;V

:i

■

V.

'ШШШ'ётлМёШ

щшШ

■ć

шт

ттчЖ:

■

:-

||;|i

ж

wą

PwÄ:

i

w&

.

■

ш

т '

',>./ : . ': ; . . .

■А

«

■vÿ

:•:■

.....к.................й......л........j

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

10000060226

cJj >

INŻ. WITOED JAKIMOWSKI

tMV>

Æ"“'%

'V

Vi

OCHRONA

PUBL1CZNVCH

PRZED ZflniECZYSZCZEDIEm

if

ROPR I OQPflDKflmi nRFTOUJYmi

(Z 10 TABLICAMI).

c:

LWÓW, 1911.

•л\ \oUU

INŻ. WITOLD JAKIMOWSKI

.S)

'XSV)

ÇV¹⁰⁰*

l&f *

■£.

OCHRONA

WÓD PUBLICZNYCH

PRZED ZnniECZY5ZCZEniEfn

KOPF) I OQPRÜKfifni nfiFTOUJYfni

(Z 10 TABLICAMI).

LWÓW, 1911.

\

\

шъьо

£

J

r°

O

b

bd

HH

E-i

w

>

N

O

CS!

i>

CC

O

b

>4

cc

3

>

н

о

И

Z

h-1

О

N

z

w

о

о

P

I

[°

\

/тто^\

jMiv /?

b fv. .'4V ^

Praktyka wykazała, że i te zastrzeżenia jako ogóln

b fv. .'4V    ^

b à a ê

Ochrona wóó publicznych przeö zanieczyszczeniem ropą

i odpadkami naftowymi.

(Ze szczególnem uwzglądnieniem zagłąbia naftowego Borysław-Tustanowice-Drohobycz) *).

„Glorączka naftowa“

na

o-

Autor.

Ludność rolnicza całego Podkarpacia od Sło-body Rungurskiej pod Peczeniżynem aż do powiatu gorlickiego uskarża się od całego szeregu lat na szkody, jakie ponosi wskutek zanieczyszczania wód publicznych ropą i odpadkami naftowymi z rafineryj. — Największe szkody ponosi ludność osiadła nad wodami przepływającemi przez centra przemysłu naftowego tj. Borysław-Tustanowice i pow. gorlicki, połoźonemi nad rzeką Tyśmienicą i Ropą.

Wskutek bardzo znacznego wzrostu przemysłu naftowego w ostatnim dziesiątku lat, przez zastosowanie głębokich wierceń systemem kanadyjskim, szkody, jakie corocznie przemysł naftowy wyrządza rolnikom, przybrały wprost ogromne rozmiary, tak dalece, że budzący się przemysł naftowy, niezaprzeczenie dla kraju nadzwyczaj doniosłej wagi, stał się dla rolnictwa prawdziwą klęską.

Rozumie się samo przez się, że stosunki takie musiały wywołać burzę między bezpośrednio interesowanymi, czego naturalnym wynikiem były niezliczone zażalenia do władz politycznych, bardzo liczne interpelacye w Sejmie i w Radzie państwa. Konieczne, jak najdalej idące zarządzenia zapobiegawcze ze strony odnośnych władz stały się przez to rzeczą bardzo aktualną.

Celem niniejszej pracy będzie przedstawienie obecnego stanu rzeczy, zarządzeń odnośnych władz politycznych, ich skutek, wreszcie wnioski stawiane w celu uzyskania możliwej sanacyi tych szkodliwych stosunków.

Ponieważ powiat drohobycki jest u nas stolicą przemysłu naftowego i „klęska naftowa“ rolników w powiecie tym występuje w największych rozmiarach, przeto dla illustracyi przedstawię szczegółowo stosunki w tern zagłębiu.

W innych powiatach wyżej wymienionych, stosunki są te same, a mniejsze jedynie stosownie do rozmiarów i wielkości przemysłu naftowego w danej okolicy.

Rzut oka na dołączoną mapkę (tab. XIII) zagłębia tustanowicko-borysławsldego, w którem jest przeszło 300 kopalń czynnych, dwieście kilkadziesiąt szybów nieczynnych, kilkadziesiąt zakładów tłoczniowych z niewiadomą wprost liczbą kilometrów rurociągów od 3 do 6 cali angielskich średnicy, 222 zbiorników żelaznych na ropę o pojemności 93 600 cystern, 131 zbiorników ziemnych o pojemności 128050 cystern, wreszcie 21 rafineryi, wystarczy dla wyrobienia sobie dokładnego obrazu o wielkości przemysłu naftowego w tem zagłębiu.

Inż. W. Jakimowski.

Ogromny ten rozwój przemysłu naftowego w ostatnich latach, zastał administracyę powiatu wprost nieprzygotowaną. — Starostwo drohoby-ckie mimo najlepszych chęci, z powodu braku sił, nie mogło sprostać swym obowiązkom i z natury rzeczy wyrobiły się stosunki anarchiczne, których najrychlejsze usunięcie stało się kwestyą piekącą.

Nie należało do rzadkości, że zakłady tłoczniowe i rurociągi powstawały bez wiadomości władz, że o konsens na nie starano się dopiero po puszczeniu ich w ruch, że wreszcie wiele takich zakładów było w ruchu przed ich skolaudo-waniem.

Przeważna część zakładów tłoczniowych i magazynowych została zbudowana na podstawie odmiennych planów niż te, które dla wydania konsensu były przedkładane, w czasie budowy bowiem nie było żadnego organu kontrolnego z ramienia władz, a władze często dopiero przy sposobności kolaudacyi lub rekursów, konstatowały niedotrzymywanie ze strony przedsiębiorców warunków konsensu.

ta istota przemysłu naftowego, była powodem, że o ile nie chodziło

*) Wezwany przez Sekcyę wodną У-tego Zjazdu techników polskich do wypracowania referatu w sprawie zanieczyszczania wód bieżących ropą i odpadkami naftowymi, zwróciłem się z prośbą o pomoc w tym kierunku do Wpp. : Romana Z ałozieckiego prof. Politechniki i inź. Władysława Skwarczyńskiego sf. radcy budownictwa. — Obaj ci Panowie, z których pierwszy brał udział w licznych ankietach i dochodzeniach komisyjnych, drugi, długoletni kierownik biura przemysłowego c. k. Namiestnictwa z całą uprzejmością i gotowością, udzielił mi wyczerpujących manuskryptów, które w pracy niniejszej zużytkowałem.

Nadto prof. Załoziecki był tak uprzejmy, że podjął się wykonania kilku analiz chemicznych wód. Tyśmienicy, których wyniki również zużytkowałem.

Za tę prawdziwie koleżeńską, pełną trudu pomoc, : tem miejscu składam obu tym Panom serdeczne podzięk wanie.

Również serdeczne podziękowanie składam Wp. Bronisławowi Pawlewskiemu, prof. Politechniki za łaskawe udzielenie dat dotyczących rozpuszczalności ropy w wodzie.

Krótki czas jaki był do dyspozycyi, liczne zajęcia służbowe, czas potrzebny do przeprowadzenia analiz chemicznych i przygotowania rysunków, nie dozwoliły mi referatu niniejszego ukończyć na termin Zjazdu techników, z uwagi jednak, że sprawa zanieczyszczenia wód ropą i odpadkami naftowymi, jest ciągle rzeczą doniosłej wagi, referat ten chociaż nieco spóźniony, ogłaszam drukiem w tej nadziei, że będzie on może krokiem naprzód w kierunku usunięcia zanieczyszczeń wód publicznych, a kolegom technikom mającym styczność z zakładami przemysłowo-rop-nymi, bądź to w charakterze projektantów bądź też znawców, dobrym i wyczerpującym przewodnikiem.

Lwów, w listopadzie 1910.

opisane.

o zakres działania władz górniczych (nawiasem mówiąc bardzo w wykonywaniu swego zakresu działania ścisłych) wszelkie budowle stawiane przez przemysłowców, uważane zresztą słusznie za rzeczy przejściowe, na krótki czas służyć mające, były stawiane zwykle z pominięciem zasad statyki budowlanej, bez względu na bezpieczeństwo publiczne a już w całości bez najmniejszego respektu dla obowiązujących przepisów p o li cy j n o - w od ny ch.

Zarządzenia władz politycznych jakiekolwiekby były uważane przez odnośnych przemysłowców jako złe konieczne, przeciw któremu broniono się wszelkimi legalnymi i nielegalnymi środkami, do których też na każdym kroku starano się konsekwentnie nie stosować.

Dla słuszności z drugiej strony jednak przyznać należy, że i przedsiębiorcy bardzo często znajdowali się w warunkach istotnie bardzo trudnych; często władze administracyjne z powodu braku sił technicznych nie były w stanie licznym żądaniom stron z takim pośpiechem zadość uczynić, jak tego natura przemysłu i sytuacya chwili wymagały.

Wynikiem też tego były stosunki wyżej

O dopilnowaniu postanowień policed przemysłowej i wodnej, dla braku odpowiednich organów technicznych nie było i niema — dotąd, wcale mowy !

W ostatnich czasach dzięki staraniom byłego starosty w Drohobyczu obecnie dyrektora państwowej fabryki olejów mineralnych w Drohobyczu radcy Namiestnictwa Stanisława Noëla, popartych przez posłów w Radzie państwa, uzyskano przydzielenie starostwu temu jednej siły technicznej specyalnie dla spraw przemysłowo-technicznych.

Dotychczas powiat ten największy pod względem przemysłu w Galicyi, obsługiwał oddział techniczny w Samborze.

Zmiana ta będąca niezaprzeczenie poważnym krokiem naprzód w bardzo małym stopniu przyczynia się do sanacyi stosunków tamtejszych. Bez stworzenia stałej służby kontrolnej technicznej i policyi rzecznej w takich rozmiarach, w jakich ona faktycznie jest konieczna, rzeczywiste usunięcie obecnych niemożliwych stosunków jest niewykonalne.

Wymowną illustracyą wielkości i szkodliwości zanieczyszczenia wód Tyśmienicy i jej dopływów w powiecie drohobyckim jest fakt, że szkody jakie wskutek zanieczyszczenia wód Tyśmienicy ponoszą właściciele gruntów położonych nad nią, sprawozdanie do projektu regulacyi Tyśmienicy, opracowanego przez Wydział krajowy, oblicza w następujący sposób:

Z wciągniętego do okręgu konkurencyjnego obszaru 21 154’1 morgów, przypada obszar iOOOO morgów na dolinę Tyśmienicy od mostu w Drohobyczu do Bystrzycy, która jest narażona na prawie coroczne wylewy szkodliwej i trującej wody, mianowicie zbiór traw udaje się w najlepszym razie raz na 5 lat, zaś cztery zbiory o przeciętnym rocznym dochodzie 40—60 К średnio 50 К z morga, zostają przez wylewy zniszczone.

Przedstawia to roczną stratę £x 50 — 40 К z morga czyli z 10000 morgów 400000 K. — Kwota ta skapitalizowana według stopy 4°/₀ przedstawia sumę pokaźną 10000000 К jaką się uzyska przez uchylenie wylewów“.

Dla ochrony też gruntów tych przed zanieczyszczeniem ropą i odpadkami, Wydział krajowy opracował projekt na tej przestrzeni z uwzględnieniem obwałowania dla wody największej.

Zanieczyszczenie wód bieżących ropą i odpadkami z rafineryi nafty posiada swe źródła:

a)    w kopalniach nafty ;

b)    w zakładach tłoczniowych i magazynowych ropy ;

c)    w zakładach przetwórczych ropy t. j. w rafineryach.

A. Kopalnie nafty.

Niemal wszystkie kopalnie w naszym kraju a zwłaszcza kopalnie w Zagłębiu tustanowicko-borysławskiem usytuowane są u podnóża pasma Karpat na silnych spadkach.

Szyby kopalniane są wiercone doraźnie z jednym jedynym celem dowiercenia się pod horyzont najbliższego sąsiedniego szybu, bez wszelkiej troski o zanieczyszczanie sąsiednich ścieków ropą.

Jest rzeczą jasną, że o bezwzględnej czystości na kopalni mowy być nie może, tego też nikt nie jest w stanie wymagać i nie wymaga. Natomiast słuszne jest żądanie interesentów ponoszących szkody, aby ruch tych kopalń był prowadzony w taki sposób, by wody deszczowe, nie spłukiwały ropy z obrębu kopalń i nie unosiły jej do najbliższych ścieków a z niemi do wód bieżących. Konieczne jest także, aby na kopalni był przygotowany zbiornik mogący pomieścić przypuszczalną kilkudniową produkcyę ropy i aby odbiór ropy z kopalni był zapewniony, zanim nastąpi napełnienie zbiornika.

Zbiorników ropnych na kopalniach o większych pojemnościach żądają w ostatnich czasach władze górnicze i w tym kierunku jest istotnie postęp. Co się zaś tyczy drugiego warunku, do niedawna i obecnie dla otwarcia ruchu kopalni wystarczało i wystarcza legitymowanie się kontraktem z któremkolwiek z towarzystw magazynowych, zawierającym klauzulę, że odbiór ropy będzie dokonywany tylko w miarę miejsca w zbiornikach towarzystwa.

Ropa unoszona z kopalni deszczem lub podczas wybuchów erupcyjnych (jak to miało miejsce przy wybuchu „Oil City“ w r. 1908) gatunkowo lżejsza od wody nie łączy się z nią wcale ani chemicznie ani mechanicznie *) i znika z powierzchni jej dopiero po przebyciu bardzo znacznej drogi osadzając się na brzegach, filarach mostów, drzewach i polach przybrzeżnych. W czasie wylewów tłuste części ropy osiadają na polach, niszczą doszczętnie wegetacyę na przeciąg kilku lat, a miejsca dotknięte zalewem ropy odczyszczone być mogą tylko przez spalenie lub zebranie ręką ludzką.

Jak poważne są rozmiary niebezpieczeństwa pożaru wskutek tego dla całego szeregu osad ludzkich i jakie szkody ponosić muszą rolnicy i gospodarstwo rybne, łatwo sobie przedstawić.

O ilościach ropy unoszonej potokami w Zagłębiu tustanowicko-borysławskiem w czasie zresztą normalnym, można sobie wyrobić pojęcie choćby z okoliczności następującej :

W r. 1908 Starostwo w Drohobyczu z kredytów udzielonych z funduszu zapomogowego wy-

9 Twierdzenie, że woda z ropą płynącą nie łączy się mechanicznie nie jest zupełnie ścisJe, jak świadczy poniższa tabela o rozpuszczalności nafty w wodzie, zestawiona przez

1000⁰⁰ wody rozpuszcza

ciężar właściwy w 20 °C

Frakcya

gr

0-00147

0-0599

0-0236

0-0154

0-0087

0-0056

0-0037

0-0023

0-0019

0-0009

680 272 16 694 43 372 64 935 114 942 178 571 270 270 434 783 526 311 1111111

0-8045 0-7257 0-7496 0-7660 0-7807 0-7953 0-8103 0-8212 • 0-8320 0-8464

-V

g 1/

150    170    190

110    130

56

Grdzie zachodzi konieczna potrzeba obwałowania kopalni, ze względu na teren zalewowy, ma być to obwałowanie wykonane ponad najwyższy stan wody danej rzeki lub potoku, przyczem baczną zwrócić należy uwagę, by przez obwałowanie terenu kopalnianego nie był tamowany wolny odpływ wielkich wód, W wypadkach gdzie tego wymaga potrzeba, należy dla zabezpieczenia swobodnego odpływu wielkich wód wykonać odpowiednią regulacyę danego ścieku.

5. Każda kopalnia winna mieć przygotowane na czas połączenie rurociągowe z tłocznią i na tę okoliczność należy zwrócić JaF najbaczniejszą

uwagę.

ża

w ra-

budowało kosztem 1000 К prymitywne urządzenie do chwytania płynącej wodą ropy na potoku Ło-szeni i skłoniło przedsiębiorców do budowy takich łapaczek na potoku Ponerlance i górnej Tyśmienicy.

Te bardzo prymitywne urządzenia uszkadzane przez każdą większą wodę opłacają się tym przedsiębiorstwom bardzo dobrze, mimo że istnieją w Borysławiu i w Tustanowicach zawodowi „łapacze“ zwani także łebakami, którzy ropę wodami unoszoną zbierają naczyniami w celach zarobkowych na własną rękę.

Od roku niemal, pewien inżynier, właściciel warsztatów mechanicznych, urządził sobie podobną łapaczkę na młynówce pod Drohobyczem, z której to łapaczki uzyskuje bezpłatny opał motorowy całego zakładu.

Dla usunięcia zanieczyszczeń wody ropą z kopalń należałoby z całą ścisłością przestrzegać, aby każda kopalnia dość wcześnie przed dojściem do horyzontu ropy, względnie nawet przed puszczeniem w ruch, dopełniła następujących warunków :

1.    na terenie kopalni urządzić należy zbiornik o pojemności kilkudniowej średniej produkcyi dziennej, którą przyjąć można 10—30 cystern;

2.    Cały teren ma być obwałowany w ten sposób, by wszelkie spłuczyny ropy, ewentualnie ropa wybuchła w razie pożaru kopalni lub zbiornika, nie przedostała się poza obręb kopalni.

Wały winny być nie niższe niż 0'6m, w koronie 0⁻6 — lOm szer., o szkarpach 1:1³/г silnie warstwami ubite, ohumusowane i obsiane.

Zamiast obwałowania terenu kopalni, można stosownie do warunków terenowych założyć w najniższym punkcie terenu staw (zlewisko), do którego wszelkie opady z terenu kopalnianego byłyby sprowadzone odpowiednio założonymi rowami.

prof. Pawlewskiego na podstawie doświadczeń w tj'm kierunku przeprowadzonych.

Rozpuszczalność nafty w wodzie.

1 gr frakcyi wymaga do rozpuszczenia X gr wody

Ropa

56-110°

110-130°

130-150°

150-170°

170—190°

190-210°

210—230°

230-250°

250-270° ki o¹

2(0    »0    250    270°C-

Jak z tabeli tej widać, lOOOcc wody rozpuszcza w zwykłej temperaturze zaledwie 0-00147gr ropy; jeden gr ropy wymaga zaś 680272 gr wody do rozpuszczenia. Twierdzenie zatem powyższe można przyjąć wobec tego, że w danym przypadku rozchodzi się o ropę o temperaturze od 0°C do max. 20°C,

Objętość zlewiska między wałami, względnie stawu ma być taka, by ilość wody opadowej z terenu kopalni w czasie deszczu nawalnego jednogodzinnego o natężeniu 45—50 m/m stosowanie do właściwości i rodzaju terenu znalazła w nim

pomieszczenie.

8. Ze zlewiska (stawu) należy przeprowadzić wodę opadową ze spłukaną ropą przez oddzielacz olejów o odpowiedniej objętości z filtrem poziomym szutrowym i pionowym z wełny drzewnej lub koksu, z chyźością nie przenoszącą 4 — 5 mm na sekundę.

Taka chyżośó dla całkowitego odstania uniesionej ropy jest zupełnie dostateczna.

Odpływ z filtra kanałem krytym, powinien być od zewnątrz zamykany zasuwą lub klapą, służącą do regulowania chyżości, względnie do zamknięcia na wypadek erupcyi ropy.

Ropa zebrana w oddzielaczu olejów może być z korzyścią dla właściciela użyta do celów opałowych lub sprzedana.

4. Umieszczania szybów kopalnianych w terenie zalewowym rzek i potoków należy z reguły unikać.

Wykazywanie się klauzulą kontraktu, że pewne Towarzystwo będzie pobierało ropę w miarę miejsca w zbiornikach, jest stanowczo niedostateczne.

6. Kopalnie nie mające urządzeń odpowiednich do ochrony przed zanieczyszczeniem wód publicznych ropą, należałoby przy użyciu wszelkich środków administracyjnych i pod zagrożeniem natychmiastowego zamknięcia kopalni zmusić do poszanowania obcej własności i przyzwyczaić do liczenia się z przepisami wodno-policj^jnymi i bezpieczeństwem publicznem.

Rozumie się samo przez się, że sprawa ta może być dopilnowana jedynie przez równoległe i zgodne współdziałanie władz górniczych z władzami administracyjnemi, przy równoczesnem oby-watelskiem poczuciu właścicieli odnośnych kopalń.

Przyrządy do chwytania i odprowadzania ropy.

Dopilnowanie kopalń by nie dopuszczały się przekroczeń przepisów ustawy wodnej przez nieczyszczanie ropą, mimo bardzo skrupulatnego wykonywania policyi wodnej ze strony władz nie odniesie skutku wobec kopalń zarzuconych, których jest bardzo poważna liczba i które często właściciela nie posiadają, nie wystarczą też zie klęsk elementarnych, jak pożary kopalń, kompleksów zbiorników i wybuchów erupcyjnych ropy (Oil City) itp.

Skutki takich klęsk, najbardziej przykre i niebezpieczne, mogą być usunięte względnie złagodzone li tylko przez budowę z funduszów pu-

szanemi

pływu małej wody.

Poszczególne wymiary projektowanych jazów i urządzeń są dostatecznie widoczne z odbitki wykonanego projektu, przyczem nawiasowo dodać należy :

blicznych odpowiednich urządzeń do chwytania i odprowadzania płynącej ropy potokami, za ewen-tualnem przyczynieniem się do kosztów także i właścicieli kopalń w stosunku do liczby rygów.

Urządzenia takie mogą się bardzo dobrze rentowaó, tak, że w bardzo krótkim czasie koszt budowy może być zamortyzowany.

Potrzebę budowy takich urządzeń na większą skalę uznano w zasadzie w r. 1909 i obecnie Rząd przeznaczając fundusze na sanacyę przemysłu naftowego w r. 1909 wstawił w fundusze przewidziane na ten cel także odpowiednie kwoty na wykonanie tego rodzaju urządzeń na potokach przepływających przez zagłębie naftowe tustano-wicko-borysławskie.

Na razie projektuje się budowę ich na potoku Łoszeni i na rzece Tyśmienicy w miejscach oznaczonych na karcie poglądowej (tab. XIII). W najbliższej przyszłości przystąpi się do wykonania podobnych urządzeń na potoku Wisznicy. W miarę rozwoju przemysłu, siłą faktu będą musiały być urządzenia wykonane i na innych potokach.

W zasadzie byłoby słuszne, by takie urządzenia na potokach, nad którymi świeże kopalnie powstają były wykonywane kosztem spółki przymusowej, do której należeliby właściciele odnośnych kopalń. Spółka mogłaby administrować temi urządzeniami. Chwytana ropa zamortyzuje szybko koszta budowy.

W r. b. opracował Departament techniczny budownictwa wodnego c. k. Namiestnictwa dwa projekty urządzeń do chwytania i odprowadzania ropy na potoku Łoszeni i na rzece Tyśmienicy, z których pierwszy jest przedstawiony w rzutach i przekrojach na tabl. XIV.

Zasada wykonanych urządzeń jest następuj ąca :

Ropa jako gatunkowo lżejsza od wody nie łączy się z nią ani chemicznie ani mechanicznie i płynie warstwą na jej powierzchni ¹).

Aby ropa uniesiona wodą podczas wezbrania, a także podczas niższego stanu wody nie dostawała się do niżej położonych części rzek i na grunta nadbrzeżne, sprowadza się ją zapomocą odpowiednich urządzeń z powierzchni płynącej wody do umieszczonego obok zbiornika, w którym się zbiera i skąd może być zebrana na miejscu do beczkowozów lub przetłoczona do poblizkich zbiorników.

Urządzenia w tym celu składają się z następujących części:

a)    z jazu stałego zastawkowego spiętrzającego wodę do pewnej stałej wysokości, który odprowadzić może największą wodę pod zastawkami od góry zamykanemi,

b)    z jazu stałego zastawkowego zamykanego od dołu ku górze (szluzy wpustowej) odprowadzającego zebraną na powierzchni ropę do

c)    zbiornika otwartego o większej pojemności z którego ropa może być zebrana i przetłaczana do innych zbiorników, albo wreszcie w razie potrzeby spalona,

d)    z filtra umieszczonego poniżej zbiornika dwukomorowego, który uniesioną do zbiornika wodę z ropą odczyszczą mechanicznie z olei mineralnych przed wpuszczeniem jej napowrót do rzeki,

e) z częściowej regulacyi potoku Łoszeni względnie rzeki Tyśmienicy dla wielkiej wody;

9 Vide uwaga str. 4.

f) z przewoźnego kotła i pompy tudzież przenośnego ogrzewalnika,

h) wreszcie ze strażnicy i budynku ubocznego.

Funkcyonowanie tych części składowych jest następujące :

Jaz główny w dolnej części stały, w górnej opatrzony zastawkami żelaznemi, poruszającemi się zapomocą odpowiedniego mechanicznego urządzenia z góry na dół, spiętrza każdą wodę potoku do stałej wysokości w ten sposób, że woda pod zastawkami zupełnie swobodnie przepływa, ropa zaś uniesiona na powierzchni wody zbiera się od góry pod zwierciadłem wody zatrzymana zastawkami, w miarę potrzeby na wysokość 30 — 40 cm

spuszczonemu

Kierunek jazu pod kątem 45° do projektowanej trasy regulacyjnej potoku przyjęto w celu skierowania na spiętrzonem zwierciedle wody ropy do szluzy wpustowej b), przez którą samoczynnie spłynie do zbiornika cj.

Zadaniem szluzy wpustowej u początku zbiornika na ropę, ustawionej prostopadle do kierunku jazu głównego jest przepuścić do zbiornika tylko ropę zebraną pod zastawkami. Wody przepuści ona tylko tyle, ile ta jest niezbędną dla ułatwienia wprowadzenia ropy do zbiornika.

W tym celu dolna część szluzy wpustowej jest stała o krawędzi założonej 50 cm poniżej zwierciadła stałego spiętrzenia wody, w górnej zaś opatrzona zastawkami z dołu do góry poru-które regulują otwór wolny dla prze-

Zastawki głównego jazu piętrzącego będą podnoszone względnie opuszczane w miarę stanu wody w potoku, zastawki zaś szluzy wpustowej mają być natomiast podnoszone w miarę grubości zebranej przed jazem warstwy ropy.

Zbiornik c) ma zgromadzić schwytaną ropę do dalszego jej użytku, a ponieważ z ropą napłynie do tego zbiornika także część wody, przeto wodę tę po poprzedniem oczyszczeniu we filtrze d) odprowadza się napowrót do potoka.

Ponieważ w mowie będące urządzenie ma chwytać ropę przy każdym stanie wody w potoku, przeto jaz główny obliczony został dla odpływu największej wody, a część koryta potoku powyżej jazu zostanie odpowiednio uregulowana dla wielkiej i małej wody. Obwałowanie dla najwyższego stanu wody zaprojektowano na długość cotki wywołanej jazem.

Reszta urządzeń nie wymaga dalszego objaśnienia.

Jaz na potoku Łoszeni spiętrzający wodę do stałej wysokości 348-85 m n. p. m. (zwierciadło wielkiej wody 347-50, spiętrzenie wody 1'ЪЪт) posiadać będzie 4 otwory; jeden 4m światła, 3 po 6‘5m, filary lm grubości i przepuści największą wodę katastrofalną obliczoną na podstawie zniwelowanych śladów wielkich wód w ilości 22⁻0 m³js. ¹).

9 Ministerstwo robót publ. zatwierdzając projekt ten, zażądało powiększenia ilości wielkiej wody z 1‘8 mz\sek z 1 km², na 3-3 misek z I km², wskutek czego dla wykonania zamierzonych budowli, projekt ten z uwzględnieniem tej wielkiej wody został przerobiony. Zdaniem mojem jednak ta ostrożność jest stanowczo przesadzona.

Szluza wpustowa do zbiornika o 2 otworach 2 m światła, głębokości 0-5m przepuszcza 3-6 m³ s.

Zbiornik na ropę o pojemności ca. 10000 m3 zaprojektowano dla ostrożności w tym celu, aby w razie katastrofy podobnej jak w „Oil City“ mógł zebrać ropę spływającą podczas 4 dni). (Znawcy ocenili ten wybuch na 120—180 cystern na dobę).

Filter dwukomorowy (każda komora kości 15-6m, grubości Hm) obliczony został przeprowadzenie wód małych Qx — Q₂ z chyżością 2 — 6 mmjs (w dwu komorach 1 — à mm) dla mechanicznego odczyszczenia olei.

Woda odczyszczona z filtra rurą wypustową zamykaną klapą, która służyć może do zmniejszenia chyżości odpływu zostaje odprowadzaną ze zbiornika po odczyszczeniu w ilości 0-1213 m³/s napowrót do potoku.

Obliczone wzorem Iszkowskiego ilości wód, które Łoszeń w mieiscu projektowanych urządzeń prowadzi, są:

na

na

o szero-

na

Qm=0146 m³/s <9j = 0-029 „

=0-058 „

= 0-102 „ f 94=23-91    „

Jaz na Tyśmienicy zaprojektowano w km 35.980 projektu regulacyi wykonanej przez Wydział krajowy. Spiętrzenie na jazie wynosi lim. Jaz o łącznem świetle 50-2 m posiada 2 otwory po 5m, 6 otworów po 6-7m w świetle.

Szluza wpustowa do zbiornika o 2 otworach wysokości 0-5 m przepuszcza podobnie jak na Ło-szeni 3-6 ms[s.

Filter o 2 komorach po 22 m szerokości o grubości warstwy 1 ‘6m przepuścić może małe wody Qo — Qi z chyżością .2—9 mmisek... (w obu komorach 1—4’5 mm/s). Odpływ Z filf-.гя. mrą betonnwą 0 4m zamykaną zasuwą w spadku 3°/« przeprowadzi (H5m³/s.

Zbiornik zaprojektowano analogicznie jak potoku Łoszeni, inne szczegóły projektu są podobne do szczegółów projektu na Łoszeni.

