fet %

“•4^2

■-■

:

V

,

îâ&Êk

m

O

IMS

=1

...

$'ł * M i **

&

'

à

E

i.

PS

S*f Z

as

m

m

ty*

fe

r.

im

■

■w - A'

»

; v75

O

y

r j

:

o

'L'3

% '-

.

■

*n

fv.<

1

i⁻

*aM

Eü

&

«20

K*

*

m

IP

&

A

R J

•    :    • ■ 'i

• • A\

1^1

;J2

,C

..

»fr «s» v

B9

ii

y»

>>£';? -

i %

.

i

P

S • y -,

. ■:-■

. 4 É

' >*"

.

?j l /-

j

'ót

m

wm 'mm*/

I ^%iauF. i P

SÆ ' JjJSfJP

12

.

\

%

U

Ł i

"5^

- -

■

Ł:

cj;

AV

. „aL

Læv

■

IpTj

2

• ^

... rs

t .

£

^:-:û

r-.*

. s

,

w

rA

* ■*>

Bm

&

>*

m

9Ui

•-1

'.; ;;

Æ

^ / *>

w- .

t-Ł

1=

f

y

. ?

*2|

r"

.

v:'

Ł»

K

TS

-,

,r

3<

->•

Pi?

i

.

.■

;

il

ÊÆ‘i

■j

V.

*•

7y

.

5S

k

r

5@

...V

, *

:

.

u

M

W:Z

"n

:1

^s. ■

k *à

' ,

Fy

$

V

■

B

« -

.

'

- /

H

-

«

J

,

!

<

*

i

/

lz<

r

1.

<S

*

-,

'

■

! ~

V.

m

t-

*

ł

\>m

t

-

>

r

1

>■

'

/

I

\

■ I

*

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

:

00000231997

/

*

'

«

¹ -?-l

,\V

>-

•; y;

j

f-

■

<

?

■

*

: -

.‘li:’ .

A

7.

*

*

i

i

■ ■' ■

"N

■

/

?

%

V

jf-

V

/

■

;a1--:'1-

.

• .' -    •    ' zT- -r.

H-'rM.-

-V

\ '

;. ■ T

!.. -Z

-

'/*. •

|

.

•A*'

■

'V: -

r

i

0

J

.

'i

>

■ A

T

'X.

■ ,é

O*

‘

\

¥

0

é?

\

PROF. DR. JAN SAS ZUBRZYCKI

CIEŚLICTW O

li

mm

CIEŚLICTW O

POLSKIE

UZUPEŁNIENIE

POLSKIEGO BUDOWNICTWA DREWNIANEGO

Z RYSUNKAMI

immâà

ZESZYT II-GI

(Od str. 65 do str. 128).

û MIII

■tV- -

éfh

' 1y\)y

h WT

Ivt

i,

>;

•~

f f /mm

ï$ÆÊk

? «§k .^mki*VêÈ ffVÉfflfclf&M

mu,

;;v

ly :

\rm

im

LWÓW 1930. — NAKŁADEM WŁASNYM.

ODBITO W TŁOCZNI „POWŚCIĄGLIWOŚĆ I PRACA“ W KRAKOWIE.

ZACHĘCENIE:

„CIEŚLICTWO POLSKIE“ — jako ciąg dalszy i uzupełnienie POLSKIEGO BUDOWNICTWA DREWNIANEGO, wydanego w r. 1916, wyjdzie w trzech zeszytach, po 4. arkusze druku, z licznymi rysunkami, przeważnie po raz pierwszy podanymi.

Przedpłata na wszystkie 3 zeszyty razem, z góry uiszczona, wynosi 25 zł. Dzieło po skończeniu druku kosztować będzie 35 zł.

Zgłoszenia przyjmuje tylko księgarnia Tow. Szkoły Ludowej w Krakowie, przy ul. S-tej Anny 1. 5.

Konto czekowe P. K. O. 401.223

CIEŚLICTWO POLSKIE stanowi również uzupełnienie wydawnictwa „CIEŚLA POLSKI“ o 40 tabl.

Każdy miłośnik sztuki polskiej znajdzie w CIE-ŚLICTWIE POLSKIÉM kopalnie pierwiastków czysto rodzimych i pięknych, wiecznie żywotnych i godnych rozwoju.

Wynosiliśmy co obce, ganiliśmy co nasze! Teraz przeciwnie — kochajmy to, co swojskie w linji najpierwszej ! Chwalmy to, co nam najbliższe !

Témi słowy gorącemi zachęcamy do poparcia „CIEŚLICTWA POLSKIEGO” za pomocą przedpłaty!

\V~2doî 13

Nie podobna nie zarzucić, że jedną z największych wadliwości książki L. Puszeta „Chata" jest brak uwzględnienia mieczowań. Mówi on wprawdzie na str. 40 o jednostce przęsłowój pomiędzy słupami, jednak nie przypuszcza wcale, jakoby wiązanie w przyzbie i w przyłapie osiągało doskonałość swoją właśnie za pomocą mieczów polskich, osadzonych na nakładkę w ogon rybi lub jaskółczy. Liczy się ten uczony ze zdaniami Niemców o budownictwie polskiém a nie zastanawia się wcale, że oni niemogą przyznać nam wartości żadnej, albowiem zgoła nie uznają mieczowań naszych i ich nie znają.

„Styl zakopański“ nasz własny, zawsze żywotny i podatny rozwojowi, doczeka się tylko wtedy przeobrażenia architektoniki z drzewa na mur i kamień, kiedy zgłębimy już najdokładniej całe Cieślictwo polskie, we wszystkich znamionach jego.

Do wywodów naszych, dawniej ogłoszonych, dodajemy dlatego poniżej określenia bardzo ważne a dla wytworzenia stylu potrzebne.

i e c z jako taki znany jest w sztuce ludowéj u drabiny wozowej, która ma szczeble pomiędzy mieczami. Miecze bardzo ważne występują przy wierzejach drzwi ibramy. Miecz to poprzecznik u brony „spajający bidła“. Karłowicz w Słowniku gwar polskich przytacza zdanie: „Do sprzęgacza u bron przybite są dwa drążki drewniane na poprzek : mieczyki“, (tom III str. 148). Mieczem nóż wielki u skrzynki do rznięcia sieczki. „Miecz“ to nóż obrzędowy, przeznaczony do rozkrawywania korowaja weselnego. Miecze to są te dwa szwy u spodu kaftana jako śpancerka. Miecze mamy także na śmigach wiatraka dla utwierdzenia deseczek dębowych. Miecze to podpory czyli wzmocnienia górne, ukośne, łączące międz^ sobą słupy pionowe z belkami poziomémi.

Miecz polski w cieślictwie polskiém jest to wiązanie znakomite a doskonałe, polegające na wprowadzeniu czynnika podpierającego i równocześnie ściągającego, tak, że zastrzał ukośny polski ani poddać się nie może, ani wychwycić się nie da w żaden sposób. Zastrzał po niemiecku na czopy osadzony działa jedynie podpierająco. Miecz polski podpiera i zarazem rozpiera; zatém nie da się ani wychwycić z wiązania ni siłą odciągającą, ni siłą ściągającą, ani nie da się wcisnąć. Miecz polski, jako ramię ukośne w trójkącie prostym, stwarza wiązanie ustalone, niedopuszczające działania żadnych sił dla zejścia słupa z pionu i oczepu z poziomu.

Okazuje się z tego najwidoczniej, że wiązanie polskie na miecze jest najlepsze i najsilniejsze w budownictwie drewnianém — tak samo, jak wiązanie wieńcowe na zamek polski w ogon jaskółczy po węgłach nazwać można najmocniejszem i najdoskonalszóm.

mm

WI

sTZćky

mw

Ml

X-

•y

[jj

Rys. 80. Mieczowanie promieni-s t e, w linjach zbliżone do listwo-wań promienistych sztuki podhalań-skiéj. — Wzór z Bawarji.

(Das Bauernhaus in Deutsch, t. 14).

A mówi się na ogół, jakoby polskie budownictwo drewniane nic jędrnego nie objawiało i nie zasługiwało na godność nauki. Wtedy właśnie, kiedy poglądy nasze chcą pokryć wszystko zlekceważeniem najgorszém i nicością bezprzykładną, wtedy na przekór odkrywa się prawda, że cieślictwo polskie na wyżynie piękna i sztuki zajmuje miejsce przodowniczo naczelne.

Karmią nas nauki, z niewoli chorobliwie żywione, taką mieszaniną bałamuctw, że niestety! my Polacy musimy swoje „własne” uważać zawsze za najgorsze i najwadliwsze, aby cudze a dalekie ciągle brało górę nad nami.

To już takie przeznaczenie narzucane przemocą dobroduszności naszćj.

Mieczowania atoli polskie, tak samo wiążące jak i rozpierające równocześnie, to są szczegóły o wartości najwyższej, nieznanéj w kształtowanych nigdzie ani w Europie, ani w świecie.

Tylko Polska i Sławjańszczyzna hen cała poszczycić się może okazami, podającymi bogactwo niewyczerpane mieczowań przerozmaitych !..

Kto chce zaznajomić się z treścią ich bardzo bogatą w rozwoje piękna linijnego, ten niech przeglądnie rysunki „Polskiego Budownictwa Drewnianego“ —oraz tablice „Cieśli Polskiego“. Wzory tam podane są tylko cząstką wielkości. Wystarczą one atoli dla wszczepienia przekonania, jak to rzecz doniosła a majestatyczna.

Lecz o zgrozo !.. W téj chwili, kiedy słowa takie kto wypowie, widmo nowoczesności zaraz mu zajdzie drogę z wyklinaniem przeszłości i oczernieniem wszystkiego, co

tylko do niedawna przypominało dwór, dworskość, ślachetność i polskość. Żeromski w zdaniu najpierwszém „Przedwiośnia“ złorzeczy pełen gniewu porządkowi odwiecznemu i woła z oburzeniem:

VA

'/ń

Rys. 81. Mieczowanie naśladujące wycinaniami kształty liści. Z ganku od strony wschodniéj zamku dawnego Czartoryskich w Podhajcach.

(Podgajcach).

i!

VA

Tli

i-

li

„Nie chodzi tutaj — u kaduka! — o herb, ani o szeregi przodków podgolonych z wąsami sarmackimi

Rys.82. Mieczowanie Za- j przy karabelach“... kopań skie, z esownicami dwiema od dołu miecza.

(z Zakopanego).

Aż lęk ogarnia każdego, kto czyta to zdanie, skierowane z niechęcią żywiołową ku polskości...

Wszystko najgorsze widzi się w niéj dlatego, ponieważ wróg odwieczny tak uczy i nakazuje. Równocześnie atoli spotyka się oko ze zdaniem zaraz następnóm : „Chcemy uszanować nasyconą do pełna duchem i upodobaniem semickiem awersyę ludzi nowoczesnych do obciążania sobie pamięci“...

Wstręt, odraza (awersja, antypatja) znajdują tutaj uszanowanie dlatego, ponieważ są one upodobaniem „do pełna” semickiem, które atoli na odwrót w świecie całym trzyma się niewzruszenie przeszłości swojej i wiary najpierwszej.

Widać oczywiście, jak wyraźnie chodzi nowoczesności nie o gwałcenie przeszłości w ogóle tylko o tępienie właśnie przeszłości polskiéj, ślacheckiój. Z zaciekłością występują ci głosiciele przewrotu przeciw przeszłości, ale sami stoją tylko na nieodmien-ności, idącej od początku świata. Burzą wszystko co było, ale sami trwają w zachowaniu dążności swoich własnych i wiary najpierwotniejszej.

I to właśnie może nas trwożyć ogromnie, że nie widzimy wcale, jak prawdziwie cała nowoczesność „bez wczoraj' przeznaczoną bywa nasamprzód gwoli dania siły tym, którzy cenią swoją przeszłość własną, ale nie dopuszczają, by istniała nadal przeszłość polska. Z goryczą i ust wykrzywieniem napomyka się „herb, szeregi przodków i to pod-golonych, wąsy sarmackie i karabele“...

Nic innego nie widnieje w obrazach takich jak zło, potworność chciwości, ułomność narodowa i występki grzeszne...

Ta odraza ludzi nowoczesnych „do obciążania pamięci przeszłością“, ma w sobie wiele chorobliwości właśnie dla upodobania i uszanowania semickiego téj „awersji“, nasyconej do pełna duchem obrzydzenia wszystkiego, co nie jest zgodne z pozytywizmem „cielca złotego“.

Polska atoli nigdy właściwie nie goniła za cielesnością, którą jej narzucono dla spowodowania upadku. Upadek polskości był celem dla zaborców gwoli zwiększenia ich posiadania.

Polska chowała w obyczajach swoich, zwyczajach narodowych, w dążnościach dziejowych i gotowości obrony najwaleczniejszej te właśnie znamiona, które świadczą o podniosłości nadobłocznćj, zgoła przeciwnej pozytywizmowi i materializmowi. Wyznawcy materjalizmu, dziś przeważnie maszyną żyjącego, nie mogą znieść idealizmu polskiego. Dla nas obecnie wszystko inne, tylko nie „polskość“. Polak polskości się lęka, ucieka od polskości. Najwidoczniej spełnia to gorliwie, co wróg chce, każe, pożąda i narzuca.

O mieczowaniach polskich nikt nie słyszy i nie mówi, ponieważ nie uwzględnia się czynnika przedewszystkiem duchowego w cieślictwie polskićm, aby okazać, jak o wiele ważniejszą dla Polski była sprawa każda w jej idealizmie, aniżeli w wyrazie zewnętrznym. Wywnętrznienie nasze polskie, oznacza objawienie myśli przewodnich z głębi polotu podniebnego. Nie chcecie w to uwierzyć? A damy przykład i dowód.

%:ïÉbS

VÆ

V//

Wk

///

Rys. 83. Mieczowanie równo - ramienne z czteroma esownicami od dołu —we dwie pary. (z Zakopanego).

Gdy zastrzał jeden jedyny znany w sztuce Europy, to miecz polski niewyczerpany w rozmaitości wykreślenia i wykonania. Potwierdza to mnogość wzorów, które już dawnićj rozwinęliśmy. „Mieczowania“ tu w Cieślictwie podane przy stodołach, oraz na rys: 38 i rys: 39 (str. 38), uważać można za świadectwo swobody i wolności kształtowania. Najciekawićj atoli odznacza się chyba wykreślenie mieczowania t. zw. promienistego, jakie widzimy na rys. 80. (str. 65). Zaczerpnęliśmy go wprawdzie z krajów dziś dalekich od Polski, lecz związek jego z układem promienistym po szczytnicach Zakopań-skich aż nadto uderzający. Takie mieczowanie przemawia jasno znakiem słońca czyli osłonecznienia, co jest prawdą ważniejszą w mowie kształtu aniżeli wszystkie pergaminy obce. Czytać można po słońcach wszystkich sztuki podhalańskiej i po mieczowaniach tak promieniujących, jak duch polski dawnićj chętnie a gorliwie garnął się do światła i uważał to za rozkaz „z góry*, aby linjami wołać do serca narodowego w imię Po-

Rys. 84. — Mieczowanie równoramienne ozdobione od dołu parą esownic. — (Z okolic Pod-hajec).

słannictwa ! To nie wymyślili prorocy nasi ! To wieszczowie nasi tylko wyrazili i nakazali.

W sztuce polskiej, w naszém Cieślictwie rodzimém, miecze mają dwojakie znaczenie wielce doniosłe: najpierw spełniają zadanie wiązania pomiędzy belką poziomą i belką pionową, zatém między oczepem a słupem, a powtóre służą za ozdobę i wprowadzają wdzięk taki, jakim nie rozporządza żadna inna sztuka.

Co do wiązania samego, czyli zespołu technicznego, musimy podnieść tÖ z naciskiem aż nadto wyraźnym, że tkwi w niém siła potężna i nadzwyczajna, ponieważ miecz z zacięciami obydwoma, u dołu i u góry, na ogon jaskółczy lub rybi, właściwie nie dopuszcza ani siły ciągnącćj. ani siły ściskającćj, zatém spełnia doskonale służbę nie-wzruszoności. I to jest prawdą, że wiązanie miecza polskiego jest najsilniejsze, tak samo, jak wiązanie na z a-mek polski po węgłach chaty i dworu uchodzi również za sposób najtrwalszy i najdoskonalszy. Śmiało powiedzieć można, iż prędzej najczęściej ulegną zniszczeniu bierwiona zrębu polskiego, jak popuszczą z wiązania na ogon jaskółczy, tudzież, iż prędzćj słupy

mogą, szczególnie u dołu, poddać się przegniciu, zanim wyszłyby z zacięć mieczowych. Zacios sam, ukośny, dziś sposobem niemieckim, powszechnie u nas stosowany naczopy i na gniazda, nie posiada bynajmniej zalet powyższych, albowiem właściwie wiązanie jego działa jedynie ze siłą na ściąganie a przeciw rozciąganiu wcale nie jest przygotowany. Wzory wszystkie, zapodane w Polskiém Bud. Drewn., są obrazem mocy i dzielności iście sarmackiej. Tak rys: 3. na str. 5. Polsk. Bud. Drewn. jakżeż to szczegół znakomity, to samo rys. 5. (str. 7.) i rys. 8. (str. 10.J. z rys. 97. i 98. na str. 62. Polskiego Bud. Drewn. na czćm polega różnica pomiędzy

II

' 'il j

Rys. 86 Mieczowanie za-kopańskie wklęsło - wycięte w linji odcinkowéj. (z Przemyślan).

Rysunki te i wszystkie inne porównane pouczają doskonale, mieczem polskim a zastrzałem obcym. Okazy przemnogie

mieczów polskich, wypełniające strony Polsk. Bud. Drewn., oraz tablice dzieła: „Cieśla Polski”, są świadectwem

Wi

J/i

3$Z

fëm

Rys. 85 Mieczowanie równoramienne z jedną tylko esownicą od dołu (Ze studni na zamku w Skale Pieskowéj).

bogactwa ich Zaprawdę niewyczerpanego. Ta wszakże stro-czysto ciesielska zespołu czyli wiązania właściwego daje się równocześnie połączyć z czynnikiem nadobności, aby wywołać wrażenie piękna przy stosowaniu drzewa tak ślachetnego, jakićm był cis n. p. lub modrzew. Wzory, osiągnięte za pomocą wycinania i obrabiania mieczów wedle linji czysto uczuciowych, osiągają stopień bogactwa bardzo osobliwego, którego my Polacy pozbywać się nie powinniśmy. Lecz o zgrozo ! właśnie dzisiaj u nas wszystko jest przygotowane na to, abyśmy trzymali się ślepo zastrzału niemieckiego a zapomnieli doszczętnie o mieczowaniach polskich.

Dla przykładu nawiążemy się do rys: 199. (str. 130) Polsk. Budownictwa Drewn., na którym widzimy mieczowanie t. zw. „k o 1 a n k o w e“, zbliżone cośkolwiek do mieczów

na

Rys. 87 Mieczowanie zakopań-skie ćwierćkoliste. (Z okolic Przemyślan).

pół-piastowskich, do których należy rys: 38. (str. 38) powyżej w Cieślictwie polsk. zapodany. Otóż jednoczy się tutaj wątek wiązania ciesielskiego z czynnikiem nadobności.

Dla pouczenia wszakże załączamy w tém miejscu sposoby mieczowań polskich przeważnie obliczonych na wrażenia piękna. Podajemy rys : 81 (str. 66 ) zaczerpnięty z ganeczku od strony wschodniej dawnego zamku Czartoryskich w Podhajcach i tu stwierdzamy dążenie do' osiągnięcia tylko wdzięku. Miecze z Zakopanego tém są ważne, że na rys. 82. (str. 66) wprowadzają od dołu dwie linje ślimakowe (wklę-sło-wypukłe), a na rys. 83. (str. 67) cztery linje takie. Miecz z rys. 84. (str. 67) posiada dwie linje esownic, w Polsce umiłowanych, które wychodzą ze środka jego. Na mieczu z rys. 85. (str. 68) jest tylko jedna esownica z wycięciami dowolnémi.

W Przemyślanach zachowały się mieczowania wklęsłe, raczej na ozdobność przeznaczone, jak na

iii

V’Kw'v

sS'

|§W

s

lÿâ

F/Ii⁷ fTI_

TOTT

Rys. 88. Mieczowania wycinane od dołu i od wytrzymałość, rys. 86. (str. 68) i rys. 87. (str. 68). góry linji mieczów równoramiennych. Wzór

z rynku w Próchniku. Na każdym mieczu

Ciekawym jest rozwój mieczów z podcieni w rynku miasta Próchnika, gdzie zamiłowanie do ma-lowniczości podało kształtowanie zapodane na rys. 88. obok. Ostatecznie z okolic Dukli podajemy słup zaopatrzony w miecze dwoiste t. zn. podwójne, przy czém zauważyć się godzi, że gdy miecze górne, jako mniejsze mają od spodu tylko po dwa wcięcia wklęsłe, (jako odcinkowe), to miecze dolne, jako większe, posiadają ich po cztery, (Rys. 89. poniżej), ściśle /wedle zasady dwojenia polskiego. Rozwojem chyba najswobodniejszym, dla osiągnięcia odmiany we wrażeniu, to ten przykład, jaki przetrwał na ganeczku w Dukli. Ażeby pomódz pnięciu się rośliny, która ma użyczyć chłodu i przyjemności, złożono rozdobę z czteréch listew poziomych, przeciętych cztéroma listwami takiemi samémi w kierunku ukośnym pod kątem 45° (Rys. 90. str. 70). — Na domiar obfitości kształtu przedkładamy jeszcze zabytek z ganku Nadleśnictwa w Kałuszu, polegający na przyozdobieniu wycinankami z desek mieczować piastowskich, (rys. 91. str. 70).

cztéry wklęski, dwa od dołu, dwa od góry.

W Czortkowie na Podolu dochował się okaz bardzo osobliwy; oto słup podcieniowy, zatem „z przyzby“ przybrany w sposób nader niezwykły mieczowaniami, wycinanémi we wzory kwiatowe, a z czteréch stron do słupa wolno stojącego załoźonemi. Rozwój wielce strojny ! (Rys. 92. str. 71).

Bogactwo atoli wyposażenia mieczowań polskich nie daje się tu bynajmniej przykładami powyższymi wy-

Rys. 89. Mieczowanie t. zw. „dw o-i s t e“. Miecze mniejsze o dwóch czerpać. Strona ich zdobności zawsze poddawać się może wklęskach — większe o czteréch

wklęskach. (Z okolic Dukli).

najdowolniejszym upodobaniom jednostki krasoumnéj czyli

artystycznej.

Karłowicz w Słowniku Gwar Polskich przytacza wyraz nader ciekawy: Twórca, który ma oznaczać cieślę. W słowie tém kryje się siła, która istotnie czyni z chłopa naszego twórcę i to bardzo nawet pomysłowego. Powszechnie zakorzeniono podejrzenie, ja-

koby ilość nadmierna nazw w cieślictwie naszém pochodziła z niemieckiego, a zatem wszystko my dostali i gotowe wzięli od wrogów.

Jest to nieprawda! Nie dlatego tyle wyrazów dziwacznie pokaleczonych, jakoby Polska nie posiadała swoich własnych, lecz dlatego, że „kultura zachodnia“ wykorzystuje naszą słabość i dobroduszność i przemocą zmusza nas do pogardzania swojszczyzną. Cieśla dzisiejszy za działaniem miast używa niestety wiele słów potwornie niezrozumiałych, ponieważ zapomniał już zgoła o mowie polskiej. Wielkość bogactwa wyrażeń czysto polskich, na polu budownictwa drewnianego, świadczy przeciwnie, jak cieśla polski był w rzeczy samej twórcą samodzielnym i umiał wszystko to, co zdziałał, nazwać pięknie. Lenistwo nasze przeważnie sprawia to, iż my nic o tém nie słyszymy.

Rozpatrzmyż rzecz szczegółowo !

Na Podlasiu, koło Łomży, przechował się do dziś dnia zwyczaj ; zwany:    „Obchód z Królewną“.

W Świątki Zielone gromada dziewcząt wybiera jedną najpiękniejszą na królewnę i przydają jéj do boku ośm marszałków, którzy odznaczają się tém, że ośm dziewcząt na sukienki białe biorą pasy czerwone a na głowy nakładają kołpaki. Po obejściu w pochodzie uroczystym pól, do wsi należących, wracają do wsi przy dźwiękach gęśliczek i zdążają ku gospodzie najbogatszej. Gospodarstwo przyjmuje gości z radością i wprowadza pochód do stodoły. Tutaj na stole usadawiają królewnę na stołku, aby była wywyższoną ! Następują tańce narodowe i zabawy !...

Przekonujemy się, jak ważną rolę odgrywała stodoła polska, jeżeli na wiosnę, kiedy bywała pustą, służyła ludziom za miejsce uświęcone dla zakończenia obchodu świętego. Czyż to nie uczta dzielenia się ostatkiem chleba na przednówku, iżby okazać miłość żywą dla ratowania biednych ? A tańce w stodole na boisku, o ileż to piękniejsze, jak dziś w karczmie, przesiąkniętej gorzałą dla rozpijania i zatruwania ludzi.

Stodoła polska była przeto budowlą, głównie przeznaczoną dla dopełnienia w niej obrzędów zwyczajowych, jakby na przypomnienie świątyni, Tém wytłómaczyć można bogactwo jéj wiązania, przedewszyst-kiem okazałością mieczowań polskich. Bije pieśń w niebo i dźwięczą głosy strun rzewnych, aby wszyscy dali się porwać pięknością świata i Boga!..

Si

Rys. 90 Mieczowanie siatkowe z linji poziomych i ukośnych złożone. (Przykład z okolic Dukli).

II

i.'

Rys. 91 Mieczowanie t. zw. „piastowskie“ z wycinankami z desek w polach między mieczami. (Z ganku przy dworku Nadleśnictwa w Kałuszu).

„Gdzie królewna chodzi, Tam pszeniczka rodzi!”...

A z pszeniczki w téj stodole składanej podawano kołacze i korowaje, które ksiądz święci. Wszędzie i zawsze pełno myśli głęboko ukrytych i wysoko w niebo strzelających. Stodoła zajmowała miejsce wieczorznika pogańskiego przy dworze bogatym. Pan Je-

zus kazał przygotować wieczornik wielki, ponieważ istniał on jako miejsce jeszcze przed Wieczerzą Pańską Jezusa Chrystusa.

Takie to podniosłości pełni duchowej należy nam mieć przed oczyma pamięci, o którą dziecko polskie modli się do Boga!.. To nie prawda, jakoby pamięć Polaka miała być obciążona samymi tylko grze- . chami Narodu Polskiego. Grzech 5 Polaka największy, gdy nie chce dojrzeć wzniosłości dziejów na Posłannictwie Bożóm opartej. Ludzie nowocześni »bez wczoraj" to grób polskości, bo bytowanie bez pamięci na zasługi i cnoty dziadów i naddziadów zbliża nas do

|M tl

If

l'll'lm i ll'l ff i /fil III hl /'I \ f hl » I

UIIIÙUI

Ili

źwierząt, z dnia na dzień żyjących tylko dla pokarmu.

Stodoła polska, ustrojona mieczami, nakładanymi w o-gon jaskółczy, z myślą przewodnią budowana dziś tak samo, jak za królów Lęszków i Piastów, to piękno cieślictwa polskiego, pełne godności Sarmackiej, wielkiej i czystej, a nie skalanej szyderstwem nieprzyjaciół!

