Umm

-

iïi;i£n:\r

‘■wÈti

m

.

% '£

- %æ.,i

. *

m

If

m

ft

%

É'I

T

*x

i-^ààsj^H

;

®Sp

m

M

I

■j?

F: J

ly.

■-à

$É(É$

1

mW.

«

/

.* % ....

ST

m*

?

Æ1

ÿ;; '

V%-

■-1

Xv

Ł ','

K’

r ••?

&

i.

‘

vm

[w'\

'

è;

W^i

V JL

-*^'ń /TO

fc

«i

P '

p-.

■li

M-jP

3*1

,,r

*■

fi

Rr

W

if:

-Wm

. +

%

>■

Âr.

¹

.m- --V.

ß > •

|^*A

_. fH

5&4àe

v

JÊ’jS

i

-JP^'V./»

il»

4fc

L

Sm

< &Vüf

lèX-

%

&

•*«,„

.v»

ji '

“ %-fe

m

k ■’

*

ü

jSł. i

*T#

fMk

-M⁷

i

M »'/-

• jP*

: '* ,; ; ■*>’

jsSPjjf^

*äV«

y

11

fe':';

y

. ’

#n

-

i

’

.>

t'i

s;

•Cn

oF

■f

««

J

p? S .

&&,.. , , •... 'si

P

^4. ;JOg£p

.

W

p

i

■ JS» » :

« «ri

>%

ij

R

û

:^U

Vï

P ^

V

%u

.

p: t

3?

i

5S

>mH

*

P;i

■I

P\S 7?

i

f<. ^ I

irwi

il

•>.,

V

• •• Md

? -

f

-■ ,M|S:âc ''"

i^'1

S

Ą

1

îfei*

%vî

,, >

.’-

Llsq

*

m

Ą

* -

y k-jp,

H ^

'■Il 'v^k'

.    - j*

■*.

t'

I k

È*

!

L

i

P

i-.,

WC- •-•;

g.'

s

-

r n

‘%W»!.v

-'Â.| -

i ;

w

B ■

pl

u;

ł:

Ul

* *

dm

.

i

I

IL %.    .

*:»#« -, «y

W->Æà

'    ¹ i

#m :

m

i

hf>

m- ■

év

-

üy

^,v*.; '

■<W\

1

mêmë

&

%

t v

i,

’4à

■l?: ■>•'

s

'Uni

4 <

À-

>i)

p

r :#■-• ■,

••j

if:,-

X ' 14,

■VV.::

,\fj

f

.->■

'/e

•• • .Æf

5?

i**

TĄ

fi&jj

.V

I

4'

rt

s i-, -

>.

■.

f Sł

iÿ - i£.g

sr>H

m

n

4

\ ■

DT

o<

1

% ; '

■': *

Hiïï

M

r .s

hM Ä

“ï

Æ

ÏËr

;'- -1

!#>• ?!■

Hr

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

-/

y

»■ i

.•

2k

.

-•

S».

■'r&f-

/

\

V

i

' v -

/

■

A

i

>

V

v

% ; ;

».

•V

f

/

\

-

%

«*

PROF. DR. JAN SAS ZUBRZYCKI

CIEŚLICTW O

/:

niższych i wyższych, nie ma zdolności żadnych dla 

Najpotężniejszym wszakże dowodem własności naszej

CIEŚLICTW O

POLSKIE

UZUPEŁNIENIE

POLSKIEGO BUDOWNICTWA DREWNIANEGO

Z RYSUNKAMI

«6.

ZESZYT III-CI

(Od str. 129 do końca).

;,'8ïl||É    o

Étfk^

&____

Hk

IBk

=5aî~r

«*«■

mmâ

ES

- -• -r:r

si

SI

■JH

LWÓW 1930. - NAKŁADEM WŁASNYM.

ODBITO W TŁOCZNI „POWŚCIĄGLIWOŚĆ I PRACA“ W KRAKOWIE.

ZACHĘCENIE:

„CIEŚLICTWO POLSKIE“ — jako ciąg dalszy i uzupełnienie POLSKIEGO BUDOWNICTWA DREWNIANEGO, wydanego w r. 1916, wyjdzie w trzech zeszytach, po 4. arkusze druku, z licznymi rysunkami, przeważnie po raz pierwszy podanymi.

Przedpłata na wszystkie 3 zeszyty razem, z góry uiszczona, wynosi 25 zł. Dzieło po skończeniu druku kosztować będzie 35 zł.

Zgłoszenia przyjmuje tylko księgarnia Tow. Szkoły Ludowej w Krakowie, przy ul. S-tej Anny 1. 5.

Konto czekowe P. K. O. 401.223

uzu-

CIEŚLICTWO POLSKIE stanowi również pełnienie wydawnictwa „CIEŚLA POLSKI“ o 40 tabl.

Każdy miłośnik sztuki polskiej znajdzie w CIE-ŚLICTWIE POLSKIÉM kopalnie pierwiastków czysto rodzimych i pięknych, wiecznie żywotnych i godnych rozwoju.

Wynosiliśmy co obce, ganiliśmy co nasze! Teraz przeciwnie — kochajmy to, co swojskie w linji najpierwszej ! Chwalmy to, co nam najbliższe !

Témi słowy gorącemi zachęcamy do poparcia „CIEŚLICTWA POLSKIEGO” za pomocą przedpłaty!

lecz błąd to wielki, jeżeli nauka polska przypuszcza, jakoby to prawdą było, że pochodzi on ze sztuki włoskiej. Nie! stanowczo nie! Jest to bizantynizm, całkowicie do Wschodu naszego, własnego należący a w Sarmacji starolęchickiej szczególnie z umiłowaniem nadzwyczajném, bo duchowém, rozwinięty. Osnową jego: krzyż i czwartak. (Rys. 165. str. 118. i rys. 166. str. 119.)

W Śniatynie woźny obwołuje pismo królewskie na czterech rogach rynku (Prawem i Lewém I. str. 81.). We Lwowie na zasadzie „zwyczaju dawnego“ Ciekliński ogłasza na czterech rogach rynku list bezpieczeństwa od Stanisława Żółkiewskiego (j. w. I. str. 190.*). A było to w roku 1614. Co to oznacza?... że ideje wiary Światowida wnikały w życie nasze i obyczaje. Czwartak w zgodzie z czteroma żywiołami, z czteroma porami roku, z czteroma stronami świata i czteroma odmianami doby: rano, wieczór, południe i północ.

Dobrze powiedział myśliciel nasz: „w miarę i sposób jak bóstwo lud jaki pojmuje, w tenże sarn sposób i w tejże samej mierze, stan swój społeczny, rzeczpospolitą swoją wykształca .. . *

(Cieszkowski: Ojcze nasz). W obec tego wszystkiego wykształt taki, jaki widzimy na rys.

162. (str. 116.), jest wynikiem zgodności cudownej w wszechświecie całym i dlatego połączenie czwartaka A B C D z czwartakiem takim samym drugim E F G H, to znak tajemnic z ustroju boskiego zaczerpnięty. Przez rozprowadzenie linji promienistych otrzymujemy czwartak mały ab cd oraz e f g h. Na obwodzie koła dużego powstaje ośmiobok wielki z wę-

Ä 'ÊÈst

i*a

UiliO

ri

Ifl

■**>•*,.

-,

Tm#**

<*LL: ■

liii

fil!

mm

te.

[i|j

rą

Im

Wiz: 181. Kościół stary w Jordanowie pod Babiogórą, z kaplicą przymurowaną, a nakrytą banią z ośmiokąta wychodzącą, a mającą grzbietownice po osiach.

*) Czczenie czterech stron świata za pośrednictwem czterech wieżyczek („m i n a r e t ó w“), w sztuce arabskiej, pochodzi przecie ze źródeł bizantynizmu sarmackiego, który rozwinął właśnie w wierzeniu Światowida założenia dośrodkowe wedle krzyża wschodniego, równoramiennego, z czwartaka i z koła, bądź opisanego, bądź wpisanego. Meczet w Kairze ma 4 sale w krzyż do podwórza czworobocznego założone, w środku którego jest studnia. Podwórze lwie w Alhambrze także w krzyż osiowy rozwinięte. Główną osnową wzorzystą arabesek to splatanie czwartaków wedle róży ośmiopromiennej. W budownictwie naszém drewnianém o wiele wczeéniéj musiały być wykształcone układy pięciokopulaste w mir zestawione, jak w sztuce bizan-tyńskićj. W dziele J. Strzygowskiego „Die altslawische Kunst” rzut poz.: „Wisieńki Wielkiéj“ (rys. 18. a. i 18 b. str. 50. i 51.) to piątnica sarmacka z 5. czwartaków. — Cérkiew drewniana w Chodorowie (wiz. 20. str. 51.), ©raz w Jaryczowie (wiz. 22. str. 53. w dziele: „Die altsl. Kunst“), to wzory co do utworu o wiele starsze, jak sztuka książąt ruskich a potem bizancka.

głami po osiach głównych i przekątniowych — zaś na obwodzie koła małego podobny ośrniobok mały. Dwoistość widoczna.

Na tle takich wykreśleń czarodziejskich w znaczeniu chwały najwyższej przed porządkiem świata, tworzył Benedykt „da Maj a no“, mistrz sztuki wykładania w drzewie i z takich to pojęć wyłonił się wzór z kościoła Ś-tćj Anastazji w Weronie (rys. 163. str. 117.).

Widzimy tu dwa czwartaki duże splecione jak czwartaki dopiero co omówione (z rys. 162.), — lecz ponadto w środku powstaje gwiazda z ośmiu czwartaków 9 polowych. Zestawienie owo jest zupełnie podobne do wykresu chełmu iglastego na wieży wyższej kościoła Marjackiego w Krakowie, do tego zwieńczenia, jakie omówiliśmy dawno odnośnie do rys. 228. (na str. 153.) w dziele „Polskie Budownictwo Drewniane“ z r. 1916. Przyznać musimy, iż owa jednolitość myśli przewodniej budzi zachwyt i zastanowienie.

Otóż drogą taką staraliśmy się wyprowadzić naukę głęboką dla ocenienia kształtu jednego z najciekawszych w sztuce polskiej, a mianowicie dotyczącego ośmioboku z węgłami po osiach, a nie z węgłami pomiędzy osiami. Sposób pierwszy jest czysto polski, sarmacki, sposób drugi europejski, zachodni! Ośmiokąt nasz podaliśmy w Pol. Bud. Drew. na rys. 152. (str. 98.), dalej na rys. 162. (str. 106.), rys. 166. (str. 109.) i rys. 169. (str. 110.). Pełno w dziele owém przykładów, świadczących o potędze ducha, który rozwiązywał kształtowania w cieślictwie polskiém sposobem stosowania pojęć swoich własnych do światopoglądu Światowida. Rozdoba tak osiągnięta jest dowodem jednym z największych dla poparcia twierdzenia, iż sztuka nasza rodzima nie czerpała soków swoich ze zachodu i z otoczenia wszech-światowego, bo miała mowę wy-kształtu odrębnie swoją własną, arcy-dawną!

Kształtowanie zaś ośmiokąta z narożami po osiach nie co innego przypomina tylko złożenie dwóch krzyżów w jedną całość. Wyłoniło się to z układu dziewięciu słupów dzwonnicy staropolskiej, pomnika najstarszego na ziemiach Sarmacji, albowiem dzwony znane były u nas w okresie przeddziejowym. „Dzwonogród“ należy do okresu Starogrodu wtedy, kiedy już Nowogród graniczył z niepamięcią dawności. Rys. 8. (str. 12.) w dziele niniejszém to założenie świadczące raczej o jedności mirów, dwóch krzyżów, jak o zasadzie pożytku. Wedle tego wzoru z ciesiołki polskiej zapanował u nas w Staropolsce, jak i w całej sztuce weneckiej, nawet na wieżach murowanych, sposób średniowieczny odznaczania krzyżów obydwóch wyskokami ze ścian płaskosłupów. Wieża San Marko we wiosce górzystej ponad Abacją przynależy

■m

‘A

■ w-

Kip

:V_

La

ii

iii

W/

r‘-

'Si

Wiz: 182. Andrzejówka koło Żegiestowa. Kopuła nad dzwonnicą wychodzi z czwartaka: z narożników jego i ze środków boków jego do krzyża (Do ■wiz. 177. na str. 126. i wiz. 178. str. 127.).

.CO

do ducha twórczości starosławjańskićj, bo duch ten ży]e po dziś dzień w mowie i obyczajach. Wieża przy kościele Ś-go Zenona w Weronie jest wykwitem sztuki weneckiej (he-neckiéj) a nie włoskiej. Wieże Wenecji głoszą prawdę taką samą, jaka bije z dzwonnicy drewnianej, polskiej. Dzwonnica stara w Jordanowie pod Babiogórą, u góry powstała z ośmiu czwartaków pomiędzy słupami węgłowymi i śródosiowymi (patrz rys. 9. str. 11. w Pol. Bud. Drewn. r. 1916.). Że sposób rozwiązania takiego nie począł się dopiero w czasach u nas ściśle z dziejownictwem rozwidnionych, lecz był znany i rozpowszechniony w Sarmacji starodawnej, dowód mamy na popielnicy wykopanej na Morawji koło Ołomuńca, w Mogil-nicy, (Müglitz — patrz Mitth: d. C. Commiss : Rocznik VIII. 1863. zeszyt 1. str. 23.). Jeżeli przeto cieśla zakopański zdobi końce rysiów, (ze sosrąbików stropowych), czwartakiem o krzyżu ukośnym, lub dwoma czwartakami (rys. 56. _ i rys. 57. str. 52.), to idzie on za głosem podaniowym we krwi tętniącym, bowiem zmarłemu do grobu na urnie kreślono takie znaki jeszcze w okresie Światowida. A dwa czwartaki ukośne zachodzące za sobą, takie, jakie omówiliśmy odnośnie do rys. 112. i 113. str. 81., to rozdoba z miłością powtarzana na téj popielnicy w Mogilnicy, na Morawach, także odwiecznie ä przed Chrystusem !

Wzór z malowideł greckich (rys. 114. str. 82. wyżej) kojarzy się zwięźle z czwartakami na rysiach zakopańskich. Także i czwartak z przekątniami podany w książce „M istrz Twardowsk i“, jako rys. 16. str. 56. dowodzi oczywiście, że były to istotnie znaki czarodziejskie, wydobyte z wiedzy tajemnej a objawionej. Również dwa czwartaki, na podłożnicy gzémsu ze świątyni w Selinunt (Mistrz Twardowski rys. 70. str. 204.), uchodzić mogą słusznie za wątek pokrewny z dwoma czwartakami po rysiach zakopańskich. To wszystko znowu służy za objaśnienie, skąd pochodzą dwa czwartaki wewnątrz koła?...

(na rys. 162. str. 116.). Musiała się i tutaj przypom-nąć dwoistość, właściwie wynikająca raz skutkiem łączenia punktów osi głównych, a raz drugi przez powiązanie punktów osi przekątniowych. Poprowadziwszy ostatecznie linje wiążące między sobą wszystkie punkta obydwóch czwartaków, otrzymamy ośmiokąt, należący wyłącznie do sztuki polskiej. Za starożytnością wykształtu takiego przemawia bardzo silnie obraz, przedstawiający Orfeusza ze sztuki malowideł po katakumbach rzymskich, który ujęty jest w obramienie całkowicie podobne, mianowicie mieści się w ośmioboku, wychodzącym z osi głównych i przekątniowych*). Ośmiobok to znak krzyża podwójnego, podobnego zresztą do krzyża dwoistego, zwanego krzyżem Mazurskim, ze strony jednej w tańcu, a ze strony drugiej po pisankach i wyszywankach. Krzyż ów podaliśmy w dziele „M istrz Twardowski“ jako rys. 57. str. 180. oraz rys. 58. str. 181. O ile głęboko zakorzenione było to zamiłowanie wprost płomieniejące do krzyża, niech poświadczy ta prawda oczywista, że w sztuce

*) Obraz ten w dziele W. Liibke: „Die Kunst des Mittelalters”. Esslingen 1910. str. 47. ryc. 56.

(wedle Wilperta).

Wiz: 183. Skrzydlna koło Limanowej. Kopuła z czwartaka przychodzi do ośmiomiru z osi głównych i przekątniowych. (Zdjęcie Zbign. Wzorka).

cc

ludowe] deski opierzenia szczytów są wycinane w rozdobę krzyża, jak to często powtarza się w Zawoji (rys. 207. str. 148. oraz rys. 209. str. 151.), oraz że w sztuce Zygmuntow-skiéj naszej pojawia się kołomir dla rozmieszczenia w krzyż czterech herbów, jak to zauważyć się nam godzi na obydwóch pomnikach marmurowych, naprzeciw siebie postawionych we farze Żółkiewskiej, tuż koło ołtarza wielkiego. Jest tutaj koło podzielone linją poziomą i pionową w krzyż taki sam, jaki wyznaczył Sokrates na kątomirze swoim (rys. 179. str. 128.). Nazwa kraj car pochodzi napewno z pieniądza krzyżem ozdobionego, stąd krzyżakiem nazywanego, jaki dziś jeszcze zachowała Austrja na dwugroszówkach

SB®

ist f-

TrW

I

ag

;;4

,4

m*

*s*~

«* -

-    K~*~ ~*

-•^.»'' ■■ •* .,?:, ... •- ...

..;---v * * • -

''JjSsfŚ£ś$L.

£%sSS£h

u:* -

Mi

■■UM

'«•*-

V:

pr > m'

-FSïmMà

llraMr

' * JŁ

■V

Vsä

»ffl

fc»

i v n

IT

sjf&äiamuät

4*1

fl

J k% •’• *

SÖS

śfsr^

rAi

!.

- ■»£&

Wiz: 184. Domy w Krzemieńcu. Dom pierwszy z gankami dwoma u dołu i z gankiem na piątrze o 5. słupach. Dom dwuganeczkowy. (Zdjęcie własne).

swoich. Kątomir przeto opiera się o 4. końce krzyża, kołomir tak samo — a więc 8 punktów ośmiomiru mają znaczenie pełne myśli. Dlatego to ósemka tak doniosłe przybrała role w całej sztuce polskiej i w obyczajach a zwyczajach naszych. Po kościołach polskich, nie w mieście, ale we wsi dalekiej od nawałnicy nowoczesnej, przy mszy św. w Niedzielę i w święta wielkie często bardzo uderza nas obraz ośmiu członków bractwa przed oporęczowaniem ołtarza wielkiego, aby były 4. świece wielkie po lewej i 4. świece takie po prawej. Tym sposobem wytłómaczyć można stosowanie górą ponad ołtarzami wielkich znaków promienistych, będących uwidomieniem Chwały Boskiej, na podobieństwo promieni, w rozbłysku od ogniska, bijącej na wsze strony. Jest tutaj najczęściej ośmiomir podwójny, zatem 16. promieni strzelistych oznaczają dwójkę ósemki. Cztery ósemki dają 32. kierunków, znanych we wiedzy tajemnej Wschodu starodawnego. Na probostwie w Łap-

czycy koło Bochni pomysłowość ludu zdobyła się u stropu pokoju na rozdobę nadzwyczaj piękną, ze słomek ucinanych złożoną, wedle kołomira o 32. promieniach !... W taki tylko sposób można zrozumieć powstanie bani w ciesiołce nad kaplicą w czwartaku zbudowaną przy kościele parafjalnym, drewnianym, w Jordanowie, jak to widzimy tutaj na wiz. 181.

str. 129., (odnośnie do rys. 192. na str. 123. „Pol. Bud. Drewn.“ z r. 1916.). Jest to tylko część czwarta rozbłysku sił skrzyżowanych, w mistyce Słowackiego zapewne posiadających aż 32 znaków błogosławionych, podług których Sarmata przyozdabiał grób kamieniami granitowymi do pierścienia ułożonymi (rys. 79. str. 64. wyżej). Z ósemki owéj czarownéj powstało słońce promieniste, ukochane nietylko w sztuce zakopańskiej, lecz i całej polskiej, czego dowodem drzwi z rys. 137.

(str. 97.). W nadprożu drzwi w Modl-nicy widzimy koronkę w drzewie wyciętą o parach dwóch dwunałęcza półkolistego, zatem o 4. półkołach, z których po przepołowieniu pola każdego powstaje w połówce lewej czwórka Ostrołęki, w połówce prawej także taka sama czwórka Ostrołęki, a zatem w całości ośm na-łęczy ostrych (rys. 150. str. 107.). To znak święty!...

/n

msssssm

(0

«Rü

•JT//U/7/ l\ • ANS

mwm

II MII INI ! m Mmliii Mm 11

Wszystko to razem staje się szkołą dla zmysłu twórczego o wiele ważniejszą, jak nauka szkolna ściśnięta pętami programów teutońskich a zabijająca serce i sumienie, duszę i ducha polskiego. Wiedza tajemna Wschodu sama ogłasza prawdę, że umiejętność bez książek jest wyższą, jak z kart zadrukowanych przebiegłością ludzką. Sztuka polska, tak ludowa jak i narodowa, to czytanka z objawienia, byle umieli my wtapiać się w kształtowania pełne poczucia. Taki bróg „święty“ na węgarze, cały łokieć szerokim z dębu odwiecznego oddany, to znak podobny do runów, opowiadający tajemnicę stworzenia czterech stron świata, (rys. 161. str. 115. do rys. 149. str. 106.). Winą to naszą wielce grzeszną, gdy dali my się porwać bezwzględnie dociekaniom rozumu wyjałowionego mądrością Zachodu a pozrywaliśmy nici wszystkie, pochodzące z rozbłysku słonecznego twórczości szczytyjskiéj i sarmackiej. Zbrodnią nazywać musimy ową kulturę europejską, jaka tępi i niszczy wszystko co tylko nie zgadza się z jéj patrzeniem chciwém a zachłannem na „duszę w mieszku“ wedle słów Fredry. Dusza zaś Polaka wyżej i zawsze nad ziemią, ściśle wedle nauk Chrystusa!...

Gdziekolwiek się zwrócimy, wszędzie uderza nas potęga wywyższania spraw duchowych aż do świętości. Dowodem wśród zwyczajów najstarszych wyświęcenie na mistrza, co my wyzwoleniem nazywali, (Kar. Szajnocha: Jadw. i Jag.). Wyświęcenie owo nadawało prawo tworzenia wedle tajemnic boskich, do których należała i bania, jaką omawiamy. Pochód śpiewny a uroczysty do łaźni miejskiej, dla odprowadzenia tam panny

su

»i

|UM

: ilü hiü

i aj

jjąj JM

-I

Rys: 185. Bok domu drewnianego z przystrzeszkiem dolnym i górnym. Ściana oraz szczyt na dwudziale. Ze wsi Źubrzyca Wyźnia.

młodej, przed zaślubinami, nie co innego oznacza, jak uświęcenie obyczaju w budynku zwanym banią od kopuły Światowida*). Że bania jako łaźnia sięga czasów bardzo odległych dowodem przysłowia z czasów Bolesława Chrobrego, pochodzące niezawodnie z pogaństwa.

Już wtedy za Białoboga i Czarnoboga splatano w całość jedną dwa czwartaki, aby powstała z nich razem gwiazda ośmiopromienna, uwidoczniona na rys. 162. str. 116. Bania polska czyli sarmacka opiera się o kształt wyłoniony z dwóch czwartaków, znanych w arcybudownictwie najdawniejszém. Ważność i świętość czwartaków Sokratesa, jednego

jako „kątomira“ (rys. 179. str. 128.), drugiego jako „o str o mir a“, wychodzącego z kątów ostrych, 45°, przy punkcie A K H D (rys. 180. str. 128.), to zasada nie stosowana i nieznana w sztuce greckiej. Grecy nie budowali w czwartaku, lecz w prostokącie. Natomiast czwartak, jako znamię pomnikowe, stanowi podwalinę główną całej sztuki sławjańskićj a przedewszystkićm sarmackiej, jako polskiej. Jednym z najdonioślejszych wyników w pracach prof. J. Strzygowskiego jest dowód, wykazujący jasno a stanowczo, że sztuka Szczytów i Sarmatów istniała o wiele, wiele dawniej, jak sztuka Rzymu

⁽§

Uh

Wi

/mmmmi

Ai

11 li;

lik,

nul.11.¹    . m;

..............n)

ILiBI

ysi

Wz

—    K—

—    a—'

• KT

E

Pm

lilii

ffl

Jfr

3>-

*) Kar. Szajnocha w dziele Jadwiga i Jagiełło (rozdz. XII. Koronacja) opisuje obszernie obchody ślubne ze średniowiecza w Polsce, a szczególnie w Krakowie, gdzie żyła silnie gorliwość dziedziczna w obyczajach i zwyczajach starodawnych. Choć Teutoni wszystko mową swoją po przezywali, przecie treść uświęcona przeszłością odwieczną głosi przynależność jéj tylko do ducha naszego, narodowego. Uroczystość wesela trwała 8. dni i rozpoczynała się ucztą wstępną małą a kończyła ucztą wielką, pożegnalną, na poprawinach. Pochody ulicami całej drużyny weselnej, z piszczkami i bębnami, mają na celu dzielenie radości ze wszystkimi, aby miasto całe brało udział Rys : 186. Dom wiejski ze szczytem, nad którym u góry „nad- w uniesieniu i szczęśliwości. Pochód do łaźni czyli w i e s z k a“, znamienna dla cieślictwa Z a w o j i. Rozpórka do bani był pozostałością z okresu wierzenia z linji esownic. Dołem trzj odmiany stosowania linji falistéj. przedchrześcijańskiego, ażeby tutaj „pod banią*

w obec bóstwa ustrajano (wieńczono) pannę młodą w wieniec, koroną zwany. Wieża przeto baniasta polegała i przy budynku łaźni obrzędowój na wywyższeniu kuli świętej, wykonanéj porządkiem ciesielskim z drzewa, jako bryły ośmiogrannój o czté-réch kołach, przechodzących przez ośm węgłów, wedle rys. 162. na str. 116. wykreślonego.