Obliczona wzorami Iszkowskiego ilość wód Tyśmienicy w miejscu projektowanych urządzeń przy zlewni 38-21 km² wynosi :

Qm=0 46 m ³/s Q₀ =0-092 „

Qi =0-184 „

9, =0-322 „

Q] =66-44 „

Koszt urządzeń na Łoszeni obliczono 170000 K, na Tyśmienicy na 230000 K.

Wykonanie urządzeń projektowanych na Łoszeni nastąpi w jesieni r. 1911, dochodzenie wodno-prawne zostało w lipcu br. przeprowadzone.

Przez wykonanie projektowanych urządzeń usunie się w bardzo znacznym stopniu zanieczyszczenie ropą powyżej projektowanych urządzeń, pozostanie tylko zanieczyszczenie odpadkami rafineryjnymi poniżej.

B. Zakłady tłoczniowe i magazynowe.

Dalszem źródłem zanieczyszczenia wód bieżących ropą są zakłady tłoczniowe i magazynowe ropy przez:

1.    swe rurociągi,

2.    swe zbiorniki ziemne i żelazne,

3.    właściwe zakłady tłoczniowe.

Ropociągi, jak wszystkie zresztą niemal budowle przemysłu naftowego, uważane są jako budowie tymczasowe, wskutek czego przedsiębiorcy nie troszczą się wcale ze szkodą własną i drugich o należyte i celowi odpowiednie wykonanie ich.

Większość rurociągów wykonanych dla taniości prowadzi się bankietami lub rowami dróg, najczęściej zaś łożyskami rzek i potoków.

Najgorsze stosunki pod tym względem są na górnej Tyśmienicy i jej dopływach.

W łożysku Tyśmienicy i jej dopływach Ło-szeni, Ponerlance, Ratoczynie i Wisznicy, leży mnóstwo rurociągów prowadzonych w najrozmaitszych kierunkach, większa część tuż pod terenem (20 — 30 cm) a w bardzo znacznej części na samym wierzchu; po tych rurociągach, w Tustano-wicach n. p. przejeżdża z powodu braku mostów setki fur ciężarowych, zrozumiałe jest przeto, że taki stan rzeczy na trwałość rurociągu dodatnio nie wpływa i że one wskutek tego bardzo często muszą pękać, pomijając już tę okoliczność, że narażone są na ustawiczną zmianę temperatury.

Ropa borysławska zawiera znaczną ilość parafiny, która zwłaszcza w porze zimowej wskutek zmiany temperatury krzepnie w rurociągach i zatyka je całkiem, tak że do przepchania ich często trzeba użyć ciśnienia przechodzącego normalną wytrzymałość rurociągu i jego uszczelnień. Przy * takiem przepychaniu bardzo często zdarza się pęknięcie rurociągu i wylanie się ropy wprost do łożyska potoku lub rzeki.

Zresztą samo „przepychanie“ parafiny odbywa się w iście barbarzyński sposób. Oto w pewnych odstępach rurociągu w skrzyniach osłaniających zasuwy zakłada się boczne odgałęzienie i ropę wytłacza się wprost do potoku.

Jeżeli się zważy nadto, że rurociągi te poprzerywane są licznemi zasuwami (Schieber) dla bocznych odgałęzień (dla każdego odgałęzienia 3 zasuwy), kurkami, względnie trojakami z za-tyczkami służącymi do przerwania rurociągu na wypadek przeczyszczania lub przedmuchiwania, i że wszystkie te urządzenia umieszczone są w skrzynkach włożonych w łożysko potoków, dalej, że nie tylko wszystkie te przerwy, ale i rurociągi na spojeniach są nieszczelne, można sobie wyobrazić, że zanieczyszczenie wód ropą z rurociągów jest bardzo a bardzo znaczne, a co gorsza nie sporadyczne, tylko ciągłe!

Skrzynie nakrywające zasuwy wymagają dla umożliwienia dostępu do zasów z powodu nieszczelności uszczelnień częstego czyszczenia; czyszczenie to uskutecznia się w ten sposób, że czerpakami wylewa się wyciekłą ropę wprost do potoku.

Przy każdem zakładaniu nowego odgałęzienia od istniejących rurociągów wskutek przecinania rur ropą wypełnionych, dostaje się jej też wiele do wód bieżących.

Charakterystyczny jest fakt, że bardzo często dla oszczędności lub też dla pośpiechu wykonania do rur stalowych rurociągów, wytrzymujących ciśnienie do 150 atmosfer, dają części fasonowe i zasuwy żelazne wytrzymujące ciśnienie zaledwie kilkunastu a najwyżej kilkudziesięciu atmosfer. Naturalnie, że i ta okoliczność musi być powodem częstego pękania rurociągów.

Jak wyżej zaznaczyłem, znaczna część rurociągów była albo niekonsentowana wcale albo też wykonana w zupełnie odmienny sposób niż w kon-sensie oznaczono, a już żaden rurociąg z wyjątkiem rządowych nie był próbowany przy kolau-dacyi na ciśnienie, jakie w rurociągu zdarzyć się może.

Odnośne rozporządzenie Namiestnictwa w tym kierunku wydane zostało dnia 25 marca 1908 5583

34 '

W r. 1909 w

Przed wykonaniem próby ciśnienia w żadnym razie na uruchomienie rurociągu zezwalać nie należy.

Próbą rurociągu było faktyczne puszczenie

w ruch.

Ponieważ kontroli jakiejś w tym kierunku ani ze strony władz administracyjnych ani ze strony gmin bezpośrednio interesowanych dotychczas nie było, nic dziwnego, że towarzystwa transportowe zanieczyszczające w bardzo wysokim stopniu wody publiczne, stały się przedmiotem licznych skarg i zażaleń rolników.

Sanacya i w tym kierunku okazała się już przed kilku laty wprost konieczną.

Celem zaprowadzenia ewidencyi rurociągów, Namiestnictwo w r. 1908 zaleciło staroście w Drohobyczu przedewszystkiem założenie generalnego katastru wszystkich rurociągów.

Prace te jednak wymagające, wobec wielkiej ilości rurociągów i braku do tego planów tras, całego szeregu miesięcy i czynności kilku geometrów, nie przyszły niestety do skutku.

Nieznośne stosunki wytworzone przez towarzystwa magazynowe wskutek rurociągów były powodem, że w r. 1908 postawiony został przez inżyniera st. radcę budownictwa Skwarczyń-s ki ego wniosek zabronienia układania ropociągów w korytach rzek i strumieni.

Departament techniczny budownictwa wodnego c. k. Namiestnictwa (szef departamentu radca Dworu Ingarden, referent inż. Jaki-mowski), illustrując dokładnie ze swej strony okropny stan tej sprawy wniosek ten poparł, przyczem sprzeciwił się układaniu rurociągów w korytach rzek, a zaproponował jedynie w koniecznych wypadkach zezwolenie na jak najkrótsze przejście możliwie w kierunku prostopadłym do koryta, syfonem w głębokości P50m pod dnem, założonym pomiędzy dwiema szczelnemi ścianami. .Również zaprotestował departament ten stanowczo przeciw umieszczaniu skrzyń zasuwowych w terenie zalewowym wód.

1. III marcu starostwo górnicze w Krakowie przedstawiło wnioski tyczące się zabezpieczenia rurociągów założonych w korycie rzeki Tyśmienicy i jej dopływów; wnioski te poparte przez biuro przemysłowe c. k. Namiestnictwa, a rozszerzone kilku opiniami departamentu budownictwa wodnego, służyć mają za podstawę wydać się mającej instrukcyi dla zbiorników ropnych wszelkiego rodzaju i ropociągów. Ułożenie takiej instrukcyi powierzyło c. k. Namiestnictwo c. k. st. radcy budownictwa inż. Sk Warczyńskiemu.

Wnioski Krakowskiego Starostwa górniczego uzupełnione mojemi uwagami, o ile dotyczą ochrony przed zanieczyszczeniem wód bieżących przez rurociągi ropne, streszczają się w następujących punktach:

1.    zasadniczo po myśli rozporządzenia Namiestnictwa z 25 marca 1910 1. 5583/908 zabrania się prowadzenia rurociągów ropnych łożyskami rzek i potoków;

2.    trasa rurociągu ma być założona w łagodnych łukach bez ostrych krzywizn tak w płaszczyźnie pionowej jako też poziomej, — pożądane jest, aby mniejszych łuków jak 5—10m w trasie bezwarunkowo nie dopuszczać.

3.    Na przekroczenia poprzeczne ścieków w kierunku o ile możności prostopadłym do biegu rzeki lub potoku można zezwolić pod warunkiem, że rurociąg będzie wykonany syfonowo, pomiędzy dwiema szczelnemi ścianami, w głębokości Г50т pod dnem.

W ten sposób ułożone rurociągi będą zabezpieczone przed wypłukiwaniem ze szutrowisk przez wielkie wody.

Po obu brzegach, ile możności ponad zwierciadłem wielkiej wody mają być ułożone komory zasuw z bocznemi odgałęzieniami do studzienki zbiorczej.

Zasuwy te służą do zamknięcia przewodu w razie zepsucia się rurociągu, względnie do zamknięcia go w celu przedmuchania lub przepchania sparafinowanej ropy.

Wytłoczona ropa znajdzie pomieszczenie w studzience krytej i z każdej strony uszczelnionej, umieszczonej obok skrzyni zasuwowej, z której w miarę potrzeby może być albo przetłoczona, albo czerpakami dokładnie zebrana.

4.    Ułożenie rurociągu ma być z reguły w takiej głębokości pod terenem, by ropa w rurociągu była bezwarunkowo zabezpieczona przed zmianami temperatury zewnętrznej, zatem w głębokości co najmniej P20 — T50m.

5.    Każdy rurociąg w odległościach co najwyżej 500m ma być zaopatrzony w zasuwy (suwaki), z bocznem odgałęzieniem zamkniętem również zasuwą lub zatyczką.

Zasuwy umożliwiają zamknięcie rurociągu w razie zepsucia się lub przedmuchiwania na krótkiej przestrzeni.

Objętość studzienki, w której ma ujście wyżej wspomniane boczne odgałęzienie w ciągu głównego, ma być taka, by cała zawartość ropy w rurociągu pomiędzy dwiema zasuwami najbliż-szemi (500 m dług.) znalazła pomieszczenie w takiej studzience.

6.    Te studnie, które służyć mają dla zbierania wytłoczonej z rurociągu ropy jako też komory zasuw mają być szczelne, a w razie potrzeby wy-iłowane ze wszystkich stron i na klucz stale zamykane.

Tak skrzynie zasuwowe jak i studzienki zbiorcze należy peryodycznie czyścić a zebraną ropę stale usuwać tak, aby przez wody deszczowe nie mogła być spłukiwana.

7.    Przy zakładaniu nowych odgałęzień, naprawach itd. wszelka ropa wyciekła ma być dokładnie zebrana, ziemia zanieczyszczona usunięta (najlepiej zakopana) tak, by przez deszcze nie mogła być spłukana.

8.    Rurociągi ropne w całości, zatem rury, połączenia (mufy), zasuwy i części fasonowe, mają być bardzo szczelne i wytrzymałe na ciśnienie w ruchu 100 (stu) atmosfer (ciśnienie próbne 150 atmosfer).

9. Przy sposobności kolaudacyi rurociągów należy urzędownie przeprowadzić próbę ciśnienia, a protokół tej próby dołączyć do protokołu kolaudacyi.

10. Władzy przemysłowej przysługuje prawo jak najdalej idącej kontroli rurociągów, bądź to przez własne, bądź to przez gminne organa, bądź też wreszcie w razie koniecznej potrzeby przez specyalne organa na koszt przedsiębiorstwa utrzymywane.

Z zachowaniem wyżej wspomnianych uwag przez rdzę, bądź teź przez wozy ciężarowe, bądź wykonał właśnie c. k. Rząd dwa rurociągi 6 cali wreszcie wskutek pękania podczas mrozów, angielskich średnicy od stacyi pompowej w Modry czu do stacyi zbiorników ziemnych ma ropę w Dąbrowie Kołpieckiej na długości 8'6 km i od Dąbrowy Kołpieckiej do c. k. fabryki olejów mineralnych w Drohobyczu na długości 4’7 km, tudzież sieć rurociągów 4-calowych pomiędzy zbiornikami na długości 30 km.

W uregulować się mającem korycie potoku Łoszeni możnaby rurociągi istniejące przełożyć wzdłuż trasy poza budowle regulacyjne dla małych wód, w korycie dla wielkich wód w głębokości 1‘2 —l‘4m pod terenem, gdzie przez poprzeczne budowle byłyby stanowczo ubezpieczone przed wypłukaniem przez wielkie wody.

Umieszczenie rurociągu wzdłuż uregulowanego koryta uwidocznia poniższy szkic.

Charakterystyczne szczegóły tych rurociągów przedstawione są na tabl. XV rys. 1, 2 i 3.

*"V

W/Ą

Analogiczny wniosek postawiłem przy sposobności dochodzenia wodno-prawnego dla regulacyi Tyśmienicy w r. 1908, w którem brałem udział w charakterze znawcy technicznego z ramienia Namiestnictwa. Z uznaniem teź podnieść muszę, że strony uznając konieczność takiego załatwienia kwestyi z całą gotowością przyjęły na siebie zobowiązanie przełożenia swych rurociągów ułożonych w korycie regulować się mającej Tyśmienicy w sposób wskazany.

Dalszem z kolei źródłem zanieczyszczenia wód bieżących ropą w zakładach do magazynowania i tłoczenia ropy są zbiorniki żelazne i ziemne. Te ostatnie pod tym względem zajmują pierwsze

■ Obecnie w myśl powyższych uwag wydają też władze przemysłowe konsensy na nowe rurociągi. Skutek tego jest zadawalający; interesowane towarzystwa transportowe przekonywują się, że przez racyonalne ułożenie rurociągów oszczędzają wiele na kosztach ruchu z powodu mniejszych kosztów konserwacyi i mniejszej liczby wypadków przerw w ruchu.

Co do istniejących rurociągów, to dla usunięcia zanieczyszczenia wód bieżących ropą przez nie, wskazane jest zupełne usunięcie wszystkich ropociągów z łożysk rzek i potoków i przełożenie ich trasy ^ w myśl uwag powyższych.

Żądanie jednak usunięcia rurociągów z łożysk rzek i potoków, przeniosłoby nieraz możność finansową odnośnych przedsiębiorstw z powodu nadzwyczajnie wygórowanych cen, które prywatni właściciele gruntów stawiają.

W celu więc umożliwienia nabycia gruntów potrzebnych do ułożenia, względnie przełożenia ich z łożysk rzek i potoków, konieczne jest miejsce, uznanie powszechnej użyteczności ta-    Zbiorniki żelazne przez swoją nieznaczną nie-

kich rurociągów i przyznanie ze wzglę- szczelność a więcej przez swe spusty dla wody dów publicznych prawa wywłaszczę- zebranej w nich, którymi odprowadza się też tak nia, względnie obciążenia służebnością zwany kał ropny, powodują, że pewna ilość rop-gruntów zapotrzebowanych na ten cel, nych części dostaje się na zewnątrz zbiornika na rzecz odnośnych towarzystw.    i przez wody deszczowe bywa spłukiwana. Tym

Brak takiego prawa wywłaszczenia bardzo zanieczyszczeniom w sposób bardzo łatwy i nie często stawia przedsiębiorców w położenie rzeczy- kosztowny zapobiedz można.

wiście bez wyjścia, tak że z konieczności dla    Według rozporządzenia ministeryalnego z 23

uniknięcia bezprzykładnych kosztów wykupna stycznia 1901 Dz. p. p. Nr. 12, każdy zbiornik gruntów, przedsiębiorcy zmuszeni są unikać naby- ma być otoczony wałem ochronnym takiej poje-wania gruntów prywatnych, a natomiast układać mności, ażeby w zlewiskach, jakie tworzą wały rurociągi w łożyskach rzek, za co gminom uisz- ochronne, zmieściła się cała zawartość przechowy-czają stosunkowo niezbyt wygórowane czynsze wanego w zbiorniku oleju mineralnego, dzierżawne.    Wody opadowe z powierzchni otoczonej wa-

Rozumie się teź samo przez się, że tego ro- łami wyprowadza się z reguły kanałem krytym, dzaju przeróbka rurociągów musiałaby być ze zewnątrz wału zamykanym klapą, względów publicznych zarządzona na podstawie    Otóż celem zapobieżenia spłukiwaniu części

rewizyi całych zakładów, przy współudziale inte- tłustych olei mineralnych, należałoby przed wylo-resowanych i znawcy technicznego.    tern rury założyć niewielkie oddzielacze olei

Niestety z góry przewidzieć można, że prze- z betonu lub z dnem z filtrem szutrowym pozio-ciw takim orzeczeniom wpłynie drogą instancyi mym i filtrem pionowym z wełny drzewnej, mnóstwo rekursów, które na załatwienie meryto-    Przy pomocy tego oddzielacza tłuste części

ryczne według dotychczasowego stanu rzeczy cze- oddzielone można mechanicznie zebrać i użyć po kać mogą latami — a sama sprawa usunięcia zła zmieszaniu z trocinami do spalenia, wodę zaś nie postąpi ani krok naprzód.    odczyszczoną zupełnie odprowadzić na zewnątrz

Tu nawiasowo zauważyć muszę, że szczegół- zlewiska ochronnego. Chyżość w filtrze dla oddzie- *' nie w Tustanowicach na potoku Łoszeni jest lania olei powinna być jak najmniejsza, a w każ-mnóstwo skrzyń zasuwowych w korycie tego po- dym razie nie większa niż 4 m\m. toku, których usunięcie jest przedewszystkiem    Koszt takiego oddzielacza wobec kosztów

konieczne. Skutecznie dałoby się to przeprowadzić całego zbiornika jest minimalny, — przez wyła-przy równoczesnej regulacyi potoku Łoszeni. Wsku- pywanie ropy, któraby z uszczerbkiem dla właści-tek takiej regulacyi, gmina Tustanowice obecnie cielą uszła, w krótkim czasie się zamortyzuje, najbogatsza w Galicyi, zyskałaby znaczne po-    Co się tyczy zbiorników ziemnych na ropę,

wierzchnie gruntów, a regulacya przyczyniłaby to tjun należy się jak wyżej wspomniałem, pod się równocześnie w poważnym stopniu do zmniej- względem zanieczyszczenia wód ropą, niestety, szenia zanieczyszczenia wód Tyśmienicy ropą. pierwszeństwo.

i rzek

Wszystkie rurociągi usunięte z koryt potoków    Przez wyrażenie „niestety“ nie chcę bynaj-

za

w Zagłębiu tustanowicko-borysławskiem mniej twierdzić, że zbiorniki żelazne uważam nie byłyby wypłukiwane i niszczone bądź to lepsze od zbiorników ziemnych, owszem zbiorniki

na domiar złego

Wilno“ i „Oil City“, w r. 1908

Z wykonanych przez rząd zbiorników pewna część z powodu nieco przepuszczającego gruntu została w wykopach uszczelniona w następujący sposób :

ziemne zasadniczo są lepsze i bez porównania eko-nomiczniejsze, pod warunkiem jednak, jeżeli są wykonane z całą precyzyą i z zachowaniem wszelkich prawideł tyczących się robót ziemnych, czego niestety o przeważnej części zbiorników w Zagłębiu tustanowicko-borysławskiem powiedzieć nie rnożna.

Zbiornik ziemny aby był zupełnie szczelny, wymaga :

1.    odpowiedniego terenu, t. j. ile możności warstwy gliny lub iłu;

2.    racyonalnej konstrukcyi, któraby ciężaru konstrukcyi nie przenosiła na wały i nie powodowała ich deformacyi;

8. bardzo sumiennego wykonania i dokładnego ubicia wałów ;

4. ponieważ w wykopach zbiorników nawet w najlepszej glinie są szczeliny z korzeni przegniłych drzew i korzonków, bądź też naturalne komunikacye, przeto najważniejszą rzeczą jest przecięcie tych wszystkich komunikacyi i uszczel nienie ich gliną świeżą lub iłem, względnie uszczelnienie w inny sposób.

Ropa przechowywana w zbiornikach, zwłaszcza w porze letniej, gdy temperatura jest wyższa — jest bardzo przesiąkliwa, grunt dla wody zupełnie szczelny dla ropy nim nie jest, to samo dotyczy wałów.

Warunków powyżej wymienionych pod 1—4, przy zbiornikach wykonanych w Borysławiu i w Tu-stanowicach nie dochowano, zbiorniki te były budowane w porze najnieodpowie-dniejszej bo w późnej jesieni i przez zimę w roku 1908/1909. Także teren w wielu miejscach a szczególnie zbiorników Tow. „Petrolei“, był zupełnie nie odpowiedni.

Zbiorniki ziemne rozpoczęto budować w czasie największego przesilenia naftowego po wybuchach szybów kiedy to w czasie od maja do października okazała się potrzeba zamagazynowania około 24600 cystern ropy jako nadwyżki produkcyi, która nie mogła być ekspedyowaną.

Rzeczą jest całkiem naturalną, że wobec nagłej potrzeby znacznej liczby zbiorników, o całkiem racyonalnem wykonaniu budowy zbiorników ziemnych mowy być nie mogło.

Pospieszna, zwłaszcza w porze zimowej wykonywana budowa, była przyczyną kilku katastrof, jak na zbiornikach Towarzystwa karpackiego w Dąbrowie tustanowickiej, na zbiornikach krajowego Związku producentów ropy w Modryczu, wreszcie na zbiornikach „Petrolei“, podczas których znaczne, kilkuset-cysternowe ilości ropy wylały się ze zbiorników, bądź to z powodu pęknięcia wałów, bądź to z powodu usunięcia się terenu i zupełnego zniszczenia konstrukcyi zbiorników, jak to miało miejsce na zbiornikach Tow. „Petrolei“.

Katastrof takich uniknąć można przy odpo-wiedniem wykonaniu zbiorników ziemnych, które stanowczo nad żelaznymi przewagę mieć muszą, • raz wskutek swej taniości (г/₃ — V₄ kosztów zbiorników żelaznych), po wtóre przez większe bezpieczeństwo ’).

') Dnia 11 listopada 1909 wygłosił inż. Łukaszewski w Towarzystwie Politechnicznem odczyt o budowie zbiorników ziemnych na ropę a w ślad za tym odczytem ogłosił artykulik o nieszczelności zbiorników. Ciekawych odsyłam do tego odczytu wydanego w osobnej odbitce nakładem Drukarni Związkowej ’foe Lwowie w r. 1909. Tu nawiasem dodam, że na podany przez p. Ł. sposób wykonania robót ziemnych, który dla szczelności tych robót uważa za dosta

Na tab. XYI przedstawiono kilka typów zbiorników w przekrojach, z tych rysunków widać postęp w kierunku ulepszenia budowy zbiorników. Typ zbiornika przedstawionego na rys. 1 tej tablicy, według którego wykonano zbiorniki państwowe w Dąbrowie Kołpieckiej po 1600 cystern pojemności, jest ostatnim wyrazem ostrożności w tym kierunku. Założono je w terenie gliniastym, wały i szkarpy o nachyleniu 1:1¹/₂ i 1:2, pod wałami bardzo starannie ubijanymi; w całej długości wykonano rowy uszczelniające przez wybranie gliny do głębokości l'bm i powtórne silne ubicie, dla przecięcia wszelkich naturalnych szczelin i komunikacyi w terenie rodzimym. Nadto budowa nie była wykonywana w porze nieodpowiedniej t. j. w czasie mrozów.

Powierzchnie wykopów zostały zwilżone zapo-mocą rozpylaczy roztworem chlorku wapniowego, a następnie roztworem krzemianu sodowego.

Wskutek reakcyi chemicznej utworzony krzemian wapniowy w postaci gęstej galaretowatej masy, wypełnia wszelkie naturalne pory i szczeliny w gruncie. Na tak przygotowaną powierzchnię nałożono mieszaninę mleka wapiennego z cementem przy pomocy szczotek i zatarto szkłem wo-dnem. Po wyschnięciu nałożono ostatnią warstwę z chlorku wapna i wodorotlenku wapna. Wykonanie tego uszczelnienia powierzono Dr. Józefowi Grus z-kiewiczowi, który je wykonał bez zarzutu.

Glazuryna powyżej opisana pomysłu Dr. Gruszkiewicza dała bardzo pomyślne rezultaty i na innych zbiornikach, zwłaszcza na zbiorniku Towarzystwa karpackiego na t. zw. Tłoce Tusta-nowickiej, gdzie grunt był przepuszczalny, — zbiornik okazał się — zupełnie szczelnym.

Oprócz tej ostrożności Departament budownictwa wodnego c, k. Namiestnictwa przy wykonywaniu zbiornika w Dąbrowie Kołpieckiej, licząc się z jednej strony z cennym produktem jakim jest ropa, z drugiej strony z potrzebą uchylenia zanieczyszczeń i uniemożliwienia groźnych skutków w razie pożaru, wykonał dla zbiorników tych projekt ochrony gruntów sąsiednich i wód bieżących przed wyciekaniem ropy, ewentualnie przed jej zalewem wskutek wybuchu w razie pożaru. Projekt ten uwidoczniony w planie sytuacyjnym i w szczegółach na tablicy XVII. r. 1. polega na tern, że zbiorniki zostały w myśl rozporządzenia c. k. Ministerstwa spraw wewnętrznych z 23 stycznia 1901 Dz. p. p. Nr. 12 otoczone wałami ochronnymi, w których ewentualnie wybuchła ropa wskutek pożaru, albo też dostająca się wskutek wycieków przez grunt rodzimy lub przy manipu-lacyi z rurociągami wraz z wodami opadowemi na zewnątrz, siecią rowów i przepustów zostaje sprowadzona do zbiorników ratunkowych (tab. XVII. r. 2.) w których założono przepony dla zmniejszenia chyżości i filtry szutrowe dla odczyszczania wody od ropy. Woda po zupełnem odczyszczeniu we filtrze, zostaje odprowadzona poza teren zbior-teczny, nie można się w żadnym razie zgodzić, doświadczenia bowiem już po ogłoszeniu odczytu na wykonanych zbiornikach stwieidzają, że p. Ł. zbyt optymistycznie zapatruje się na łatwość wykonania zbiornika, i że zbiornik ziemny wymaga nadzwyczaj sumiennego wykonania. Na wykonanych zbiornikach w odległości 20—30 m przez grunt rodzimy okazały się liczne wycieki, które spowodowały potrzebę wielkich robót uszczelniających.

Na zakończenie niniejszego rozdziału wspomnieć muszę jeszcze o jednem źródle zanieczyszczenia wód ropą.

Powszechnie znaną jest rzeczą, że na targu ropą, jest jej zwykle więcej, niż statystyka wykazuje.

Kwas siarkowy, jak wiadomo, łączy się chciwie z wodą wśród objawów gorąca i nie daje się od niej zwykłymi środkami oddzielić, ługi zaś tworzą z olejami emulsyę nierozpuszczalną, zawieszoną w wodzie i nie dającą się na dnie osadzić.

Jedynie tylko oleje mineralne oddzielają się same na powierzchni wody, jeżeli pozostawi się do tego odpowiednią ilość czasu, a chyżość zapewni tak małą, że wodę unoszącą te oleje można uważać za będącą prawdę w spoczynku.

cze ropy.

nika do najbliższych ścieków naturalnych, ropa zaś zebrana w zbiornikach, zbierana będzie naczyniami, bądź odtłoczona napowrót do zbiorników magazynowych.

Rozumie się samo przez się, że wszelkie przepusty i filtry są obliczone na największą wodę opadową (50 ram godzinnego opadu).

Przez te roboty ochronne czyni się zupełnie zadość postawionemu zadaniu, aby ropy wydobywającej się w jakikolwiek sposób nie dopuścić poza teren zbiornika.

W ostatnich też czasach c. k. starostwo w Drohobyczu z urzędu zarządziło na mój wniosek podobne roboty przy świeżo ukończonych zbiornikach prywatnych.

Wykonanie takich robót ochronnych na wszystkich zbiornikach ziemnych, koniecznych ze względów bezpieczeństwa publicznego (czego wymownym przykładem był pożar zbiorników „Towarzystwa transportowego“ w Banii Kotowskiej we wrześniu 1909) zaproponowało Namiestnictwo w re-lacyi swojej do Ministerstwa w sprawie pożaru w Banii Kotowskiej. Rozumie się samo przez się, że zarządzenie takich robót, może nastąpić na podstawie rewizyi wszystkich zakładów tłoczniowych i magazynowych już w ruchu będących.

Niestety i w tym wypadku należy obawiać się rekursów i toków instancyi, które całą sprawę znów w nieskończoność przewlec mogą.

Właściwe zakłady tłoczniowe.

Te zakłady z powodu⁴ manipulacyi ropą w obrębie swoim są mocno zanieczyszczone *ropą, która z terenu fabrycznego przy Jcażdym deszczu bywa spłukiwana.

Odnośnie do nich, celem zapobieżenia zanieczyszczeniu, byłoby wskazane przeprowadzenie kanalizacyi całego zakładu, któraby wszelkie wycieki ropy z zasów, mierników, rurociągów, pomp itd. dokładnie zbierała i te wycieki sprowadzała do osobnego w najniższem miejscu wykonanego wyłapywacza olei mineralnych (Ölfänger). Ważną jest także kanalizacya wód powierzchniowych, które także przez tę klarownicę przepuścić należy.

Celem niedopuszczania spłukiwania terenu na grunta i ścieki sąsiednie, proponuję obwałowanie całego terenu fabrycznego, analogicznie jak dla kopalń. Objętość klarownicy (wyłapywacza olei) należy dostosować do objętości maksymalnego opadu w 1 godzinie o natężeniu 50 mm, przyczem współczynnik odpływu należy przyjąć bardzo ostrożnie, stosownie do rodzaju gruntu.

