLICOWY W STETI (ŁABA).

*T

OM

À

r ^

Sti|

■ r*î

as

: '; .-. • - - •

—**—-

&

J**

*

r

I

. -

■

\:~-v

“ ■ *

■

vBnü

Jr**

"S-Â

K;

*a

. - % -> »,

i

0/r

JAZ ZASUWOWY NA KOZŁACH SCHWARZERA (LITOMIERZYCE. ŁABA).

JAZ ZASUWOWY NA KOZŁACH. (KANAŁ DUNAJU, WIEDEŃ).

i " !

V"

iii

,

SÎ

LJ

■

i. :ł

r-. - V

èhm

7

,

r y

■L »

i

''li

R

Łfe.

i «

ii

:\2S«

!

v-\

?

"nr i

4

: «.

>r

*

<

afcJB

.,

.

z?

:

«•«•I

g h

Ti.

«*.* •'SS

EŁ i, .

■SE,-* ::::

Si/

1

-

■

J

O"

V.

-Sc"

e-‘

■

».

j*

!

—:-:-c-—

#

/

JAZ WALCOWY NA GŁOWNEM RAMIENIU MENU W SCHWEINFURCIE.

JAZ WALCOWY NA KLEINBACH POD KISSINGEN.

JAZ WALCOWY W SCHWEINFURCIE : WINDA.

1Sfei-

...

w

|

:

■P^ösl,

i

11

æ

I

Cii

i

a

r

i

1

■

.

:

!

i

4-

■ •

I

|É

t -ÿr

P

ü

w i^'V

i

;■

>/■ y

»

1

i

r-

ÜÏM

.

r

»

R§ _z

y

«

I

P

M

.J

W-

. -

Y*

' ;

1

."u«

'

:

■ Wm

j

Æ

,,ü -r

.-A.

..

« 4.

f

j*

à '

Mi

>- -4

« mMyb *%: h vf

k <* vV*« '«$

j V

.# A

^r~yr

>L

r

. - i

1%

1 «r

'

i

f ,

Ml .N

r. %

i

'

StImimB

Js -s

iw.. _S^- ^

fis«

1

pv

«w *Ą

1

-

;;|§

r *

Ł

4

JAZ WALCOWY NA BRDZIE W BRAHNAU.

JAZ WALCOWY NA MANGFALL POD KOLBERMOOR.

m®

*,

àà

i»

m

ń

m

i

î

?

Y I v -li/ u \

sab. jfc.v

\\

$@K

K

:T i

m

■o

A

¹ ^'U

,,

. » ~f .*ifeĄ~4E«.

!M::n

l>

K

* ^

■

ii

^K3 - -r

-V \

¹ »

i&M

4

m

Mc

'W

AS

g

fe

W

C:&

H i

$

KH? -

.im

A

vifen

nj

m

-,**3

'

:ÿÿj

i    "    -    '

fâ

^ j ,~ ^' ii Milflllllifcii>nff m

« i?

p§3

KÄMT'-

WW-*• J

¹⁰1%

■ ■

ït/yf'

&

W

.

y:

;

♦ :::

♦

t

» "<•

V^,„ '    " -

ÉBSL-

I

:

JAZ WALCOWY W BERLINIE NA LANDWEHRKANAL. (PODNIESIONY).

JAZ WALCOWY NA BOCZNEM RAMIENIU MENU W SCHWEINFURCIE.

1Î2

. t

»

'I

t:.V

*p

V

msmw

jjL§ ?

••n

*t

■

n«

iSSSP*

»3®?

*■

•i

Httu***;

F

r/

rs<

. *J Ł S*

.

■

wmn,

i&r 1

L

r ’

■ 'i--

*v

*

\

pP

,_/

-...... .

i£wM

* '1

T........... "-^

Mr

>r

jzs'yr

¹ wf' lifilili.

a

*. '

■

♦M f

t

4-

4

|A

'.J.

mmmm

/

JP

ifn.

I

Mrs

V r

Sn

!►

'

i

»

»ÄT *

m

Sfel

Vv    ' ’

«

f

i -• : :J

■ •'

P

4.

:

%

■ ,

!

*A,:f

ia*

1 '

m

imtS

m*

At. '

« yjo?

■>,

Wfw.. »

?a 3oui/ta\v a Bocf

«

TT**

w.

=

\

\

v^mt.

-----

t

î

—

*

\

t

;

JAZ SEGMENTOWY NA PEŁTWI POD BARSZCZOWICAMI.

«»grapfjigi

fc?

/

:

tli iis

M

i

' M

■

w

Sk

M » ™

Se

TY

JAZ SEGMENTOWY NA ŁABIE POD KRALOWYM-HRADCEM.

hop*

Jl

K

4;

r

•!%

brrg^fewWr

■ L

■

~

p

■KÉ

-

%

■ H

î*4f

«

>' m

li

*

.

? FÎ3

l*~Y

i.

I

:

■

z-

:

.m

Æ

i

i

f

I

-

JAZ KLAPOWY POD ZWILLIKON (SZWAJCARYA).

nI

JAZ KLAPOWY W GRAFENAU (BAWARY A).

■

I

l

V

■

i> s

%

V:1

li

i.

i *

—

S:

i

,4

Ul

'^1

rf|r. ™    —-------

AII

&

r

'■mài *k hm

> . A i

2H

a

/

ÜmU * ay

jU

\:

'S

>

\

*

■

mß

■

- ■

:. -V V

»

müm

.

■

I

■’ ;

.

V

■

*

v‘

*

*>

. . -,

s.

6Î]

; f, 'J

.

» X •    .

' ■ " . .

-, £

• :

•    ' U

*

. >.’

.

,

«s

#

M.

^ •'■ " -• 4 ■ ;•    ■ k ■ il ^ J

. ’ .. . ■■ * •

4

'■ f

l*

k*

♦

O

.

%

\ .y

,

\

7.

..........

-

\

y

j

. r:

mà*

g. -

&

'

■

K«***

w

t

xn

O

CD

, _____.__,__-_________

.

t,

■

r

/

;

/

*

:*

yti60*'

«

.,7-.    '

m

V

.

/

i

/

\

-

*■

%

*

*

*-•

■

mmm

im

Kj

POLITECHNIKA KRAKOWSKA l BIBLIOTEKA GŁÓWNA

L. inw.

15004

; * J₄i

Tt '

r* ,'4

Kdn 4.'2/57

i«

iii i

nsn

kg

Biblioteka Politechniki Krakowskiej 1