W żupach solnych były „banie” — „na Markowéj wież pańskich dwie“. To były „banie solne“. Nestor przytacza pewność, że św. Andrzej widział w Nowogrodzie banie drewniane, a w nich piece,kamienne. To były łaźnie, znane w czasach Bolesława Chrobrego, który zdaje się zwyczajem obrzędowym poprawiał młodzież, biorąc ją do bani łaziebnćj. Tu w cieplicy upominał król występnych, ćwiczył i karał a nakoniec wypuszczał w odzieniu nowém. Zatém jak Panna Młoda tak i ten nawrócony w bani czyli pod banią otrzymywali strój nowy dla uroczystości. Dwa przysłowia : „Sprawić łaźnię“ oraz „Dać ścierkę po ł a ź d i” mówią o tém, jak ważne znaczenie w życiu dawném miały u nas właśnie „banie“ z drzewa budowane, o koli w ośm krawędzi wykonanéj, od ktôréj wzięło miano swoje miasto „Bania złota” u Daków.

Miasto Akwizgran najniezawodniéj nazwę swoją wzięło od budowy sławjańskićj w ośm grani wzniesionej. Kościół św. Wita w Rawennie powstał z wzoru cieślictwa sarmackiego, ośmiogrannego!

i Bizancjum. Otóż sztuka owa staro-sławjańska i staro-kroacka opierała się zasadniczo o czwartak w budownictwie drewnianém, a to głównie dla téj przyczyny, iż w nim mieścił się raz krzyż prosty, główny, drugi raz krzyż boczny, przekątniowy. To co widzimy na czwartakach Sokratesa i co jest w oczach mędrca greckiego wiedzą wykreślania i rachowania (t. zn. geometrją i matematyką), to równocześnie a niezawodnie i wcześniej jeszcze było w Sarmacji owocem bogobojności i uwielbienia za pośrednictwem krzyża równoramiennego. Krzyż z rys. 179. (str. 128.) główny wychodzi z punktów przepoło-wiających boki czwartaka — oto prawo połowienia i prawo dwudziału. Krzyż z rys. 180. (str. 128.) boczny wychodzi ze środka B jako punktu, w którym się przecinają dwie przekątnie, równoległe do boków skośnych. Te ostatnie dają czwartak mały względem czwartaka dużego — oto prawo zestawienia dwóch wartości: wiel

kiej i małej, wyżniej i niżnićj, białej i czarnej, starszej i młodszej. Jeżeli jest Wisła i Wisełka, jeżeli mamy Wisełkę białą i Wisełkę czarną, to nie stanowią te określenia tylko krajopisu (geo-grafji), albowiem tkwi w nich pomnik ducha przedwiecznego, z wiarą w Boga dwoistego związanego. Światowid był obrazem Czarnoboga i Białoboga, stąd i Cisa dzieli się na Białocisę i na Czarnocisę.

W/

<¹-

■J

'/•I

k\Y

%&

3$X

Rys: 187. „Nadwieszka“ u szczytnicy chaty w Zawoji. Z gromady domów w wąwozie naprzeciw Posterunku. Pazdur z koroną.

To wszystko, co tu podnosimy, znajduje poparcie wprost olbrzymie we wszystkich zabytkach polskich a także w całej sztuce ludowej Sławjan północnych, południowych, wschodnich i zachodnich. Brednia to wielka, gdy kto o pierwocinach sztuki mówiąc przypuszcza, jakoby Czesi i Rusini, Kroaci i Łużyczanie wiedzieli co innego i dopiero oni mieli być nauczycielami Polski. Nieprawda to wielka! 1 sztuka staro-kroacka i sztuka kijowska, sztuka pomorska i sztuka śpiżska z orawską, to wszystko razem jedna wielka sztuka odziedziczona po Szczytach i Sarmatach¹).

Polegała ona na wprowadzeniu krzyża równoramiennego i to dwoistego, albo przekątniowego wedle rys. 5. (str. 10.), albo głównego na podstawie rys. 6. (str. 10.). Krzyż dlatego jest tak głęboko zakorzeniony w duszy narodu polskiego, gdyż tkwi w przeszłości na tysiące lat wcześniejszej od Chrześcijaństwa. Przywiązanie ludu naszego do krzyża należy do dziedzictwa podwójnie związanego raz z wiarą Światowida, drugi raz z przykazaniami Jezusa Chrystusa. Oto związek między krzyżem z rys. 6. (str. 10.), a krzyżem z rys. 179. (str. 128.), oraz między krzyżem z rys. 5. (str. 10.) a krzyżem z rys. i80. (str. 128.), który łączy naroża E G i C F.

Prof. J. Strzygowski słusznie wytknął, że Europa dotychczas poczytuje Sławjan i Giermanów za dzikich barbarzyńców nieokrzesanych, chociaż w istocie rzeczy zasługują oni na zgłębianie takie samo, jak Grecy i Rzymianie²). Jest to prawda wielce ważna, albowiem Sławjanie i Giermanowie w Europie najpierwsi rozwinęli budownictwo drewniane, a w niém wykształcili układ krzyżowy na osnowie czwartaka.

É4

I kopuła sarmacka wyszła z koła świętego wpisanego w czwartak. Dwa czwartaki nawzajem się przenikające w kole opisaném dają ośmiogran, znany w czasach przed Karolem Wielkim. Akwizgran jest to ośmiogran taki, jaki mamy na rys. 162. (str. 116.).

f/.

Mm

ii

Rys: 188. Szczytniczka z nadwieszką u góry nad gankiem domu w Źubrzycy Wyżniej. U góry krzyż — pod rozpórką nadwieszki kielich wycięty, nad nim Hostja z krzyżykiem.

Pod samą Babiogórą, w wąwozie prawie odludnym, na końcu wsi wzdłużnej : Zawoja, stoi przy gościńcu kapliczka ubożuchna, której rzut poziomy widzimy na rys. 168. (str. 120.), do widoku na rys. 171. (str. 121.). Okaz ten przepiękny a pomnikowy jest właśnie tylko dlatego dla nas tak wielce pouczającym, że cudem uchronił się w zakącie, deskami zabitym, od pracy zabójczej gwoli małpowania Europy i Ameryki. Cieśla polski zhańbiony wymyśleniem „analfabeta“, jedynie dzięki ciemnocie osławionej w oczach kultury i cywilizacji, zdobył się na wzór, jaki postawić możemy na miejscu najgodniejszém, obok przykładów Grecji i Rzymu. Barbarzyństwo cieśli polskiego atoli świeci jasnością tajemniczą, której oczy dojrzeć nie mogą i nie umieją. Jest to grzech u Polaka zawsze najcięższy i najsromotniejszy, iż będzie się on szczycił znajomością i przyswojeniem dziwactw najdalszych a siebie i narodu swego zgoła nic pojąć nie chce i nie potrafi.

Tylko tam, gdzie nie dotarła żyłka samobójstwa nowoczesnego, rękoma ducha złego a ciemnego prowadzona, tam pierwotnością jasnowidzenia swojego objawia się władztwo znamion pomnikowych, dających godność „Cieślictwa polskiego“.

co

Rzućmy najpierw okiem na rzut poziomy, dopiero co przytoczony. Uderza nas zestawienie dwóch czwartaków: mniejszego i większego. To co tutaj ujęto murami z kamienia miejscowego, jest odtworzeniem jednej z najstarszych zasad podstawowych całej twórczości, ręką cieśli w drzewie działającej. Wszystkie kościółki modrzewiowe i także wszystkie cerkiewki, budowane staraniem ślachty polskiej, z drzewa polskiego, z miłości bratniej i wedle myśli przewodnich polskich, tak samo zasadniczo skład swój poczynają w rzucie od czwartaka dużego i czwartaka małego. Tu w Zawoji, w przysiółku „Policzne“ tém potężniej objawić się to musiało, ile że sama góra nawet Babia składa się z wierzchołków dwóch: Babiogóry wielkiej i Babiogóry małej³), a i rzeka Skawa stąd poczyna się dwoma strumieniami.

Lecz nietylko w samym układzie poziomym objawia się dwoistość owa, ponieważ panuje ona i we wzniesieniu, jakie nazywają niektórzy elewacją. Mamy tu wieżę baniastą złożoną z kuli dolnej większej i kuli górnej mniejszej, gdyż pierwsza odnosi się do kapliczki dolnej murowanej a druga należy do kapliczki górnej, drewnianej, ośmioma słupami odznaczonej (rys.171.str. 121.)

Nie dość na tém, bo patrząc wedle którejkolwiek osi albo głównej albo przekątniowej na kopułę dolną lub górną, mamy przed sobą zawsze dwie części po ręce lewej i dwie części po ręce prawej, koniecznie przedstawiające się nam w skrótach jako część większa i mniejsza.

'///

ti,

7-

ff

i!

‘flil

Æ, TH!

wm

li

I iii'

b

I!

1:

nÉioi

! '''H i

Rys: 189. Szczytniea z nadwieszką, która jest zwieńczona krzyżem. Z domu w Zawoji. Dwa okienka strychowe w k ą t o m i r.

Otóż taka wieża baniasta to ściśle polska!...

Nie podnosimy tutaj tego wszystkiego jako rzeczy nowej, bośmy o niej pisali i rozwodzili się już w Pol. Bud. Drewnianém. Raz jeszcze wszelako godzi się oświetlić znamię to pomnikowe rozbłyskiem sił skrzyżowanych, o którym mówiliśmy wyżej na str. 64. Uwagi nasze jeszcze w roku 1916. ogłoszone nie wzbudziły u nas spostrzeżenia

Rys: 190. Nadwieszka szczytnicy ozdobiona wycinanką bogatą z deski. U góry krzyżyk. Z domu w Zawoji.

najmniejszego, jakkolwiek opierają się one nie o wymysły urojone, lecz o świadectwa pomnikami sztuki uwiecznione. I to sprawa najsmętniejsza, gdy Polak niezdolny do zauważenia rzeczy jedynie dlatego, ponieważ nie podaje jéj żadna książka niemiecka. A jednak bania polska taka, jaką tu okazaliśmy z wądołu Policzna pod Babiogórą, zgadza się doskonale z ostrosłupami po kościółkach Morawji i Śląska, przy których krawędzie, jako grzbietownice, wpadają w rozbłysk sił skrzyżowanych. Wieża w Dzierzgowicach (rys. 14. str. 15. Pol. Bud. Drewn.) iw Kędzierzynie (rys. 18. str. 17.), oraz w Sierakowicach Wielkich (rys. 19. str. 18.), wszystkie one w rzucie okazują rozwój ściśle taki, jaki rozprowadziliśmy tutaj w Cieślictwie na rys. 162. (str. 116.), na którym ośm wierzchołków gwiazdy podają ośm grzbietownic ostrosłupa polskiego. Na Węgrzech

iglica wieżowa wychodzi z tej samej zasady (patrz Pol. Bud. Drewn. rys. 46. str. 36.). Prze-wdzięczny przykład znamienny widzieliśmy na kopułce nad kru-chtą, w czwartaku założoną w Rohatynie (Pol. Bud. Drewn. rys. 141. str. 92. i rys. 161. 162. str. 106.). Przypuścić można na pewno, że po świątyniach naszych dawnych były takie kruchty w obejściu od czterech stron świata, aby wstępujący na Bożorolę przechodził skruchę, zanim do wnętrza Domu Bożego się zbliży. Nawet iglica na wieży Wiślicy była zbudowaną wiernie po polsku, co

m/m

■Jks

ilï>

<11

»,

■tm

mÉk.

mŁ

z:ii

-:k

////

i;--

iir>,

liii

. V\ widać na rys. 153. str. 99. w Pol. m Bud. Drewn. — Pierwiastek umi-

łowany na Śląsku (Mikuliczyn, Pomniszowice, Wierzbno w P. Bud. Drewn.), powtarza się tak samo i jednakowo na Pomorzu.

Ta właśnie jednozgodność pomiędzy banią a ostrosłupem wedle rys. 20. (str. 24.) i rys. 21. (str. 25.), wyżej tu podanych, to właśnie warunek jeden z najpierwszych dla wytworzenia wspaniałego stylu polskiego, wielko-narodowego. Lecz o zgrozo!... Kultura i cywilizacja nowoczesnością swą pyszną nie mogą dopuścić, ażeby rozwinęła się jaka u nas twórczość inna, jak secesyjna lub kubistyczna z linją poziomą, hałwaniasto ciężką i bezmyślną !...

A zatem niech ginie całe bogactwo cieślictwa polskiego, choć szczycić się ono może takimi rozkwitami, jak śliczna wieża kościelna w Kartuzach, na Pomorzu. I tutaj również bania wielka dołem nad murami czwartaka a górą bania mała ponad kapliczką drewnianą, ośmiogranną. Krawędzie jako grzbietownice wychodzą i tutaj z ośmiu węgłów gwiazdy, wedle rys. 162. na str. 116. powyżej. Jest to wspaniałość kształtu, którym chwalićby my się mogli i rozkoszować, że posiadamy w dziedzinie piękna ojczy-

stego coś tak wielkiego i zacnego!... Ale... nikt nie poruszy duszy polskiej, nikt nie przemówi do serca polskiego głosami rodzimymi. Wszystko to daremne! My mamy oczy pozamykane na swojskości, uszy pozabijane na słuchanie mowy rodzimej — bo wali na nas smok przemocy obcej ze srogością dziwactw najpotworniejszych, że aż skarżyć się trzeba, dlaczego to, co się pali po skarbach płomieniem miłości, musi marnieć i niknąć w obec nawalności zła i kłamstwa postępowego.

///

v/i\i

* " ■■ i , l ■ f i ■ ■ ■ ■ V

Ul

Wieża w Kartuzach jest to arcydzieło godne uwagi najbaczniejszej i nauki najgłębszej, co więcej naśladowania rozsądnego i rozwoju okazałego. Gdyby mistrzowie nasi ołówka i pędzla rozumieli wartość wzoru, tkwiącego w godności piękna na wieży Kartuzkićj, na pewnoby dali wyraz duszy narodowej i stworzyliby podkład dla porządku i sposobu polskiego w sztuce. Jednak to stać się nie może miarą żadną, bo każdy, kto kazałby w szkole czerpać z przykładów naszych, nazwany będzie szkodnikiem i zacofańcem. Uczeń dziś

w uczelni nowej kształcony jest biedny, albowiem wpaja się w niego zasady, wedle których nie powinno się już budować porządnie i stylowo, gdyż na miejsce wzorów przeszłości prądy dzisiejsze wprowadzają próżnię i nicość.

W sztuce podobnej do pudła i paki jest tylko potrzeba i nic nadto. Ciemność i nienawiść do kształtu, jak kwiat w blasku słońca rozwiniętego, to środowisko, z którego patrząc na twórczość, wzbrania się młodzieniec dzisiejszy czerpania soków z konarów ojczystych. Nie można nie nazwać tego klątwą i przekleństwem, gdyż pokolenia całe sprowadza takie bałamucenie złośliwe na manowce bez wyjścia.

Młodzież polska dziś godna pożałowania, iż nauczyciele jéj nie dozwalają, aby patrzyła w jasność słoneczną taką, jaka właśnie prześwieca ze zabytków polskich. Uczoność sztucznie zatruta powiada, że można deptać „proch świętyu, jakkolwiek w obronie jego tyle ksiąg spisała Marja Rodziewiczówna.

Oto jéj słowa: „Oj! święty, święty ten proch szary, co go nogami depcemy! Kto choć kroplę potu nań dał, to jakby ślub wziął..." O ! tak ślubem my powiązani z pomnikami chwały naszej i sławy, więc winniśmy trwać i działać w rozbłysku promieni, jakie biją na nas z bani w Kartuzach!...

Darmo liczyć na to!...

Uczelnia nowoczesna nie pojmuje téj jasności, chociaż co krok i co chwila się jéj w oczy mowa kształtu wyraźniejsza od pergaminów. Oto dzwonnica o ośmiu grzbie-townicach ostrosłupa (rys. 130. str. 91. wyżej). Taki obraz piękny a równocześnie pełen dzielności sarmackiej pokryty milczeniem i nieznajomością. Tylko niestety u nas w Polsce

Jk

v'

\ /•

ii-

\\ /

Rys: 191.i 192. Okienko strychowe jako dymnik z chaty we wsi Zubrzyca Wyżnia. Krzyże z koniczyny czterolistnej.

Rys: 193. Okienko strychowe z domów w Żubrzycy Wyżniej.

ÆfnmUmèi

zmMMmWmm

« m ;!ł

ilsrl#

Rys: 194. Okieuko strychowe jako dymnik ze Żubrzycy Wyżniój. (Kielich znakiem naczynia duchownego).

rzuca

możliwe takie deptanie prochu świętego. Wszystkie wołania M. Rodziewiczówny nic nie pomogą! Uczony polski nie zbliży się do ośmiomiru, aby go nie pomówiono ó „szowinizm“. (!?)... Nie chce on znać róży ośmiopromiennej (rys. 117. str. 83.) i dlatego tak skwapliwie orzeka, że dachy w Lubece wedle wzoru (rys. 10. str. 14.) to pomysł niemiecki. To nieprawda — gdyż wykształt podobny ma źródło swoje w budownictwie Sławjan i Gier-

manów, zanim ci ostatni nie poddali się teutonizmowi gniotącemu.

W Bytomiu na Śląsku w ogrodzie miejskim

stoi kościół drewniany t. zw. „Schrotholzkirche“, którego wieża na przedzie ma dach ostrosłupowy znowu wedle róży ośmiopromiennej zbudowany, a zatem grzbietownice jego wychodzą z węgłów czworoboku i z połowy boku każdego na zasadzie prawa przepołowienia. Jest to utwór czysto polski...

Ślązak dzisiejszy jest już tak od wieków zgnieciony pięścią żelazną i przemocą, że nie przypuści bynajmniej ani przez chwilę, by mogło być to prawdą. Więc lęka się mówić o swojszczyźnie tam wpośród Niemców. Poddaje głowę i szepce beznadziejnie, że niema nic polskiego w Polsce! Biada narodowi, który nie umie obronić nietylko ziemi, lecz i dziedzictwa swego duchowego. Naród jak człowiek składa się nietylko z duszy i ciała, ale ponadto ze serca swojego i sumienia własnego, więc tłumić to serce gwałtem i tępić to sumienie to grzech o pomstę wołający.

Kościół w Bytomiu, ten drewniany, należy całkowicie tylko do Cieślictwa polskiego.

Sławne dwie banie, dolna większa, górna mniejsza, na wieży kościelnej w Rabce na Podkarpaciu to siostrzyca rodzona wieży w Kartuzach (patrz Skarb Arch. w Polsce tom II. tabl. 127.). Podobna w Skomielnej (Skarb Arch. tom Il-gi tabl. 128.). Nietylko wieża zachodnia w Rabce w rzucie poziomym odpowiada ośmiopromiennej gwieździe boskiej, M. B. Pomocy Nieustającej (rys. 162. str. 116. wyżej), bowiem i dzwonniczka mała na kościele t. zw. sygnaturka zupełnie w sposób podobny ma banię małą u dołu a banię najmniejszą u góry, znowu wedle róży 8-pro- "

miennéj, na której żyją pojęcia dwóch krzyżów, jak na Rys: 196. Okrój węgarów drzwiowych i    J    J    z kościoła drewnianego w Jadow-

rysunkach czarodziejskich, (rys. 169. i 170. str. 120. wyżej).    nikach.

A więc na kościele Rabczańskim widzimy wieżę dużą

i wieżę małą, czyli dzwonnicę większą i dzwonniczkę mniejszą, a na każdej z nich jest

bania większa i bania mniejsza. Widoczne prawo polskie dwojenia!...

Zabytek cieślictwa polskiego w Rabce o kopule większej i mniejszej, (założonych na ośmioboku wedle rys. 52. str. 50., oraz rys. 168. str. 120.) jest z powodu tego okazem mającym dla Polski znaczenie takie, jak świątynia na Akropolu w Grecji lub Panteon w Rzymie. Nas nauczono w ślepocie do szukania wzorów jedynie z Hellady i ziemi włoskiej a o skarbach,płonących słońcem takiém, jak w Rabce, pojęcia nikt niema. Kościół atoli w Rabce może stanąć n a Wawelu!!

“T •

m&m:*

mm

WM'

mm

_________jsÈÊÈÊÈÊ^ÈBÊ/ÈBÊË

Wiz: 195. Dom ostatni na Krowodrzy koło Krakowa ze szczątkami przyłapu pod ścianą szczytową, do gościńca zwróconą. (Zdjęcie Leszka Z.).

Jak było rozpowszechnione owo budowanie kopuł na osnowie gwiazdy Matki Boskiej, z grzbietownicami po ośmiu przekątniach, należących do krzyża głównego i pobocznego, świadczy również bania na wieży kościoła „Wizytek“ w Lublinie. W rzucie poziomym wychodzi ona z ośmioboku mającego bok każdy przopołowiony na prawie dwojenia. Kula przeto posiada nie ośm lecz 16. krawędzi! Na sposób każdy grzbietownice główne przypadają w osie główne, połowiące cztery boki wieży murowanej a grzbietownice przekątniowe są wyprowadzone z węgłów tejże wieży. Bania tak ukształtowana należy pomnikowo do sztuki czysto polskiej i Lublinjanin winien być szczerze dumny, gdy wskazuje gościowi pomnik z ofjarno-ścią Władysława Jagiełły związany, albowiem przez banie dwie, górną mniejszą a dolną większą przemawia tutaj znacznie więcej serca i sumienia polskiego, jak włoskiego.

W Korono-

_____/ V.’

5 SS*

mi

--&r~ ■

fi

f;

f?

(i¹

1/

y.

«ijl

wie, w Wielkopolsce, jest wieża przepiękna na skrzyżowaniu dachów nawy głównej i nawy krzyżowej, na kościele klasztornym.

ii'.

iii»

;..ÿ

Ï¹

11

w;

r&sggm

Wr

!,

(j;

Ma ona grzbietownice po osiach głównych oraz przekątniowych.

Il l I

7~>

tLja

Łfe.

Równie wieża kościoła - "r paraf jalnego, Ś. A n-dr ze ja w Koro-

Rys: 197. Odrzwia z kościółka drewnianego w Staszkówce koło Ciężkowic nad Białą. Nadproże przechodzi górą w przeginkę po nad ćwierćkołami.

nowie o kapliczkach dwóch piątrowo nad

sobą założonych, tém osobliwa, że krawędzie ośmiogranu wychodzą z węgłów czworoboku i z osi, połowiących wszystkie boki jego. Widok kościoła klasztornego w Skarbie Archi

tektury w Polsce (tom IV. tabl. 395.) z dzwonniczką przepiękną. Widok wieży zachodniej kościoła parafjalnego, Ś. Andrzeja w Koronowie, w Tyg. illustr. 1923. str. 261.

Zupełnie podobną jest bania nad kaplicą Ogrojcową przy katedrze we Lwowie. Z uwagi, że kopuła posiada 16. krawędzi, w osi głównej przypadają 4. grzbietownice,

w osiach przekątniowych także cztery! Reszta to krawędzie międzyosiowe. Tak wiele i tak uporczywie głoszą znawcy i nieznawcy o przynależności „perły“ téj do Odrodzenia niemieckiego — a jednak całe arcydzieło to, chlubę przynoszące tylko sztuce Lwowskiej, po wszystkich szczegółach zdradza śmiało i stanowczo przynależność swoją wyłącznie do serca i sumienia polskiego! Tego wszakże nie wolno nam ogłaszać... bo drażni niegrzecz-ność podobna tych, co wzrośli w kłamstwie, narzuconém ustępliwości naszej, przysłowiowej.

Co więcej bania polska, wedle cieślictwa naszego ludowego, panuje przepięknie nad

■V

okolicą B a d e n u koło Wiednia. I tutaj na wiz. 174. (str. 124.) bania wielka 16. boczna dołem a górą bania mała 8. boczna z krawędziami koniecznie a zawsze po osiach głównych i przekątniowych, co bezwąt-pienia należy tylko do sztuki sarmackiej i starosła-wjańskićj. Wiemy dobrze, jak silnie we Wiedniu objawiała się sztuka gotycka polska, z odcieniem Nadwiślańskim, ponieważ pracowali tu mistrzowie z Polski. Nic też dziwnego, że i w Badenie znalazła swój wyraz „bania polska“. Istnieje taka na Podkarpaciu w Rogowie tuż koło Dukli (wiz. 172. str. 122.). Dzwonnica o linjach pochyłych, na podobieństwo pylonów egipskich, przechodzi pod okapem w linje pionowe śmiało nadwieszone z koronką ozdobną. Dwa okienka na boku każdym jest to dwudział polski, pomnikowo znamienny. Górą zgodnie z tym dwudziałem dźwiga się bania większa, dolna i bania mniejsza górna o krawędziach wedle róży polskiej z rys. 117. (str. 83.) lub rys. 50. (str. 47.). Nazwa sama „Rogów“ opodal Dukli, znanej z gościńca na Śpiż polski prowadzącego, poświadcza starożytność głęboką, która tu objawiła się pomnikiem pierwszorzędnym dla cieślictwa polskiego.

^ V

Rys : 198. Okienko dwudzielne zé słu-chalni staréj w kościele drewnianym w Bi* narowéj (koło Biecza).