Chyżość we filtrze nie powinna z reguły przekraczać 4 mm's podobnie jak tego się żąda przy oddzielaczach olei w rafineryach.

Na sytuacyi państwowego zakładu tłoczniowego w Dąbrowie Kołpieckiej (tab. XVII) uwidoczniono kanalizacye projektowane zakładu, która wszelkie ścieki sprowadza do zbiornika w najniższem miejscu, utworzonego przez częściowe obwałowanie terenu fabrycznego. Woda deszczowa z tego zbiornika przepływać będzie przez filtr i dopiero po odczyszczeniu w nim odpłynie do najbliższego ścieku. Zebrana ropa w tym zbiorniku będzie kaźdocześnie usuwana.

Takie urządzenie powinien mieć każdy zakład do tłoczenia ropy.

Ważną wreszcie rzeczą jest, by parowe rury wydmuchowe zakładów pompowych zaopatrywane były w osobne przyrządy do wyłapywania oliwy cylindrowej, która zmieszana z parą a niesiona

Inż. W: Jakimowski.

z wiatrem nie mało przyczynia się do zanieczyszczania terenów i potoków.

W zakładach już istniejących należałoby wykonanie tych uzupełnień z urzędu zarządzić.

Pochodzi to z niesumienności niektórych kierowników kopalni i stróżów, którzy w porozumieniu z „łapaczami“ ropy, wypuszczają ropę wprost z kopalń do najbliższych ścieków w tym celu, by stała się łupem „łapaczy“. — Specyaliści ci wyłapują tę ropę wypuszczoną, bądź ręcznie, bądź do zbiorników zapomocą prymitywnych urządzeń ad hoc stawianych. Nierzadko zdarza się, że posiadają oni poza obrębem kopalń własne tłocznie (naturalnie nieskonsentowane).

Tego rodzaju kopalnictwo do zanieczyszczenia wód publicznych ropą przyczynia się też w niemałym stopniu. Na szczęście to źródło zanieczyszczeń stojące w sprzeczności z kodeksem karnym, jest bardzo łatwe do zupełnego usunięcia.

C. Zanieczyszczanie destylarń naftowych.

Trzeciem i bodaj czy nie największem a najbardziej szkodliwem źródłem zanieczyszczania wód bieżących są destylarnie nafty, przez swe stałe i płynne odpadki powstające podczas destylowania i rafinowania ropy, względnie jej produktów ²).

Rafinerye nafty już to jako zakłady obejmujące całość przeróbki ropy już to jako zakłady specyalne, przetwarzające niektóre produkty, jak rektyfikarnie benzyny, fabryki parafiny, cerezyny r~swTec, olejów smarowych i smarów, zanieczyszczają w swym obrębie wody po większej części w sposób bardzo znaczny i dla dalszego użytku tych wód bardzo szkodliwy.

Do czyszczenia nafty, benzyny itd. używają kwasu siarkowego i żrącego ługu sodowego, które to substancye prócz mazi kwaśnej ługowej i znacznej ilości oleju mineralnego pozostają w odpadkach.

Wszystkie wyżej wymienione substancye są trujące, zanieczyszczają powietrze i wody odpływowe z rafineryi, które dostając się z niemi do wód bieżących, zanieczyszczają te wody szkodliwie dla gospodarstwa rybnego i rolnego, i uniemożliwiają użycie ich dla celów gospodarczych. O ile zaś podczas wylewu dostaną się na pola, niszczą wegetacyę zupełnie.

9 Patrz art. Słowa Polskiego z 27/XI 1910 p. t. Łapa²) O rozmiarach tego zanieczyszczenia świadczą następujące wyniki analizy wody przeprowadzonej przez Dr. Gruszkiewicza (A) i Prof. Załozieckiego (B).

Tern szkodliwsze są dla wegetacyi tak zanieczyszczone wody, że o usunięciu złego jak przy osiadłej wskutek wylewu ropie przez zebranie, mowy być nie może.

Żanim przystąpię do szczegółowego przedstawienia przeglądu historycznego odczyszczenia wód rafineryi, starania władz i techników w udoskonaleniu sposobu odczyszczania tych wód, przedstawię dla zupełnie jasnego poglądu zasady odczyszczania i unieszkodliwiania wód fabrycznych z rafineryi nafty, podane mi z całą gotowością

przez profesora Politechniki p. Romana Zało-z i e ckie go.

Źródła zanieczyszczenia wód użytych w ra-fineryach nafty są wielorakie. Przedewszystkiem wypłukuje i porywa woda czysta i użyta w fabryce, a jeszcze w większym stopniu woda opadowa, części oleiste i maziste, — następnie używają rafinerye nafty silnie żrących chemicznych substancyi do czyszczenia pewnych produktów i to w znacznych ilościach, które dostając się do wód bieżących, zanieczyszczają je w wysokim

A) Wyniki analizy próbki wody z rzeki Tyśmienicy poniżej rzeźni miejskiej w Drohobyczu.

Woda z wyglądu mętna, z zapachem produktów naftowych.

Reaguje na lakmus kwaśno; reakcya ta nie pochodzi jednak z obecności wolnych kwasów mineralnych, ale z powodu zawartości organicznych kwasów naftenowych.

Na 1000 ccm wody znajduje się:

Węglanu wapniowego.....

Chloru.............

co odpowiada gr chlorku sodowego

Kwasu siarkowego, związanego w postaci soli . 0-0566 gr Kwasów organicznych, obliczonych jako S0₃ . 0-0320 „ Stopień twardości ogólny wody wynosi . II, 4° niemiec.

. . 2Ó'4° franc Stopień twardości stały wody wynosi 7° niemiec.= 11-5° francuskich.

osadu

Po odparowaniu 1000 cc w wody pozostaje suchego

0*6452 gr

..... 0-2045    gr

..... 0-1854    „

..... 0-3057    „

B) Analizy wody z Tyśmienicy w Drohobyczu.

Osad suspendowany we wodzie wynosi na

1000 cm...................

Osad ten traci przy żarzeniu 0-C608 gr na ciężarze, co odpowiada...........

0-5932 „

10-2%.

Próba wody przed „Gali-cyą“ wzięta 23/У III 1910

Woda z kanału Galicyi 23/VJII

Próba wody przed stacyą pompową koło młynówki

28/VIII

Próba wody Woda z kanału Próbka wody oczyszczonej    Odbenzyniarni    z Tyśmienicy

i z raf. Par- pod mostem nasa przy przed Austryą niarni, wzięta ujściu do rzeki 20/IX

w Odbenzy-

20/IX 1910

wzięta 21/IX 1910

Pozostałość po odparowaniu 1 litra wody w miligramach. . . .

Strata przy żarzeniu (ciała organ, w mg) .

Zawartość chloru w mg

Obliczona ilość Na Cl z zawartości Cl w mg

Zawartość bezwodnika kwasu siarkowego (S0₃) w mg.....

Obliczona ilość gipsu (.SO^Ca) z zawartości S0₃ w mg . . .

Zawartość tlenku wapniowego {CaO) w mg

Zawartość tlenku ma-gnowego {Mg O) w mg

Zawartość krzemionki {Si 0₂) w mg ....

Zawartość tlenku żelazowego i glinowego {АЦ 0₃-\-Fe% 0₃) w mg

Twardość ogólna

w stopn. francuskich

Twardość stała . . . .

Ilość mg tlenu użyta do utlenienia.....

Zawartość S0₃ w próbie wziętej 29/IX w mg

Zawartość amoniaku

(NH₃) .......

Zawartość kwasu azotowego {HN0₃) . . .

Zawartość kwasu azotawego (HN0₃ ) . . .

W-yciąg* śfcbhej pozostałości w mg......

Eeakcya .....

1285-30

1611-9

1167-3

2008-9

119-20

533-00

879-00

37-23

63-27

154-20

67-90

5-20

1-50

330

5-30

13-99

36-5

ślady

460-5

491-5

761-88

77-4

234-2

493-45

814-28

781

1288-81

93-00

158-10

139-5

ślady

104-82

178-19

159-10

68-20

3-60

2-30

310

7-6°

25-9

101-37

ślady

10

170-15

234-9

211-14

375-90

50-67

1602

ślady

1-40

70

18-4

198-00

75-00

6-40

2-60

370

16-2°

23-43

ślady

mie płynnej, zaś od ciężkich, olejów smarowych i od parafiny w formie mniej albo więcej stałej.

stopniu. Wreszcie chemiczne substaneye używane do czyszczenia wytwarzają z pewnymi składnikami naftowymi nowe połączenia, które w formie gęstych mazi w czasie procesu czyszczenia jako odpadki bywają wytwarzane i jako takie z obrębu fabryk są usuwane. Mazie te zawierają z jednej strony ostre własności użytych do czyszczenia żrących substancyi, jak kwasu siarkowego i ługu sodowego, a z drugiej strony również ostre składniki destylatów naftowych, rozpuszczają się bądź w wodzie, bądź też tylko z wodą się emul-zyonują i przy przepłukiwaniu destylatów wodą po ukończonym procesie rafinacyjnym, w dużych ilościach jako mętne nieczyste płyny z aparatów raflnacyjnych odchodzą. Te ostatnie są to odpadki właściwie najbardziej zanieczyszczające wody, głównie z tego powodu, że zawierają szkodliwe składniki obu kategoryi t. j. odczynników i produktów naftowych i że w znacznych ilościach się tworzą.

Kwasy porafinacyjne zawierają w roztworze nadmiernego niezmienionego kwasu siarkowego znaczną ilość ciał organicznych przyswojonych i równocześnie zmienionych podczas procesu rafinacyjne-go. W kwasach porafinacyjnych po ciężkich produktach jest ich znacznie więcej i wskutek tego te ostatnie więcej twardnieją; w kwasach ponaf- f towych natomiast jest mniej rozpuszczonych ciał "    ,

organicznych, zato więcej kwasu siarkowego nie--; zmienionego i z tego powodu kwasy ponaftowc . . г względnie pobenzynowe są płynniejsze.

Z powyższego wynika, że wody odpadkowe odprowadzane z rafineryi nafty przed wpuszczeniem ich na zewnątrz fabryki do wód bieżących, należy zupełnie odczyścić względnie unieszkodliwić.

Kwasów porafinacyjnych nie należy odpuszczać do wody wprost, wymagają one bowiem zupełnie odmiennego traktowania. Cały system od-czyszczania wód fabrycznych, rozdziela się na dwa zadania: oddzielenie mechanicznie porwanych części oleistych, mazistych etc., a po drugie, unieszkodliwienie użytych do rafinowania ługów sodowych i ich produtów działania na produkty naftowe, to jest tak zwanych odpadków ługowych i spłuczyn ługowych.

Główną zasadą w traktowaniu wód fabrycznych w rafinery ach nafty jest indywidualność i systematyczność t. z. że wody odpadkowe traktuje się według kategoryi ich zanieczyszczenia odrębnie i stopniowo usuwa się z nich zanieczyszczenia, stosując dla każdej kategoryi odpowiednie środki.

Pierwsze zadanie wymaga zastosowania urzą-dzeń do~ oddzielania, wyłapywania i zatrzymywania części oleistych, drugie zaś środków chemicznych w celu rozłożenia wytworzonych działaniem ługów mydeł naftowych i zupełnego zobojętnienia odczynników chemicznych, a wkońcu także zatrzymywania w ten sposób wytworzonych materyi organicznych.

W myśl tej zasady podzielić można wody do    Ponieważ ilość wód podlegających tylko pierw-

odprowadzania z rafineryi przeznaczone na 3 ka- ,szer[.nl .zla.anlu . a eSor.Y1 a 1    \ ' ■!' .лл_0 У ⁰

tegory e, a w szczególności :    mechanicznie zanieczyszczonych, j est wielką w po-

a)    wody mało i mechanicznie zanieczyszczone, rownaniu o wo a egoryi с, c emicznie zanie

prawie czyste, jak wody od chłodzenia destylatów czyszczonych przeto zupełnie słuszną jest rzeczą wszelkiego rodzaju, zatem wody odpływające rozdzielić te dwie kategorye wod i traktować je • • z chłodnic, rektyfikacji benzyny i destylacji ole- oddzielnie. Przez to otrzymuje się podwójną ko-jowej, dalej wody wężów chłodniczych maszyn rzysc : 1. można urządzenia do chemicznego- czy-amoniakalnych etc.;    s?ozenia ograniczyć tylko dc. wod raflnacyjnych

b)    wody mechanicznie zanieczyszczone czę- stanowiących maksymalnie 10% całego zapotrze-

ściami olejowemi jako to: wody odstałe z ropy bowama wody w rafineriach nafty co natural-i produktów, wody kondenzacyjne, wody destyla- ?le ze, względów ekonomicznych jest wskazane; cyjne, kondènzaty z łaźni parafinowych, dalej 2 można staranniej i dokładniej operować małemi wody od czyszczenia rozmaitych naczyń, kotłów llosolaml i nie tylko chemiczne procesy pewniej i rezerwoarów. Tutaj należą także wody opadowe przeprowa zic, a e a ze osiągnąć o wie e s 'u a przynajmniej ta część, która spływa z obszaru teczniejsze odstawame, klarowanie . filtrowanie zajętego przez urządzenia służące do przechowy- eł najgorszej -a egoryi wo , ez niepo rze nego waniaf transportu i przeróbki surowca lub pro- rozcieńczenia ich wodą fabryczną innego pocho-duktów. Wody tej kategoryi są tylko mechanicznie dzenIa 1 wodaml opadowemi.^    ^

zanieczyszczone, to znaczy obarczone częściami    Tę zasadę przyjmuje instrukcya, destylarn

ropnemi, oleistemi lub maziowemi, które jako naftowych wydana rozporządzeniem c. k. namiest-lżejsze spływają na powierzchnię, a wód samych nictwa z 28, kwietnia, 1909 1. XV a 564/15. Dla chemicznie nie zanieczyszczają;    tych dwu kategoryi wód przepisuje ona nie tylko

c)    wody silnie chemicznie zanieczyszczone, odrębne urządzenia, ale także odrębną kanalizacyę,

do których zalicza się wszystkie do celów rafina- która je tylko na końcu razem sprowadza do du-cyjnych użyte wody, zawierające w sobie używane żych osadniczych stawów, gdzie następuje zmie-do rafinacyi żrące materyały, jak kwas siarkowy szanie. i wspólne odprowadzanie już odczyszczo-i wodorotlenek sodowy, oraz produkty działania nych i sklarowanych wod po zupełnem oddziele-tychże na poszczególne produkty naftowe, podległe niu oleistych części poza obręb fabryczny, rafinowaniu. Wody takie ulegają chemicznym nie-    Oczyszczenie głównej masy wód fabrycznych

korzystnym zmianom i zanieczyszczają się wsku- tj. main i tylko—mechanicznie zanieczyszczonych tek tego w wybitnie szkodliwy sposób.    nolega na svstematyeznem separowaniu lźeiszych

Oprócz tego zbiera się w rafinery ach jeszcze od wody części olejów mineralnych. Odbywa się kwas odpadkowy albo kwas ponaftowy, poolejo- tcT w "drewnianych lub betonowych komorach, prze-wy i poparafinowy, t. z. kwas siarkowy użyty do lewami dolnymi, wskutek czego umożliwia się rafinowania produktów ropy. Kwas ten zamienia gromadzenie na powierzchni komór warstwy olei-się w czasie procesu chemicznego czyszczenia stej. Pojedyncze i mniejsze takie komory wzglę-w czarną, mniej albo więcej płynną masę, w maź dnie przedziały nazywają się wyłapyw.ączami ole-albo w smołę czarną cuchnącą. Od benzyny i nafty jów mineralnych (Ölfänger) większe j liczniejsze, oraz lekkich olejów smarowych odchodzi on w for- ! ujęte w system, klarownicami albo separatorami.

Te ostatnie zbudowane są w podobny sposób, jak klarownice miejskich systemów kanałowych i w podobny też sposób funkcyonują. Ta-kiemi samemi, tylko mniejszemi klarownicami są wyłapywacze olejów.

Naj właściwiej umieścić wyłapywacze olejów w tych miejscach, gdzie się olejów do nich najwięcej dostaje, względnie gdzie czynności bieżące powodują ilościowo największe przedostawanie się olejów do wody. Takiemi miejscami są grupy re-zerwoarów, zwłaszcza ropnych, z których od czasu do czasu kał i wodę się odpuszcza, dalej destylarnie ropy wraz z grupami zbiorników ruchomych i parafiniarnia. Wskazanem przeto jest ustawienie w tych miejscach taDrycznych większych wyłapywaczy olei ów o kilku komorach i~ doprowadzenie do nich pary, ażeby stygnące Г krzepnące masy, jakie w chłodnej norze, uwłaszcza z ~destvTatów borysławskich chętnie się, tworzą lepiej oddzielić. Jeden większy wyłapywacz olejów powinien być umieszczony przed wpływem kanalizacyi do stawów. W tym wyłapywaczu względnie w klarownicy należy ostatnią komorę przekształcić na filter i to naj właściwiej urządzić w jednej części filter żwirowy, działający w kierunku pionowym, a w drugiej filter torfowy lub z bawełny drzewnej z działaniem poziomem ¹).

Ważną też częścią urządzenia odczyszczają-cego są następnie stawy osadnicze, których zadaniem jest nietylko zebrać całą wodę tabryczną wytworzoną i do spływu przeznaczoną w ciągu jednej doby, ale również schwycić wodę opadową (względnie burzową), która spłukuje znajdujące się na terenie fabrycznym resztki części olejnych i mazistych.

„Instrukcya“ wyżej wspomniana przepisuje minimalnie 2 stawy o pojemności równej dziennej ilości zużytej w zakładzie wody fabrycznej i tej ilości wody deszczowej, która w czasie nawalnego deszczu, jednogodzinnego o natężeniu 40—50 «, stosownie do właściwości gruntu i miejscowych stosunków ombrometrycznych spłynąć może z obszaru zakładu. Ponieważ dla całej ilości wód z uwzględnieniem nawalnego deszczu potrzebnaby była klarownica centralna (przed stawami) zbyt wielkich rozmiarów, przeto wskazanem jest założenie w głównym ciągu kanalizacyjnym przelewu burzowego, któryby wody burzowe odprowadzał do jednego ze stawów.

Założenie co najmniej dwóch stawów, z których jeden przeznaczony jest dla wody burzowej, jest koniecznie wskazane. Wpust burzowy należałoby umieścić powyżej klarownicy przedstawo-wej celem sprowadzenia wody burzowej wprost do stawu burzowego. Po przejściu zaś burzy i napełnieniu tego stawu należy przerzucić wodę z niego przez klarownicę przedstawową do stawu normalnego pompą tak, ażeby spłukane części oleiste w klarownicy przed wpuszczeniem tych wód poza obręb fabryki zatrzymać.

Poza stawami w ostatecznym odpływie wód pożądanem byłoby wreszcie umieścić jeszcze jeden mały wyłapywacz olei, który może być wstawiony w samym stawie przy odpływie. Namulniki zarówno u wylotu stawu jakoteż i w całej sieci kanałowej i w klarownicach są niezbędne ze względu na ułatwienie czyszczenia i odciążenia klarownie i stawów.

Doświadczenia ostatnich czasów wykazały, że w ra-fineryach do tego celu najodpowiedniejszy jest do filtrów koks w grubych bryłach.

Co do wymiaru klarownie nie da się przepisać jakaś ogólna norma. Zależą one od rozmiarów zakładu przemysłowego, od warunków terenu, jego konfiguracyi etc. Co najwyżej przepisać można pewną granicę chyżości dla ruchu cieczy w klarownicach. Tem samem jednak nie są dane jeszcze ich rozmiary, bo ilości przepływające przez nie, zależą od przekrojów wolnych przepływu. Do sprawy tej wrócę jeszcze poniżej.

Jak już wspomniałem, odpadki ługowe i wody ługowe czyli spłuczyny ługowe, obejmujące drugą kategoryę wód chemicznie zanieczyszczonych trzeba osobno traktować i celem usunięcia ich szkodliwości przewidzieć osobne urządzenie.

Zasada tego postępowania polega na zobojętnieniu tych wód przez zakwaszenie częścią odpadkowego kwasu siarkowego i równoczesnem rozłożeniu znajdujących się w tych odpadkach mydeł naftowych, posiadających własność emul-zyowania znacznych części olejów.

Operacyę tę wykonywa się w osobnych kadziach żelaznych ustawionych obok agitatorów rafineryjnych, do których sprowadza się odpadki i wody ługowe, zakwasza pewnym nadmiarem odpadkowego kwasu siarkowego i wygotowuje silnie i wydatnie parą wprowadzoną dziurkowanemi rurami.

Dokładne rozłożenie i wygotowanie jest dla następnego wyklarowania tych wód bardzo ważne, nie mniej ważne jest też dodanie pewnego nadmiaru kwasu, bo tylko w takich warunkach rozdzielają się emulzye i czysta warstwa olejów spływa na powierzchnię. Czynność ta wymaga, zwłaszcza dla odpadków ługowych od rafinowania olejów pochodzących, szczególnej staranności.

Po zczerpaniu zebranych na powierzchni olejów spuszcza się sklarowane kwaśne wody do dalszych naczyń, które mogą być drewniane lub betonowane ; zadaje się tutaj pewnym nadmiarem mleka wapiennego lub sproszkowanego gaszonego wapna, celem zobojętnienia dodanego kwasu siarkowego i pozostawia następnie dłuższy czas w spokoju celem osadzenia się gipsu.

Dla ułatwienia peryodycznego czyszczenia należy wykonać dwie względnie trzy wapniarki.

Traktowanie ługowych odpadków można zcentralizować, to znaczy ustawić jedno urządzenie o pojemności dwudniowej produkcyi tychże dla agitatorów benzynowych, naftowych i olejnych, albo też oddzielnie traktować ługi olejne od ługów naftowych i benzynowych a dopiero po na-wapnieniu i osadzeniu się gipsu sprowadzić je razem do odstawczej komory wspólnej klarownicy rafinacyjnej.

Klarownicę rafinacyjną zbudowaną podobnie jak klarownica dla odpadków miejskich, zaopatrzyć trzeba z przodu w większe komory odstawcze, a na końcu w dobrze działające filtry. Ze względu na potrzebę peryodycznego czyszczenia, powinna klarownica być dwudziałowa to jest składać się z dwu symetrycznie zbudowanych i równie funkcyonujących kilkukomorowych oddziałów, których się używa naprzemian.

W komorach klarownicy odbywa się oddzielanie i usuwanie olei mineralnych oraz osadzanie się stałych części, w ostatnich zaś filtrowanie, które powinno z reguły odbywać się od dołu ku górze celem uniknięcia zamulenia filtra.

Filter ma być odpowiednio duży, ma być wy-

konany z dostatecznie grubych warstw koksu, regeneracya kwasu odpadkowego wymaga więk-wapienia ewentualnie torfu, sitem ujętego ¹).    szej skali przedsiębiorstwa. Ponieważ wkłady dla

Daty potrzebnych wymiarów dla klarownie tego rodzaju zakładów są znaczne, przeto tylko rafinacyjnych, oraz ich uzasadnienie dane będą wielkie zakłady przetwórcze ropy mogą je stwa-poniżej przy zestawieniu zarządzeń dotyczących rzaó same dla siebie albo mniejsze zbiorowo, sposobu odczyszczania, tu nadmienić tylko wy-    U nas w roku bież. przystąpiły do budowy

pada, że najważniejszym czynnikiem dobrego zakładów regeneracyjnych kwasu siarkowego, funkeyonowania klarownie rafinacyjnych, od któ- państwowa fabryka olejów mineralnych i rafinerya rego zależy wogóle stopień oczyszczenia wód fa- tow. akc. w Drohobyczu, takież rafinerya w Par-brycznych jest mała chyżośó przepływu cieczy, dubicach na Śląsku, według pat austr. Nr. 42 293 Na podstawie co prawda czysto empirycznych re- własności Kamma, który ma być ostatnim wyra-zultatów, doszliśmy do przekonania, że klarowni- zem postępu w tym kierunku. Szczególną zaletą ca rafinacyjna dobrze odpowiada swemu zadaniu tego wynalazku ma być okoliczność, że przy fa-jeżeli posiada o 5 komór o pojemności co naj- brykacyi nie wydziela się wcale bezwodnik siar-mniej 4 krotnej ilości wyprodukowanych dziennie kawy. odpadków, w co wliczyć należy także pojemność oznaczonych wyżej naczyń i jeśli ilość wypływającej z nich wody w sekundzie nie przekroczy ile możnośći 1 litra.

Pozostają jeszcze odpadki kwasowe lub kwasy porafinacyjne, o których już poprzednio była mowa.

Ważnym postulatem ze względu na czystość odpływowych wód fabrycznych jest nie wpuszczanie ich do odpływu przed zupełnem zobojętnieniem kwasu wolnego i zupełnem wydzieleniu smoły, względnie mazi, w nich zawartej.

Z reguły jednak rafinerye nafty są w możności zużytkowania kwasu rafinacyjnego, a to w wypadkach, gdzie on jest stały, wprost na opał, mieszając go z miałem węglowym, trocinami i wapnem. Niektóre rafinerye podgęszczają nawet płyn-niejszy kwas porafinacyjny, względnie wydzielają z niego warstwę żywiczną w kotłach lanych zaopatrzonych kominami, na twardą smołę opałową używaną pod kotłami.

Większa jednak część kwasu siarkowego odpadającego przy rafinowaniu nafty t. zw. kwasu ponaftowego jest płynną, i może być rozłożona przez rozcieńczenie wodą lub parą odżywiczoną, to znaczy można z niego oddzielić górną warstwę olejno-żywiczną od dolnej, którą stanowi brudny względnie czerwony kwas siarkowy o stężeniu 50 — 55° B. Taki kwas znajduje zastosowanie w przemyśle w fabrykach nawozów sztucznych do wyrobu superfosfatów, zamiast czystego kwasu siarkowego tego stężenia i jako tańszy bywa chętnie zużytkowywany. Większe rafinerye mają zbyt na czerwony kwas wytworzony z kwasu ponaftowego odpadkowego przez odżywiczanie (Ent-harzung) a tern samem możność usunięcia go z fabryki bez potrzeby czyszczenia i odpuszczania do wód bieżących. Kwas taki można też regenerować, również po poprzedniem odźywiczeniu i już regenerowanego napowrót użyć do rafinowania.

Proces regeneracyi kwasu siarkowego, przez który można go odzyskać 8O°/₀. do niedawna nastręczał jeszcze pewne trudności, gdyż pod względem technicznym nie był jeszcze wypracowany bez zarzutu. Z tego też powodu nie znalazł u nas jeszcze zastosowania, chociaż w Ameryce i Szkocyi rafinerye same regenerują kwas odpadkowy. Podobnie wielkie zakłady Braci Nobel w Baku trudnią się regeneracyą kwasu siarkowego w sposób zarobkowy, skupując w tym celu odpadki kwasowe z mniejszych rafineryi. W każdym razie

l) Doświadczenie wykonane w państwowej odbenzy-niarni w Drohobyczu przez Dr. P. Wispeka wykazało, że torf z powodu zbyt prędkiego zamulania się, do tego celu okazał się niepraktycznym.

Dla małych rafineryi, zwłaszcza takich, które nie posiadają torów przemysłowych i wskutek tego ze zbytu kwasu czerwonego muszą zrezygnować, bo wysyłka tegoż tylko w cysternach wagonowych jest wskazaną, stanowi odpadkowy kwas siarkowy prawdziwy ciężar, bo urządzenia do odczyszczania i unieszkodliwiania przerastają często możność finansową małego przedsiębiorstwa rafineryjnego.

Wskutek tego wyrobił się zwyczaj gromadzenia odpadków kwasowych w osobno na ten cel kopanych dołach w obrębie fabryk i ten sposób uprzątania odpadków mimo, że jest w wysokim stopniu niepewny, tolerowały dotychczas władze z konieczności.

Przechowanie takich odpadków w obrębie fabryk wymaga znacznego wolnego miejsca i żmudnych zachodów z powodu ich wielkiej ilości, wynoszącej 5—10% przerobionych produktów. W naszych małych rafinery ach, które urągają wszelkim pojęciom o racyonalnej pracy i porządku, gdzie niema wcale odpowiedniego miejsca na składy tych odpadków, ani staranności w obchodzeniu się z nimi, radzą sobie w bardzo prosty sposób przez masowe odpuszczanie ich wprost do rzek i potoków.

Właścicieli tych małych rafineryi względnie ich kierowników, posądzić można o notoryczną w tym względzie nieumiejętność a nawet złą Wolę.

Małe rafinerye dopuszczają się też ilościowo i jakościowo największego zanieczyszczenia wód publicznych.

Dzieje się to w ten sposób, że rozprowadzone po całym obszarze fabrycznym odpadki rozmaitego rodzaju, kałuże i doły odpadków cuchnących, niezabezpieczone niczem, otwarte, wylewające i przelewające się, zostają przez każdy nawalniejszy deszcz spłukiwane do najbliższych ścieków, potoków i wód bież., albo na sąsiednie pola i grunta. O jakichś środkach, chroniących zdrowie i życie ludzi zajętych w takich drobnych zakładach, o jakichś urządzeniach dla czyszczenia i unieszkodliwienia albo choćby uprzątania odpadków niema mowy. Zresztą przy tych prymitywnych środkach technicznych i ekonomicznych, jakimi takie „zakłady“ rozporządzają, nawet wymagać trudno choćby nawet najprostszego zaradzenia złemu.

Przedstawiwszy zasady odczyszczania wód użytkowych rafineryi, przechodzę z kolei do przedstawienia historycznego poglądu dotyczących zarządzeń władz i starań techników, w celu usunięcia względnie unieszkodliwienia zanieczyszczeń wód publicznych odpadkami z destylarń nafty.

rozrzu-

u nas

na-

ra-

na

tylko

Historyczny pogląd rozwoju sprawy odczyszczania wód użytych z rafineryi.