Stodoła, stodółka, dwa pojęcia znowu mówiące o dwoistości polskiej. Stodolis.ko i stodo-linka!.. Gmach ogromny przy dworze wielkopańskim i kléta mała wieśniaka biednego. Stodolisko jako stodoła bardzo stara, odwieczna, służąca nie-tylko dla przechowywania zboża, ale na przednówku dla rozbrzmiewania w niéj śpiewów

błagalnych wśród tańców świętych, obrzędowych, to utwór kształtowy w Polsce jeden z najciekawszych i najbardziej godnych nauki.

i?

!5

Pr*tn) i c a ,

Pode te rL.

3,fe

Rys. 92. Słup cztéromieczowy na przyzbie domu mieszczańskiego w Czortkowie, na Podolu, naprzeciw kościoła 00. Dominikanów.

i:

£ Ü G,

.....S_jj*

.....cr

Sam układ rzutu poziomego, jeden z najpierwotniejszych, naprowadza twierdzenie, iż stodoła najstarsza wyszła także z czwartaka, który mamy wyobrażony na rys. 9. (str. 13). Jest to oczywiście rozwiązanie oparte o myśl głęboką z tajemnic świata, zatem o czwartak czarodziejski (czyli kwadrat magiczny), dzie-więci o polo wy. Jeżeli przy obiorze królewny w Świątki Zielone potrzebne były towarzyszki w kołpakach i z pasami jako ośm marszałków, to ci marszałkowie razem z Królewną wychodzą z liczby uświęconej 9. Znaczenie układu dziewięciopolowego rozwinięto dokładnie w Mistrzu Twardowskim.

Rys. 93. Stodółka najmniejsza o sąsieku pełnym i o toku przez połowę mniejszym. (nal2-tu słupkach).

Wedle rzutu poziomego, na rys. 9. str. 13. przedstawionego, widzimy najjaśniej, jak wyraźnie połączone jest tutaj zestawienie czwartaka zewnętrznego większego razem z czwartakiem wewnętrznym mniejszym, który odznaczony jest czteroma słupami. Słupy

te ostatnie dają szerokość klepiska. Od słupów owych rozchodzą się belki, górą na nich spoczywające jako ślę mienie, wychodzące ze słupów w ściany uwięzłych. Tak następuje połączenie między czwartakiem małym a czwartakiem dużym. Nie można tego nie uważać za jednolitość wielkich myśli przewodnich, wedle których układało się całe życie narodowe w Polsce. Jako kasztelan wielki, krzesłowy, był dostojnik postawiony obok kasztelana małego, drążkowego. To nie jest takie] obojętne, jak się nam

-X-

IÏ

Pot.

pół. :

Sfjs/ER ;

S^s/EK

SRfiMfl

Rys. 94. Rzut poziomy stodółki o dwóch pół - sąsie-kach. Razem na 12 słupach.

wydaje. Przeciwnie wszystko w Polsce było pierwotnie związane z duchem Wschodu naszego własnego, ze Wschodem sarmackim, zgoła różnym i odmiennym od Zachodu Europejskiego. Skoro nauka dziś w Polsce najwyższa usiłuje wszystko naciągnąć do zachodu, z tego nie wynika, aby wschód Polski nie posiadał nic własnego.

Układ dziewięciopolowy stodoły polskiej jednoczy się jędrnie z układem dziewięciopolowym świątyni pogańskiej, sła-wjańskićj. Jedna i ta sama zasada ubóstwienia porządku Stwórcy. Wedle opisu Saxo-Gramatyka świątynia Rógjanów w Arkonie miała także wewnątrz cztéry słupy, na których wisiały kobierce i opony. Świątynia ta miała dwie obwodnice (dipteros), z opasania jéj dwoma rzędami słupów powstałe. Obejście zewnętrzne większe, obejście wewnętrzne mniejsze.

Rozwój rzutu poziomego dziewięciopolowego tak w świątyni jako i stodole, jest wyrazem połączenia życia z bóstwem, któremu poświęcono i budowę taką, gdzie chowano i młócono zboże, wśród pieśni nabożnych. Ciesiołka tu, rozwinięta najwcześniej, była nadmiernie okazałą i przebogatą. Gdy wojsko Karola Wielkiego oblęgało Ołomuniec, nie mogli się nadziwować Niemcy piękności ciesiołki u Sławjan, z jaką występowały utwierdzenia grodu.

W stodole polskiej do czwartaku małego i do czwartaku dużego zbudowanej, wystąpiły trzy pola środkowe stanowiące gumieńszczyznę czyli boisko. Przegrody obustronne

ERA*\n

;;

pzzy

i; r/y

Pd*.

w przejeździe wytworzyły dwa pola skrajne zwane Zasiekami, sąsiekami. Zapolina jest to ścianka, dzieląca w stodole tok środkowy od sąsieknicy.

PEt ii

!!

ÎR fiMR.

Rys. 95. Rzut poziomy stodoły o 1. sąsieku całym i o 1. pół są-sieku. Razem o 15 słupkach.

ma

Oporęczowanie i wiązanie pomiędzy boiskiem a sąsiekami ma swoją nazwę starą: „bląg“. Przegrodzenie owo razem ze ślęmieniem nazywa się sąsiecz-n i c ą. B1 ą g i po stodołach to lągi czyli sąsietnice i to lągi^białe, białolągi a zatem w skróceniu bialągi = blągi ! Przestrzenie za nimi to zablągi czyli „z a b ląż a“. Blągi, bląża i blążki. Okazuje się z tego, o ile rdzennie polskie pochodzenie Elbląg, jako miasto serdecznie starolęchickie. W języku naszym przechowało się wyrażenie: „Do w i e 1 b 1 ą g a“ ... a zatem Elbląg jest przekręcaniem wielko - b 1 ą g a, bo był bląg wielki i bląę mały.

Bractwo Strzeleckie we Lwowie, z korkiem śrebrnym albo białym na czele to nie jest coś tak gwoli tylko rozrywki chwilowej. Jest to pozostałość czasów bardzo odległych na cześć bożka kóra czyli orła i dlatego po bokach króla korkowego muszą występować dwaj marszałkowie, Ii II, a więc większy i mniejszy. Kto wie, czy pierwotnie nie było tych marszałków aż 8-miu, aby stanowili dziewiątkę z królem korkowym?

Tak b 1 ą g i rozdzielają wnętrze stodoły na 2 zasięki trzypolowe, po ręce lewej i prawej, oraz na klepisko środkowe również trzypolowe (rys. 9. str. 13).

Zabląża to właśnie miejsca za b ląg am i, jako z ap o ln i ce.

Si

^1

S2*\\stEK

S&ł', S1EKT

prtzE

i;

:i

' 3% /rUM.

Rys. 96. Rzut poziomy stodoły o 18 słupach, dwóch sąsiekach całych, w czwartaku założonych.

Jest atoli jeszcze sposób odmienny dla wytłómaczenia układu stodoły polskiej. Wychodzi on z czwartaka jednosłupowego, a zatém cztóropolowego, który stanowi klepisko wielkie. Po bokach tego ostatniego występują dwa sąsieki, jako prostokąty, po za blą-gami, dwupolowe. Na (rys. 13. str. 18) widzimy w obec tego stodołę o 4 bramach dla dwóch przejazdów, a wnętrze całe w długości rozwija się na 3 słupach dla cztéréch przęseł. Rzut poziomy w ogóle tu polega na wykreśleniu ośm pól czwartakowych małych, dających środkiem czwartak większy cztéropolowy, a po bokach dwie połówki jego dwupolowe.

Stodoła polska tak założona wychodzi z dwu-działu w kierunku wzdłużnym i da się wytłómaczyć, jako zespolenie dwóch czwartaków obok siebie, a każdy czwartak cztéropolowy a jedno-słupowy. Stodoła na Polesiu w Starosiole (koło Sto lina) to obraz będący w związku silnym z rozwojem rzutu poziomego kolegjaty Wiślickiej i pierwszej lepszej stołowni zakonnej, jako refektarza, n. p. u nas w Polsce w Koprzywnicy. Mamy w klasztorze tym ostatnim w Sali Opata trzy filary i w refektarzu także trzy filary. Układ czteroprzę-słowy, podwójnie dwupolowy. (Sprawozdania kom. d. b. h. szt. w Polsce tom III tabl. XIII).

I mówi się u nas o tern jakoby my nic nie posiadali, jakoby sztuka nasza polska niczego nie wykształciła własnego. A jednak skojarzenie osnowy podstawowej stodoły na Polesiu z kościołem polskim i ze stołownią polską w klasztorze to nauka wielce głęboka. Weźmy na oko jeszcze sień w domu radnym Lewoczy na Spiżu, gdzie odprawiano uczty przyjacielskie. Sklepienie sieni opiera się również o 3 filary i w rzucie poziomym wyłania się z rozwoju dwóch czwartaków obok siebie. Widzimy, jak jednolicie przenika myśl przewodnia utwory kształtowe w stodole, w kościele, w klasztorze i w domu radnym. Wszędzie dwudział pojedynczy i dwudział podwójny Wszędzie zestawienie dwóch układów jedno-

r-X-----ir -----Xt--

i;

cfl JJi.y

■l

Rys. 97. Rzut poziomy stodoły założonej na panuje orzeczenie najbłędniejsze, jakoby nic i nic 21. słupach, z dwoma sąsiekami całymi i z klepiskiem cztéro-bramném, w czwartaku umiesz-czoném.

słupowych obok siebie, aby pomiędzy nimi dać słup trzeci na miejsce ściany. Wszędzie dwa rzędy cztćroprzęsłowe, dla wytworzenia ośm pól małych. Wszędzie trzy słupy lub trzy filary. Oto podstawa dla wytworzenia stylu, oto podkład dla wiązania technicznego i dla oddania piękna! A mimo to

nie było nigdy w Polsce, godnego miana sztuki własnej, (patrz Sklepienia polskie wiz.: 119. str. 184). Kiedy góral nasz tatrzański osadza w świetlicy białej lub czarnej belki powałowe, to wprowadza sosrąb główny, dzielący czwartak (kwadrat) na połowę i na tym sosrąbie opiera sosrąbiki, tak, aby koniecznie trzy sosrąbiki dzieliły długość pułapu na 4 przęsła. Układ w cztery pola powałowe stał się właściwością dworów i dworków polskich, nawet świetlic wielkopańskich. Sztuka podhalańska i w ogóle sztuka ciesielska polska wysuwa końce sosrąbików na zewnątrz po za ściany i tworzy w ten sposób szczegół niezmiernie ważny, zwany rysiami. W dziele Matlakowskiego: „Budownictwo Ludowe“ widzimy na tabl. XVII dwa pierwiastki bardzo

ciekawe, któremi ręka mistrzowska, dłótem władająca, przyozdobiła rysie owe od spodu wzorami kreślonymi, jakie wyobrażają znaki czarodziejskie, czwartaki czarowne czyli kwadraty magiczne. Jeden z nich jest bardzo podobny do rys: 84. na str. 302 w dziele: „Mistrz — Twardowski“, drugi składa się z dwóch czwartaków z przekątniami, zatém z dwoma krzyżami przekątniowymi czyli ukośnymi. A musimy wiedzieć, że wzór powołany w Mistrzu Twardowskim, jako krzyżowy do czwartaka, z 4. trójkątami w krzyż

główny ustawionymi, to rozdoba pochodząca z wyspy Rodos, zatém sięgająca czasów przedchrześcijańskich. Ten sam wątek tam na południu Grecji i ten sam wątek jako znak na Podhalu w chacie Kuby Kołodzieja na Krupówkach w Zakopanem !.. Uczony polski w todze Wszechnicy będzie męczył się zaraz nad wyszukaniem sposobu w wytłómaczeniu, jaką to drogą cieśla nasz góralski przyniósł ów znak do Podhala. Musi trwać założenie, że twórcą jego był tylko Grek jedynie ! Otóż to nieprawda dlatego, ponieważ Grecy właściwie nie znali i nie uprawiali układów dośrodkowych z czwartaka lub koła. Właśnie znaki czarowne, zamieszczone w dziele: „Mistrz Twardowski“ pouczają nas, jak silnie były one przepojone wiedzą tajemną dla okazywania tajemnic boskich. Posługiwano się w Polsce znakami czarodziejskimi wszędzie i zawsze. Cieśla podhalański, podający dwa czwartaki małe z krzyżami przekątniowymi, na rysiach chałupy Wojtka Nędzy „na Groniku“ w Kościeliskach, wprowadza nas w zdumienie wiedzą s<voją — ale poucza zarazem, co to znaczy ta siła podaniowa we krwi tętniąca. Tradycja go zniewoliła bez szkoły, bez wzorów książkowych. Pierwiastek odwiecznie się powtarzający przeżył okresy, style, zmiany i upodobania. Te dwa czwartaki z przekątniami to rozwój rzutu poziomego stodoły z Polesia, kollegjaty w Wiślicy, stołowni w Koprzywnicy i sieni w domu radnym w Lewoczy na Śpiżu.

Są warunki dla wytworzenia stylu wprost pomnikowego — a jednak w Polsce nikt o tém nic nie mówił Świetlice w Malborku, trzysłupowę i jednosłupowe, nie mogą być polskie. One

muszą być krzyżackie i niemieckie tylko dla polityki. Cała taj emnica dwu-działu i czterodziału musi iść w kąt w obec poglądu nakazanego mądrością gwałcicieli. Tymczasem znaki po rysiach ze sosrąbików podhalańskich wyrokują jawnie tajemnice znaków czarodziejskich, w Polsce żyjących!..

Tylko trzebaby poznać sławę i poczciwość jéj, wedle słów Reja, aby orzec, czém żyła wielkość Polski! — Niestety! sława ta bardzo spotwarzona. Słusznie Henryk Rzewuski, twórca „Pamiątek Soplicy“ napisał: „Pokąd sława przodków jest świętą dla narodu, nie ma jeszcze nic dlań rozpaczającego, ale skoro ta będzie znieważoną, pomiataną, w pośmiewisko obróconą, wszystko wtedy przepadło, bo już to jest oznaka oczywista, że naród nie wart bytu, że nawet żyć nie może, ponieważ już się oderwał od korzenia, z którego żywot swój czerpał“. („Król Stanisław“ w tomie VII. Paryż).

BnvMfr

__ 3£-iij/fV _

V.

-;r;

Pd/,. \\

c/f i (i y    £

I I    4

|!

li

BnÀMB    W-

Rys. 98. Rzut poziomy stodoły o dwóch sąsie-kach całych i 1. pól-sąsieku z klepiskiem dwu-bramnóm. Założenie na 21 słupach.

sq\\s/ -r

"."irjFAT*: Cfl \\L!>

M ff

•X■    yO i&JCO'

sç\ \SÏ£K

Jli...

"J'î    ~CM

SÏEK

N| N>

Rys. 99 Rzut poziomy stodoły wielkiej o trzéch sąsiekach całych i dwóch klepiskach dwubramnych. Założenie 27-słupowe.

O! z boleścią przyznać musimy, iż znieważona i pomiatana ta sława Polski, bo oderwał się naród polski od korzenia dziejowego i życiowego, Wolą Opatrzności stworzonego! Prawie wszystko to, co świętem było, wyszydzone i aż do potworności zbezczeszczone ! Nauczono nas a nawet przyzwyczajono już potężnie, że czegokolwiek się dotkniemy polskiego, wszystko to musi być obrócone na urągowisko. Natomiast wszystko obce, zagraniczne, dalekie i pierwotne, stało się wyma-rzoném dla Polaka ! Nic on nie uwierzy w siły własne !..

Z przyczyny tej nie może dziś rodak ocenić war-

im

Pi

il

i;

—    3fe\"

tość stodoły z Polesia i będzie wrzeszczeć nadal, jako to utwór niemiecki lub skandynawski!

Straciliśmy pojęcie sławy w ogóle i już nie jesteśmy Sławjanami. A Polska była tak długo prawdziwie wielką, jak długo wiedziała czém jest Jéj sława, Wedle języka łacińskiego Sława to „cl ar it as” a zatem jasność, chwała promieniejąca, kołem słone-czném otoczona! — Opierała się ona wedle Reja na powinności poczciwej, na umyśle poczciwym, na potrzebach poczciwych i na naukach poczciwych. (Żywot człowieka poczciwego). Wszystko u Reja zasadzało się na cnotach, dlatego cnotę nazwał on „Królową Wielką“, przy której ludzie dawni „zawżdy sławnie stali“.

Rys. 100. Stodoła o czteréch przęsłach z dwóch czwartaków. Środkiem słup przecina się w krzyż z rozporą. W przęsłach skrajnych zastrzały strome i miecze równoramienne.

Dwudział podwójny.

-ar'-

tt:

fL

fi

Czasy dzisiejsze z kulturą zachodnią i amerykańską naniosły w Polskę prądy związane z hałasem maszyny, aby człowiek przemienił się na niewolnika żelaza. Cielesność

HA i

'H

i zmysłowość osiągnęły dziś wyższość swoją, ale nic nie wartą, bo to wszystko kruche, nikłe, przejściowe i marne.

Sprawy duchowe dziś upadły i w kąt poszły — cnota, serce, sumienie zgoła nie mają znaczenia żadnego. To jest przyczyna, dla której czekać nas może zagłada najokropniejsza, bez śladu po sławie polskiej!..

Polska nie dlatego mówi i pisze wiecznie o wszystkich wpływach postronnych, jakoby nie było nic w zabytkach naszych „polskiego”, lecz dlatego, ponieważ nie może dojrzeć sławy naszej własnej, ani ducha, ani serca, ani sumienia polskiego nie uznaje.

Rys. 101. Bok stodoły wiejskiej o 3 słupach w dwa krzesła. Mieczowania strome pod kątem 60°. Rozpora biegnie w połowie wysokości między podwaliną a oczepem. Pola dolne zabite deskami, górne wypełnione „łasakami”.

Wzór po wsiach od Michałowic ku Kielcom często występujący. Dwudział pojedynczy.

Wszystko to atoli żyje ze siłą cudowną i cudną po dziełach sztuki z przeszłości a przedewszystkiem w dziedzinie cieślictwa polskiego. — Nie można atoli badań rozpoczynać od wprowadzania np. „tragarczyków“, (Puszet : Chata : str. 69.) słowa wstrętnego

•*

ßr

ii

■-

az tir

:i

i-

JŁ

dla podtrzymania wpływu niemieckiego, skoro mamy piękne określenie sosrąbików, spoczywających na sosrąbie. Źle to bardzo, że Matlakowski obrzydliwe :

słowo

te,

i:

fi vie/ o

a¹

i:    ii 4 ? *    |

::

*■

!i

ii

k-

? ^ £'~“

7>r*z.\£J <9 zz>

-ri------

t/yy

cr

pd*\ :

podał

„sztychy“ na określenie kro-kiewek małych ponad strze-śnicą, kiedy my na to mamy wyraz piękny „przypustnica“. Nie można twierdzić, jakoby pas nałęczkowy, okrągły miał powstać na łyżnikach zakopań-skich dopiero pod wpływem stylu romańskiego. Nie ! wręcz

Rys. 102. Rzut poziomy stodoły krzyżowćj z czteroma przejazdami o 8 bramach — z 3 sąsiekami całymi, a 2 półsąsiekami. Mogą tu być 3 przejazdy — 4 sąsieki całe, a 1 półsąsiek.

przeciwnie style średniowieczne wyszły w cegle i w ka-

mieniu właśnie z cieślictwa polskiego. Aby to ostatnie ocenić i zrozumieć, trzeba wtopić się w cały świat tajemnic duchowych, które znalazły swój wyraz czarodziejski jeszcze w okresie pogaństwa.

Wedle słów św. Łukasza: „nie masz tajemnej rzeczy, któraby się objawić nie miała ani skrytej, któraby poznana nie była i na jawią nie wyszła”. (VIII. 17). Naród starolę-chicki, jako sarmacki, od początków istnienia był zatopiony w piękno świata i tajemnice wielkości jego. Cała sztuka polska, cały Styl Nadwiślański i cały Styl Zygmuntowski są pełne tych samych znamion i właściwości, którćmi żyje sztuka cieślictwa polskiego. Nie tylko atoli nikt nie chce ich poznać i uznać, ale nadto, co najgorsza, znienawidzeniem od nich odwraca się uczony polski i znawca polski — aby na miejsce pierwiastków rodzimych i utworu kształtowego swojskiego rozsiadały się przegrubjańsko okazy takich potworów,

:!

:r:ji v.g

■ «t y !l

J.p2~

i-

i;

i

iĄttMU

l!

-I

i:

l *

zizrsjĘ.r-*.-:-.

----A---

cjrfey.

li

i*

V/ ;

^..vk-rn:

4—

"...

Li

]>

i:

Rys. 103. Rzut poziomy stodoliska największego krzyżowego — o 4 przejazdach z 8 bramami z i 5 sąsiekami całymi, w kątomir

ustawionymi.

jakimi Lwów w czasach ostatnich przygniótł plac Marjacki i ulicę Akademicką. Władze miejskie i rządowe popierają tchnienia Lipska i Berlina, dla okazania na czém polega błogosławieństwo kierunków nowoczesnych — a równocześnie wrogo występują przeciw wszelkim usiłowaniom najniewin-niejszym, jakie chciałyby rozwinąć architekturę w Polsce polską, własną!

Sprechera dwa gmachy we Lwowie, olbrzymie, doskonale mówią, jak obcość zimna i cudzość dziwaczna powaliły nas już całkiem na ziemię !..

Wszystkie miasta w Polsce uprawiają dziś kierunki zagraniczne, stylu kubistycznego (pakowego) i stylu futurystycznego, aby w przyszłości nic i nic nie objawiało się już z tajemnic wiary dawnej. Oburącz chwytamy w objęcia sztukę bezmyślną i chorobliwą a równocześnie depczemy wszystkie oznaki treści najgłębszych i mądrości najwyższych, które właśnie ze siłą największą trwają wiekuiście po zabytkach polskich.

To też nie dziwujmy się stanowi rzeczywistemu, obecnemu, że zaginęła już doszczętnie ciesiołka polska i o niéj niéma w Polsce nikt wybrażenia. Nauka i znawstwo

w tym kierunku wychodzą stale z założenia, że Polska nic niéma, nic nie miała, nic mieć nie będzie, bo wszystkim na świecie najdzikszym i najgorszym przystoi posiadanie coś własnego, tylko Polakowi to zakazano!

iii

/A

/>

I'

^*5,-

iS

(V

li!

I-

Rys. 104. Bok krótszy stodoły ze siatką mieczowań u góry nad powałą, z obu stron drzwi środkowych. Dołem szkic rzutu poziomego 6 słupowego. (Z przedmieścia Ljubijany stolicy Krainy). Stodoły podobne w Styrji

i Karyntji.

Sosrąb w cieślictwie pol-skiém i trzy sosrąbiki na poprzek w powale założone dla wytworzenia koniecznie czwórki w rozdziale pól czyli przęseł to rzecz uświęcona siłą objawienia] tajemnicy słońca odnośnie do czterech stron świata. Sosrąbiki, spoczywające środkiem na sosrąbie czyli pod-

Rys. 105. Szczegół wiązania u góry stodoły na przedmieściu Ljubljany — z boku dłuższego. Połowa długości — w przęśle jednem.

ciągu, który głosi rozdobą na dzwonie cześć „słońca“, a końcami opierające się o płazy wieńców, czyli o tak, zwane „w a r s o ł y “, one są koniecznie układane w cztery pola, w czwórkę przęseł. Liczba Mickiewiczowska 44 i tu ma źródło swoje!... Czwartaki małe, odciosane

ręką cieśli od spodu na rysiach, tak, jak to opisaliśmy wyżej, (odnośnie do rys. 56. i 57. na str. 52), to dowody arcyważne gwoli naprowadzenia badań naszych w stronę wiedzy tajemnej w związku ze znakami czarodziejskimi, z miru czyli krzyża wypływającymi. Okazuje się, iż Twardowski jest osobą dla uogólnienia władzy boskiej, objawiającej się zgodnością zachwycającą i porządkiem niezmiennym, wiekuiście trwającym i do duszy mówiącym. My Polacy Twardowskiego nie powinniśmy stawiać obok czarnoksiężników, z mocami „z ł e g o” działających. Czwartaki z wiedzy tajemnej stały się podwalinami dla całej sztuki polskiej, ze wszystkich okresów, po wszystkich stylach. Czwartak, jako kwadrat, żyje w brogu, dzwonnicy, kościelcu, stodole, wiatraku, dzwonnicy, świetlicy i śpichrzu. Znaki nakreślone po rysiach Kuby Kołodzieja i Wojtka Nędzy to osnowa tajemna a podwalinowa całego Cieślictwa Polskiego. Rozwiniemy to szerzćj przy pomocy wzorów i rysunków dalszych, celem wpojenia przekonania, że krzyż w sztuce polskiej był podstawą dla dwudziału polskiego. Chodzi dziś w Polsce oto, aby krzyża nie było ! * Na miejsce krzyża w sztuce ma być nieokreśloność głucha i ciemna. Święto dzieci, Święta Sportowe na miejsce Święta Matki Boskiej Siewnej lub Opiekuna jako Patrona. Byle niczém nie drażnić wrogów krzyża!..

Czwartak, jako czworobok umiarowy (kwadrat), był zawiązkiem chaty i świetlicy polskiej jak to przyjął i L. Puszet na str. 39, gdzie zamieścił dwa rysunki.

i©

gSr.

■raj

•Ali,

Rys 106. Na „dzwonie” sosrąbu w chacie polskiej i w świetlicy dworu ślacheckiego znak „słońca”, z błogosławieństwem dla mieszkańców.

* Od dawna do niedawna, od czasów najpierwotniejszych aż do Odrodzenia Polski, trzymano się u nas krzyża tak serdecznie i tak wiernie, że jak chłop nie rozpoczął orki bez nakreślenia na ziemi przed pługiem miru, tak i cieśla nie przystąpił inaczej do dzieła, dopóki nie położył nasamprzód belki w osi jednéj i w osi drugiej, aby krzyż w ten sposób odznaczyć. Cały Styl Nadwiślański i cały Styl Zygmuntowski najważniejsze osiągnęły znamiona swoje skutkiem dwudziału, który niczém inném nie jest, jak tylko odznaczeniem krzyża w rzucie i w widokach. Układ „w krzyż“, to warunek nijako działania w imię krzyża. Po drogach w Polsce i Sławjańszczyźnie co krok krzyż Pański.

A dziś ?.. przyszli my do tego za działaniem naniesionej sztuki nowoczesnéj, bezbożnśj, że pomniki na czeić poległych „za Polskę“ w wojnie éwiatowéj nie posiadają ani jednego znaku krzyża, jakby z góry za warunek to postawiono. Pomnik koło Politechniki we Lwowie, na smętarzysku, gdzie chowano Dzieci Lwowskie walczące w Imię Boga i Ojczyzny — jest czysto pogańsko - obcy, nie polski, bo niéma krzyża na nim zgoła nigdzie. Pomnik na Persenkówce o słupie doryckim nie wiadomo, dlaczego Grecję tu przypomina i znowu ani jednego krzyżyka nie wyobraża?.. Oto do czego prowadzi trzymanie się niewolnicze kierunków nie polskich !..