••

Do jakiej to biegłości w kształtowaniu przyszła ręka cieśli domowego, niech przemówią wykształty z rys. 175. i 176. (str. 125.), na których stwierdzamy wierność trzymania się podania wiekowego. Z pewnością po świątyniach Światowida na wyspie Rógjanji (Rógji) i w Kijowie podobne były już rozwiązania. Ocalały w ustroniach zapadłych takich, do których jeszcze smok cywilizacji nie dotarł. — A już koroną najprzepyszniejszą cieślictwa polskiego to bogactwo tych bani na cerkwi w Andrzejówce, koło Żegiestowa (wiz. 177. str. 126., wiz. 178. str. 127. oraz wiz. 182. str. 130.). Widzimy tu trzy wieże baniaste z sześcioma kopułami. Wszystkie o krawędziach po osiach!... To ważne.

Nie ukrywajmyż tych właściwości pod korzec. Nie wstydźmyż się tych osobliwości, głoszących wiecznie rozbłysk płomienisty i różę promienistą!... Banie jako kopuły o krawędziach po osiach to chwała i sława sztuki ciesielskiej, polskiej !...

Ze wszystkich atoli wzorów, które potwierdzają niewzruszenie doniosłość polskiej bani ośmiogrannćj z krawędziami po osiach, to na szczyt panujący wynieść można

ÉM'.

it-

li

;.r -as:

piękne zwieńczenie ciesielskie na wieży kościoła we wsi „Ś-ty Marcin“, na wzgórzu ponad Drawą, tuż koło miasta Bielak, dziś Villach w Karyntji. Kościółek murowany otoczony jest smętarzem, który zasłany krzyżami i pomnikami tuli się „po naszemu“ u stóp świątyni. Tam na południu dochowało się po dzień dzisiejszy jeszcze wiele bardzo smętarzy, po dawnemu okalających matkę swoją: kościół, tak jak to do rządów austry-jaekich kościół Marjacki w Krakowie i katedra lwowska, jakby wieńcem grobów z pomnikami najciekawszymi, były Bo

Rys: 199. Cerkiew pięciokopulasta — „piątnica” z r. 1447. w okolicy Witebska. Sobótki dookoła na słupach.

i.--,

>y$i

il iüiaaiuju m

^ÊÊp^SÊSsaùs^

r    ----4;

lÜP J

ż o r o 1 ą, żywcem z narodem związaną. W Wiśle dotychczas miejsce spoczynku przylega dookoła kościoła parafjalnego, biednego. Tam w Karyntji nad Sawą znowu niedaleko Bielaka wieś druga „Maria an der Gail“, gdzie również smę-tarz zajmuje okoleni całą Bożorolę. Pełno krzyżów zupełnie podobnych do naszych a nietrudno spotkać się wszędzie ze słońcem zakopańskićm, sześciodzielnćm*). (Rys: 51. str. 49.).

Otóż wieża kościoła Ś. Marja „Gail“ ma iglicę dachową złożoną z ośm połaci ostrosłupowych ściśle wedle róży z krawędziami po osiach (rys. 117. str. 83. oraz rys. 10. str. 14.).

Jestto bezwarunkowo osnowa czysto starosław-jańska. Tak i banie obie, większa i mniejsza na wieży Ś-go Marcina (wiz. 173. str. 123.) wychodzą w rzucie poziomym z osi głównych i przekątniowych. Oto jednolitość poczucia i wyobrażenia, stwarzająca znamię jedno z najważniejszych stylu polskiego!...

:rr~

#mË.

~T

i:

SÄ-

- fet- '

i»

fm

jg

vv ’

mm

Rys: 200. Kopuła na wieży bramnéj przy cerkwi bazyljańskiej w Dobromilu. Bania na ośmioboku o narożach osiowych.

*) Na grobie koło kościoła Ś-ta Marja „Gail“ znalazłem napis: „Tukaj — prićakuje veënega vstajenja gospod Józef Strój ni k bivśi żupnik na Zili. * 4 svecana 1841 f 28 julija 1906.”.

Na krzyżach często widzieć można obdasznice pochyłe jak u nas w Polsce.

Dziś jeszcze, po tylu stóleciach, żyje widocznie tam nad jeziorem O s j a c-kiém tyle pierwiastków zupełnie podobnych do naszych tu polskich, (Rys : 51. str. 49.), że nikt dziwować się nie powinien, dlaczego to król Bolesław Szczodry aż tutaj szukał ukojenia po nieszczęściach o-kropnych.

w r. 1650. Stanisław Oświęcim z Odrzy-konia w drodze do

vM

Jeszcze

ÿm

en

«BB*.

iîrg——

I-

PM

Włoch oparł się znowu o Bielak — „Vil-

r ĘFmp..    * *A 1 ■

î—III I

laco“, aby odwiedzić Rys: 201. Studnia w Carogrodzie pięeio-kopulasta ściśle wedle piątnicy sarmackiej.

Zamiast krzyżów wieńczących są półksiężyce z wiary Światowida.

opodal w Ossjaku

królewski grobowiec pokutniczy. Teraz niestety padają głosy z ust Polaka, zapatrzonego

w Amerykę i zachód, przepojony prądem zmechanizowanym, że wieści z nad jeziora Ossjac-kiego to tylko legenda, a zatem sprawa wartości całkiem nie posiadająca. Żaden naród na świecie nie potępił tak legend swoich, najdroższych dla życia prawdziwego, jak Polska. Zdaje się przeto komuś, jakoby to wszystko, co odnosi się do sztuki staro-kroackićj

i Karyntji, to bajania nic zgoła nie mówiące, a zatem obojętne i niepotrzebne. Jestto oszczerstwo przeznaczone jak zawsze na potępienie wartości dla nas największych. Natomiast wieże obydwie wyżej omówio-^ ne, przy kościele Ś-go Marcina i Matki Bos-kićj „Gail“, są toza-

Æmn

sł ¹ 1 à

fm

;!

i II-

/A

>11

Lii

IM!

,v

ii

Wa

ĄW

'4

ii

\1|

Li

l

Jr

;!

.1

ii

Rys: 202. Szczyt domu w Istebnej koło „Wisły* z przystrzeszkiem na okapie w linji prostéj założonym i z listwowaniem wedle dwudziału polskiego.

J. I bytki jędrnie skojarzone nie z duchem teutońskim lub włoskim, lecz właśnie ze sercem i sumieniem starolęchickićm.

Był kościół stareńki a drewniany w miasteczku Jordanowie, także pod Babiogórą, a przy nim stała od północy kaplica w czwartak zmurowana, nakryta dachem kopulastym w ośm grani, przechodzących dołem w ostrosłup płaski, okapowy. Otóż bania

ta i na tym budynku należy do wielkiego znamienia pomnikowego Cieślictwa polskiego. Ta sama myśl przewodnia, która bez szkoły i bez podręcznika zdobyła się na arcydzieło kaplicy w wądole „Po-liczne“ (rys. 171. str. 121. wyżej), wydała kaplicę i Jordanowską, jakąśmy omówili jeszcze w r. 1916. X _ w dziele Pol. Bud. Drewn., a to odnośnie tam i do rys. 192. (str. 123.), także do rys. 193. (str. 124.) i rys. 194. (str. 125.).

Rys: 203. Nad ołtarzem wielkim w kościele Ś-go Marka w Krakowie obraz, w kole namalowany, ma obramienie w kształcie chciała“

ośmioboku o narożach osiowych. (Na sklepieniu).

Jeżeli dzwonniczka drewniana na kościele w Jordanowie miała także banię większą i mniejszą, (wiz. 181. str. 129. wyżej), to zastanówmy się poważnie, czy nie w zgodności to dziejowej z tém zdarzeniem, że syn Jan Sobieski Matce swojej sprawił także dwa pogrzeby mówiąc: „Tak matka „Tak przystało synowi!“ Ponade-wszystko atoli zdobywał się i tutaj duch polski na objaw umiłowania tego prawa dwojenia, jakie przenika całą sztukę polską a nawet obyczaje i zwyczaje polskie.

Cerkiew pięciokopulasta, którą tu widzimy na rys. 199. (str. 143.), dla rozumu dziś wykształconego, to zabytek mający świadczyć o sztuce ruskiej i rosyjskiej. Ziemia atoli Witebska z Dźwiną i Wićbą (czyli Wiedźbą) musiała być pierwotnie silnie związana ze Żmójdzią i Polską, gdyż dowodem tego istnienie w Witebsku dwóch zamków, ściśle wedle

ducha starolęchickiego, ______

a mianowicie zamku górnego, murowanego i zamku dolnego, drewnianego.

To też kopuła środkowa na obrazku (rys. 199.) ma także wedle dwojenia polskiego dwie kaplice w górze, jedną większą dolną i drugą mniejszą wyższą.

•* -

Lr-

Wiz: 204. Pierzeja domów w Tłustem na Podolu — w czasie jarmarku, »tan przed wojną. Domy w rynku „szczytowe“.

W całości to utwór kształtowy ściśle sarmacki, zwany piątnicą. Bania zaś nad wieżą bramną w Do-bromilu (rys. 200. str. 143.), to przykład znakomicie wiążący się z wywodami naszymi, dopiero co rozprowadzonymi. Piątnica

przedstawiona źródłowo na rys. 164. (str. 118.) jest to założenie wedle kątom ira i kołomira, tak gorąco do dziś u ludu naszego umiłowanego i jeszcze ciągle żywotnego w sztuce podhalańskiej i pomorskiej, jako kaszubskiej. To też bardzo sąd to zaciemniony, gdy znawca sztuki u nas studnię taką, jaką widzimy na rys. 201. (str. 144.),

4M

poczytuje za owoc sztuki tureckiej lub arabskiéj, podczas kiedy jest to dowód zachowania siły podaniowej z czasów kiedy Carogród tętnił ogromem ducha czysto sławjańskiego.

(fĄriA

MM|

Trzeba jednak uzbroić się tarczą wiary w istnienie wiekowe tego ducha olbrzymiego, iżby jednostronność nasza, zasklepiona jedynie humanizmem, (który widzi tylko Grecję i Rzym), nie krępowała rozbudzenia władz duchowych wedle serca i dla sumie-

'..J

it.T

iifl

aüli⁰

...

i¹

rfa- -

"V-

t/

ilł-

RN

M.

■£K:

*11

1:

uA

ii

W€jW

o_ _Dllifl__

lr*T-

Kr.

nia narodowego. Klasyczność sama, jak to prof. J. Strzy-gowski dobitnie wykazał, tłumi rozwój tych właściwości, które poniekąd większą posiadają żywotność istotną, aniżeli przepisy gramatyczne i starożytni-cze, tylko przemocą wciskane w życie nasze odmienne.

Co znaczy to przyzwyczajenie niewolnicze do podstaw świata starożytnego Hellady, dowodem najlepszym rysowania dzisiejsze ściśle wedle praw tylko „klasycznych“. To

tćż praca, opisująca kościół

Rys: 205. Szczyt domu z dzwonniczką i krzyżem u góry jak i krzyżem przed ścianą. Z dzieła: Das Bauernhaus in Öst. Ungarn. Czechy. (Egerland.) stary przepiękny a modrzewio

wy w Żąbrzycach (mylnie dziś Zembrzycach), nie mogła oddać prawdy tak, jak ona wiekami przemawiała „mirem sarmackim“ i z powodu tego oparła się o kłamstwo do nauki poważnej wciśnięte. Oto rys. 116. i 117. w dziele: „Kościoły drewniane Galicji zachodniej“ (Dr. Feliks Kopera, zeszyt II. 1915. r.), na str. 70. i 71. nie zgadzają się rażąco z obrazkiem fotograficznym. Banie bowiem owe, większa i mniejsza na wieży i mniejsza i najmniejsza na sygnaturce miały z czasów najdawniejszych krawędzie po osiach, jak to uzmysławia rys. 11. w „Stylu Zygmuntowskim“ na str. 14. i jak to ośmiobok sarmacki tutaj w Cieślictwie wyobraża na rys. 162. (str. 116. wyżej). Tymczasem nauka polska, usilnie trzymając się prawidła niewolniczego, oparła się o założenie tych kopuł wedle rys. 12. „Stylu Zygmun-towskiego“. Mamy świadectwo naoczne, co znaczy gwałt nawyknienia i jak to oczy przymknięte nie mogą dojrzeć prawdy najjaśniejszej. Zupełnie podobny błąd krzyczący mieści się w Sprawozdaniach Kom. d. bad. hist. Sztuki, w tomie VIII z r. 1907. na str. 311. Na wieżach kościoła w Tomaszowie Lubelskim rysunek 2. podaje banię znowu o krawędziach międzyosiowych, podczas kiedy na str. 310. tego samego dzieła zdjęcie fotograficzne uwidocznia pomnikowo, że ona wychodziła właśnie z grzbietownic ściśle osiowych. Tak oto zaciera nauka najwyższa ślady właściwości rodzimych, ponieważ „humanizm“ srogi nie dopuszcza, aby badacz polski popatrzył sumiennie na rzecz, przed którą stoi. Widzi się oczyma greckiémi i rzymskiémi, wedle trójdziału, podczas kiedy dwudział w Ząb- ^ r z y c a c h (Zembrzycach) iw Tomaszowie

J    v    t7    /    -ammm

i    li

to wartość nieskończenie większa, jak wszystkie znaki jońskie lub korynckie.

i® i i :

iii

Jeżeli téj właściwości naszej, szczerze polskiej nie może dopatrzyć się nauka naj-głębsza pod opieką Umiejętności najwyższej, to cóż się dziwować, gdy w Polsce nikt nie przywiązuje wagi do pierwiastka tak silnego.

L\\ \\\

ii!

1,1'

mi

F-

i®

■■

A tymczasem zaraz naprzeciw budynku Polskiej Akademji Umiejętności jest w kościele Ś-go Marka nad ołtarzem wielkim, na sklepieniu obramienie w ośmiogranie założone dookoła obrazu malowanego, ściśle wedle ośmio-miru sarmackiego (rys. 203. str. 145.).

Rys: 206. Odrzwia półkolisto zwieńczone za pomocą źwieraczów rzezanych i kołkowanych.

Z Ustronia koło Wisły.

Jak silnie zakorzenione było u nas zamiłowanie do kopuł, świadczy zabytek „J a tek szewskich“, na rynku wielkim w Krakowie stojący obok Sukiennic, od strony Domu Radnego. Po nad czwartakiem krzyża, gdzie się przecinały przejścia, jedno podłużne z drugiém poprzeczném, założoną była kopuła ośmioboczna zapewne z drzewa, na bębnie, którego ściany zawieszone były na wspornikach w węgłach pomieszczonych, a zatem w rzucie wedle ośmioboku z rys. 203. (str. 145.). Na podniebieniu kopuły ośmio-ściennej były malowidła, przedewszystkiém Matki B. i Ukrzyżowanego. Litwinek Augustyn był budowniczem Jatek szewskich. Zburzono je bez śladu w r. 1875. Szkoda!

To przeto, co objawia istotę ducha naszego w sztuce polskiej, jest w zgodności cudownej z całym przystrojem tak w Cieślictwie naszóm jak i w Murarstwie polskiém. Szczyt oto domu do dziś stojącego we wsi górskiej pod Górą Baranią, (rys. 202. str. 144.), zdradza prawo to samo, jakie żyje w założeniu bani polskiej — dwudział pojedynczy, podwójny albo i potrójny. Stąd ośm pól o ośmiu nałęczkach!

Mówiąc o kopułach jako „baniach“, po polsku czyli po sarmacku tak ukształtowanych, aby krawędzie ich wychodziły koniecznie z osi głównych i przekątniowych,

Jest to dowód najlepszy, o ile niegdyś siła podaniowa była bezwiednie a tajemniczo związana z duszą polską, że gdzie mogła, tam się objawiała. Patrzmy i uczmy się u siebie!...

nie podobna w tém miejscu nie przytoczyć wzoru tak pomnikowego, jakim jest zwieńczenie najwyższe na płycie brązowej grobowca biskupa Uriela Górki w Poznaniu. Widzimy tu trzy kopuły z pięciu widoczne, (jak u św. Marka w Wenecji), pomiędzy grzbietownicami łuską pokryte i dźwigające latarnie czyli kapliczki, o 5-ciu słupkach dla czterech pól, ściśle wedle naszego rys. 171. str. 121. Nic tak nie dowodzi przynależności arcydzieła tego do naszej twórczości polskiej, jak ta właściwość sztuki naszej, swojskiej. (Obraz w dziele: „Die wichtigsten Baudenkmäler der Provinz Posen“. 1909. tabl. 7.).

W czasach owych, kiedy Pauzanjasz (II. w. po Chr.) opisuje drewniane jeszcze słupy Herajonu w Olimpji i Elidzie, na wschodzie w Syrji znane być już musiały budowle z cyprysów stawjane w ośmiogran (octogon), który na pewno przeznaczonym był od początku pod kopułę czyli banię, z krążyn złożoną, wedle krzyża głównego i krzyża ukośnego. Układ to bardzo starodawny, pozwalający na wyrok pewny, iż wieże baniaste Sarmacji o wiele wiele starsze, aniżeli te dzieła ukraińskie, jakie Strzygowski podnosi i uwydatnia. U nas rozwinęła się osobna sztuka nowa zacierania śladów naszej przeszłości własnej i wyrzeczenia się dziedzictwa rodzimego. Wszystko raczej komu bądź innemu tylko nie Polsce przypisać!...

A mimo wszystko nic właśnie nie przemawia tak dobitnie za przynależnością zabytków Gdańska do sztuki rdzennie polskiej, jak cała wieża Ś-tej Katarzyny, z kościołem zbudowana w r. 1184. staraniem Księcia Sobiesława, a mająca chełm zwieńczony pięcioma kopułami o krawędziach w osiach, po sarmacku, założonych. Stąd nazwa „Wieża Polska“ u ludu najwięcej mówiąca!

Kopuła polska, po sarmacku z węgłami koniecznie w osiach występującymi założona, wtedy tylko stanie się dla nas zrozumiałą, kiedy pojmiemy myśl jéj utworu kształtowego. Ani w Żąbrzycach (dziś Zembrzyce) ani w Tomaszowie Lubelskim niema kopuł takich, jakie widzimy w dziełach wiedzy urzędowej. Są tam banie w krzyż podwójny krążyny mające, albowiem znaki krzyżów były święte u nas w przeszłości jeszcze pogańskiej.

„Przodkowie nasi stąd mieli ducha — stąd wiekopomne tworzyli cuda!*

(Syrokomla-Dęboróg.)

¹

Dzieło prof. J. Strzygowskiego : „Die alt-slavische Kunst” jest istotnie wyrocznią w tym względzie pierwszorzędną właśnie dlatego, ponieważ głosi prawdę sam badacz niemiecki. Jeżeli półki księgarskie przepełnione u nas bywają tłómaęzeniami, żadnego związku z nami nie mającemi, to w linji najpierwszéj chyba ta książka powinnaby koniecznie znaleźć wydawcę w języku polskim, aby naród cały jak najprędzój już przejrzał i dowiedział się, że kościół św. Piotra w Rzymie i kościół Ś-tej Zofji w Carogrodzie to kwiaty ze sztuki sarmackiéj. W dziełach naszych dawno już to podnosiliśmy. Polak Polakowi nigdy nie uwierzy — może Niemcowi da teraz wiarę !...

²

Dr. J. Strzygowski: Die altslavische Kunst str. 222.

³

Podtrzymujemy pisownię staropolską, która stanowczo z umiłowaniem większćm dawała zawsze przymiotniki po rzeczownikach. „Święć się Imię Twoje, przyjdź królestwo Twoje“. Matka Boska — Duch Święty — Anioł Pański — Odpust wielki. Jeżeli zaś język polski dawał kiedy przymiotnik przed rzeczownikiem, to łączył go w słowo jedno za pomocą samogłoski „o” Wielkopolska, Małopolska, ziemiopłody, dobrodziejstwo, Białowieża, Białostok, Nowogród, Czerwonogród. W obec tego powinno się mówić albo Góra Babia albo Babiogóra. W pieśni starej mamy: „Otwórz nam wszystkim niebios podwoje, Matko Pomocy Nieustającój 1” ...

Przyzwyczajenie nasze do stawiania przymiotnika przed rzeczownikiem naśladuje biernie teuto-n i z m, albowiem niemiec i żyd nie mówi nigdy inaczćj : wpierw przymiotnik, potém rzeczownik.

i!

/:

\V<

i,

Ji!

Jr/

3T

Rys: 207. Koronka z desek wycinana dołem szczytu po domach Zawoj i. Krzyże złożone z pięciu czwartaków małych, ukośnych. (Piątnice).

SZCZEGÓŁY NAJWYBITNIEJSZE

STANOWIĄCE

OSOBLIWOŚĆ CIEŚLICTWA POLSKIEGO

îiî

Rys: 208. Piątnica, złożona z 5-ciu kółek, na drążku wasągu u wozu z Wisły. Kółka wypalane ciemno wprost na drzewie.

f".

'

■

ł

!/,

Rys: 209. Koronka wycinana z desek u spodu szczytu. Z zabytków’Z a w o j i. Krzyże z piątnicy.

nana jest prawda, że nic tak nie szkodzi nauce samej jak pobieżność i powierzchowność, która nie dopuszcza zgłębienia rzeczy. Jak każda gałąź wiedzy, tak i Cieślictwo Polskie, domaga się atoli poznania od serca i wedle sumienia dziedziny całej, ażeby stanęła ona przed nami w obrazie wielkim a pełnym. Śmiało każdy bezstronny przyznać to musi, że skwapliwość nasza, aż nadto powolna, w przypisywaniu wszystkiego Teutonom lub Włochom źródło swoje ma właśnie przedewszystkićm w nieznajomości przedmiotu, jako własności naszej rodzimej. Poznanie każde atoli dopiero wówczas da się rozwidnieć, skoro poczniemy wtapiać się jaknajdokładniej w istotę samą i rozglądać się zechcemy coraz obszerniej. I wtedy przekonujemy się ku zdziwieniu naszemu największemu, jak to ze źródła ukrytego wypływają bogactwa nieznane, coraz nowsze, coraz ciekawsze. Staje się cud zaiście bajeczny! Tam, gdzie przyzwyczajano nas do obojętności w obec nicości, tam z chwilą każdą i na kroku każdym zachwyca nas skarb płonący, który tém większą radością nas pokrzepia, im bliżej mu się przypatrujemy.

Nigdy w Polsce nie zajmowano się tak gorąco wszelakiémi drobnostkami zagra-nicznémi jak teraz, kiedy najłatwiej u nas do zbierania treści ze wszystkich książek obcych i czasopism, obficie obrazami zagranicznymi wypełnianych. Stąd to pochodzi ta gorycz zalewająca serce polskie, gdy po dodatkach naszych widzimy ciekawości z Anglji i Ameryki, lecz z Polski prawie niczego dopatrzyć się tam nie podobna. Mamy usprawiedliwienia mnogie dla okazania czytelnikom głupstw i dziwactw, ale nie poczuwamy się bynajmniej do powinności podsuwania narodowi nauki z otoczenia najbliższego, aby stwierdzić koniecznie, że gdy dobrze jest bawić się obczyzną to obowiązkiem najświętszym zżyć się całkowicie z ziemią ojczystą.

Niema dziś uczennicy, któraby nie rozprawiała o „teorji Einsteina“ lub o łacinie i o wpływie pedagogiki i matematyki wyższej na wychowanie ludzkości. Żadna

atoli u nas pojęcia niema, jak zawsze sztuka piękna w narodzie każdym musi być kwiatem, przeznaczonym dla uwiecznienia życia jego. Poznanie kwiecia tego, nazywanego „sztuką“, to nie sprawa garstki wybranych, lecz to powinność wszystkich, narodu całego-Lata całe młodzież nasza trawi na kocie

-mm

Méfias

■

iNMBÜÉ

martwe wyrazów greckich i łacińskich, nie rzuci zaś ani spojrzeniem ona na naszą sztukę polską. Niema pokolenie wyobrażenia najmniejszego o tém, że po prawdzie sztuka na zabytkach to zwierciadło narodu najwierniejsze. Jak u nas, poco zaznajamiać młodzież z pomnikami, kiedy one wszystkie nic nie mają związku z polskością?...

W obec zamięszania takiego nie dziwno wcale, że u nas można pisać i rozprawiać o wszystkiém, byle nie dotykać nazwania sztuki polskiej. Polskie Budownictwo Drewniane może być w książce, na świecie go niema nigdzie, koniec i kropka!... Nam potrzeba dopiero takiego Niemca, jak prof. Józefa Strzygowskiego, któryby nam w twarz krzyknął, że Giermani i Sławjanie mieli wielką sztukę swoją własną jeszcze przed Rzymianami i Grekami, oraz że osnową jéj właśnie sztuka ciesielska do dziś żyjąca, choć się ją ma za umarłą i wygasłą.

•i-i

ïsm -

ri

MU

_________

§p

gaj al

Rys: 210. Dom rodzinny Tadeusza Kościuszki (Mereczowszczyzna) -- przed odnowieniem. Dach dwoisty, ze ścianką kolankową w połowie wyso-kości. Ganek cztero-słupowy.

W rozdziale poprzednim omówiliśmy znamiona najogólniejsze cieślictwa polskiego i staraliśmy się wzbudzić przekonanie o wartości wysokiej kształtowania w drzewie, wedle myśli rozbłysku słonecznego. Nie podobna atoli przypuszczać, ażeby było to wszystko, co stanowi naszą sztukę piękną, która żyje dla Boga i dla Narodu. Dla nas nigdzie i nigdy nie będzie możliwe wołanie, jakoby była sztuka tylko dla sztuki! Nie! to jest próżność, to jest beztreściwość, odpowiadająca' tylko cywilizacji nowoczesnej, idącej w dół upadku. Dla narodu polskiego zawsze i wszędzie pełnia ducha i uczucia — zatem sztuka piękna była z Boga dla Ojczyzny, tak jak życie polskie całe iść winno za okrzykiem naszym: Bóg — Ojczyzna!