Powstawanie destylarń naftowych jest naturalnym wynikiem kopalń ropy naftowej wzdłuż całego Podkarpacia.

Najwięcej zakładów destylarnianych posiada powiat drohobycki i gorlicki, reszta jest eona wzdłuż Podkarpacia; stąd też jasna rzecz, że skutki zanieczyszczenia z destylarń naftowych, dały się już i dają najwięcej odczuć w powiecie drohobyckim i gorlickim.

Wszystkich destylarń naftowych jest około 70; z tego przypada na powiat drohobycki 21, a na powiat gorlicki 15. O ile z zapisków urzędowych dojść można, najdawniejsza destylar-nia nafty powstała w Mrażnicy pod Borysławiem jeszcze w roku 1857 pod firmą „Scheppel - Rechter“ ; budynki tej destylarni są drewniane, wpół zniszczone i grożą dziś zawaleniem. W fineryi tej w jednym budynku mieści się kotłownia destylacyjna, odbieralnia i podobno nawet oczy-szczalnia. Druga „starożytna“ destylarnia w Drohobyczu, firmy Feuerstein i Heimberg istnieje od r. 1864; najwięcej drobnych destylarń nafty, pozostających przeważnie w rękach żydowskich, stworzono zresztą w czasie od r. 1880 do 1890. Odtąd powstawały już większe a od r. 1900 największe do dnia dzisiejszego. Postęp ten ilościowy i jakościowy kroczył równolegle z rozwojem kopalnictwa naftowego, które, jak wyżej zaznaczyłem w okresie od r. 1880—1900 wzmogło się bardzo skutkiem zastosowania głębokiego wiertnictwa systemem kanadyjskim i ciągle jeszcze wzrasta.

Z całkowitej ilości destylarń przypada większe mniej lub więcej racyonalnie urządzone i prowadzone zakłady zaledwie około 20%. Po-między temi, największe przerabiające około 20 do 85 cystern po 10000 kg ropy dziennie, urządzone przeważnie według najnowszych zdobyczy techniki i prowadzone racyonalnie przez wykształcone siły zawodowe są następujące:

1.    Destylarnia galicyjskiego towarzystwa naftowego „Galicya“ w Drohobyczu,

2.    Galicyjskiego towarzystwa naftowego przedtem Mac Garvey w Glinniku Maryampolskim pod Gorlicami,

3.    Gartenberga i Schreiera w Niegłowicach pod Jasłem,

4.    Spółki akcyjnej dla przemysłu, naftowego w Trzebini (powiat Chrzanów),

5.    Pierwszej galicyjskiej spółki akcyjnej dla przemysłu naftowego w Peczeniżynie,

6.    firmy „Petroleum-Licht- und Kraft Gesellschaft“ w Sowlinach powiat Lima,nowa („Światło i Siła“),

7.    Augusta Raczyńskiego w Trzebini wsi, powiat Chrzanów,

8.    Towarzystwa akcyjnego „Austrya“ pod Drohobyczem (w budowie).

Ostatnim zakładem największym pod względem ilości przeróbki jest państwowa fabryka olei mineralnych w Drohobyczu, puszczona w ruch w marcu b. r., której dzienna przeróbka ropy wynosi 110 cystern i zwiększoną być może do 150 cystern dziennie. Destyluje ona i rafinuje wszystką benzynę i 25°/₀ nafty, a pozostała reszta tworzy tak zwany ropał t. j. ciężkie oleje używane do opalania lokomotyw kolei, państwowych.

Reszta zakładów destylarnianych wynosząca około 80°/o całkowitej ich ilości, spoczywa prawie

wyłącznie w rękach żydowskich i jest urządzona w sposób najprymitywniejszy jeszcze z przed 40 laty a prowadzona i utrzymywana niżej wszelkiej krytyki.

Przeważna część tych rafineryi spekuluje na chwilowe przeróbki nafty podczas de-ruty cen, względnie na uzyskanie opłat od kartelu rafineryi wielkich.

Kierownikami takich destylarń są zazwyczaj ludzie bez żadnego wykształcenia, a stąd nie trudno wyobrazić sobie całą gospodarkę w takim zakładzie.

Cały obszar zakładu zazwyczaj kilkumorgowy, tworzy jedno wielkie bagno błota czarnego, tłustego, utworzonego z ziemi, z mazi kwaśnej, ługów, olei mineralnych, kwasu siarkowego i wody ściekowej.

Odpadki te, gromadzące się od kilkudziesięciu lat, wsiąknęły w grunt i wyciekają na zewnątrz zakładu same, a nadto od czasu do czasu bywają spłukiwane przez wody deszczowe na wszystkie strony. Bagna takie nie wysychają nawet podczas największej posuchy letniej.

Dowożenie ropy i przelewanie z beczek do zbiorników często jeszcze drewnianych, powoduje przeciekanie i rozlewanie się ropy po całym obszarze zakładu. Zbiorniki ropne nieszczelne. O jakiekolwiek choćby najbardziej prymitywne urządzenia i środki ochronne nikt się tu nie troszczy.

Smutny ten obraz zaniedbania i braków jest nie do opisania i trzeba to wszystko widzieć, aby można nabyć pojęcia o całej tej nędzy.

Może taki przemysł przynosi jaką korzyść właścicielom, ale dla sąsiadów i okolic najbliższych jest i musi być ciężką i wysoce szkodliwą plagą.

W dowolnem miejscu na obszarze takiego zakładu znajduje się obszerna jama, w którą zlewają gęste mazie kwaśne i inne nieczystości ; jamę tę w miarę napełnienia otaczają wałem ziemnym, nieczystości coraz się podnoszą ponad teren, i za lada sposobnością wyciekają lub są spłukiwane przez deszcze.

Destylarnie takie założone są z reguły nad rzeką lub strumieniem i to możliwie jak najbliżej, ' oczywiście w tym celu, aby mieć potrzebną do ruchu wodę i łatwy sposób pozbycia się nieczystości, których wytwarza się bardzo wiele.

Zazwyczaj nocą wypuszczają nieczystości do rzek lub strumieni najbliższych, a gdy przyjdą wiosenne wylewy, to cały zakład zostaje gruntownie wyczyszczony bez trudów i kosztów właścicieli.

Przed kilkudziesięciu laty, kiedy władze udzielały konsensów na owe drobne zakłady destylar-niane, nikt nie myślał jaką plagą staną się one z powodu swych zanieczyszczeń; w ówczesnych konsensach niema też wzmianki rzeczowej o gromadzeniu lub odprowadzaniu nieczystości. Pierwsze spostrzeżenie w tym kierunku w konsensie na budowę rafineryi znajduje się w orzeczeniu c k. starostwa w Lisku z r. 1889 do 1. 7801/89, dotyczącego budowy rafineryi w Ustrzykach dolnych (M. Fränkla).

Poz. 14 tego konsensu brzmi dosłownie :

„Aby odpadki kwasu siarkowego, tudzież odpadki phynne pozostałe po destylacyi nie spływały do rzeki Strwiąża, a tern samem nie zanieczyszczały wody w tej rzece, należy urządzić dół do ściągania i zbierania tych odpadków oddalony od rzeki 10 m i odpadki te przysypywać czystem wapnem. Dół ten ma być oporęczony i od mie-

Z tego zbiornika wolno odprowadzać na zewnątrz zakładu ciecze dopiero po poprzedniem

szkań ludzkich i od przestrzeni robotniczych oddalony najmniej 60 m, aby wyziewy z kwasu siarkowego nie oddziaływały szkodliwie na zdrowie ludzkie“.

Okólnikieię. 1. 71629/1889 c. k. Namiestnictwo wezwało wszystkie starostwa do wzorowania się na powyższem orzeczeniu liskiego starostwa, przy sposobności konsentowania innych rafineryi.

Okólnik ten był też pierwszym faktem liczenia się seryo z nieczystościami i pierwszym krokiem w celu unieszkodliwienia tychże.

Jest rzeczą całkiem jasną, że takie „plato-niczne“ zastrzeżenie bez podania wielkości dołu na nieczystości i ilości użyć się mającego wapna, żadnego skutku odnieść nie mogło i zastrzeżenie takie tylko jako „platoniczne“ pozostać musiało.

Dziś zaś np. wody rzeki Tyśmienicy i jej dopływów, cała okolica w Borysławiu i w Tusta-nowicach, Mrażnicy i Schodnicy, oraz okolice wzdłuż Tyśmienicy aż do ujścia jej do Dniestru, są zanieczyszczone nietylko ropą z kopalń naftowych, z ropociągów i ze zbiorników, ale w znacznym bardzo stopniu odpadkami destylarnianymi, które jak wyżej nadmieniłem są w skutkach bez porównania gorsze.

W podobny sposób chociaż nie w tak znacznym stopniu jest zanieczyszczona rzeka Ropa i jej dopływy.

Na zanieczyszczenie wód przez rafinerye zaczęły się podnosić bardzo liczne i słuszne skargi do kompetentnych władz.

W r. 1895 przedłożył inspektor przemysłowy

р.    Arnulf Nawratil wniosek instrukcyi desty-larń naftowych, co było widocznie wynikiem stosunków już nieznośnych. Instrukcyę tę z urzędu zaopiniował, uporządkował jej treść i uzupełnił warunkami ściśle technicznymi st. radca budownictwa inż. W. Skwarczyński.

Po ostatecznem zaopiniowaniu i uzupełnieniu przez krajową radę zdrowia, instrukcyę wydrukowano w ilości kilkuset egzemplarzy i rozesłano

с.    k. Starostwom okólnikiem c. k. Namiestnictwa z 29 grudnia 1896 1. 84167/95.

W instrukcyi tej niema żadnej wzmianki o dopuszczalności poboru wody publicznej na cele zakładu a to prawdopodobnie z przyczyny, że do tego czasu prawie wszystkie małe zakłady desty-larniane pobierały wodę ze studni własnych, urządzonych na obszarze destylarni i z tych studni zapotrzebowanie wody w całości pokrywały.

Ustęp 19, tej instrukcyi p. t. „Zbiorniki na odpadki“ brzmi:

„Wszelkie ciekłe i stałe odpadki wyrobni oleju ziemnego, które są kwaśne albo alkaliczne albo zawierają oleje mineralne, nie powinny być wpuszczane do wód publicznych i rowów, dopóki nie zostaną tak oczyszczone, iżby nie mogły zanieczyszczać powietrza i wód w sposób szkodliwy dla ludzi, bydła i ryb.

W tym celu należy rzeczone odpadki odprowadzać w sposób niedopuszczający wsiąkania w ziemię lub zanieczyszczania powietrza, do zbiorników wykonanych z materyału nieprzesiąkliwego i przykrytych z wierzchu ziemią co najmniej na 50 cm grubo.

Zbiorniki, baseny, filtry itp. do zbierania, przechowywania i czyszczenia odpadków, należy tak urządzić, ażeby deszcz nie spłukiwał ich zawartości na pola i łąki, do studni i do publicznych rowów, powinny zresztą być zabezpieczone należycie poręczami, aby nie było można do nich wpaść“.

Jest to więc również ogólnikowe zastrzeżenie bez podania rodzaju i stopnia odczyszczania ; w porównaniu jednak z zastrzeżeniem podanem w okólniku Namiestnictwa z r. 1889 stanowczo jest już poważnym krokiem naprzód.

Praktyka wykazała, że i te zastrzeżenia jako ogólnikowe nie odniosły pożądanego skutku. Sposób zastosowywania się powstających rafineryi do wymogów ust. 19 instrukcyi był zazwyczaj następujący: _ _

Właściciel destylarni zrobił cokolwiekbądż, np. wykopał jamę albo rów a w nim umieścił skrzynkę z desek 1 — 2w² i 30—ЪО cm głęboko i twierdził, że to są znakomite urządzenia zbierające i odczyszczające i że się nic innego nie da zrobić i nie potrzeba.

Przeważna część rafinerów nawet i tego nie zrobiła, utrzymując, że nie istnieją urządzenia, któreby mogły odpadki płynne tak odczyścić, jak wymaga tego wydana instrukcya.

Inni wreszcie domagali się podania szczegółowego sposobu urządzeń odczyszczających i tu sprawa zwykle utykała bez wyjścia.

Każdy znawca techniczny wymagał czego innego, a żaden zdaje się nie wiedział czego wymagać, sprawa bowiem pod względem technicznym, była nowa i nigdzie nie można było czegoś pewnego w tym kierunku się dowiedzieć.

Poczęły się podnosić coraz liczniejsze i na-tarczywsze skargi interesowanych na szkodliwe zanieczyszczanie, i władze przemysłowe wdrożyły akcyę, by położyć tamę złemu, ale wszystkie usiłowania rozbiły się zarówno wówczas jak i dziś po większej części jeszcze, o niechęć a nawet o złą wolę rafinerów.

Każde bowiem zarządzenie wydane przez władzę przewlekają oni rekursami w nieskończoność, a gdy wreszcie po kilku latach najwyższa instan-cya rozstrzygnie rekurs na ich niekorzyść, co się z reguły zdarza, to i tak nie zastosowują się wcale do tej decyzyi i czekają aż odnośne starostwo wskutek skarg interesowanych nie stwierdzi ponownie, że nic nie zrobili i nie wyda stosownego nakazu Nakaz ten wyzyskują znowu rafinerzy, aby wnieść ponowny rekurs z motywem, że decy-zya najwyższej instancyi odnosi się do stanu zakładu z przed kilku lat, który się obecnie zmienił, że sprawa zatem stała się nową. Następuje ponowny przebieg rekursów przez wszystkie instan-cye, co trwa znowu kilka lat i tak dalej w nieskończoność a sprawa usunięcia zanieczyszczeń wód publicznych jest ciągle w tern samem stadyum.

Dla poprawienia owej okólnikowej poz. 19 instrukcyi biuro przemysłowe c. k. Namiestnictwa (kierownik biura st. radca bud. inż. Skwarczyń-ski) poczęło warunki konsensu uzupełniać następuj ącem zastrzeżeniem:

„Celem zapobieżenia spłukiwaniu odpadków z obrębu zakładu na sąsiednie grunta i rzeki należy cały kompleks .gruntowy rafineryi otoczyć wałem ziemnym, stosownie do niwelacyjnych warunków terenu, a najmniej 0 5m wysokim, — i tyleż w koronie szerokim za szkarpami 1:1i/₂. Od podnóża tych wałów należy wzdłuż najniżej położonego miejsca wewnątrz zakładu założyć rów szczelnie wybrukowany do zbierania i odprowadzania opadów atmosferycznych i połączyć ze zbiornikiem, który należy wykonać w stosownem miejscu w obrębie zakładu w sposób nieprze-siąkliwy.

i siar-

w zie-

przeprowadzeniu ich przez filter dostatecznie duży i odpowiednio urządzony. Władza przemysłowa zastrzega sobie prawo przekonywania się w każdej chwili co do prawidłowego funkcyonowania filtru i postanowienia dalszych zastrzeżeń w miarę potrzeby i uznania.

Skoro się okaże, że woda u wypływu w destylarni będzie miała nie więcej niż O'O15°'₀ olei, t. j. 0T5 grama na 1 litr, a w oddziaływaniu na papier lakmusowy będzie prawie obojętna, to działanie filtra należy uważać za prawidłowe“.

Jednak i to zastrzeżenie pozostawia wiele do życzenia, bo niewiadomo gdzie i w jaki sposób trzeba się pozbyć olei mineralnych i kwasów, aby uzyskać powyżej zastrzeżony stopień odczyszczenia odpływów, zresztą i sam stopień oczyszczenia nie jest dostateczny, gdyż taka ilość olei jest za wielka. W każdym razie to zastrzeżenie uważać należy za następny poważny krok naprzód.

W r. 1900 na wniosek dyrektora kraj. biura melioracyjnego inż. Kędziora, poparty dosadnym i wyczerpującym wywodem wykazującym szkody, jakie wynikają dla gospodarstwa rolnego i rybnego z powodu zanieczyszczenia gruntów rolnych i wód publicznych ropą naftową i odpadkami destylar-nianymi począwszy od Borysławia i Tustanowic aż po Dniestr, zwrócił się Wydział krajowy do Namiestnictwa z wezwaniem wydania zarządzeń na podstawie przepisów wodnych.

Wskutek tego przeprowadziło starostwo w Drohobyczu dochodzenie na miejscu ze współudziałem znawcy technicznego, profesora technologii chemicznej w Szkole politechnicznej Pawlew-s kie g o, znawcy sanitarnego i delegata Wydziału krajowego we wszystkich destylarniach i kopalniach nafty w powiecie drohobyckim. Dochodzenie to stwierdziło, że wszystkie rafmerye są bardzo nieczyste i zaniedbane i nie posiadają żadnych urządzeń ochronnych przeciw zanieczyszczaniu wód ropą i odpadkami naftowymi.

Na podstawie wyniku tego dochodzenia na miejscu starostwo zwróciło się do władz górniczych o wydanie zarządzeń ochronnych na kopalniach, a równocześnie wezwało wszystkich niemal właścicieli destylarni do wykonania stosownych urządzeń ochronnych odczyszczających odpadki destylarniane. Naturalnie, że dotychczasowym zwykłym porządkiem rzeczy, wniesiono przeciw temu zarządzeniu rekursy, które niestety przez starostwo ze znacznem opóźnieniem przedłożone zostały Namiestnictwu.

Rekursów tych na wniosek biura przemysłowego c. k. Namiestnictwo nie uwzględniło a nadto dodatkowo zastrzegło, w jaki sposób mają reku-renci wykonać te urządzenia ochronne. Przeciw tej decyzyi wniosło 11-tu właścicieli destylarń rekursy w r. 1907 do Ministerstwa handlu, które dopiero w czerwcu 1910 zażądało przedłożenia jeszcze aktów uzupełniających. Sprawa ta wlecze się więc około 10 lat i niema widoku rychłego jej załatwienia, zwłaszcza że rekurenci mają jeszcze jedną instancyę : Trybunał administracyjny!

Przyznać także trzeba, że dotąd sprawa odczyszczania odpadków destylarnianych, tak aby je można bez szkody odprowadzić do wód publicznych była pod względem technicznym ciągle nie rozwiązana i nie było jeszcze sposobu dokładnie określonego, któryby można uważać pod względem rzeczowym i finansowym za racyonalny do wymagania i zastosowania w przemyśle.

Z uznaniem też podnieść należy o wielkiej destylarni Mac Gtarveya w G-linniku Maryampol-skim pod Gorlicami, której zarząd z własnej ini-cyatywy zbudował w r. 1904 znacznym kosztem klarownicę betonową (Tab. XV rys. 6) i prowadził doświadczenia co do sposobu racyonalnego odczyszczania odpadków.

Doświadczenia te opisane poniżej, dziś wobec nowego sposobu regenerowania kwasu siarkowego są bez znaczenia.

Wody odpadkowe w rafineryach nafty zawierają części ciał stałych (ziemistych) mechanicznie porwanych, części oleju mineralnego, spłukanego z terenu, na który dostały się przez nieszczelność zbiorników, rozlewanie, przelanie itd., części kwasu siarkowego, ługu sodowego kan sodowy powstały z działania na siebie tych dwóch ciał. Z tjmh w wodzie rozpuszczonych lub zawieszonych ciał, cenne dla rafineiyi są cząstki oleju mineralnego, które przed wypuszczeniem wody z rafineryi trzeba uchwycić, szkodliwe zaś dla ludzi, zwierząt, tudzież roślin, są części kwasu siarkowego, które należy zobojętnić.

Kwas siarkowy używany jest w rafineryi nafty do czyszczenia (rafinowania) produktów ropnych, a więc: benzyny, nafty, olejów smarowych lżejszych i cięższych.

Kwas użyty do czyszczenia produktów lekkich jest płynny i daje się razem z wodą, bez zwrócenia utvagi i zostawiania śladów, wprowadzić do rzek gdzie dopiero z setek zaginionych zwierząt, obecność jego wyczuć się daje. Kwas użyty do czyszczenia produktów cięższych (olejów) stanowi masę gęstą, mazistą, która wprowadzona do rzek, poznać się daje zaraz po zczerniałych i pożółkłych roślinach na brzegach rzeki. Jak obecnie kwas siarkowy nie da się niczem zastąpić, ze względu na swe czyszczące działanie,— tak dotychczas nie jest znany racyonalny, tani sposób zużytkowania kwasu odpadkowego, zużytego.

Ilacyonalnie, — pod względem hygienicznym, urządzona rafinerya nafty, powinna mieć zatem dwojakie urządzenie do usunięcia odpadkowego kwasu z fabryki:

1.    Kwas ciężki, mazisty, powinno się wywozić do umyślnie na ten cel „wybudowanych“ na uboczu wykopanych dołów, do których dorzucać należy wapno.

2.    Kwas lżejszy płynny, powinno się zaraz po wypuszczeniu z czyszczenia zobojętniać wapnem niegaszo-nem, przez co utworzy się gips i woda, ciała zupełnie nieszkodliwe. Dla pewności powinno się używać nadmiaru wapna niegaszonego.

Urządzenie do tego celu jest nader proste i tanie, tak że i najmniejsza rafinerya może je posiadać.

Wody kwaśne z rafinacyi, wpuszcza się do 2 skrzyń (naprzemian pracujących) drewnianych, szczelnych mię np. na 30 do 10 cm wkopanych — Obok znajduje się budka drewniana służąca na skład wapna niegaszonego. Kobotnik wrzuca po prostu wapno niegaszone do wody kwaśnej czyli gasi je poruszając płyn ustawicznie drągiem ¹ — przyczem następuje zobojętnienie kwasu i wytworzenie się gipsu. Poniewmż gips jest nierozpuszczalny w wodzie, przeto pozostaje w niej zawieszony, — prócz niego zaś na wierzchu płynu osadza się olej mineralny, który razem z kwasem został przy rafinacyi wpuszczony a który jako cenny materyał, powinien być zebrany. Teraz więc będzie je-zcze potrzebne urządzenie, do zbierania oleju mineralnego i wydzielania gipsu, ażeby woda kwaśna a zobojętniona obecnie, wychodziła z rafineryi bez oleju i bez gipsu, który zamulałby koryta rzek. Do tego to właśnie celu służy system basenów przedstawiony na tabl. XV, a który w rafineryi naftj' w Maryampolu jest od kilku miesięcy w użyciu. Kzecz prosta, że urządzenie to z betonu jest droższe, cho ciąż bardzo trwałe, ale i najmniejsza rafinerya nafty może sobie urządzić baseny takie z dołów oszalowanych deskami, urządzić szluzy itd., przyczem zwraca się uwagę, że chwytanie oleju mineralnego z wody, opuszczającej rafineryę, leży właśnie w interesie właścicieli rafineryi.

Działanie tych urządzeń jest następujące: (patrz rys.)

Woda kwaśna wpływa ze skrzyń wapiennych po zobojętnieniu wapnem, przy A do szeregu basenów wmpólnym kanałem, który ma 2 drogi: jedna prowadzi wodę do zbiorników a, b, c, d, e} /, i, j, druga do ai, bi, ci, di, ei, fi, gi, hi, ii, ji, o.... Zbiorniki te odgranicza ściśle od siebie ściana środkowa podłużna. Przez odnośne zasuwy w odnodze dopływowej, można wodę skierować do jednych lub drugich zbiorników, podczas gdy ze zbiorników w użyciu nie będących, usuwać można osad z biegiem czasu powstający.— Baseny od a do g i od ai do gi komunikują półkulistymi otworami, położonymi przy dnie w ścianach dzielących 1 — 6 jak to widać z przekroju podłużnego i przekroju C—D. Woda spływająca odnogami, przechodzi otworami półkulistymi z jednego basenu do drugiego aż do ścianki w basenach h i hi, osądzając tam stopniowo części stałe, więc ziemię, gips itd. Ścianka ta jest niższa od innych o 30 cm

i nie ma otworu komunikacyjnego do komór h i hi. Woda w komorach g i gi musi się zatem wznieść do góry i przelać się górą przez ściankę h i hi. W tych komorach h i hi znajduje się w pewnej wysokości ruszt, a na nim koks, gruby żwir itd., przez które woda spadając traci resztę mechanicznych zanieczyszczeń, aby otworami nad dnem przejść z komór h i hi do ii ii, stąd zaś przelać się jeszcze raz przez ściankę do komór j i ji, dalej do wspólnej komory a stąd do odpływu, — gdyż tu powinna być woda wolną od kwasu siarkowego i nie posiadać zanieczyszczeń mechanicznych w znaczniejszej ilości. Więc względna klarowność tej wody w komorze ostatniej i próba tejże po przefiltro-waniu z chlorkiem barowym wystarczy ażeby ocenić, czy woda jest szkodliwa.

Jeżeli bowiem woda w komorze tej zawiera kwas siarkowy, — wtedy powstanie w probiercę z wodą odpływową ogrzaną, za dodaniem chlorku barowego, charakterystyczny biały osad siarkanu barowego (BaSO₄) nierozpuszczalnego w wodzie.

Należy jeszcze zauważyć, że komory ai Ъг ci di i abcd, posiadają w zewnętrznych ścianach podłużnych po jednym rowku, ze spadkiem od komory d i di do komór к i ki, które z innemi komorami wcale nie stoją w łączności. Każdy taki rowek posiada cd wnętrza komór abcd i ai bi ci di niższą ściankę, przez którą wlewa się samodzielnie górna stwa płynu komór i spływa. Zaś tą górną warstwą płynu czterech komór (względnie ośmiu), nie jest nic innego jak olej mineralny. Skoro bowiem woda odkwaszona, wieje się do szeregu basenów, wtedy chyżość prądu wody ogromnie się zmniejsza, części stałe opadają na dół, zaś pł nne układają się w miarę gęstości. Na samym wierzchu znajdować się będzie warstwa oleju o gęstości przeciętnie b9Ó°, pod nią zaś woda z rozczynionemi w tejże solami, a więc o gęstości w każdym razie trochę nad 1000°. Z komór к i ki biera się olej pompką lub czerpakami i przenosi napowrót do destylarni. Wysokość płynu w basenach reguluje się zastawami w komorach j i ji — płyny muszą stać tak wysoko, aby warstwa olejowa wlewała się spokojnie do ków (rynienek).

NB. Na 400 hl — 40000 hlr daje się tam ŁOOkg wapna, a więc 1% wapna.

war-

za-

row-

Klarownica zbudowana w rafineryi powyższej zawiera dwa szeregi separatorów zaopatrzone na końcu filtrami a proces odczyszczania był taki, źe nieczystości ługowe i kwaśne po usunięciu mazi zbierały się w osobnych zbiornikach murowanych na cemencie i neutralizowały się mlekiem wapiennem; po odstaniu zaś odprowadzano je do klarownicy, do której jednak równocześnie wpuszczano wszystkie wody zużyte, jak chłodnicze', kon-denzowe, itd. Wody te w klarownicy powinny były wydzielić z siebie oleje mineralne i osad, następnie przefiltrowaó się i dopiero zupełnie czyste wypłynąć. — Na miejscu jednak w r. 1906 i 1909 przekonał się inż. Skwarczyński, iż woda odpływowa zajmowała zaledwie % głębokości klarownicy i przepływała z tak bardzo wielką chy-żością, że nie było czasu ani na oddzielenie się olei ani na przefiltrowanie.

Oprócz tej destylarni miały jeszcze dwie inne destylarnie klarownicę

mianowicie destylarnia firmy „Bracia Haber i Griffl“ w Stanisławowie miała w r. 1905 szereg drewnianych separatorów a destylarnia firmy „Chaim Leiba Ambach, Dawid Begleiter i tow.“ w Wąniowicach ma klarownicę betonową z jednym szeregiem separatorów z filtrami, połączonymi z dużym zbiornikiem betonowym (tabl. XV rys. 4).

W tych kilku separatorach z początku neutralizowano kwasy mlekiem wapiennem, w na stępnych zaś separowano i zczerpywano oleje, a pozostałość filtrowano i odprowadzano do dużego zbiornika celem ostatecznego wyklarowania się, poczem wypuszczano na zewnątrz. Klarownica taka bądź co bądź przedstawia już także znaczny postęp w kwestyi odczyszczania.

Z początku r. 1908 sprawa zanieczyszczania wód odpadkami z rafineryi nafty stała się na nowo bardzo głośną. Podniesiono nowe, liczne i głośne

i.

skargi w formie interpelacyi w Sejmie i w Radzie państwa z natarczywem. żądaniem usunięcia złego. Skargi te i interpelacye Wydział krajowy i Ministerstwo udzieliły Namiestnictwu z żądaniem wydania stosownych stanowczych zarządzeń. W następstwie tego Namiestnik polecił st. radcy budownictwa inż. Skwarczyńskiemu wypracować wnioski z uwzględnieniem wszelkich technicznych wymogów dających możliwość usunięcia szkodliwości zanieczyszczeń odpadkami naftowymi.

W celu zebrania dokładnych dat w tym kierunku, udał się inż. Skwarczyński w październiku 1908 do destylarni akcyjnego towarzystwa „Scho-dnica“ w Czechowicach pod Dziedzicami na Śląsku, gdzie starostwo w Bielsku pod naciskiem władz pruskich zniewoliło było już przed kilku laty zarząd destylarni do wykonania urządzeń odczysz-czających i do wprowadzenia stosownego sposobu odczyszczania, który swemu zadaniu i celowi w zupełności odpowiadał.

