I

■■■■■■■i

wtmÈÈÊÊÊMmm

:,j

3

mmmÊM

yf:

■■■

::

......

WSI»

stypendysta Funduszu Kultury Narodowej, konstruktor i wykładający Politechniki Lwowskiej

Budownictwo inżynierskie na terenie miast

Wykłady wygłoszone przez autora na Pierwszym Ogólnym Kursie dla Inżynierów Miejskich, zorganizowanym przez Politechnikę Lwowską w czasie od 8—14 kwietnia ub. r.

„Poradnia Stosowania żelaza“

LWÓW.

ODBITKA Z »CZASOPISMA TECHNICZNEGO« 1932 R.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000298112

stypendysta Funduszu Kultury Narodowej, konstruktor i wykładający Politechniki Lwowskiej

Budownictwo inżynierskie na terenie miast

Wykłady wygłoszone przez autora na Pierwszym Ogólnym Kursie dla Inżynierów Miejskich, zorganizowanym przez Politechnikę Lwowską w czasie od 8—14 kwietnia ub. r.

LWÓW.

ODBITKA Z »CZASOPISMA TECHNICZNEGO« 1932 R.

^UOTE/f^

'

Sÿtmt nnîcîSr

vP

en

oô

O

-H

Âkc. Hr.

AS.■Lif-i si

1. Budownictwo żelazne.

Rozwój miast nowoczesnych nie tylko stworzył potrzebę specjalnej nauki o rozbudowie miast jako całości, lecz stwarza zarazem potrzebę zapoznania się z nowemi typami budowli, które na terenie miast wskutek ich rozwoju powstają, a tern samem mogą być warunkiem ich rozwoju na przyszłość. Decydują one nietylko o wyglądzie zewnętrznym miasta; zależnie od przeznaczenia jakiemu służą, wpływają zasadniczo bądź to na warunki życiowe przebywającej w nich i pracującej jednostki ludzkiej, bądź też na sprawność i ekonomję całej gospodarki miejskiej.

Prócz tego, łącznie z nowemi, przeważnie wysokiemi typami budowli powstały i nowe, związane z niemi sposoby wykonania, które się okazały lepsze i tańsze od dotychczasowych.

W pierwszym rzędzie mam na myśli budownictwo żelazne szkieletowe, którego kolosalny rozwój w Ameryce znalazł swój wyraz w najwyższej obecnie budowli świata, jaką jest wykończony w ub. roku 85-cio piętrowy E m-pire State Building w New-Yorku (ryc. 1) o wysokości 380 m, powierzchni użytecznej 186.000 m i 1,022.000 ni zabudowanej przestrzeni. Myliłby się jednak ten, ktoby sądził, że wysokie budowle są tylko plagą miast nowoczesnych i że powstają tylko tam, gdzie jest brak miejsca i gdzie z tego powodu parcele budowlane są bardzo drogie.

Zapewne, że brak miejsca był pierwszą przyczyną powstawania takich budowli i to w Ameryce, a przede-wszystkiem w New - Yorku; położona na wschodzie tego miasta i wciśnięta pomiędzy dwa ramiona rzeki Hudson najbardziej ruchliwa dzielnica Manhattan, w której się koncentrują towarzystwa okrętowe, asekuracyjne, banki i ekspozytury światowych przedsięborstw, z braku miejsca mogła się budować tylko w górę.

Drugą, chociaż mniej uzasadnioną przyczyną omawianej tendencji budowlanej jest właściwa Amerykanom chęć współzawodnictwa i potrzeba reklamy — stwarza ona budowle, których wysokość przerasta nieraz istotne potrzeby znajdujących się w nich agend. Już sam kształt wspomnianego budynku (ryc. 1) zakończonego 60-cio metrową wieżą obserwacyjną i masztem do owiązywania sterowców wskazuje wybitnie na dążenie do osiągnięcia jak największej wysokości i zwrócenia powszechnej uwagi.

‘"yfi

czyli szpital centralny (ryc. 2 i 3).

Trzecią, istotną, trwałą i uzasadnioną przyczynę powstawania wysokich budowli poznamy na drugim przykładzie, zaczerpniętym z budownictwa miejskiego, do którego należy w ub. roku wykończony t. zw. M e-d i c a 1 G e n t e w Ne w-York

-i*-«

%■

li*

Hg;

HF

SR, *4

•ń

ii ; JibI

i'i V

■ ’¹¹¹

"à

UjJ!

f.

rr h    IMU

Mg

Jj

-W*

au

Jak widać z ryc. 2 nie było tam mowy o braku miejsca lub drogich terenach, a mimo to zabudowania te wykazują miejscami znaczną wysokość, podyktowaną dążeniem do osiągnięcia najlepszych warunków budowy i używalności zakładu.

Chcąc zapewnić choremu możliwie troskliwą opiekę, zachowano system sal małych; każde piętro dzieli się na cały szereg małych szpitali, składających się każdy: z przedpokoju, poczekalni, gabinetu szefa, dwu sal wspólnych na 6 lub 8 łóżek, kilku pokoi pojedyńszych, pokoju dla służby, sali opatrunkowej i sterylizacyjnej oraz przynależności.

Mi

czasem, aniżeli u nas, a wzrastająca z tego powodu wydajność pracy sprawiała, że amerykanie, w dobie największego rozkwitu swojego przemysłu i handlu często przechodzili na system 5 dni pracy w tygodniu.

„Dzięki wysokim budynkom Ameryka oszczędza swoje nerwy i zwiększa produkcję“ (L’Amérique, grâce building, ménage ses nerfs, augmente sa production). To też w dziedzinie budowli miejskich musimy się liczyć z ewentualnością powstawania coraz to wyższych budynków, zwłaszcza, że w miastach sprawa ta wiąże się ściśle z lepszem wyzyskaniem terenów budowlanych.

W naszych warunkach staje temu na przeszkodzie kwestja architektury, której omawiać tu nie zamierzam, zaznaczyć jednak muszę, że już samo ustawodawstwo

!!•

jjpsjj

lilii

fl

iiïï

Uł^S-.:

bjŁ

Ej,

/. -

ïf, I

%*mm

lÉLa

..

Ryc. 3.

mm

F8saS^

hüïS •» 5 «5ï^/¹

fini®:;

'm ■

ii.