SjpÉJ

ni

i ;i

HI

ii

iii

!■!

Ili

r.

fflS5

Tïïn

11

j.-;

Rys: 211. Dom stary Bośniacki z okolic Sarajewa. Dwudział pojedynczy i dwudział podwójny w rozmieszczeniu okien. (Z Kłosów.)

Nauką wprost najgłębszą dla narodu naszego to wtajemniczanie się w liczne szczegóły cieślictwa polskiego, przechowane tam, gdzie smok nowoczesności nie zagładził jeszcze wszystkiego! Podniesienie tych szczegółów i okaząnie ich przed światem — zamiarem rozdziału niniejszego.

Naród polski wedle słów Syrokomli słynął także z tego, że miał zawsze „piękno w uwielbienu!“ a to przez Miłość Boga i Miłość Ojczyzny! — I jak to mówić u nas

dzisiaj o miłości Piękna przez uwielbienie, kiedy czasy nowe karmią umysły ludzkie obrazkami, wyobrażającymi n. p. dom w kształcie kaczki olbrzymiej, albo unoszą się nad „wyścigami w jedzeniu puddingu“, wśród których leży na ziemi setka chłopców, czerpiących z misek pokarm językami, albowiem warunek jest, aby ręce były na plecach skrzyżowane. Jeżeli dzienniki obecnie karmią społeczeństwo podobnémi głupstwami bezdennémi, to jakże może ktoś sądzić, że ludzie mogą pojąć co to znaczy odczuwać Piękno przez Uwielbienie?

Istotnie przepięknie określił Syrokomla celowość sztuki polskiej za pośrednictwem „uwielbienia“. Do tego wszakże dusza polska nie przyjdzie wtedy, kiedy będzie myśleć, że dom buduje się tylko dla zobrazowania kaczki lub gdy sporty wszystkie jedynie będą troszczyły się o mięśnie i kości. Naród musi zrozumieć, że uwielbienie przez

"■ ‘dt” -Nt,¹

fjhri

'SM ' < b

i»

BEk

/-v.

f«

MM

fe

itikSo.' ¹

il

1|: ‘ ja

Hfa^j *5'

ijrri

::

L.'

te?

|3-,f ,,4 sr-

Hyy xf.

xM4i^ !v ,jp jtÆmm

fc

pŒffBg

ïï.

;V/'

iM .

Rys: 212. Domy staropolskie, z podcieniami mieczowanémi, w miasteczku. Z obrazu artysty malarza Henryka Pili a ti’ ego.

siłę ciucha i uczucia w twórczości kształtów, to sprawa przedewszystkiém sięgająca najpierwotniejszych warunków istności narodu, kiedy zwłaszcza u nas wzniosłość była objawem najszczytniejszym. Rzecz godna pamięci, że w Piśmie św. na początku samym znajdujemy słowa: „Pan napełnił go Duchem Bożym: mądrością i rozumieniem i umiejętnością i nauką wszelką“. A zaraz w tém miejscu mowa jest o rzezaniu w kamieniu i o robocie ciesielskiej, zaś rzemieślnik około drzewa nazywa się wybornym. (Księgi Rodzaju). Cieśla, jako budarz, był twórcą wedle myśli.

W pieśniach najstarszych ludzkości, w Odysseji, czytamy opisy „ter emu“ króla Melenaja (pieśń IV. i XV.).

Odyssej wróciwszy jako dziad czekał

„I siadł na jaworowym progu, oparł głowę O misternie rzeźbione odrzwia cyprysowe,

Które cieśla przyciosał do miary, jak trzeba“.

(Pieśń XVII).

A cieślę tego stawiano na równi z kapłanem, lekarzem i pieśniarzem boskim. Tak! i dlatego to co cieśla stworzył, to tak doniosłe jak wróżby z uroczyska i rozkazy z grodziszcza i opisy słowami wieszczów malowane i zakony ojczyste.

Kiedy czytamy w „Polsce Starożytnej“, że na górze Chełm książę postawił świątynię pogańską a później na jéj miejscu wzniesiono cerkiew drewnianą, obok zamku wspaniałego, również drewnianego, (tom II. str. 755. i 762.), to nie wyobrażajmy sobie, jakoby to wszystko było najdziksze i najniezgrabniejsze. Przeciwnie! sztuka ciesielska była źródłowo

najbogatszą i najpiękniejszą, bo żyła wyłącznie Duchem Bożym! Nie było kształtu ogólnego bez myśli najgórniej-széj i nie było szczegółu żadnego bez poczucia najgłębszego!... Wedle podania w Warszawie kościół P. Marji i Ś-go Jerzego zbudowano na miejscu świątyni drewnianej, pogańskiśj, z czasów Światowida. A zatem i tutaj ciesiołka kwitła w czasach przeddziejowych.

Jeżeli atoli ktoś słusznie na téj podstawie mógłby orzec, że arcybudow-nictwo nasze kościelne czyli cerkiewne wyszło z cieślictwa naszego najdawniejszego, to zaraz obrzucą go zarzutami, ponieważ oto przypomina on czasy pogaństwa niegodne uwagi. W téj saméj atoli chwili zarzut powołany pocznie wysławiać sztukę Rzymu cezarowego, któremu nic to nie szkodzi, że był o wiele gorszym i sroż-szym jako poganin od Sławjanina. Duch klasycyzmu greckiego i rzymskiego ma wszelkie prawa pierwszeństwa, podczas kiedy duch przeszłości Szczytji i Sarmacji skazany na wytępienie i zgładzenie. Tymczasem cieślictwo Szczytów i Sławjan było czysto samodzielne, bez wpływów Grecji i Rzymu przedchrześcijańskiego.

Sztuka zaś helleńska i rzymska właśnie oparła się o pierwowzory cieślictwa Sławjan i Giermanów, jeszcze niezniem-czonych. Żaden język w Europie nie posiada tak pięknych i rdzennie źródłowych nazw w porządkach architektonicznych, jak język polski.*)

ru

mâ

«I

1

Wiz: 213. Dom „z przyzbą” to jest o słupach oddalonych od ściany, z mieczami — na Grzegórzkach, koło Krakowa. (Zdjęcie własne).

^•%

f%L

MM

'•m

ÄV.

XXX

-VI

'Mj

I Êk

M 1.

'“WSP'.

m x. tp i

li

Wiz: 214. Dom „z przyźbą” to jest ze słupami mieczowanymi a oddalonymi od ściany o grubość słupa. (Grzegórzki, koło Krakowa). Zdjęcie własne.

*) Brzemię oznacza architraw, brus także. Architraw to arcy-tram, jako belka główna, tramowica. Nadbrusie to średnik czyli źwierzyniec, „zophoros“, dlatego, ponieważ pas ten zapełniano rzeźbami żwierząt. Trójwrębek, piętka, zazębienia i oczka wołowe, to wszystko zdobiny źródłowo w drzewie obrabiane. Podłożnica (mutuli) przecie najwyraźniój przypomina deskę z kołkami nabijanymi, które nazywamy łezKami. Płycień, w porządku doryckim u gzémsu pochyło nadwieszony, powstał z opierzenia od spodu krokiew. Świątynie greckie były pierwotnie całe z drzewa budowane. Na akropolu Ateńskim Partenon najdawniejszy był drewniany. Świątynia Hery w Olimpji, ta najpierwsza, była drewnianą i od niéj to zatrzymano zwyczaj umieszczania drzwi wchodowych od południa a nie od wschodu.îPauzanjasz i Plinjusz wspomi-

Mylnie sądzą ci, którzy twierdzą, że cerkiew to pojęcie związane z obrządkiem greckim lub z prawosławiem. Cerkiew to świątynia najdawniejsza, gdzie czczono czyli chowano czar, stąd czarochów, czarkiew. Jeszcze kaznodzieja w wieku XVII. Fabjan Birkowski, mówiąc o Konstancji, królowej polskiej i szwedzkiej określa, że: „mlekiem cerkwie katolickiej prawowiernej jest wychowana“. Gdy poświęca pracę królowi Władysławowi Zygmuntowi to pisze: „Panu a Panu mnie wielce miłościwemu!“ Tak samo woła do królowej: „Pani! Pani!“ ten bogomódlca polski!

To właśnie dwojenie jest czysto w duchu polskim i sarmackim, bo Birkowski, jak Skarga, dochował jeszcze wiele pierwiastków z ducha najdawniejszego.

Z zasady dwojenia powstały dwa kielichy w Trzemesznie, jeden większy,

drugi mniejszy. Z prawa dwoistości wyszły sejmiki małe, powiatowe i sejmy wielkie, walne. Hetman Zamojski miał „gwardję dwoistą“, nadworną, (Niemcewicz). Był Apostoł Jakób święty większy i Jakób mniejszy.

t.

•%?#•»

*g|

• il

I katedrę gnieźnieńską nazywano cerkwią, która miała chór (kór) w i ę k-szy i chór mniej-s zy.

il n

Hi

£££

ÆmàS- : '

"■

Wynika z tego pewność, że to nie z Rosji przyszło do nas pojęcie pi ątni-cérkie wnéj,

cy

lecz przeciwnie znalazła ona najpierw wyraz swój w naszej sztuce narodowej, która po dziś dzień przechowała bogactwo niezmierzone wyrazów rdzennie polskich, do cieślictwa się odnoszących. Sam słownik taki, wedle źródeł dawnych, może stać się skarbnicą wielce doniosłą dla odtworzenia pięknego porządku ciesielskiego, polskiego. Cieśla to tćkton, zatem arcycieślictwo to architektonika, o której my mamy wyobrażenie błędne, łącząc ją tylko z marmurami Grecji i murami Rzymu. Architektonika głównie oznacza arcy-cieślictwo i to właśnie nie żadne inne, tylko nasze rodzime, polskie, swojskie i narodowe. Sztuka ludowa u nas wchodzi w zakres sztuki narodowej, albowiem jedność wątku zdobniczego żyje w chacie wieśniaczej i na pasie złotolitym słuckim.

Mnogość szczegółów, o wartości nader wybitnej, pożąda koniecznie tego, abyśmy tu przynajmniej po krótkości je podnieśli i zestawili. Jest ich tak wiele, że stworzyłyby one osobne dzieło bardzo obszerne i okazałyby, jak wręcz przeciwnie zabytki polskie są

•* . «r-

$mi

srr>*

là

’*■

[J-

&V,v

;|s

mm

US

•V

*X

'%< ' <***%? :

Wiz: 215. Dworek generała Hallera w Zaleszczykach, założony „w krzyż“, z wystawką o dwóch przęsłach czyli trzech słupach od ulicy. (Z obrazu S. Sozańskiego).

nają o budowlach drewnianych, na których stosowano sztukę wykładania brązem i złotem, bórżtynem i kością słoniową, wedle zwyczaju wschodniego a zatem i sarmackiego. Po najstarszych naszych kościołach drzwi główne od południa to przedewszystkiém nasz rys własny i wielce znamienny.

najbogatsze duchem i najosobliwsze pierwowzorami swoimi, zatem nie oznaczają naśladownictwa ślepego, urojonego, wedle przepisów przeuczonych, lecz są źródłem mądrości Bożej w drzewo zaklętej.

"I

Rys: 216. Końce rysiów, we dwa zęby lub cztery zęby.

Gdy mówić mamy o szczegółach cieślictwa polskiego, zacząć nam wypada rzecz znowu od tych grzęd, które powstają ze rzędu sosrąbików, na oczepie spoczywających. Belki owe t. zw. grzędowe kończą się pod strześnicą czyli okapem rysiami, jakie stanowią wdzięk istotny każdego domostwa polskiego. Niekiedy, jak w Bieczu, do boków czołowych tych rysiów przybijane bywały deski podokapowe, wycinane we wzory z linji krokiewkowych lub falistych, sercowatych albo obłączastych z liśćmi zwisającymi. (Utwór Kształtu: Część 11-ga. Rys. 288. str. 7.). Prócz tego wszystkiego końce rysiów ozdabiano często zacinaniami, których odmiany podał Gloger w dziele: Bud. drzewne I. str. 17. Atoli podstawowe kształty dadzą się sprowadzić do dwóch zazębień albo do czterech zazębień wedle rys. 216. obok, a to dla oddania myśli dwóch czwartaków albo dwa razy po dwa czwartaki, co się zowie w mowie staropolskiej: „w dwójnasób, dwojako“. Jeżeli znamy nazwę „dwój-grodu“ w Polsce, to nie pochodzi ona „z niczego“, gdyż właśnie osnową jéj jest zasada dwojenia przenikająca całą

istotę duszy sławjańskićj i polskiej. Bóg i człowiek to obraz dwoistości jeden z najważniejszych. Królestwo ziemskie i Królestwo Boże. Życie doczesne i życie wieczne. Skarby ziemskie i skarby niebieskie. Stąd wedle ducha chrześcijańskiego zwano osobnika dwojga imion „dwoi cieleni“. A miasto dwójgrodne miało dwa zamki: górny i dolny.

Rys: 217. Ozdoba „rysi” czyli końców sosrąbików z domu drewnianego w Istebnéj, koło

pomiędzy którymi kółka małe odznaczają „piątnicę“, jako krzyże Wisły. Dwa czwartaki

z krxyiäiui przekątnio*

główne. Kropki oddają dalej linję krokiewkową, która przecie dosko- wymi i kółkami w krzyż

główny. (Do rys. 56. 57. na str. 52. wyżej)

Lwów, gród lwa, dwójgród Leonowy, lwa. Zasada wielka i mała, aby rzecz wielka była dwoistą, jak i rzecz mała, najmniejsza. Stąd rysie wycinane albo w dwa zęby wedle dwóch czwartaków, albo w 4. zęby w dwójnasób podwójnie. Miłość ręki ciesielskiej do rzezania kazała jeszcze nadto znaczyć bok spodni sosrąbików grzędowych strojeniem znowu w dwa czwartaki. Ci Drzewlanie (z obca Drewlanie), którzy zakładali miasto i przystań C h a m b ó g (dziś Hamburg) i którzy mieli kapłanów drzewidów, po nad rzeką Łaby widzących cuda po drzewach cudnych, to nie dla czego innego tacy sławni byli tylko dlatego, że czcili porządek świata wedle dwóch osi nieba (ze wschodu na zachód i z południa na północ), oraz że widzieli drzewa święte na tle dwóch tęcz, większej i mniejszej, silniejszej i słabszej. Moc owa przejawia się aż do dnia dzisiejszego wykresami, których znaki dłóto kmiecia kładzie dookoła chaty po wszystkich rysiach. Dom taki gątami kryty stoi w Istebnej, we wsi na górze koło Wisły, niedaleko kościoła ewangielickiego. Zdobina polega na tćm, że sosrąbik jest przedzielony na dwie części, jedną niższą i drugą wyższą. (Rys. 217. obok). Na obydwóch występują czwartaki z krzyżami przekątniowymi,

nale przypomina łękawicę, to znaczy herb polski abdaniec, hab-dank, czyli skarbek. Ta łękawica, jako W, jako linja łamana, jest tu powtórzona aż trzy razy. Podobną znamy z popielnic naszych—a nawet wyszywki na stroju ułańskim miały po kołnierzach i wyłogach rękawów także linje łamane, krokiewkowe lub faliste. Wódz Dąbrowski miał kołnierz z linją falistą.

.r"

Jak widzimy czwartaki dwa na rysiach Istebny są powtórzeniem zestawienia podobnego po rysiach Zakopanego, jak to widzieliśmy wyżej na rys. 57. (str. 52.). Krzyże ukośne tu występujące (rys. 56. str. 52., oraz rys. 58. str. 53.) nie drobnostką to nic nie znaczącą, lecz rzeczą bardzo wielką, która głosi cześć i chwałę Piękna Wszechświata. Życie ludzkie stosuje się do dnia i nocy a podział ten dwoisty zawsze przypomina północ i południe, zatem koniecznie wschód i zachód.

!i!k

Rys: 218. Nadproże półkoliste o zwieraczach

wanie. (Z Istebny).

Krzyż jako układ dwóch linji, poziomej i pionowej, mógł wniknąć w wyobraźnię takiego ludu rolniczego i pasterskiego, jakim byli Szczy-towie i Sarmaci. Krzyż zatem uderza w oczy wszędzie i zawsze, krzyż był, jest, i będzie i będzie. A jeżeli dwoi go sztuka polska, to idzie znowu za porządkiem świata. Wschód najmniejszy i zachód najprędszy w zimie daje noc najdłuższą a dzień najkrótszy. Odwrotnie słońce na wschodzie najwcześniejszym przy za- zazębionych. W półkolu, jako linji świętej, kołko-chodzie najpóźniejszym daje na Ś-go Jana, w lecie,

dzień najdłuższy a noc najmniejszą. Dwudział w sztuce polskiej jest w zgodzie przecu-downéj z życiem przyrody i człowieka. Jasność i ciemność, Dobro i zło, Radość i smutek, Zdrowie i choroba, to przecie tło będące obrazem bez początku i bez końca. Świat cały

-~r-- po prawdzie to zeskład nieskończony podobieństw ^ i sprzeczności, które razem w całości wytwarzają

zgodność pełną tajemnic i cudów. Dnie ludzkie,

i__.—

fy

a płynienie rzeki to pokrewieństwo uderzające. Uprawa ducha i serca a uprawa sadu i ogrodu

IM.

J-3&.

to zgodność do jednych wyników dążąca, czém bowiem zasługi i cnoty, tćm owoce i kwiaty. Sieć nerwów w budowie ciała a sieć rzek i potoków w kraju to także łączność, świadcząca nie o przypadkowości bezmyślnej, lecz o duchu wie-_ kuistym. Pogoda i burze z gromami na niebie to szczęście i nieszczęście dla umysłu człowieka, od Rys: 219. Nadproże półkoliste o źwieraczach zarania jego aż do zachodu czyli zgonu.

złożonych z linji esownicy. (Z chaty w okolicy „Wisły“).

Sztuka zatem polska w dwudzfale ma znamię niespożyte i wiekuiście wciąż jednakowe, powszechne i dla wszystkich zrozumiałe. Dwudział jest w świecie.

Nie wolno przeto głosić kłamstwa takiego, któreby orzekało, że cieślictwo polskie i cała wartość zabytkowa sztuki polskiej są już przeżyte i zastarzałe. To nieprawda. Wieczność prawdy ciągle na nowo się objawiającej i nieskończoność zgodności zawsze, jak tęcze obie, w zachwyt nas wprawiającej, to osnowa i ośrodek żywotności bez końca.

Dwudział z Krzyża się poczynający przenika całe dziedzictwo Piękna naszego. Wszystkie obrazy, jakie podaliśmy w Polskiém Bud. Drewn. i w Cieślu polskim, oraz jakie tu zamieściliśmy już na stronicach Cieślictwa polskiego, tchną głębią wnikania w tajemnice życia i promienieją rozbłyskiem w stronę słońc i gwiazd najdalszych. Spojrzyjmyż raz jeszcze na wiz. 1. na tytule dzieła niniejszego umieszczony, a przyznajmy, że deski opierzone u góry szczytnicy do linji osiowej to zasada z krzyża pochodząca i od dwudziału koniecznie poczynająca. Wszystkie rysunki z boków stodół, to również prawo układu krzyżowego ze słupem koniecznie w osi. Rozdoba na rys. 12. (str. 17.) podana, jakżeż ona

i\

\

WZ

jest pomysłową! Widzimy tu środkiem wielki krzyż główny, podający oś główną poziomą i oś główną pionową, a potem w czterech ćwierciach narożnych powtarza się znowu to samo, ale odnośnie do 4. krzyżów pobocznych z osią mniejszą poziomą i osią mniejszą pionową. Okno chaty wiejskiej, wyobrażone na rys. 24. (str. 27.) to przecie oddanie dwóch czwartaków, takich samych, jakie widzieliśmy dopiero co na rysiach ze wsi Istebny koło Wisły. I tu dwa krzyże, aby jeden oznaczał cztery strony nieba, a drugi łączył widnokrąg ziemi. Rys. 26. 27. 28.

Rys: 220. Nadproże półkoliste o źwieraczach wycinanych w linje kabłąkowate.

(Z chaty w Istebnej koło Wisły).

29. i 30. (str. 28. 29. i 31.) to wykresy z mocy ducha sarmackiego pochodzące i żyjące w Polsce. Nie wolno nam grzebać tych pobudzeń świętych dlatego tylko, że krzyki postępu bezdusznego pożądają wprowadzenia nicości i próżności na miejsce chwały i sławy! Dwa krzyże na węgarze odrzwi wyrżnięte (rys. 41. str. 39.) są zawołaniem, pełnem błogosławieństwa dobrego.

NN

Va

Rys: 221. Nadproże półkoliste ze zwieraczami, w Istebnej (rys. 217. str. 156 ). Wszystko to, co wykrojonymi wedle linji wklęsłych i półkolistych.

(Z okolicy „Wisły“).

Dwa kółka, jako okienka na dzwonnicy w Zaleszczykach (wiz. 47. str. 44.) nas uderzające, wykładają jasno prawidła boskie wedle prawicy i lewicy, aby żyło tu z przeszłości najdalszej ku przyszłości najwyższej to znamię, jakie świadczy o jednolitości całej sztuki polskiej od Łużyc i Nadrenji począwszy, aż po Kijów i od Pomorza aż ku kończynom Dalmacji. Rys. 54. i 55. (str. 51.) nie dlatego mają być niemieckie, że są w posiadaniu Teuto-nów prawem pięści zimno żelaznej, ale muszą oznaczać „polskość“ starolęchicką na podstawie układu krzyżowego i piątnicy zachwycającej, takiej, jaką spostrzegamy na rysiach

nam powierzchownie wydaje się włoskie lub niemieckie, nabiera znaczenia całkiem odmiennego, skoro wprowadzimy do oceny dwudział, prawo połowienia, krzyż i piątnicę, (rys. od 61. do 68. str. 54. do 57.). Pomnik kamienny „Prządek u Krzyża“ we Wiedniu (rys. 118. 119. str. 83.) jest wynikiem zeskładu pięciu czwartaków na zasadzie piątnicy wschodniej, zwanej bizancką. To nie Polska od Niemców, ale

Niemcy brali od Polski!... Tak orzeka moc prawdy żyjącej! Jeżeli po gankach dworków Krzemienieckich do dziś dnia widzimy górą po 3 słupy dla dwóch przęseł (wiz. 129. str. 90.), to nazwać to musimy sztuką piękną lęchicką czyli polską, ponieważ wiąże się takie „wiązanie“ w obraz przedziwnie wyrazisty a zgodny od ziem nadłab-skich aż po Dniepr i Dźwinę. Jakkolwiek słupy ciekawe, z teremów pochodzące (rys. 132. ĘljĘfy str. 93. i rys. 133. str. 94.), każdy przypisze M dziś duchowi rosyjskiemu, mimo to prawo połowienia i dwojenia nakazuje nam szczegóły owe nazwać znowu polskimi, ponieważ mówią „wiązaniem“ nie żadnćm inném, tylko polskiém, sarmackićm. Nawet dwa

czwartaki Sokratesa (rys. 179. i 180. na str. Rys: 223. Zwieńczenie 128.) zdumiewająco jednoczą się z dwoma czwartakami rysiów naszych (rys. 57. str. 52. oraz

zauważmy, że Grecy właściwie nie znali w budownictwie swojém czwartaka, a Sławjanie i Giermani, (zawsze pierwotnie razem występujący, zanim ci ostatni nie poddali się Teuto-nizmowi), głównie i prawie jedynie budowali w czwartaku,! (rys: 134. i 135. str. 95). Świątynia dzwonnica, świetlica i stodoła wyszły u nas z czwartaka (z kwadratu). Bróg, śpichlerz jako skarbczyk, brama i okno polskie, to wszystko wychodzi z czwartaka. Cieśla nie darmo

Łitj?

■

mmam

hyc

V.:

Wiz: 222. Głowa kądzieli, rzezana we dwa słońca ; większe i mniejsze.

(Ze Żmujdzi).

fr * •

W8i

kądzieli o dwóch słońcach, z krzyżem pośrodku

ukośnóm.

rys. 217 str. 156.). Raz jeszcze przytćm Podwójne linje krokiew-

kowe dookoła słońc za-kopańskich.

i!l^

njgg ;

TO-

71

mm

C\

m\

"H

z'/' *    -

Ł-

ty

Rys : 224. Plecionka dwuprążkowa ze sztuki ormiańskiój, złożona z krzyżów czyli mirów ś w i ą ż -czy cy to jest swastyki i kół opasujących słońce sześciopromienne. (Ani — kościół Ś-go Grzegorza).

w Istebnej wraził nam to w pamięć, aby przypomniały się nam słowa modlitwy dawnej, którą matka-polka dzieci uczyła, iżby Bóg dał zdrowie, rozum, pamięć i naukę!.., Niestety! na miejsce pamięci przyszło dziś właśnie zapomnienie, pogarda i podeptanie i odrzucenie swojskości, gdyż porywa nas tylko lgnienie do wszystkiego, co nie-polskie!

Wyszedłszy raz jeszcze z dwudziału, odnośnie do szczegółów najciekawszych w Polsce, nie podobna tutaj zaraz nie przy-pomnąć właściwości jednej z najbardziej osobliwych a rozpowszechnionych u nas, która dotyczy budownictwa o dwóch gankach.