Na miejscu stwierdzono rzeczywiście, że istnieją i funkcyonują skutecznie urządzenia, z których pomocą czyszczenie odpadków płynnych, kwaśnych i ługowych odbywa się chemicznie i mechanicznie. Urządzenia te obejmowały: kotły lane żelazne do zagotowywania nieczystości ługowych, zbiorniki do mieszania ich z nieczystościami kwaśnemi, osobne murowane na cemencie zbiorniki do neutralizowania nadmiaru nieczystości kwaśnych, oraz klarownicę złożoną z separatorów i filtrów a wreszcie dwa obszerne stawy dla wód chłodniczych, opadowych itd. Odczyszczenie było tak dokładne, że odpływy odchodzące ostatecznie ze stawów poza obszar zakładu nie oddziaływały wcale ani kwaśno ani alkalicznie na papier lakmusowy i nie wykazywały widocznych śladów olei mineralnych. Dodać tu trzeba, że do klarownicy wpływały jedynie nieczystości porafinacyjne; wprowadzano do niej jednak także i część wód chłodniczych dla rozcieńczenia; zresztą cała ilość wód chłodniczych spływała do stawów, z których po ostygnięciu używano ich częściowo napowrót do chłodzenia destylatów.

W sprawozdaniu swojem z tej podróży, inż. Skwarczyński przy dołączeniu planu urządzeń przedstawionych na tabl. XV rys. 5 (nr. 12) opisuje te urządzenia w następujący sposób:

„Jak w każdej innej tak i w tej destylarni wytwarzają się następujące płynne nieczystości: aj wody chłodnicze zużyte do skraplania par destylatów oraz wody z opadów atmosferycznych, która to grupa wód jest mało zanieczyszczona i to przeważnie olejami ; b) wody pochodzące z czyszczenia destylatów kwasem siarkowym i ługami w agitatorach, oraz wody z płukania beczek itp., które jako nieczystości fabryczne są bardzo szkodliwe dla otoczenia.

Do zbierania wód chłodniczych i opadowych znajdują się na obszarze destylarni nafty dwa duże stawy w ziemi wykopane, z których jeden jest 160 от a drugi 75 от długi,

oba są szerokie

głębokie. Woda w tych stawach nagromadzona nie oddziaływała na papier lakmusowy ani kwaśno ani alkalicznie, w mniejszym stawie jednak była w tak wielkim stopniu zanieczyszczona olejami naftowymi, że zachodzi podejrzenie, jakoby do tego stawu wprowadzano także i wody z płukania beczek itp.— Oba stawy mogą pomieścić 7031-25 от3 wody chłodniczej i opadowej, faktycznie jednak w dniu zwiedzania głębokość wody w obu stawach wynosiła przeciętnie 1-25 OT, co przedstawia zawartość wody około ЗбООот³.

Wodę z tych stawów po ochłodzeniu i wyczerpaniu olei mineralnych pompują częściowo (około 50%) napowrót do chłodnic.

Nieczystości płynne i ługowe wypuszczają z agitatorów do kadzi drewnianych względnie zbiorników, wewnątrz

12-бот oraz średnio około 2*50от

Inż. W. Jakimowski.

we

tu ostate-

szczelnie blachą ołowianą obitych, kadzie te stoją w pobliżu agitatorów a pojemność ich wynosi 82 ж³. Pod działaniem pary przepływającej z kotłów parowych przez wężownicę w tych zbiornikach umieszczoną, czarna maź zgęstniała odstaje się na wierzchu, a reszta cieczy, zawierająca ługi, kwas i oleje mineralne neutralizuje się wzajemnie do pewnego stopnia; w tym celu dolewają jeszcze nawet kwasu siarkowego. Maź zbiera się z wierzchu i przegotowuje parą w osobnych kociołkach z lanego żelaza, a po wydzieleniu się z nie] kwasu używa się do opału, kwas zaś sprzedaje się do fabryk sztucznych nawozów.

Pozostała w rzeczonych kadziach zneutralizowana po części woda kwasowa, ługowa i oleista barwy jasno-bruna-tnej odprowadza się szczelnemi rurami nieprzesiąkliwemi do trzech zbiorników, wymurowanych z cegieł na cemencie o łącznej pojemności 192 ж³. Zbiorniki te wraz z odnośnym szybem Nr. I są w załączonym planie lit. wu w₃ i w₃ oznaczone; nieczystości płynne można wpuścić do każdego z osobna i do wszystkich razem. Tu odbywa się neutralizowanie nieczystości mlekiem wapiennem, a po odstaniu się i osadzeniu stałych części wapnistych oleje mineralne wypompowuje się zapomocą przytwierdzonych do ścian rur żelaznych ruchomych ; pozostałą ciecz odprowadza się do klarownicy, a osad wapnisty wydobywa się kolejno z każdego zbiornika.

Uwidoczniona na Tab. ХУ rys. 5 klarownica w całości betonowa składa się z dwu odrębnych szeregów po dziewięć komór po 2*85 ж szer, 2 ж głęb., o łącznej długości 23*40 ж, co przedstawia wraz z dwoma szybami po 4 ж3 łączną pojemność 274*76 ж³. Przed i za klarownicą znajdują się szyby Nr. 2 i 3, z których zapomocą zastawek można wprowadzić i odprowadzić nieczystości do któregokolwiek i z któregokolwiek szeregu komór lub do obu i z obu razem. Poszczególne komory są wzajemnie połączone zapomocą otworów u dna w ścianach działowych, w miejscach gdzie przypierają do ścian podłużnych, naprzemian; przed każdym takim otworem znajduje się żelazna zasuwa przekątnie umocowana, tworząca przelew, a poza zasuwą, dług twierdzenia kierownika, ma się znajdować koksowa warstwa filtrująca, przez którą przepływać musi ciecz, zanim się dostanie z jednej komory do drugiej Dno całej klarownicy jest poziome, ruchu w niej wody, która w dniu zwiedzenia stała 1T0 głęboko, nie było wcale widać, a woda sama chociaż mętna, nie oddziaływała ani kwaśno, ani alkalicznie na papier lakmusowy.

Za klarownicą znajduje się szyb Nr. 3, z którego wody odpływają dalej rurami do osobnego, w ziemi wykopanego stawku o pojemności 209*09 ж³. W stawku tym znajdują się trzy ścianki drewniane z desek, poprzeczne, nie dosięgające jednak do dna, a nieczystości z klarownicy przez szyb Nr. IV sprowadzone, pozbywają się cznie namułu i tej odrobiny olei, jakąby jeszcze zawierały.

Wody wypływające z tego stawku łączą się w szybie Nr. V z wodami chłodniczemi, skąd łącznie odpływają do rzeki Białki.

Pozostaje jeszcze do zaznaczenia, że w większym stawie dla wód chłodniczych znajdowało się pewne miejsce stosunkowo niewielkie, ogrodzone naokoło podwój nem opierzeniem z desek, wypełnionem żużlem i koksem; na zapytania kierownik dawał wyjaśnienia wymijające, twierdził, że to jest filter, ale obecnie ma być usunięty. Woda w obrębie tego filtru była taka jak w całym stawie, t. j. ani kwaśna ani alkaliczna.

Również i w mniejszym stawie dla wód chłodniczych były niektóro miejsca oddzielone deskami, w których to miejscach widoczna była ropa i oleje w znacznej ilości, i tu odpowiedzi kierownika były niejasne i wymijające. Zdaje się więc, że do tych stawów obu prócz wód chłodniczych i opadowych wpuszczają czasami inne jeszcze ścieki fabryczne i to mocniej zanieczyszczone.

Dyrektor zakładu oświadczył, że rocznie przerabia 7000 cystern ropy, a do fabrykacyi dziennej spotrzebowuje 4000 do 5000 ж³ wody.

Na pomieszczenie tej wody służą zbiorniki do nawodniania, klarownica i stawek o łącznej pojemności 675*85 ж³, oraz dwa stawy o pojemności 7031*25 ж³, razem 7707*10 ж³, wobec czego pozostaje jeszcze około 3000 ж³ miejsca na wody opadowe.

Nadto techniczny kierownik oświadczył, że w ciągu każdej doby spływają nieczystości kwasowe i ługowe tylko przez 4 do 5 godzin do klarownicy i wynoszą około 64 ж³, gdy zaś pojemność klarownicy wynosi jak wyżej 274 76 ж³, więc nieczystości mogą w niej pozostawać przez czas około 4 dni, zatem mają dosyć czasu do należytego odczyszczenia się“.

Równocześnie zwiedził inż. Skwarczyński także destylarnię firmy „Vacuum Oil Company“ położoną w pobliżu poprzedniej w Dziedzicach, której konsensem polecono, aby nieczystości porafinacyjne po odczyszczeniu zostały ponownie zużyte sposobem okrężnym (Zirkulationsbetrieb) albo też unieszkodliwione przez odparowanie zapomocą urządzenia przekroplającego (Berieselungsanlage). Z tego zatem wynika, że zarządowi nie wolno było odpadków porafinacyjnych odprowadzać do rzeki nawet po odczyszczaniu ich. Tego polecenia usiłowano istotnie dopełnić jak świadczyła nagromadzona olbrzymia masa wód mocno zanieczyszczonych w bardzo wielkich trzech stawach i dwu klarownicach.

Ponieważ jednak warunek tego rodzaju jest niemożliwy do spełnienia, tam gdzie dziennie spotrzebowuje się około 6000 m³ wody, przeto wbrew konsensowi odpływała woda silnie kwaśna i alkaliczna do rzeki Białki.

Na zasadzie urządzeń istniejących w Czechowicach opracował p. Skwarczyński i przedłożył Namiestnictwu swój wniosek na zmianę poz. 19 instrukcyi wyżej wspomnianej.

Wniosek ten stanowił podstawę narady gremialnej odbytej na dniu 18 stycznia 1909 przy współudziale J. E. p. Namiestnika, Radcy Dworu Ingardena, st. radcy Skwarczyńskiego i profesorów Politechniki lwowskiej Bronisława Pawłowskiego i Romana Załozieckiego, tudzież wyższych urzędników administracyjnych.

Na podstawie tej narady, wniosek zasadniczy przerobiony w myśl uwag podniesionych ze szcze-gólnem uwzględnieniem dat prof. Załozieckiego, opracował p. Skwarczyński nową instrukcyę, wydaną rozporządzeniem c. k. Namiestnictwa z 28 kwietnia 1910 1. XV a 564/15.

Podczas sesyi wyżej wspomnianej wystąpili niektórzy panowie prawnicy przeciw wstawianiu w instrukcyę szczegółów co do sposobu urządzeń i przebiegu odczyszczania, twierdząc że instrukcya powinna zawierać tylko wymagania ogólne co do ostatecznego odczyszczania odpadków.

W zasadzie na tego rodzaju zapatrywanie można się zgodzić zupełnie, jednak wykazał inż. Skwarczyński, że poz. 19 starej instrukcyi z przed 14-tu laty miała właśnie takie ogólnikowe zastrzeżenia i że wskutek tego nie wiedzieli właściciele zakładów co mają robić ani też znawcy techniczni czego mają wymagać. — Kwestya bowiem od-czyszczań pod względem technicznym jest nowa, nie łatwa do rozwiązania a dotychczasowa smutna czterdziestoletnia praktyka bezowocna wykazała, że zachodzi potrzeba konieczna ujęcia w formę instrukcyi całego przedmiotu rzeczowo dla ułatwienia znawcom i stronom zoryentowania się. Zresztą instrukcya nie wyklucza wcale możności zastosowania także innych sposobów odczyszczania, — byle ich skutek pożądany był stwierdzony.

Zmienioną ostatecznie instrukcyę kazało Pre-zydyum Namiestnictwa wydrukować i rozesłało starostwom okólnikiem z 27 maja 1909 1. 14130/pr z poleceniem zastosowania się przy sposobności konsensowania zakładów destylacyjnych ropy.

Z instrukcyi tej najważniejsze dla nas ze względu na zanieczyszczenie wód są ustępy 19 i 21, które w całości brzmią:

§. 19.

Odp ad ki.

„Na zasadzie postanowień ustawy przemysłowej oraz §. 69 ustawy wodnej w brzmieniu noweli z 14 stycznia 1903 Dz. u. kr. Nr. 12 nie

ombrometrycznych) może spłynąć z obszaru zakładu.

wolno żadnych ciekłych lub stałych odpadków kwaśnych, alkalicznych lub oleistych wpuszczać do wód publicznych, do rowów drogowych i na przyległe lub dalsze grunta sąsiedzkie, dopóki nie zostaną tak oczyszczone, aby nie mogły zanieczyszczać ani powietrza, ani wody, ani ziemi ze szkodą dla ludzi, bydła, ryb i roślinności.

W tym celu winien przedsiębiorca zakładu dostarczyć przedewszystkiem dokładnych planów projektowych z obliczeniem i opisem urządzeń do zbierania, oczyszczania i odprowadzania płynnych odpadków, oraz do zbierania i usuwania stałych.

Projekt ten należy opracować ściśle, prawidłowo i wyczerpująco z pomocą technologa-che-mika, obeznanego teoretycznie i praktycznie z urządzeniem i ruchem destylarń naftowych, a podstawę mają stanowić dokładne daty co do ilości dziennej przeróbki ropy, co do ilości dziennego zapotrzebowania wody na cele zakładu i co do ilości nieczystości kwasowych i ługowych, wytwarzających się w ciągu doby.

Pamiętać również należy, że wszelkie zbiorniki na nieczystości i klarownice muszą być wykonane z materyału nieprzesiąkliwego.

Projekt w regule powinien obejmować przechowywanie i usuwanie odpadków stałych, a odczyszczenie płynnych odpadków destylarnianych w dwóch oddzielnych grupach.

Pierwszą grupę tworzą wody chłodnicze, wody opadowe, spłukujące przypadkowo rozlane nieczystości z obszaru destylarni, wody skondensowane z par kotłów parowych i wydzielające się z ropy i destylatów podczas destylacyi.

Grupa ta jest mało zanieczyszczona, a całe odczyszczenie redukuje się do zebrania wód w dostatecznie wielkich stawach, gdzieby się mogły wzajemnie rozcieńczyć, odstać, namuł osadzić i oleje mineralne wydzielić.

Do drugiej grupy należą wody rafinacyjne, zaprawione źrącemi substancyami, jak kwas siarkowy i wodorotlenek sodowy, wody z maszyn chłodniczych i wody ługowe z mycia beczek, oraz wody zawierające wyciągnięte z destylatów naftowych zanieczyszczenia lub zaprawione odpadkami naftowymi. Są to bardzo szkodliwe nieczystości dla otoczenia i zachodzi konieczność odczyszczenia ich poprzednio dokładnie i starannie, zanim je można będzie do rzeki odprowadzić.

Odczyszczenie to wymaga dalej uwagi, wiele dobrej woli i sumienności i polega na tern, aby nieczystości zostały należycie zneutralizowane, oleje mineralne oddzielone i usunięte, a ługów i zawieszonych w nich lub rozpuszczonych soli mineralnych do tego stopnia pozbawione, by nie mogły wyrządzić żadnej szkody.

W szczególności należy dopełnić następujących warunków:

a) Wody pierwszej grupy t. j. chłodnicze i opadowe oraz powstałe z kondensacji par itd. należy częścią szczelnie brukowanymi ściekami, częścią krytymi kanałami odprowadzać do dwu co najmniej lub więcej stawów wykopanych w naj-niższem miejscu wewnątrz zakładu, o takiej pojemności, by mogły pomieścić — oprócz całkowitej ilości wody chłodniczej i skondensowanej, spływającej w ciągu jednej doby, — także i ową domniemaną ilość wody opadowej, która w czasie nawalnego deszczu trwającego co najdłużej przez jedną godzinę z opadem 40—50 mm (stosownie do właściwości gruntów i miejscowych stosunków I

"Wody te, zanim wpłyną do stawów, należy przepuścić wpierw przez stosowne separatory z filtrami celem zupełnego odstania się, oddzielenia i usunięcia olejów mineralnych, osadzenia na-mułu i odczyszczenia w miarę potrzeby.

Do odczyszczania olei najlepiej nadają się filtry szmaciane lub wypełnione kłakami, które od czasu do czasu trzeba zmieniać, a filtry odczyszczać.

Wody w stawach w ten sposób nagromadzone i odczyszczone, można po wyczerpaniu olei oraz po stosownem ochłodzeniu odprowadzić wprost do wód publicznych lub użyć ich napowrót do celów fabrycznych w całości lub częściowo.

Do zoryentowania się co do pojemności stawów i klarownie, mogą służyć także jeszcze następujące daty oparte na praktycznych wynikach:

Małe zakłady przerabiające rocznie mniej niż 2000 wagonów (cystern) ropy, a wytwarzające tylko benzynę i naftę, mogą spotrzebować 0-5—0fm³ wody na każde 100 kg ropy dziennie, z której ilości przypada około 25°/₀ na rafinowanie, a 75°/₀ na chłodzenie destylatów i inne potrzeby.

Średnie zakłady przerabiające rocznie 2000 do 4000 cystern ropy (po 10000 i wytwarzające wszystkie typowe produkty naftowe, spo-trzebowują 2 — 3 m³, a wielkie przerabiające rocznie ponad 4000 wagonów ropy 1*5—2 w³ wody na 100 kg ropy dziennie.

Z ilości tej przypada w przybliżeniu: 24°/0 na zasilanie kotłów parowych, 18°/₀ na czyszczenie nafty, 7°/₀ na czyszczenie olei i 51 °/₀ na chłodzenie destylatów i inne potrzeby. Z wód tych jednak po zużyciu znika bezpowrotnie około 15°/₀.

Rozumie się, że powyższe cyfry mające znaczenie li tylko oryentacyjne, nie mogą stanowić podstawy ani do projektowania, ani do konsento-wania zakładu.

b) Nieczystości płynne drugiej grupy t. j. rafinacyjne, rozpadają się na trzy kategorye :

1.    Kwas porafinacyjny, odchodzący:

a)    od rafinowania-nafty i benzyny, tak zwany kwas ponaftowy;

b)    od rafinowania olejów smarowych t. z. kwas poolejowy;

c)    od rafinowania parafiny t. z. kwas po-parafinowy.

2.    Kwaśne wody od płukania nafty, benzyny i olejów lekkich t. z w. spłuczyny kwaśne.

3.    Ługi sodowe i spłuczyny ługowe od wszelkich produktów i płukania beczek.

Nieczystości kategoryi pierwszej :

Kwas ponaftowy przedstawiający się jako maź płynna należy zbierać w kotłach otwartych lub kadziach, najlepiej z żelaza lanego, ustawionych w stosownem miejscu, rozcieńczyć wodą na 55—50° В i pozostawić aż do odstania się mazi żywicznej na wierzchu. Maź tę po zczerpaniu i stosownem przechowaniu można zużytkować np. do opału po zmieszaniu z trocinami drzewnemi lub miałem węglowym, przerobić na asfalt, lub inny jaki produkt, a rozcieńczony kwas brudny sprzedać do fabryk sztucznego nawozu lub w inny jakiś sposób zużytkować.

Bardzo wskazane jest ze względu na utrzymanie czystości w zakładzie zastosować do odźy-wiczania (Entharzung) kwasu ponaftowego kotły zamknięte (montejus) i oba produkty t. j. maź i kwas przetłoczyć zapomocą zgęszczonego powietrza rurami do miejsca ich przeznaczenia, np. maź do mieszarek z miałem węglowym, a kwas do cystern wysyłkowych.

Kwasy poolejowe i poparafinowe, o ile są dosyć płynne, należy traktować dokładnie tak samo, jak kwas ponaftowy. 0 ile jednak przedstawiają się jako gęste mazie kwaśne, można je wprost mieszać z wapnem, popiołem węglowym, miałem węglowym, trocinami lub torfem i użyć jako domieszki do opału.

W ten sposób da się cała ilość kwasu porafinacyjnego usunąć i ominąć zastosowanie osobnych urządzeń celem unieszkodliwienia go.

W razie jednak przeciwnym, gdy brudny kwas porafinacyjny t. j. naftowy, poolejowy i po-parafinowy, po usunięciu mazi, nie da się zużyć wcale lub częściowo w sposób wyżej określony, należy całą jego ilość względnie część niezuźytą poddać następującemu procesowi odczyszczania :

Pozostały brudny kwas porafinacyjny, o ile nie zostanie zużyty także do zobojętnienia odpadków ługowych w sposób niżej zastrzeżony, należy rurami kamionkowemi, dokładnie szczelnemi, doprowadzić przynajmniej do dwu w ziemi zapuszczonych szczelnych kadzi żelaznych, lub drewnianych, wyłożonych blachą ołowianą, albo też do dwóch zbiorników wymurowanych na cemencie, stosownie dużych i zneutralizować zapomocą doprowadzenia dostatecznej ilości wapna gaszonego lub mleka wapiennego.

Wydzielającą się na wierzchu podczas zobojętnienia maź należy zczerpać, pozostałą zaś ciecz sklarowaną po osiednięciu osadu gipsowego należy odprowadzić w dalszym ciągu szczelnemi rurami kamionkowemi, zaopatrzonemi nieprzesiąkliwymi namulnikami (studzienkami) do klarownicy, która ma się składać z dwu szeregów po kilka i kilkanaście komór, a pojemność każdego szeregu ma być tak wielka, aby mogła pomieścić co najmniej wszystkie nieczystości o których tu mowa.

Ściany i dno klarownicy mają być wykonane z materyału nieprzesiąkliwego (beton, mur ceglany na cemencie, cementem wyprawiony) wzajemne połączenie komór najstosowniej urządzić zapomocą przelewów, względnie zapomocą rur przelewowych, poczynających się ponad dnem klarownicy a mających wylot równo ze stanem wody.

Oba zresztą szeregi komór klarownicy mają być względem siebie w takim stosunku, aby mogły alternatywnie lub wspólnie funkcyonować.

W komorach klarownicy ma się odbywać oddzielanie i usuwanie olei mineralnych, oraz osadzanie się stałych części, w ostatnich zaś filtrowanie, w którym to celu należy tam urządzić stosownie duży filter o dostatecznie grubych warstwach koksu, wapienia i torfu ujętego sitem; filtrowanie powinno się odbywać od dołu ku górze celem uniknięcia zamulania filtra.

Ostatnią komorę klarownicy należy zaopatrzyć warstwami filtrującemi, które w całości albo przynajmniej w górnej swej części mają być wypełnione torfem, albo lepiej szmatami, lub kłakami, i które od'czasu do czasu należy zmieniać jak również i wszystkie filtry odświeżać.

Przed ostatecznym odpływem poza obręb zakładu należy wody odczyszczone z klarownicy doprowadzić do wspólnego stawu, w którym mają się gromadzić-także wszystkie inne bez wyjątku odczyszczone już ścieki fabryczne opadowe i chłodnicze. Dopływ do tego stawu należy przeprowadzić przez studzienkę namulniczą założoną tuż

przed stawem, u odpływu zaś urządzić jeden większy separator, choćby nawet i w obrębie stawu, celem wydzielenia resztek olei.

Ostateczny odpływ z tego stawu należy wreszcie tak uregulować, aby odpływająca ilość wody była zawsze równomierna.

Rozumie się, że celem uzyskania spokojnego ruchu płynów w zbiornikach i klarownicy i ułatwienia prawidłowego funkcyonowania, należy urządzić w przewodach dopływowych i odpływowych stosowne studzienki tak zwane namulniki z materyału nieprzesiąkliwego tuż przed, jakoteż za klarownicą.

Łączna pojemność wszystkich komór i zbiorników klarownicy ma być tak wielka, a chyżość przepływu w nich cieczy tak mała, aby nieczystości miały dość czasu do zobojętnienia, wydzielenia olei mineralnych, osadzenia stałych domieszek, należytego przefiltrowania się i zupełnego odczyszczenia, zanim odpłyną na zewnątrz klarownicy.

W każdym razie ilość odpływających z klarownie juź oczyszczonych ścieków nie powinna przekraczać jednego litra na sekundę.

Wyznaczenie pojemności klarownicy powinno polegać na ścisłem obliczeniu, sporządzonem przez technologa- chemika, obznajomionego dokładnie z urządzeniem i ruchem destylarń naftowych. Do zoryentowania się zaś co do wielkości klarownicy w średnich i większych destylarniach wytwarzających wszystkie typowe produkty naftowe, może służyć ta, na doświadczeniu oparta data, gdzie na każde 100 kg przeróbki ropy wytwarza się dziennie około 0 0782 m³ nieczystości rafinacyjnych (w tym mieści się najbardziej zanieczyszczonych odpadków z czyszczenia parafiny i olei około 0 0833 m³, które muszą być w klarownicy od czyszczone).

Cyfry te także jako nie dające się zastosować do wszystkich warunków w każdym poszczególnym wypadku, mają znaczenie wyłącznie tylko oryentacyjne i nie mogą stanowić podstawy ani do projektowania ani konsentowania zakładów.

Doświadczenie dalej wykazało, że swemu zadaniu mogą podołać te klarownice, których pojemność będzie 4—6 razy większa niż ilość nieczystości płynnych, wpływających w ciągu jednej doby, a wynikła ze ścisłego obliczenia. W takim bowiem razie, ciecze będą mogły pozostać 4—6 dni w klarownicy i będą miały dosyć czasu do odczyszczenia się i przefiltrowania.

Klarownie takich w miarę ogólnych dyspozy-cyi fabrycznej, ilości źródeł powstania nieczystości i ukształtowania terenu fabrycznego, może być więcej, wszystkie jednak bezwarunkowo muszą się mieścić wewnątrz obszaru zakładu.

Nieczystości kategoryi 2 i 3.

Wody kwaśne i ługowe tych kategoryi należy zbierać razem przynajmniej w dwóch kadziach o dostatecznej pojemności, zagłębionych częściowo w ziemi. Trzeba tu wszakże pamiętać o tern, że zcentralizowanie urządzenia odczyszcza-jącego tych wód, z urządzeniem do odżywiczania odpadków poprzednio umówionej kategoryi pierwszej, zaleca się bardzo pod każdym względem, i że wobec tego miejsce pod obie rzeczone kadzie powinno być według możności stosownie dobrane.

Do tych kadzi należy doprowadzić parę rurą i wypuścić wprost do środka i dołu celem ogrzania i równoczesnego mieszania zawartości.

rurami

Pożądane byłoby zwłaszcza w większych zakładach dla omówionych właśnie nieczystości kwaśnych i ługowych pod 2. i 3., urządzenie osobnej klarownicy stosownie dużej, odpowiadającej zresztą ściśle postulatom, tyczącym się poprzedniej kla

W tej ewentualnej drugiej klarownicy winny się przeznaczyć dwie lub trzy ostatnie komory na filtry o warstwach z wapienia porowatego, celem zupełnego zneutralizowania, albo użyć w tym celu d statecznej ilości mleka wapiennego. Także i z tej klarownicy nie powinno odpływać więcej niż 1 litr odczyszczonej wody na sekundę a odpływy obu klarownie powinny się łączyć w wspólnej studzience, zanim odpłyną dalej do ostatniego stawu.

сь a

dzić.

Grdy zaś wód kwaśnych pod 2. jest mniej i nie wystarczą do zneutralizowania wszystkich wód ługowych pod 3., oraz do rozłożenia zawartych w nich mydeł naftowych, więc doprowadzić jeszcze trzeba brudnego kwasu siarkowego, pozostałego po odżywiczaniu kwasów porafinacyjnych pod 1. i to w pewnym nadmiarze, aby mieszanina wykazywała wyraźnie kwaśną reakcyę nawet jeszcze po przeprowadzeniu całego procesu neutralizowania. Zawartość kadzi należy następnie silnie i przeciągle zagotować, dopóki masy mydlane zupełnie się nie rozłożą i emulsya nie sklaruje, wreszcie po zczerpaniu wierzchniej warstwy olejnej należy pozostałą na spodzie ciecz wodną, zawsze jeszcze nieco kwaśną, odprowadzić szczelnemi kamionkowemi do klarownicy wyżej przepisanej.

rownicy.

Odczyszczenie odpadków płynnych wszelkich kategoryi musi dojść do tego stopnia, aby woda u wypływu poza obszar zakładu nie zawierała dostrzegalnej ilości olejów mineralnych i była czysta, aby nie oddziaływała na papier lakmusowy kwaśno, tylko słabo alkalicznie i nie zawierała zawieszonych lub rozpuszczonych soli mineralnych więcej niż 005 °/₀ czyli pół grama na 1 litr wody.

G) Wszelkie stawy, zbiorniki otwarte i kla-rownice należy silnie i bezpiecznie oporęczyć, wydobyty zaś z nich podczas oczyszczenia namuł tak składać i usuwać, aby wody opadowe nie mogły go spłukać.

Zbiorniki na stałe odpadki mają być nieprze-siąkliwe i tak urządzone, by opady nie mogły spłukiwać ich zawartości.

D)    Przedsiębiorcy zakładu wolno zastosować także i inny jakiś system do odczyszczania odpadków ciekłych, odmienny od systemu wyżej pod a) i b) określonego, musi jednakże przedtem przedłożyć na to dokładnie, prawidłowo i zrozumiale sporządzone plany z obliczeniami i wyczerpuj ąęym opisem władzy przemysłowej, która po wysłuchaniu znawców wyda orzeczenie co do dopuszczalności projektowanego systemu.

E)    C. k. władza przemysłowa ma prawo przekonywania się w każdej chwili co do prawidłowego i celowego funkeyonowania całego urządzenia odczyszczającego i wydawania dalszych zarządzeń i zastrzeżeń w miarę potrzeby i uznania.

Obszar zakładu.

21. Obszar zakładu należy tak urządzić, by go można z łatwością czysto utrzymać, a woda opadowa w grunt nie wsiąkała i miała stosowny a szybki odpływ zapomocą racyonalnej kanalizacyi.