Każdy z takich szpitali stanowi właściwie osobną jednostkę, ale dzięki ich umieszczeniu — jeden ponad drugim (ryc. 3) — na coraz to wyższych piętrach budynku, można było zredukować koszta budowy i utrzymania przez założenie wspólnych sal operacyjnych, wspólnych sal dla badań specjalnych, wspólnej administracji i obsługi gospodarczej.

Zmniejszając w ten sposób koszta zakładu zredukowano równocześnie do minimum stracony czas lekarza na długie wędrówki od pawilonu do pawilonu i ułatwiono w razie potrzeby pomoc natychmiastową całej obsługi szpitala. Pełnia słońca i świeżego powietrza dostępna jest tu dla chorych.

Ten system racjonalnego budownictwa, dostosowanego ściśle do potrzeb odnośnych agend, umożliwił tak kolosalny ich rozrost w Ameryce i doprowadził w pierwszym rzędzie do wysokich, wielopiętrowych budowli tam, gdzie współpraca wielu tysięcy ludzi tego wymagała, a gdzie przy innym systemie budowli byłaby wprost niemożliwą.

W wysokim, wielopiętrowym budynku amerykańskim, gdzie pracuje 15.000 ludzi, potrzeba 3 minut czasu na to, ażeby się zapomocą odpowiednich urządzeń wyciągowych dostać do najbardziej odległego w przestrzeni jego zakątka. W naszych warunkach potrzeba byłoby na to całej dzielnicy i 10-ciokrotnej przynajmniej straty czasu.

Jeszcze szybciej pracują tam wspólne urządzenia odbioru i ekspedycji towarów i poczty.

Jeden z gorących zwolenników wysokiego budownictwa we Francji, René Millaud, z którego pracy pod tyt.: „Grande et faible hauteur“ przytoczony powyżej przykład Medical Center w New - Yorku jest zaczerpnięty, powiada, iż myliłby się ten, ktoby sądził, że amerykanin pracuje .jak to mówią „na łeb i szyję“ — we wznoszących się wysoko ponad gwar ulic budynkach amerykańskich praca jego jest spokojna, zorganizowana i odbywa się z najmniejszą niepotrzebną stratą czasu, ale to właśnie pozwala amerykaninowi na większe dysponowanie tym

|ü|

Ryc. 4.

amerykańskie przychodzi nam w tym kierunku z pomocą, dzięki bowiem niemu, obecnie powstawać mogą w New-Yorku wysokie budynki raczej systemu wieżowego niż starego blokowego, jak to widzimy na ryc. 4: system wieżowy nowego, wykonanego przed 2 laty b u-dynku Chryslera (323 m) przedstawia się o wiele korzystniej od systemu blokowego jego starych sąsiadów. Zakaz ten pochodzi stąd, że system blokowy zacieśnia wolną przestrzeń ponad ulicami, uniemożliwiając należyte ich oświetlenie i od.wietrzenie. To też w myśl nowych przepisów, obowiązujących w New-Yorku każdy budynek powyżej 60 m wysokości posiadać może zaledwie ¹U powierzchni rzutu podstawowego, co stwarza z konieczności typ wieżowy, dający się lepiej pogodzić nie tylko z warunkami hygjeny, ale i estetyki miast nowoczesnych. (Ryc. 5).

Potrzeba wysokich budowli daje się odczuwać nawet i w naszych warunkach pracy przy o wiele skromniejszym w porównaniu z Ameryką zakresie koniunktur handlowych i przemysłowych; zaczynamy odczuwać ją także i w dziale administracji państwowej, gdzie wobec zadań centralizacji konieczna współpraca większej ilości ludzi tylko w ten sposób najbardziej ekonomicznie i racjonalnie da się zorganizować.

Wyrazem tych potrzeb jest zbudowany ostatnio na wzór amerykański o systemie szkieletowym żelaznym 10-cio piętrowy gmach Centralnego Telegrafu i Telefonu w Warszawie, 14-to piętrowy gmach Urzędów Skarbowych w Katowicach oraz projekt budowy 15-to piętro-

ll

CÖ

"od ^ !>»

« có

I §

H p,

.11 a ^

Si cà

Ä g

=:

8:-

•pi

m’mm mit m

zzr.zszJL

mm mummmim

- = = = -- r - ” jyt W. -1

r—a —■ r~::~    > } j *7#'

_ 5 sS = ~S    yP

-.tpmŁoK.MkMtiw*» —-4««    ■*

i

li

bardzo znaczna w stosunku do jego szerokości, a w celu ułatwienia transportu podłużnego na poszczególnych piętrach i w celu uzyskania przejrzystości pomieszczeń, klatki schodowe i wyciągi umieszczono poza licem ścian podłużnych, aby spełniały zarazem rolę podpór statycznych przy parciu wiatru na tak duże ściany frontowe.

Jest to budynek żelazny szkieletowy systemu ramowego. Przy odstępie słupów zewnętrznych 3 m i wewnętrznych 6 m otrzymano 2 typy ram: ramy główne (ryc. 7) i ramy pośrednie (ryc. 8).

fil

11

18

t\j

Hf-£

⁵ 10

*■ -x......s

15

12

17

" «

--—-£-f-

22

18

i J, à à A & J * u

29

31

36

38

22

—-£ £-

25

29

--—-£ 1-

32

h3

Ryc 6.

50_

52

W Niemczech, pierwszą potrzebę tego rodzaju budowli odczuto w przemyśle, gdzie wobec rozwijającej się wciąż zasady podziału pracy każdy produkt fabryczny przechodzi przez wiele rąk ludzkich i wiele warsztatów, zanim zostanie ostatecznie zbadany i oddany do ekspedycji. Konieczność korzystnej zamiany transportów poziomych na pionowe daje i tu pierwszeństwo budynkom wielopiętrowym.

Zrozumiała to przedewszystkiem znana ze swych wzorowych urządzeń firma Siemensa w Berlinie i obok dawniejszych, zaledwie 1-no piętrowych warsztatów, zajmujących dużą powierzchnię 34.000 m2 zbudowała gmach o 11-tu kondygnacjach, który przy długości 175 m i szerokości 17,5 m daje 30.000 m² powierzchni użytecznej, a dzięki transportom pionowym znacznie ułatwia i przyśpiesza produkcję aparatów rozdzielczych.

57

59

•H

K-*J

Ryc. 7.

fD

UJL

vO

»-■4

Ryc. 8.

Ze szczegółami tej budowli o szkielecie żelaznym zapoznamy się nieco bliżej.

Fasadę budynku przedstawia Ryc. 6.

c.