Założenia dwuganeczkowe, po dworach i dworkach polskich, mają tyle wdzięku, zgoła gdzieindziej nieznanego, że niepodobna się nadziwować, jak to znowu niepamięć nasza i obojętność nie umiały do nich przywiązać serca i ducha, aby się one utrwaliły. Najsmutniejsza, że jak to u nas

Rys: 225. Dom stary z Morawji, o szczycie, który bywa zawsze i wszędzie, nikt nic nie wić zdobią dwa czwartaki w ośmiomir listwowane i górą eztéry lęki okrągłe, z przystrzeszkiem o okapie prostym. (Arch. Fiala z Ostrawy Mor.).

o tern i nic nikt nie mówi. Giną i marnieją setki wartości niebywałych wśród obyczajów naszych i zwyczajów, wśród piękna zabytków sławnych i pamiątek kochanych, bo porywać się dajemy naleciałościom, które są jakby nakazane dla zagubienia narodowości i serdeczności. Troszczą się ludziska o zaszczepienie Berlina i Chicago żywcem, iżby u nas polskość doszczętnie skryła się pod ziemię.

A jednak poważnie uwydatniły dwa dzieła znaczenie dworów dwuganeczko-wych! Żeromski w książce „Wierna Rzeka“, zaraz ——,——

na wstępie w rozdziale I-szym opisując dwór w N i e z d o-ł a c h koło Małogoszczy dodaje:

„Dom to był wielki, murowany, budowla długa, z dwoma gankami, z wielkim dachem zczerniałym.

Przed tymi gankami ciągnęła się droga...“

Powstaniec Odrowąż Józef „minął ganek pierwszy, nie podnosząc oczu... Mijał drugi...“

A zatem dowód oczywisty, że ganki owe były po stronie jednej budynku, bo Odrowąż minął ganek jeden, poszedł do drugiego i siadł w tym drugim na ławie.

Że pierwotnie musiały być dwa ganki drewniane, przy dworach starych, modrzewiowych, nie ulega wątpliwości. Mogły być owe dwa ganki zupełniejednakowe i równe sobie, ale mogły także być tak zestawione na początku, że ganek jeden był mniejszy, poboczny, a drugi był większy i główny. Dwór w Niezdołach koło Małogoszczy, co to znaczy? Pisownia pokaleczona zakrywa przed nami prawdę źródłową, ale napiszmy słowo po polsku, otrzymamy albo

Małogość albo Małogórzc. I jedno pojęcie dobre i drugie    . ,

właściwe. Rozróżniano gościa małego od gościa wielkiego. Morawji, mający dwudział wybitnie

Ale też czczono górę wielką (Wielogórscy) i czczono Mało- zachowany od dołu aż do przystrze-

szka. W szczycie dwa okienka na

Vv-JV.

ry

•»/ • '

HI

tj

::

w*

«I 1

• TW .ü -

. I , II¹

. i . IL

<* la.'

.-♦l'i»    - -

min

⁷- ‘ à

górze. Dwoistość oczywista. A więc być musiał ganek wielki prowadzący do świetlicy głównej i ganek mały,

dwóch czwartakach, mających po 4 przęsła listwowane.

sów naszych, ale my nie posiadamy już zdolności własnych

Rys: 227. Dom stary z Morawji o pod- d₀ jch rozumienia. Z powodu tego ślizga się wrażenie cienia dwuprzęsłowa ém u dołu na zasadzie dwudziału, który odznaczony jest aż do szczytu. ( 4rch. Fiala z Ostrawy Moraw.).

nasze, przechodzi nieświadomie, daje się utłumić i znika nareście. Polak jest dziś najtępszy odnośnie do rzeczy własnych. Tak nas wychowały szkoły duchem obcym nasycone, że mamy bielmo dla polskości a źrenice powiększone dla głupstw zamorskich.

Ganki obydwa dworu Niezdolskiego nie wywarły piętna żadnego na umysłowość naszą, to też sztuka piękna polska nawet słowem nie wspomina o założeniach dwuganecz-k owych. A jednak żyją one dotychczas!...

Wiz: 228. Dworek dwuganeczkowy z Czerwonogrodu na Podolu. (Przed zamkiem, po ręce lewej. Zdjęcie własne).

Ci

[i

gj|r !

■ L,

•]

'N

7^:

połączony ze świetlicą małą, czyli świetliczką. Myśmy to skwapliwie poprzezywali salonem i buduarem. Że tak było, pisarz sam potwierdza, bo powiada, że „na obydwóch gankach rozległy się uderzenia we drzwi...“ a potem Szczepan sługa poszedł na ganek główny i drzwi wejściowe otworzył... Wspomina też Żeromski i o dwóch salonach, a więc były to pozostałości po świetlicy i świe-tliczce.

Ile tu bezwiednie przewija się wątku rodzimego, dowodem na przykład opis taki : „Odrowąż potem w izdebce siedząc bielmem przesłoniętómi oczyma widział jasny kwadrat okna“. A więc było to okno w kątomir niezawodnie takie, jakie widzieliśmy powyżej na rys. 22. (str. 26.) lub rys. 25. (str. 27.). Choć wszystkie te szczegóły są bardzo doniosłe, przecie na miejsce najpierwsze wysuwają się dwa ganki: główny i poboczny.

Przekonujemy się, jak to niepostrzeżenie wiele odrębności przesuwa się po przed oczy nasze wśród opi

Tymczasem dwojenie owo, powtórzenie, to głos najznaczniejszy prawdziwej duszy polskiej. Przy kościele Ś-go Gotharda w Zgorzelcu, który Niemcy przezwali żywcem Brandenburg, są w kaplicy dwa sklepienia o żebrach z pięciu kółek, z piątnicy wychodzących, aby i tutaj na ziemi dziś wrogiej dla Polski, wpośród zabytków przemocą na własność teutońską zabranych, ta dusza polska mówiła przed światem o sobie za pomocą tego właśnie dwojenia.¹ Ta okoliczność zatem, która kazała tu od strony południowej kościoła objawić się sile podaniowej wedle poczucia starolęchickiego, wiąże się z pamięcią rodu księcia Przybysława, bo on przecie tu żył wśród narodu swojego. A nietylko w kościele

Ś-go Gotharda jest taka kaplica dwudzielna, bo podobnie założoną widzimy i w sławnym kościele Ś. Katarzyny również w Zgorzelcu, przy nawie bocznej północnej. Są tu dwa sklepienia toruńskie takie, jakie dochowały się i w Malborku, w zamku (patrz: Dwa zamki

4-

polskie w Malborku, R. rys. 25. str. 65.). Jeżeli tego spostrzedz nie może i nie umie żadna książka polska, jest to przykładem, jak my sami zaślepieni jesteśmy i powtarzamy tylko to, czego nas wrogowie nauczają.

fi

f:

fjf.

^ 'i

' \o

ÎhX

! I«

.F#

Rys: 229. Ostrzeszek z okapem na półkolu zato-czoném z dziadkiem czyli ptasznikiem (lub pazdurem), na którym krzyż z kulą (Zawoja Wilczna — chata nad potokiem).

Ganki podwójne po dworach polskich i te sklepienia parzysto koniecznie wprowadzane w prostokącie o stosunku 1:2, to jednolitość utworu kształtowego, zwłaszcza wtedy, kiedy ganki owe były trzysłupowe i miały kształt w rzucie ściśle wedle rysu poziomego powyżej podanego na rys. 26. 27. i 26. (str. 28. i 29.). Parzenica czwartaków jest tu tak samo osnową, jak w kaplicach dopiero co przytoczonych w Zgorzelcu. Parzenice stare w sztuce podhalańskiej w kształcie serca parami występują i to zestawienie parą jest ich podwaliną w twórczości ludu. (Zdobienie i sprzęt. Matlakowski tabl. XLVIII.).

To też i ganki dwa we dworze rodzinnym Zofji Kossak-Szczuckiéj, na Wołyniu, opisane zaraz na wstępie Pożogi, posłużyć mogą za naukę dla nas, czém dyszą nasze pamiątki najskryciéj pochowane w zakątkach dalekich od kultury wywrotowej. Były tu ławki pod oknem, ponieważ niezawodnie w połowie jednej ganku pierwotnego, drewnianego, a trzysłupowego, były drzwi wejściowe, a w połowie drugiej było okno.

ja

üüi

Rys: 230. Probostwo dwuganeczkowe, do dziś stojące na Nérkowie

w Czerwonogrodzie.

Domów dwuganecz-kowych być musiało mnogo po Polsce całej, ale znikały i ustępowały miejsca pałacom w stylu an-gielsko-gotyckim, bo gonienie u nas za małpowa- ip niem lordów było niestety zejściem z gościńca polskiego. Mimo to, co pozostało, świadczy jeszcze o zasobie wzorów bardzo bogatym.

Gloger Z. w Budownictwie Drzewném podaje obraz dworu w Haciszczach, koło Nowogródka, z dwoma gankami całkiem jednakowymi (I. str. 333.). Dwór w Worończy, także w ziemi Nowogródzkiej, ma również dwa ganki, piętrowe, jeden większy o trzech oknach górą, a drugi o dwóch oknach, a zatem wedle dwudziału, (str. 338.). Dwór w Lewkowie (Mogiłów, Mohilew) Gloger podaje na str. 343., chociaż nie przywiązuje uwagi żadnej do tych dwóch ganków, jakie są jego ozdobą wielce nas zachwycającą.

We Włodzimirzu (właściwie Władzomirzu) Wołyńskim znaleźliśmy kilka domów miejskich o dwóch ganeczkach, tém szczególnych, że występujących po rogach budynku. Każdy ganeczek ma drzwi i okno wedle dwudziału. We wsi Czarnocin, w województwie

im.

Y//

■m

.y

sVV

■km

iu

lu

_:y

Wk

7/,

r~~

ya

u?

IMl

TTTfr«

i;

i'

li*

Rys: 231. SzczytDica o sześciu nałęczkach pod słońcem promienistém. (Dom stary w Wiśle).

Łódzkićm widzieć można dom dwuganeczkowy. W Kowlu również dochowały się dworki przedmiejskie, założone dla dwóch rodzin, tak, że połowa budynku obejmuje trzy pokoje z kuchnią, sionkę białą i sionkę czarną, z których biała od ulicy ma ganek. To samo powtarza się w połowie drugiej. (Rys. 245. str. 171.).

Ossa.

Rogóżno. £ Łaszyn.

Słupja.

Sala.

Kijów.

Vlii

■ 'J

Łaba.

Dniepr.

(trąby)

r—■

Dónaj. 0 Cissa.

Va

.A

mu

li.

Rys: 232. Słupy jako wieżyce Bolesława Chrobrego „w krzyż” świata bite.

Rys: 233. Szczytuica o dwunałęczu pod trókątem „kalenicy”. Z domu starego we Wiśle, koło kościoła.

W Swoszowicach, pod Krakowem, Łazienki przed latami miały dwa ganki łączące się z podcieniami wzdłużnymi. (Rys. 254. str. 175.).

Nawet Kaczkowski w powieści swojej: „Gniazdo Nieczujów“ opisuje „Dwór w Bóbrce, w ziemi Sanockiej, kształtny i jeżeli główną cechą dworków był ganeczek na słupach u frontu to on miał dwie takie cechy, bo miał dwa ganki u przodu, a nawet dwie bramy wjezdne w parkanie dziedzińcowym“.

Czy to czytając Polak nowoczesny jeszcze nie uwierzy w prawo dwojenia sztuki naszej?...

W Krechowie niedaleko Żółkwi dworek koło dworu pańskiego posiada dwa ganeczki dwusłupowe, z drzewa i wyprawione. W Przemyślu na Zasaniu dworek dwuganeczkowy wdzięcz-

/Ê,

■$>

\y

/)/

U:

TT

mm

/! /

1:

!)

,i

!,l

»!

II

!■

ii

Rys: 234. Przykład ciekawy z Istebnej koło Wisły, na którym ostrzeszek występuje pod krokwiami. Pod ostrzeszkiem dwie pary dwunałęcza polskiego.

ny choć skromny. Najpiękniejsze przykłady w Czerwonogro-d z i e przed zamkiem starożytnym, do którego prowadzi gościniec zabudowany dworkami. Dwa ganeczki ściśle jednakowe widzimy na wiz. 228. str. 161. Opo-i<Z|i|^dal na górze w Nérko-^ wie stoi probostwo, należące do kościoła zam-^ r*- kowego. Ma ono znowu dwa ganeczki bardzo udatnie ukształtowane.

(Rys. 230. na str. 162.).

W ogóle w téj części ziemi podolskiej do czasów niedawnych można było bardzo często spotkać się z dwoma ganeczkami, bądź po dworach, bądź po domkach małomiasteczkowych. Wiele z tych okazów przepadło w niepamięci w czasie wojny i po wojnie. Jak te założenia miejskie rozwijały dwa ganeczki, okazuje je tutaj wiz. 181. str. 132. z Krzemieńca. Dołem

po bokach występują one bogato ustrojone wycinankami na tle ośklenia, co stanowi wdzięk tych ganeczków, w ogóle jeszcze do dziś silnie utrzymywany tu i ówdzie. W Kowlu, Łucku, Ostrogu i Wło-dzimirzu pełno jeszcze zabytków tego rodzaju. W Krzemieńcu daszki dwóch ganeczków łączą się z gankiem piętrowym o 4. przęsłach na 5. słupach.

Jakżeż to ubolewać nam

s'

TTf

/!

in

przychodzi w tém miejscu, że Polska, zawsze tak obojętna dla bogactw swoich własnych, do tego stopnia zlekceważyła piękno założeń dwuganeczkowych, iż o nich nikt dotychczas ani nie wspomniał, a naród nasz właściwie niema pojęcia, co ło można wydobyć dla sztuki polskiej, z pierwiastków naszych.

Rys: 235. Szczytnica z chaty drewnianej w Istebnéj, na górze koło „W i s ł y”. Deski obite listewkami z krzyżykiem w osi w czwartaku ukośnym. Wzór często powtarzany.

Nasz hymn narodowy w zwrotce czwartej woła: Boże! „Wróć Polsce nowej świetność starożytną!“

Twórca Alojzy Feliński nakazał nam przeto pamiętać o tém, że Ojczyzna nasza miała świetność nietylko za Jagiellonów lub Piastów, ale i dawniej jeszcze, przed dziejami. Jeżeli badacz J. Strzygowski twierdzi, że w Sławjańszczyźnie całej budownictwo drewniane tak świątyniowe, jak i świeckie opierało się o założenia w czwartaku², w takim razie czwartak ów nie wynika jedynie z zasady wiązania wieńcowego, lecz po nadto z umiłowania w czwartaku dwóch krzyżów, jak to wykazaliśmy. Stosowanie czwartaków jako

'V

V-

v\

////

ta

Rys: 236. Szczytnica z krzyżykiem bogato wyrżniętym w osi, oraz z dwoma słońcami, jako okienka wyciętemi z desek na wylot. (Istebna koło Wisły).

kwadratów symbolicznych było uświęceniem pieniądza w świecie najstarszego. Dlatego to pieniądze greckie n. p. z miasta Acanthus w Macedonji mają ze strony jednej lwa pożerającego wołu, a ze strony drugiej czwartak podzielony w krzyż, w „k ą t o m i r“, ściśle wedle rys. 179. na str. 128. powyżej załączonego.

A zatem świetność starożytna nasza była oparta o wiarę i to rzecz najważniejsza. Krzyż, jako znak równoramienny znanym był w starożytności najgłębszej, czego dowodem tarczka brązowa, znaleziona na Węgrzech, a pochodząca najniezawodniéj ze sztuki Daków, jako Sławjan. Ma ona w kole do krzyża ustawione czwartaki, złożone z 9-ciu kółek wedle znaku czarodziejskiego. Pokazuje się, jak układ dziewięciopolowy w sztuce polskiej wyłania się z tajemnic dawnością uświęconych³.

O znaczeniu krzyża w samej sztuce ciesielskiej polskiej możnaby osobne napisać dzieło, tak wielka jest ilość wzorów a przykładów w tym względzie. Żyją one ciągle wśród nas i niemal na kroku każdym przemawiają do nas świętością swoją, lecz niestety ani badacze, ani miłośnicy nasi nie widzą ich wcale i dlatego nie uznają. Jedno atoli podnieść należy, że prawo dwojenia czyli połowienia oraz dwudział polski od osi koniecznie poczynający na prawo i na lewo, to wyniki ściśle biorąc z założenia w krzyż pochodzące. W obyczajach dawnych i zwyczajach często krzyż stosowany, w ubiorach i haftach wzory krzyżowe służą za osnowę główną. Przywiązanie do krzyża i umiłowanie znaku jego wnikło w życie przodków naszych, za posłuszeństwem wedle nauk kapłanów i mędrców jeszcze z okresu Światowida.

Cnoty wszystkie ojców naszych wielkich pochodziły głównie z miłości krzyża. Przez wiarę w krzyż świata patrzono na piękno ziemi i dlatego można śmiało powiedzieć, że cieśla patrzy na sztukę swoją „w zachwyceniu widzenia“ (wedle Pisma świętego).

'a

ff//,

)j

P'im

\s

SX

WĘk

iv.

wA

sr

N*»'

‘W-f

Rys: 237. Szczytnica ganeczku z „Wisły” przy gościńcu. Koronka od góry podwójnie wycinana w linje „esownic“. Przykład prawa dwojenia.

Młodzież polska najszczytniéj ku wzniosłości zmierzająca zwała się: „Promieniści“. Oni to bili promieniami na wsze strony i wszędzie szukali dobra i wszędzie widzieli serce a sumienie z ducha, tylko dla ducha. Ich to słowa: „W ślachetnym domu, znanym tylko z cnoty“, żyć może Sarmata dla krzewienia myśli przewodniej, w obronie krzyża i wiary !

Tak jestl „Z filareckiego świata powstanie zmarły Sarmata!“ — Nie żadną siłą inną do życia dalszego powołany tylko wiarą do krzyża i miłością krzyża.

Sztuka ludowa cała od południa na północ i od zachodu na wschód to obraz jeden głównie do krzyża zbudowany i rozwinięty. Nie naliczylibyśmy wzorów, które najdobitniej to potwierdzają. Spójrzmyż raz jeszcze na rysunki nasze w Cieślictwie wyżej podane i rozważmy dokładnie, co w nich najdonioślejsze?... Krzyż i krzyż!...

Prawie wszystkie rysunki nasze, jakie mieszczą się tutaj w „Cieślictwie polskiém“, oraz jakie podaliśmy w r. 1916. w „Polskiém Bud. Drewn.“ przykówają uwagę naszą tym wyrazem najosobliwszym, że wychodzą z krzyża a jednak rzecz przedziwna, iż tego

nikt a nikt nie uwydatnił i nie zaznaczył. Całe założenia do krzyża, to układy dośrodkowe (bizanckie), podkład ogólny dla dwudziału to wyjście od krzyża, prawo połowienia i dwojenia to wynik idący z dwóch krzyżów, wreście dwunałęcze polskie sarmackie, to tylko w znaku krzyża...

Czasy dzisiejsze, sprowadzające wszystko do poziomu ciała i ziemi, nie posiadają zdolności ku zrozumieniu, czém jest prawdziwa podnieta serdeczna dla objawienia polotów najpodnioślejszych, ku niebu. Jak nie można wydobyć z chemji ani odrobiny złota i nie podobna sztucznie otrzymać kropelki krwi prawdziwej, tak praca mechaniczna i zarobkowa nie odsłoni przed nami istoty ducha nadziemskiego i nie przywiąże uwagi do serca wiarą zasilonego. Aby pojąć znaczenie krzyża w sztuce ciesielskiej polskiej nie pomogą dociekania rozumowe wedle wzorów jałowizny nowoczesnej, zamykające się na przykład

Y-/-,

Wi

SI

Mn

'Sa

mmm

■o

Y/.

VA

Wa

r/.

mwA

9M'/-

V‘*'

.A’

-ÆÉlmAÆrm

s.

■jr/

|k - \ V<

VA

5.v

wmm

nem ?¹ t-¹

*y-

Rys: 238. Szczyt domu z Kosowa na Pokąeiu (Pokuciu) koło Sniatyna. Roz-doba ze samych czwartaków złożona, przedzielonych listwami ukośnemi.

w ślęczeniu, dokąd rozciąga się zasiąg urojonego naśladownictwa tego lub owego. Nie! nie taka ciasna nauka, czysto szkolna, ma nam pomódz gwoli ocenienia wartości najwyższej, która tkwi w znaku^ krzyża.

Usposobienia dzisiejsze, widzące wszędzie tylko zysk i towar do kupczenia, nie nadają się ku pojęciom tak górnym, jakićmi mówią szczegóły Cieślictwa polskiego. Bez przesady oraz bez wysiłku określić natomiast można, że nic tak nas nie utwierdza w nie-złomności przekonań o Posłannictwie Polski, jak właśnie ten świat kształtowań, który wszędzie i zawsze stoi tylko przy znaku krzyża.

Sztuka ludowa polska przez rozwiązywania utworów swoich w krzyż głosi i rozpowszechnia ten sam „Rząd Boży“, jaki mądrość prawdziwa uznaje. Wszystkie krzyże i znaki uświątobliwienia zapomocą słońca, krzyża, gwiazd i promieni światłości wiekuistej, to nic innego jak okazywanie, jaką ma być Polska Chrystusowa.

Człowiek to nie szkielet mięsem i ciałem okryty, lecz człowiek to naczynie ducha i woli!... Stąd to pochodzi, że pod B a b i o g ó rą ręka cieśli w ustroni oderwanej od gorączki świata po szczytach, gankach, dymnikach i kapliczkach kładzie znaki kielicha, jako naczynia duchownego. (Rys. 188. str. 136., rys. 193. i 194. str. 139.).

Szkoła nazywa „Dziady“ Mickiewicza dziełem romantyczném, a w istocie swojej jest ono obrazem najsilniej narodowym, albowiem opiera się o wierzenie ludu polskiego w świat nadzmysłowy, tudzież o mądrość odwieczną, nakazującą dążenie do doskonałości. To objawia dziś tylko takie osiedle na skraju świata, za górami i za lasami, jak Żubrzy ca

pod Babiogórą, gdzie co krok słupem stajesz na widok naczynia świętego, naczynia poważnego, naczynia cudownego, naczynia bożego. Krzyż i Hostja Przenajświętsza przypominają ci się przed przeje stąpieniem proga. A ten krzyżyk i na szczytnicy ganku, jest on i na wierzchołku ostrzeszka (rys. 229. str.162.), widnieje po bokach stodoły i wdzięczy się na daszku śpichlerza małego.

W/Æ

i',.

W,

ISI^Y

im

śmm

W'XXX<k

Rys: 239. Szczyt domu z krzyżem równoramiennym, wychodzącym z czwartaka ukośnego, przybranego deskami jasnémi i ciemnémi. (Kosów).

Królikowski L.

słusznie powiedział, że „miasta wielkie nie mają nic miłościwego ani ludowego“. Dla téj przyczyny, nie pojmując

pierwiastków ludu, występują one do walki z ludem i pod pozorem nauki niszczą wszystko, co przechowywały tysiącolecia. Miasta same są grobami cnót wszystkich i dlatego szerzą jedynie zepsucie. Oto przyczyna, dla której trzeźwość przeuczona powiada, że niema Posłannictwa Narodowego, a głoszenie nauki o Przodownictwie z Objawienia Boskiego, to

głupstwo pochodzące z zarozumiałości. Otóż sztuka Cie-

ślictwa polskiego w tym zakresie przemawia do nas jak widoma księga boża. Jeżeli wy nie możecie w czyn wprowadzić, aby zaprawdę po „kuźnicach narodowych“ urzeczywistnieć się starały dążenia polskie ku doskonałości Chrystusowej, to przynajmniej nie osłaniajcie zaciemnieniem postępowćm téj jasności, jaka bije ze wszystkich szczegółów Cieślictwa polskiego, po których widnieje świętość Powołania naszego. Chodzi o to, aby zbierać tylko miód dobry a najlepszy jak pszczoła, ściopromiennemi i z kołomirami wyciętymi z desek i nabijanymi. (Istebna).

/y '

Pil

l,

//

!,

IV

|i

luft» mm

LY

s.

li

Rys: 240. Szczytnica listwowana z krzyżem w osi, tudzież ze słońcami sze-

a nie udawać pająka, szukającego jedynie trucizny i jadu. Co krok, co chwila ma być przypomnienie Boga. Z domu i kościoła, ze stajenki i bramy uderza ciebie krzyż i naczynie duchowne. Pamiętaj... krzyż w życiu !...

Jeżeli śpiewamy przed ołtarzami: Boże! „Wróć Polsce nowéj świetność starożytną“, to uwierzmy, że stać się to może tylko drogą szanowania dziedzictwa i przeszłości, a nie sposobem nanoszenia nowości coraz potworniejszych przy grzebaniu tradycji i ich poniewieraniu.

Wychowujemy i wykształcamy pokolenia w poję ciach takich, że jeżeli jest co najgorszego na ziemi i najbardziej godnego pośmiewi ska, to tylko to, co mogłoby się mienić p o 1 s k i é m, gdyby my nabrali odwagi do zaznaczenia czegoś, jako

W/A

f/A

/.

WÆ>7:

7/7'W O //; .

polskiego. Wszystko atoli musi być u nas przeobrażonćm, jak obecnie na modłę ameryka- ^ nizmu bezdusznego i dlatego miasta uważają to za posłannictwo swoje, gdy drogą prze-pisu każą dziś na wsi przemieniać bu-

7.-

fy.

■Z.

..

mim

Rys: 241. Szczyt zakopański o promieniach ze słońca w 4. pola większe a 8 pól mniejszych, z prawej i lewej, na zasadzie połowienia trzykrotnego.

dowie na chału-

piska murowane, wilgotne, zimne i wstrętne, przy zniszczeniu wszelakich śladów cieślictwa staropolskiego. Odpolszczenie nawet dojdzie i do Żubrzycy Wyżniej i Żubrzycy Niżnićj za Babiogórą.

Niebawem znikną i te dwie nazwy, ażeby nic nie przypo- ^ minało dawności naszej. Oto postęp!...