Miejsca, na których muszą robotnicy wyko-ywać pewne czynności, chodzić lub wozem jeź-zić. należy wyżwirować i silnie a równo ubić. Cały obszar zakładu destylarni należy ogro

Celem ochrony przyległych w sąsiedztwie gruntów, rowów drogowych i wód publicznych od zanieczyszczania odpadkami destylarnianymi, spłukiwanymi przez opady atmosferyczne, należy obszar zakładu całkowicie lub częściowo otoczyć stosownem obwałowaniem ziemnem silnie i prawidłowo ubitem z obustronnemi szkarpami o chyleniu 1:1¹/₂, a w następujących trzech, padkach:    $

a)    jeżeli obszar zakładu leży w terenie żale wowym rzeki, obwałowanie trzeba wykonać z gliny tak długie, wysokie i szerokie w koronie, aby było dostatecznie wytrzymałe na napór wody i nawet podczas najwyższego jej stanu czyniło niemożli-wem zalanie terytoryum fabrycznego,

b)    jeżeli obszar zakładu jest mocno spadzisty, należy od strony spadu wykonać obwałowanie ziemne, które stosownie do warunków niwelacyjnych terenu ma być tak długie, wysokie i szerokie w koronie, aby spłukanie nieczystości na zewnątrz obszaru zakładu było bezwarunkowo niemożliwe,

Nadmienić tu jeszcze należy, że początkowo t. j. w latach 1895 do 1905 wymagane było w warunkach destylarniom stawianych, by wszelkie płynne odpadki bez wyjątku i wody opadowe zbierane były w jednej klarownicy i poddawane odczyszczeniu. Później jednak odstąpiono od tych wymagań na skutek opinii prof. Załozieckiego kilkakrotnie podnoszonych, że nieczystości desty-larniane dzielą się na dwie odrębne części, które leży odrębnie traktować, o czem już powyżej była mowa.

Kwestya rozdziału wód użytych rafinacyjnych na dwie kategorye jest zupełnie słuszną, bo chociaż połączenie wszelkich możliwych wód ściekowych, destylarnianych w jednej klarownicy i poddanie ich procesowi odczyszczenia nie mogłoby sprawić trudności w małych zakładach i byłoby to nawet korzystne, to jednak w wielkich zakładach byłoby warunkiem ze względów praktycznych i ekonomicznych wprost niewykonalnym.

W wydanej przez Namiestnictwo instrukcyi z r. 1909 o rafineryach naftowych wprowadzone zostały dwie nowości bardzo cenne :

1.    przepisany został dokładny sposób od-czyszczania wód fabrycznych,

2.    kwestya poboru została również wciągnięta, albowiem punkt 1-szy w tej instrukcyi wyraźnie przepisuje sporządzenie projektu hydrotechnicznego z obliczeniami, obejmującego pobór wody

odprowadzanie ścieków i płynów odczyszczonych.

W ten sposób uchyla się zasadniczo możność rozdziału kwestyi poboru wody od kwestyi od-czyszczania, do którego interesowani bardzo wielką skłonność okazywali z tej przyczyny, że dla

■>*

c) jeżeli obszar zakładu nie jest należycie i planowo skanalizowany, należy wzdłuż tych wnętrznych granic zakładu, gdzie stosownie do całej dyspozycyi fabrycznej i naturalnej pochyłości gruntu zachodzi możliwość rozlania się i spłukania na zewnątrz, wykonać obwałowanie ziemne w sposób wyżej określony“.

ze-

na

oraz

każdej z tych kwestyi mogli wnosić rekursy, które same zarządzenia władz odwlec mogły na czas nieograniczony.

Tej też zasady obecnie władze polityczne ściśle się trzymają i całkiem zresztą słusznie, bo jeżeli ktoś na cele rafineryi wodę pobiera, to musi się równocześnie troszczyć o to, aby ją po użyciu odprowadzić.

W instrukcyi wyżej wspomnianej na str. 17 jest następujące zastrzeżenie:

„W każdym razie ilość wód odpływających z klarownicy już odczyszczonych, nie powinna przekraczać jednego litra na sekundę“. — To zastrzeżenie jest cokolwiek niejasne — wymaga przeto bliższego określenia.

Według zastrzeżenia tego wolno wyprowadzać z klarownicy w ciągu jednej doby nie mniej jak 86400 litrów = 86-40 m³ odpływów sklarowanych. Tern więc, tudzież dalszą odnośną treścią instrukcyi wykazującej, że klarownica powinna być 4—6 razy większa, niż cała ilość nieczystości w ciągu doby wytworzonych, jest już określona dokładnie największa pojemność jednej klarownicy, na cztero- względnie sześciokrotną cyfrę 86-4 m3 płynnej pojemności t. j. 345m względnie 518 m³.

W pojemność tę wlicza się też pojemność dyspozycyjna wszelkich kadzi i zbiorników pośrednich, służących do odczyszczania i neutralizowania, pojemność separatorów i studzien włazowych, namulników, którymi odpadki płynne od początku powstania do klarownicy spływają.

Jeżeli zatem jakiś zakład wytwarza więcej nieczystości niż 86 40m³ na dobę, to w myśl instrukcyi powinien urządzić drugą klarownicę rafinacyjną.

Przy objętościach odpadków mniejszych niż 86’40m³ na dobę, klarownica może być mniejsza; w tym jednak wypadku odpływ powinien być mniejszy niż 1 l\s i to w stosunku ilości wytworzonych odpadków w ciągu doby do ustalonego maximum 86-40m³ na dobę.

Zastrzeżenie co do wypływu maksymalnego 1 ljs było wskazane z tego powodu, że chyżość przepływu wód przez klarownicę nie może stanowić stałego kryteryum co do czasu, przez który wody dla ostatecznego wyklarowania się, pozostać muszą.

Ta sama bowiem objętość wody wśród tych samych rozmiarów szerokości, długości i głębokości klarownicy przepłynąć może w dłuższym lub krótszym czasie przez klarownicę, chociaż z równą chyżością zależnie od tego, czy się bieg wody skieruje wzdłuż czy wpoprzek klarownicy, to zaś może dać powód do nadużycia. W każdym razie zastrzeżenie takie, że wody mogą w klarownicy rafinacyjnej pozostawać 4—6 dni, ze względu, że do objętości wliczyć należy też pojemność dyspozycyjną wszelkich kadzi i zbiorników pośrednich, które służą do odczyszczania i neutralizowania, pojemność zaprojektowanych studni włazowych, któremi odpadki płynne począwszy od miejsca powstania spłynąć mogą, ze względu wreszcie na nieznaczną ilość wód rafinacyjnych, około 10°/₀ wód użytych, nie jest uciążliwe, a jest faktycznie dla zupełnego odstania się niezbędne.

Nie można zaś, — co jest rzeczą całkiem naturalną, — wymagać tego rodzaju odpływu od klarownie t. zw. centralnych (które posiada np. państwowa fabryka olejów mineralnych w Drohobyczu) przed samymi stawami zbiorczymi, a do

których oprócz wód rafinacyjnych po zupełnem odczyszczeniu i sklarowaniu wpływają wody opadowe.

Dla t. z w. zwykłych wyłapywaczy olejów natomiast (jakim jest klarownica centralna w wyżej wspomnianej fabryce) dla ostatecznego odstania się olejów, chyźośó w filtrze klarownicy 4 mm/s zupełnie wystarczy.

Zastrzeżeń poczynionych zresztą w instrukcyi co do pojemności czasu odstawania się płynów w klarownicach nie można ostatecznie uważać za rzecz skończenie doskonałą. Być może, że z czasem okażą się nowe doświadczenia, których wyniki sprawę tę w inny sposób pokierują, a w każdym razie stwierdzić można, na wykonanych w myśl tej instrukcyi przez rząd odczyszczeniach w państwowej fabryce olejów mineralnych, że one funkcyonują zupełnie odpowiednio.

Zresztą przyznać trzeba, że technika zdobyła jeszcze mało doświadczenia co do odczyszczania odpadków destylarnianych i w tym kierunku oprzeć się należało (jak to miało miejsce) na uzyskanych doświadczeniach ; daty doświadczenia zebrane w literaturze technicznej co do klarownie dla brudnych odpływów miejskich, jakkolwiek bardzo cenne, nie dadzą się zastosować wprost do klarowania nieczystości destylarnianych, których natura jest zupełnie odmienna i wymaga odmiennego traktowania.

Nieczystości bowiem destylarniane zawierają same tylko lekkie substaneye i wiele olei mineralnych, które jak doświadczenie wykazało, od-czyszczają się bardzo powoli a nadto potrzeba wiele czasu zanim oddzielą się oleje mineralne, oraz zanim reszta ich przejdzie przez filter, przez który chyżość przepływu wynosi zaledwie dziesiątą część milimetra.

Poniższa tabliczka zestawiona na podstawie wykonanych urządzeń w państwowej fabryce olejów mineralnych i rafineryi tow. Austrya, tudzież projektowanych urządzeń w rafineryi Wiśniewskiego & C. i Tow. Galicya podaje czas pozostawania nieczystości rafinacyjnych w basenach i klarownicy, tudzież objętość sekundową i chyżość przepływu przez filter.

Czas pozostawania nieczyst w dniach

Zakład

Państw, fabryka olejów miner, w Drohobyczu

Rafinerya Wiśniewski i Ska w Drohobyczu

Rafinerya Tow. akc. Galicya w Drohobyczu

Rafinerya Austrya w Drohobyczu

w basenach neutral, w klarownicy rafinac.

razem

b

^ S CO

2 g *

a> r

Powierzch. filtruj, w m

&.

1-39

0-23

0-7

0-7

Chyżość filtrów, w mmjs

6 w²« (®=035) = 2-16

1’5 m². ® = 0-525

6-38 X ? = 2-23

2 8 X 0-35 = 0-98

0-65

0-44

0-31

0-3

Z tabliczki tej widoczne jest, że w państwowej fabryce olejów mineralnych chyżość filtrowa w klarownicy rafinac. w mmjs wynosi 0'65, objętość zaś L89 l/s, że zatem odstąpiono od postawionej zasady w „instrukcyi 1 Ijs — sekundowego wypływu“. — To odstąpienie jednak było uzasadnione ze względu na centralną klarownicę przez którą wody rafinacyjne wraz z innemi jeszcze przechodzą.

Ze proponowane w instrukcyi urządzenia odpowiadają swemu celowi, że zatem jest możność odczyszczenia wód destylacyjnych, najwymowniejszym dowodem jest państwowa fabryka olejów mineralnych, której urządzenia wykonane według projektu Dra W i spęka, uzupełnionego w myśl żądań departamentu budownictwa wodnego Namiestnictwa, funkcyonują bardzo dobrze.

po-

W czerwcu i w lipcu r. 1909 zarządziło Namiestnictwo wskutek ustawicznych skarg nowną rewizyę wszystkich zakładów destylarnianych w powiecie gorlickim i drohobyckim.

Rewizye, już na podstawie świeżo wydanej instrukcyi przeprowadzone, były właściwie tylko formalnością, bo wykazały na nowo tylko to, co było powszechnie znane, że zakłady destylarniane wytwarzają tyle nieczystości, że ich schować nigdzie nie można, i że wszystkie drobne zakłady bez wyjątku, a większe po większej części nie mają przeważnie żadnych skutecznych urządzeń odczyszczających.

Stwierdzono także, że nieczystości z tych zakładów pozostają albo w zakładach albo na zewnątrz ich, albo o ile nie są odprowadzone, tworzą na obszarze fabrycznym bagno, z którego na wszystkie strony przy każdym deszczu bywają odprowadzane poza obręb fabryki.

Starostwa, idąc za wnioskami komisyi rewi-zyjnych, wezwały każdy zakład do dostarczenia planów na urządzenia odczyszczające i ochronne z obliczeniami sporządzonemi ze współudziałem chemika technologa, ściśle po myśli §§. 19 i 21 nowej instrukcyi. Te rezolucye swoje wydały starostwa drohobyckie i gorlickie w grudniu 1909 a przeciw nim wpłynęło znów wiele rekursów.

Nie wszyscy jednak właściciele zakładów rewidowanych wnieśli rekursy, znaczna część przyzwyczajona do lekceważenia podobnych rezolucyi, nie uznała za stosowne nawet tego zrobić.

Rekurenci starali się swym rekursom nadać jak największą objętość (nawet po kilkanaście arkuszy) i wyszukanymi argumentami, często szczegółową cyfrową krytyką nowej instrukcyi okazali — notoryczną zresztą — chęć przewleczenia sprawy jak najdalej. — Rekursy te pod naciskiem J. E. Namiestnika były traktowane jako bardzo pilne i zostały też istotnie przed wszystkiemi innemi sprawami zaopiniowane ze stanowiska prze-mysłowo-technicznego. Tymczasem Ministerstwo handlu zażądało nadesłania nowej instrukcyi dla destylarń naftowych, a Namiestnictwo idąc za tern żądaniem przedstawiło całą swą rozpoczętą akcyę i stan rzeczy ze względu na zalegające w Ministerstwie 11 rekursów z powiatu gorlickiego i dro-hobyckiego odesłało tam także i te rekursy. Stało się to jeszcze w styczniu 1910 a w czerwcu 1910 Ministerstwo handlu zażądało przedłożenia pierwotnych konsensów wraz z odnośnymi planami i aktami odnoszącymi się do zakładów rekurentów.

Z opisanego wyżej stanu rzeczy wynika, że wprawdzie wdrożono energiczną akcyę urzędową

wodnego Namiestnictwa, a podtrzymywane głównie wolą J. E. Namiestnika, nie wywarły dotąd żadnego wpływu na całą rzeszę drobnych zakładów destylarnianych. Prawda, że to, na co się złożyły całe szeregi lat, nie da się odrobić jednym zamachem i to tern trudniej, że rafinerzy odwołują się do nabytych praw (!), okazują uporczywą niechęć i złą wolę, i mają bądź co bądź pewne wpływy i poparcie tu i ówdzie.

Największą przeszkodę w polepszeniu opłakanych stosunków tworzy postępowanie w toku instancyi.

Przy użyciu tej drogi właścicielom zakładów przetwórczych ropy, daje się możność zupełnego niestosowania się do przepisowi zarządzeń władz, jak bowiem wyżej wykazano załatwienie takich kwestyi rozciąga się na całe lata.

Tu konieczne byłoby stworzenie pewnego inspektoratu uposażonego we władzę wydawania zarządzeń i natychmiastowego ich egzekwowania bez względu na bieg instancyjny rekursów.

Taką władzę mają komisye sanitarno-admini-stracyjne; w szczęśliwem też położeniu są pod tym względem starostwa i urzędy górnicze.

W skład takiego inspektoratu oprócz urzędnika administracyjnego, znawców technicznych, znawcy technologa i znawcy sanitarnego, musiałyby być włączone podrzędne organa, któreby wykonywały na miejscu policyę wodną.

Urząd taki któryby wydawał zarządzenia, dopilnowywał stosowania się do nich i prowadził ustawiczną kontrolę nad rafineryami, tłoczniami, rurociągami itd. oddałby niespożyte zasługi krajowemu rolnictwu.

Z opisanego wyżej przebiegu całej akcyi widoczne jest, że ze strony władz były zarządzenia co do urządzeń odczyszczających i sposobu ich funkeyonowania, i gdyby te zarządzenia choć w V₁₀ części były dopełnione, skutki zanieczysz-czań byłyby znacznie mniejsze.

Z powodu bezwzględnego braku dobrych chęci z jednej, a braku zawodowych organów nadzorczych z drugiej strony, najpiękniejsze ustawy, zarządzenia i instrukeye odnoszą skutek tylko na.... papierze.

Ponieważ dużo złego tkwi także i w tern, iż kierownikami technicznymi małych destylarń są prości ludzie bez żadnych szkół i zawodowego wykształcenia, więc w opiniach swoich podnosił z urzędu radca bud. inź. Skwarczyński potrzebę koniecznego ustanowienia pewnego minimum uzdolnienia tych kierowników.

Wskutek tego Namiestnictwo zasiągnęło opinii kół interesowanych, towarzystw technicznych, Szkoły politechnicznej we Lwowie, Szkoły przemysłowej w Krakowie i Izb handlowych w r. 1904 ; wszyscy oświadczyli się za tern i postawili wnioski co do owego minimum uzdolnienia, a inż. Skwarczyński na tej podstawie sformułował swoje wnioski ostateczne, między którymi była także mowa o utworzeniu kursów dla kierowników technicznych destylarń naftowych w Szkole politechnicznej we Lwowie i w Szkole przemysłowej w Krakowie.

Niestety sprawę tę ostatecznie złożono do aktów w r. 1905 z powodu trudności administra-cyjno-prawnych.

Jakkolwiek, jak to widoczne z powyżej przedstawionego stanu rzeczy, przyznać trzeba, że wdro-

Proponowany centralny zakład do odczyszczania odpadków ługowych mógłby być przyłączony do Fabryki olejów mineralnych. Istniejące w niej już dotąd urządzenia odczy szczające, albo wcale nie albo tylko w nieznaczny sposób, miałoby byó

1-62

0-5 mm.

7-6

żona wolą J. E. P. Namiestnika akcya urzędowa, zmierzającą do ochrony gruntów rolnych i wód publicznych od zanieczyszczenia, zmierzająca przez polepszenie stanu wszystkich małych i średnich zakładów destylarnianych nie osiągnęła dotąd żadnego pozytywnego rezultatu, to przecież przyniosła na razie tę przynajmniej korzyść, że w wielkich destylarniąch nafty a mianowicie akcyjnego Towarzystwa „Światło i Siła“ w Sowlinach pod Limanową, firmy Gartenberg i Schreier w Niegłowi-cach pod Jasłem, akcyjnego Towarzystwa „Gali-cya“ w Drohobyczu, Galicyjskiego Towarzystwa karpackiego naftowego (przedtem Mac Garvay) w Glinniku maryampolskim, Wiśniewskiego i Ski w Drohobyczu, przedsięwzięto starania celem przerobienia istniejących urządzeń tak, aby odpowiadały postanowieniom instrukcyi. — Nowo powstała rafinery a nafty towarzystwa akcyjnego „lustry a“ wykonała urządzenia odczyszczające bez zarzutu, zaś urządzenia w państwowej fabryce olejów mineralnych są czynne, od marca 1910.

Centralny zakład odczyszczania odpadków ługowych i regenerowania kwasu siarkowego.

Z większymi, racyonalniej urządzonymi i prowadzonymi zakładami uda się sprawę zanieczyszczania wód odpadkowych na podstawie wydanych zarządzeń, opartych na wyłuszczonych tutaj podstawach wcześniej czy później przyprowadzić do porządku; — właściciele i przedsiębiorcy, ludzie inteligentni, rozumiejący swój interes, który jest cząstką interesu ogólnego, zastosują się mniej albo więcej chętnie do zarządzeń władzy, — na początku może z powodu pewnych nakładów uciążliwych. Wkońcu zrozumieją, że od przeprowadzenia tych na pierwszy rzut oka może zbytecznych inwe-stycyi, zyskuje cały zakład na porządku i czystości i wprowadza się pewną systematyczność, co dla całego przedsiębiorstwa jest korzystne.

Nie tak jednak łatwo przedstawia się sprawa z małemi rafineryami, których dziesiątki całe wzrosły na bujnej glebie naszego przemysłu naftowego, zwłaszcza w powiecie drohobyckim i gorlickim.

Tutaj nie pomogą żadne przepisy ani zarządzenia, tutaj musi władza wkroczyć bezpośrednio i nieubłagalnie, i to albo odbierając im możność egzystencyi — albo wybierając mniej drastyczną drogę, odbierając im możność zanieczyszczenia wód w ten sposób, że władze wezmą na siebie załatwienie kwestyi odpadków i zanieczyszczeń we własnym zakresie.

Według pomysłu prof. Załozieckiego usku-tecznićby to można w ten sposób, że władza polityczna urządzi ze środków publicznych dwa zakłady w centrach przemysłu naftowego t. j. w okolicy Drohobycza i ewentualnie w powiecie gorlickim : zakład do regeneracyi kwasu siarkowego z odpadków kwasowych i centralny zakład do czyszczenia odpadków ługowych ; oba te zakłady mogłyby być pod jednem kierownictwem, dołączone do państwowej fabryki olejów mineralnych w Drohobyczu, która jak wyżej zaznaczyłem, buduje obecnie zakład regeneracyjny odpadkowego kwasu siarkowego.

Władza polityczna wyda następnie bezwzględny zakaz wypuszczania odpadków i wód rafina-cyjnych wszystkim tym zakładom, które do pewnego oznaczonego terminu nie zaprowadzą u siebie racyonalnego odczyszczania odpadków w myśl obowiązujących, przepisów i nałoży obowiązek oddawania wszystkich odpadków a zatem kwasu odpadkowego w stanie nierozcieńczonym, ługu odpadkowego i takichźe spłuczyn wyżej wymienionemu projektowanemu centralnemu zakładowi regeneracyj nemu.

Do transportu tych odpadków służyć mogą osobne beczkowozy na ten cel utrzymywane, chociaż rozważyćby jeszcze należało czy nie można byłoby urządzić, zwłaszcza dla ługów, rurociągu wspólnego wzdłuż brzegów Tyśmienicy, po których rozsiadły się owe małe rafinerye. Na 70 rafi-neryi, jakie obejmuje kataster galicyjskich desty-larń naftowych, przypada 21 na powiat drohoby-cki, a z tych prawie wszystkie rozłożone są po obu brzegach Tyśmienicy i albo wprost albo bezpośrednio wpuszczają swoje brudne wody i odpadki do Tyśmienicy.

Z tych zakładów oprócz państwowej fabryki olejów mineralnych, tylko rafinerya Towarzystwa akcyjnego „Galicya“ jest na taką skalę i w ten sposób urządzona, że może samodzielnie zainstalować urządzenia do oczyszczenia odpadków i zorganizować zbyt na brudny kwas siarkowy ¹).

W tem samem położeniu będzie też i rafinerya spółki akc. „Austrya“ i spółki naftowej „Wiśniewski“ w Drohobyczu. Wszystkie inne w liczbie 18 są to mniejsze zakłady prymitywnie urządzone i prowadzone, których poziom techniczny i ekonomiczny scharakteryzowaliśmy już poprzednio. Zakłady te uważać należy za niezdolne do rozwiązania kwestyi wodnej w sposób dający jakąkolwiek gwarancyę. Dla nich to właśnie proponuję z prof. Załozieckim urządzenie centralnego zakładu oczyszczania odpadków, względnie regeneracyi kwasu porafinacyjnego, przy rów-noczesnem odebraniu im prawa rozporządzania samodzielnie odpadkami, względnie zabronieniu jak naj suro wszem wypuszczania odpadków do wody.

rozszerzone.

Według podania zarządu fabryki olejów mineralnych wytwarza się tamże 120 m'A czyli 120000 kg odpadków i wód ługowych i na tę ilość przewidziane jest urządzenie do oczyszczania. Ilość takich samych odpadków 18-tu mniejszych rafineryi obliczona przez prof. Załozieckiego na 20000Æ<7 stanowi ¹/₆ część odpadków fabryki i łatwo w tejże mogłoby doznać procesu odczyszczania, jeżeliby się tylko zorganizowało zwózkę tych odpadków z poszczególnych rafineryi położonych na stosunkowo małej przestrzeni od fabryki.

Przy uwzględnieniu wyżej obliczonej ilości (20000 kg) odpadków i wód ługowych; w państwowej fabryce olejów mineralnych ilość tej katego-ryi wód wzrośnie do 180 w³ na dobę, L62 l\s.

Ta ilość wód w istniejących basenach i kla-rownicy rafinacyjnej o łącznej pojemności ok. 592m³, pozostaje w nich dłużej jak 4 dni, ma zatem dostateczną ilość czasu do odstania i wyklarowania się. — Chyżość odpływu z klarownicy dla

przekroju 7’6m², wynosić będzie

¹) Tow. Galicya buduje przy swej rafineryi także zakład regenerac. dla odpadkowego kwasu siarkowego.

100 kg

400 w3 . . 2900 „ 120 „ 180 „

. . 3600 m³

c. 2630 „

50 „

10 ,

. . 3110 m³

Opady atmosferyczne traktuje się oddzielnie. Wody pod 1. i 2. są czyste, skroplona para z pomp zawierać może tylko części olei smarowych, woda z chodnic może byó wyjątkowo zanieczyszczona olejami wskutek uszkodzenia rur lub ich nieszczelności. — Wody te (1. i 2.) z wodami innemi przeprowadza się do głównej klarownicy (tabl XXIX rys. 6), gdzie po rozcieńczeniu zupełnie się oddzielają od olei.

Wody chłodnicowe pod 2. pochodzą: a) z chłodnic w grupie destylacyi;

„ rektyfikacyi benzyny ; „ maszyn parowych. Pierwsze przepływają kanałem betonowym o szybach włazowych Nr. 29, 28, 27, IX—II (plan kanalizacyi tabl. XXIX r. 1),

drugie kanałem o szybach włazowych 17, 16, 15, 14, 13, YI, trzecie z kondensatora maszyny parowej, kanałem o szybach 16, 15, 14, 13, YI.

Wody wyżej wymienione pod 3. i 4., t. j. skroplona para z destylacyi ropy i wody z podgrzewaczy ropy przechodzą przez osobną klarow-nicę destylacyjną (tabl. XXIX rys. 2), do której się dostają w następujący sposób:

Ropa z kopalń w Borysławiu i Tustanowi-cach tłoczy się do zbiorników żelaznych Nr. 8, 9, 10 (tabl. XXIX r. 1). Stąd pompami z centrali pompowej tłoczy się do stojącego podgrzewacza w części parą, w części gorącym ropałem przepływającym przez spiralne ogrzewalniki.

Wydzieloną z podgrzewacza wodę zawieszoną w ropie, odpuszcza się kanałem w dnie (o szybach włazowych 35, 34, 30) do studni przy pompie.

Z powyższego zatem jasne jest, że do istniejących urządzeń w państwowej fabryce olejów mineralnych nie byłoby trzeba prawie żadnych uzupełnień, i rozchodziłoby się tylko zorganizowanie dowozu odpadków i wód ługowych ze wszystkich rafineryi do tego zakładu.

Z uwagi, że tak państwowa fabryka olejów mineralnych jakoteź rafinerya To w. akc. Galicya w najbliższym czasie ukończą budowę swych zakładów do regeneracyi odpadkowego kwasu siarkowego, należałoby tylko przez użycie odpowiednich środków administracyjnych zmusić wszystkie zakłady przetwórcze ropy nad Tyśmienicą położone, aby cały wytwarzany przez się odpadkowy kwas ponaftowy i pobenzynowy oddawały tym zakładom.

Kwasy poolejowe i poparafi.nowe jako smoły mniej lub więcej stałe i zawierające mniej wolnego kwasu siarkowego nie są wcale do regena-racyi przydatne, mogą być jednak łatwo jak wspomniano, użyte na inny cel.

Nadające się kwasy porafinacyjne mogły byó zakładom regeneracyjnym dostarczone w stanie surowym tj. bez odżywiczenia, bo ten ostatni proces znacznie prościej i korzystniej da się przeprowadzić wspólnie i wspólnie też otrzymane żywice dadzą się dalej zużytkować korzystniej.

Rozmiary przeróbki kwasów rafinacyjnych liczone na odpadki surowe t. z. na ilość zużytego we wszystkich rafinery ach okręgu drohobyckiego kwasu do rafinowania nafty i benzyny, powiększone o 25°/₀ t. j. mniej więcej o tę ilość, jaką sobie kwas siarkowy przyswaja we formie ciał organicznych podczas rafinowania, oblicza prof. Załoziecki na 22000 odpadków dziennie tj. 2’2 wagonów.

Przyjmując 350 dni roboczych w roku, daje to 770 wagonów rocznie. — Z tej ilości można liczyć, że otrzymać można najmniej 50°/o kwasu regenerowanego, zatem blizko 4000 wagonów, — które na użytek przemysłu naftowego napowrót obrócone być mogą.

Licząc kwas regenerowany po 6 К za na miejscu otrzymamy 240000 K, jakie po strąceniu kosztów amortyzacyi i utrzymania dwu zakładów w budowie będących, w tormie zwrotu rafi-? neryom w udziale przypaść mogą.

Z powyższego opisanego stanu rzeczy widoczne jest, że istnieje możliwość zużytkowania odpadków kwasowych zarówno co do odtwarzania znajdującego się w nich kwasu siarkowego, jako-też i żywicznych jego części, które w rozmaitych postaciach do celów opałowych mogą znaleźć zastosowanie w sposób zbiorowy. Istnieje zatem rozwiązanie unieszkodliwienia tych odpadków, co dla okręgu drohobyckiego z tak obfitemi źródłami zanieczyszczenia wód może byó sprawą szczególnie doniosłą w związku z omawianym centralnym zakładem dla oczyszczenia odpadków ługowych, któryby przy małych kosztach mógł być urządzonym przy państw, fabryce olejów mineralnych.

Oprócz okręgu drohobyckiego mógłby jeszcze ewentualnie powiat gorlicki z 15 znaj duj ącemi się w nim rafineryami dostarczyć odpadków dla centralnego zakładu oczyszczającego i regenera-

cyjnego.

Warunki tutaj są jednak znacznie niekorzystniejsze, bo z wyjątkiem rafineryi karpackiego Towarzystwa w Glinniku maryampolskim są to rafi-neryjki małe a przytem rozrzucone na większej przestrzeni, chociaż większość ich położona jest

nad rzeką Ropą z jej odnogami, która ma dla tego okręgu takie same znaczenie jak Tyśmie-nica dla powiatu drohobyckiego i tak samo silnie bywa zanieczyszczana kopalniami nafty i rafi-neryami.

Urządzenia do czyszczenia wód zużytych w c. k. fabryce olejów mineralnych w Drohobyczu.

Przeróbka dzienna wynosi 1100 ton ropy, z czego zyskuje się około 5°/₀ t. j. 55 ton benzyny, 20°/o t. j- 220 ton nafty i 75°/₀ t. j. 725 ton ropału.

Zapotrzebowanie wody pobieranaj z rzeki Ty-śmienicy 3600 m³ na dobę.

Z powyższych 3600m³ zużywa się: do zasilania kotłów parowych ca .

„ chłodzenia destylarń .    .