.v

Ryc. 6.

Odpowiednio d,o celów produkcji, związanej z istnie-jącemi już obok warsztatami, długość budynku wypadła

²) Fotografję modelu tej budowli podano w Dodatku do Czasopisma Technicznego: „Budownictwo Stalowe“ Nr. 1 b. r.

Mimo podziału ram głównych 4-ro słupowych na dwa układy dwu - słupowe, połączone pomiędzy sobą rozporami przegibnemi, dla obciążeń pionowych zastosowano obliczenie statyczne ram tylko przybliżone, sposobem Loesera, polegające na przyjęciu, że wpływ pręta obciążonego przenosi się tylko na pręty z nim bezpośrednio związane, a schodzące się w jednym węźle i sztywnie tam połączone pręty wykonują obrót jednakowy.

Dla parcia wiatru zrobiono założenie, że dzięki sztywności stropów, parcie to przenosi się na konstrukcję ramową wspomnianych wyżej klatek schodowych i że w ten sposób rozdział sił i momentów zależy od wspólnego całemu ustrojowi ugięcia. Do obliczenia ram pod wpływem parcia wiatru przyjęto punkty zerowe momentów w połowie wysokości słupów, zaznaczyć jednak należy, że takie przyjęcie może być jeszcze dopuszczalne dla górnych pięter ramy, ale w dolnych daje różnice zbyt duże, o czem przekonano się tutaj, sprawdzając obliczenia dokładniejszą metodą, podaną przez Engessera.

Przy obciążeniu strop ó w, dochodzącem do 1500 kglm², siły osiowe w dolnych słupach ramy głównej wyposzą 346 t ciśnienia przy równoczesnym momencie — 12,3 tm, największy moment w rozporze + 32,9 im; najw. siły osiowe w słupach ram pośrednich wynoszą 155 i ciśnienia przy równoczesnym momencie — 9,7 tm, najw. moment w rozporze + 40,4 tm.

Dla żelaża zlewnego o wytrzymałości 3700 kgjcm2 i naprężeń dopuszczalnych 1200 kglcm² bez wiatru, a z wiatrem 1600 kglcm² przy zastosowaniu wyłącznie profilów walcowanych, a w szczególności Q Nr. 35 i 40, otrzymano lekką konstrukcję ramową, zwłaszcza, że d,o połączenia słupów z rozporą zastosowano nowy sposób,

widoczny na ryc. 9. Szczegół zaklinowania rozpory podaje ryc. 10.

Ryc. 15 przedstawia dalsze ulepszenie podanej na ryc. 9 i 10 konstrukcji; mamy tu wyraźnie wykształcone

_ o _ o_ o o ) o o o o o o l

5?

Bi 15 st 10K Flur

L- r

\M

o o oj

il

¹1N.PU5

o]

jjfeh;

o o l Q i I o i Q o|oo

K--»1 K-

<101

il

St

IN.P Ub

f

: rßl 20 st-

h8l.lSst

Roje. 9.

Ryc. 11.

i niezawodnie działające kliny, a na ryc. 16 mamy przykład wykonanego już połączenia, oraz widzimy wzmoc-

«3

e-os- ort 7

óo

12

90

Ausgleichsfulter

1 1

t——i—r

³ o Ojfi O

tJSJOO

11.0 6.

o!!

cro ow iRf®

FJSSSa?0 0

138

i-

Fi

O O O O O

r.ttr g..»-»

lo

INP P5

Ryo. 10.

8/ JOO-8

Ten sposób połączenia okazał się najodpowiedniej-szyrn dla ustrojów ramowych w ogóle, a zalety jego poznamy przez porównanie z dawniejszemi sposobami konstruowania ram. I tak — na ryc. 11 widzimy cały system ram dwuprzegubowych o przekrojach, złożonych z blach i kątówek, których kształt, nie bez trudu, dawał się dostosować do figury momentów, to też unikano ich tam, gdzie się tylko dało, wprowadzając niekorzystne dla całości przeguby w podstawie słupów.

Drugi typ ramy (Ryc. 12) przedstawia dążenie do wprowadzenia tańszych w wykonaniu profilów walcowanych oraz próbę połączenia takowych zapomocą blach węzłowych, nałożonych z obu stron słupa i rozpory.

Trudności połączenia tych blach z dźwigarami walcowanemi spowodowały widoczną z ryc. 13 próbę wstawienia blachy węzłowej pomiędzy słup i rozporę i usztywnienie giętemi kątówkami, co jednak zwiększało koszta robocizny — to też amerykanie zastępowali to połączenie przekątniami (Ryc. 14), ale i to utrudniało wypełnienie ścian, a przy dużych otworach ściennych nie zawsze było możliwe.

Ryo. 12.

nienie słupa i rozpory dla zwiększonych w tern miejscu momentów.

8!ą-8

si ose

350 18

-M.

—-etc

••IMS

IPSO

570

ifSO 100-u

8! 17,

ii

Lî

V.

«Ï

jLiso-joo-t.r

*8! 17

-.350 W

M3E8H

.mroom

ïr

.15020

_JL

«M

Montaż budynku Siemensa w Berlinie odbywał się dodatkowo żórawia obrotowego mógł zmontować pozo-przy pomocy żórawia mostowego (o udźwigu tylko 5-ciu stałe dwie kondygnacje, tonn), który obejmował 9 kondygnacji dolnych (Ryc. 17), a cofając się w jednym kierunku, zapomocą nasadzonego

\Æ

ir

gil

K«*;

JW' é-

ff

...

Pllr:

mm

Stirn

**■

bet⁸*?

UT-, :

.1

Ryc. 17.

Rys. 14.

■j

-260 13

0.0

OilO

oj o o,[o

!¹⁰

sLw*

I-IOOtS

li

o5ór"

,01,0

■£. ! UnhrgtMh

0*0

i:

jyL

fo

o o

o 9    i o o

■*8 *^pF4

i i '

ił

k.

MII

Ti

IW

-MUS

_/ 100 W 10

oto

olo 0^0 ojjo ,Q|Q

Of o

°j°

o o

oj o

_m-30

A miso u

Ryc. 18,

OJO

.....__ŁJ___*

Ryc. 15.

BS®,-

mut •

A#*:

B»

s f*

*if

mi

sap i

-i

Ryc. 19.