Że zamiłowanie do piękna wyszło u nas ze świątyni a przeniosło się do chaty dowodem to właśnie, co tu podkreślamy najwidoczniej, a co żyw- ^ cem przypomina kościół. Lud polski stawia przy    |

gościńcu koło bramy przed zagrodą krzyż wielki i ozdobny lub kapliczkę miluchną, a na szczycie domu wynosi w górę dzwonniczkę, znowu z krzyżykiem.

Sztuka ciesielska uprawia wiązania w krzyże, główne i ukośne. Nietylko u nas tak „wiązano“, bo i w Czechach i na Łużycach

Górnych i Dolnych Rys: 242. Słońce zakopańskie pod ostrzeszkiem, 16 promienne ze słońcem i u Kaszubów i na

Śląsku było to samo, (rys. 205. str. 146.).

w/m.

ii

//I

«1811

FÎT

771

Éiiklüi

■i

! lilii

li

r| mii 1,1,

' A l V

Wm

■II tk

w.

iUź

il

i-

Aj

ii¹

i;

/.im

■ ■ ■

in

w środku o sześcioboku. Dwa półksiężyce po krajach. Każdy promień pojedyńczy

dwudzielny.

Jakto ubolewać z jękiem rozpaczy, gdy się widzi burzenie tego wszystkiego skutkiem pogardzania. My sami to nakazujemy. Miasta wielkie tak sieją!... Krzyż, jako znamię czterech stron świata

u Sławjan znanym był jeszcze w okresie kamienia niegładzonego. *) Krzyże przeto na sprzączce srebrnej w kole wprowadzone nie należą do sztuki zachodniej, lecz przeciwnie kojarzą się ściśle ze sztuką sarmacką i starolęchicką, (rys. 54. str. 51.), albowiem taki sam kołomir z miłością bywał galonem złotym wyszywany na denku kołpaka ułańskiego jeszcze w powstaniach polskich, (rys. 108 str. 79.).

TTf

3<Ż

h ,fn_ pn f7n_pi jtt n in wrc gnn ta it?    Jl

^ ~ 71¹ •    ~

Rys 243 Zwieńczenie wieży, jako dzwonnicy, przy cerkwi drewnianej na Adamówce w Brzeżanach (do rys. 244 ).

Świążczyca jako kątomir i krzyż sześciopro mienny jako odmiana kołomiru, musiały być nasam-przód z pewnością wykształcone w drzewie i to w postaci wstęgi czyli taśmy dwuprążkowćj, V jaka stanowi znamię najstarsze całej sztuki kro-ackiéj. To też wzór z kamienia odkóty w Ani da się wytłómaczyć tylko drogą czerpania myśli i uczucia z drzewa, (rys. 224. str. 159.). Plecionka składa się głównie z dwóch pierwiastków: ze świążczycy naszej, dobrze nam znanej z popielnic najstarszych i ze słońca sześciopromiennego, które w istocie jest wykształceniem krzyża ukośnego, zwa-

nego ostro mirem. Rysunek „ostro mir a“ jest przedstawiony dokładnie w dziele: „Dwa zamki polskie w Malborku“ na str. 34. Słońce owo znamy pod nazwą „zakopańskiego“, ponieważ nasam-przód pod Tatrami zwrócono na nie uwagę, ale nie stanowi ono własności wyłącznej jedynie sztuki podhalańskiej. Żyje po dzień dzisiejszy na sosrębach Polski całej, jest wątkiem ulubionym po skrzyniach huculskich (Pokącie), bije w oczy co krok w sztuce Tyrolskiej, powtarza się często i po zabytkach Norwegskich, a co najdonioślejsze, że takie samo słońce sześciopromienne, jakie podaliśmy na rys. 106. (str. 78.) i na rys. 107 (str. 79.), znane już było w sztuce Miceńskiej, w Europie najstarszej!... Wynika z tego, że nie Huculi wy-

u\\Y

*•«..

Rys: 244 Rzut poziomy bani ośmiogrannej ponad czwartakiem wieży w Brzeżanach (do rys. 243).

*) Stoły ofjarne na cześć Światowida z kamieni wielkich stawiane, miały cztery głazy „w krzyż“ wkopane w cztéry świata strony i kamień piąty jako płytę, (patrz: Dwa zamki poi. w Malborku: rys. 39. str. 117.).

W Rzymie świątynia Janusza cztérotwarzowego, jako brama ma cztéry łęki sklepienne, w krzyż idące. Cztéry jéj filary pochodzą z „piątnicy“, którą przedstawiliśmy na rys. 116. (str. 82.). Piątnicą jest wzór z tkaniDy znalezionej w Grodnicy (rys. 60. str. 54.1. gdzie widzimy pięć czwartaków w krzyż wielki ułożonych, a każdy jest kąt o mirem, bo ma krzyż w sobie mały.

jak to w Zawoji i Wiśle widać (rys. 229. (str. 162.), rys. 235.

i szczytnicach występujących, Rys: 245. Rzut poziomy dworku polskiego w Kowlu. Układ dwuga-

neczkowy dla dwóch czworaków.

myślili ten pierwowzór, nie Niemcy, nie Norwegja, nie Grecy jako Heleni, lecz że wyłonił się on z komórki pszczelnej ludu pasterskiego i rolniczego, jakim właśnie byli Sarmaci europejscy! To słońce z ostromiru, to jest z trzech przekątni sześcioboku pochodzące jest tak stare, jak świążczyca sama (swastyka). One przemawiają za górnolotnością ducha staro-lęchickiego, który serce swe i sumienie tylko cnotami

Po dworze

Pa dworze.

Sień

cZćLrnĄ

T

Ku ch u/n _LL T^okoj.

Pod Ó

r_

Sień.

STT

znaczył i istotnie nosił w sobie przekonanie wrodzone o na- 1^ a-kazaném Przodownictwie Na-

*=!=*

•s lo

Hr

m

y ^

rodowém.

Sień -SiaTa,.

Podój.

Po K Ój.

Po k o y.

Zatém drogą taką mo- I I żerny objaśnić mnogość krzy- [ö***«] żów szczególnie po szczytach I .................

7. JL Pod öj.

X

Sień. 6i a Ta.

O C, 7^ Ó JO.

O C,    Ó D.

Ç/1MEK

(str. 164.), rys. 236. (str. 165.), rys. 238. (str. 167.) i rys. 239. i 240. (str. 168). Słońca zako-pańskie, promieniejące, mamy podane na str. 169. (rys. 241. i 242.). Oto co jest wartości największej z Cieślictwa polskiego. Miłość Ojczyzny i Miłość Boga razem, równocześnie, wszędzie i zawsze. Bez Boga ani do proga!

O ile rozpowszechnioném było owo uczucie, niech dowodem będą stare kądzielnice nasze, (rys. 222. i 223. str. 159.), na których spostrzegamy słońce wielkie razem ze słoń-

Nvs

pph'-

ul

o-

.....

-U

■■ 1

neil

Rys: 246. Nadproże odrzwi z kościoła drewnianego w Łapszance na Śpiżu. Dwunałęcze z dwóch kół na zasadzie dwudziału.

Rys: 247. Nadproże drzwi z kościoła drewnianego w Dębnie koło Nowotargu. Cztery odcinki pochodzące z cztéréch kół na zasadzie dwojenia podwójnego.

cem małćm, wedle dwudziału polskiego. I są tacy, którzy się oburzają na wspomnienie dwudziału. A jednak listwowania szczytów ozdobnych muszą wychodzić od „śrze dżiny“

Piątnica przeniosła się ideowo na męczeństwo „pięciu braci“ we wieku XI „in Polonia“, (Tad. Wojciechowski: Szkice hist.) Mieli oni klasztór w Kaźmirzu koło Gniezna, przy którym kościół był zbudowany z kostek granitowych, znaczonych kółkami z krzyżem albo krzyżem na dwóch stopniach. Kółko z krzyżem jest to kołomir, przekręcony u Niemców na Colmar, z czego urobiono Kohlmarkt (! ?) Najniezawodniéj mury owe w Kaźmirzu Biskupim pochodziły ze świątyni pogańskiej, tak, jak i budowa katedry Kruświckiej

rH

w osi, właśnie z krzyża poczynającej, rys. 202. (str. 144.), rys. 211. (str. 152.), rys. 231. i 233. (str. 163.), rys. 234. i 235. (str. 164.), rys. 236. (str. 165.).

Źle to bardzo i boleśnie, gdy nie widzimy jak wielka zachodzi łączność pomiędzy tymi szczegółami krzyża i naczynia „wybranego“ z rys. 188. (str. 136.) i rys. 193. i 194. (str. 139.), a treścią naszej mądrości narodowej, którą wieszcz zawarł w „Dziadach“.

Naród polski żyć powinien dla okazywania światu, czém ma być słońce jasności naszych w myślach i uczuciach i jakié-mi to skrzydłami polotu duchowego (na wzór skrzydeł husarskich) wzbijać się mu trzeba ku niebu, aby dowieść celu istnienia mimo cierpień największych i męczarń najniespra-wiedliwszych. Sztuka nasza ludowa cała a przedewszystkiem ciesielska upewnia nas, że od podstaw bytu idzie chwała ku Stwórcy drogą Posłannictwa nam dawno objawionego.

Rys: 248. Płatek śnieżny o gwieździe większej i gwie-ździe mniejszéj.

Co Mickiewicz, Krasiński, Cieszkowski i Wroński ogłosili słowami mądrości Bożej, to cieśla polski drogą podania wiekuistego odczynia w drzewie cieślicą i skłute m !..

Rys: 249. Płatek śnieżny z gwiazdą sześeiopromienną i 6. gwiazdkami po narożach.

Z krzyża pochodzi dwudział polski i to dwojenie, które daje ramię pionowe i ramię poziome. Znamy herb jeden z najstarszych zwany „o ś m i o r o g i e m“ czyli gie-rałtem. Składa się on z krzyża głównego oraz krzyża ubocznego czyli przekątniowego. Dwudziału polskiego nie można nie uznawać, ponieważ w średniowieczu i w sztuce Odrodzenia stworzył wiele arcydzieł, będących dumą Europy. W Niemczech dzieła najpiękniejsze oparte są o dwudział polski. Wieże szkoły Nadreńskićj należą do dwudziału polskiego. Wieże gotyku francuskiego prawie wszystkie zachwycają świat tajemnicą dwudziału. Wieże Wenecji przynależą bezsprzecznie do twórczości weneckiej czyli sław-jańskićj. Szkoła Wenecka, werońska, padewska i lom-bardzka, zasilone żywiołem wschodnim (bizantynizmu) oddziałały na Rzym, że powstał Kościół Ś-go Piotra z „piątnicy“ sarmackiej i rozwinął rzut pierwotny na ośmiomirze, na ośmiorogu naszym. Sklepienie kaplicy Sykstyńskiej, Farnesiny, sali „Pio Clemen-tina“ w Watykanie i wiele innych arcydzieł włoskich, to wszystko wychodzi z dwudziału wręcz obcego dla sztuki południowej, która jest oparta jedynie o trójdział grecki.

Ten dwudział z trójsłupem to podstawa cieślictwa polskiego, (rys. 18. str. 22. oraz rys. 49. str. 46.). Kto nie wierzy w dwudział, ten nie widzi krzyża służącego powstała z bałwochwalni, o ktôréj mówią rzeźby ocalone i znak na granicie odkóty, jako świążczyca (swastyka). Podaliśmy wykrés jéj w dziele: „Katedry Polskie” na str. 209. Świążczyca jako znak krzyżowy a tajemniczy, wyjęty z czwartaka opisanego, jest to rozdoba najdawniejsza w Sławjańszczyźnie, na równi stara jak taka sama w Indjach. Świążczyca w kole jako piątnica z czterech kół mniejszych i piątego koła większego, to przynależność na pewno do sztuki szczytyjskiéj i sarmackiéj, (rys. 55. str. 51.). Ukochanie przeto krzyża w sztuce ludowej jest o wiele starsze, jak sama sztuka grecka lub rzymska. Założenia zdobiny „w krzyż* na wartałkach do wrzecion z Troji dobytych, świadczą o posługiwaniu się koło mirem i kątomirem w sztuce przed-homerowskiéj. (Schliemann: IlioB.).

za wątek kształtowania. Jest to szkoda przewielka, gdy my Polacy zarzucamy dwudział, bowiem on to przedewszystkiem nosi na sobie znamię świętości, jaka przyłącza się do wybranych z wielu, wielu powołanych...

Są zwolennicy sztuki obcej, którzy jako zatwardziali w obec swojszczyzny kiwają głowami i szemrzą: „niema

Ki

j-.

*r

/ i

⁻----⁻ —------— - - ~ff. —

,-T\.    ■

—-;K-......

Chrobry bił słupy, jako wieże, w cztery świata strony. (Rys: 232. str. 163.) Na północy na Pomorzu dał słup jeden

w rzece Ossa pomiędzy Rogoźnem a Łaszynem, gdzie dziś wioska „Słupja“. Na południu założył drugi przy ujściu rzeki Cisawéj do Dónaju (Donau). Na zachodzie odznaczył trzeci przy ujściu rzeki Solawy (Sali) do Łaby (dziś Elby). Na wschodzie upamiętnił czwarty w Dnieprze koło Kijowa i wzbogacił ten słup ostatni robotą misterną a tajemniczą w ustawieniu trąb

grających, (Patrz Naruszewicz. 1803. tom II. str. 154. 170. 176. i 339.). Król posłusznym był głosowi Ducha i panowanie tego Ducha znaczył kątomirem, ażeby z każdej świata strony widać było trzy kończyny krzyża. Oto dwudział polski !

Jeżeli przeto cieśla polski zakłada bok stodoły w dwa przęsła o trzech słupach, to bynajmniéj nie jest to wynikiem bezmyślności, do której my dziś przywykli i w której pokolenie wzrosło.

Nie! jest to rzecz wielka, bo objawja ona układ w krzyż, iżby trzy końce ramion uwidocznić!...

Polskę pożera obcość, na kroku każdym czyhająca i Polskę pochłania cudzoziem-czyzna, nie dopuszczająca nigdy i nigdzie, aby uczucie polskie i myśl polska zakiełkowały,

fi 1 KJ f    Pocłciaf, priyTapy .

Ça

T^otrć c « <? n

MLJÏEPp\

j.

Rys: 250. Rzut poziomy założenia czterowieżowego, z czteroma bramami dla przejazdu „w krzyż”. Wedle wzoru tego założony ratusz Brzeżański.

Po cćot (*KI /orKyfa/>*«-,

yu kh;h?\

ii

il

ii

■Si

ii--.

ij

,!f

, ..••''ii

S (/iE \TT i. / C fl

ii

ii

_ Po ai c_ i’ e r*. .

5 Zur/iź B> 4 Ł./1

Hk LR _ I Po K .

. ç/n \s/e.A

Vie

PoK oj.

Po Koj.

pr x ij Ta. p o y.

352

~T

’Çk /u o’c/ iej A zxć}    ^3 jj/3

Bonfójypp

Rys: 251. Rzut poziomy dworu czterowieżowego z gankami w krzyż założonymi. „Dwór krzyżowy“.

wyszły z korzenia, liśćmi się ożywiły i kwiatem zakraśniały. Otóż to jest przyczyna, dla której znaczenia dwudziału polskiego technik nasz nie może dojrzeć a jest zanadto leniwy, ażeby rzecz zgłębić. To jest ta smętna niewydatność nasza — nieudolność własna,

czekająca pochopniej na naśladowanie czegoś gotowego z oddali, aniżeli na rozwinięcie nasienia w ziemi rodzimej tkwiącego.

vs

mv

(SM

Bp

Rys: 252. Rzut poziomy wieży „polskiej“ przy kościele Ś-tej Katarzyny w Gdańsku. Założenie w piątnicę. Kopuła duża i 4 ko-pułki małe.

Nieuznawanie „dwudziału polskiego“ i pomijanie go milczeniem grobowém znaczy tylko upór nasz zawzięty, który nie chce narażać się prądowi utartemu. Mówi się przeto: „Niema dwudziału“, a tymczasem bije on nam w oczy na kroku każdym. I ta stodoła z pod Istebnej, wśród niw do dziś stojąca, mocą wyroku odwiecznego głosi prawo połowienia czyli zasadę dwojenia i stąd to pochodzi, że przęsło każde podzielone listwami na cztery pola, każde zaś pole dwiema linjami skośnćmi naśladuje jedlinkę czyli „okłos“, znany ze zdobnictwa po popielnicach naszych i trojańskich, oraz z pisanek, z wyszywanek i ze sztuki murarskiej. Ściany téj stodoły, ułożone z krąglaków sposobem wieńcowym, osłonione korą zewnątrz, za pomocą listwowania „w porządku“ omówionym, zyskują na mocy i pięknie. (Rys. 256. str. lr<6.).

Nie chcą i nie mogą uwierzyć niektórzy w dwudział, a jednak niechaj spojrzą na nadproże drzwi z Łapszanki na Spiżu, (rys. 246. str. 171.). Wykroje pochodzą jawnie z zastosowania dwóch kół, z których powstaje t. zw.

'

&,•

'h

IF

h

x ^ ^ /

W/z/si S//zs//////Z

//

k.—

„dwunałęcze polskie“. Nie co innego oznacza ono tylko dwudział w układzie łęków. Dwa łęki odcinkowe w kaplicy Sykstyńskićj w Rzymie nad obrazem Sądu Ostatecznego Michała Anioła, ze wspornikiem w osi głównej, to także dwunałęcze nasze, sarmackie, wychodzące źródłowo z ciesiołki. Dwunałęcze to da się przekształcić na cztérona-łęcze, również do cieślictwa należące, takie, jakie widzimy na rys. 247. (str. 171.). Oczywiście wynika to z dwudziału podwójnego.

Rys : 253. Rzut poziomy wieży w Szczecinie, wedle miedziorytu starego. Założenie iglicy wedle ośmiorogu z cztéro-ma wieżyczkami narożnemi.

Dwudział polski źródłowo da się oprzeć o przykład piękna w przyrodzie, mianowicie o budowę płatka śnieżnego, który w rozmaitości nieskończonej kształtu zawsze wychodzi ze sześcioboku, zatem z komórki pszczelnej. Rozdoba na rys. 248. str. 172. przedstawiona jasno okazuje, że gdy patrzymy w kierunku osi jednej, którejkolwiek, to zawsze w rzucie widzieć będziemy trzy węgły wedle dwudziału. Lepiej to uprzytomnia wykres z rys. 249. str. 172, chociaż gwiazda z rys. 248. str. 172., tak większa jako i mniejsza, służy znowu za dowód dzielenia

dwoje boku każdego, sześciokąta podstawowego. Zamiłowanie przeto cieśli polskiego do słońca sześciopromiennego tkwi w mądrości bardzo głębokiej.

Okazuje się z tego wszystkiego prawda, jak słońce jasna, wedle której dwudział na kaplicy Ogrojcowéj we Lwowie (Boimów) nie może pochodzić z ręki niemca Pfistera,

bo on nie rozumiał wcale utworu kształtowego wedle dwudziału. Rachunki i zapiski Pfistera mogą świadczyć o tćm, że był on przedsiębiorcą, sprytnie korzysta jącym z drugich, wykonawcą jednak być tu mógł istotnie K. Głuski, który wcale nie zapisał się w papierach, ponieważ u-wiecznił się dwudziałem wewnątrz i zewnątrz kaplicy. A ten dwudział wychodzi nie tylko z czwartaka o kątomirze, ale i ze sześcioboku, na który patrząc po osi którejkolwiek, zawsze przed oczyma mamy trzy węzły. Sześciobok ów był linją świętą, podobnie czczoną jak koło i czwartak lub półkoło nawet. Sześciobok zapewno był przedtem osnową dla rozwiązania w zdobnictwie stropu drewnianego, zanim przedostał się do zasady sklepienia polskiego, piastowskiego. (Rys. 258. str. 177.). Sala Rady czyli kapitu larz w klasztorze Lądu (Sprawzd.

K. d. b. h. s. w Polsce tom III. tabl.

XV.), złożony z dziesięciu pól trójkątnych a 30 tarczek sklepiennych, powstał niezawodnie na wzorze cie-ślictwa, rozwiniętego w płaszczyźnie powały, podpartej w    środku jednym

słupem drewnianym.    Prostokąt opi

sany na sześcioboku, jak to rys. 258. str. 177. na boku dłuższym (na ścianie) okazuje, ma część większą środkową i dwie części mniejsze. Zestawienie części większych z częściami mniej-szórni opiera się o wykreślenie oś-miogranu sarmackiego, jaki szczegółowo omówiliśmy w związku z rys.

162. (na str. 116.). Z powodu tego do dwudziału polskiego należy także architektura domów mieszczańskich o trzech oknach tak rozwiązana, że w    części większej    mamy    dwa    okna    zbliźnione,    w    części    mniejszej

jedno okno szersze.    Brama zamku w    Brzegu    (tabl.    101.    w    tomie II    Skarbu    Archit.

w Polsce) wyszła z bramy polskiej złożonej z wrót i wrotek. To, co architektura średniowieczna w ostrołuku a potem i architektura Odrodzenia u nas wykształciła, to jest widocznie rozwojem poczucia zadzierzgniętego pierwotnie w Cieślictwie polskiém. Zatém

na

L-.

LrflSferi:: :r\V. -    W'

in

"li Mil

Ml JjT

Wmm\

PpM

Rys. 254. Dom zdrojowy stary w Swoszowicach, koło Krakowa. Założenie dwuganeczkowe.

i'

mmm

!lS

l*?

Wiz: 255. Ganeczek w kabłąku założony przed dworkiem w Czerwonogrodzie, na Podolu, (zdjęcie własne).

-i

nie działały tutaj same naśladownictwa włoskie lub niemieckie, jak to w nas wmowiono, ponieważ wśród zabytków sztuki naszej o wiele więcej jest pierwiastków, dających się nawiązać bezpośrednio do cieślictwa naszego, odwiecznego, aniżeli do sztuki obcej, która

właściwie dwudziału żadnego nie znała i nie uznawała. Stąd to pochodzi ciekawe wykształcenie podcienia złożonego z przęsła szerszego i przęsła węższego, jakie widzimy na obrazie starym, wyobrażającym pochód uroczysty z Horodenki do obrazu cudownego Matki Boskiej w Śniatynie. Mamy tutaj wyobrażony rynek miasta o rzędach domów podcieniowych, z których dom pierwszy ma dwa łęki: większy i mniej-s z y! Owo zamiłowanie miast, miasteczek, wsi i przysioła polskiego do podcienia wyszło nie drogą naniesioną z oddali, lecz przeciwnie wyrosło z korzenia starożytnego budownictwa ciesielskiego, w którćm znane były soboty i sobótki, znowu większe i mniejsze. (Rys. 257. poniżej).

Stosowanie czwartaka większego obok czwartatów mniejszych daje podstawę dla rozwoju piątnicy takiej, jaką widzieliśmy już przy wywodach poprzednich a jaka służy za osnowę dla wykreślenia rzutu poziomego, przedstawionego na rys. 250. str. 173. Czwartak duży to pole środkowe jako podwórze E F G H. —

Cztery czwartaki narożne dają podwaliny pod cztery wieże narożne A L E W, M B N F,

H O C P, GRDT, Skrzydła międzywieżowe mają środkiem po 1. bramie, zatem cztery bramy w tym układzie i cztery sienie, to wykreślenie znowu w krzyż sarmacki, równoramienny. Wieże narożne, z dwudziału ciesielskiego idące, stały się wzorem u nas dla bu-

WN/n/N

ós

/S

Gig

"w',

zS,

/ś

/S

<=■

i¹/

\---=z£rz:

Irai?

Rys. 256. Stodoła o filarach murowanych z polami przęsłowćmi, drew-nianémi. Na polu koło Istebnej, (obok Wisły).

ppn|

i.

i*

mi

1

II

infiii uflftlliim u nHi fiïïïîti

il

iii!?

■rîiüîâi

il LI lilii

Rys. 257. Domy podcieniowe o szczytach z galeryjkami w Śniatynie. Z obrazu starego — z r. 1756 w kościele parafjalnym w Śniatynie.

downictwa ceglanego i kamiennego Ratusz w Brzeżanach ma po basztach narożnych płaskosłupy osiowe na zasadzie dwudziału polskiego, jak kaplica Ogrojcowa we Lwowie, wieża cerkwi Uśpienia M. B.

i pomnik grobowy Sieniawskich w kaplicy zamkowej w Brzeżanach. Cztery wieże narożne odznaczają krzyż przekątniowy i jako taki wszedł on do dworu polskiego, przy którym stworzył cztery bokówki, jako alkierzyki*. Rzut poziomy dworu polskiego takiego, jaki widzimy

* Twierdzą niektórzy, jakoby dwór polski alkierz przyjąć miał ze sztuki arabskiéj. To głupstwo nie da się niczém uzasadnić, chyba skłonnością naszą do pyszalstwa z cudzego! Kier z jest słowem czysto polskiém. Alkierz pochodzi z Hal-kierz, Galkierz, Gawli-kierz !

Kierznia, kierzankaw krzyż podwójny ukształtowana!

na rys. 251. (str. 173.) to okaz dający się w Cieślictwie polskiém objaśnić wszystkimi pierwiastkami takimi, o jakich mówiliśmy powyżej i jakie rozprowadziliśmy w Pol. Budown.

Drewnianém z r. 1916*).    ________

Czwartak duży w środku i cztery    _

''j

\\

'j

//>

małe czwartaki narożne to wzór dla utworu kształtowego, u góry wieży przechodzącego w piątnicę, którą wyobraża iglica główna chełmu i cztery iglice małe po węgłach. Właściwość to głównie w Cieślictwie po dzień dzisiejszy żyjąca przy wieżach i dzwonnicach sztuki Podhalańskiej, Orawskiej*

Śpiżskićj i Podkarpackiej.