Kiedy stawiano wnioski, aby pomniki owe pojęto jako wielkie krzyże męczeńskie, z granitu wiecznego wykonane, nie przyjęto myśli polskiéj. Narady, konkursy, dążenia nowoczesne i upodobania znawców postępowych musiały to przeprowadzić, aby „mir polski“ ustąpił bezmyślności i nieokreśloności, chwytającej się ot słupa doryckiego, tak bardzo już oklepanego.

I stodoła polska także wychodzi z czwartaków stanowiących jednostę zasieku, jak to stwierdzamy na rys.: 93 aż do rys. 105 (od str. 71 do str. 77.)

Rozdoba w kształt „słońca“ sześciopromiennego jest znamieniem „dzwona sosrąbie. (Rys. 106 str. 78). Dobrze było w Ojczyźnie naszej tak długo, jak długo nie pominano o niém wśród słów modlitewnych, razem z krzyżem. Krzyż równoramienny jako sarmacki jest osnową główną sztuki na Podhalu, na Hucul-szczyźnie, na Kujawach i na Pomorzu.

Słońca wszędzie znachodziły miejsca po drzwiach, skrzyniach, łyżnikach i ławach. (Rys: 107. str. 79). Krzyż z półkół złożony to pierwiastek bizantyński sięgający zapewne czasów Herodota, który wspomina już o bizantyniźmie w księdze IV-téj.

(87, 138 i 144.).

“ na

za

li

li

'll

ii;

Krzyż w kole i w czwartaku taki jaki widzimy na rys: 108 poniżej — to znak boski jeden z najdawniejszych.

Rys. 107. Dwa słońca jako para czyli „p a r z y c a“ święta na zapiecku stołka w sztuce podhalańskiej.

Nie możemy w tém miejscu nie dodać uwag bardzo ważnych, dotyczących ogólnie założenia stodół w związku z ich słupami. Dwa zasadniczo wzory powstają: stodółki małe i stodoły wielkie. Przyjąć musimy z góry, że jednostką w Cieślictwie i dla stodół jest zasiąk czyli zasiek, w rzucie poziomym złożony również z czwartaka o 8 słupach (na 4 narożach jego i po 4 osiach jego), oraz ze słupa 9-go stojącego w środku czwartaka. Jest tu układ zupełnie taki

sam, jaki widzieliśmy w „k o ś c i e 1 c u" staroświeckim (rys : 7. str. 11.)

Z kościelca przeszła ta myśl kształtowania do dzwonnicy (rys: 8. str.

12.). Tak oto założono boisko w czwartaku o

aa»«

Rys. 109. Koło i czwartak w niém wpisany w połączeniu z krzyżem równoramiennym, sarmackim. Pierwiastek sztuki Podhalańskiój.

Rys. 108. Znak krzyża z czteréch lin-ji półkolistych powstały. — Na dnie kołpaka ułańskiego galonem złotym od góry wyszyty.

dwóch bramach wjazdu i dwóch bramach wyjazdu. Po bokach boiska wielkiego wypadły dwa sąsieki, każdy równy połowie czwartaka.(rys:

13. str. 18.). Z układu tego możemy atoli rozwinąć jeszcze 7. odmian dalszych, które razem z przykładem omówionym (rys: 13. str. 18) stwarzają ośm okazów znamiennych. Stodółki małe otrzymujemy przez połączenie boiska skrajnego prostokątnego z zasiąkiem całym w czwartaku założonym, albo przez umieszczenie boiska takiego pomiędzy pół-zasiąkiem lewym i prawym, (rys: 93. str- 71 i rys. 94. str. 72.). Zależnie więc od tego, w jaki sposób gromadzi ktoś zboże po zasiąkach całych, w czwartaku lub półzasiąkach, w prostokącie po bokach boiska małego, w prostokącie, lub boiska dużego, w czwartaku, wyłonią się rozwoje założeń przedstawione na rys. 95. 96. 97. 98. 99. str. 72. 73. 74. Są to rzuty najbardziej zasadnicze, od których wiele

jeszcze jnnych odmian da się wyprowadzić. Najciekawsze atoli byłyby stodoliska ogromne zbudowane krzyżowo i dlatego zwane stodoły krzyżowe. (Rys, 102. i 103. str. 76). Mają one zastosowanie doskonałe przy gospodarstwach największych. Jeżeli do tego wszystkiego dodamy jeszcze stodoły wieloboczne, rozwinięte n, p. na Polesiu, jako opisane na kole lub owalu, to razem ze stodołą 9-polową, w czwartaku dużym założoną, (rys: 9. str. 13),

okazuje się rozmaitość i w tym względzie nieprzebrana. Mogą być nadto stodoły niskościenne, gdy przy znacznej bardzo rozpiętości okapy dachów olbrzymich są obniżone blisko do 2 m. nad podwaliną.

Stodoły niskościenne polegają na spuszczeniu dachów z okapami ku ziemi, aby w ten sposób uzyskać t. zw. przyścianki, u Mazurów plewnie, które znalazły zastosowanie i na Pomorzu u Kaszubów. Matlakowski podaje rzut poziomy na rys: 21. (str. 70) stodoły podhalańskiej z jednym tylko „przyściankiem” po ręce lewej boiska, a z wypustem jako podcieniem na prze-chowek narzędzi po ręce prawej. Tutaj miejsce swoje miały sąsieki jako skrzynie ogromne stojące na poddaszu także, służące do zsypywania doraźnego ziarna omłoconego. (Matlakowski: str. 90.).

ii

BI

jp

HWWłmM

Sil

mm

mmĘm

. : ...

Rys: 110. Strop, z chaty zakopańskiej o 1 sosrąbie i 3 sosrąbikach dla wytworzenia cztéréch grzędów, nakrytych deseczkami w okłos czyli w jedlinkę. (Z dzieła Matlakowskiego tabl. X. Chata Jędrzeja Gładczana).

Budown. lud. na Podhalu

Poznajemy z tego bogactwo rozwoju iście zdumiewające zwłaszcza, gdy wiązania mieczowe nadają się do wywołania wdzięków wedle woli bez ograniczenia. Zestawmy rys. 80. str. 65. z rys. 91. str. 70. a przekonamy się, jakim my majątkiem kształtowym rozporządzamy.

A kiedy w tém miejscu mamy rzecz zakończyć odnośnie do cieślictwa stodół, to niepodobna nie dorzucić słów kilka dla nawiązania się ze stodołami Styrji i Karyntji. Istnieje ich pewien rodzaj bardzo ciekawy, który w założeniu tém się cechuje, że przejazd u nich idzie nie w kierunku poprzecznym budowli, lecz w kierunku pozdłużnym. Stodoła n. p. tuż na przedmieściu „Lj u bijany” stojąca posiada ciesiołkę silnie spokrewnioną z naszą, polską i z przyczyny téj podajemy kilka z niej rysunków, aby czytelnik się przekonał, jak u źródła cieślictwo polskie jednoczy się z cieśli-ctwem starosławjańskióm.; Co przykówa uwagę naszą, oto wprowadzenie po bokach wzdłużnych tak samo układu trzysłupowego, jaki jest właściwością całej sztuki polskiej. Górą nad przejazdem po stodołach tych są składy po nad powałą i do tego dostosowane jest całe Wiązanie ciesielskie.

W okolicy Karyntji, nad jeziorem Ossjackiém, przyjął się sposób budowania stodół drewnianych górą po nad domem mieszkalnym, murowanym. Rys. 51. str. 49. podaje w ciągu dalszym wiązanie mieczowe bardzo niezwykłe, wychodzące z mieczów stromych (do kąta 60°). Wiązanie wyobraża górę boku czołowego.

/-i

-z.zLrzzi'r:

r-rr-—

fe

-- I

rSiS

r-r*

ii

i

::

II

Rys : 111. Strop ze sztuki podhalańskiej o 1. sosrąbie i trzech sosrąbikach w cztéry grzędy. — Powała zaścielona deskami na zakład.

(Z dzieła Matlakowskiego tabl. X).

Nawet koło Lowrany we wiosce malutkiej Medweja stoi stodółka o wiązaniu, które popieramy rys. 112. niżej. Są tu dwa czwartaki ukośne, pokrywające się wzajemnie. Myśl ta znalazła zastosowanie na stropie drewnianym kościoła nowego, ewangielickiego w Abacji. Płaszczyzna powały przystrojona pasami szerszymi i węższymi, które wychodzą

^ z dwudziału tak na boku krótszym, jak i na boku dłuższym. Stwierdzamy na tym przykładzie zamiłowanie widoczne do wzorowania się na zabytkach miejscowych o podkładzie rodzimym, tak wspólnym dla całego szczepu Sławjańskiego. Tu na południu w ręku Niemców jest to możliwe i pożądane, ale u nas w Polsce od dawna doznają starania podobne przeszkód niebywałych. Pol-

MF

Wb

4?/^

Ąy

\v

7n

cl

•ZSSSt

[fi

gag n.

Rys: 112. Bok stodółki w Medweji koło Lowrany, nad brzegiem morza,

(niedaleko Abacji).

ska nie może zdobyć się na odwagę, aby przez stosowanie swojszczyzny otworzyła pole dla rozwoju sztuki narodowej.

\z

Mówiliśmy o stodołach, których sztuka ciesielska powinnaby nas zająć nie dlatego, jakoby w nich tkwił jakiś wątek naśladowniczy ze wszech stron świata, lecz wręcz przeciwnie dlatego, ponieważ właśnie wiązania w nich należą bezsprzecznie do pierwiastków czysto samoistnych, zgoła nigdzie nieznanych. Samo wiązanie na miecze w ogon jaskółczy (czyli rybi) i układ na zasadzie „kątomiru* przy zachowaniu dwudziału sarmackiego — już te dwie właściwości doskonale nas upewniają o powstaniu z poczucia górnego, a nie podłego.

W Pamiątkach JMCI Pana Seweryna Soplicy czytamy (tom VII wyd. Bibl. Lud. Paryż), że gdy znalazł się król Stanisław Poniatowski w Snowiu, to pani Chorążyna „zaprosiła Króla, by raczył pozwolić sobie służyć objadem w stodole, przepraszając, iż nie mają sali tak obszernej, w którejby mogli umieścić liczne obywatelstwo, łaknące dzielić gody królewskie”. Tak! wiemy dobrze, jak u ludu naszego często stodoła służyła za miejsce uświęcone, gdzie ucztą miłości i braterstwa wieńczono prawie wszystkie święta narodowe i uroczystości domowe. Stodoła polska była przybytkiem obfitości zboża, ale stawała się również wspaniałym przybytkiem

-ß-

-k-

4-

•**tr

3$Z

Rys: 113. Widok stropu drewnianego z nawy kościoła ewangielickiego w Abacji. Ciesiołka zupełnie oparta o wzory starożytne.

wesela i sławy w chwilach najwznioślejszych. Słupy rzędem idące pozdłuż, podtrzymujące ślę mień główny, od ściany jednej, poprzez zasięki i boisko do ściany drugiej, przemieniały wnętrze na wiatę czyli galę, dziś halę, dwunawową. Jakby istotnie kościół prawdziwy otworem się przymilał i zapraszał!...

Rys: 114. Kątomir ukośny w krzyż wedle czwartaka. Znak z talerza daje niemca, przybłędę, który wykonał z ciasta i cukru na staro-greckiego, na wyspie Rodos

znalezionego. (Z dzieła: Mistrz Twardowski rys. 84. str. 302).

I my dziś ciągle mamy na ustach »hol“ angielski, bo nam się wydaje, jakoby my wiecznie byli i być nadal mieli papugą narodów i pawiem z piór obcych! Nie! nasza „hala“ polska pochodzi właśnie od „gali“, uroczystości na cześć gawła jako kóra, to znaczy orła. W takiej hali odbyła się gala w S nowiu. Wygląda to na coś oderwanego i przypadkowego, a jednak przypomniał się tu raz jeszcze a może i raz ostatni zwyczaj nasz polski, opierania obchodów naszych o wiatę staro-lęchicką, powstałą bezsprzecznie ze stodoły, która była już doskonale rozwiniętą w czasach Piasta—kołodzieja. Nic to zgoła nie oznacza, że Soplica po-

półmisku ogromnym Piasta-kołodzieja, bo o wiele wymowniejszą jest właśnie sama myśl przewodnia, jaka tu kierowała

chwilą podniosłą. Chorążostwo kazali przedstawić wizerunek króla, siedzącego na wozie dwukolnym, który ciągnęły dwa woły. U wozu same koła, kołomiry czarowne i pełne znaków tajemniczych. Królowi u wrót Kruświcy (gdzie się odbywały „w krąż-wiece“) Wojewodowie podają berło i koronę. Rzeźba ta, powiada Rzewuski, długo była w przechowaniu dworu Snowskiego, Gdy później chorąży sam wielkim kielichem w koło wielkie podniósł zdrowie króla Stanisława Augusta, kielich ów wielki obszedł wielkiém kołem, wielkołem! A uczeni polscy głoszą dzisiaj, że

Rys: 115. Świążczyca z talerza na to my od Niemców wzięli Willkomm!? Wręcz przeciwnie

chem w ręku, dla uczynienia wielkiego koła święte go!

wyspie Rodos znalezionego. (Mistrz Niemcy przyjęli od nas zwyczaj obchodzenia kołem z kieli-Twardowski rys. 12. str. 40).

Król kielichem małym odpowiadał i pił zdrowie gospodarstwa! Znowu dwoistość: Kielich wielki i kielich mały!...

Rys: 116. Krzyż sarmacki główny i przekątniowy z wazy greckiej. (Mistrz Twardowski rys. 44. str. 144).

Wszystko to odbyło się w stodole Snowskiéj, którćj cieślictwo odpowiadało najniezawodniéj prawidłom wiązania polskiego. Bok téj stodoły mógł niechybnie być takim samym, jaki podaliśmy na rys. 2. (str. 5.) zaraz na wstępie, lub na rys: 3. (str. 7.), rys: 4. (str. 9.), lub na wielu wzorach dalszych, albo wreście mógł oprzeć się o wykreślenie podobne do tego, które widzimy na rys. 100. str. 75. Mamy tu najpierw czwartak, wychodzący z kątomira, odznaczonego osią pionową słupa i osią poziomą rozpory. Do czwartaka wielkiego dodane mamy półczwartaki małe z lewej oraz z prawéj. Oś pozioma rozpory przechodzi wzdłuż przepoła-wiając wysokość. Zastrzały dwa od przyciesi do oczepu i dwa miecze polskie, od słupów węgłowych do oczepu, wiązanie doskonałe oznaczają.

Jak sukmana narodowa musiała istnieć już w czasach Piasta, jak żupan sławjański był suknią zaszczytu na wiele stóleci przed Turkami, jak wiele obyczajów i zwyczajów naszych rdzennie odzwierciedla czasy wierzenia Światowida, tak i ta droga dla pamięci naszej stodoła na Litwie w Snowiu, gdzie w r. 1784. święcił gody królewskie król Stanisław August, być musiała kwiatem ojczystym polskiego budownictwa drewnianego.

Jakżeż to cios wielki dla Polski, gdy tego wszystkiego Polak nie widzi dlatego jedynie, że rzeczy tych nie znajduje on po książkach niemieckich! Biada nam!

Jednym z najciekawszych przykładów dla okazania, jak w cieślictwie starosławjańskićm żyły przy wykreślaniu pierwiastki zaczerpnięte z wiedzy tajemnej, jest wzór, jaki przechował się na boku szopy tuż nad brzegiem morza, koło Lowrany, o którym już wspominaliśmy, niedaleko Abacji.

Rys: 117. Różyca ośmiopromienna jako znak tajemniczy uczczenia ośmiu stron świata. (Z dzieła: Mistrz Twardowski rys. 17. str. 57).

Ściana drewniana téj budowli, złożonej ze słupów pionowych i rozpory poziomej w połowie wysokości pomiędzy oczepem a płatwicą, podzieloną jest na dwie części w wysokości a na trzy części w szerokości. Mieczowania ukośne a równoramienne tworzą boki czwartaków skośnych, które na szkicu załączonym 112. (str. 81.) podają czworoboki dwa, a miano-

Rys: 118. Rzut poziomy pomnika „Spinnerin am Kreuz“ na przedmieściu Wiednia. Krzyż równoramienny. Układ ciosów tuż nad stopniami.

wicie a b c d oraz e f g h. Punkta a, e, c, g, mieszczą się na rozporze poziomej, która i tu na południu odpowiada ściśle prawu połowienia, albowiem dzieli dokładnie wysokość słupów km, bd, hf i In na dwie części równe, zatem stanowi dwudział polski. Czwartaki ukośne duże kryją się wzajemnie w czwartaku ukośnym małym e p c r. Nawet i w tym względzie dwoistość. Nie można rzeczy tutaj wykreślenia dotyczącej brać tak obojętnie i powierzchownie, aby nie przywiązać do niej znaczenia głębokiego wedle myśli przewodnich a uświęconych, tkwiących w porządku boskim świata i przyrody. Znaczenie czwartaka jest objaśnione w dziele: „Mir-sława, Znak krzyżowy“ — a potem rozsnute bardzo szcze-

gółowo w trzech dziełach następujących: „Sklepienia pol

skie“ — dalej „Mistrz Twardowski“ — wreście „Malbork“.

Okazuje się jawnie, że kształtowanie „wedle czwartaka w krzyż“ to znamię główne a zasadnicze całej sztuki polskiej. Że wykreślenia owe, wychodzące z czwartaków i ką-tomirów prostych i kątomirów ukośnych, są znakami tajemnic świętych, to już dowiedliśmy w dziele: „Mistrz Twardowski”... Mieszczą się tam: rys.: 17. (str. 57.), rys.: 80.

Rys: 119. Rzut poziomy pomnika „Prządek u Krzyża”, we Wiedniu, górą, (do rys. 79 powyżój).

(str. 272), rys.: 84. (str. 302) i rys.: 94. (str. 395) — a wszystkie one przypominają te czwartaki, którymi ręka cieśli siłą podaniową ozdobiła końce rysiów, wychodzące ze sosrąbików (patrz tu w Cieślictwie rys.: 56. i 57. (str. 52.), rys.: 58. (str. 53.) i rys.: 63. (str. 55.).

Jeżeli pierwiastki owe, które tu zamieszczamy i powtarzamy jako rys.: 114., 115. i 116. str. 82. i rys. 117. wyżej, pochodzą aż z wyspy Rodos i z wykopalisk staro-greckich

mamy dowód, jak dalekich sięga czasów poczucie tkwiące sposobem przyrodzonym w sztuce naszej podhalańskiej.

Wiązanie ciesielskie, odnośnie do okazu w mowie będącego, jest o tyle zajmują-cóm, iż nie wychodzi jedynie z pobudek czysto użytkowych, technicznych wedle mowy naukowej, lecz przeciwnie raczej opiera się o znaki tajemnicze, na osnowie wzorów czarodziejskich, którymi Sławjanin dawny uświęcał niejako każdy utwór mniej lub więcej ważny. Miecze skrajne są tu pojedyncze, w polach środkowych stwarzają one t. zw. „krzy ż u 1 c e“. (Rys. 112. str. 81.).

Zechciejmyż zrozumieć dobrze, na czém to opierała się dawna sztuka polska i sławjań-ska, na jakich to myślach przewodnich a celowych polegała jéj twórczość? Odgadujemy

wyraźnie, dlaczego to Słowacki w Lilia Weneda mówi o wodzu mającym dwie dusze i o rycerzu z dwojgiem s e r c? W języku polskim liczba powójna była bowiem ogromnie umiłowaną, bo uzasadnioną podkładem ideowym.

Na miejsce tych przesłanek, zaprawdę pochodzących ze świata wyższego, niebiańskiego, kultura dzisiejsza w Europie, szczególnie na polu sztuki, wprowadziła oschłość zgoła beztreściwą i goniącą jedynie pozornie za „oryginalnością“, choć powtarza wszystko po razy niezliczone. Z powodu tego talent prawdziwy dzisiaj nie znajduje pola urodzajnego a powodzeniem cieszą się same tylko miernoty, wojujące sprytem na wyścig i gonitwą za przedsiębiorstwem. Im kto ma mniej warunków do nauki i do sztuki, tern śmiałością bezczelną zdobywa się na coraz odważniejsze niedorzeczności w kształtowaniu. To wszakże popłaca, bo i czujność dziś urzędowa rości prawa do krzew ienia tylko takich objawów, jakich

ją

ÆSè

'//

rK-t

[SA

j-i v .

r v wtf ) •

JiS

i liii

ii

ÆBamt

Ml

M®

■À

Mm Mk

° O 1 I^ŁO.

li

Rys: 120. Dzwonnica z dachem ostrosłupowym cztéro-éciennym w Leśniowicach.

jeszcze nigdzie i nigdy nikt nie widział.

Tak ginąć muszą pierwiastki polskie, chociaż trwają one jeszcze w okazach mnogich nawet tam nad morzem pod górą Wielkią, (Monte-Maggiore).

Żyją po dzień dzisiejszy pierwiastki te, o których niniejszém tak szeroko rozprawiamy, po dziełach nawet nowszych i to niemających związku bezpośredniego ze sztuką ludową samą. Przypomina się nam w miejscu tém, kościół ewangielicki w Abacji, o którym już wspominaliśmy dopiero co, stojący na stoku góry nad morzem z wieżą, która jest w rzucie ułożoną w czwartaku ukośnym, tak, jak to odpowiada właśnie zasadom sztuki polskiej. Pokrycie téj wieży dachem da się wytłómaczyć jedynie ośmiomirem, to jest krzyżami dwoma, jak to widzieliśmy na rys. 10, (str. 14) w tém samém dziele powyżej, oraz wedle róży oémiopromiennéj (rys. 117. str. 83.). Wieża zatem ma dach tylko jeden, a nie dwa dachy przedstawione na rys.: 10 i jest ten dach tak ustawiony, że jedna oś przekątniowa

wpada w pion rzutu poziomego, druga oś przekątniowa w poziom — zatem czwartak jest rąbem. Wieża ta pod czteroma szczytnicami dachu ma cztery dwunałęcza, wytwarzające cztery okna zbliźnione ze słupkiem kamiennym, każdy w osi. I to ustawienie czwartaka wieży na ukos i to założenie więzby dachowej u góry z grzbietowni-cami w osiach głównych i przekątnionych i to wprowadzenie okien o „dwunałęczach“ półokrągłych, to wszystko razem przynależność do sztuki ogólnie sławjańskićj, zdradzającej w Kroacji, Chorwacji i Jugosławji ogromnie silne pokrewieństwo ze sztuką polską.

łt'¹ ■'

Rys : 121. Rzut poziomy filara gotyckiego z wnętrza kościoła. Dwa krzyże.

Na domiar właściwości, jakie znalazły bezwiednie zastosowanie we wnętrzu tego samego kościoła, przytoczyć się godzi raz jeszcze wzór stropu drewnianego, płaskiego, który pokrywa poziomo całą nawę jego (rys. 113. str. 81.). Z prostokąta ab cd przechodzi wzór do oznaczenia dwóch czwartaków ukośnych, których punkta wierzchołkowe wychodzą z osi głównej czyli linji świętej. Z punktu e oraz i rozwijają się czworoboki dwa: e f g h a także i k l m. Przecinają się one razem w czwartaku małym g n l o, który jest częścią czwartą czyli ćwiercizną czwartaka dużego jednego i drugiego. Całość stropu rozpada się przeto na 4. przęsła wszerz a na 6 przęseł wzdłuż.

Siatka beleczek cieńkich, idących ukośnie w kierunku jednym i drugim, stanowi wypełnienie płaszczyzny całej.

/-im

-t

Jak w boku stodółki małej, którą opisaliśmy, tak i na podniebieniu stropu tego, ciesiołka wychodzi zasadniczo z układu dwóch czwartaków dużych, ukośnych, które się nakrywają wzajemnie w czwartaku małym, będącym ćwiercią ich powierzchni. Jednolitość pomysłu, bo jedna myśl przewodnia. Są to znamiona ogólno-sławjańskie a przede-wszystkiém polskie. Choć to kościół niemiecki, mimo tego są w nim ślady oddziaływań rysów czysto miejscowych. Nie my od Niemców, ale Niemcy od nas biorą, co wziąć mogą w posiadanie własne.

O ile te czwartaki ukośne zakorzenione są w sztuce ciesielskiej Sławjan południowych, niech poświadczą stodoły po polach tam budowane, których boki krótsze bywają przemyślnie wzbogacone wiązaniami o linjach pod kątem 45°. Widzimy na rys. 104. i rys. 105. (str. 77) dwa słupy, z których wychodzi rozporapozioma. Miecze równoramienne łączą jedne z dru-

gą, a kierunek ich skośny przechodzi górą w siatkę, dającą Rys: 122. Rzut poziomy kościoła same czwartaki ukośne. Krzyżulce owe służą równocześnie

tutaj powstają dwa czwartaki ukośne, stosowane w sposób podobny jak na stropie (rys. 113. str. 81.), a tak znowu i w rozwiązaniu tém widzimy podstawowo układ dwóch czwartaków ukośnych (rąbów).

pem drewnianym w chórze większym, ²⁸ wzmocnienie zespołu (czyli konstrukcji) i za ozdobę, któ-o śrzedzinie, biegnącej od tęczy do réj wdzięku ani pierwotności odmówić nie można. Często drzwi głównych.

Coby to była za zasługa owocna dla sztuki polskiej, gdyby się ktoś znalazł chętny dla opracowania szczegółowego tych stodół kroackich (chorwackich), niewyczerpanych w odmianach ich wiązań ciesielskich, niekiedy nietylko pięknych, lecz nawet sztucznych.

Odkryłyby się dalsze tajniki ciesiołki naszej, o których nikomu dziś się nie śni wcale. Stodoły w ogóle to kopalnia dla badaczowi...

Po omówieniu mieczowań i stodół kolej na stropowania.

Szczegół ten jeden, jedyny wystarczy w Polsce dla uwydatnienia odrębności i swoistości ojczystej: oto strop, pułap, stołowanie czyli podniebie. To ostatnie odnosi się szczególnie do wnętrza kościoła lub kaplicy i dlatego stale ono wedle myśli najpierwotniejszych musiało być przystrojone kolorem błękitu, po którym były gwiazdy rozsiane. Otóż to podniebie, albo powstające z desek od spodu przybitych do belek, albo położone na belkach, zawsze wychodziło od tak zwanej śrzedziny, to znaczy siostrzanu, dzielącego strop na dwie połowy wzdłuż od drzwi do ołtarza wielkiego.

Ta śrzedzina czasem staje się tylko listwą, pasem, po kościółkach

r \ zą

malutkich, lecz musi się zaznaczyć prawem dwudziału. To tłómaczy pochodzenie śrzedziny, jako żebra wzdłużnego, ciągnącego

t

CmzęDp 4 é¹.

ęnząD» J rcV

się po linji świętej sklepień polskich, jak n. p. w Jaworowie, w kościele. Jest to pierwiastek czysto rodzimy, nasz własny, mówiący o źródle w cieślictwie polskiém.