’ J, r '

tyj

Szczegóły montażu, widoczne z ryc. 18 wskazują na prostotę zastosowanej konstrukcji ramowej, a imponująca jej całość (Ryc. 19) zaledwie pozwala uwierzyć, że jest owocem 6¹/2-miesięcznej pracy.

Równocześnie z montażem szło wykonywanie żelazno - betonowych stropów (pomiędzy dźwigarami wal-cowanemi) jakoteż wypełnianie ścian już przykrytych stropem górnych kondygnacji budynku.

Ten sposób wykonania budowli, możliwy tylko w budownictwie szkieletowem, usuwa konieczność ciężkich i kosztownych rusztowań, gdyż materjały przeznaczone do wypełnienia ścian i wykończenia budynku układa się i przewozi na stropach już wykonanych

leniu 1 : 20 jest właściwie konstrukcją stropową. (Ryc. 22 i 23).

zwłaszcza w tym wypadku, gdy dach ma być dla ruchu ludzkiego dostępny

(Ryc. 20), a lekkie rusztowania z drabin, widoczne na ryc. 19, daje się tylko dla bezpieczeństwa robotnika, zajętego przy wypełnianiu ścian, które przedstawia szczegółowo ryc. 21. Widzimy tam konstrukcję żelazną, powle-

Pomijając obciążenie śniegiem, które wobec normalnego nawet obciążenia stropu nie odgrywa tu większej roli, pfzy tego rodzaju konstrukcji chodzi przede-wszystkiem o należytą izolację cieplną i szczelność od zaciekania

izolację uzyskano

tmmmm

Ryc. 20.

pi

czoną dla zabezpieczenia od rdzy mlekiem cementowem, a zewnętrzne, fugowane cementem warstwy cegieł układa się ze specjalnych klinkierów, ponieważ budynek od zewnątrz pozostaje niewyprawiony.

Ryc. 23.

m\

"-r--.    ~

« pn«

mm

•1

M

.là

Ryc. 21.

Całość budynku po wypełnieniu ścian i wykończeniu go w jesieni r. 1927 przedstawia, podana na wstępie, ryc. 6; wykonana w ciągu niespełna roku praca streszcza się w 22.000 ms wykopu, 3.500 mA betonu i żelazo - betonu fundamentowego, w 3.670 t zużytego na szkielet żelaza, 30.000 w² opisanych stropów i 4*4 miljonach zużytych do wypełnienia ścian cegieł.

przez wykonanie stropu pustakowego, przykrytego 3 cm warstwą torfoleum, ponad którą — na warstwie wyrównującej betonu — ułożono dwie warstwy papy. Całość pokryta jest płytami żelazno - betonowemi o żeberkach, ułożonych w spadku poprzecznym dachu; nie tamują one odpływu przedostającej się pomiędzy płytami wody, a równocześnie umożliwiają łatwą kontrolę górnego uszczelnienia dachu, chroniąc je od bezpośredniego zetknięcia ze stopą ludzką, a tern samem zabezpieczając od uszkodzenia.

Urządzenia wewnętrzne budynku dla celów fabrycznych potrwały do jesieni r. 1928, a z nich najbardziej interesować nas będzie zaopatrzenie w wodę. (Ryc. 24).

■%

; 'f$m

•R

Wmmś

-—1 20~\

frsrrs rrr r7TrrziZ7ZZÇZTTm/

^fll

A-B

■y'--'.

M m mm mœm*

m m

ci

I«

H

IV.

j J? V«rfc/-Lcb*-Weu. 1 V U' ' ...... ^ \

Ryc. 24.

Ryc. 22

Wobec znacznej wysokości budynku i wymagań po-Parę słów poświęcić należy konstrukcji dachowej — licji ogniowej ciśnienie w rurociągach miejskich uznane jest to rozpowszechniająca się obecnie coraz bardziej    zostało za wystarczające tylko do 5-tej kondygnacji

konstrukcja dachu płaskiego, która przy małym pochy- włącznie. Dla zaopatrzenia górnych pięter założono 2 by-

drofory (Ryc. 24) o pojemności 9 ni każdy, zasilane zapomocą 2 pomp o wydajności 30 m³ na godzinę.

Ciśnienie w pompach waha się od 0,5 do 3,0 atmosfer; puszczane są w ruch automatycznie zapęmocą manometru kontaktowego przy hydroforach.

budowle żelazne szkieletowe, po ich wykończeniu, nie różnią się od innych budynków, a wobec opisanych po-

W.

•*?

È—i

iii »

kiir*

rlMlJ

III

llMM

imm

•1

if jg

; O'

PI

■ \ tan \

■

>.:v S

Hyc. 28.

Hyc. 25.

Wnętrze budynku (Ryc. 25) przedstawia długie sale, przedzielone oszklonemi lekkiemi ściankami szkie-letowemi żelaznemi, przyczem dolne kondygnacje prze-przednio zalet przy większych środowiskach ludzkich, a zwłaszcza związanych wspólną pracą, mogą być lepsze i ekonomiczniejsze.

ÜÜÜÉl

issę ł——4- -

fnsr

pi

t----i

I ipp

jj

KM

Æ.

Ryc. 29.

Ryc. 26.

znaczone są dla celów fabrycznych (Ryc. 26), a górne dla celów biurowych (Ryc. 27) i gospodarczych (Ryc. 28 i 29), gdzie widzimy salę odczytową z ekranem kino-

Drugim typem budowli szkieletowych żelaznych z jakim się obecnie spotykamy w większych miastach Europy, są domy towarowe, z których jeden —

ib

«/•MSP

ils

FF

Mrs*

M' W

rj-atsw

JÊK?

I’¹ i,/'

Ryc. 27.

Ryc. 30.

mm-

im

przedstawiony jest na ryc. 30

wym (konstrukcja odmienna od pozostałej) i jadalnię dla pracowników. Kuchnia elektryczna zapomocą podobnej, lecz większej jadalni dostarcza pożywienia dziennego i pracującym w liczbie 500 robotnikom.

Te ostatnie urządzenia, podobne do urządzeń w zwykłych budynkach mieszkalnych przekonywują nas, że w Stuttgardzie i 31. Z punktu widzenia architektonicznego jest to przykład podziału poziomego przy zastosowaniu możliwie dużych otworów okiennych (Corbusier), które tu wyzyskano dla celów wystawowych.

Z bogatą nadzwyczaj architekturą tego rodzaju domów towarowych spotkać się możemy w Paryżu, gdzie też i wnętrza ich przedstawiają istne dzieła sztuki.

kie w tym dziale znaleźć można w naszych czasopismach technicznych.