„ czyszczenia nafty i benzyny „ różnych innych celów ....

razem

Odparowuje się z tego 15°/₀, resztę 3060тг odprowadza się napowrót do rzeki.

Wody fabryczne odpływowe dzielą się na następujące kategorye:

1.    woda z kondensacyi maszyn parowych c. 300 m³

2.    „    z chłodnic

3.    „    skroplona z destylacyi    ropy    . c.

4.    „    zawieszona w ropie    a wydzie

lająca się dopiero w podgrzewaczach .......

5.    „    z mycia wody.....

6.    wody ługowe z czyszczenia nafty

razem

b) „ G) »

Powstały po oddestylowaniu nafty ropał przepływa rurami żelaznemi przez stojący podgrzewacz, chłodzi się zupełnie w chłodnicy żelaznej i zbiera w odbieralnikach w jamie ropałowej.

Woda skroplona z destylacyi ropy i wydzielona z ropy przez podgrzanie, zawiera tylko mechanicznie porwane części olei, które przy powolnym ruchu wody wydzielają się na powierzchni i mogą być zebrane.

Dla tej grupy wód urządzona jest osobna Klarownica destylacyjna (tabl. XXIX rys. 2) betonowa, składająca się z 2 części o wspólnym szybie dopływowym. Objętość każdej części klarownicy, która może funkcyonowaó oddzielnie, wynosi 1(>65 m³, całej klarownicy 21 m³.

Klarownica ta pomieszcza wszystkie wody oleiste z grupy destylacyjnej aż do zupełnego oddzielenia się oleju.

Wydzielony olej rurą kolankową dostaje się do komory oddzielnej, skąd pompa parowa tłoczy go na miejsce przeznaczenia do spalenia pod kotłami.

Wysuszony gips sprzedaje się jako nawóz

na pola.

Do opisanego właśnie chemicznego czyszczenia ługu sodowego odpadkowego, ustawiony jest przy każdym agitatorze ługowym:

Podgrzana ropa przepływa następnie do podgrzewaczy leżących, gdzie podgrzewa się parami destylatów naftowych. W tych podgrzewaczach wydziela się reszta wody z ropy, którą odpuszcza się kurkiem w dnie do studni pompowej kanałem o szybach Nr. 33, 31, 30.

Z podgrzewaczów leżących przepływa już ropa wolna od wody do kotłów destylacyjnych, do których dla łatwiejszej destylacyi doprowadza się wprost parę wodną. — Odchodzące pary destylatów naftowych i wody skraplają się w chłodnicach napełnionych zimną wodą, a płyn zbiera się w skrzyni (recevingbox) w odbieralni (receving-house), gdzie woda oddziela się od nafty i rurami syfonowemi wchodzi kanałem (szyby Nr. 32, 31, 30) do studni przy pompie, nafta zaś żelaznemi rurami do odbieralników.

Wody grupy destylacyjnej przechodzące z podgrzewacza stojącego, podgrzewacza leżącego i skrzyni w odbieralni, połączonych zapomocą kanału głębokiego z rur kamionkowych, sprowadzone są do studni 6⁻0m głębokiej, z której pompa parowa przetłacza je do klarownicy.

Ilość tych wód jak wyżej pod 3. i 4. nadmieniono, wynosi na dobę ca 60m³ t. j. 0-7 l\sek. Chyżość sek. przepływu dla obu komór (4 3 m²) wynosi OTQmm. Ta mała chyżość przepływu dozwala na wyłączenie w razie potrzeby czyszczenia 1 części klarownicy.

Z klarownicy tej czysta woda przez przepust kanałowy Nr. 27 dostaje się do kanału wód chłodniczych, miesza się z niemi i wpływa do klarownicy głównej i do stawów.

Ponieważ z podgrzewaczy woda przepływająca ma temperaturę 50—80°C, wskutek tego części oleiste wydzielają się bardzo łatwo, tak że woda z tej klarownicy nie posiada żadnych olei.

Woda deszczowa zbierająca się w obu jamach odbieralników (której przy 45 mm będzie ca 100 m³) przetłacza się po ulewie pompą parową do szvbu 27.

Czyszczenie nafty odbywa się w sposób następujący:

Po wymieszaniu destylatu naftowego z kwasem siarkowym zgęszczonym w agitatorach kwasowych i odstaniu, czarny kwas siarkowy wypuszcza się do zbiorników (montejus) a kwaśny rafinat rurami przeprowadza się do agitatorów ługowych, w których miesza się kolejno wodę ługiem i powtórnie z wodą.

Przy tern powstają najpierw wody kwasowe, potem ługowe w ilości 54m³ dla 1 pary agitatorów, dla 2 par 108 m³.

Obie te wody sprowadza się razem rurami żelaznemi do betonowej, wyłożonej asfaltem kla-rownicy rafinacyjnej (tabl. XXX rys. 4)? w której kwas siarkowy neutralizuje się ługami potasowymi. Ewentualny nadmiar kwasu neutralizuje się przez dodanie mleka wapiennego.

Wzajemne oddziaływanie tych chemikalii potęguje się zapomocą powietrza wprowadzonego pod ciśnieniem dziurkowanemi rurami.

Ponieważ pojemność klarownicy wynosi netto 109‘2m³, przeto wody zanieczyszczone z obu agitatorów ługowych z jednego dnia mogą się pomieścić w jednym basenie. Takich basenów jest 4, zatem gips powstały przez zobojętnienie nadmiaru kwasu siarkowego wapnem musi się w ciągu 3—4 dni zupełnie osiąść. (Są dwie pary agitatorów: każda składa się z jednego agitatora kwasowego i jednego ługowego).

Wodę odstałą i sklarowaną odprowadza się kanałem betonowym do klarownicy rafinacyjnej, gdzie cząstki nafty zebrane przez odstanie na powierzchni zczerpuje się do zbiornika (montejus) i zapomocą zgęszczonego powietrza przetłacza rurami żelaznemi do miejsca przeznaczenia (do spalenia).

Grips z basenów neutralizacyjnych i z klarownicy wywozi się do jamy na gips (tabl. XXIX rys. 5).

Wskutek działania ługu sodowego na kwaśny rafinat tworzą się sole jodowe kwasów organicznych w postaci mydeł, które zawierają naftę częścią w roztworze, częścią w emulsyi.

Te emulsye stanowią mleczny płyn, z którego nie można wydzielić nafty przez odstanie się, lecz jedynie na drodze chemicznej. Z tego powodu ko-niecznem jest czyścić ług sodowy oddzielnie, bez rozcieńczenia.

Ażeby wydzielić naftę z ługów, należy prze-dewszystkiem rozłożyć mydła; w tym celu działa się na emulsye kwasem siarkowym i ogrzewa je bezpośrednio parą wodną. Przytem tworzy się siarkan sodowy (sól glauberska) w roztworze, a na powierzchni ciepłego płynu zbierają się wolne organiczne kwasy i resztki nafty, które po odstaniu wpuszcza się do montejus i przetłacza do spalenia. Nadmiar kwasu siarkowego zobojętnia się zupełnie wapnem, a klarowny ług, który w tym stanie zawiera jeszcze tylko rozpuszczoną sól glau-berską i gips, wprowadza się do klarownicy rafinacyjnej, gdzie się resztki olejów oddzielają.

Ilość ługu sodowego oblicza się w następujący sposób: Każdy agitator naftowy kwasowy ma pojemność 98’91 m³.

Jeden metr sześcienny nafty waży 800 kg, jeden więc agitator zawiera okrągło 80000 destylatu naftowego.

Do ługowania kwaśnego destylatu potrzeba О’З⁰^ t. j. 240 kg sody żrącej, której używa się w postaci roztworu wodnego, jako ługu sodowego mającego 10°Bó. Ponieważ 1 m³ ługu sodowego 10°Bó zawiera 79 kg sody żrącej, przeto do ługowania tiOOOOkg destylatu potrzeba Sm³ ługu o 10° Be.

Ługi te sklarowane przepływają rurami kamionkowemi (szyby Nr. 36—43) do klarownicy rafinacyjnej.

pozatem funkcyonują jako filtry. Woda

nosi

3*8 m3 3-8 m³

1216 w³

Zbiornik na ług odpadkowy (tabl. XXX r. 2)

żelazny, wyłożony wewnątrz blachą ołowianą, o średnicy Зш i wysokości l⁻5m. — Jego objętość brutto wynosi 10 6 m³ a netto 9-2 mz. — Dla ogrzewania płynu znajduje się w zbiorniku rura parowa z przyrządem Körtinga do ogrzewania. Ponieważ z jednego agitatora dostaje się 3m³ ługu odpadkowego, przeto wystarczy jeden zbiornik na pomieszczenie ługu z trzech czyszczeń (trzech dni).

Ług odpadkowy odprowadza się z agitatorów do zbiorników rurami żelaznemi, zaś rozłożony ług ze zbiorników do klarownicy rafinacyjnej kanałem zbudowanym z rur kamionkowych, który biegnie pod ziemią wzdłuż agitatorów aż do klarownicy. (Numera szybów tego kanału są: 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43).

Co się tyczy rur odpływowych i ługu użytego do rafinacyi benzyny, to zauważyć musimy, że tworzą się tu zaledwie ślady mydeł i że tern samem nie powstają emulsye. Ług ten oddziela się bardzo łatwo od benzyny i bardzo łatwo jest rozłożyć go. — Dla ługu pochodzącego z rafinacyi benzyny projektowany jest osobny zbiornik na ług odpadkowy o takich samych wymiarach, jak poprzednie. — Ług ten, którego ilość jest stosunkowo mała, rozkłada się w sposób zupełnie taki sam jak wyżej opisano i wypuszcza wkońcu kanałem z rur kamionkowych do klarownicy rafinacyjnej.

Wskutek ogrzewania ługów odpadkowych za-pomocą pary aż do temperatury wrzenia, oddzielają się części oleiste bardzo prędko od gorącej wody i zbierają się na powierzchni płynu. Oleje te odprowadza się rurą żelazną do kociołka (mon-tejus) obok stojącego, z którego się je przetłacza zgęszczonem powietrzem na miejsce przeznaczenia.

Zauważyć należy jeszcze raz, że wszelkie oleje tern łatwiej i tern prędzej oddzielają się od wody, im wyższa jest temperatura płynu i że właśnie wskutek tego rozłożone ługi sodowe zawierać mogą jedynie tylko mechanicznie porwane cząstki olejów, które się dostają do klarownicy rafina-cyjnej.

Klarownica rafinacyjna. Tabl. XXX, r. 4 (w n. 23).

Zbudowana jest całkowicie z betonu, a ściany jej są pokryte warstwą asfaltu. Jest dwudzielna i posiada szyb dopływowy wspólny (studnia na-mulnicza) dla obu oddziałów. Każdy oddział składa się z 6 wielkich komór, pracuje niezależnie i może być według potrzeby wyłączony i wyczyszczony.

Ostatnie komory obu oddziałów klarownicy posiadają na 1 metr grube warstwy wapienia porowatego, umieszczone na rusztach drewnianych. Służą one do zneutralizowania resztek kwasu siarkowego

dopływa do nich z dołu. Ponadto jeszcze ostatnia ściana poprzeczna zbudowana jest jako filter, a to w ten sposób, że pomiędzy dwiema kratowemi ramami znajduje się pół metra gruba warstwa torfu¹), który zatrzymuje wszelkie porwane cząstki olejów i szlamu.

Pojemność każdego oddziału klarownicy wy-

114 m³

9 zastąpionego w ostatnim czasie koksem.

do tego połowa pojemności szybu dopływowego . i szybu ubocznego

razem

Pojemność całej klarownicy wynosi więc

243 m³.

Odjąwszy od tego objętość komór zajętych przez torf i wapień, która wynosi około 13 m3 otrzymamy użyteczną pojemność całej klarownicy okrągło 230 m³.

Należy tu nadmienić, że wysokość wody przyjęto nie 1'8 lecz P9m, a to z tego powodu, że do przepływu wody przez warstwę wapienia i torfu potrzebne jest ciśnienie.

Zadaniem klarownicy rafinacyjnej jest pomieścić wszystkie wody pochodzące z grupy rafinacyjnej, ażeby się z nich wszystkie cząstki oleju wydzieliły.

Olej wydzielony na powierzchni dostaje się przez rury kolankowe do szybu bocznego, z niego wyczerpuje się do kociołków (montejus) i następnie przetłacza zapomocą powietrza zgęszczonego rurami żelaznemi na miejsce przeznaczenia (do spalenia).

Miejsca, z których pochodzą te wody odpadkowe są następujące:

4 agitatory naftowe,

3    agitatory benzynowe,

4    baseny neutralizacyjne,

wszystkie kociołki (montejus) z kwasami odpadkowymi i zbiorniki na ług odpadkowy.

Z basenów neutralizacyjnych położonych wyżej przepływa woda do klarownicy wolnym spad-kim w betonowym kanale. Z innych aparatów i naczyń odpływają wody i rozlane części olejów rurami żelaznemi lub rurami kamionkowemi do kanału podziemnego, zbudowanego z rur kamionkowych i dostają się do klarownicy.

Jak wyżej pod 6) i pod 6) powiedziano, wynosi ilość wody rafinacyjnej 110m³, a ilość ługów rozłożonych 10m³ czyli razem najwyżej 120 ш3 dziennie. Wobec pojemności klarownicy (230 w³) będą te wody pozostawać przez 48 godzin w klarownicy, będą więc miały bardzo wiele czasu, aby wydzielić zupełnie części oleiste i zupełnie się sklarować.

Zarówno baseny neutralizacyjne jak i zbiorniki na ług odpadkowy zaopatrzone są w zasuwy, które dozwalają regulować chyżośó odpływu.

Przyjmując, że ilość 120 w³ ma być odprowadzona w ciągu 10 godzin, to przy przekroju poprzecznym klarownicy 7‘6 m³ wyniesie chyżość przepływu wody przez klarownicę rafinacyjną 0'4 mm na sekundę.

Z tego się okazuje, że sprawność klarownicy rafinacyjnej jest znacznie większa niż byłoby po- J trzeba do normalnego ruchu, że więc na tej podstawie możnp, roboty rafinacyjne powiększyć i że będzie podostatkiem czasu, ażeby wyczyścić zarówno komory klarownicy rafinacyjnej jak i baseny neautralizacyjne.

Wody odpadkowe rafinacyjne oczyszczone zupełnie z olejów i szlamu w klarownicy rafinacyjnej i zawierające jeszcze tylko rozpuszczoną sól glauberską i gips, dostają się kanałem betonowym do szybu nr. 2 i odpływają do głównej klarownicy (centralnej), gdzie mieszają się i rozcieńczają czystą wodą chłodniczą.

Każdy staw może być wyłączony z ruchu i poddany czyszczeniu.

Typy szluz wpustowych i wypustowych przedstawione są na tabl. XXIX rys. 3 i 4. — Typ wypustu do potoku Zadubiczny tabl. XXX rys. 3.

i spala.

Klarownica cetralna (główna). Tabl. XXX, r. 1.

Kanalizacya całego zakładu jest w ten sposób przeprowadzona że wszystkie rowy, ścieki i boczne kanały wpadają do kanału głównego II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X, który wchodzi do klarownicy centralnej (głównej).

Do klarownicy tej wpływają wody już oczyszczone i wolne od oleju, pochodzące z klarownicy destylacyjnej i rafinacyjnej, dalej wody chłodnicze z maszyn parowych, kompresorów i wody opadowe.

W ten sposób muszą wszystkie wody odpływające z zakładu przejść przez klarownicę centralną.

Klarownica ta umieszczona jest w najniższym punkcie zakładu i jest zbudowana zupełnie w taki sam sposób, jak opisana wyżej klarownica ra-finacyjna. Posiada więc filter wapienny i filter torfowy, a tylko wymiary jej są znacznie większe.

Klarownica centralna jest dwudziałowa i każdy oddział daje się wyłączyć z ruchu. Pojemność jej wynosi około 900 ж³.

Ponieważ ilość odpływających wód fabrycznych wynosi około 3 110 ж³ na 24 godzin, przeto przepływa przez kierownicę centralną na sekundę 0036 ж³ tj. 36 litrów wody, co daje przy przekroju klarownicy 20-24 ж³, jako chyżość przepływu dla wody 1’7 mm na sekundę.

Chyżość ta jest tak nieznaczna, że mogą się wszelkie jeszcze zawarte części olejów mineral-4 nych wydzielić, a ciała stałe osadzić, tak że do , stawów dostać się mogą już zupełnie czyste wody.

Wody deszczowe pochodzące z normalnych opadów (o anormalnych będzie mowa niżej), których ilość na powierzchni zakładu fabrycznego wynosi około 3 600 ж³ w 24 godzinach, będą wprowadzone do kanału głównego i do klarownicy centralnej.

W tym razie podniesie się ilość wody przepływającej do cyfry 6710 m‘è na 24 godzin, a chyżość przepływu wody przez klarownicę do 4 жж/sek. I ta chyżość jest również bardzo nieznaczna i jak to doświadczenia nauczyły, aż nadto dostateczna, ażeby się wydzieliły wszelkie porwane cząstki olejów mineralnych.

W celu oczyszczenia jednego oddziału klarownicy centralnej zamyka się ten oddział u wpływu, wodę wypompowuje się pompą centryfugalną do stawu i czyści się klarownicę. W tym razie pracowałby tylko jeden oddział klarownicy, a chy-żyść wody wynosiłaby nawet przy normalnym opadzie deszczowym tylko 8 жж/sek.

Czyszczenie klarownicy odbywa się zazwyczaj raz na 4—6 miesięcy.

Ażeby nie dopuścić do tego by wody fabryczne i opadowe przedostawały się poza granice zakładu na sąsiednie grunta, otoczono obszar zakładu, na którym odbywa się przeróbka ropy, na najniżej położonej granicy wałami 3 ж wysokimi, służącymi jako wały bezpieczeństwa dla rezer-woarów, a tylko na małej przestrzeni wałem o wysokości 1 ж.

W razie deszczu nawalnego dochodzącego do 45 mm na godzinę, który trwa najwyżej jedną godzinę, nie dopuszcza się żadnych wód ani z klarownicy destylacyjnej ani z klarownicy rafinacyjnej.

Wszystkie wody opadowe i chłodnicze wprowadza się w tym wypadku nie do klarownicy centralnej, ale wprost do stawów.

W tym celu otwiera się w kanale głównym zasuwę wiodącą do stawu, a zamyka zasuwę pro-wadząco do klarownicy głównej.

Stawów tych jest trzy i mają łączną pojemność 11100 ж³. — Są one w ten sposób urządzone, że woda z pierwszego stawu przepływa do drugiego przez zastawę (szluzę) zbudowaną na sposób łapaczki olejów, z drugiego stawu przepływa do trzeciego przez tak samo zbudowaną zastawę, a dopiero z trzeciego stawu odpływa do potoku po przejściu jeszcze jednej podobnej zastawy.

Kwas siarkowy odpadkowy.

Kwas siarkowy odpadkowy przetłacza się z kociołków na kwas odpadkowy (Abfallschwefel-säuremontejus) zapomocą zgęszczonego powietrza żelaznemi rurami do trzech kotłów wyłożonych ołowiem, w których się gotuje z wodą zapomocą pary wodnej w celu wydzielenia żywicy. — Wydzielony kwas siarkowy mający 53"Be odpuszcza się do 5 żelaznych zbiorników, skąd go się przetłacza powietrzem do wozów cysternowych i sprzedaje do fabryk sztucznych nawozów.

Wydzieloną żywicę miesza się z wapnem

Ze znanego projektu urządzeń odczyszczają-cych dla wód rafineryi Wiśniewskiego i Ski w Drohobyczu, tudzież z wykonanych urządzeń takich w rafineryi Austrya, umieściłem szczegóły z upoważnieniem autorów na tablicach XXXI, XXXII i XXIII.

Z porównania urządzeń wykonanych w państwowej fabryce olejów mineralnych i rafineryi Tow. „Austrya“ tudzież projektowanych dla rafineryi Wiśniewskiego i Ski, — wynika, że:

a) Państwowa fabryka olejów mineralnych pobiera wodę w ilości 42 l s — czyli 3600 ж³/24 godź. Wody tej fabryki podzielono na 4 kategorye:

I    grupa wody z kondensacyi (300m³/24g, i wody chłodnicze (2630ж³) razem 2930ж³/24 g, prawie zupełnie czyste, przechodzą tylko przez klarownicę centralną i odstawają się w stawach.

II    grupa. Mechanicznie zanieczyszczone wody z destylacyi ropy (10 ж³) i zawieszone w ropie 50ж³) t. j. około 60m³/24g. czyli 0'7 Ijs przechodzą przez klarownicę destylacyjną o przekroju 246 ж², z chyźością 0*32 mm\sek.

III    i IV grupa. Wody z mycia nafty ПО ж³, pozostają przez 4 dni w basenach neutralizacyj-nych o pojemności 440 ж³, zaś wody z czyszczenia nafty (ługowe) 10ж³ pozostają przez 3 dni w zbiornikach ługowych.— Całkowita ilość wód obu kategoryi 120ж³/24 g. wpływa do klarownicy rafinacyjnej o pojemności 122ж³ i tu pozostaje jeszcze dzień. Przekrój przepływu klarownicy wynosi 7‘6ж², chyżość przepływu wód przez nią 0-4 mmfsek.

Wszystkie wody powyższych kategoryi o łącznej objętości 3110ж³Д1о^ = 36 Ijsek. przepływają nadto przez klarownicę centralną o powierzchni

przepływu 2024m², zatem z chyżością F=1'7 mm\sek. — W razie deszczu całodziennego objętość wód wzrasta do 6 710m³ i przepływa z chyżością 4 mmjsek.

Z klarownicy centralnej przechodzą wody do 3 stawów o łącznej pojemności ok. 11000 m³.

Wód burzowych nie wprowadza się do klarownicy, lecz do któregokolwiek stawu, skąd po ustaniu nawałnicy przetłacza się pompami do klarownicy.

b)    Rafinerya Wiśniewski i Ska dla dziennej przeróbki 6 cystern ropy pobierać ma wedle projektu wodę z Tyśmienicy w ilości 20 lisek tj. 1800 m³/24 g.

Wody użyte dzieli projekt na 2 kategorye: 1. wody mechanicznie i 2. chemicznie zanieczyszczone.

Wody ad 1. w ilości okrągło 16 Ijsek przepływają przez klarownicę destylacyjną o 2 szeregach komór. — W razie nieczynności jednego szeregu, przekrój przepływu w klarownicy wynosi 6 m², chyźość 2’66 mm\sek: — W razie deszczu na-walnego objętość wód tych wzrasta do 29 Z/s, chyźość przepływu do 5 mmjsek, lecz przy otwarciu drugiego szeregu komór, sekundowa chyźość przepływu zmniejsza się do 2'Qmmsek.

Wody 2-giej grupy w ilości 20m³/dobę t. j. 0-23 l\s — pozostawione będą w basenach neutra-lizacyjnych i klarownicy wód chemicznie zanieczyszczonych, poczem wpływają do 2 stawów o objętości 1703m³. — Dla wód burzowych przewidziano w kanale głównym przelew burzowy, którym wody burzowe sprowadza się do 3 stawu o pojemności 1819m³, z którego następnie wodę przetłacza się do klarownicy przedstawowej.

c)    Rafinerya Tow. akc. Austrya dla rocznej przeróbki 3000 cystern ropy pobiera 25 Ijs t. j. 2160m³/24g. wody również z Tyśmienicy.

1. Wody chemicznie zanieczyszczone w ilości 57 m³/24 g. t. j. 0'7 l/sek przepływają przez odstawacz olei o pojemności 119 m³, następnie wchodzą do klarownicy, której pojemność wynosi 100-7m³, razem przeto 219-76m³.— Zatem wody tej grupy pozostają przez 4 dni Kia-równica posiada 2 szeregi komór; w razie użycia obu szeregów objętości wzrasta do ok. 310 m³. Chyźość przepływu w klarownicy przez przekrój 2-8 m² wynosi 0-3 mmjsek.

2.    Wody skroplone w destylacyi w ilości 0‘07 Ijs (6m³/24g.) przechodzą przez małą klarownicę o przekroju 0-96 m² z chyżością 0-6 mmsek.

3.    Wody z chłodnic 10 3 Ijsek (890 mmjsek) przechodzą klarownicę o przekroju 2⁻8m² z chyżością 3-7mmjsek, zaś

4.    wody z kondensacyi pary (770 m³/24 g.) przechodzą wraz z wodami ad 2. i 3. przez małą klarownicę i do stawów. — Ilość tych wód razem wynosi 1666 m³/24g. ok. 19-3 l's, przekrój przepływu 2*8 m², więc chyźość 5 mm. .

Na tablicy XXXII i XXXIII przedstawione są urządzenia odczyszczające z częściowem uwzględnieniem rozszerzenia wykonanych urządzeń z powodu zamierzonego powiększenia zakładu do 7000-cysternowej rocznej przeróbki.

Objętość 2 stawów wynosi z 12 000 m³; dla komunikacyi tych stawów przepisany został kanał oznaczony na sytuacyi zakładu „Austryi“ literami A i В — przy pomocy którego woda burzowa może być sprowadzona do stawu o pojemności 4000 cystern, z którego po przejściu burzy przetłoczona być może napowrót do stawu głównego o pojemności 8000 m³ a stąd po przejściu przez oddzielacz olei odchodzi głównym kanałem napowrót do rzeki.

•;

>

-V,

*.

ii.

/

I

v.\

<o

i

⁹2ü2z

Xis

чг.'

<■?. ff

:у-¹ £*le

'<? , ^

S'L'J’jj

V0;

/

I

i

;

. »

■

C2

СЭ '

-x:

Czasopismo Techniczne 1191. П-10.

Tab. XIII.

Zbiorniki ropne: Ilość: Zawartość-. Zbiorniki żelazne    222    93,600    Cystern.

Suma- Zbiorrżel.222⁺ ziem. 151 v.    221,650    Cystern.

F^w Zbiorniki ziemne. Zbiopaziem.HpajzwpppoRy. 26 PańsL Zbiorniki ziemne.

-Ï

\\

-z-' %. r®4j

$\v

//

Z"

ьо-Пгеес

j.

"LÓŻ

:шзЖ у

MAPA POGLĄDOWA ZAGŁĘBIA NAFTOWEGO

—r7-pTzva

U'    V'-:\ уУ/лг

\**

ЧГ

-Л\

fjcrti>czo„

ль

glnicor

VÂ

%"

...

₄\ \ W

Л

\\

yfil V л

ХУ

X.

C&ySßШт

\44\Jx

-ЧЖАУ    W

К %

Щй

SpL т

йшл

4лт

и.«хА

,A

ÜP

трЛУХХ

V. ,*r л>-    <

XfeiS

A»c“V

Ц^-kf^W

AÀ \ ir z .

v\

•*/

j K<rr>t>

"*\ *” / Aï

■^xXydjx

ЛУЛУ Ж-

Ш'№,

Ł.

ÏS

ШЁ

\\

W/СМШ

ЩХул'^у

ssa

л;

.A

ШЁЁуЗу

w, /fefeS

fesfc

■(

!_.

y\\

Borysiaw-T usfanowice.

ri \    Is^bśaBsr,sbsf“

4К \Л

4J5Ü3P

45'

А'

-ч

J&X.

il

X'’

-<

Ун~1г\

LS*.

■X,

1! 20,000.

I Тг/^г.гет,™

дчх У

Хл

ÉpvXV /«г

Г\

ххчхл

X.

I/1

-4-

lé

*****

i w

»i /

r / ŻW4

уЛУус"

₄»te:

L,/'

/\7.

40

\X

Li

XX-

f>

Xx

14

7%

rW

.z\

уп,У

/ / /

4^*c

LO/tX

......X

■X

xv Z

4L-'

F-,..

-"X

V-

!'

■л.

..z

4vv

V,

Z"

Xi____

XI

LAr%

д <ХД z

CK- \4

'"-L.

‘X

/>

VS

s.

l.

il

■*>.-

<?■ X

!S’*

•i ■

\ Л ,,

X VL/"

л.

"O

\\

v_

I

■

:

!,

*

;

.*

i

i

;

?

:

:

!

✓

.

■

.

■

г-:

-    - . V-;    ••■■■■■'■

' . - -,. .

/

(

Proje h/ urządzeń do chwytania i odprows* drania ropy na pohohu Łoszeni.

Rys. 1.

34 6 55

Przekrój podłużny przez zbiornik i filter. 1 = 200.

n-i-r

~ÀCirt

348*85

HOSj*----5 00

348$$

25 i 2-6

0-4

1 r

■7

96*00

------J------i--i—4------ ¹⁰⁰⁰ ---

i*----500--->т* 20 -*f--&00- **    I

__________12 50 -------h

Widok jazu zastawkowego zprzekrojem poprzecznym sztuzy wpustowej do zbiornika na ropą.

Przekrójj-B.

PrzekrojC-D.

i-4-

/4=

Rys. 2.

ГТ'"_Г

-

-.4

5+......

a.

K—150 ->j

1-SO

\\

~ł

TT'~*

V:1 I

Ł---

i*'

,349-55 т Z-W. 348*85

Tl

j\

, 54835

Ё==

'Z-

'    347 50

V I I 'ГТТП-

-Ятег“ —

!'

»te-- —

ÇZ-60 ......>

,54635

-----!

t:

« "Ш

.J

Г'

~4н*м>.

ы:

C^-1'Vo

■-----3- оо----Ц

ля*

5e*"*! I -

' Р‘

n!

■7ТЯ тШЖШЁ№-:

4:3

к¹⁰⁰ 41 :— ;з-00

[1

<л

?"

ooz ■■ i

Rzutpoziomyjazu zastawkowego/ szluzy wpustowej do zbiornika na ropą.