ÇT^ZÇDft

Co zaś do p o d n i e b i a, przypominającego istotnie sklepienie niebieskie z gwiazdami, podnieść wypada koniecznie w tém miejscu ważność myśli przewodniej, nie wynikającej bynajmniej z przypadkowości dowolnej, lecz przeciwnie znaczącej posłuch serca

i sumienia wedle głosów boskich. Tak mało- Rys: 124. Strop w sieni

dworzyszcza w Rogowie

„„„ „    „    wano górę na niebiesko, aby wołać w ten

Rys: 123. Powała w ośm grzę-    ⁶    nad Wisłą. Układ w sześć

dów ze sosrąbem w połowie sposob do góry, bo duchowi polskiemu na grzędów, oraz we dwa

w krzyż do sosrąba.

długości. Wzór ogólny, stoso- prawdę było zawsze potrzebą wznoszenie OCZÓW przęsła do sosrąbu i odso-wany po dworach i gospodach. ,    -    . D, , srąbu. Sosrąbik osiowy

Ściel deskami „w o kies’. ku słoncu 1 d¹łeme wzniosłe za ortem. Stąd

to pochodzi stosowanie lazuru do malowania stołowania czyli stropów po świetlicach zamku królewskiego na Wawelu w Krakowie. Zapiski mówią: „Item idem pictor Hans Direr accepit apud eundem Bernardum libras 2 lazuri de Chencziny“ ... ¹) Zatem był to lazur nasz, domowy Chęciński. — Wzmianki częste o zakupnie lazuru mówią, jak rozległe miał on zastosowanie, najniezawodniéj jak widzimy do powlekania nim opierzenia desek, zatćm powały na belkach stropowych.

Były zatem podniebia i w świątyni i podniebia w izbach mieszkalnych. W ogóle trzeba pamiętać o tém, że nakrywanie wnętrz belkami pułapu u nas w Polsce wytworzyło piękno, jakie stanowi rys najbardziej znamienny dla sztuki naszej domowej w ogóle, a dla cieślictwa polskiego w szczególności.

Gdybyśmy nic innego nie brali na wzgląd, jak tylko „podniebia“ ciesielskie w budownictwie tak kościelnem, jako i świeckióm, na podstawie wzorów do dziś dnia istniejących i żyjących siłą podaniową, jużby to wystarczyło dla uwydatnienia wartości bardzo wielkiej naszej sztuki pięknej.

Jakże to boleśnie przychodzi wyznać, że Polak dzisiejszy nie posiada wyobrażenia najmniejszego o pięknie naszém własnćm, szczególnie do wnętrza kościoła i domu się odnoszącego, a z ustrojem pułapu polskiego związanego. Jak zawsze i wszędzie skwapliwość nasza garnie się w okamgnieniu w stronę zachodu, aby stamtąd czerpać mnogo wzorów, przysłaniających spojrzenie nasze, dla widzenia wszystkiego dalekiego, nic bliskiego i najbliższego. Książka polska: „Miasta Polskie“ Jana Ptaśnika w rozdziale III. omawia nasze „Domy prywatne“. Jest tu mowa o śladach niemieckich jak „Vorderhaus“ lub „Vorsaal“, lecz o świetlicy należącej do chaty, domu, kamienicy i zamku (lub pałacu) polskiego ani słowa.

mmmm

'A

■'////A

>///

H

aa

¹

Wawel — Wydawn: Teki Grona konserwatorów, tom II. Kraków 1913 str. 126.

li

Rys: 125. Przekrój przez belki stropowe ze zamku królewskiego na Wawelu. Okrój belki z boku każdego składa się z 3 wałeczków i dwóch wklęsków. Pomiędzy belkami górą „r ó ż y c e”.

Miasta nasze w Polsce, do czasów przedostatnich przeważnie z drzewa budowane, rozwijały się właściwie na podłożu sztuki ciesielskiej i to czysto rodzimej, do której nie miał przystępu żaden wpływ obcy. Popełniamy w założeniu błędy straszne, gdy z góry, nawet dla opisów tych budowli drewnianych, opieramy się o wskazówki jakieś nieuchwy- 4 tne dzieł zachodnich. Na ogół wyrodziła się u nas zasada dziwna, aby o budownictwie i o sztuce ciesielskiej rozprawiali najmocniej ci właśnie, którzy nie mają ani pojęcia o rysunku i wiązaniu wedle prawideł sztuki. Stało się to warunkiem u nas, iżby temu dawać głos najsilniejszy, który najmniej może mieć wiedzy o technice i wiązaniu czyli konstrukcji. Wynika tą drogą powierzchowność i płytkość wszystko pokrywa.

Jak wielkiémi są szkody w téj dziedzinie omówiliśmy to przy określeniu mieczów polskich, których Polak nie pojmuje zgoła. Szczegółem drugim, również w zaciemnieniu pozostającym to właśnie stropowania, na polu budownictwa świeckiego „p o s o w a m i“ nazywane. Nikt ich nie oceni i nie zrozumie, kto nie rzuci okiem na ich znaczenie prze-dewszystkiém wzniosłe ze względu na myśli górne, skutkiem podnoszenia wzroku w stronę „lazuru“.

kiego: „Znieumiłowania umrze tak jak z głodu!!!.

Trzeba nam powrócić do stanu naszego ojczystego i macierzyńskiego i pokochać wzniosłości, idące za podniebieniem przepięknćm po nad głowami naszémi domostw naszych.

f\~~

W\f

\w\

Rys: 127. Wzór przyozdobienia grzędy pomiędzy 2. belkami stropu polskiego, za pomocą układu desek różnokolorowych, wedle czwartaków dużych i małych.

W starym słowniku polskim (Wilno 1861) czytamy na str. 1067: „Podniebienie w pokojach było cedrowe“. Zdanie to krótkie, lecz bardzo wymowne. Nasamprzód potwierdza ono dowodnie orzeczenie nasze, że z kościoła pojęcie podniebienia przeniesiono wprost do domu mieszkalnego; dlaczego?... oto dlatego, aby myśli zbożne ze świątyni znalazły przystosowanie bezpośrednie do życia tak codziennego, jak i całego narodowego. Zasadą naszą była od wieków prawda, że celem człowieka to podnoszenie ducha i płomienienie sercem. Wedle Mickiewicza treścią Polski to „Powołanie synów słońca do tępienia dzieci ciemności.” (Wykłady Paryskie III. 171). Podniebienie świetlicy i pokoju w mieszkaniu polskiém ma człowieka prostować, iżby unosił się wysoko, do słońca. Naród polski żył dzielnie umiłowaniem tych dążności szczytnych i jak długo dzierżył w ręku te nawoływania, tak długo był nie do zdobycia. Sprawdziły się potem na nas słowa Słowac-

-U

'O

llr'V«

mi

liS

lia

~r~

Rys: 126. Szczegół ze stropu Izby wielkiej czyli stołowój dworzyszcza w Rogowie nad Wisłą. Wycinania w linjach naprzemian idących, wedle wzoru jednego grzędy I i wzoru drugiego grzędy II. Wycinanki nie są przybite do desek powały (zaściółki), lecz w połowie wysokości belek do ich boków.

A dawano te podniebienia z cedru wspaniałego, cudnie woniejącego i robactwem zniszczyć się nie dającego. A rzeźbiono te belki cedrowe i deski cedrowe sposobem umiłowania takiego, aby odznaczyło się rzeczywiście polskie rzeźbiarstwo drewniane (wedle słów Glogera str. 70.). Powstał niebawem w czasach królów Lęchowych i przed Piastem jeszcze „porządek” osobny, z cieślictwa polskiego wyłoniony i przez ludzi „porządkowych“, jako cieśli naszych, wytworzony.

Polski porządek ciesielski cudnie upamiętnił się po tych podniebieniach tak kościelnych jak i świetlic wielkich, zamkowych. Kościół w Szczepanowie stary z czasów Długosza miał nawę pokrytą „porządkiem” ciesielskim. Był tu pewnie sosrąb główny, wzdłuż od tęczy do drzwi idący śrzedziną, a na nim spoczywały sosrąbiki od muru do muru na poprzek. Był przeto sosrąb wielki, jak i były sosrąby małe, tak samo, jak był na Wawelu zamek górny i zamek dolny, brama górna i brama dolna, jak jest Dónajec biały i Dónajec czarny.

Rozróżniano od niepamięci Białoboga od Czarnoboga. Pierwszego czczono i wielbiono, drugiego się lękano i przekupić go usiłowano. Dwoistość owa, odziedziczona po sztuce z okresu Światowida przeszła do sztuki chrześcijańskiej.

mu na

znane w

Stropy Wawelskie ze zamku królewskiego mimo wszystko głoszą prawdę ciągle wszystkim, że jakkolwiek nauki nasze bezwzględnie widzą po zabytkach polskich wrzekome naśladownictwa same niemieckie, włoskie, greckie i rzymskie, pomimo to i na przekór te-podniebieniach świetlic krakowskich rozwijały się kształtowania zgoła nigdzie nie osnowie takiej, jaka właśnie jedynie na ziemi naszej i pod niebem naszém przyszła do wielkiego wyrazu pomnikowego. Oto podajemy rysunek szczegółowy wedle zdjęć

IM

mm

i¹

ii

.i

-s,

JQ

'4-

Sr

Dł

r/

Eli

UW

JL

\\\

ii

<so

Rys : 128. Bóżnica w Kamionce Strumiłłowej — drewniana — z dachem polskim „łamany m”, w połowę wysokości pomiędzy okapem a kalenicą — za pochyłością jedną i tą samą. Okna zbliżnione. Ganki piętrowe.

Prylińskiego (Wawel tabl. 72). Widzimy belki gęsto obok siebie ustawione, aby odległość pozioma pomiędzy nićmi była równą ich wysokości. Okroję zdobne wychodzą ze założenia, że boki belek mają po trzy wałki, przedzielone wklęskami. Te trzy wałki to wynik dwu-działu nawet w tém miejscu. Na belkach p o s o w a właściwa wytwarza pola czwartakowe t. zw. skrzyńce, wewnątrz których założone są różyce (rozety), jakby wieńce gwieździste z koła wychodzące, złocone, na tle lazuru czyli błękitu. Co za siła utworu kształtowego 1 co za czar piękna z linji pełnych wymowy i znaków!... (Rys: 125. str. 87.).

Przedewszystkićm uwydatnić należy dzielność ręki ciesielskiej, która umiała się zdobyć na pomysł tak bohaterski i na wykonanie tak śmiałe. I znowu chociaż co chwila i co krok, aż do uprzykrzenia, rzuca się nam na piersi to Włoch jakiś (italus), to Niemiec jakiś (germanus), mimo wszystko zacięcie równe śmiałości rycerskiej oraz bujność kształtu, równa serdeczności slacheckiéj, razem stworzyły obraz tak ponętny, że urokowi jego niepodobna się nie poddać. A wszystko to spotęgowane złoceniem i kolorami. Jakaż wtem żywotność całkowice narodowa. — Lecz o zgrozo! utwór taki w Polsce nikomu nie znany — nawet tym, co mają roszczenia do znawstwa, na polu sztuki największego... Wszystko to takie odrębne a osobliwe, wielkie a proste tkwi gdzieś tam niepostrzeżenie bez zwracania uwagi, albowiem w Polsce panować musi znieczulenie i odrętwienie względem rzeczy własnych. Upojenia nasze i zachwyty koniecznie tam tylko żyją, gdzie ani śladu polskości a na jej

+>

II

» il

lit

lïl

—HS9S* ,

~ri3

II

■■

t13-£5&ii5

mmm

'O'¹

1%

Wiz: 129. Domy w Krzemieńcu z gankami, u góry trzysłupowymi, od strony ulicy. Ciesiołka w szczegółach bardzo zniszczona i przy naprawach zastępowana słupami bez ozdób żadnych. Założenie atoli całości i rozkład brył ogromnie malowniczy. Okaz jeden z najpiękniejszych w Polsce.

(Zdjęcie własne: J. S. Z.) miejscu panoszy się wszechwładnie sama tylko obczyzna. A zatem... cieślictwo polskie i na tém polu nieznane Polakowi. Musi każdy dlatego wychwalać tylko to, co zaczerpnie z oddala.

O przepychu największym sztuki ciesielskiej po świetlicach i komnatach Wawelskich mówią opisy stare z oględzin. Prawda, że wykończenie piękna stropów kojarzyło się ze sztuką stolarską i rzeźbiarską, lecz osnową główną ich wyposażenia to właśnie myśl władająca ręką cieśli.

Mylnie tłómaczy J. Mączyński, jakoby świetlica zwana Laskowiec nazwę otrzymała od drzewa laskowego. Nie ! Marcin Bielski, mówiąc o niej podczas wzmianki o Koronacji r. 1424., jak i o sali grodzkiej podobnie ustrojonej, miał niezawodnie na myśli lasko w ani a, po ścianach z drzewa wykonane wedle linji pionowych, zdobiących płaszczyzny, co stanowiło znamię stylowe. Owe laskowania mogły być z drzewa cedrowego lub

cisowego i łączyły się one z podniebieniem wspaniałćm, jakie zasadniczo powstawało z czwartaków pomiędzy belkami stropowémi i poprzeczkami. Tu stosowane były „kwiaty rzezane i złocone i w róże sadzone“.

Izba srebrna miała „pułap sztukami rzezanćmi, złocistćmi wyłożony”. — Pokój na Kurzostopie miał również pułap rzezany robotą złocistą, dzielony na pola, w których mieściły się obrazy malowane. Pokoje królowej Barbary i przyległe miały stropy „podzielone na małe kwadraty prawie łokciowe a głębokości półłokciowej — kwadrat tak każdy jest listwami snycersko wyrobionémi wyłożony, a ze środka wypuszczone są piramidy w floresy zdobione i wyzłocone“. (Mączyński str. 20).

Sala senatorska o stropie „roboty starożytnej w kwadraty snycersko rzezane, z pośród których złociste róże wychodziły“. (J. Mączyński str. 25).

Stołowanie pokoju orłowego przybrane było 14. obrazami o obramieniach rzeźbionych i złoconych.

Świetlica stołowa o „powale staroświecką robotą stolarską misternie z drzewa w gwiazdy zrobionej i farbami przedniémi malowanej, w której były gęste piramidy snycerską robotą sadzone a wyzłacane“.

m.

I podniebienie sali poselskiej „podzielone było na małe kwadraty (czyli czwartaki), prawie łokciowe, głębokości półłokciowej“.

»!

ii

Pf

!": «

A to wszystko było podobnie okazałe i na zamku w Brzeżanach i po wszystkich zamkach a pałacach Królestwa Polskiego (n. p. w Podhorcach).

Co za wytworność i pomysłowość!...

Wszystko z głębin serca polskiego dla podniesienia sumienia polskiego ku górze, gdzie różyce złote w słońca tęczowe się przemieniały, a kwiaty o cnotach żywych mówiły.

Rys: 130. Dzwonnica z daszkiem ostrosłupowym, ośmiościennym, o krawędziach z osi głównych i osi przekątniowych. (Przy kościele w Beszowéj.)

Nie z naśladownictwa licznego to powstawało, lecz z miłości przeczystej do znaków, które od niepamięci wołały zakonem dążenia ku wyżynom, ku Posłannictwu z Woli Bożej !

Gdy w nauce urzędowej nazwano to wszystko naleciałościami niemieckiómi i włoskićmi, oderwało się to od pnia naszego ojczystego i... przepadło w zniszczeniu i zapomnieniu.

Biadać nam i to biadać bardzo, że miasta nasze i miasteczka, przesycone naleciałościami wrzekomo postępowómi, tak nic nie rozumieją naszej sztuki ciesielskiej i nie mają pojęcia, co z niej możnaby stworzyć za piękno, gdyby nakazy urzędowe nie nakładały ludziom kagańców nowości. Matlakowski podniósł słusznie, że lud podhalański szczególnie szczęśliwe miał warunki tworzenia, bo „zasypany od świata śniegami, odgrodzony tórniami, miał czas tworzyć i tworzył, a ślady téj twórczości zostawił na całćm otoczeniu swojém“. (str. 62.) Raz jeszcze powtarzamy, iż cieśla polski prawdziwie był „twórcą“, (j. w. str. 69.).

Gdy mowa o stropie, wyobraźmy sobie, ile to wdzięku tkwiło dawniej w tonie czerwonawym drzewa cisowego, którćm posługiwano się pierwotnie prawie wyłącznie na powale ozdobnej. Szkoda wielka, że ta rozświata stara (po dzisiejszemu kultura) zeszła już z widowni naszej. Cośkolwiek przypomina się czasami : „gdy słońce od wschodu (wychodu) rzuci pęk jaskrawych promieni i ozłoci powałę, wychodzi cała jej piękność przyrodzona

i sztuczna ; przecinają się cienie sosrębów isosrąbików, padają na pułap zaścielony, na ścięte krawędzie desek, na rzeźbione dzwona sosrębu, na prożki, stopnie i karby fazowania i dają obraz wzorzysty, na który warto podnieść oczy“. (Matlakowski str. 81,).

A strop ten w zgodzie tak powabnej z wnętrzem świetlicy. „Chyba w Pompejach znaleść można takie rozlanie form piękna na przedmioty użycia codziennego“. (Matlakowski: str. 81.).

Lecz to wszystko skazane na zagładę poglądami ludzi miastowych, bezdusznych, a pokrępowanych przepisami nowoczesności. Jakżeż to żałować, iż lichota i nędzota fabryczna a maszynowa wszystko to uśmierciła!... Już nie zdobi wieśniak sosrąbu u „d z w o-nu“ to jest w środku długości jego od spodu i po bokach słońcami i gwiazdami, już nie kładzie na tém „dzwonie” wezwania świętego do Boga z prośbą o błogosławieństwo

dla domu i mieszkańców. Odstępuje on od zwyczaju wiekowego dlatego tylko, że ci co wracają z Francji i Ameryki naśmiewają się z tego, bo tam nie widzą zdobień takich.

-'i-r. ■ *

rfA

V,

!!

V~.

V'

/>■

/ » ÿ'%r

/////'/

mm.

-i

i’¹

J®.*-

sśs;

W.

ü&

W dziele Matlakowskiego : „Bud. ludowe na Podhalu” widzimy na pięciu tablicach (od XII do XVI.)wzory „dzwonów” sosrąbowych z licznémi odmiana-

Wiz: 131. Widok bóżnicy w Ołyce o dachu polskim, łamanym koniecznie w połowie wysokości. Ganek I. piętra na zasadzie „dwudziału” polskiego, ze

słupem w osi głównej.

mi słońc i gwiazd, z przystrojem ich krzyżami, sercami,

różdżkami kwitnącómi i wieńcami w koło święte splecionymi. Na rys. 106. str. 78. podajemy okaz słońca, od spodu i po bokach sosrębu koniecznie występującego, aby przypominało ono tutaj na tém „dzwonie” przejrzenie nasze szczepowe, nakazujące podnoszenie serca i sumienia ku światłości niebieskiej. Wycinania owe i zarzézania w cisie ciemno-czerwonawym były mową i kazaniem, których naród słuchał lat tysiącami. Z nich to objawiło się nasze „Posłannictwo narodowe“.

Uczoność wysoka głosi z przechwałką pogardzenie dziedzictwem takiém z powodu, że Francja i Ameryka uczą nas czego innego. Miasta zatruwają ducha zwątpieniem, a nam to bardzo się podoba.

Zapominamy o „słońcach“ sosrąbów polskich!

Jeżeli sprawiał wrażenie pułap w świetlicy ludowej, taki uduchowniony wezwaniem świętem na sosrąbie, ze znakiem słońca promieniującego na „dzwonie”, ze rzędami obrazów na śkle malowanych pod ścielą, dookoła, to o ileż silniej pobudzać musiał strop cedrowy dworu polskiego, będącego zaiście matecznikiem polskości i rojo-

wnikiem cnót męskich. W dworze ślacheckim przeważnie mieszkał „duch wielki, który się wzniósł na wyżyny, dostępne tylko wybranym“ wedle słów E. Pawłowicza. (Dwór wiejski na Litwie.) Powszechnie z wyjątkami małymi w czasach ostatnich rozwijało się tu męczeństwo wśród walk o poczciwość sławy narodowej, przy pracy z jednej strony około krosienek, rzędami pod oknami stojących i przy walce, ze strony drugiej, bronią piękną i rozliczną, zdobiącą ściany mieszkania. Ta „czeladka Boża”, zgodnie i bratnio pędząca żywot kwiecisty z dala od środowisk miejskich, wspólnie modlitwą się pokrzepiająca, musiała widzieć u góry nad głowami piękno cedru rzeźbionego i malowanego w takie same kwiaty, jakie podnosiły się z tła krosienek. Belki bogato zarzynane z wnętrza wydostawały się na zewnątrz końcami zwanymi „rysie”, które zdobiły przyźbę podcieniową, tak ważną dla dworu każdego. Ileż to było wdzięku w tych linjach, żyjących kształtami tam w górze, skąd biło „j a-śnienie ku wrotom niebiańskim” (Ujejski). A co ożywiało „jaśnie-n i e” owo ?... Nic innego tylko uczucie serdeczne i sława, zawsze zawsze zacna, wedle sumienia narodowego. Życie obja-wjało się dążeniem ku idealności, w którą wierzono żywiołowo, dlatego każda linja na stropie malowana i wzór każdy po belkach rznięty, to było czytanie jakby z psalmów i śpiewanie jakby godzinek i różańca. Prąd lodowaty falą zalewu gdy z miast zepsutych uderzył o wnętrza dworów polskich, już nastąpiło zerwanie łączności między życiem a siłą podaniową. Dwory zaległy pustki, bieda dobiła życie, ściany i stropy poszły w ruinę i dziś nawet pamięć nie pozostała. Do uczoności należy opiewać czasy stare wedle opisów sztuki „cesarstwa” (empire) lub jakiegoś dziwnie wylęgłego „bieder ma jera”! (?) O tym ostatnim z uniesieniem klepiemy brednie najfałszywsze, przypisując mu wszystko, co było u nas najmilszém dla oka i serca. O stropowaniach polskich ani słowa !... Zamarły w przepaści. A było w nich tyle dzielności i powagi, ile żyło w strojach naszych narodowych, w śpiewkach czułych i w tańcach uroczystych. Pogrzebali my to dobrowolnie !...

TT

Rys: 132. Słup ciekawy z mieczowaniem 4 ramienném z budownictwa drewnianego w Rosji. Pierwiastki podwojone należą do sztuki polskiej. (Z teremu cerkwi w Szyźni).

W opisie kościoła św. Marcina w Poznaniu czytamy, że miał on „pułap w chórze mniejszym murowany a w większym drewniany, pozłocony. W środku kościoła na architrawie (a zatem na belce tęczowej) był rzeźbiony wizerunek Zbawiciela z N. Panną Marją, św. Janem i św. Marją Magdaleną“.

A wiedzieć wypada, iż jest to kościół jeden z najstarszych Poznania, istnieć bowiem musiał przed rokiem założenia grodu na prawach nowych w r. 1252, stąd właściwości, mieszczące się w opisie dopiero co przytoczonym, opierają się o przeszłość najdawniejszą. Więc ten chór (kór w pisowni starej) mniejszy i większy, oraz ten strop drewniany w chórze większym, złocony, to wynik sposobu u nas wykształconego z umiłowaniem szczególnóm. Stropy owe pochodziły z kościołów drewnianych i dlatego świątynia w Szczepanowie (koło Bochni), z czasów Długosza, miała także chór mniejszy przesklepiony a chór większy z pułapem drewnianym, rzeźbionym, malowanym i złoconym.

Zdawałoby się w obec tego, jako wielki to obowiązek narodowy, aby podtrzymać ten zwyczaj i rozwijać go stosownie do potrzeb. Atoli pochopność nam narzucona gwoli wzorowania się na nowościach z końców świata nie dopuszcza rozwoju stylowego na zrębie rodzimym.

'///////////////z.

'/////////z

di

Jak] wszechwładnie rozgałęzionym był sposób pokrywania nawy kościelnej pułapem o belce w linji świętej, czyli o „ś r z e d z i n i e“, świadczy kościół stary w Milewsku, w Czechach. (Pamatky, Ćasopis w Pradze 1863. str. 232). Ze względu na ciekawość przykładu, rzut poziomy kościoła załączamy (rys. 122 str. 85), na którym widzimy „śrzedzinę“ biegnącą od tęczy aż ku ścianie przedniej, jak u nas zupełnie. Widzimy jak jedna i ta sama myśl tworząca zdobywała się na wyraz pokrewny, który daje podwaliny mocne pod nasz styl własny. Cóż, kiedy nauka nasza i u nas iw Czechach wszystko to przypisała Niemcom.(!?)

W polach stropu kościoła w Milewsku wzory, oparte o czworoboki i koła, tudzież o rozdoby promienisto dośrodkowe, mają pokrewieństwo bardzo wyraźne z pisaniami po pisankach czyli kraszankach. Jednolitość myśli i uczucia !...

Co za żywotność piękna — co za obfitość źródła !

Wedle orzeczenia konserwatora Tomkowicza cie-

Rys: 133. Słup podzielony ^w kierunku wysokości na 4 części ze sznurami, stanowiącymi przewiązki. Z teremu czyli trapezu cerkwi w „Pawłowsku”.

śla, na Wawelu pracujący pod nazwą magistra Baltazara Boemusa, musi być oczywiście Czechem. Jeżeliby tak być miało rzeczywiście, w takim razie woźnica w Krakowie noszący nazwisko Król musiał być królem a urzędniczek o nazwisku Papież był niezawodnie papieżem. Niestety Boemus nic nie pomoże, choćby był Czechem. Nie jako Czech pracował w Krakowie, lecz całkowicie wedle ducha polskiego wytworzył pomysł wzniosły stropowań Wawelskich.

Cieśla w obec tego Bartholomeus i ten Baltazar Boemus i Stanisław także, wreście Grzegorz z Kleparza, ci wszyscy to byli zwyczajni mistrzowie cieślictwa polskiego, jako arcy cieślo wie, co się wykłada „Architector“.

Taki cieśla polski bądź co bądź jako „arcy-cieśla“ tworzył izby, pokoje, świetlice i komnaty wsławione okazałością bezprzykładną, jakkolwiek gorliwość badaczy pod osłoną umiejętności najwyższej usiłuje ogłosić wyrok, że strop izby wielkiej, to znaczy Izby Poselskiej to dzieło „renesansu niemieckiego szkoły frankońskiej“ (??). Nie zgadza się to całkowicie z istotą rzeczy, bowiem wiadomo, że „podniebienie“ Izby Poselskiej, razem z 195 głowami (Wawel II str. 700.), musiało być rzeczą wyjątkową, której nigdzie nie widział Le Laboureur, przyznający w pamiętnikach, że „nic nie może dorównać piękności rzeźb dekoracyjnych w pokojach piętra drugiego... Jest to zaprawdę rzeczą najpiękniejszą, którą widziałem kiedykolwiek”... (Wawel I. str. 358. 359).

Dodawszy orły srebrne, zwieszające się ze stropu, tak wykonane, że skrzydła ich za lada powiewem powietrza się poruszały, uzupełniwszy opisy nazwą pokoju orło-wego, gdzie znowu musiały być orły polskie, możemy w rzeczy samej dać sobie to wytłómaczyć, jak górne dążenia wniebolotne działały tu sprężyną najślachetniejszą. Jeżeli były drzwi w świetlicy senatorskiej roboty króla Zygmunta Starego i były drzwi inne w świetlicy poselskiej roboty Zygmunta Augusta (Wawel I. 320.) to dowody wysokości sztuki pięknej, która była umiłowaniem zaiście królewskićm !... O wyposażeniu drzwi

!■

mówi wzmianka dotyczącadrzwi jeszcze innych z pokoju orło-wego, które były z drzewa hebanowego a wysadzane kością słoniową i perlicą (masą perłową). Wszystko opierało się o sztukę cieślictwa polskiego. Właściwością jej niesłychanie doniosłą to owe „p i-ramidy gęsto sadzone“ oraz wgłębione we wnękach, pomiędzy belkami, drugi raz zwieszone w dół jako wisiory na skrzyżowaniu belek. (Wawel I. 371).