?Jipg

-AS

a*

MM

i:

SI

m ~    Ta

siSS».

»SB-r

lü*

5.T: FIS

glpfS

afe

» ES*

Jê&

Ryc. 33.

Ryc. 31.

Wszystko to świadczy, że szkielet żelazny i w tym kierunku żadnych przeszkód nie stawia i jako taki, da się w całem budownictwie z korzyścią zastosować.

To też przystąpimy raczej do szczegółowego omówienia takich typów budowli, które inżyniera miejskiego przedewszystkiem interesować mogą.

W pierwszym rzędzie mam tu na myśli chłodnie, a jako przykład tego rodzaju nowoczesnej budowli omówimy niedawno wybudowaną chłodnię firmy R ehr i Mathe w w wolnym porcie Hamburga.

Î'M, •

vr

h,

,ç

R*c

ÎFZiu

üyi£g

Ryc. 32.

fe

II

' rnklrP

»«i »

Kim!

Im!

ki rn

JM.

F-|H ó

Ql

lis*

Ryc. 35.

::

J.

JOL

«>»

-p.it

-......

lH

....

Li

. ...... ii.

To też w ostatnich czasach, wobec ogólnego bezrobocia i braku mieszkań, którym tylko produkcja masowa zapobiedz zdoła, zaczęto, za przykładem Anglji i Stanów Zjednoczonych stosować budownictwo szkieletowe żelazne do celów wyłącznie mieszkalnych. W Europie zachodniej powstał cały szereg większych, średnich i małych budowli żelazno - szkieletowych, a w Austrji i Niemczech oprócz licznych domów pojedynczych (Hyc. 32) powstały nawet całe osiedla szkieletowe żelazne (Ryc. 33). Szczegółowy opis tego rodzaju budowli wybiega poza ramy niniejszego artykułu, przeznaczonego dla inżynierów miejskich, a staje się poniekąd zbyteczny wobec licznych artykułów i prac, ja-

«(J4 «    ».

■r

ii

4M

... m.....- m

im , , w

im

Przeznaczona dla konserwacji sprowadzanych z Chin sokości 80 kalorji, daje równowartą co do ilości odebra-w wielkiej ilości jaj i mięsa mrożonego, chłodnia ta, nego ciepła bryłę 420 tonu lodu dziennie, nie mówiąc już o konstrukcji szkieletowej żelaznej, o rzucie poziomym o znacznie niższych temperaturach, które tylko tą drogą 48,65 X 48,15 m (Ryc. 34) zajmuje 2340 m² powierzchni,    dało się uzyskać,

a przy łącznej wysokości około 42,5 m (przekrój poprzeczny ryc. 35) daje w sumie 95.000 m' przestrzeni zabudowanej i 22.000 m² powierzchni użytecznej.

Ze względu na konieczną tu w pierwszym rzędzie izolację wnętrza, ściany chłodni są podwójne, oddzielone od siebie na całej wysokości warstwą 16 cm powietrza.

Ściana zewnętrzna, dźwigająca tylko ciężar własny, przedstawia konstrukcję ryglową żelazną, wypełnioną na IV2 cegły fugowanemi szczelnie klinkierami. Gibkie pręty żelazne łączą tę ścianę ze szkieletem właściwym, niosącym, który się znajduje w obrębie ściany wewnętrznej i związany jest silnie z żelazną niosącą konstrukcją stropów, oraz wypełniony celolitem patentu Ghrisitiani i Nielsen; stropy są pustakowe, zbrojone między dźwigarami w odstępach 2,1 m, izolowane od góry także warstwą celolitu, którego ogółem zużyto około 1.000 m³.

Niezależnie od tego wszystkie ściany zewnętrzne są wyłożone od wewnątrz płytami korkowemi, ze względu na niską temperaturę, która miała być w chłodni bezwarunkowo utrzymana.

Z tych też względów chłodnia pozbawiona jest wzupełności okien — wyciągi (po 1.250 kg) i jedna 2.5001 przedstawia ryc. 37. klatka schodowa umieszczone są w środku budynku, a druga poza licem ściany zewnętrznej.

Za budynkiem (od strony lądu) znajduje się przy-budowa (9,1 m szeroka) dla zarządu i administracji, a obok, połączony z chłodnią tunelem, budynek transformatorów (na ryc. niewidoczny).

Ze względu na grunt alluwialny (w sąsiedztwie bulwarów), cały budynek chłodni spoczywa na jednolitej płycie żelazno - betonowej, a ta, zapomocą poprzecznych silnie uzbrojonych żeber, przenosi swe obciążenia na zabite grupami pale żelazno - betonowe o dł. 13—14 m i przekroju 34 X 34 cm.

Ciąg słupów wewnętrznych, o obciążeniu najw.

600 t każdy, spoczywa bezpośrednio na ruszcie żelaznym, a przy użyciu specjalnych szerokostopowych (bez pochylenia stopek) Peinerowskich profilów walcowanych I,

JgBIt

W-

! • y'

W*

■ ' : -f?|g

' % 4M

' itS

*:    •« mlillJUl

' ' ' "1

«•MX

1;.

sa

i* * • *1

Ryc. 37

Bpi

Montaż konstrukcji żelaznej o łącznym ciężarze

/fi

i ■u

•fi

».

..-i

/*?

mm

Plrv

Ryc. 38.

b.Stock

IP I

«5

IfT«™

IHP38

«f

Schnitt c-d

i W 80 %

kfcj

wp;

♦ '4

'-12020

J Sfock

frf-ï

i

■=S4*IS

m ÉÎ'ÉG

us j| jyg|d

INP38

£.

HTP

T»!i

Ryc. 36.

przedstawia przekroje (Ryc. 36) z łatwością dostosowane do zmieniających się wraz z kondygnacją obciążeń, przy-czem wzmacnianie przekroju uzyskiwano przez doni-t o wanie

Ryc. 39.

Na ryc. 38 widzimy całość budowy, która trwała na stopkach dźwigarów żelaza płaskiego 10 miesięcy, przyczem ostatnie 2 miesiące zajęło wykona-wewnątrz i kątówek zewnątrz.

Działanie chłodni odbywa się zapomocą rurociągu o temperaturze parowania

większa dzienna wydajność maszyn chłodniczych (zaj- wimy pokrótce nową rzeźnię w Hamburgu, mujących część suteren budynku) wynosi 33,600.000 ka- przeznaczoną dla odnośnego importu zagranicznego, lorji, co w porównaniu z ciepłem utajonem lodu w wy- który, w myśl nowych przepisów niemieckich, od dnia

nie urządzeń wewnętrznych.