\\

Rys: 258. Świetlica o siatce trójkątów poprzedzielanych paskami (listwami), do stropu przybitymi. Wzór z ciesiołki polskiéj dla sklepienia Piastowskiego. (W klasztorze w Lądzie).

Sposób zakopański jest odcieniem sztuki całego Cieślictwa Polskiego. Najlepiej dotychczas znany, albowiem najwcześniej dał mu rozgłos

malarz Witkiewicz i lekarz Matlakowski. Ani archi-

mmi

mam

tekt ani rzeźbiarz żaden nie mógł się zdobyć na ocenę właściwości sztuki podhalańskiej, gdyż społeczeństwo nasze obdarza wiarą większą każdego innego, byle nie technika. Gdyby ktoś zawodowy rzecz omawiał, uważanoby to za dowód nieprzystępny. Dzieła malarza i lekarza sprawiły zaś, że sztuka zdobnictwa zakopańskiego przyszła do znaczenia bardzo poważnego. Mimo wszystko użalić

*) Powtarzają nasi znawcy zatwardziali, że niema dwudziału, a jednak do niedawna, jak już wyżej wspominaliśmy w kościele polskim panował zwyczaj odwieczny śpiewania podczas Błogosławieństwa hymnu najuroczystszego w sposób taki, że zaczynał ksiądz raz od ołtarza początek zwrotki „Przed tak Wielkim...“ a potem zaraz powtórnie „Ojciec z Synem ..." Jaka to szkoda wielka, iż zwyczaj ten panujący w Polsce tyle wieków, potwierdzony, zakorzeniony i ukochany, zakończył już swój żywot tak duszy polskiéj odpowiedni.

Jeszcze atoli do dziś dnia kościół nasz śpiewa Anty-Rys: 259. Zwieńczenie wieży przy cerkwi koło fonę tak, że zaczyna dwa razy: „Pod Twoją Obronę! Pod Rymanowa, przy koleji. Dołem linja esów- Twoją obronę!“ — a dalej aż cztery razy woła: „O! Pani nasza-

nicy większej, górą esownicy mniejszéj.

O! Orędowniczko nasza! 0! Pośredniczko nasza! O! Pocieszy-cielko nasza!“... Tu czwórka wynika z powtórzenia dwukrotnego dwójki. Jeżeli T. Kościuszko przysięgał raz na Rynku 17a4. r. 24. Marca, potem raz drugi w kościele Mar-jackim, ze stopni Sakramentu Przenajświętszego, to nie stało się to powtórzenie za przypadkiem, lecz wynikło z prawa wszczepionego w sercu Polaka i z prawidła przyrodzonego, wedle którego dwie tęcze na niebie widzimy a nie jedną!...

się można na obojętność ogółu i w tym względzie, ponieważ naród zgoła nie usiłuje oprzeć rozwoju piękna swojego o skarby mnogie do dziś z przeszłości dalekiej wiernie przechowane. (Wiz. 1. str. 3.).

tal

r'Ilïjl-m

ml

i* kl

/// l ¹ •

m

£-

i/f// m

7y

if

ii

ii:

ii;

Nie mamy zamiaru rozwodzić się tutaj szczegółowo nad pierwiastkami sztuki ciesielskiej, Zakopańskićj, ponieważ poruszaliśmy o-snowę tę po dziełach rozmaitych. Zresztą znane są znamiona owe dotyczące szczytów, ostrzeszków, mieczowań zakopańskich i odrzwi kołko-y    wanych. Przy sposobności téj atoli prag

!■

hi.

t,

lU

Rys: 260. Szczegół połówki nad-proża, z drzwi ostrołucznych do zakrystji w kościele drewnianym w Jadownikach. (Do rys. 66. na str. 47. dzieła: Polskie Bud. Drewn.).

7i

SI

dołu. Koło i ośmiobok wewnątrz. Wzór

kołomira.

niemy zwrócić uwagę ogółu na dzieło najnowsze P. dyrektora Stan. Barabasza pod napisem: „Sztuka Podhalańska“. Na tablicach wypełnionych rysunkami, które są z rzeczywistości czerpane i kolorami wzbogacone, przedstawia się widzowi obraz przepychu niesłychanego, który dopiero tak zebrany poucza nas, jak to my wiele posiadamy w ręku a nie bierzemy tego wszystkiego do serca i nie umiemy dziedzictwa ojczystego przystosować do życia przyszłego. Rzecz przedziwna, jak niejeden młody u nas wyznawca twórczości nowej opiera się o wzory czerpane z pism amerykańskich, jałowych i niezrozumiałych dla warunków naszych, a nie weźmie w dłonie przykładów w uczucie uderzających a mądrych ze sztuki Podhala. Zważywszy, iż sztuka grecka a nawet egipska wyszły z drzewa, przypuścićby można, że i zasób ogromny kształtowań zakopańskich powi-nienby wytworzyć podwaliny dla właściwości wdzięcznie stylowych. Tego atoli u nas nie widać, gdyż przeszkodą na tém polu lekceważenie tego, co najbliżej koło nas, aby raczej zabytki nasze zmarniały Rys: 261. Koło młyńskie z Tłustego, na Po-i poszły w zapomnienie, aniżeli nas natchnęły i zapaliły ogniem świętym.

Pokolenia dzisiejsze wychowują się w wyobrażeniach, jakoby Polska zawsze miała tylko obowiązki do wchłaniania w siebie stylów gotowych, gdzieindziej ustalonych, a tymczasem po prawdzie leżą dokoła nas, wszędzie, odłogiem zapasy nieprzebrane utworów kształtowych, jakie zgoła co innego głoszą. Mamy więc prawa nasze własne do stylu narodowego, polskiego. Prawa owe tkwią właśnie w całej sztuce Podhalańskiej, niezgłębionej pod względem okazałości i rozmaitości! To atoli, co cztery zeszyty dzieła p. dyrektora St. Barabasza podają, już wystarczy celem nabrania przekonania i zachęty.

tëàÉà

• ’ij

•'Kr

mm

Wiz: 262. Dzwonniczka czyli sygnaturka na kościele Ś-go Pawła w Sędomirzu. Założenie na ośmioboku sarmackim.

Ściśle biorąc znamiona główne całego sposobu Zakopańskiego najwierniej dopełniają tego wszystkiego, cośmy j«ż dawno podnieśli dla odznaczenia stylu polskiego. Ten sam dwu dział polski i to samo prawo połowienia, ta sama zasada dwojenia i ze-skład części większej obok mniejszej, uderzają nas tutaj co krok, zwłaszcza po okazach starszych, należących do czasów, kiedy wpływy z miast nie psuły jeszcze poczucia rodzimego a ukrytego. Prawda, ani malarz Witkiewicz, ani lekarz Matlakowski nie odgadli tych właściwości, jakie my uwydatniliśmy z mocą wyrazu pomnikowego, lecz to bynajmniej nie oznacza, jakoby ich nie było w rzeczywistości i jakoby naród także miał na nie oczy zamknięte. Przeciwnie, dziwić się wypada nadzwyczajnie, dlaczego badacze ich nie zauważyli, kiedy piętna owe są, żyją, przemawiają gwarą wielce swojską i cisną się w oczy. Niestety! duch nasz zaprawiony wyłącznie nauką zachodnią, z książek szkół

¹

Brandenburg: Stadt und Dom. Berlin 1912. str. 2.

²

Die alt-slavische Kunst. 1929 str. 48.

³

Rysunek w dziele: F. Sulimirski: Brązy Małopolski środk. Tabl. I.

•V

'i

ii

jpi;

•ir

niższych i wyższych, nie ma zdolności żadnych dla poznania wartości swojskich dlatego, ponieważ one wyróżniają się zasadniczo od cech kultury zachodniej.

1«

i/J

Rys: 263. Drzwi podwójne, jako podwoje z kościoła drewnianego w Strasz ę c i n i e, koło Dębicy.

Matlakowski atoli wprowadził do chaty góralskiej izbę białą, jako i świetlicę, oraz izbę czarną, \₃jz a zatem jest to wynik dwojenia wedle porządku ogólnie sarmackiego. Jest sień biała i sień czarna. Jest słońce i księżyc, jest serce większe i serce mniejsze. Dwudział nawet w mieczowaniu z akopańskićm, jakie podaliśmy na tablicach „Cieśli polskiego“. Dwudział

po gankach, szczytach, dymnikach a nawet pazdurach (czyli dziadkach). Zamiłowanie do słońc zakopańskich nie wyłoniło się wyłącznie w sposobie Podhala, albowiem słońce takie, jak już wspominaliśmy, jest właściwością Polski całej, występuje na Pokąciu u Hucułów, znane w Norwegji i powtarzane w Tyrolu, Krainie, Karyntji, Styrji i Dalmacji. Pełno

fi®

mm

/Æ?

i«riyy.y •-

wzorów po zabytkach naszych, tchnących świeżością pomysłu i młodzieńczością twórczości, niczego nie brak, tylko niema ani rozumienia ani zamiłowania ze strony naszej. Popatrzmyż na zeszyt 4-ty „Sztuki Podhalańskiej“ p. dyrektora Barabasza i zachwycajmy się rozmaitością niewyczerpaną rozwiązań przy rozrzutności kształtów i kolorów żywych, do których było u nas przywiązanie wprost żywiołowe. I ten zasób wykreśleń czeka na duszę polską, któraby wstąpiła z namaszczeniem w świątynię piękna naszego swojskiego i dała się porwać uniesieniom o skrzydłach w górę świętą bijących. Nowoczesność wszakże nie zdradza u nas skłonności najsłabszych ku nawiązaniu się do siły podaniowej wieków minionych, gdyż na miejsce podkładu własnego bezustannie pragnie ona szukania czegoś niezrozumiałego z oddali nieznanych.

Sposób zakopański zasługuje ŒTg|rpp mimo to na stałe przypominanie nam, iż mieści on w sobie zarodki najistotniejsze    | '|

narodowego, który u nas || li cieszyćby się mógł powodzeniem niema- 111¹ II lv. f łćm, byle my chcieli wierzyć w mądrość starożytną, że cnota każda przede-wszystkiem powoduje związek między ludźmi, a związek to budowa najsilniejsza.

Gdybyśmy wszyscy wspólnie a zgodnie zogniskowali nasze starania ślachetne, celem rozwoju do rozkwitu pierwiastków ukrytych w doskonałości kształtowania sposobu zakopańskiego, wtedy z cnoty skojarzenia sił naszych wyłoniłby się z pewnością wyraz, dający nam prawo niezaprzeczone do stylu polskiego.

Trzeba tylko chcieć, aby za działaniem woli stałej i oświe-

I)

8 ki

LÏ

li

li

«i

iis

I!

Rys : 264. Skrzydło drzwiowe z dworu w Czerwonogrodzie na Podolu. Słońce 16. promienne.

l!

E3

ii'

i,

•I

Rys: 265. Drzwi polskie krzy-conéj świadomością z ducha narodowego drogą podniety ogółu Ż0We, we dwa czwartaki podał się wykrzesać objaw zewnętrzny, godny miana „stylu“. A jest dwójne, jedne większe, drugie

mniejsze, ukośne. (Drzwi jed-

wiele warunków ku temu bardzo przychylnych, ponieważ całe Cieślictwo polskie, jakie tu przedstawiamy, poucza nas najdokładniej, jak u nas dla duszy polskiej ma powstawać każdy utwór kształtowy, najpiękniej z osnowy w drzewie wytworzony. Znajomość przeto Cieślictwa polskiego, jako nauki najwyższej z Ciesiołki polskiej, to kamień węgielny stylowości polskiej!...

noskrzydłowe).

Prąd dzisiejszy nie chce atoli u nas brać pod uwagę za podwalinę zeskładu drzewnego i wiązań wszystkich z ciesiołki wynikających, bo na miejsce wątku, najodpowiedniejszego dla kraju rolniczego, wciśnięto nam gwałtem pod rękę żelazo, które nadaje się tylko do siły zewnętrznej, więcej do niczego. Cieślictwo tymczasem, pożądające dłóta wdzięcznego a posłusznego pragnieniom serca, ginie u nas dlatego, ponieważ ten, co wziął w rachunek zysku lasy polskie, wywozi drzewo najpiękniejsze stale za granice nasze a nam nic nie pozostawia lub lichotę narzuca, ledwie na drobnostki wystarczające. Stosunki u nas od dawna tak się ułożyły, że majątek leśny, gdzieniegdzie wspaniały, nie istnieje wcale dla właściciela. Ten ostatni nie może się nim poratować wcale, albowiem lasu nikt nie kupi inny, jedynie ten uprzywilejowany potajemnie, który za małą wartość pieniężną i drogą nakładu pracy najmniejszej osiąga zysk największy i zbiera gotówką majątki olbrzymie. Drzewo w Polsce zatem jest tylko na to, aby kupiec innowierca i tylko on sam jeden, dorabiał się na handlowaniu niém bogactwa najłatwiejszego kosztem cudzym i pracą cudzą.

HU

i!

•C-*. *,

k'4

!l

îfl?

MdlA:

t.

Uiui

fi®

'/

i!i

Hi

aii

\\iil

'V"

m

Ciesiołka polska z powodu tego nie rozporządza dziś tworzywem dostatecznćm i nie włada już ośrodkiem, w którym mogłaby się rozwijać najswobodniej tak, jak kwitła w przeszłości najdalszej, kiedy tracza uważano za osobę rzemiosło uświęcone sprawującą. Jak cała sztuka ciesielska nasza tak i zakopańska

;i.:f

ÏÏ

Rys: 266. Drzwi dwuskrzydłowe, krzyżowe, o czterech prostokątach w okłos czyli jedlinkę.

'a

,3

ii»®

----=--: - ^

Rys: 267. Drzwi dwuskrzydłowe krzyżowe, których skrzydło każde ma osie „w mir“ uwydatnione za pośrednictwem klepek w okłos czyli jedlinkę, ciątko Jezus sami byli z zawodu cieślami. To też nic dziwnego, że i sposób zakopański cały przenika pobożność i krzyż, wiara i słońce. Mówią słusznie o podkładzie gotyckim w całej sztuce podhalańskiej, albowiem istotnie wzniosłość górnolotna przebija z utworów kształtowych za przykładem orła jako kóra, którego nie brakowało na obrzędzie Tracza i Traczyka i który musiał się przypominać na kościele każdym, na kapliczce każdej, po krzy-

osobliwie wiązania swoje i zdobnictwo podstawowe opiera o znak krzyża świętego. Słońce zakopańskie to właściwie krzyż z ostromiru pochodzący, a serce zakopańskie to znak widomy umiłowania wszystkiego, co prawe i zacne, sumienne i boskie. Stąd w linji najpierwszej podniesienie „porządku“ ciesielskiego do godności czci pełnej, z której pochodzi zwyczaj tracza lub traczyka w dzień drugi Wielkanocy, do niedawna jeszcze podtrzymywany na Prądniku Białym i Prądniku Czerwonym pod Krakowem. Sama ta okoliczność, iż przedstawiali go chłopcy w stroju ułańskim, z kołpakami u góry w krzyż galonami przystrojonymi w rabatach czerwonych, o bandole-rach białych na krzyż przez piersi idących i z proporczykiem jako chorągiewką na pice ułańskiej, świadczy wymownie, jak gorliwie a ochoczo myśl narodowa strzegła świętości cieślictwa, które wyobrażał baranek, w łapkach przednich piłę do rznięcia dzierżący. Ś-ty Józef i Dzie-

t—--

/Ä\

v*.

\\

\\

-----

\\

żach przydrożnych a nawet po szczytnicach skarbczyków i ostrzeszków zakopańskich.

Niema właściwie świadectwa bardzie] dla nas sromotnego nad ową obojętność naszą, która nie widzi i nie uznaje skarbów takich, jakie podają nam dzieła Matlakowskiego i Barabasza. Sztuka podhalańska mogłaby zasilić nasz własny świat twórczy w sposób iście cudowny, lecz bezmyślność nowoczesna woli uganiać się za cudactwami zamorskimi, jak krzewić piękno z korzeni rodzimych, odwiecznych. Przypominamy raz jeszcze, że rozdoby w kamieniu, naśladujące wstęgę dwuprążkową (rys. 224. str. 159.), wyszły z cieślictwa, posługującego się wpierw dłótem

M w drzewie, jak w kamieniu. Słońce zakopańskie w kole j\ znane jest już w sztuce Miceńskiój, najstarszej w Euro-// pie, która do złotnictwa przeniosła pierwiastki także najpierw na drzewie rozkwitłe.

Do szczegółów, jakie powyżej już omawialiśmy, dodajemy piękno mieczowania opartego o mieczowanie zakopańskie (rys. 80. str. 65.), oraz odmiany tegoż ostat-

li

\ //

Rys: 268. Dzwonnica drewniana w czwo rogran założona, o daszku w ośmiogran, niego, wyobrażone na rys. 86. i rys. 87. (str. 68.). O bo-wedla osi głównych i przekątniowych (Koło cérkwi w Hołowczyńcach, niedaleko Tłustego.

• gactwie wiązań w tym względzie daje przykład z rys. 39. na str. 38. powyżej.

I w sposobie zakopańskim „krzyż“ jest podstawą kształtowania. Drzwi krzyżaste wychodzą z osi pionowej i poziomej dla układu jedlinki czyli o kłos u. W wasągu są dwie krzyżownice, wyplecione łątkami z wierzbiny. Na-dewszystko przepięknie okazuje się krzyżyk „niespodziany“, wybawiający nas od złego i stający się ratunkiem tam najpewniejszym, gdzie jest najmniej spodziewanym.

Nawet na żelazie

IÆà

ti

ll

(1

■Vi

I)

im;

ÏÜ

siekiery i topora od-kóty bywa „krzyż niespodziany“ w kształcie koło-m i r a. Ma to związek z „krzyżaka-m i“ jako kozłami na kalenicy strzechy.

„Krzyżakiem“ zowie się snopek na krzyż wiązany. Pomiędzy dymnikami na strzesze często „krzyż“ bywa wyrobiony z pięciu snopków (piątnica), które mają kłoski idące do góry. Pięć zatem „j e-żaków“ w krzyż „do mira“, na tle strzechy kłosiakiem pokrytej, w zakłos.

Ze wszystkich właściwości sposobu zakopańskiego najważniejsze są: szczytnice opromienione ze słońc, ostrzeszki, odrzwia kołkowane i mieczowania zakopańskie, jakie

i!iî

iji

IB

••• ⁹ n «    : i):

Mil

' ! & i l!

fi

Rys: 269. Brama wjazdowa i wrotka z Łucka. Skrzydła złożone ze samych czwartaków „w krzyż”.

Mj

podają tablice Cieśli Polskiego. Co do ostrzeszków, wtrącimy uwagę, iż są one właściwością Orawy i Śpiża, gdzie sprawiają wrażenia zachwycające, gdy występują rzędami po domach wzdłuż-nicy, to jest ulicy długiej, zabudowanej obustronnie domami o jednym wyrazie pomnikowym. Wsie całe pobudowane szczytnicami z ostrzesz-kami to przykłady godne naśladownictwa i uwagi. My atoli na swoje obojętni, ba! najobojętniejsi.

ty

uli i

'ii! i¹

■j;j:

zawsze

I!

■/y__Q ,

ij )

i ii

:Sjj II j

Słońce zakopańskie, jako ostro mir ze sześcioboku w kole wpisanego pochodzące, nie jest właściwością wyłączną samej tylko sztuki podhalańskiej, albowiem umiłowane jest również powszechnie w sztuce huculskiej, co oczywiście dobitnie orzeka, iż wyszło z poczucia ogólnie w Polsce rozwiniętego. Myli się każdy, kto sądzi jakoby pierwiastek ów należał jedynie do twór-

:£> =

ill

m,

i/•!'

Rys: 270. Drzwi krzyżowe po-

, .    .    jedyńczeodwóchczwartakach

czosci czysto ludowej. Jakkolwiek Polska może jedna ma pojęcia wyciętych „w esów ni ce”.

odrębne odnośnie do słowa lud i do słowa naród, jednakowoż w środku każdego pola wieniec i 4. kółka (piątnica).

w czasach pańszczyzny nie było nigdzie w Europie skojarzenia tak serdecznego i braterskiego jak u nas pomiędzy chłopkiem i kmiotkiem a ślachtą

i panem. Same obrzędy weselne są do

wodem, jaka jedność braterstwa wiązała w Polsce włościanina z dziedzicem. Zatem

słońce zakopańskie stanowiło cześć ogól-n£l dla Światowida i dlatego stosowane było na stroju osób ukoronowanych, jak i na drobiazgach życia codziennego komornika biednego. Na pieczęci majestatycznej króla Przemysława Ii-go z r. 1295. widzimy chełm, po prawicy jego spoczywający, z naczółkiem, który ma koło ze słońcem sześciopromiennćm, w otoku którego tkwią pióra pawie*. Krakowiak ma rogatywkę przystrojoną w pióra tęczowe pawia i chełm królewski roztacza wachlarz złożony w linji podkowiastéj ze siedmiu piór pawich. Lirnik stary na Podolu miał na wierzchu liry cztery znaki, złożone ze sześciu kółek na wskroś wyrżniętych, wedle ostro-miru czyli sześciokąta czarodziejskiego — tak samo król polski w naczółku ponad Chełmem stroił się w słońce sześciopromienne. I twierdzą uczeni polscy i znawcy o sercach

'/ //iii i ¹

2Ldll ////MII •' •lin ■

Mlii

.nnniinnij.f, .<■    »    ¹

III- . • i iii tli ii i iii 1 v II i n iii/lj

uf

SVTï

HZ

TT

"HTT

III I •

i In

MMI Ml- < vi In- i LL'

■■

JkM

PP

TiT

.i—

iii! d 1 jul J

mLüI

- //■/

Rys: 271. Bóżnica w Jeziorzanach na Podolu o „przyłapać h“ do dwóch czwartaków przystosowanych, z oknami w krzyż założonemi i dachem o dwóch wysokościach.

* Pieczęć majestatyczna Przemysława Ii-go z rysunkami patrz: Bibl. Warszawska 1845. tom IV. str. 331,

zastygłych, że niéma Polska stylu żadnego!... Nigdzie może styl niema warunków tak korzystnych i rozpowszechnionych głęboko jak w ojczyźnie naszej. Nieszczęściem naszém, że dojrzeć go nie chcą i nie mogą ci, którzy patrzą na Polskę tylko z krańców świata, z obczyzny najdalszej.

Piekosiński w utworze pod napisem: „Insygnia królewskie“ podaje chełm króla Przemysława I. o naczółku w półkolu, wewnątrz którego widać gwiazdę ośmiopro-mienną taką, jaką omówiliśmy wyżej bardzo szczegółowo. A więc dach dzwonnicy ponad

czwartakiem, założony w ośmiokącie, (rys. 268. str. 182.) to powtórzenie tych znaków tajemnych, ^ które kładziono nad czołem króla polskiego*.

A jeżeli mowa o pieczęciach króla ; Przemysława, nie od rzeczy będzie napomknąć, że na jednej z nich, którą podaliśmy w części 11 III. „Utworu kształtu“ (na str. 202. jako rys. 705.), ręka Opatrzności podaje królowi znak święty, który my znamy dobrze, jako gierałt czyli ośmioro g, w połączeniu z kołomirem. Dwie wieże, każda u góry dwudzielna, dwaj trębacze sławę opiewający, dwa orły polskie, większy na tarczy, mniejszy na proporcu i ten kołomir o dwóch krzyżach: jednym prostym, drugim z łęków kolistych, to są szczegóły tak w oczy bijące, że pojąć niepodobna, dlaczego uczony polski nie przy-kóje do nich uwagi swojej i nie wyciągnie wniosków!... My sądzimy stanowczo, że to są pierwiastki takie same, o których my tu wielokrotnie i szeroko mówili i które pouczają nas o prawdzie, przenikającej tak samo całą sztukę cieślictwa, jak i utwór na chwałę królewską przeznaczony, pieczęć Majestatu króla polskiego!...

Ten kołomir, złożony z koła i czterech linji półkolistych do krzyża, nazywany ośmiorogiem lub ośmiomirem dlatego, ponieważ w nim jest ośm końców dla oddania dwóch krzyżów czyli mirów — ten kołomir znowu ma związek z wykreśleniem założeniowćm, przedstawioném na rys. 162. (str. 116.) To też dzwonniczka mała, drewniana, która stoi do dziś dnia przy cerkiewce malutkiej w Hołowczyńcach (Główczyńcach) koło Tłustego, to okaz wielce pomnikowy, bowiem założona ona w czwartaku dołem, przechodzi górą w ośmiokąt o narożach ośmiu wedle osi głównych i przekątniowych, jak to raz jeszcze uwidacznia rys. 268. na str. 182. Porządek taki był niegdyś wszechwładnie panującym, wszak na kościele zamkowym w Czerwonogrodzie jest na dachu dzwonniczka (sygnaturka)

lwi

7i

-—w-:-------#i

[Yo.i Ul o

Rys: 272. Nadproże w linji świętej „półkola” ze zwieraczami o linjach wklęsłowypukłych i dwoma pierścieniami kołkowań. (Z Zakopanego).

-rr.-.-r

-- -<§>

r.

'i

i-

■H+

Rys; 273. Nadproże z okolic Krynicy, pod Jaworzyną, zamiast w półkolu rozwinięte na zasadzie trzech boków ośmiokąta.

* Piekosiński pieczęć króla Przemysława I, także majestatyczną, kładzie pod rokiem 1295, tym samym, z którego pochodzi pieczęć Przemysława II. Rzecz to bardzo znamienna, że obydwie mają „kołomiry”.

ze słupkami osiowymi stosownie do rys. 20. i 21. (str. 24. i 25.) powyżej, całkiem wiernie tak samo, jak ta gwiazda ośmiopromienna na rąbku M. Boskiej Pomocy Nieustającej i taka gwiazda na naczółku chełmu króla Przemysława Ii-go. Jednolitość myśli i uczucia!...