Rys: 135. Rzut poziomy cerkwi prawosławnej o założeniu jed-nosłupowem — z 2 apsydami wedle dwudziału polskiego. (Z dzieła: „Ietoria Russkaho Yskusstwa“ — tom I. 1909.

Rys : 134. Rzut poziomy na zasadzie dwudziału polskiego o dwóch apsydach. (Z dzieła Ihor Hrabar: „Istoria Russ: Yskusstwa”. 1.1909.

Jeżeliby to wszystko zdaniem nauki polskiej mogło mieć jakieś powinowactwo z Frankonją, to chyba dlatego, że i królestwo „Samona“, owego Ziemianina, pochodzącego z plemienia Franków najdawniejszych, nie co innego oznacza jak przynależność pierwotną Sławjan nadodrzańskich i nad-łabskich do Sarmacji Europejskiej.

Same okazy tych piramid „gęsto sadzonych robotą snycerską“ każą nam twierdzić śmiało, iż działała tutaj myśl starożytna, wyłaniająca się ze zasady, aby w polach skrzyń-cowych łączyć wszędzie symbolicznie czwartak z kołem, czyli jak zapisy mówią wytworzyć „sufit stolarską robotą misternie z drzewa w tafle w cyrkuł i w kwadrat robiony.“ Takich piramid złoconych było aż 195 w Świetlicy Poselskiej. Gdzie indziej były „po całym suficie piramidy snycerską robotą w floresy robione i malarskiém złotem wyzłacane. Te piramidy na prętach żelaznych do sufitu śrubowane, siostrzan pod tym sufitem przez środek pokoju idący jodłowy!!..” (Wawel II. str. 673).

A więc wracamy po wszystkićm znowu do pułapu ciesielskiego, złożonego rdzennie ze sosrąbu środkiem pokoju biegnącego, na którym spoczywają belki poprzeczne, jako sosrąbiki. Na zamku Wawelskim jest to sosrąb wielki i sosręby małe. Widzieliśmy zeskład ściśle podobny w chacie podhalańskiej (rys. 110. i rys. 111. na str. 80.) i wiemy, że chata polska w ogóle wychodzi ze świetlicy o sosrąbie jednym i trzech sosrąbikach poprzecznych. Zatem to samo co w chacie kmiecia skromne, to samo nad pokojami króla w złocie i okazałości. A stropy takie były po wszystkich zamkach polskich, po pałacach wielko-pańskich, po dworach i dworzyszczach ślacheckich i po domach mieszczańskich, serdecznie polskich, choć ślęczenie rozumowe wszystko to rzuciło w paszczękę nienasyconą jakichś wpływów wrogich.

Sukmana i żupan w stroju wieśniaka czyż to nie jednolitość z kontuszem i żupa-nem ślachcica? Nam świta po głowie urojenie, jakoby przodkowie nasi chodzili wiekami

ÏÏ

».

KI®

goło i czekali, aż Tatarzy i Turcy nauczą nas ubierać się po swojemu. Jest to kłamstwo. Sukmana i żupan to pozostałości z czasów Piasta-kołodzieja. I stropy na podniebieniu świetlic nie od Niemca lub Włocha, lecz to duma nasza rodzima.

Ü-S

r:

a»-i

lllljrlijl";; f.*î ; !!i Sr»

<śk

-T...

Iß

///

w

ii

Z boleścią raz jeszcze musimy to zaznaczyć, że książka p. t. „Miasta Polskie“, o której wyżej mówiliśmy, nie przypomniała narodowi polskiemu świetlicy staromieszczańskićj, choćby którąkolwiek ze zabytków Lwowa. A Łoziński Władysław podaje w Sztuce Lwowskiej obraz sosrąbu z domu Stancla Szolca, jakoby to duch niemiecki zdobył się na okaz podobny. Niemiec opanował i przywłaszczył sobie, to prawda! Jakkolwiek Łoziński udowadnia, jakoby w różycach ciętych widniał wpływ Skandynawów, Fryzów, Holandczyków a nawet Hucułów, mimo to prawda istotna rozkazuje przypisać to wszystko biegłości cieśli etwa czysto polskiego, narodowego. Sosrąb podany w dziele „Sztuka lwowska” pod rys.49. na str. 92. choć

pochodzi z domu Stancla Szolca, przecie należał

Rys: 136. Z budownictwa drewnianego wschodniego. Przykład osobliwy ganeczku na 1 słupie przedtém pewnie do rodziny polskiej. - Okaz prze-założonego, wedle dwudziału polskiego. (Z dzieła:    .    ..

„Ih.Hrabara“ przy chatach zwanych „izba czarna”, chowany Z r. 1669. był odtworzeniem tradycji bardzo starej. Wstyd to wielki a ból jeszcze większy,

że Lwów nie uszanował pamiątek tego rodzaju. Nie było ani jednej duszy, ani jednej władzy w mieście, aby zachować świadki dawne przed zagładą.

Świetlicy ze sosrąbem pod sosrąbikami nikt nie zna w Polsce, chociaż podniebienia takie były i po stolicach wielkich, miastach, miasteczkach i ustroniach wiejskich. Gdy to wszystko uprzątnięto, teraz tóm łatwiej rozgłaszać, jakoby to tylko „Italos lub Germa n o sw miał prawa w Polsce. U nas wszyscy mogą mieć sztukę własną, nawet Rusini i Żydzi — tylko Polacy nie mogą do niczego się przyznać. Męczeństwo Polski sięga w głąb ducha!...

Na środku sosrębu Lwowskiego (z domu pierwotnie polskiego a potem ormiańskiego Jana Jaśkiewicza) było słońce zakopańskie wielkie, a po bokach jego dwa słońca małe. Ściśle w duchu polskim. Co więcej w krzyż przekątniowy były ułożone tuż koło słońca wielkiego 4 słońca najmniejsze, aby razem stworzyły rozdobęzwaną „piątnicą“. Pierwiastek dzielnie sarmacki, tak u nas powszechny!...

Tego wszakże nikt nie wypowie w sposób taki, bo to nie da się wyczytać w żadnej książce niemieckiej !...

LI

r, IPi

wm

wm

MA

wm"-

mm

ss:

.zsm/

Naród polski słynął przed wiekami chwałą wielkości w dziedzinach rozmaitych — a dziś niestety dla rzeczy jednej może być znany. Oto Polak jeden i jedyny objawia skłonność dziś nieprzepartą, ażeby miał oczy pozamykane zawsze na rzeczy swoje własne a równocześnie z zapałem najgorętszym gonił po świecie całym za naleciałościami najbardziej obcémi. Szczególnie w zakresie sztuki pięknej owładnęła nami gorączka na wyścig dla dogodzenia wszelkim prądom zdziczałym, byle nie pozwolić, aby ktokolwiek odtworzył coś z dziedzictwa rodzimego. Takie przeznaczenie sromotne staje się powodem, iż ogromne bogactwa domowe leżą zakryte jakby prawdziwe skarby zaklęte, których się obawia tknąć ręka śmiertelnika.

msk

mm

.1*.

PS

■j .t»

Ve

-=

mm

ją., :    -ąs

"Ÿ.ii

30 i WÊÊÊÊÊ

ns

&s-

G,

SR, J

i l,

Rys : 137. Drzwi starożytne z kościoła Ś-tej Salomeji na Grodzisku koło Ojcowa. (Drzeworyt Godlewskiego).

Stropowania, podniebienia polskie to dział jeden z najpiękniejszych, lecz zapomniany i wzgardzony. — Cóż w obec tego za sztuka u nas powstać może w warunkach, gdy wszyscy słyszą tylko od dzieciństwa do starości wysławiania na cześć sztuki włoskiej i niemieckiej, a do naśladowania zalecany bywa tylko „b i e-dermajer* sztucznie wyniesiony, choć on niema żadnych znamion i nie rozporządza kształtowaniami wytrawnémi. Wyznawca młody sztuki może z pochwałami pełnómi nagrody powtarzać styl Napoleoński i do tego każdy zachęcać go u nas będzie. Natomiast nie podobna przypuścić w Polsce, ażeby komu dozwolono na odtworzenie stropu tak pięknego, jaki podaje „Skarb Architektury w Polsce” na tabl. 357 (w tomie IV-tym). Jest to pamiątka z roku 1733. — Zabytek mieści się w domku kollegiackim w Gnieźnie. Sosrąb po okrojach zaopatrzony wrozdobę sznurową, która jest tak ważną i rozpowszechnioną w całej Sławjańszczyźnie. Na środku sosrąbu „w dzwonie“ i po bokach widzimy słońce wielkie i słońca małe. Jakaż to strata dla narodu Polskiego, gdy zamarły w niepamięci takie wszystkie piękności jego, od których cieśla nasz się odwraca, bo wić, że prądy nowe nie dopuszczają rozwoju w kierunku swojszczyzny i rodzimości. Tak samo wzory stropu, jąki istniał w gmachu poszpitalnym św. Ducha w Krakowie (patrz Pol. Budown. Drewn. rys. 126 str. 79.), są niestety na uśmier-

cenie przeznaczone. Kto kocha sztukę pełną treści, nie może odżałować, iż drogą taką muszą niknąć piękności cieślictwa polskiego, pełne nieporównanych znamion pomnikowych.— Szkoda — szkoda 1

Omówiliśmy w Pols. Budownictwie Drewnianóm znaczenie stropu polskiego, powały, półapu czyli stołowania. Opisy i wywody tam umieszczone (od str. 121 do str. 128) nie znalazły dotychczas poparcia ze strony nauki polskiej z téj przyczyny prostej, iż panuje wszechwładnie u nas przesąd, jakoby w przedmiocie sztuki prawo do głosu miał tylko filozof a nie architekt. Zdanie filozofa, nie przywiązującego znaczenia do istoty rysunku ma być wyrocznią ostatnią, a zdanie architekta jako technika skazane na osamotnienie, chociaż poglądy opierające się na treści rysunku i mowie kształtu są o wiele wartościowsze, jak dowody czysto myślowe, czerpane z zapisków starych.

JfBlp ii

lis»

//

?

iSSP

Jak dalece prąd w tym kierunku jest jednostronny świadczy prawda, że do opracowania pałacu w Rogowie nad Wisłą nie przypuszczono architekta z umysłu, ażeby tylko malarz i filozof po swojemu rzecz sądzili. Z powodu tego istota należąca do ciesiołki oczywiście wyrazu właściwego odnaleść tu nie mogła. A tymczasem sztuka wiązania w modrzewiu dworzyszcza w Rogowie to nauka przedewszystkiem dla architekta polskiego najważniejsza, w linji najpierwszej dla cieśli do-

mowego podstawowa.

Budowla w Rogowie nad Wisłą, stojąca na murach piwnicznych bardzo starożytnych — co potwierdzają podania ustne, o wiele ważniejsze jak domniemania badaczy - ta budowla nastręczyłaby ogromnie wiele wskazówek i pouczeń, gdyby do głosu przypuszczono budownika samego. Nauka polska w tym względzie jest wielce niesprawiedliwą, albowiem odsuwa od pracy technika zawsze i wszędzie. Wyniki jedynie tylko „filozoficznie i historycznie” osiągane nie zgadzają się z prawdą tą, która dopiero przez opanowanie techniki jako wiedzy, występuje jawnie.

W tóm miejscu oczywiście możemy tylko o stropie w Rogowie kilka słów dorzucić. Dwa są okazy w dworze owym ważne. Jeden strop w sieni wchodowój — drugi w izbie stołowej, w izbie wielkiej. Co do półapu pierwszego należy uwydatnić, że sień długa z umysłu tak założona w kierunku wzdłużnym, aby dała się złożyć z dwóch prostokątów, przedzielonych belką siostrzanu na dwie równe połowy. W tym przypadku sio-strzan jest belką na poprzek założoną, zatem sosrąb właściwy jest krótszy, a sosrąbiki wzdłużne, na nim spoczywające, idą przez całą głębokość sieni. Ileż jest tych sosrąbików? Nie mniej ni więcej tylko pięć, a więc całkiem tak samo, jak we dworze w Chruszczy-nie Wielkiej, gdzie było sześć grzęd pomiędzy pięcioma belkami. (Pols. Bud. Drewn. str. 128.). Zatem mamy tu widoczny krzyż podstawowy, bo sosrąb w osi poprzecznej sieni przecina się ze sosrąbikiem w osi podłużnej. Dwudział oczywisty w kierunku jednym, jak i drugim. Jest to znamię tak pierwszorzędne, iż niepodobna go nakrywać milczeniem.

3-j

JM

..

ii

4i

M'

-sa*

Rys: 138. Mieczowania „piastowskie” ze Śląska. (Das Bauernhaus in Deutschland).

A jednak w Polsce o niém ani mówić, ani myśleć. Upór zapanował tu wszechwładnie, aby Broń Boże nie odkryła się jakaś prawda domowa, polska, stająca w sprzeczności z prawdą zagraniczną, niemiecką. Rzut poziomy na rys, 124. str. 86.

Założenie atoli stropu w Rogowie o sosrąbie na poprzek, razem z pięcioma sosrą-bikami na pozdłuż służy dla wytworzenia sześciu grzęd międzybelkowych. Były grzędy jako pola wgłębione, pokryte brodłem, to jest tarcicami, ale były i grzędy belek, zatem sosrąb główny miał także nazwę grzędy mistrzowéj. W Chruszczynie Wielkiej była grzęda mistrzów a. (Pol. B.

I.

Drew. str. 121. 123.) „Pułap był modrzewiowy ; całe jego wiązanie podpierała przez szerokość komnaty belka ogromna. We dworze chruszczyńskim belka i sufit cały były malowane w niebieskie ptaki i kwiaty!! (Kaźm. Wójcicki. Kłosy 1866. tom II.) Widzimy, jak rozpowszechniony był ten lazur Chęciński, o którym wspominaliśmy, (str. 86.). Słownik Wileński (z r. 1861) słusznie bardzo podnosi, że siestrzan, (jako grzęda mistrzowa) jest „zasadą, piastującą tak zasady inne, jako belka podłużna belki poprzeczne*.

1'

— To przeto, co w mądrości najwyższej określa się jako „principium tignarium, omnium principiorum tignum” — żyje widocznie w zespole ciesiołki na stropie polskim.

JM

Rys: 139. Rzut poziomy kościoła drewnianego w Gromniku koło Tarnowa. (Dziś niema słupów międzynawowych żadnych, są tylko przyłapy wewnątrz i zewnątrz, a to na lewo cztery, na prawo pięć przyłapów).

To trzeba uwidocznić w związku z wiązaniem ciesielskiém — jednak lekceważenie u nas pierwiastków stylowych naszych własnych, nie dopuszcza rozumowania podobnego. Siostrzan nasz polski pomięszano z schlusstramem niemieckim i oto zadowolenie, że wpływ niemiecki odnosi zwycięstwo jeszcze jedno. Siostrzan atoli albo siestrzan to osno-

wa czysto rodzima, choćby tylko odgrywająca rolę ducha opiekuńczego, wedle którego anioł: to biały siostrzan, strzegący kąty święte ogniska domowego. Dobrze było w Polsce tak długo, dopóki żyła wiara, że w grzędzie mistrzowéj mieszkał prawdziwy duch Boży, jako Posłannik z Nieba!....

Związek widoczny zachodzi pomiędzy świetlicą w chacie a sienią w Rogowie, ponieważ sosrąb ze sosrąbikiem pierwszej jest tak samo w krzyżu założony jak i w pałacu, o którym mowa, z tą różnicą, że w chacie bywają zawsze 3 sosrąbiki dla czterech pól, a w Rogowie, w sieni jest 5 sosrąbików dla pól sześciu. To samo świetlica w Chruszczynie

Wielkiej miała 5 sosrąbików spoczywających na sosrąbie poprzecznym. (Widok w Bud. Drzew. Zygm. Glogera tom I. str. 371. wedle rysunku W. Gersona). Znamy atoli wnętrza przestronne, złożone z ośmiu pól czyli grzędów, tak, że na poprzecznym sosrębie wielkim i głównym, spoczywa w mir 7 sosrębów małych i wzdłużnych. Tak miała strop konany karczma w Częstochowie znana z rysunku Norblina a także osobno i obrazu Al. Orłowskiego. Celem uprzytomnienia rzeczy podajemy szkic rzutu poziomego wedle gospody Częstochowskićj rys. 123. (str. 86.), a tak naocznie się przekonujemy, iż rozkład wychodzi z krzyża wedle osi głównych i odpowiada prawu połowienia powtórnego, a zatem ośmio-

wy-

Rys: 140. Rzut poziomy stropu sosrąbowego we dworze Sobieskiego we Lwowie, na I. p. od ulicy

Blacharskiej. 20 belek bez podciągu.

polowego. Deski i tu były układane na ukos jak w Rogowie w izbie wielkiej, stołowej, co odpowiada rozdobie „w okłrrs” czyli „w jedlinkę.” — O sosrąbie w Chruszczynie Wielkiej jest mowa w Utworze Kształtu (III. 134. 136.).

Wracając do Rogowa, musimy jeszcze wysunąć stąd przed oczy wspaniałość stołowania właśnie w świetlicy wielkiej, czyli izbie stołowej. Niema tu wprawdzie już sosrębu głównego, więc pozostały tylko same sosrębiki, gdyż widocznie we wieku XVII. ginęła powoli pamięć o sposobie staropolskim. Na uwagę atoli szczególną zasługują w tćm miejscu same grzędy, przybrane linjami z listew rzniętych i rzeźbionych, wychodzących z kół i kółek, czwartaków skośnych i sześcioboków, jak to wyobraża szkic na rys. 126. (str. 88). To wszystko byłoby niczém, gdyby nie szczegół pewien dodatkowy, który podnosi wdzięk pomysłu całego. Oto zdobiny owe, pewnie złocone pierwotnie, nie leżą bezpośrednio na opierzeniu powały deskami, lecz są umieszczone w połowie wysokości belek, przez co powstaje głębia przestrzeni w pomroce doskonale odbijającej od linji świecących, wycinanych ku ozdobie. To właśnie zasługuje na odznaczenie przy stropie w pałacu Rogowskim i to jest przykładem jednym z wielu, wedle którego cośkolwiek możemy sobie wyobrazić, jak okazałe były stropowania po dworach polskich. Opierając się też na zabytku stropu w Rogowie, możemy wywnioskować, o ileż wspanialsze być musiały stołowania po rozmaitych zamkach polskich, słynących z przepychu i wspaniałości. Choć wszystko legło w gruzy i padło w popioły, przecie pewność pozostała, że sztuka piękna polska musiała tu wy-

MII

nmmuiiiniłimiiHiimiiłji

Rys : 141. Dzwono ze sosrąbu świetlicy w Dworze Sobieskiego we Lwowie. Słońce wyobraża gwiazdę sześciopromienną w środku a w pierścieniu zewnętrznem ma układ linji kabłąkowatych.

(Do rys. 140. str. 100.).

kształcąc rzeczy cudne. Głównie chodziło o to, aby w cieślictwie osiągnąć kształtowania dla wytworzenia stropu wnękowego z piramidami, stropu wrębowego, stropu skrzyńcowego i stropu obłączastego. Wnęki nazywano koszykami, gdyż często przybrane były wiązankami kwiatów i owoców, przepełniających koszyki ozdobne. — Zreśtą podajemy na rys. 127. str. 88. wzory skromne dla uzmysłowienia, w jaki to sposób mogły być wykonane tła wnęk lub wrębów w polach czwartakowych.

Rys: 142. Dzwono ze sosrąbu o kole opromienioném w środku i o pierścieniu z linji krokiew-

kowéj do sześcioboku. (Do rys. 140. str. 100.).

Wedle spisu nieruchomości klucza Rogowskiego w pokoju trzecim była „powała na belczosach, esistćmi rzniętómi sztukami układana“... zaraz zaś obok w pokoju czwartym była również „powała esistémi rzniętómi sztukami przez trzecią na dwie zakładana.“ To samo określenie dotyczy powały w izbie wielkiej, a także powały w pokoju piątym. — Te sztuki esiste a rznięte to są owe wstęgi rzeźbione w powietrzu do belek w grzędach przybite, a dopiero w głębie ich są deski „w okłos” tak ułożone, że każde dwie obok siebie nakryte są deską trzecią od góry i to nazywa się : „przez trzecią na dwie zakładane.“ Okna w ramach krzyżowych opisywane z tém, że miały po cztery kwatery, razem były szesnastoszybowe, te okna odpowiadały ściśle wzorowi zapodanemu na rys. 22. (str. 26.). Krzyż i tutaj był podstawą kształtowania, jak krzyż w rozmieszczeniu belek stropowych szedł najniezawodniéj za wzorem, zaczerpniętym ze świątyni drewnianej, której rzut poziomy podaliśmy w dziele niniejszém pod rys. 7. (na str. 11.). Widocznie belki w kościele od słupa środkowego biegnące na krzyż, zatém w szérsz i w podłuż, te belki stały się przykładem dla układu „w mir“ sosrębów po dworach, kamienicach mieszczańskich, pałacach i zamkach. Oto jednolitość stwarzająca warunek najgłówniejszy dla stylu polskiego. A mówi się, że my nie mamy stylu!...

Owe rznięcia „esiste,* to znaczy sztuki w linje esownic wklęsło-wypukłych używane po podniebieniach pałacu Rogowskiego każą nam przypomnąć zamiłowanie zdobnictwa

fiiüiiiiiiiiiiiiJüinnniiiHimml

Rys: 143. Dzwono ze sosrąbu o kole érodkowém ze słońcem 6-ciopromienném i o pierścieniu do

koła w linji krokiewkowéj. (Do rys. 140. str. 100.).

polskiego do wygjęć falistych i ślimakowych, o których mówiliśmy przy wybujałości mieczo-wań polskich. Widzieliśmy tam, również esownice pojedyńcze, podwójne, ba ! nawet poczwórne. Wszystko to u nas wcześnie bardzo występuje jeszcze przed barokiem europejskim i dlatego śmiało twierdzić nam wolno, że stropy zamku Wawelskiego od czasów najdawniejszych, w okresie średniowiecza skrajnie wczesnego, były już szczodrze wyposażone w kształtowania marzycielskie i jaskrawo kolorami ożywione. Kiedy taka królowa Kinga

pifüiillHIlfllllllHIIIimillllliyi

'A

Rys: 144. Dzwono złożone ze samych gwiazd sześciobocznych do koła. (Do rys. 140. str. 100.).

słynęła głośno z tego, że kochała się w wyszywaniach kwiatów cudnych to nie wynikło to dorywczo z usposobienia oderwanie wyjątkowego, lecz przeciwnie było objawem umiłowania ducha narodowego za pośrednictwem polotu niezmiernie serdecznego. To też siedziba już Bolesława Szczodrego musiała być okazałą i świetną, a majestatem jej pewnie były właśnie wnętrza ze stropowaniami złocistćmi. W zamku króla tego jaśniał skarb olbrzymi. Już wtedy na tle dobrobytu i zamożności duch-kształciciel Narodu polskiego przemawiał pięknem ciesiołki sarmackiej. Katedra z czasów Władysława Hermana, mająca wtedy dwie apsydy przeciwległe, jedną od wschodu, drugą od zachodu, posiadała niezawodnie w nawie strop drewniany, odpowiadający duchowi czasu. Po tém podniebieniu kościoła rozwijały się linje grzędów belkowych i grzędów międzysosrąbowych, z wyposażeniem kolorowém na tle złotem. Musiała tu panować zdobina sznurowa, sięgająca przeszłości zamierzchłej, o czém mówi nazwa „turris an tiqua“, wyrokująca stanowczo, że wieża południowa katedry Wawelskiej już za Władysława Hermana uchodziła za staroświecką. Polacy tém się odznaczają, iż o sobie muszą sądzić najgorzej wedle nakazów wrogich, zatem prawdę poświęcają pozorom. Pierwiastek sznurowy, we Wenecji panujący, nie należy dlatego bynajmniej do wpływów włoskich. Przeciwnie odnosi się on do sztuki wschodniej, sarmackiej, której okazy wykopaliskowe, ze zabytków grodziskowych, często niezmiernie bogate okazują rozdoby sznurowe i taśmowe.

Rys: 145. Dzwono posiadające koło wewnętrzne ze sześcioboków złożone i pierścień o linji kro-

kiewkowéj. (Do rys. 140. str. 100.).

Odnośnie do zamku Wawelskiego z czasów Zygmunta Starego, stanowczo za jednostronnie wartości sztuki naszej oceniamy. Po za nazwiskami Włochów nic zgoła widzieć nie chcemy, a przecież pracowali tutaj i budowniczowie polscy, jak Benedykt Sędomirzanin. Nie z ręki Włochów wyszły stropy bogate z różycami złoconemi, które pochłonęły pieniądze mnogie. Opisy zowią te podniebienia królewskie staroświeckićmi, z czego wynika, że poszły one za dawną siłą podaniową Bolesławów i Władysława Łokietka. „Podniebienia

pifiiiiiłuiiiiiiiiiiiiiiimiifft

Rys: 146. Dzwono złożone z koła środkowego na drobne sześcioboczki podzielonego i z pierścienia o linji krokiewkowéj. (Do rys. 140. str. 100.).

złociste z różami rzezanémi“ — oraz „podniebienia złocisto malowane” wraz z wieńcami (czyli krańcami w zapiskach) to nie żadne wpływy włoskie i niemieckie, bo te pasy czyli wieńce dookoła pod belkami toć naśladownictwa własne sztuki polskiej, ludowej, u której do dziś dnia żyje pociąg niepowstrzymany, aby zdobić świetlicę pasami z obrazów Świętych, na śkle malowanych.

Okoliczność jedna domaga się podniesienia, oto mimo wszystko zamek Wawelski zadziwiał obcych niezwykłością swoją i świetnością nie dającą się z niczém porównać. Co to znaczy? Samodzielność i nic innego.

Rej Mikołaj z powodu tego woła we wierszu: Zamek Krakowski:

„Kto ma rozum, rozeznaj, zwłaszcza coś gdzie bywał,

Jeśliś taki majestat w których stronach w i dał?...“

Niesprawiedliwie i niesłusznie, wbrew prawdzie i potrzebie przypisano wszystko jakimś złowieszczym wpływom, choć znamiona sztuki polskiej każą odkrywać twierdzenie, że działała u nas sztuka narodowa o wiele silniej jak w Europie całej. Obrazy dajmy na to' z Codexu „Picturatus“ Baltazara „Behema“ przypominają stropy nasze czysto polskie choćby dlatego tylko, że siostrzan główny osiowy na wnętrzu obrazu VI i XII wychodzi z prawa przepołowienia. Obraz wyobrażający izbę krawców (VI-ty) okazuje belkę środkową, założoną wprost po nad filarem międzyokiennym, tak że trzy pola wypadają na lewo i trzy pola na prawo. Obraz zaś do Malarzów należący ma wyraźnie 8 pól czyli grzęd, zupełnie tak samo, jak w starej gospodzie Częstochowskiej, wedle rysunku Alex. Orłowskiego (Tęcza 3. Maja 1930) i obrazu Norblina.