Jako drugi przykład objektu konstrukcji żelaznej, 10, —18 i —30° G. Naj- mający wielkie znaczenie w gospodarce miejskiej, omó-

1 lipca 1929 r. może się odbywać tylko drogą morską, a to w tym celu, ażeby ułatwić kontrolę zdrowotną importowanego z zagranicy mięsa.

■■"i ■inCSrrî *TÎi^1

“3S Sä 3SS ES I

5: fi-;

i*

WJ%

■ »•

■ «MP

;V

Ryc. 40.

Jak widać z załączonej ryc. 39, obszar rzeźni graniczy z kanałem, który zaopatrzony jest w tem miejscu w pomost wyładunkowy, a znajdujące się w bezpośred-niem sąsiedztwie szopy umożliwiają doraźny odbiór im-

portu, który następnie umieszcza się w poprzecznie do kanału ustawionych stajniach, poczem przechodzi do sąsiadującej ze stajniami rzeźni (Ryc. 40), a stamtąd do chłodni podręcznej i hali ekspedycyjnej. Na ryc. 41 widzimy tam silnie rozgałęzione tory żórawi podręcznych, ułatwiających wspomniane czynności.

Ten ostatni dział rzeźni jest od poprzednich w ten sposób izolowany, że osoby niepowołane mogą się dostać na teren wewnętrzny rzeźni tylko przez jedno wejście, za zgodą portjera, przyczem i w drugą stronę — przejść muszą przez odpowiednie urządzenia dezynfekcyjne, co obowiązuje także i pracowników zakładu.

Całość zajętego przez rzeźnię terenu obejmuje 5 ha, z tego połowę, czyli 25.000 m², zajmują wspomniane budynki, oraz pomieszczenia dla załatwienia formalności cłowych, kontroli lekarskiej, przeróbki odpadków i przechowywania skór. 16.000 m² zużyto na drogi, przyczem droga kołowa pomiędzy rzeźnią i halą ekspedycyjną przykryta jest dachem o konstrukcji żelaznej.

Reszta, t. j. 9.000 m² przeznaczona jest dla przyszłej ewentualnej rozbudowy zakładu.

Obecnie sprawność rzeźni wynosi 800 sztuk bydła i 300 sztuk nierogacizny dziennie.

Szkielet żelazny budynków wypełniony jest czarno fugowaną cegłą maszynową formatu 11 X 22 cm. Pokrycie dachów stanowią cienkie, czarno terowane płyty betonowe.

tak w jedną, jak

Us

• r-

Ryc. 41

-fi

a

4~

Ln_B

f5Jl+

+ 1C

D-

J » < I II .

ZTlT/TT

Trzeci z kolei, który tu omówię, objekt gospodarki miejskiej, stanowi opisana poniżej remiza dla wozów tramwajowych w Charlottenburgu (w Berlinie). Jeżeli wybrałem ten ,a nie inny przykład, to przedewszystkiem dlatego, że widzimy tu (Ryc. 42) dokonaną poraź pierwszy, przez inż. Kramera, próbę połączenia miejsca pracy z miejscem zamieszkania jego pracowników.

Ażeby zdać sprawę z doniosłości tego faktu, należy sobie uprzytomnić trudność komunikacji w dużych miastach, zwłaszcza w godzinach rozpoczęcia i zakończenia pracy. Mimo różnorodnych środków przewozowych sieć komunikacyjna miejska — przy natłoku w godzinach rannych, popołudniowych i wieczornych, ograniczona z reguły co do szybkości jazdy, a mająca przed sobą do pokonania olbrzymie nieraz przestrzenie, które w dużych miastach — jak Berlin — dochodzą do 12 km, a w Paryżu wynoszą nawet 18, — z trudem tylko podołać może chwilowemu większemu zapotrzebowaniu, narażając podróżnych na dużą, przekraczającą nieraz 1 godzinę, stratę czasu.

Z tego powodu w dużych miastach oddawna istnieje problem tak zw. „komunikacji dla pracujących“, który się da radykalnie rozwiązać tylko przez połączenie miejsca pracy z miejscem zamieszkania jego pracowników, co staje się koniecznem zwłaszcza dla tych, którzy, służąc celom komunikacji miejskiej, przed rozpoczęciem lub po ukończeniu pracy, sami pozbawieni są — jeżeli nie wszystkich, to większości tanich środków przewozowych.

Widoczna na ryc. 42 i 43 remiza tramwajowa otoczona jest blokiem 400 mieszkań, a z nią sąsiaduje blok dalszych 200-tu.

Przedstawiona w przekroju poprzecznym i podłużnym na ryc. 44, hala remizy, o rozpiętości 9,88 + +30,00+37,24+30,00+9,88=117 m i długości 4X30,0+ + 12,0=132 m, zajmuje przestrzeń 15.444 m² co wraz z placem rozjazdowym o powierzchni 12.050 m² stanowi razem 27.494 m², czyli prawie połowę powierzchni użytecznej całej parceli, wynoszącej 53.080 m².

Mamy tu do czynienia z nowym typem konstrukcji żelaznej o ustroju nośnym ramowym dwukierunkowym (pod kątem prostym), dzięki któremu przenikające się wzajemnie układy ram płaskich poprzecznych i podłu-

żnych większą aniżeli dotychczas część ciężarów pokry-    i ciasnych jego dzielnicach, okazał się mniejszą prze-

cia przenoszą na 4 ściany zewnętrzne, dzięki czemu    szkodą w ruchu ulicznym, aniżeli tramwaj, a ponieważ

reszta ciężarów, mimo olbrzymiego rzutu hali, dała się oprzeć na 6-ciu tylko słupach.

1;' r‘ -,

tan*«¹'    - »»a

WttÊSÊÊÊKHKWIKWKWfWKt^

•» *

rrk

m %**

r:

...    f- »«•

^ ÎÎ? B*»

Sx

^ '

hm

! "-f • ■

<. ma

li' jp

-----

Ryc. 43.

Ryc. 46.

W działaniu swojem i założeniu konstrukcja ta przypomina konstrukcję stropową płyty krzyżowo zbrojonej, lub stropu kasetowego, podpartego zresztą słupami.

najwęższe nawet ulice bez względu na swe krzywizny są dla niego dostępne — w ostatnich czasach rozpowszechnia się tak silnie, że grozi zagładą tramwajowi, co w niektórych miastach Europy już następuje, a nawet nastą-

-i

.im...