ГЖГ

P% i

S S

к-----24 0 ----*1

__ 240

! p ! Ж1

vifodd

MO0-»j М-00-ÿ'

ri00->

!«■*

Przekrój poprzeczny przez fi/h

3p

Rzut poziomy zbiornika ifi/.t/

Г-200.

-—12бо

tf

-4

<J>

to

i.

=3

I 1*---2-50 ---<|>----- 250 ---»I----2-50---a\

Ii

4-

«5»-

! I'

■>.

±\

_ï

Ч-¹

1:100.

¹ 'i 080 L « —1«0| —>)

T .....\

41

"km

Rys. 3.

Profilepoprxecxne i typy budowli reguläcyjnych.

RyoA. by i и зсу э

Normalny profil poprzeczny. 1Ю0.

A ' ' 'Sm

.. 25 00

0 45

l)C-p

y 05 t»------- 400-----ц О-5*-

~Щг::=Ф——-2g^~

ihif0^

ś24sl

Km.. 0 380

Typ opaski

<50

.___55ft_

Wy s\ t

w \    \ ,

e.

349 37

mm.

348-67

.06 V

Km. 0-427

Li

vW?rr

\ Poty. bruku-316iri/mb Objętkam ■ 139m3 Podle..- 025m3 Hulaki-027m*

—А-

узг

55-

.....

t>

oX\::

346-87

шш

Typ tamy równoległy.

1’5Q.

\I

IX/

.w

s.

//

//

Km. 0 480

SM

X if:

K/i/S'E РонЬеики-Мт^

jij.i 21. Æfrp/’ kamienia ■ tOOmf

_Z.?.    : - ’ !"-

fodào. - 045m3 Paiihi-ОЗт³ •

n/’A

Xi

.4M.

■-X

i -,

Z/

.SX®⁵

Km. 0-343

h- —

>>

Jr

X 4l!

sss3S2ZP>'

V X-

Zbfrnih nawopçj

emnosc! \hooorr\³

l\

I'

, ,iwS'

F>

348 Ô5

■ -.АЖ

pb

549-36

%>■

547-45-

X-

\wp

XV

чггг"?

у/

Xv

' У\

Km. 0 285

О Й2--

34 8;65

34S-9S

лУГ'/Ж

tç"T

I rr J D07V C7/ßji/ / !Л'Л LV

\\

1-500

\ iXîXi--2«---V—fesm

\ X \

20

!л

- j,—250--

Przekrój pionowy

ie

10

~sr

20

'y°~ sSohk

Homera zasuw ze zbiornikiem.

Przekrój AB.

г.

f,

/Ш /W

-p •

20

-r

-J

■2Г⁵

z..

[°Kj

'i

*Sms&

l\

4\

Syfon pod rzeką Tysmienicą _ I

Ç¹

Si

\ Sugosc sc/aMszczelnej 2SS m. i.

Ф1

fPj

V;

Wjrf

s    ?

<N    Cj*

J>25

rt“щ

1Ц2ГЩ1

-4-

025

Ржй^

pp r 4’1

44fc'|f

:-i

■i

/:

Л '•

s¹

i 240 ---•

f!

■>

L.

4-!

Iß

IK

kyfy-y

Ł4

/•

■i;

,1

J___I

___J

fi = JOm.

•4g-

2o

Г».

/■

77>

Przekrój poziomy.

c/gggłówny

Przekrój C-D.

Ter-en

P.p. 90-00

¹À7 !«/

i/

— (00-7S—39-36 -> .

'г***'

у пт. 3* 600

7U 8

880

8Э 2

P? -ПЦг—нР*—wf——S&4kr'

tg₀ ___4

Г/

T.

/*

М=

Г4:

1,

Чао

•**

'S"''

m

r

Th;

l____

~r

-er

r~n

7_

v^, Odgałęzienie

ill

çrrr

И, i

ж

Urządzenie do odcxyszcx&niè. ścieków.

w destyterni nafty firmy* Chaim L e/b Arnbach, Dawid Begleiter i tow. V Wam o w mach

;■-----7J7T ÿ

3.

• 'HWry/:-'- -/Щ\-■“

F*4*»4»%*®4W!JpeB?*^P^!y3P»

_£вв -—

■.if ...

fliidok z góry.

'TP

.a

4:

Szczegół konstrukcji syfonu

Przekrój ê-h

Kawt.

«f-

44 i jr; /(ijT /f

gtyel

Ir

Ir

"J ^ J¹-¹ ».

TT

-—4-16

rf?

ГГ

• 4P

JAT-

—    —t* j—Oj

i .Titi-

ГГТ

1 I Irhłfl-

t •*

1Ä.

№:!—■

—Tri

i.

rHwf

Zbmmtk

;■

■Rzutропоту.

i—

-2⁻40--— -i

--*60

•i

Lüîli    llLUjlLl-

1:50

i-—1-70 —

1±=Ж.

ГР

-йШжгдзэраозстп4

i._4_

4- 65

5.

Doły do nawapnianie

Urządzenia do odczyszczenia ścieków z rafineryi nafty, ahi vow,Schodnica WCzechowicach naSxląxku

6.

hdfinery a naffy Me Garvey w Maryempolu. Zakład doczyszczenia xuiytej grxex desty/arnię wody

Sofie гои'йТЬ^у''

4L

S/a w.

Ir

"V m

H ni.

/f

Bo Bi в!к i

PrzekrójA~B.

Prxekrqj C ü.

tte    Iii

Éf êi 1

T"

i»

T-

y-i-

y* u i-

fl

■was^sssr

J JI50    5 75 ——-J 50 «

* J Â\ Г\ Г\ .

7/ larownicQ.

__ô.___

PpzebrôJ a-b.

946

■î

Przekroipodtużny.

ï~

t ’o g - ;i

r-

fi-

-U

/■

Prxekrij EEGMJK.

äff?

I:

-ą

т⁻

LJa

Ue.

Pt

i

■î

-s

Ц.

Я zutpoziomy

11

/f

Ti

.1

■h

ТГГ'Т'"“

э-et —fł к--з>2 —;    ала -■* «--азг—« i-33i-łŁ-----ззг-----*■—- лэ»----$ä

ri, H, И, Ж i H, I H, "1 fftf

;/

‘T"F

Widok X.giry.

i«?.

i/’

rtr

Przekrój а-b

»p

--"J

INL

^@1^4 *

Hi. ,    «■

Irf

i?

i®.

rar

i* i

If.

ii_

-- г

m.

HI

Hi I

Hi

Hi

4L

N

rA. у

ipp

■Pf

■f

- НИ'"i"

реН.

Ы(*Н

PTI

4-

-- 2 W

s_

ai.

i”¹

e..

fi.

!*

A,

4[л Li iii

„w. W -‘л .*»,.    ;

-5-

rt"

M.

■и

.

.

'

■

■

.

3 С

■

8

jzasop'smc techniczne 1У11. NÏT3.

/ Zbiorniki ziemne na ropę o poj. i50O cyst w Dąbrowie kotp/eckij

IV JAjj/MOWSKf „Och rond wód publicznych przed zanieczyszczeniem ropaj'

Przekrój poprzeczny zbiornika ropnego.

Tab. XVI.

А6п

П H,

T.

znr/erci»c/fc ropy

YF:

i-'

.'ii

f\

T".

§§§

iii

6-J

600

6 00

ii:

Ï-

T-----ТИП

Ш

ii w?

■■

Hi

—i~-

-i:

---«jiloL----vos/-

F“

____i

r_i

Kr

-У-

K!

i.

i---------f»

--o

ik

---i-----L _

L_

i____i_

---T

4~

X“1CX

./

__s

~T.

L_

Przekrój podłużny.

Щ I .ai.

w.

2.П. POI.

4.30----:_.

580

---5'BO----

----530

-----В-80-

----580------

-----5-80-----

‘РГ*’

,_i

\i

•I

///

k-łOO>j«C i---3-no -j- — W-» 1Ч>оЦ-в- ---350“------*-!

Ili    ¹

—r t-45-50-[—r

/ iv

“T

"TH

\~Г£7р!Г5Я!^

IS

ïa=ü

. s _ _

Jr*

f. Zbiorniki ziemne И raj. Związku Prod u centów ropy o poj łOOO. cystern w Modry cza i fustâ/icw/cêc¹).

r?iQ

*T

640----

*20-»^+20>+« 100>4-*

450----

-S*| H-h=e----

X-,

''I

Tl

и«гвдаз-та^

52 00----

5330----

Ui---------

.1

---- 84 30-

-----ß9 10----

-----iq-iq —

----«79-90-

>-200—;

Л,

8Ws

нити?

ЁШат*

- 2t»------W-

--W- - —

'Щ

Uif- -

яъоо-

ТурЛ

ÛLIMirOfild

Ły

jr-ÿnnw/'W^ ■> я>“

r-J-

sc

Ч'

-i

«ь*

'S

r^b*

3’ Zbiornik nadziemni

Przekroje

« Ay le

Ъ-i Płatwy

,1

■ i/ ,i.

~iBSi

"Ху

rn

it

HM

V-.

/6

nr

«■i

-¹

T_"T

-200-■ I —?(№■• j¹ — 200- -

“f_*f

rf "'"1“

li

IX

ib—

|Ца

ài -y

$уИ

•'

i:

0-5

"im

Ty pi

i-

imś

,3

ii

if

BP

/i

Ii

■V

Mi-ы ^

fff

t-

Щ^ггп

-------\~ i!

X,

[ÏÏ1

"С

11

17

тштгттп

oo_

«Н

•y

tfl

iii

Is i

U

•5 I

il

, IX

^^'^Î^Uyy-^WÿS⁻

Przekroje.

c.

го

u. *

li..

i* » •!

TT

_L

-i

0 (И    o^ffl

(Л

Cz3Sop)5fTiO Techniczne 1911. F1-Ç13.

W. JAK!MOWS K! „Och rond wód publicznych przed zanieczyszczeniem ropą"

Tab. XVII

Państwowy zakład magazynowania / tłoczenia ropy w Dąbrowie Kołpceckiej i. Syłua cya

у .J&T

u—

7*'

—u

V.V

?т—----

HT\

,-7

\ I/

T-L

vu

\>

U:

-”łjH

1JP> ? м •

шШ i— |Lv

\-

\ X. ¹ I

шйттsj '

"nr

ki

ууш/

ГНЧ

VA

i.

*й

|!

Hr.i.

N\

8^44^ ^ZUomk rak-nitny |

С-7ШУ/1 '

v'A'ł'-ą Ж|>М

IP?V

TT

/I

ГА

’.X

i ШР

ж Т ilUU

\Ч

Uy>«

✓.Г-

Vs Г'

■X---

Г/

шЧа—-JT__________7-

X,

<с

пт

xuUUr"⁴'Тг Гмюйд^^ч..

■1 Я]' *Л ] J - |Р~| i

Pf:

rx

)\(

«fi

Г/.

•U

/X;

um

0Ш

aux i

afeTI

!iu

■[Xk

кя

iï

ix

u'

_.хЧ

aTuX

ГЧ/i

Л'

uxu

îfxr\

111 II! Ui\ I

Ххх\\

fj:

Щр:;Щуд PF VIkW^^ «ü

|^ÉJ

ш^тшиж

U'' UI

.....Ji >

-—t

?-

ii

lx-

•X xa

\1

fvÜÜ

I'M

/ /MX

[y

■/i

\Гл

IU—

Nriï

*Л

N'

\I4

V 'il

Щ] U|

—-\1

!d

■m

ni

v^;

1° \

\1ЧЛ <L

U-x-.....X

il

/Va /(f

Jb-

■/

/Ж

w/ââ

VI

II

/’i

\T \p

'T,il

::

«-Ч

X^~

;-:-s

P»

fi

iü

x*«| i

'ЧЧЧ

/■/ i

a.v-

[7

5ù

x'

y«

7;

Л XV j

U?

•ÿ

p««B5;a

\ VVX

Г’

X«

\-X4

yu

,j

IX"

Tl

xux

/jU"

■ u>ui

Xi

ЙЕ

mm

r-

Xi

-ù;

./

*©

vu

МхХм

X.

'X

a--V

’UV

'c-

,u

⁴î4_u:

\\

7- ; • •

/Ь

X-

-x/Vax^à

74

ШЩШ

AÀmknm/ U

; X АУЩШ !! **/ ■

’-"s.

:щш~

Ш£ЛЯ Hk‘

fs * '-‘“v

L\ / T

L-

XX

Tsf U xp

НГ

il

’•-***«

9.

r 'I

aux¹"

C,i.‘

-»•!»

xfl

U ₄/y

хХ^ ХХГх S4^

Snd

Bf ) V

#k

77

Y-.

AN

•x I .

x "* - xi

///

fine ШШ

Уа

ЧМУО

7-Г ' f b x£i

Lii

x;

-x.^

f.-rrr

[ fuT⁴

i--J

r”

U) ' Я,

j \/i

là

fu 'S\

pôfooc

//

2. Szczegóły zbiornika ratunkowego

■.A.

X/ Й

гг

Phzek ~ó/potttoiny

Przekrójpodłuiny

Typ wpustu ze zasuwą.

!•

Widok ne tvy/ot

iti

f°yyn,r

__u

|b

iL_

//

и«н

Fbxehno/poprzeczny

r '⁵⁰ -i

Pnzehro/ропоту iron

"*/

-rrr?

VÎT

Wpust

Typ normeinego wpustu do zbiomikerotunHor/ego.

là

Pbzekntypodtuiny. ga

Wlot

Widok г,в

Widok no n/ct

j-"; u^r

Widok г góry

—7~

Przohty poziomy #osi.

^LU

Цу

lio

i»

Przekrójd-b

w

' i "

Wtdokzgôny

V

ч

i

' i

U " «

■ -У- '■■ У У

\

4

У,'"У:

, ,.у<:

" •.. •'

3

\

\

t

>

n

£

:>L

i"j .    — ■-■ ■ j î'

<

%

J$L:<

■ y -

’ > ■.

«J- •'

j-fĄ I

Jk

■-Ч--

vv^ i

■t,

t •: ,■

)ù

At

V

î*

5

%•

■    - y-

к

.S'-,.

vT>

f.

■■ «. ;

■ V/.

•v.

■V.

i .

X

* ,i f

Л-

.. V

.4'

Czasopismo Techniczne 1911. Г1423.

Tab.XXiX.

^Iśm 1га nait^acŁj .

-*~ь

it Ci.

Ołfafy «Awnn*.

---t

di

i.

--Ф-- 4-

_.HŁ.

4-

"1

N.

СЯ(а гсипил dtt/lylocyina.

-> *-'0,Ao

Ф'Т*

—N/" c

kxnot xkezcty.    A

-Î2SL.

гт

■Г'

—--

71 !\

......«У-

i032»*

Ж-

Hu r*^. połciu . 1787? W,nVo»ć ЧРхМи 778 75.

|f

- i

3&» L

fc

.NJ

—i⁻    “l

-s

Ф4>4

»_    NI * 1£

4j--* «■; 4gL- -raj 7.-»^"Гчта |

■“a

fć?łŹ7«vftia

■k

V

i ZoimiMU »odu I ^"°

..4Ц

||\!

<5L

(ni pi

I *Hr

SC4j a»U)Lu|ju.

-J« ł«»ti    InM.

трт⁴

&u\Ua(a .hilly.    {i

■ Ci

■jfr о

41k:

tva éent

(~Ф-

iNik

I.

II.

f'\

P».»™*!⁴⁵⁵⁵"'

Pojemneaćj M7"V

üu^.)W4°

iJÏ

_fc

ï-i

Ui.;_к"* г1

«    T/71i

*    - -t

ć^UaUn*)

яч»

"N

i    ćY.UłulfiuC ïémjivt

p(a£fiwl jińiijt iU „

V-

fàL

Ca^Mafeujuov.

4—

tZ]

<P

ciïu>inU<* fciama.

3'

xdu, «ii Жн

OO

iia fwxjjny. \

^üwjajvpi «ta wa^nu».

CZ]__

«•m

4Гаи«Ы;

ТГ

- Ф // 77^°

$>gb^at^tv    “jadalnia l fiojuhi- nahÿcùctvt.

o?

iL.

o- -

----c>------O-o-

-O

Qtabveatiidta

w/

Y///

Przokrq/AB

Kierownicę destylacyjna.

“YT

3.

4.

Лоте л* namvtgipsowy

Przekrój C D.

Tjp sxtux wpustowych dtstawów.

7ypsilux wypustowych xe stawów

t-

rsa.

idJ !

189.

ISO.

■ Jł

/;

”v

Л~

Przekrój a-b.

'!

~*ł Г

"t»

Przekrqj c-d.

Przekrój a-b.

Pnzekr<yc-d.

P ’ekroj a-b.

■{№. J. 1*.

-Ц

-4

-rr

4;

Rzutpoziomy. 7

glpfiM

•TN

/_

/•' "

.1

~«S

uTTp'

T⁷⁴^

N.

Ц--

V/

Przekrój E-F. ’/■

i«—**•' -4 '

Po/emnosc 38/t>*

.JL.

__1 1 " '

Hidok zgony.

Rzutpoziomy

i—

In

Widok z góry.

-a—

If

s\

;\

tr;

"il'i

•i-

-r

i!

—>lüi—»» -

4-

1 25.

-ргрггччуй^*

' N~ Л

-t

A_______

Г"

!..

!----p_t

1“

...L.

>:•

.

"Щ

i

' ■ ' ;•

: .»V ’

V

i

:

.

■ Ш

T

i,r:

-,.

■S

*•

■

•1

s

■4

■r

t

Tab. XXX.

V-

-----y

ГГГТТТ1ТПТГГПТГТТТТТ ! Il 1 ПТТТТ ! ! I I LLLiJ_Li_LJiJ_[l

—    [Д r^r

-fi

'Ш

i*

5г

-----00-9 ~ (■

«•

j.

■rr

(Tg

В*

Ел!

Prze Brój A~B.

I У,- ;- ;

44

,J.L

1:

-s- g

Tf

i_i

■p+n

Naczynia na tup odpadowy

Plan fundamentów

I*-

£2

'i.

X.

»_jL—

L____

03

('/

Щтт- —

/I

i. Baseny neutre/izacyjne

klaromica rafmcyjna

=4“

i ■>,h

fr T

j<—»о-г—‘f *

tż—uo-z—* S

J.

1.

+~-oe* '

Г”

+-

snrnn I

“34

КГ

_L

S«/»7K ---------

fc.

—ГЕГТТГ

is:

TfTVT

i_Il

О-о/оичагЛ

CzasopismoTechniczne 1911. Mr 23.

KliCêwnica główna, im.

Bzutpoziomy.

_ü_

/U

J-IL

p-olojyazjy

[v

ii:

_____L

IX

fl

8!

/!

\с

Przekroi А~ В.

*4=

ь=

Typ wypustu do X reguło we перо p Zadubiczncgo z sdmoczynnemi

odrzwiami dla w. wody.

Is

Przekrój э-b.

СО

/ r.....V....."*

fl

Пidok zgory

I-

--Зг.

PuzOHfopay i°J°d faeMOfnßdy

• <

v'

•Ä

!

;

■

■

BBSS®

■

'

*

’

' ; ••

■

■

'’'.-'i-''.

?

/

f.

rn

’i-

__;

Studnia

13*.

0/

У',aad*o

Zb/ornibi

h"

fi*

«у

Ładowna

Re/erwoar

’S

>v

. до

Nona czyszczatn/B

ГогГабгиегт,

Czyszcza/n/a г

°g

__

2S60Q

fl

Botfowma

WW

■■”0 J

L.

SB?

.d-30

d-5Q\

12/99

y.

fl

!y

«fÖ

f.

Hużnia

P/wn/ca

Bednarn/s

^Tb

Âparat

benzynowy

C_J

Si.

CD

Wychodek zesfP

%79S.eS

^ ffosen ze zórorn/kgmi

'.Odbicie j

r----tf.jg

3/43

oo

Pb 'odnik

«2

jyi

Po/e orno

то

«ям

s Ж1

Deiły/агл/а

Siara studnia a au as

----В

'Q-

laborat

/ faz nia.

TkcV "ПШу0

"bQ

/8591

Dpsty/arn/a

Га

Ooo

сГ/ödniii

Budka'

Prasownia parafiny

СП о

рциимоав

3820

&S.

TT

ffezerwoar

u:

!=□ П

C=1 t-

I >т.о8ч 'fc\»L

t F \

'S 24.939

*29600    2/8

■.„>«37700

ущ

-dir

50,75

_./M--

TF

У| »

I⁴

-3Sri ~‘

^%чАг

гг_

..

/0603

un istain/ą

T—~т

fiozownja J

- .-'..’Z-

I zm7T

к.

//

В •606т' O’ 837m>

В-3/6*’

l/La

шу/

F-/046

fa • /380

^ /8/3

grobla m woda 293

dno 29700

IfflF

7/

Rezertroary

•ÄWb-

If-*_

igl

°хя?ю Prze/ew burzowy

7/

'Ôwm

--■

/esikonie robot.

Stichele*

yaajfi

//

ЛО'агз /500

€>

E>*4

'"<D

47

4L.

/ f“

Shśói

y/iti

~ши

7///

-7 /

,7 /

I a O. A A Al.

//

J P SYZOAO/A HANAUZACY/

// j    m raFineryi „ Wisniewsk/ ispk.

»

Drohobyczu.

// /

f/

//

i jęci в wody

//

Istniejące chwytacze olei.

Oddzielacz o/ei w stawach

Główny oddzielacz olei

гаГ/hery/ „ dióniemski /sp.

fi

Drohobyczu.

Prze/rn/ Dod/uzny.

Pize/tróf poprzeczny

L» : ÓBO

Ъшк

r »iii,

■1 .nj|: .

* t/6.....*

Przekrój.

.............. 75

234 /о

Przekrój A -B.

Przekrój C'D.

Baseny neutralizujące i klarownica wód chemicznych.

гт

ЩР

У 56

ós

J9ÊJSL.

—»fi------2"0------*t~O'7~*'. 0'S*- ~ /'2 -»i«/ f--------    30

ГТЪ

r.u ,

■: r -

■-

rr

-40-

: Pf

ł/6

■JOP

ОЭ '

ChwytaczhZ.

y-2Z5w=

£/ - ov -*■

If

^ -■

0.9 -

■ 07 -

-07-

■Л

ICÊ_

or « PS* s.ó * 07*

■Я*

SS

7.p ' '

Przekrój poóiużny.

99/ I

□JL

fpiókr^rhr>srj\я^гРГг'

У- 2/ -JpS*-

if?

■ ±-06« 69*--66У

: •!

- -jw

282.00

Przekrój podiuzny.

pas oó

Przekrój poprzeć in у

ZUS 06

*■***"05

ЕЯ-f

4 )г*~

FT

77

98690

•s—

r.

-тЬ-

----г-Т^ЕуГ

■ ПЧ L U

129/i/O

«л

lia

Pzut poziomy.

iii

TiT

\0

.. /9.0

h*r

- 10

Przekrój t"F

Bzut poziomy.

6.0

......33 - ■

3S3-S6

r.r

Chwyt acz //. Q'5'Om*

..........- /.о

S ''

S3

os

r. .

ПМ'

*

V-

r ' l : ' T .<

7: -c ’i

%P

Г' d

Ш06

-ff- -"—fr

394-00

so

ss

32

ж*

so-.....-»

tt“TŁ ~.......-j

rP-

г*

• л os «

□_в/л

~0&* /25

УГГА

SS

■•os'*

23

r-ÖL-ii: Г

i

миэьм.

SO

If

Sb

il

IS /да* !L

*• ч :

.,-zPEirF-

• Ą /5.....2 j.

.Sri

ШЁРР

SO

SS

73260

w--pn

_Jj 1 óo .

'•W» jggg» а'.Щ-Нгж

JM/f

rS.93.4r

Siara / 50

гr.

A—'~

40

.j

Miara TWO.

,Œ“ÿi

ys

-r

-s»

Przekrój PB.

qi.ro

Cki/ytaczosbtni

Q-2ZSm>

/.о * s

67-

■J • /0

i. J

Podzia/Аэ / /00.

JP³* 25 —    'j-etzPi- /.9--gdf-

sr

300

Ш-

bara //Dû

V£

Czasopismo Techniczne 1911. Ms 24.

Tab. XXXII

Plan kandlizdcyi w rafinery/ Austryd wRonm/cdchpod Drohobyczem

/■■500

рф—ф—Ф~Ф—Ф-"⁴ф—ф- -ф—Ф'- ;ф"-ф-

Zbiorniki ekspedycyjne. /

Magazyn.

Rafinerya o/eju

Ehspedyt-bednarnia.

-----J

еоо/уааГ/у

ошелЛ

Danoe/aryc. I

Beczki

d/es.

iaborapryom I

mnn

Agitaiory nanaffę /benzynę

++- □

Bedebłyiacya /reb/y/ihacya benzyny.

Baseny neuói

Ф¹

iś L

Z-f

*1

Afiaszkan/e arzęcrn/k

(lir

Mieszkanie /УвгА,

mis/nza /kantyna.

Л1

Mo/f/üpàzî

Ra fin ery a parafiny.

сш

Xu/Jedcd epAjqqy

hotiownia.

///. Oesiy/acyanaffy.

Zbiorniki.

f! U'⁹'

hodhi.

WWW

-i

Zbiornik

Dom

d. Desty.iaсу a o/ę/u

Chiodn/k

□!

Ił

t/cdûd e/be/y ш

Л-

t—4-

Warszłat.

roboin/ków.

7~

■-L.

Brzedyrzc

HZ

Łazienki.

Eksirakcya.

J Wychodki isüfài"

przyrząd.pożar

Zbiornik na пата/: \

Bezemoep

I--1 Zbiornik

□□□□DD \Chkdnibi

jZbiornik.

üêsty/dcyê odpadków.

----¹—-    Henetizecye domowe.

------- Hana/izacya wód mech.. zanieczyszczonych.

------- HanalizBcye wód chem.. zanieczyszczonych.

”~fc

___«

WarownĄ

Czyszczczeniei/diracye /rody

Ddwysiaw

ObjÓOOOnÓ

vos

=b-

/./7t A.PRZJSUИ, LWÓW.

t

i,, j

•■Xe.:

.

»

¹

1

J

.

-

«

-

'S’.

,

.

'

czasopismo lecnmczne iyii. nr^.

iao. л л A 111

Ûdczyszczd/mk mdzuzylych

Przekrój k-B.

Ги-1

ГГ“'

JPG.

r-

-’“Г"

::тл1

h---

PrzekrèjC-O.

___SSO

-Jo*.

5S4

•H

М{л

ШзЗ

=-,U

TT

A -20.

---its__

Г"

s

h”H

Sfcfe

4m ! ;    ¹

U(WSvj I

! !

—JmsL- I

“J !

Przekrój G-M

__/łg«v»/wwr SSkł.

ЫШЩ

Г ! !! +

Z?

UrOS5«fo--

290

f-rû-ZSJc------

—->jc O-253-j

-\\T^

-4    MO ---ноя* H —

-V

Ml ■

■f

Il_J

e=â

-BT

-ОЗЪ*i

то

Syfu асу в.

Г 500.

___A__

■ y."--'

HZ____a.u TJ

-t-----

r---too

0«

oao _.

0«

_ oao

+-0

Pap. /laref/ny.

«-

|-и*

s-м ..U 4— -------

’ т"> !

4-

Bir

«JeP

:_i

\r

L-

---»j

__г.

Ûdczyszcpdlnik wód zużytych.

Przekry k-B

/50.\

Przekrój ß~P

-ь-; Ł

■а»фа -w-»|

~ ’™p4_

TT

--W-

-J

H03U-

« rJH

I-

i!

~1:------y—t—i

rt

•—И

-.1

!■!

PP

•£.-

'll

S/f

ïfPH “P 4

-*k--

.Cjj.

I =. STS

kt

AS

-4-

к-

^-4

■%0«

Ir*¹'«.

t=

4-4-

tt'2S

■+

«»I

fn i il üj

—i—

ix::r

--H-

-il-,

—4»}» — i«o —

—"Tfl-br----t40 -----*fG йК—

Щ-Хр

»40---

4T--

i-йо — -r-ог

.4

-L__.

-t:

5*0

—¹ j Irüll J 5—

— *1

1»'V

ЙГТ®

-0*7 -J

e-o.-H

-»•w U-

LSS

«•f4

nr

J_

JSL_I

«£*"    T'_ , f

&&-4t

ki/aronmce / fk/krjy

^ J,S°:.___

Przekrój k-b

“Il

3*o

r-

i-

(*—3*7 -*

prprft

Tj

i.

r.T.:

ï-

ШГТГШ

^1 “Г

M&

l»⁵t ”’s1

|to

----r

4-T

p+L

‘[XJ

Przekrój E~F!

Przekrój C-U.

Рордт/1с/'б_*_ ÿZs________

asm*

Tr

•H

fe

4;

■»i

-Ąy

- SPC

ip-

•f

Г■—

4-4Ä.

pj

Г200

г ms~i

•4

U-

■4

fi

ÏÏ

Li

=У

T)

-T

:r T-.

; 'i

l:

li

hi

T—

-Ł4.

Przekrój £-P

v\ '

T’

t*

In*

tr-

Rafinery a „Austrya " w Raniewicaoh pod Drohobyczem

-f

— bvs

Przekrój G-/J. --гъпЬтдопm£es,_____

630

..Ц

— £so

----6 30

«Л

i ' P-

I »'

ZfozPked dokom

¹ odpadku kwasowe.

—__j*__-Д

- -jjfł*= =SSs=s.~ : jj-

■jFjj

il’ v

Mi—#-7

'US

\î

/«Г

У

zi •p i

~T° ■

---1

%%

ЧЩ£^

6.Ö9

щ.

Wi

w

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

152 360

Politechnika Krakowska Biblioteka Clowna

egz

100 000

PK 040/m

:рг, Ж ■

!

km

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000060226

152360