-■0=

Äirl

:    -I ¹

•' . :.-vr

_---=S5S:''. _    .

r ~sCCS. - —

m

Wźm

y&r/JéâÊÈà

tÊÊÊÊÈÊÊ

MM

wmmsmsm.

)»QŁ'• >,

MBa

"‘TW’¹

VT’# ■§" A "i* «

® iJłBMJPwi J® bL

HJ

l.

Lsa

fei

f.,,

«U

®1

fi

SÉSM31âlSÉ*8É

Rys: 147. Bóżnica w Nasielsku z Kłosów tom XXVIII.

Więcej tu znaków działania ducha — kszałciciela polskiego, aniżeli wpływów obcych, zagadkowych!

Jak wielce zaszczytne miejsce, przodujące nawet, zajmował cieśla w czasach najdawniejszych dowTód mamy w „Rama y a nie“. Występuje tutaj Visvakarma, jako cieśla bogów, który uprawia nietylko sztukę obrabiania i wiązania drzewa, ale prócz tego wyprawia i ucztę obfitą. Czytamy dalej, że i Lakszmana był cieślą umiejętnym, który zbudował bratu chatę piękną. Ponadto i „Maha-bharata“ wprowadza również wszechbudownika, którym jest cieśla Visvakarmy. Jako rękodzielnik boski dostępuje godności bardzo zaszczytnej, jaka oznaczać ma stanowisko wysokie tego, który włada cieślicą czyli rąbanicą. Ów cieśla boski rozporządza tajemnicą tworzenia i oto w języku naszym mamy słowo Twórca, o jakim wyżej już wspominaliśmy. To nam tłómaczy, jak pierwotnie pojmowano

górnie sztukę budownictwa drewnianego, bowiem rozumiano, że kształty jego to mowa wedle głosów przyrodzonych z Woli Boga.

Tak się zapatrując na szczegóły rozmaite Cieślictwa polskiego dopiero zrozumieć możemy, ile w zabytkach jego tkwi siły boskiej. Cieśla boski stawał się jakby uświęconym przez to samo, iż tworzył linje święte i z nich składał koła, wieloboki, bryły i słupy. Oto budownictwo drzewne bywa w rzeczy samej źródłem rozwoju kształtów, jakie niebawem drogą znaków tajemniczych a czarodziejskich przechodzą wszędzie na cegłę, kamień, marmur i złoto.

Tu tkwi początek wyrazu stylowego.

Do szczegółów takich, które odgrywały role najszczytniejsze, należy kopuła, jako kula z drzewa wykonana. O niej poniżej obszernie mówić będziemy.

Świątynie Światowida, głównie oddawały kulę świata — kulę słońca !... Czytamy w mądrościach Wschodu głębokiego, że na pałacu królewskim były belki rzeźbione, wyobrażające dzieje czasów dawnych: Radha i Kriszna. Brama prowadząca do wnętrza była Bogu poświęcona, miała nad-proże zrobione z lazuli, próg z alabastru, skrzydła zaś z drzewa sandałowego, ozdobnie rzeźbionego. Otóż takie to wspaniałości za poczuciem, wedle uniesienia zeWscho-

\\

ftą

ii

F=0

gg

rrteiTnpri

nm

111

\«mm.

Rys: 148. Przekrój kościoła w Gromniku. (Do rys. 139. str. 99.).

wśm

du bajecznego, rozwijały się po zamkach wielmożów polskich a nie wedle lodowatego ślęczenia rozumowego zmysłu teutońskiego. Nie do prawdy podobne, aby sztuka nasza zasilała się twórczością niemiecką, niezdolną do polotu a żyjącą jedynie zaborczością. My na ślepo wrzucając Krzyżakom wszystko nąsze w gardziel nienasyconą czynimy sobie krzywdę największą a prawdę poniżamy do usłużności najniegodziwszéj. Nam trzeba myśleć dalej, abyśmy po „dzwonach“ sosrąbów rozwijali ciągle dzieje polskie. Tylko przyłóżmy serce i sumienie! Słuchajmy głosów ojczystych i pobudzeń macierzystych.

'/A

Stropowania zamku królewskiego w Podhorcach (czyli Podgórzcach pierwotnych) to nie ślepe oddanie piękna wedle sztuki włoskiej, albowiem są one w związku bardzo silnym właściwie ze sztuką wenecką, jako wędycką, należącą do Wenetów czyli Henetów sławjańskich. Śmiało przypuścić nam wolno, że prawie wszystkie nasze zamki najdawniejsze (Buczacz, Jazłowiec, Troki, Gołąb i t. d.) musiały mieć „stoło-

w a n i a” piękne i bogate, nie tyle ze sztuką zachodnią spokrewnione, ile przeciwnie należące do piękna sztuki wschodniej, najpierwotniejszej. Widzenie bardzo krótkie i ciasne usiłuje przyjąć to za pewnik, jakoby pułapy drewniane po ratuszach średniowiecznych uchodziły za wykwit ducha niemieckiego. Rozum zimny a jałowy teutonów przenigdy nie mógł się zdobyć na wzniosłość i górnolotność gotyku. Nie! Sztuka zdobienia dworów wielkopańskich sosrąbami i sosrąbikami, oraz pałaców bogatych stropami cedrowymi, nie wyszła dopiero ze średniowiecza i nie od Niemców pochodzi, bo początek jej znacznie dawniejszy. Jeżeli Skarga wołał do narodu na kazaniach sejmowych: „Miłujcie Ojczyznę tę swoją i Hieruzalem swoje, to jest koronę polską“ to przypominał Rzeczpospolitej

jéj źródło boskie, tkwiące jesz-zakonie starym. Dawid

W";

ii

cze w

już, przygotowany do „p 0-słannictwa królewski e-0“ wedle Pisma świętego,

ffï

/«

37

m

■m

-=r'

.1

La

yy-

1*

AP O \0 0.0 30 HO ÇO bO JO 2,0 «50

natchnienia Boskiego pozo-V stawił synowi Salomonowi

kaz budowania świątyni Jerozolimskiej. A było to na 1000 lat przed Chrystusem. I wziął się Salomon do dzieła. Rękami cieśli z Tyru wzniósł budowlę kościoła i równocześnie posta-* WR pałac królewski z wieczornikami i świetlicami słupowe-mi. Tu się rozwinęły najdaw-~ niejsze pierwiastki cieślictwa wschodniego wedle sztuki he* ll[t?l!Wlll/li-ll^>//fe^ tyckiéj, tych Hetyków, Chetów czy Chatów, o których tak /w, często wspominają księgi Zakonu starego. Grób Abrahama i Sary w jaskini podwójnej, która należała do Heta wedle

U''?*

ł! 1

na-

f/m *

l*~

/ •V W 1

A

11 [?•

aoo

Rys : 149. Drzwi z kruchty południowej w ładownikach koło Brzeska.

Mojżesza, zatem do sztuki hetyckiéj.

Musimy ze wzmianek owych wyciągnąć wnioski bardzo doniosłe. Otóż sztuka świątyni Jerozolimskiej, téj najpierwszej z czasów Dawida i Salomona, to nie żadna

także nie

sztuka izraelska, bo takiej nie znają dzieje sztuki i takiej nie było nigdy, żadna to sztuka fenicka, ponieważ Fenicjanie byli tylko kupcami i pośrednikami, lecz to sztuka hetycka ze Syrji, którą opanowali i Izreelici i Fenicjanie. Salomon brał drzewo cedrowe i cyprysowe od króla Hirama, a więc ten dostarczał tamtemu do budowy drzewa i ludzi. Prawdopodobnie wyobrazić sobie możemy, że tylko podbudowa sama pierwotnie

była z kamieni wykonana, a dopiero na tych murach olbrzymich wzniesiono ściany drewniane, a zatem najpierwsza świątynia Jerozolimska właściwie była wykwitem sztuki ciesielskiej. Król Tyryjski (Tyru czyli Toru) Hiram wyznaczył na budownika mistrza Hirama a tak mamy dowód najpierwszy wspólności pojęć naszych z wyobrażeniami Wschodu. Ko-

łodziej nasz, jako Piast także z zawodu cieśla, wyszedł na króla panującego, jako cieśla boski u Hindów Visvakarma. Cieśla H i r a m i król H i r a m z rodu jednego. 80.000 cieśli miało pracować w lasach Libanu dla przygotowania drzewa cedrowego i cyprysowego. A cieśli ci to obcy, więc nie należeli ani do Izraelitów ani do Fenicjan, zatem najwidoczniej byli to Hetejczycy. Badania najnowsze odkrywają przed nami rzeczy ogromnie ciekawe, świadczące o stopniu wykształcenia tych Hetów czyli Chatów bardzo wysokićm. Ci Hetejczycy stali się głośnymi w dziejach świata dla stosunków z Egiptem za faraona Tuthmosisa III i Ramzesa. Płaskorzeźby egipskie uwieczniły ich znaczenie. A zatem ze sztuki syryjskiej najpierwotniejszej, jako hetyckiéj, powstała przez króla Hirama ręką cieśli Hirama budowla ciesielska dla króla Salomona.

wz

z'

inirriHïïTMT

mm?

J±,

W*

v/

Vjf

fll

iPÄLläJfcii

■Ä.

w,

li

iii

:‘,v:....................——

Ö*;

uli

|l II

10

20

3o

*łO

5o

Cł-n^.

Rys: 150. Nadproże drzwi dębowych z obramieniem rzniętóm, które górą przechodzi w „przeginkę”. Drzwi z kościoła w Modlnicy. Ośm pól ostrołucznych z plecionki półkolistój.

Wieści przechowane mówią wyraźnie o drzewie cedrowém i cyprysowém z Libanu, jako o budulcu dla świątyni Jerozolimskiej, oraz podają ilość 80.000 cieśli pod kierunkiem 3.300 dozorców dla wykonania dzieła, stąd pewność nasza, że kościół i pałac sąsiedni to zabytki cieślictwa wschodniego, z którego wyłoniły się gałęzie całej sztuki starożytnćj. Z czasu owego wyszła ciesiołka i starosławjańska.

na

Na dowód, jak wysoko stała wówczas cała ta sztuka, należąca, podobnie jak egipska, do wielkoludów, niech posłużą szczegóły dosadnie mówiące. Ezechiasz, czytamy, posłał królowi Asyryjskiemu 300 talentów śrebra i 30 talentów złota, używszy na to blach śrebrnych i złotych, którćmi obite były drzwi „ozdobne”, prowadzące do świątyni. A zatem były te ostatnie najpierw z drzewa sztuką ciesielską wykonane, potem drogą ofjary powleczone kosztownie, ponieważ skarby i kosztowności wpierw były przeznaczone chwałę Boga, zanim poszły potem na usługę próżności człowieka i namiętnościom jego. Prorok mówi o opierzeniach ścian wykładaniami z cedru Libańskiego i o słupach cedro-

wych, spiżami złoconymi przybranych. Stropy składały się już po pałacach Hirama w Tyrze (Torze) ze sosrąbów ozdobionych kością słoniową, bórżtynem, perlicą i koralami. Przed świątynią Jerozolimy na podwórzu stał ołtarz drewniany miedzią pokryty (C. Schnaase) a podwoje z przedsionka były z drzewa cyprysowego, rzeźbione i pozłocone. O przepychu wnętrza świątyni mówić nie trzeba, bo są to szczegóły aż nadto dobrze znane. Lepiéj ważność wywodów naszych w tćm miejscu uwydatni się, gdy wspomniemy o domu zwanym „las Libanu”. Nazwa jego stąd pochodziła, że po świetlicach pałacu było tyle słupów cedrowych, jak istotnie w lesie Libanu. Były to hale (gale) posiadające wszerz i wzdłuż rzędy mnogie słupów, dźwigających powały piękne i ozdobne. Poznajemy z tego, jak dawno architektura siedziby królewskiej przeznaczoną była nagromadzenie rzeszy ludzi i dostojników. I u nas na Wawelu świetlica wielka, jako g o d o w n i k obrzędowy, przetrwała w szczątkach murów za bazyliką starą, oznaczona czcionką K. na rys:

/f,f

*1

■iii

Rys: 151. Bok stołu staropolskiego — rznięty w same linje z e s o w n i c złożone.

Rys: 152. Stół widziany od przodu (do rys. 151.). Zabytek dawny z Kamionki Strumiłłowej.

załączonym do Rocznika Krakowskiego tomu XIX, przy opisie pierwszćj katedry romańskiej. O ogromie budowli téj mówią miary szerokości 19*50 m. i długości 28*50 m. Szczątki zdobnictwa murów wiązaniem w „okłos“ czyli „w jedlinkę“ świadczą o starożytności bardzo głębokiej. Świetlica miała rzędy słupów na podobieństwo „lasu z Libanu". Strop, na słupach drewnianych spoczywający, być musiał już wtedy okazem pięknym „cieślictwa” polskiego.

Począwszy od zawiasów złotych, na których wieszano drzwi wewnątrz świątyni Jerozolimy i w sali wieczernika a skończywszy na tronie z opisu znanego, wykonanym z kości słoniowej, wykładanej złotem, razem z 12 lwami wyrzeźbionymi prócz dwóch lwów na poręczy z dwoma torami — to wszystko głosi sławę sztuki wschodniej, głęboko zakorzenionej w starożytności dalekićj, z którą przeszłość „Staro-lęchji“ miała łączność znacznie silniejszą, jak ze sztuką zachodnią. Lwy w sztuce polskiej występujące tak często, mają związek ze lwami Wschodu, Hetyków.

Sam bórżtyn i sama czerwień dla otrzymania purpury, idące drogą handlową ze wschodu Europy, od morza sarmackiego przez Lwów jako Czerwień, najstarszy gród Czerwieński, przez morze Czarne, zwane morzem Lwiém, aż do Tyru i Syrji — każą one wyrokować na pewno, że drogą powrotną z Mało-Azji handlem zamiennym szły do Sarmacji wszelkie zdobycze Syrji i Hetyków na polu sztuki.

Tak c i e ś 1 i c t w o nasze w stro-powaniach i słupowaniach znacznie wcześniej zasilać się mogło pierwiastkami bogactwa wschodniego, syryjskiego i he-tyckiego, aniżeli wzorami zachodnio-europejskimi, jakie o wiele wiele później wniknęły w kształtowania stylu t. zw. bizanckiego, romańskiego i gotyckiego.

Zamek Kirkora nad Gopłem, który wprowadza Słowacki do obrazów Balladyny, miał zaprawdę stropy rzezane i złocone jeszcze przed średniowieczćm !..

J.jZ.

Rys: 153. Wzór mieczowań na słupkach niskich ze sobótek kościoła starego w Haczowie (koło Krosna).

To pewna! .. Jeżeli Balladyna sama mówi do Dudarza, aby zagraniem ballady wieśniaczej obudził echa w kopule, to zgadza się to z prawdą, wedle której były na zamku Kirkora sklepienia bi-zanckie, lecz prócz tego były tam i świetlice, przybrane w słupy, dźwigające stropowania i stołowania zdobne i złocone i malowane i bórżtynem wykładane. Sala przeto w akcie trzecim, w scenie drugiej, oznaczona jako „pyszna“, nie oddaje bynajmniej piękna wedle sztuki

niemieckiej, lecz w duchu nadobności szczerze staro-lęchickiój, mającej źródła swoje w sztuce Syrji i Hetyków. W świetlicy owej były na pewno już te pierwiastki, o których tu rozprawiamy.

Wà

Hhc zó*

^"Pe-pci E \ U }

I.

Rys: 154. Wzór mieczowań z kościoła w Haczowie. Miecz dołem wycięty do półkola, górą w linje esownic.

W miejscu tém nadto niepodobna nie dotknąć rzeczy jednej, na pozór nieznacznej a jednak nadzwyczajnie donio-słćj ze względu na znamiona ciesiołki, którą właśnie omawiamy. Na myśli mamy dom małomiasteczkowy, wyobrażony na obrazie Hansa Kulmbacha, znajdującym się dziś we Florencji, w Galerji „Uffizi“. Podobizna dzieła tego duża i dokładna mieści się w dziele: „Rocznik Krakowski” tom XXL 1927 r. na str. 15. Jest to utwór, który przedstawia Ś-go Piotra z Panem Jezusem na jeziorze Tyberjadzkiém, w chwili połowu ryb tak cudownego. Na tle obrazu z widokiem na jezioro, a w głębi na skały malownicze, podał Hans Suess z Kulmbachu po ręce prawej, tuż nad brzegiem wód, wizerunek domu od boku schwyconego, najwidoczniej ze słupem przyłapu z osi głównej wychodzącego. Rocznik krak. nazywa domostwo to „o charakterze niemieckiej budowli wiejskiej”.

Gdybyśmy znawcę spytali gwałtownie, co na okazie owym mówi o niemieckości, zapewne nie umiałby określić cech słowami, ponieważ prawie zawsze dowodzenia w nauce polskiej, idące na korzyść zaborców, są czysto gołosłowne. Trzymają się u nas niektórzy przekonania tego, jakoby wystarczyło powiedzieć, iż szczegół jakiś jest niemiecki a to już dość dla objawienia uczoności, która czuje się zachwyconą szczęściem przypomnienia wrogów naszych. Oni, ci ostatni, mogą mieć wszystko i im wszystko przypisać można bez objaśnienia, albowiem za mocą pięści iść musi przewaga nawet taka, jak duchowa. Domostwo to ma być wyrazem sztuki niemieckiej, a tymczasem pędzel malarski oddał w przewidzeniu i na podstawie oswojenia wzroku z otoczeniem kształtowania takie, jakie właśnie przynależą tylko do znamion cieślictwa polskiego. To ważne!

Budynek tam nad jeziorem Tyberjadzkiém postawiony ma przyczółek złożony ze zrębu dolnego i ze szczytu przez wysokość dachu idącego. Wysokość zrębu równa się

wysokości szczytu. Jest to zasada sztuki polskiej, znana z prawa połowienia. Zrąb    zaś wyobraża na

iii

V/

'//

Sj

podwalinie trzy słupy „p r z y ł a p u“, aby i w kierunku poziomym odznaczył się „d w u d z i a ł polski“. W tle ściany, jako w przęśle prawem widzimy dwa okna i w przęśle lewem również    dwa okna, wynikające z prawa    t. zw. „dwoje

\°y

ni a“. Szczyt sam stoi na „wierzchu“ z okapem we wysokości s t r z e-śnicy, która obiega dookoła dom cały. Górą malarz przypomniał szczegół wielce pouczający, bo zaznaczył daszek „o s tr z e    s z k a“, jeżeli okap

Rys: 155. Wzór miecza małego tak zwanego „źwieracza“ z wycinaniami bogatémi w „e s o w n i c e”. Z drzwi kościoła w Niedźwiedziu.

jego biegnie po    linji półkola albo

odcinka kolistego, lub daszek „przy-strzeszka“, skoroby okap jego wychodził z linji prostej. Najciekawsza, że mieczowania przyłapu w zrębie należą do ośmioboku, jaki uwidoczniliśmy tu powyżej na rys: 34. (str. 35). Wszystko to razem wziąwszy prowadzi    nas    do zdziwienia,    dlaczego    tyle    warunków przynależności    rzeczy do naszej

sztuki    polskiej nie    pozwala    na    orzeczenie    swojskości, lecz przekornie    pożąda oparcia się

znowu o sztukę niemiecką?... Oto dlatego, ponieważ nie znamy zabytków naszych własnych i nie znamy sztuki polskiej, zaś o sztuce niemieckiej mamy wyobrażenia aż nadto przesadne, kosztem sztuki naszej, rodzimej.

Dom przeto na obrazie wspomnianym nie    należy do    Hansa    z Kulmbachu, który

nazywał się właściwie Wagnerem. Sama nazwa    Kulm-bach ma    źródło    swoje w brzmieniu

sławjańskićm, wszak kulm to chełm (cholm), a bach to bóg (boh). Obrazy z uniesieniem przechwalaném oddawane Hansowi Suess są utworami Polaka, który się podpisał: „J o h. Polonus F.“ Uczony polski nie może    w    to uwierzyć    miarą    żadną, aby było to

do prawdy podobne! A jednak sam Niemiec    H.    Schedel w    „Kronice Świata“ po

wiada, że Kraków kwitnął sławą światową, zatćm nie była Polska nieznaną. Szczęście to wielkie dla nas, że podpisu „Polonus“ nie można usunąć żadnymi środkami chemicznymi, bo inaczej byłby znikł już dawno, ustępując miejsca Niemcowi. Rzecz przedziwnie godna zastanowienia, że nauka polska uczyniła z „Polonus a* owego pomocnika tak drugorzędnego, iż o nim mówić nawet nie można, zaś z pomocnika urojonego Hubera przy pomniku Kaźmirza Jagiellończyka zrobiła twórcę, który ma powalić Stwosza. Sprawa jak słońce jasna! Pomocnik Polak to nędzarz w kąt idący, a pomocnik Niemiec wywyższony na szczyty. Niemieckość strasznie nam schlebia — polskość dla nas zawsze biedna!

Odnośnie do stropów polskich wtrącamy jeszcze słów kilka. Oto z przykrością zaznaczyć musimy zapomnienie o nich do tego stopnia, że po wsiach niektórych, zwłaszcza bliższych środowisk miejskich, nie buduje wieśniak wcale domów wedle podania odwiecznego, lecz z postępem, który nanosi do chaty dziwactwa wprost potworne.

HM • »

BSi

•Ta

Dom dzisiejszy na wsi z cegły postawiony to brzydactwo iście obce. A o stropach ze sosrębem ani mówić, ani myśleć, bo są okolice, gdzie już nawet nie znają wyrazu „sosrąb“, jako belki ze sosny odrąbanej, lecz posługują się „tragarzem”, co wnet oznaczać ma pochodzenie niemieckie. Przypomina to obrzęd weselny jeden z najwznioślejszych znany pod nazwą wieńczenia. Z wieńczenia pochodzi wyraz niemiecki wünschen i oto powiada ktoś, że winszowanie wzięliśmy znowu od Niemców. Tak samo „węgieł“, słowo staropolskie, przeszło do Niemców w brzmieniu popsutem jako „w i n ki e 1“ i przysięgnie Polak, że cieśla nasz posługuje się winkiem od Prusaków, chociaż jest to węgielnica.

Wiz: 156. Widok cerkwi starej w Hustém na Podolu, ze sobótkami dookoła. Trzy wieże baniaste stałością z piątnicy.

są pozo-

Sosrąb i sosrąbiki prędzej były jak tragarz i tragarczyki, które miasta nasze rozpowszechniły, niosąc oczywiście postęp nowoczesny wedle wzorów zagranicznych a tępiąc doszczętnie resztki swojszczyzny. Tak i we Lwowie w kamienicy Sobieskiego, od ulicy Blacharskiej na I p., dochował się strop złożony ze samych sosrąbów, ozdobionych w dzwona rzeźbione o słońcu najrozmaiciój ukształtowanem. Rzut poziomy na rys. 140. (str. 100.) wyobraża świetlicę całą nakrytą pułapem o 20 belkach, które mają tę wartość, że wiążą się ściśle z cieślictwem polskiém. Każda belka ma dzwono przybrane kołem, wewnątrz którego „twórca“ jako cieśla polski po swojemu rozwijał słońce, mieniące się mnogością linji krzyształowych i promieni kabłąkowato wygiętych. W téj rozmaitości wzorów siła krasoumna polska! Nie trzyma się ona ciasnoty jednostajnej, lecz przeciwnie kocha się w wolności odmian, aby potęgować to, co my rytmem zowiemy.

a są napewno

Nieszczęście to wielkie, że Lwów nie widzi tych piękności swoich wcale i tacy, którzy nie wiedzą nawet, czy jest gdzie u nas strop sosrąbowy i jak on wygląda?

A skorzystajmy ze sposobności i rzućmy okiem na szczegóły załączone, jako rys. 141. i rys. 142. (str. 101.), oraz rys. 143. irys. 144. (str. 102.), wreście rys. 145. i rys. 146. (str. 103.).

Jak wdzięcznie i serdecznie ręka cieśli polskiego umiała te „dzwona” urozmaicić, że patrząc na nie doznajemy radości. Niestety! ani słowa, ani słówka jednego nie doczytasz się nigdzie o sztuce polskiej we Lwowie, bo wszędzie i zawsze łeb swój podnosi smok niemiecki i włoski, oklepany aż do nudności. Wśród uniesień i zachwytów dla wszystkich „wpływów“ utartych płytkością i powierzchownością, niema miejsca dla nadmienienia, co Lwów • ma polskiego ?...

Lwów wiecznie należeć ma w pouczeniach naszych dawnych i najnowszych, do Niemców, Włochów, Ormian, Rusinów, Szkotów, Żydów, Flamand-czyków i Turków, jedynie tylko Polacy nic we Lwowie nie mają polskiego!... O zgrozo!...

Oto!... skromność nasza aż rozczulająca i rozbrajająca, której atoli wrogowie nasi wcale nie uznają!...

/-

r i

\ki,

Wiz: 157. Dzwonnica stara obok cerkwi w T ł u-stém na Podolu, wychodząca z czwartaka 9-słupowego u dołu. Górą zwieńczenie opiera się o ośmiobok, z węgłami w osiach głównych i przekątniowych.

Pokolenia zatem polskie nadal, zgoła nic nie wiedzą o sztuce polskiej we Lwowie!...

Natomiast o sztuce amerykańskiej i pakownej czyli kubistycznéj wić u nas każdy... każdy...

Wszystkie te szczegóły, jak z rogu obfitości obsypujące twórczość naszą narodową, znikają przez obojętność naszą i nieuctwo rodzime doszczętnie z dnia na dzień, a niema już nikt siły do zabezpieczenia bogactwa przed zmarnowaniem. Dlaczego? Albowiemtrawi nas gorączka wchłaniania lichoty wedle „cywilizacji europejskiej“. Idzie ona na nas jak ów smok bajeczny i rady niema dla ocalenia ducha polskiego.

Prawda nas uczy, że gdzie tylko uderzyła złowrogo ta zachłanność „kultury“ wszędzie zło i upadek kończą się zniszczeniem najwstrętniejszćm. Fritjof Nansen dowiódł, że Eski-

nsy

KI

'•i

igr -

li

Mi

. ikii

■i

mowie

znikają pod działa- Wiz: 158. Sobótki dookoła cerkwi w Tłustem na Podolu. Mieczowania nie na czopy, lecz na nakładki w ogón jaskółczy.

niem cywilizacji gorszącej. Oto słowa jego: „Niema wątpliwości zetknięcie z europejską kulturą zabija Eskimów* ... Przy

bysze europejscy dostarczają ludom wszystkim ilości największej zbrodniarzy w dziedzinach wszystkich! Nansen nie waha się głosić, że „wszędzie i zawsze zetknięcie się

z europejską kulturą znieprawia plemiona dzikie, wyradza, doprowadza je do upadku, zwyrodnienia, wymarcia“ ... Znikli Indjanie czerwonoskórcy Ameryki północnej, zeszli Inkowie Peru, przepadli tubylcy Tasmanji i wyginęły plemiona Australji za działaniem zabójczem tych krzewicieli, którzy pod hasłem kłamliwem „kultury“ tępią wszystko, co jeszcze na kuli ziemskiej nie poddało się duchowi zatrutemu cywilizacją nowoczesną.