!l

Dl

I* ;

Ryc. 47.

Ryc. 44.

Ze względu na wznoszący się w jednym kierunku teren pod.wórZa założona w poziomie dolnym hala remizy okien ściennych nie posiada wcale, a oświetlona jest od góry zapomocą dużych świetlni nasadkowych.

> -i

tai]

piło. Gorsze, bo znacznie starsze od naszych i nieodna-wiane celowo tramwaje paryskie skazane są na zagładę, a w Rzymie w ubiegłym roku już je skasowano.

Na poziomie jezdni ulicznej zwycięża wyłączny ruch automobilowy, a koleje, związane z dalszym ruchem podmiejskim, przenosi się w obrębie miast pod ziemię, lub umieszcza ponad ulicami.

Te stosunki sprawiły, że już przed wojną ruch autobusowy w Berlinie streszczał się w przejechanych w ciągu roku 1913-go 31 miljonach wozo - kilometrów. Rosnący wciąż tabor wozów spowodował konieczność budowy garażów autobusowych na większą skalę, co też znalazło swój wyraz w opisywanem obecnie urządzeniu berlińskiem.

Widoczną z przekroju poprzecznego (Ryc. 47) szerokość budynku: 54 + 19 + 10 m zajmują kolejno: hala dla postoju wozów, hala dla ich mycia i warsztaty dla naprawy, ponad któremi na I. piętrze mieszczą się jeszcze biura.

Ryc. 45.

Więzary hali głównej są 3 - przegubowe łukoAve blaszane o rozpiętości 53,5 m i wysokości 12,5 m ze wspornikiem 1,4 m, na którym opierają się z jednej strony blaszane więzary hali bocznej.

tego w terenie ścięgna żelaznego.

Ze względu na lichy grunt budowlany fundamenty Wnętrze hali widoczne jest na ryc. 45, a o typach słupów i ścian zewnętrznych wykonano na palach, a par-i systemie otaczających ją budynków mieszkalnych daje cie poziome łuku hali głównej zniesiono zapomocą ukry-pewne pojęcie ryc. 46.

W celu zmniejszenia kosztu fundamentów i uzyskania tak potrzebnej dla autobusów jak największej swobody ruchów w obrębie całego budynku, przyjęto, jak to widać z rzutu poziomego (Ryc. 48) duży odstęp więzarów, wynoszący 18 m, dla którego wypadło zasto-Niezwiązany z torem środek komunikacyjny, jakim    sować płatwie żelazne blaszane o wysokości 1,05 m i od-

jest autobus w dużych miastach, a zwłaszcza w starych    stępie wzajemnym 4,3 m. Na płatwiach co 2,25 w spo-

Czwarty, jaki zamierzam omówić przykład budowli żelaznej, ważny dla gospodarki miast nowoczesnych, stanowi Dworzec autobusowy odnośnego Tow.

Akc. w Berlinie (Charlottenburg - Morsestrasse), — ryc. 47 do 50 włącznie.

czywają krokwie żelazne o przekroju I, a pomiędzy niemi 70" C. Zaopatrzenie wozów w benzynę (130 do 200 l pokrycie ogniotrwałe z cegły pustej o grubości 10 cm, każdy) odbywa się na sąsiedniem podwórzu zapomocą uszczelnione od góry podwójną warstwą papy.    specjalnych urządzeń, które w ciągu 2 godzin obsługują

, .    ,    ,    200 wozów.

Ltsenfachy/erkwand

«s;

il

7V

Su

IX

Szu

■r

00081

Ryc. 50.

00081

uuwwCV-

Drugi typ tego rodzaju budowli przedstawia hala autobusowa T-wa „Śląskie Lin je Autobusów e“, wybudowana w r. 1930 w Katowicach, widoczna na ryc. 51.

186ÛÛ

5.1500_-

/Verse - Straße

Ryc. 48.

II

SIS

ir

Ut

Przy długości całego budynku, wynoszącej 90 m, powierzchnia użyteczna hali głównej wynosi około 5.000 m², przyczem na 1 autobus liczono 25—30 m². Całość zabudowań pokrywa około 8.000 m², a ciężar konstrukcji żelaznej wynosi około 700 t; wykonanych i zmontowanych w ciągu 18-tu tygodni.

Nowością danej konstrukcji jest to, że tężniki poziome ścian czołowych zastąpiono w środku budynku jednym tężnikiem połaciowym, na który parcie wiatru ze ścian czołowych przenosi się częściowo zapomocą sztywności pokrycia, a częściowo zapomocą silnych skrzynkowych w środku wybetonowanych rynien, poczerń zapomocą 2 ram w ścianach podłużnych (Ryc. 49) przenosi się na fundament. Takie założenie jest nie tylko tańsze, ale i lepsze dlatego, że umożliwia swobodną obustronną dylatację konstrukcji żelaznej od środka budynku ku ścianom czołowym, co przy stężeniu pól skrajnych zamiast środkowego bez specjalnych urządzeń dylatacyjnych (przy większej długości budynku) jest nie-możliwe.

_/K

ZN

(XXX!rXXh-L.lI....I.T7j

(XXX!rXXh-L.lI....I.T7j

jsm

______u

Ryc. 49.

Na ryc. 50 widzimy wnętrze opisanej hali głównej, dość silnie oświetlone zapomocą świetlni górnej pilastej lub, jak ją nazywają w Niemczech, — „gąsienicowej“. Wnętrze budynku chroni w razie pożaru system tryska-czy, zasilany wodą ze zbiornika o pojemności 30 m, działający i alarmujący automatycznie przy temperaturze

* t-’-

Ryc. 51.

Jeżeli chodzi o typy budowli miejskich, wspomnieć-by należało przynajmniej w paru słowach o halach targowych, które spotykamy we wszystkich większych miastach, a które w naszych warunkach klimatycznych stają się ze względów sanitarnych wprost niezbędne.

Jest to typ budowli tak rozpowszechniony, że nie potrzebujemy dla niego czerpać bardzo licznych zresztą przykładów z zagranicy. Wystarczy wspomnieć o najnowszych tego rodzaju budowlach, wykonanych w Polsce.