Polska niestety! pod uderzeniami taranów ze zachodu zanurza się w otchłani złości i nicości, bo nie umie szanować siebie i nie zna wcale wartości wielkich, tkwiących po zabytkach polskich ze siłą życia. Przeżera nas żyłka małpowania zachodu i Ameryki do tego stopnia, że wszystko musi zniknąć w przepaści, aby to co piękne i dobre, zacne i zdrowe ustąpiło miejsca temu, co brzydkie i złe, niegodziwe i chore. Sztuka piękna w Polsce nie żyje sokami z korzeni rodzimych, więc karłowacieje i wykręca się garbo-wato, bo idzie za przykładami dziwactw i niedorzeczności „kultury“ osławionćj.

IlftlSlS

SSP⁷

To też piękno ciesiołki polskiej jest już na wymarciu! Przedstawienie wątku jéj i osnowy przy pomocy okazów, jakie tu podajemy, jest próbą ratowania nadobności budownictwa drewnianego przed zapomnieniem grze-sznćm i pogrzebaniem śmiertelnem.

pT-rH

SB

Ff

«■Pli

Nim kultura euro-

pejska poszczyci się odniesieniem zwycięstwa całego nad nami — jeszcze w popłochu ostatnim ratujmy to, co nam w ręku pozostaje.

Wiz: 159. Widok cerkwi drewnianéj na Czortkowie Starym, tuż koło Czortkowa nad Seretem. Budowla niema kopuł żadnych. Dzwonnica jest wzorem wieży baniastéj. Na przedzie cerkwi dwa okienka „w kątomir“.

Wszystko to, co tu przytoczyliśmy w związku ze stropowaniami polskiémi, znajduje poparcie w przykładach mnogich i naocznych, zabytkowych, a co krok o oczy nasze bijących. Tak i w kaplicy Boimów czyli Ogrojcowéj we Lwowie, na ołtarzu prze-

wspaniałym, w polu prawem tuż nad obrazem, ponad drzwiami boeznémi do wnęki w murze pro-wadzącómi, jest pod nałęczem w rzeźbie oddany strop polski ze sosrąbem i sosrąbikami, z ró-życami w polach skrzyńcowych, wychodzących z czwartaków. Strop ów ma najwyraźniej „śrzedzinę“, założoną w osi głównej pola i w osi nałęcza (czyli archiwolty). Po ręce prawej od śrzedziny idą dwie belki, po ręce lewej również dwie belki ukośne, przecięte jedną belką poziomą. Jest to układ należący jasno i stanowczo do t. zw. „wiązania polskiego“ na mocy dwudziału i prawa połowienia. Nie jest on bynajmniej beztreściwym ani obojętnym, ponieważ przenika ten układ całą budowę kaplicy od dołu do góry, od wnętrza i na zewnątrz. Płaskosłupy jońskie stanowią od ulicy Halickiej (Galickiej) i od placu katedralnego wzór tak pomnikowy a wyjątkowy, że niepodobna go przypisać ani włochowi ani niemcowi. Daremnie wysilają się orzeczenia, coraz gwałtowniej rozsiewane, jakoby my chwalić się tu mieli ręką niemca Pfistera*); te nie dadzą się podtrzymać żadną miarą choćby dlatego, że prawo dwudziału jako polskie żyje siłą czysto rodzimą na całej kaplicy Ogrojcowéj. Pod gzemsém belkowania, nad ołtarzem, na średniku czyli fryzie widzimy 7 wsporników pomiędzy słupkami kręconymi, a zatem w osi nałęcza czyli archiwolty wypada znowu wspornik, a cztery przęsła widzimy na lewo i cztery przęsła na prawo. Tylko ręka mistrza polskiego mogła tak założyć strop wspomniony wyżej i mogła rozwinąć tak rozkład wsporników, aby była ilość parzysta przęseł. Zatem strop wyżej opisany jest przykładem należącym bez wątpienia do zabytków sztuki polskiej, widocznie w czasach dawnych szeroko rozgałęzionej.

___

—irr-—'—

Pi

v\

tli

...

A Mi

fegHÜSI

li

IfJ

:*i;

wjm

li MmÆm

r**i

tm

\\r

...

|9|1

r.- [i

ÜwL

Ijiggl A -

« ; \_

Itsi

-£: ■* SgBëg

ra

}']

mm

®s

Rys: 160. Stary dwór polski z dwiema bokówkami po narożach, przechodzącemi górą w wieże baniaste, które dołem czworoboczne, górą ośmioboczne. Dwór modrzewiowy w Sadowiu —

ziemia Kielecka. Na sosrąbie rok 1755.

W stylu Zygmuntowskim Polska musiała mieć wszędzie okazy takiego „stołowania“ wedle „porządku polskiego“, skoro rzeźbiarz podał tutaj ozdobę stosownie do dwudziału naszego.

Tak i stodoły przedtem opisane nie mogą schodzić do rzeczy bezwartościowych dlatego jedynie, iż ich dzisiaj widzieć nie możemy w osnowie bogactwa dawnego. Kaczkowski Zygmunt opisując w powieści: „Mąż szalony” wesele w Grodowicach koło Fulżtyna (Chwało-ż-tyna), nadmienia, że biesiada wielka odbyła się w sali wielkiej na górze i dwóch pokojach mniejszych także na piątrze. Tu musiały być właśnie takie stropy, jakich obraz przechował się na ołtarzu kaplicy Ogrojcowéj. (Patrz Katedry Polskie: J. S. Z. i Jadwiga z Łobzowa: Katedra lwowska str. 71.). Dla ślachty drobnej zastawiono równo-

*) W dziele najnowszém p. Stan. Wasylewskiego czytamy ze zdumieniem, jakoby to była „budowla w czy-

Poznań, str. 61.). Byłoby pożądanera, aby wyrok nau-

stym stylu renesansu niemieckiego” („Cuda Polski” kowy okróślił co tu jest niemieckiego w czystym renesansie?? Czém on się objawia? Nikt go nie widzil

cześnie wtedy w majątku starościny Borzysławskićj dwa stoły wielkie w stodole. A zatem zwyczaj był to powszechny używania stodół na uroczystości, jak na Litwie w S n o w i u, (patrz str. 81. i 82. powyżej).

Przytaczamy to w myśli téj, aby wykazać, jak opisy nasze i poglądy nie są sztucznie powyciągane i nakręcane, lecz przeciwnie oświetlają słonecznie całą prawdę dziejową, na którą przyuczono pokolenia młode patrzyć przez śkiełka zabarwione i powiększające, dla oglądania wstrętnego kłamstwa politycznego, obliczonego zawsze na korzyść wrogów Polski. Ta ostatnia musi być zawsze i wszędzie odepchniętą i pokopaną.

-7

'U

■■—y

'Mami

m

x Ä Ti

JÛJ m

mw\.

7 7 ,i■ ’ ■ --irfiüf 111' I¹

iimmi

AA

li // /

/ .i / ii

I,

iii

I || |

rr/WWjt ! j¹

Ul¹:

41

:v"j

li

i

:1

€;

li

OHhoj

vr^GLAÄV.

///M

mat '

fi¹ 7 i i.¹'/ // ; K

iir

fi

f'

VA

1

2.0

1.0

jl : 1 i’ 1

Jj¹ i I 7

Rys: 161. Drzwi południowe z kruchty w Jadownikach koło Brzeska. (Do rys. 149. str. 106.).

Podnieśliśmy w dziele niniejszém raz jeszcze doniosłość mieczowań polskich, których zgoła nikt u nas już nie docenia, wydobyliśmy na jaw piękno wiązania ciesielskiego po stodołach starych a pomnikowych, wreście przypomnieliśmy okazałość stropowań czyli stołowań naszych, ściśle narodowych, a teraz kolej przychodzi na omówienie i uwydatnienie założenia i rozwiązania zwieńczeń ciesielskich, tak w bani jako i ostrosłupie.

Nam dzisiaj opętanym racjonalizmem „łatwi z mu”, który istotnie nie stara się o pokonanie żadnych trudności myślowych i uważa łatwość składania za wyraz ostateczny nowoczesności, nam

pozbawionym wszelkich pobudzeń duchowych na korzyść samego tylko pożytku cielesnego i zmysłowego, staje się poruszenie sztuki starej, odnośnie do cieślictwa polskiego, rzeczą wielce zbyteczną. A jednak... konieczność zmusza nas do

obrony pierwiastków i znamion niezmiernie głęboko ważnych, choćby właśnie dlatego, że w nauce naszej nieznajomość gruba pokrywała wszystko milczeniem a sądy nasze były z powodu tego najbłędniejsze.

O sztuce polskiej w Polsce nie podobna mówić. Korzeniami potężnymi i głębokimi wzrosło przekonanie najmylniejsze, jakoby naród nasz nie brał udziału żadnego w twórczości własnej na polu piękna. Otóż jest to kłamstwo i krzywda rażąca. Wprawdzie łatwiej przychodzi nam mówić o zdobyczach wielkich wartości krasoumnych (artystycznych) w Ja-ponji lub Meksyku, jednak z tego nie wynika, aby Polska jako Staro-lęchja i Sławjań-szczyzna cała nie posiadała wyrazów swoich własnych w dziedzinie nadobności. Nie! tylko ślepota nasza się krzewi i zaciemnienie umysłu „wierzga przeciw ościeniowi” dlatego, że Polak słynie z nieznajomości rzeczy własnych.

r'-

7)C

- O-'-* - s.

\/\

A'.'-/

Oj

>1

/?

/'A'".--

\h

v'

//

„Łatwizm“ ten nasz nowoczesny, znienawidzony choćby skutkiem naśladowania kubizmu cudzoziemskiego, najgorszy pono istotnie dla szukania nicości i łatwowierności, byle nic nie objawiać i niczego nie przedstawiać. Hasłem pożądanćm to „coś i nic“, aby tylko zapanowała bezwładnie i gniotąco ciężka linja pozioma, mająca doskonale oznaczać przy-Ignienie nasze do ziemi i błota.

Lecz o zgrozo!... Polska nigdy nie karmiła się taką mądrością czysto ziemską, bo przeciwnie pragnęła zawsze „m ą-drości z nieba“ wedle słów

'-jtfzV« ........-------<&-

Rys: 162. Wykreślenie gwiazdy ośmiopromiennej na rąbku Matki Boskiej z Obrazu Najśw. Panny „Pomocy Nieustającej” z Krety, ze sztuki wschodniéj.

i"!--

Skargi. Dla człowieka dzisiejszego koło młyńskie znakiem u-żytku i dochodu, dla człowieka zaś pierwotnego u nas było ono obrazem świętości, godnej uwielbienia. S k r z y d ł a wiatraku to także dla zmysłu kupczącego okaz tylko zarobku, zaś dla rolnika bogobojnego to krzyżak najstarszy, ten prawdziwie błogosławiony, mirem kreślący wiecznie koło na tle błękitu.

Niczego w Polsce tak się nie lękano przed wiekami jak martwej linji poziomej, a dziś właśnie jakby na przekór z lubością upojoną niczego nie widzimy w budownictwie nowém tylko tę właśnie linję poziomą, czczą i trupią, nużącą i ciążącą. Zdaje się rozumowi dzisiejszemu, jakoby mądrość jego na doświadczeniu namacalném oparta była wszyst-kiém, bo niema niczego na świecie tylko zmysł i ciało (materja). Tymczasem to, co postępowiec wić w zarozumiałości swojej jest conajmnićj taką drobiną, jaką jest pyłek w obec słońca lub cząstka niewymierna w porównaniu do nieskończoności. Sumienie atoli ludzkie wtedy najczulsze, kiedy się upokorzy najgłębiej i uzna, że choćby pochłonął wszystkie mądrości ziemskie, niczćm to będzie w stosunku do tajemnic niezbadanych.!]/Zwycięstwem

cc

większem naszém uznawanie mądrości tajemnej, boskiej, niebieskiej i słonecznej, jak unoszenie się nad wynalazkami, które oplatają nas mnogością potrzeb cielesnych i zmysłowych, z pominięciem ducha.

Budownictwo nasze polskie, to powszednie, jak i arcybudownictwo, co my architekturą zowiemy, na zobrazowanie tajemnic niezmierzonych i niepojętych, to nie jest sprawa najłatwiejsza, bo nie tylko nie uznaje ono samej linji poziomej, jako istoty, lecz przeciwnie przekształca ją stale i wszędzie na grę linij najżywszych a najruchliwszych. I to jest właściwością sztuki polskiej, że rozkoszą jéj największą odznaczenie rzeczy niewidzialnych kształtami widzialnymi, aby przypominały się oczom ludzkim sprawy tajemne, większe i liczniejsze, aniżeli sprawy jawne, płytkie i małostkowe.

Chodzi w Polsce o to, abyśmy my wszyscy chcieli tylko widzieć w całem dziejo-w n i c t w i e naszém, wedle określenia wieszcza Adama, istnienie dążności wyższych dla objawienia mądrości nie z namaca-nia, lecz z natchnień boskich!

Rys: 163. Wzór plecionki do wykładania drzewem stosowany. Układ dwóch czwartaków zewnętrznych i ośmiu czwartaków małych wewnątrz. Z wnętrza kościoła Ś-tój Anastazji w Weronie.

Pismo Święte uczy nas bowiem, że król Dawid z natchnienia Pana Boga, dał synowi Salomonowi pomysł świątyni. To też miała ona dwa dziedzińce: jeden wielki o 100 łokciach na 200 łokci i drugi mały o 100 łokciach na 100 łokci. A gdy Noe budował korab’ z drzewa cedrowego i cyprysowego, to dał mu na szerokość 50 łokci, a na wysokość 30 łokci! Czy myślicie, że to wszystko drobnostki nic nie znaczące ? O nie!

Jak dziedziniec o stosunku 1:2 tak i to wnętrze o stosunku

3:5 to są cztery liczby początkowe z szeregu tak zwanego „złotego“: 1:2:3:5.

Już tutaj staje przed nami prawidło pełne głębi myślowej a posługujące się wy-miernością, chociaż w szeregu złotym występują liczby niewymierne i nieskończone w liczbach dziesiętnych. Wymierność zastępująca niewymierność, ograniczoność na miejscu nie-ograniczoności. Pojęcie widzialności w obec niewidzialności. Rzecz dotykalna i tajemnica boska. Oto porządek dla tworzenia w sztuce.

Kiedy Ezechjasz, jak mówiliśmy, opłacał się daniną, użył na to „blach złotych i śrebrnych, którćmi obite były drzwi świątyni“. Widzimy, że już za proroków składano ofjary największe Bogu w złocie i śrebrze, iżby drzwi „ozdobne“ do Domu Bożego prowadzące, podniesione były ozdobą do godności chwały, z której czerpano siły na uspokojenie wroga. Oto siła duchowa tajemna.

Bo na prawdę było Posłannictwo już za czasów przepowiadaczy jasnowidzących!... Zwało się ono nawet Posłannictwem prorockiém!... Ba! księgi święte orzekają, że i Dawid był przygotowany do Posłannictwa królewskiego!... Posłannictwo arcy-ojca jako patryarchy Jakóba zwie się doniosłem! Przepowiednie Mesjaszowe głosiły przyjście Odkupiciela!

Zatem to wszystko, co wieszczowie narodu polskiego nazywali Posłannictwem z ksiąg Pielgrzymstwa Narodowego, to nie urojenie, lecz to prawda potwierdzona Pięknem z dziejów polskich. Gdy Skarga wołał do Sejmu: „Zjechaliście się w Imię Pańskie dla opatrowa-nia niebezpieczności koronnych“ — to nie rozpoczynał kazań od zachęcania ludzi do kłótni i bójek w imię pobudek najniższych, aby świetlica sejmowa przemieniła się w karczmę najgorszą, lecz przeciwnie przez to wezwanie Imienia Pańskiego przypominał powołanie narodu najszczytniejsze, aby bronić Ojczyznę prze-dewszystkiem przeciw niebezpieczeństwom du-

-Or

-VH

|V:< i v

'.i.*

W'

ó‘

cha, serca, sumienia i wiary. Tak! I słusznie przy-

Rys: 164. Układ krzyżowy tak zwany „Z pięci-mir”. pomina} kaznodzieja posłannictwo polskie sło-Pięć kół razem powiązanych ze siatką czwartaków    .    .    .

i prostokątów. Wzór dla wykróśleń bizantyńskich, wami: „Zjeżdżacie się z wielkiemi kupami jezdnych i pieszych, jako na wojnę...“, ponieważ Sejm obradował rzeczywiście na koniach, w uzbrojeniu gotowém do boju, aby bronić Boga i Ojczyznę jako „Urząd Boży“. I dobrze było jak długo Ojcowie nasi rozumieli sejmowanie jednoznaczne z gotowością „potrzeby” dla ochronienia ducha wedle tajemnic posłannictwa królewskiego!... Niestety! Upadek nasz począł się uwydatniać już za czasów Skargi, który wytknął najpierwsźy chorobę naszą najokropniejszą: „nieżyczliwość ku Ojczyźnie!“

O! tak! niema nic tak groźnego dla Polski, jak ta właśnie żyłka zgubna, od dawna wszczepiana w soki żywotne szczepu lęchickiego, której na imię : „nieżyczliwość ku Ojczyźnie!“ Ona to sprawia, że my synowie IVUtki własnej nie znamy i co najgorsza nie rozumiemy Jéj głosów !... Nietylko ich nie ro-

Rys: 165. Węzeł Salomoński czyli pętlica krzyżowa w kąt o mir zumiemy, bo nawet na gorsze, najgorsze je obracamy. Nie wi- i kołomir. z kościoła Ś-go Ze-

dząc wartości duchowych zabytków polskich, nie oceniamy ich nona w Weronie. (Trzy taśmy

na poprzek złożone).

znaczenia i dlatego wydaje się nauce polskiej, jakoby wszystko co mamy, to żywcem obce, naniesione ! „Nieżyczliwość ku Ojczyźnie“ sprawia

to, że krzyki podnoszą jedni na sprawki najgorsze, aby zasłonić widok na cnoty i zasługi, inni przekręcają wszystko na dobro, mieszczące się wszędzie za granicami i opłotkami, tylko nie na siedzibie własnej. Wadliwie wychowani i zdradliwie nauką obcą wyszkoleni nie widzimy nawet, jak wzmaga się ciągle nieżyczliwość nasza ku Ojczyźnie, aby rosła tylko życzliwość dla obczyzny.

Tu przyczyna, która powoduje nierozumienie sztuki polskiej, zwłaszcza téj, jaka wśród cieślictwa polskiego dotyczy kopuły polskiej czyli bani.

Słowacki w pieśni I. Beniowskiego powiada:

„Grobelka z młyńską u końca zastawą —

Za groblą kościół Panny Zbawicielki,

Z trzema wieżami baniastémi w złocie!...“

na

Zastanowiwszy się głębiej nieco nad słowami wiersza ostatniego, przyjdziemy pewno do przekonania, że każde w nim słowo wyłania się ze znaczenia wielce ważnego. Kościół ma tu trzy wieże baniaste, jako pozostałość z pięciu wież, w krzyż ułożonych, co rozwinęliśmy w dziele:

„Sklepienia Polskie“. Jest to tak zwana „Piątnica“ starsza o wiele, jak sama sztuka bizantyńska, ponieważ świątynie Kijowskie, jako Kujawskie, polańskie, sarmackie, drewniane, były budowane o pięciu baniach.

Rys: 166. Plecionka czterotaśmowa „w mir” związana, wedle krzyża przekątniowego i cztéréch linji półkolistych, na „potrzebach“ staropolskich często stosowana.

Układ do kątomira jako dośrodkowy jest najstarszy w dziejach sztuki, albowiem świetlica tronowa Xerxesa przyjęła już rzecz dawno wykształconą. Zatem pięć czwartaków do krzyża ułożonych to podstawa pod pięć wieżyc z drzewa wzniesionych, z pięcioma kopułami drewnianémi czyli baniami. Wieża liczbą V. (rys. 167. niżej) oznaczona najważniejsza, zatem najwyższa. Kościół Ś. Marka we Wenecji oddał piątnicę taką w cegle i kamieniu wedle wzoru najdawniej w ciesiołce wykształconego.

Po opuszczeniu czwartaków III. i IV. pozostaje układ I. V. II. (rys. 167.), który zachował trzy banie z pięciu. Słowacki dobrze i słusznie nazywa je wieżami baniastémi, ponieważ są to półkule w przestrzeni wysoko podniesione na oznaczenie chwały w obec Piękna. A te półkule to znaki z kuli

świata, z kuli słońca, zawieszonego na sklepieniu niebie-skiém. Stąd oblekano banie złotem!... Kijów zwał się grodem złotym, złotowierzchnim, gdyż liczne świątynie jego jako cerkwie obrządku sławjańskiego dla świętości były pobijane cienkiémi blachami złotemi.

I—I

HH

HH

I—H

Rys : 167. Układ pięciu czwartaków „Z pięci*mir“. Wzór Piątnicy Sar-mackiéj.

Wszystko to kilkoma słowami oddaje myśl wielką, panującą, przewodnią i świętą. Znaczy to doskonale celowość sztuki, żeby służyła ona idei i to idei takiej, która nie da się inaczej przedstawić, tylko za pośrednictwem kształtów przestrzennych. Świątynia Światowida w Arkonie na Rógjanie (Rógja) miała wieżycę wspartą na czterech słupach i ta wieżyca pewnie pokryta była kopułą złotą. Pięć wieżyc na kościele zamkowym w Ostrogu to bynajmniej nie owoc sztuki rosyjskiej, lecz to cudem ocalona myśl podaniowa, jako tradycja po stóleciach przedawnych około wyniesienia w górę piątnicy z pięciu kopuł złotych. Kopuła kaplicy Zygmuntowskiéj na Wawelu, kopuła złota, w miejscu tém wcale nie należy do sztuki florenckiej, ponieważ królowa Anna Jagiellonka, klejnoty swoje i kosztowności bezcenne złożyła w ofjerze serdecznej dla myśli przezacnéj, aby pamięć ojca i brata uwiecznić po sarmacku banią złotą, sarmacką. Kaplica złota przy katedrze Poznańskiej przechowała nazwę dla uwiecznienia kopuły złotej, jaka i tutaj

być musiała. Wiemy, że za Sobieskiego jeszcze baszty narożne zamku Żółkiewskiego były złotem błyszczące !...

Widzimy stąd, że trzy wieże baniaste w złocie, we wierszu Słowackiego, to nie słów igraszka, ale to sposobem wieszczym oddana prawda na określenie idei świętych i narodowych. Tak! prawdziwa szopka krakowska razem z Twardowskim, kozakiem, ułanem polskim, krakowianką o warkoczach w kontusiku i góralem Janosikiem winna przedstawiać pięć wież baniastych z piątnicy, albo co najmniej trzy wieże z kopułami złotćmi! To nieprawda, jakoby my dopiero od Niemców, z łaski wrogów śmiertelnych dostali sztukę kopulastą, albowiem kopuła wyszła z ciesiołki, a w téj ciesiołce najsprawniejszym od czasów niepamiętnych był nie kto inny, tylko cieśla staro-lęchicki. Benedyktyni sławjańscy mieli kościół Ś-go Krzyża w Krakowie na Kleparzu, a musiała to być cerkiew obrządku sławjańskiego, sarmackiego, z kopułą na środku albo z pięcioma kopułami wedle sztuki kijowskiej, o wiele starszej od książąt ruskich. Ci ostatni opanowując gród polański, sarmaeki, wzięli w ręce swoje zdobycze wszelakie, a zatem i artystyczne. Mury granitowe na Ostrowiu jeziora Lednicy o czterech filarach, również z granitu, odznaczają układ pięciu czwartaków, zatem piątnicy, która i tu posiadać musiała pięć wieżyc baniastych a złotych. Podobnie zbudowanym był najstarszy kościół Franciszkanów w Krakowie, również z kopułą. Kościół Ś-go Ducha w Gdańsku, wzniesiony za Sobieskiego, nie poszedł za myślą niemiecką, lecz w założeniu oddał układ w czwartaku dziewięciopolowy dla pięciu kopuł, z których trzy do dziś ocalały.

Wieża baniasta, złoto-wierzchna, oto piękno sztuki ciesielskiej, polskiej!... Uprzytomnia ona myśl pańską, aby człowiek wszędzie i zawsze miał przed oczyma pojęcie świata, boga, kuli i słońca. Za tą myślą przewodnią poszły wszystkie inne myśli pochodne, a tak cie-ślictwo polskie stało się sztuką

\ i /'

\ : /

-----------

//

/!

i,

,\

rf.

\\

./KÎ-XV

K-Î8--H

\\

//

\\

V.

r.

Rys: 168. Rzut poziomy kapliczki murowanéj, złożonej z dwóch czwartaków. Bania wieżyczkowa na przedzie. (Do rys. 171. str. 121.).

Rys: 169. Plecionka w krzyż ukośny wedle czwartaka. Pierwiastek zdobniczy przeddziejowy. (Z dzieła Mistrz Twardowski rys. 80. str. 272.).

powolną idei. Wszystkie za- RyS: 170. Dwa czwartaki, większy bytki nasze posiadają wartość i mniejszy, razem dwa krzyże oddające. Z wazy greckiej na wyspie Rodos. (Mistrz Twardowski.rys. 94. str. 395.).

przeogromną zasadniczo dlatego, ponieważ przejęte są ideą.

Budownictwo polskie służy przedewszystkiem idei. Chcąc ocenić wartości sztuki polskiej,

potrzeba dopatrywać się idei w niej żyjącej po wieki od wieków.

Kto tego nie chce w sposób taki zrozumieć, ten w rzeczy samej zdradza koniecznie postęp wedle „kultury zachodniej“, europejskiej, jaka chce tém się szczycić,

iż wymyśliła dziwoląg: „sztuka dla sztuki!* W obec tego, że prądy nowoczesne obracają się w nicości, zgoła nic nie mówiącej i nic nie znaczącej, wynika jasno sztuka dla sztuki, z nicości dla nicości!..,

Polska nie może w sposób żaden zgodzić się na pojmowanie twórczości takiej. W Polsce musi być podnietą krasoumną myśl wielka z uczuciem serdeczném skojarzona, ażeby koniecznie idea nadziemska szła za wołaniem Posłannictwa.

Bez uwzględniania wieczności idei nie zrozumie nikt zabytków sztuki polskiej!

Polska stanowiła dawniej i dziś jeszcze stanowi własny wschód Europy, pochodzący od Szczytów i Sarmatów a tém szczególny, iż w nim przebijała i d e j a, którą podnoszono do góry rzeczy najmniejsze i największe. Jak długo trzymano się w Polsce własnych ideji narodowych, tak długo widniała wewnętrznie i zewnętrznie wielkość Jéj, istotnie z Posłannictwem zespolona.

Upadek Polski za wpływem „kultury zachodniej“ oznacza zatracenie idei dziedzicznych na korzyść wszystkich naśladownictw bezmyślnych *),

' Hm!¹'

mt

mmmm

Nauka polska popełnia błędy, które się mścić będą w przyszłości, a to siejąc twierdzenia, wedle których Polska na nic własnego nigdy zdobyć się nie mogła i stale zawsze a wszędzie poddawała się ślepo wpływom ze wszystkich stron świata.

.UL—

iill

Ml ■

uni

iii.:'!:!

iii

i r

ii

(/

Nic to nie zgadza się z rzeczywistością!

Oto gdyby nic innego tylko owe wieże baniaste ze słów Słowackiego, jużby one same wystarczaćby mogły dla obalenia orzeczeń bezmyślnych.

'f

\3

Nikt atoli u nas wiary nie przywiązuje do szczegółu tego, jakkolwiek mnogość pomników bije nam w oczy niezwykłością kształtu. W „Zwięzłej Historji Sztuki“ (wy-

>P

®yv>'r

i—t'

1

ii

JŁ

Rys: 171. Kapliczka przydrożna pod Babio-g ó r ą w przysiółku „P o 1 i c z n e“ nad potokiem, w wądole między górami. (Do rys. 168. str. 120.).

*) Śmieszne są wywody naukowe, pragnące wykazać, jak my zgoła nic nie mieli a wszystko dali nam Niemcy. Oto n. p. dach i cegła to są wyrazy mające pochodzić z nauki wrogów naszych, a jednak nie zgadza się to z prawdą dziejową, ponieważ Teutoni od Karola W. idący ku wschodowi zdobywali miasta pobudowane i wzbogacone, zatem mające wpierw mury ceglane i dachy, zanim pokonali Sławjan ci najeźdźcy, szukający dobra cudzego. Wiązanie w cegle sławjańskie (wędyckie) i staro-sławjańskie (alt-wendischer Verband) oraz wiązanie gotyckie jako polskie, to są świadectwa głoszące stanowczo cegłę za własność polską.

Wyrokują niektórzy, jakoby „klejnot“ był słowem z niemieckiego: „Klein-Noth”. Oto co znaczy osnowa sama bez treści. Nie może to mieć tu zastosowania, albowiem klejnotem zwano skarb największy w Polsce, godło herbowe, znak rodowy, starszy znacznie, jak najazd zaborczy sąsiadów chciwych. „Winkiel” niemiecki stanowczo pochodzi z „węgła” polskiego. Węgielnica to wyraz nasz rdzennie.

tH

to

danie I-sze) znajdzie czytelnik obraz wieży baniastej przy starym kościółku modrzewiowym na Podkarpaciu w Cieklinie, koło Jasła. Kto się bliżej przypatrzy kopule owej drewnianej, ten zauważy osobliwość uderzającą, która wypływa z rozmieszczenia krawędzi czyli grzbietownic bani ośmiopolowćj w sposób taki, aby w rzucie poziomym węgły ośmioboku przypadały na krzyż główny, czyli mir wielki, oraz na krzyż ukośny,

h** ,

k

m.

i:

ml

■ftj

yr:

fc'

ej*"

3V,

fo

il-

przekątniowy, jako mir mały!... Jest to sprzężenie dwóch krzyżów, dwóch mirów. Są dwa kątomiry, są dwa kołomiry. To wszystko pierwiastki głęboko zakorzenione w duchu całej sztuki polskiej, a trwające po dzień dzisiejszy mimo tępienia rzeczy i odwracania spojrzeń od niej na wszystko co obce. Jeszcze na krześle starem w obrazie Rejtana dał Matejko plecionkę, oznaczającą krzyż z piątnicy! Piątnica owa sięga w przeszłość o wiele dawniejszą, jak zaprowadzenie chrześcijaństwa w Polsce. Ona istniała przed sztuką bizantyńską, bo rzut poziomy kościoła Ś-go Wawrzyńca w Medjola-nie da się objaśnić przystosowaniem także dwóch mirów: kątomira i koło-mira, tylko wedle założenia wschodniego, dośrodkowego.

mm

fr

ti

Wiz: 172. Kościół drewniany w R o go wie koło Dukli, na Podkarpaciu. Wieża z dzwonnicą nadwieszoną koronkowo i z banią o krawędziach po osiach głównych i przekątniowych.

Rzut poziomy kościoła S. L o-r e n z o (Milano) wychodzi podstawo-wo z układu dwóch mirów, czyli znanego z wywodów naszych ośmiomiru. To jest założenie idące z góry, z poczucia nadziemskiego. W obec tego dziwnie to wygląda, gdy dzisiaj Polak rozprawia o szukaniu dróg nowych na polu twórczości wedle zachcenia przypadkowego a ślepego, z dążeniem wyłącznóm li ku odmienności rozwiązania zagadnień, bez szukania najmniejszej podniety duchowej. Przy takim sposobie widzenia musi krzewić się zasada: sztuka dla sztuki, co jest niedorzecznością. Tylko zarozumiałość skrajna i samolubstwo zwierzęce mogą razem przypuścić, jakoby istotnie twórczość sama, będąca kwiatem ludzkości, mogła odbyć się bez sił nadprzyrodzonych, to znaczy bez natchnienia boskiego, jako poczucia nadziemskiego. Utwór cały wewnątrz i zewnątrz kościoła Ś-go Wawrzyńca w Me-djolanie to wynik dążenia ku pożądaniu rzeczy niebieskich, o które modli się szczególnie Kościół katolicki w Polsce. Tak! w litanji lud śpiewa pobożnie: „Abyś myśli nasze ku niebieskich rzeczy pożądaniu podnosić raczył — wysłuchaj nas, Duchu Święty!“ — Otóż to jest pobudzenie, godne sztuki prawdziwej. Dla duszy polskiej

staje się zachwytem rzeczywistym obraz usilności celem objawienia, że Piękno ma być uzmysłowieniem na prawdę „Pożądania Wzgórz Wiekuistych“! Tak! tak! takie tylko wysokie cele, podniebne, odpowiadają potrzebie wyrazu Posłannictwa, którego zapierać się nam nie wolno.

Sztuka piękna dla Boga i dla Narodu a nie dla siebie samej, oto przeznaczenie twórczości zawsze żywotnej i porywającej nas ku wyżynom. Nietylko nie powinniśmy zaniedbywać głosów natchnień wewnętrznych, lecz przeciwnie należy twórcy wielkiemu prosić w modlitwie, iżby Wola Boska raczyła w nas poświęcać te natchnienia.

Gdy tak siebie przygotujemy na sprawowanie czynności tworzenia, wtedy zupełnie inaczej poczniemy oceniać zabytki w ogóle a zwłaszcza zabytki polskie. Ten krzyż podwójny, o którym rozprawialiśmy w dziele: „Mistrz Twardowski“ stanie się uprzytomnieniem tajemnicy z wszech-zgodności świata. Cztery ramiona biegnące w cztery świata strony i cztery ramiona przepoławiające je doskonale. Ten o ś m i o m i r założeniem dla wykreślenia ośmiokąta, którego węgły muszą wpadać właśnie w osie główne i przekątniowe.

Oto właściwość sztuki polskiej, starolę-chickiéj, sławjańskiej i wędyckićj!...

Przyznajemy sami, iż wywody powyższe nie dogadzają postępowości nowoczesnej, obracającej się wśród czczości i bezmyślności, lecz z drugiej strony uwierzyć musimy w ich zgodność z wołaniami wszystkich wieszczów naszych.

Mickiewicz nie co innego nazwał Mes-sjanizmem tylko właśnie natchnienie. W wykładach paryzkich zaraz na początku mówi do Europy o Posłannictwie Polski i zaznacza, że przeznaczone ono jest nam z Opatrzności. A to Posłannictwo wynikło ze słuchania Objawień. Przedewszystkiém wiara nakazała uważać mądrość za cnotę, lecz nie mądrość świata, ale mądrość najwyższą: przez rzeczy widzialne głoszące rzeczy niewidzialne i tajemne. Stąd dążenie ku wzgórzom wiekuistym, albowiem wedle Pisma Świętego „Pan jest Bogiem Gór“. Kijów złoty i Moskwa tonąca w wieżach złotych „jakby w świecach“ (u Słowackiego) to nie żadna właściwość barbarzyństwa dziko wschodniego, lecz to pozostałość ostatnia polotu polskiego, tułająca się z dala od trzeźwości Europy. Oto pożądanie rzeczy niebieskich.

Wieżami złotemi w górę strzelającćmi okazywano niebiańskość a baniami czyli kopułami, w ciesiołce wysoko wykonanémi, przypominano kulę czyli kopułę. W téj ostatniej uwydatniano krzyż podwójny.

Aby to zrozumieć ściśle, trzeba nam przyjąć koło i na niém wykreślić krzyż z osi głównej pionowej i poziomej. Cztery te końce święte ze słońcem związane i z czcią wiatrów boskich połączone, już w Zakonie Starym były wielbione:

a-

U Urn

^ ËÈlil

SÜ

m*

mm

TÊ

fk " .....î ^

Wiz: 173. Kościół Ś-go Marcina koło Bielaku (Villach) w Karyntji nad Drawą. Bania wedle róży ośmiopromiennej.

we

wsi „Ś-ty Marcin

„A wtedy pośle Anioły swe i zbierze wybrane swe od czterech wiatrów“. (Św. Ma

rek XIII. 27).

A i Słowacki powiada:

... patrz na czteréch lwach z kości słoniowej ołtarz święty...“

(Ks. Mich. Twerski).

W kole (na rys. 162. str. 116.) cztery końce krzyża razem ze środkiem koła to piątnica jedna. Ze środka tego wyprowadziwszy dwie przekątnie ukośne, otrzymamy krzyż

drugi, będący znowu piątnicą drugą razem ze środkiem koła. Połączywszy prostémi końce krzyża głównego, otrzymamy czwartak jeden, a połączywszy końce krzyża przekątniowego dostaniemy czwartak drugi.

Dwa przeto krzyże stwarzają o ś m i o-m i r, dający się sposobem czarodziejskim wykreślić w czwartaku, wedle którego zbudowany był kościółek mały Św. Marji Egipcjanki na Wawelu, na wschód od katedry*). Układ murów naśladował ściśle pierwowzór z ciesiołki, przedstawiony na rys. 7. str. 11. Kościółek ten był także jednosłupowym, albowiem tak słup drewniany, jako i murowany, oznaczał myślowo zawsze rolę najważniejszą tego punktu, w którym przecinały się wszystkie osie razem, jak to uwidoczniliśmy na rys. 7. (str. 11), zaraz na początku dzieła niniejszego, gdzie istotnie wykreślenie polega na odznaczeniu tajemnicy przez sprzężenie w całość „Róży ośmiopromiennej“. Zgadza się ów układ jednosłupowy z założeniem dzwonnicy staropolskiej, przy której 9 słupów to skojarzenie krzyża głównego z krzyżem przekątniowym (rys. 8. str. 12. wyżej).

Widać z tego oczywiście, że czwartak duży ze słupem kościoła Ś-tój Marji Egipcjanki na Wawelu, wraz z czwartakiem małym części kapłańskiej, nie inne razem osiągają założenie, jak ściśle wedle kształtowania z ciesiołki polskiej (na osnowie rys. 7. str. 11). Mamy tu dwa czwartaki różne: jeden duży, drugi mały. Zachodzi jednakowoż możliwość wprowadzenia dwóch czwartaków sobie równych, jednakowych, do krzyża głównego i krzyża ukośnego i oto wzór na rys. 162. (str. 116.), który przytoczyliśmy dopiero co powyżej. Wedle zestawienia takiego widzimy 8 punktów na o k o 1 u świętem. Połączywszy je między sobą tak, aby linje proste wpadały na każdy punkt czwarty, otrzymamy gwiazdę ośmiopromienną taką właśnie, jaką widzimy na rąbku Matki Boskiej Pomocy Nieu-

L»

ta

li

•~v»

mm

*•

Wiz: 174. Zwieńczenie wieży baniastej na kościele parafialnym w Badenie koło Wiednia. Kopuła szesnasto-boczna dołem, górą ośmioboczna — z krawędziami po osiach.

*) Rocznik Krakowski tom XIX od str. 11. do str. 22.

stające], której obraz pochodzi z wyspy Krety, zatem należy bezwątpienia do sztuki wschodniej. Rysunek załączony objaśnia piękno wykreślenia przy powtórzeniu wewnątrz koła małego z dwoma czwartakami małymi, podobnymi do czwartaków dużych. (Rys. 162. str. 116.).

Nie powinien tu wkradać się duch wątpienia i natrząsania, albowiem rzecz to święta i uświęcona, jaka służyła często bardzo, jeżeli nie zawsze, za tło dla tajemnic kreślenia

w sztuce średniowiecznej a przedewszystkiém naszej polskiej. Kaczkowski Zyg. w pracy jednej p. t. „Od autora“, (Warszawa 1874 tom I.), omawiając wartości tradycji narodowych, podnosi wszystkie dziedziny z życiem naszém związane, a co do tradycji sztuki kościelnej lekko tylko nadmienia, że żyją one „kędyś pomiędzy nami“, a to wedle przypisków Wincentego Pola do „Wita Stwosza“. I słusznie wierzył ten badacz ducha narodowego,

rt\x

TT

MEL

miifp

v u ar

WAV

AV

f,r

Mmmmm

rs

ÆML

y//////fifniniiniuii\[[\m\\\\' - i\vi‘ 5W^ZÏÏF77^miiiiiihv

Y/f/tl' Ulli¹1 III " ,

'J/ll    i,11.«, \ l.i.i, ni'

ir ililinn

nr

liii

ii iiiuiin iiinniiiim.iifi u ii i ii ni ; u i

llltilllllnniiiiiiiiiiiiimiiiiinii

////diiimiiuinii' - ,i iiTiiit

iż wyjdą owe tajemnice „na jaśnię“, jako myśli żywotne.

Dowodem przepojenia zabytków naszych myślami naj-głębszćmi, wedle tajemnic boskich kościoła chrześcijańskiego, to samo zało-z chełmu

Vf'

mir

WÊ

Sra<r~

ÜSBriB

Rys: 175. Bania nad nawą główną, w czwartaku założoną — z cerkwi w Powroźniku, na Pod-

i    żenie iglicy

na wieży Marjackiéj

•5

Rys: 176. Bania na dachu części W Krakowie. Rzut po- kapłańskiój, nad ołtarzem wielkim

karpaciu, koło Krynicy. Cała część górna zało- ziomy ciesiołki tego żona na ośmioboku. (Do rys. 176. obok).

cérkwi w Powroźniku koło Krynicy. Kula założona na ośmiogranie.

arcydzieła podaliśmy

na rys. 228. (str. 158) Polskiego Budownictwa Drewnianego, jeszcze w r. 1916. Nie przywiązał nikt wagi do sposobu ujęcia czarodziejskiego, z wzoru przebijającego, a jednak zachodzi tu związek jednolity pomiędzy gwiazdą Matki Boskiej Pomocy Nieustającej a gwiazdą z okolą wieżyczek wieży Marjackiéj w Krakowie. Co więcej, tło z wiedzy tajemnej stanowiło założenie czarodziejskie dla uprzytomnienia zgodności cudownej w świecie i w przyrodzie i dlatego wzór wykładania drzewem polegał często na objawieniu porządku geometrycznego, dośrodkowego wraz z tajnią czwartaków czarodziejskich. Wykładania z kościoła Ś-tćj Anastazji w Weronie nie należą dlatego do sztuki włoskiej, lecz przeciwnie wyszły ze sztuki tajemnic wschodniej, a czwartaki 9. połowę po osiach ośmioboku wpisanego

podają krzyże wedle szachownicy, (patrz Mistrz Twardowski rys. 40. str. 125.).

Przyłączywszy do tych trzech rozwiązań wzór jeszcze czwarty, jaki tu załączamy pod rys. 164. (str. 118.) wzór, który okazuje koło z kół do krzyża ułożone (stąd ko-łokolnia pochodzi ze sztuki sarmackiej), zauważyć możemy mnogość pierwiastków, dających się znaleść właśnie w całej naszej sztuce ludowej i narodowej. Gdyby nic innego tylko układ krzyżowy, podwójny, dający 8 punktów ośmioboku umiarowego, na obwodzie koła, już to narazie wystarcza, iżby uwydatnić znaczenie przepotężne bani sarmackiej, czyli kopuły staro-lęchickićj.

W miejscu tém zachodzi konieczność nieodzowna udowodnienia dokładniejszego, na czém to polega ta ważność wielka, jaką przywiązywano do Piękna od czasów najdawniejszych aż do teraźniejszości niedawnej? Oto ludzkość chowała sztukę piękną, wszystką, głównie dlatego, ażeby przez nią przemawiała idea, albowiem wedle Platona „ani barwa, ani kształt nie są przyczyną piękności przedmiotu, lecz jego uczestnictwo w idei Piękna**).

Jakkolwiek nowoczesność Europy głosi prawdę inną, że istnieje sztuka dla sztuki oraz Piękno dla Piękna, mimo to nieskończenie znaczniejsza większość wartości tkwi w orzeczeniu Platona, że pięknością dzieła ani barwa ani kształt, tylko uczestnictwo w myśli przewodniej i podstawowej. Niedorzecznością może właśnie dla Polski najzgubniejszą myśli takie, wedle których „piękno prawdziwe tam się ma kończyć, gdzie się zaczyna wyraz myśli“. (Oskar Wilde: Portret Doriana Graya).

Czwartak ze rzutu poziomego na rys. 7. (str. 11.) jest dla uczonego dzisiejszego niczém inném tylko wyrazem potrzeby, zaś dla miłośnika zabytku obrazem „i d e i”. Podłoga na rys. 14. (str. 18.) to samo, jak i na rys. 23 (str. 26.). Koło młyńskie dla człowieka powszedniego to tylko przedmiot zysku i przemysłu, dla zapaleńca natchnionego jest ono linją świętą, pełną znaczenia (rys. 52. str. 50.). Skrzydło wiatraka w krzyż to nie znak dochodu i zarobku, lecz przeciwnie wyraz to „mira” na tle nieba, siłą wiatru kreślącego koła w powietrzu t. zw. „kołomiry”, (rys. 58. str. 50.). Nadto powiedzmy szczerze, że strop sali uroczystej w zamku, w Głuchowie, ozdobiony czwartakami z różami wielkiémi i z różami małćmi, to nie rzecz przypadkowo do Polski naniesiona ręką Włocha lub Niemca, lecz to wynik umiłowania idei odwiecznych, które objawiały się ciągle żywotnie po nad głowami Sarmatów. A wiedzieć trzeba, że tych róż złocistych większych było**) w téj świetlicy wielkiej Głuchowa aż 1500, a takich róż mniejszych było 1000. Jest to błąd

'«ę

'Æ

■~ mât

Bj

9 im. i

Pl_vasjf I

L^^Sâfcâ j

*]

tSwSl

mjii

Wiz: 177. Cerkiew w Andrzejówce koło Żegiestowa o baniach wedle ośmiomiru. (Zdjęcie Zbigniewa Wzorka).

*) Lisiecki Stan.: Nauka Platona o prabycie duszy, 1927. str. 15. **) Wł. Łoziński: Prawem i Lewem l£str. 112.

wielki, srodze mszczący się nad nami samymi, gdy znawcy orzekają, jakoby tu nic nie działało innego, tylko chęć zarobku ze strony włocha lub niemca. Nie! jest to nieprawda, ażeby po zamkach polskich i pałacach powstawały tylko dlatego rzeczy przepiękne i niezmiernie niezwykłe, że wpraszać się miał wiecznie głodny przybłęda i zawsze zarobku szukający wędrowny z daleka. Nie! stokroć nie!... Dwatysiącepięćset róż złocistych świetlicy Głuchowskiej nie wynikły z niczego — albowiem szły one z godnością i świętością na przypomnienie gwiazd i słońc niebieskich. Idea i tylko idea je stworzyła! Nie idea z renesansu dopiero wylęgnio-na i nie z baroku dopiéro naniesiona! Idea odwieczna. Było 1500 róż wielkich i było 1000 róż małych. Nie zdobył się na zestawienie takie ani włoch, ani niemiec, ani flamandczyk, ani belgijczyk, ponieważ dwoistość owa żyła odwiecznie w Sarmacji starej. Biało-Chrobacja była to Chrobacja Wielka — stąd Wielkopolska i Małopolska. Czorżtyn jest to Czarnożtyn. Dwie wieże przed kościołem Marjackim w Krakowie i dwie wieże katedry na Wawelu, nie równe sobie, ale północna większa, południowa mniejsza, to dwoistość stara jak świat odwieczny.

Na podniebieniu czyli stołowaniu w Głuchowie zestawiono 1000. róż mniejszych w obec 1500. róż większych jak 2:3, aby także objawiło się tu pojęcie mniejszości w obec większości. Powodem do ukształtowania takie-

<•

l\

.w-

jP

§* |

■À

iiii

i-

/I

#•

S*.

'-sa»*®«.,

fiT T *    *’ y

.•■Vf

>T

4f

?$U

**»

:h!

..:v>

»itfBLff^-' W^'¹* «i

11

Wiz: 178. Cerkiew w Andrzejówce obok Żegiestowa. Każda bania dolna większa ma górą banię mniejszą.

go nie jest zachcianka dorywcza, korzystająca z nawinięcia się i t a 1 u s a lub giermanusa, lecz sprawa święta służąca myśli boskiej i celom przewodnim. Duch Sarmacji trzymał się idei stosownie do pojęć Platona i wcześnie bardzo, bo jeszcze przed średniowieczem tworzył skrzyńce wedle czworoboków i dawał różyce wedle koła.

A te pierwiastki w sztuce średniowiecznej rozwinięte oparły się o osnowę z ciesiołki, zatem Bóg wić jak to dawno kwadrat jako czwartak z kołem mógł być przyjęty jako znak święty. Świątynia Światowida w Arkonie na Rógjanji (Rógja) była w czwartaku zbudowana.

Skoro Grecy już kładli wyżej piękność duszy po nad piękność ciała, widać, że uznawanie wyższości ducha po nad zmysłami żyło na wiele wieków przed Chrystusem.

Platon, ów twórca idealizmu, mienił Piękno siłą boską i odwieczną. To też Sokrates kreśli na piasku obraz czwartaka, który za pośrednictwem osi poziome] E F i osi pionowej G H rozkłada na cztery części a mianowicie AESG, GSFB, SFDHiSHCE. Zgadza się ten wykres doskonale z rysunkiem naszym, jaki wprowadziliśmy do dzieł naszych, a także do „Mistrza Twardowskiego“ (rys. 37. na str. 17.), gdzie osie poznaczyliśmy

Rys: 179. Czwartak Sokratesa wielki, rozpadający się na cztéry czwartaki małe. Kątomir sarmacki.

liczbami 1. 2. 3. 4. 5. Zatem pięć punktów kończynowych krzyża to piątnica, u Sokratesa E F G H S¹). Poznajemy z przykładu tego, jak ważną jest to podstawą co dotyczy krzyża t. zw. głównego w czwartaku danym. Nie dość na tćm, bo znamy nadto wzór zwany węzłem Salomona czyli pętlicą krzyżową, która wychodzi tak samo z krzyża równoramiennego czyli wschodniego, należącego do czwartaka (patrz rys. 165. str. 118. i rys. 166. str. 119.). Więc na tysiąc lat przed Chrystusem mogło być już znane rozwiązanie wedle plecionki do mira, która właściwie oznacza tajemnicę bizanty-nizmu, wychodzącego z 4. linji półkolistych, opisanych na 4. bokach czwartaka, wewnątrz którego koło wpisane było znakiem półkuli jako kopuły na żaglach.

Czwartak był warunkiem tworzywa w cieślictwie polskiém. Zatém rzut poziomy (rys. 7. str. 11.) to pojęcie bardzo górne myśli przewodnich a nadziemskich. Podłogi do mira pojedynczego albo podwójnego (rys. 14. str. 18. i rys. 23. str. 26.) to nie zabawka od niechcenia, lecz to głębia wiary, uwzględniająca tajemnice przedwieczne z objawienia boskiego. Koło młyńskie i krzyżak wiatrakowy to znaki tchną-ce Powołaniem i Posłannictwem! Tak!...

Węzeł Salomona, jako pętlicę z taśm potrójnych złożoną, widzimy wewnątrz kościoła Ś-go Zenona w Weronie (Mitth. d. Centr. Commission: X. 1865. fig. 18. str.133.),

Rys. 180. Czwartak Sokratesa opisany E F C G i czwartak wpisany A K H D. Czwartak duży i czwartak mały.

\

■:<

* ■ ■

•* •

*V

# .

,ï<

.'•VrrfV

V

*

1

#

v

\

Y

\

• »

/

■J

i

s

> ■

v

.1

\

(

-

/

/■

/

/•

/

\ï:

-

• .

■

■

■

■n

■

4

*

X

»

/

' V

L

t

c

?

'

s

■ :,-K

■

S

\

..

!} ,,

X

V

. ■>

y.

■ h

%:y%

ri—v    rv

^ *.

v~, ^

- • •

' -

.

X

\

\

V ;

: >y.

\

•. •■• Jr

:s

'

y J-

■

■’: •

'

/

■XJ ,«

j

■

\

'

i

\

s

.

%

■

WYDZIAŁY POLITECHNICZNE KRAKÓW

Biblioteka Politechniki Kiakowskie]

ras

IV-300929

Kdn., Czapskich 4 — 678. 1. XII. 52. 10.000

f,

■-

ii

!A

W'

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

■L

100000231997

‘J

¹

Opieramy się szczęśliwie o książkę p. Stanisł. Lisieckiego p. t. „Nauka Platona oprabycie duszy” str. 30. (Kraków 1927.). Sokrates posłużył się czwartakiem na krzyż rozćwiertowanym dla celu tego, aby wykazać Menonowi, obywatelowi z Tessalji, że pachołek jego nie uczony, rozwiąże zagadnienia sposobem przypominania sobie wiedzy pierwotnéj, z urodzenia odziedziczonej. Pachołek drogą naprowadzenia przychodzi do twierdzenia, że gdy A G równa się jednej stopie, w takim razie A G E S = 1 stopie kwadra-towéj, A E F B jest prostokątem = 2 stopom kwadratowym, a czwartak duży A B C D to powierzchnia równa 4 stopom kwadratowym.

Sokrates wykazał poglądowo daléj, że gdy zwiększymy bok podwójnie, to znaczy będziemy mieli czwartak o 4 stopach na każdćrn ramieniu jego, w takim razie powierzchnia kwadratowa będzie miała 16 stóp², co wynosi czterokrotną powierzchnię odnośnie do czwartaka pierwotnego.

Z uwagi, że Sokratesowi chodzi w tym przypadku o pytanie, co należy uczynić, aby otrzymać koniecznie powierzchnię czwartaka ściśle dwa razy większą od powierzchni 4 stóp², trzeba uwzględnić rozwiązanie bardzo ciekawe, wprowadzające boki skośne, łączące końce krzyża równoramiennego A K H D a dające powierzchnię równającą się 8 stóp kwadratowych, jeżeli A B = 2 stopom. (Rys. 180. wyżćj). Boki skośne A K, K H, H D i A D są nam doskonale znane ze sklepienia Zygmuntowskiego, o którćm po dziełach naszych tylokrotnie mówiliśmy. Boki zaś A K i K H są właściwością sklepienia Piastowskiego z katedry Wa-welskićj i katedry Wrocławskiój.

Widzimy przeto, jak dalekiéj przeszłości sięgają idee Piękna i Porządku, zaczerpnięte z tajemnic świata. Musiały być już przed Sokratesem doskonale rozpowszechnione.