I tak, na ryc. 52 i 53 widzimy halę targową konstrukcji żelaznej na 169 stoisk, wykonaną w r. 1925/26 przez amerykańską firmę Ulen et G i e dla m. Piotrkowa. W ub. sezonie budowlanym podobna hala — także konstrukcji żelaznej (według sporządzonego jeszcze przed wojną projektu p. prof. Dra Jana Boguckiego) — została wybudowana w m. Jaworowie.

Jeżeli chodzi o żelazo, jako materjał ustrojowy, to dla tego rodzaju budowli specjalnie się ono nadaje, a to ze względu na łatwość obfitego w tym wypadku oszklenia i wentylacji, jak również ze względu na ewentualność przyszłych przeróbek, powiększenia, a nawet i przeniesienia budowli w inne miejsce, co z rozwojem miasta, jak tego pouczają przykłady w Berlinie, z czasem może się stać koniecznością.

Omówione powyżej budownictwo żelazne szkieletowe i przytoczone przykłady budownictwa żelaznego

Słowianow, opierając się na badaniach Zerenera, użył poraź pierwszy w tym celu elektrody metalowej i od tego czasu, zwłaszcza w przemyśle amerykańskim, ten sposób spawania wypiera wszystkie inne, znajdując po wojnie zastosowanie także i przy wykonaniu z żelaza szkieletu wysokich, nawet 19-to piętrowych budynków.

(z zakresu budowli miejskich) nie wyczerpują jeszcze wszystkich możliwości w tej dziedzinie. Dużo bowiem zależy od sposobu wykonania konstrukcji, a pod. tym względem łączenie elementów żelaznych zapomocą spawania elektrycznego otwiera przed nami nowe horyzonty dalszego rozwoju budownictwa żelaznego.

lx i .1

Uzyskana przy tern oszczędność na materjale wahała się od 10 do 14%, osiągając maximum 25% przy więzarach kratowych, gdzie odpada w wielu wypadkach konieczność stosowania blach węzłowych. Oszczędność na robociźnie przy wykonaniu słupów (Ryc. 54) dochodziła do 40%.

W naszych jednak wTarunkach ten dział połączeń rozwija się bardzo powoli, a przy właściwej europejczykom ostrożności rozpowszechni się dopiero wówczas, gdy się oprze na trwałych naukowych podstawach, pozwalających te połączenia dokładnie obliczyć, a potem sprawdzić ich wykonanie.

Zresztą, sam proces spawania, jak to widać na ryc. 55, przedstawia się bardzo prosto.

■m-

Hyc. 52.

Cr

Ii

to

*V

;4

■ ii f

^»ini i

*r

. A* V-

r-

i§

■#—i

*JiS

“j

Hyc. 55.

Ir

%î -£

rjjl?

--*

pl

Ife

Ryc. 53.

Fnrj

Prąd sieci stały, lub zmienny, wysokiego napięcia, po zredukowaniu go zapomocą transformatora do napięcia od 22 do 50 Voltôw, doprowadza się z jednej strony do przedmiotu spawanego, a z drugiej do uchwytu ręcznego z izolowaną elektrodą żelazną w kształcie laseczki o małym przekroju; po włączeniu znajdującego się pod uchwytem przerywacza i zamknięciu w ten sposób koła prądu, pomiędzy wspomnianą elektrodą i przedmiotem spawanym, powstaje łuk Volty, który, przy właściwej mu wysokiej temperaturze, stapia przedewszystkiem cienką elektrodę żelazną, zużywając jej materjał do wykonania szwów spawania. Szwy takie mogą rozmaicie wyglądać.

[#

ft- r;

\î:

.r~-

Sr

W i

Wari

Hyc. 56.

Hyc. 54.

Na ryc. 56 zaczerpniętej z instrukcji spawania wy-Spawanie elektryczne wynalezione było danej przez fiimę „La Soudure Électrique Autognène“ jeszcze w r. 1885, przy użyciu jednak elektrody węglowej w Brukseli, widzimy pod A szew prawidłowy; szew B nie mogło znaleźć większego zastosowania. W r. 1891 wskazuje na to, że elektroda była zbyt oddalona od przedmiotu spawania, szew C wskazuje na niepewną rękę spawacza, szew T) uzyskano przy prądzie zbyt słabym, szew E — przy prądzie za silnym.

wykonywanej konstrukcji na każdej tego rodzaju budowie są jeszcze dziś niezbędne.

Ryc. 57.

Ograniczając się do tych uwag o spawaniu elek-trycznem odsyłam zainteresowanych do dostępnej i w na-szem piśmiennictwie odnośnej literatury fachowej, którą zawdzięczamy przedewszystkiem gorącemu zwolennikowi i propagatorowi tego nowego sposobu wykonania konstrukcji żelaznej p. Profesorowi Politechniki Lwowskiej Drowi Stefanowi Bryle.

Widzimy z tego od jak wielu przyczyn zależy poprawność spawania, to też przepisy niemieckie żądają spawaczy egzaminowanych, a dla szwów spawania dopuszczają natężenia, jak dla żelaza., stosunkowo nieznaczne, wynoszące: na ciągnienie 720, na ciśnienie 900 i na ścinanie tylko 600 kglcm*.

Mimo usilnych badań w tym kierunku, nie mamy dotychczas praktycznego sposobu zewnętrznej, bezwzględnie pewnej kontroli spawania na budowie bez równoczesnego naruszenia wykonanej konstrukcji.

Drugą wadą procesu spawania elektrycznego jest to, że przy zastosowaniu na miejscu budowy nastręcza pewne trudności i dodatkowe koszta; da się ona jednak usunąć przez wykonanie st yków montażowych na śruby, jak to widzimy na ryc. 57, przedstawiającej elektrycznie spawane więzary blaszane (7=16 m) dla szkoły marynarki we Friedrichsort.

Jakkolwiek, mimo to, koszt ostateczny wykonywanych dziś konstrukcji spawanych wykazuje niewielką różnicę w porównaniu z konstrukcją nitowaną, przypisać to należy początkowemu stadjum tego działu produkcji, związanej z nią amortyzacji nowych urządzeń i maszyn, wyszkoleniu odpowiednich sił fachowych, oraz próbom i doświadczeniom, jakie dla większej pewności

tcM\

P

t

:

.

v”.

rrr

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BIBLIOTEKA GŁÓWNA

inw.

33807

Kdn. 524. 13. IX. 54

,

3

■■v

T /

S

•f

• \

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

■

-

eSjg;

» .

X

'

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

üf-33807