Podnosimy to wszystko i uwydatniamy z siłą bijącą, aby raz jeszcze przed oczy czytelnika a znawcy rozsnuć podwaliny dla Cieślictwa polskiego, w któróm znajdujemy pobudzenia myśli i uczucia tak wielkie i doniosłe, jakićmi przejmował się i twórca pieczęci majestatycznych, królewskich.

Znowu zastanawia nas krzyż i to krzyż pojedyńczy jako kołomir lub kątomir, krzyż podwójny o ośmiu ramionach, krzyż z ostro-miru czyli sześcioboku pochodzący, a zawsze krzyż równoramienny najstarszy w sztuce, tkwiący zasadniczo jeszcze w sztuce perskiej. Jeżeli koło kołowrotka staropolskiego miało o ś m promieni jako szczebli, to nie należy uważać tego za drobiazg jedynie z rękodzielnictwa wynikający, albowiem w rozdobie takiej tkwi przedewszystkiem podkład duchowy i u-czuciowy. Ośmiomir to znaczy mir z ośmiu ramion, oto zasada!

Cieśla polski szedł za nim z przykazu wiekowego tak samo wedle objawienia, jak przy znaczeniu słońca sześciopromiennego.

\Ą

III

[I

(I fi

li

/iii

yf

{'■

mw

i!

I! ii

li

IlliV

i

i fif

i; Im \J!%dĘk

WÊË

:!

• .\\\

77

i¹

HM

i'.

i. ii

T77

I__71'____

!‘

t‘

352

Rys: 274. Skrzydło bramy stodolnej o „biegunie“ wyrżniętym do dwunałęcza.

Drzwi i bramy polskie, ciesiołką obrabiane, nastręczają mnogo wzorów dla umocnienia nas w przekonaniu, jak potężnie trzymała się ręka cieśli naszego krzyża! Po prostu nie naliczyłby nikt tych odmian i téj rozmaitości, jaka nas zachwyca. Po okazach starych dworów i stodół oko ciekawe znajdzie niechybnie wiele rozwiązań, godnych zdumienia. Najważniejsze z nich podajemy na rysunkach i omawiamy. Oto brama stara jako wrota z wrotkami, z Łucka, przed dworkiem. Trzy słupy uwydatniają pole mniejsze i pole większe, a słup każdy zakończony piramidką ostrą, raczej obeliskiem, który spoczywa na kuli zgniecionej. W Chocimiu dochowało się wiele okazów podobnych, na których piramidki jak ostrza lanc czasami przechodzą w linje esownic. Zamiast na kuli jednej, widać je niekiedy na czterech kulkach małych. Pomnik Jaxa Gryfa w Miechowie ma również obelisk na czterech kulach spoczywający i kulę piątą u góry unoszący, wszystko z marmuru. Brama z Łucka (rys. 269. str. 182.) jest przykładem jednym z najdoskonalszych, bowiem wychodzi z układu dwóch czwartaków, w każdóm skrzydle po jednym. Czwartak duży rozkłada się za pośrednictwem pasa pionowego i poziomego na cztery małe, których pola są obite deszczułkami ukośnćmi. Podobnie wrotka są ukształtowane z tą atoli różnicą, iż widzimy tu tylko dwa czwartaki małe, wewnątrz których powstają krzyże równoramienne, wychodzące z deszczułek „w okłos“.

To wszystko, cośmy powyżej mówili o znaczeniu „czwartaka“ w całej sztuce polskiej, znajduje znowu tutaj raz jeszcze swoje usprawiedliwienie. Nie da się utwór kształtowy taki inaczej zrozumieć jak koniecznie skutkiem przyjęcia w nim tak krzyża głównego jak i krzyża przekątniowego. Uwydatnienie dwóch tych krzyżów jest zasadą kształtowania polskiego.

Tak jak te wrotka z Łucka, tak są ukształtowane polskie drzwi krzyżowe czyli krzyżaste. Mogą one składać się z krzyża jednego nierównoramiennego, albo z dwóch

] ■!

i\ 'i

■N>

'I

ll

È

i l'

•IM

'I

]«ir

i 'mÆ

'i

\i

11

krzyżów całkiem równoramiennych, w polu górnćm i dolném. Sama nazwa ich dowodzi powstania wytworu drogą przyjęcia za podstawę krzyża głównego i ukośnego. Wszystkie drzwi stare po dworach i dworkach naszych, oraz wszystkie bramy wchodowe do domostw i kamienic dawnych głównie opierały się w rozwoju linji swoich na krzyżu i na słońcu promienistćm. Łączenie koła z czwartakiem nawet i pod tym względem ważne, a zawsze górno wzniosłe, ponieważ czworobok to ziemia, a koło to niebo.

ii

ii

ir:

■J

\v

Rys: 275. Skrzydło branme ze stodoły o „biegunie” wyrżniętym schodkowo.

Człowiek starożytny kochał się z upodobaniem w pokorze na kroku każdym i w chwili każdej, oto pożądał tego jakby nieodzownie, aby drzwi szczególnie pierwsze EL- wchodowe do wnętrza były z umysłu bardzo niskie w nadprożu, celem zmuszenia przechodnia do pochylenia głowy nad progiem. Umiano dawniej, gdy u nas nie było jeszcze wrzekomo ani kultury ani cywilizacji zachodniej, widzieć wszędzie świętość i pod-niosłość górną, dlatego uważano za obraz chwały Boskiej ową linję półkoła, która w odrzwiach drewnianych wytwarzała nad-proże. Zdobienie tego nadproża wynikało z poczucia ważności „linji świętej“, jaką widziano nad głową przy przekroczeniu progu. A i ten próg był rzeczą świętą w całej Sławjańszczyźnie, wszak Praga nazwę swoją od niego wzięła.

W dziele „Zwięzła Historja Sztuki“ (wyd. I. z r. 1904. str. 215.) podnieśliśmy osobliwość niskich drzwi we wszechnicy Jagiellońskiej i po domach mieszczańskich krakowskich. Nadproże niskie a próg wysoki to szczegóły przystosowane do potrzeby dusznej ludzi świętobliwych, żegnających się przy witaniu domostwa, na progu którego klękano z czcią żywą. Oto wiara ze serca, oto cześć ze sumienia!...

Góral zakopański zdobi linję nadproża kołkowaniem, przyczém chodzi mu o to, aby odznaczył silnie półkoło „święte“, złożone z kołków tak wyrobionych, aby główka każdego przybrała kształt krzyża, złożonego raz z czterech wcięć półkolistych, drugi raz z naroży czwartaka. Często po nad półkolem dawano osobno krzyż-piątnicę (rys. 273. str. 184.)

Takiemi drzwiami były te we dworze Lubicza, które Wołodyjowski kazał rąbać, aby pokonać Kmicica. Zbudowane one z krzyżniaków dębowych, nabijanych raz przy razie gwoździami olbrzymimi. (Potop — tom I.roz. VII). Krzyżniaki to mieczowania w krzyż, na ukos.

Łączenie czworoboku jako prostokąta drzwiowego z nadprożem półkolistćm wymagało wprowadzenia t. zw. źwieraczów, które są pierwiastkiem wiązania i zdób-noś ci. Część techniczna jednoczy się z okrasą i to warunek zasady stylowej. Panuje w okazach tych źwieraczów rozmaitość nieprzebrana a niewyczerpana taka sama, jaka

iii

x\

V.

fu

•o

była w strojach ludowych, w haftach staników i czepków zło-togłowiowych. Do wzorów poprzednio omawianych (rys. 206. str. 147., rys. 218. i 219. str. 157. oraz rys. 220. i 221. str. 158.) dodajemy następne, które załączamy jako rys. 272. i rys. 273.

Rys: 277. Okienko koliste o 16. promieniach, wychodzących z krzyża głównego i ukośnego. ( W ietrzy cho wice).

Rys: 276. Okienko w kole o 16 promieniach z deszczułek wyciętych, parami w krzyż główny i ukośny. (Wietrzychowice).

(str. 184.). Wszystko to jest dowodem, jak u nas silnie działała podnieta czysto wrodzona i nadprzyrodzona i jaką to nieprawdą, co nauka polska mieni

naśladownictwem z wpływów obcych i różnostronnych Naśladownictwa są zawsze bezduszne, a tymczasem zabytki polskie odźwierciadlają cudownie naszą duszę polską. W tém wszystkiém warunki najlepsze dla wytworzenia stylu polskiego. A znawcy powtarzają, że niema sztuki polskiej! — Co gorsze, krzyczą na wsze strony, że nie potrzeba żadnych objaśnień słownych i wywodów uczonych, bo same obrazki z zabytków polskich wystarczają. Zapewne, są dla nich zupełnie dobre dla rozwodzenia się o wpływach niemieckich i włoskich. Ścierpieć też dlatego nie mogą ci miłośnicy gier-

Ul

manizmu i italizmu tego, co samo orzeka o polskości naszej własnej i co wydobywa na jasno pierwotność a odrębność naszą rodzimą.

om

rf' I

te,

Rys: 279. Piątnica z pięciu kołków złożona w krzyż główny, a kołek każdy ozdobiony wcięciami do krzyża ukośnego.

Rys: 278. Okienko złożone w otoku z ośmiu kółek, wychodzących z krzyża głównego i przekątniowego.

Widzimy atoli, jak zgodnie poprzez wszystkie utwory kształtowe przewija się złotogłów — ta „przetkalnica“ — jednej myśli wysokiej i jednego poczucia głębokiego. Świadomości o nich brak nam zupełny. Wytłómaczenie przeto pierwiastków Cieślictwa jest konieczne.

Krzyż w czwartaku jako k ą-tomir, oraz krzyż w kole, jako koło mir, to są znamiona podstawowe, wedle których rozwijały się nasze herby najstarsze a nawet znaki pieczętne, wpierw zacnie ideowe aniżeli użytkowo potrzebne.

Półkole w nadprożu drzwi to linja święta, pochodząca z koła świętości, w któ-rém krzyż jeden i krzyż drugi tkwią niewzruszenie. Stąd taniec kołem zwany i stąd to

koło chorągiewnew Polsce tak czczone a szanowane. Pięknie mówi o niém Zyg. Kaczkowski: „Czasy dawnymi służba w chorągwi pancernej była zaszczytem w Rzeczpospolitej najpiękniejszym. Chorągiew była tak jako kościół, kto do niej wstąpił, jakby się zbliżył ku samemu Bogu. Na chorągwi nie mogła być żadna skaza ani nawet cień żaden, a każdego jéj towarzysza słowo ważyło tak jak przysięga“. (Tradycje Sanockie).

I rzeczywiście chorągiew była jak kościół, gdzie krzyż chowano czyli czczono w znaku widomym koła i czwartaka. Podniesienie Hostji Przenajświętszej to wywyższenie i koła boskiego, okolą niebieskiego. Świątynia w czwartak zbudowana to znak także święty. Koło chorągiewne a koło w nadprożu półkolistćm to wyobrażenie jedno i to samo. (Rys. 280. obok).

Stąd również pochodzi w Cie-ślictwie upodobanie do okien po szczytach i szczytnicach wedle koła promienistego. Oto z okolic Tarnowa widzimy kilka przykładów wielce zajmujących, stanowczo należących do kołomira, w którym krzyże obydwa muszą być uwydatnione. Ciekawćm jest okienko otoczone ośmioma kółkami, które się schodzą w ośmiu punktach o ś m i o-miru znanego (rys. 278. str. 187.). Dwa inne wzory podają sposoby znaczenia promieni odśrodkowych albo równych sobie, albo parami zestawionych tak, że większe dają krzyż główny, mniejsze odnoszą się do krzyża ukośnego. (Rys. 276. i rys. 277. str. 187.).

Brama stodoły w Polsce, jak to już wykazaliśmy, nie jest szczegółem jedynie od potrzeby. —

Nie! na niej ma być wypisany zakon boski, dla przypomnienia, że bogactwo stodoły to błogosła- ; wieństwo, za które wdzięczność człowieka ma się statecznie objawiać. To też na czele dzieła niniej- ; szego postawiliśmy bok stodoły. A teraz znowu |

■s.

ii

Oft

W¹

W//.

' I!

— ^ ——r'

.r;"    ^

V,

tu

Rys: 280. Nadproże półkoliste ze źwieraczami o linjach wklęsłych. W osi „dwurożek“ czyli dwuliścień. Z chaty Jana Dzia-donia w Chochołowi e.

'■I

do niej wracając dodajemy, że skrzydła bramy czyli j ‘faß wrótni szerokiej musiały być w naszej sztuce 'lilhfj

ciesielskiej znaczone wielkimi krzyżami ukośnymi i krzyżami głównymi. Te ostatnie powstawały z poręczy poziomej idącej przez całą szerokość bramy i ze słupka stanowiącego laśnię pionową dla przywarcia ku sobie skrzydeł obydwóch. Krzyże ukośne powstawały z zastrzałów pomiędzy śpągami gôrnémi i dolnémi.

Dwa rysunki (rys. 274. str. 185. i rys. 275. str. 186.) rzecz objaśniają!...

Ileż to ile jest u nas rzeczy, do których możnaby się przywiązać i któreby wypadało kochać jak świętość, a jednak nikt ich zgoła nie zna i nikomu przez głowę nie przejdzie szukać w nich ognia i jasności. Pochodzi to stąd, że nauka książkowa od dawna

Rys: 281 Nadproże drzwi pół-śklonych w Chochołowi e.

młodzież polską zaprawia do uwielbiań tylko takich, jakie odnoszą się do obczyzny i końców świata. Znajomość wszystkiego, co jest po za Polską, to jest przykazanie nam narzucone. Zapały nasze najślachetniejsze otaczają okolem promienném wszystko cudze a nie dotykają niczego swojskiego. Uniesienia nasze i pochwały są rozbieżne na zewnątrz, nic nie ogniskuje się z nich do wnętrza duszy polskiej. A jeżeli patrzymy na coś naszego, to zawsze tylko przez oczy kultury zachodniej, wedle poglądów amerykanizmu.

'I

!ii

jł!

y'/"'

'O

i?

Bi

ii

ll

ii

ii

Rys: 282. Brama w krzyż pojedynczy ze zastrzałami do czwartaka wpisanego.

Nic a nic własności z ducha polskiego i z uczucia ojczystego. Brama atoli stodoły to okaz godny zachwytu !... Zwłaszcza sposób wykonania bieguna, to jest płaszczaka skrajnego, na którym skrzydło jest zawieszone i obraca się za pośrednictwem czopów, dolnego i górnego. Znamiennym szczegółem tu uderzającym to wycięcia w drzewie na kształt dwóch linji półkolistych (odcinkowych z pół-koła), jakie bądź co bądź stwarzają t. zw. „d w u-nałęcze polskie“. (Rys. 274. str. 185.). Odmiana w tym względzie może wytworzyć szczegóły oparte o wycięcia prostokątne, w kształt linji esownicy lub zazębienia — jednak zawsze wychodzić one będą z dwudziału tak doniosłego dla sztuki naszćj (rys. 283. str. 189. rys. 275. str. 186.).

Raz jeszcze nadmieniamy, iż dwudział polski czerpał soki żywotne z całego naszego usposobienia narodowego, wszak mówi o nim nawet drobiazg taki, jak grzeczność podwojona i uprzejmość podwojona (Kaczkowski: Starosta Hołobucki).

Źle to, gdy nie poznajemy, że mądrość wieków przemawiała do nas nauką zła i dobra, aby nasze życie podwójne wedle ciała i duszy, okazywało skłonności zawsze

[for

większe ku cnocie i zasłudze, aniżeli ku zmysłom i wygodzie.

~n~

liv

I¹*

^ i \ ''

tu

(z

II

'A

i¹.

1/

Rys: 283. Brama w krzyż podwójny czyli w „ośmiornicę“.

Odróżniano silnie zło od dobra, bo pierwszego unikano a drugiego szukano dla dobra i sławy. Cała sława Polski w krzewieniu cnót i zasług!... Co krok przypominano sobie rzeczy wielkie a górne. Na drobnostce najmniejszej nawet umiano znaczyć głosy powołania i dlatego to tak się działo, że nawet po skrzydłach bram stodoły i po drzwiach izby lub śpichrza umiano czytać sercem i sumieniem, co to linje tam znaczone głoszą ^/|j i każą?... Oto mądrość szczepowa podsuwała znamiona święte, a zatem krzyż przedewszystkiem, ten mir ukochany, który był istotnie mirem ludu t.j. Ludzimirzem!...

W tém oto miejscu na zapytania, dlaczego mówimy o Cieślictwie a nie o Ciesielstwie, odpowiadamy skoro, że nam właśnie chodzi o uwydatnienie téj głębi pełnej treści, która przebija z nauki samej, bardzo mądrej a nie z rzemiosła ręką ślepą kierowanego. Ciesielstwo samo znaczy wykonywanie narzędziami rękodzielnictwa, bez oglądania się za kształtem wymownym i za linją nadobną. Gdy zaś przyłożymy do siekiery i dłóta uczucie pałające, pragnące z namaszczenia objawienia myśli najgórniejszych i powinności najszczytniejszych, wnet stanie przed nami powszedniość „w światłości i w jasności“. Brama stodoły polskiej ustrojona umiarem, który wychodzi z krzyża, to rzecz wprawdzie zwykła, na pozór nikła, jednocząca się atoli zaraz z wyrazem nawet Posłannictwa Narodowego. Tak zrozumiana nauka cała czyni z Ciesielstwa zwyczajnego zakon prawdziwy, kreślący prawa i obowiązki znakami widomymi, ażeby wiedza istotna podniosła

Ty,

,\

i,

i    ¹¹

im

//

m,

iii

»I

g* ' t-J,

'jfA

Rys: 284. Brama w krzyż środkowy duży i wcztéry krzyże małe. Piątnica „mirów”.

sprawowanie czynności na wyżyny tworzenia myślowego i uczuciowego, co daje obraz Cieślictwa. Cieślictwo polskie poucza nas godnie, czóm żyje i oddycha polskie Budownictwo drewniane, co daje władzę mistrza w ręce cieśli naszego, czém ożywia się sama strona zawodowa Ciesielstwa i co wreście nazywa się mądrością narodową, która żyje wśród nas przez tyle, tyle wieków po okazach otoczenia naszego od kościoła do stodoły, od bramy do śpichrza? Otóż miłość do świętości!... Lud i naród polski przedewszystkićm dlatego żywi takie do wiary przywiązanie aż żywiołowe, ponieważ od początku istnienia plemiennego jego wierzenia wszystkie opierają się ciągle, zawsze, wszędzie i wiecznie o krzyż boski, o mir pokoju!...

Stąd bramy polskie krzyżowe, stąd okna z krzyżownicami, stąd wrota krzyżaste i stąd drzwi krzyżowe. Na miejscu każdćm mir sławny: mirosław.

W drzwiach i w bramie krzyż przedewszystkiem, bo chodzi o to, aby, przy wejściu przez próg zacny pamięć na mir święty wnikała w serce i w sumienie.

i'

ihi\

<>/

'A

/,/

Y/y

V,

'/i

V'

Y//

Rys: 285. Szczyt z koronką wedle dwunałęcza na zasadzie dwudziału. Z okolic Nowego Sącza.

Powtórzyć nam trzeba słowa ważne Reja, który mówi: „Ćwiczenia mają zdobić dzieci cnotami, jak mądrość stroi ratusz wieżyczkami!“ Oto zdanie, które usprawiedliwia godność Cieślictwa polskiego. Wieża polska w Gdańsku przy kościele Ś-tej Katarzyny, razem z dwudziałem polskim jest ponadewszyst-ko dlatego naszą, własną, ponieważ bania duża, środkowa, tworzy z czteroma baniami małómi, narożnemi układ „piąt-nicowy“ z miru ukośnego wynikający.

(Rys. 252. str. 174.). Biłby się na zabój każdy, kto widzi wieżę przepiękną kościoła w Szczecinie, że jest ona niemiecką, gdyż od stóleci stoi w mieście dziś srodze teutońskiem, a jednak cztery wieżyczki węgłowe razem z iglicą środkową to także rozwiązanie „w mir“, wedle piątnicy polskiej dla uwiecznienia krzyża równoramiennego, sarmackiego! (Rys. 253. str. 174.). Mądrość polska przeto stroiła wieże kościoła i ratusza wieżyczkami dla pouczenia wszystkich, jak cnoty i zasługi mają podnosić wartość życia. Wieżyczka każda zatem to nie przedmiot tylko z Ciesiołki i z Ciesielstwa rękodzielnego wynikający, albowiem oznacza ona mądrość wiary, należącą do zakresu wyższego, ducho-

wego, a wyraz ten zgodny z przykazaniami czyni z rzemiosła sztukę piękną Cieślictwa polskiego!... Ciesielstwo to wykonywanie tego, co nakazuje Cieślictwo, może najwierniej kroczące przez dzieje razem z Posłannictwem narodowém, naszém polskiém! Jeżeli dzisiejsi nasi nie widzą tego Powołania odwiecznego, to muszą być dlatego ślepymi i głuchymi, niemymi i zatwardziałymi, bo nie pojmują właśnie wartości Cieślictwa polskiego i nie mają pojęcia najmniejszego, co stanowi wartość umu tego?... Najczęściej u nas przez książki niemieckie uczony polski dowiaduje się o tém, co ma być wynikiem z wpływu niemieckiego po zabytkach naszego Budownictwa drewnianego!... Ani o Budownictwie polskiém ani o Cieślictwie polskiém nikt w Polsce nie mówi, bo /_ nikt nic o nich nie wie!...

/u

X,

frĄ

X'

'X

wrn

AY

Y/.

'/

777///I lilii 11 1|TTTTT⁷II ' >¹1'T! ( i 11H < ".....

Rys: 286. Szczyt opierzony pasem o deskach prostopadłych do krokiew oraz w jedlinkę czyli „o kłos”. Z okolic Kielc. (Domaszowice).

Ażeby mieć wyobrażenie, czéin żyje w ogóle sztuka polska, potrzeba koniecznie zaznajomić się z treścią Cieślictwa polskiego! Cieślictwo to wychodzi tylko z krzyża, z miru! To najważniejsze!!...

Jeżeli Polaków co najgorzej odmieniło, to właśnie porzucenie krzyża i zapomnienie o nim! Krzyż wiatraka (rys. 53. str. 50.) i krzyż koła młyńskiego (rys. 261. str. 178.) to obraz jeden i ten sam, aby w Cieślictwie najpierw odznaczył się krzyż w kole:

„k o ł o m i r“.

Drzwi do kościółka drewnia

nego w Dębnie koło Czorżtyna prowadzące, pod wieżą, mają nadproże wycięte z płaszczaka w Ostrołękę, która w osi ma wcięcie, wykonane dłó-tem, przekreślone górą ukośnie dwukrotnie, w znak miru podwójnego, jakby tu były trzy przekątnie sześcio-boku. Jestto znak tak zwany: „ostromi r!“ Sięga on czasów bajecznych. Poniżej na skrzydle drzwiowém w tém samém miejscu jest k o ł o mi r namalowany farbą brązową, który składa się z koła, z krzyża i z czterech linji półkolistych, oddających krzyż podwójny z ośmiu osi złożony, ośmioróg, ośmiomir. Jest to taki sam znak święty, jaki widzimy na wielkiej pieczęci majestatycznej króla Przemysława Ii-go, którą omówiliśmy powyżej.

Dowód oczywisty, jak dusza polska krzyżem czyli mirem wszędzie się posługiwała. Ale bo też widziała ten krzyż w dzień i w nocy, na niebie i na ziemi. Widziała go na słońcu i na tęczy, na gościńcu i na pieniądzu. Żyła jakby w niebie a na ziemi. W powieści

f/A

/Ą

.V

V//Y.

Ma

.    , iill l u miminliii iiiunuiiniiiuiiiinmiiiiim iiiiwn'-•

^/Tlfiii mi in^.Miiiiiiiiiiiniii'iiiiiiiiiiiii mu ¹ ■ - -ŚCLLl II III IM U U HU n i i i m 11 i li i iii ii 11 im ii u u i ■’ r

Rys: 287. Szczyt opierzony pasem o deskach równoległych do krokiew oraz w jedlinkę. (Domaszowice).

''//

//frrnmr..... ........i rare;

JMhin a i iiiiiiii iïiiiii!ii!iii lïUffTiB», Æœmw oii i h h i i i i i i ii i ! filii iii ii n Ii i i i i i i i i i ' (w\w \\w i- /1¹ .11 ii i iii 11 ^ \ 11 • ',i Ul« « 11'.

J/A

||P

r\

lip

EH

m

ÜÉ

<f

„Szary Proch“ mówi Rodziewiczówna: „Maryjka w życiu swém pracowitém ni jednego świtu nie zaspała“. A mieszczuch u nas dzisiejszy umiera i ani jednego wschodu słońca w życiu swém nie oglądał!... Oto różnica!...

C i e ś 1 i c t w o polskie to wydobywa! Dlatego te krzyże na drzwiach kościółka w Dębnie starsze jak wszystkie wpływy możliwe i niemożliwe. Cieślictwo odkrywa tajemnice, któremi posługuje się Ciesielstwo. Krzyżami takimi zdobi ręka cieśli i odrzwia chaty oraz komory (rys. 273. str. 184.). Rzecz ciekawa: oto okna bóżnicy w Je-zierzanach są oparte o kątomir, mają bowiem środkiem czwartaka krzyż osio-

wy, dzielący czwartak duży na cztery

Rys: 288. Dom stary w Nowotargu na zasadzie dwudziału. czwartaki małe, skutkiem czego pow-W części większdj świetlica, w części mniejszéj brama i sień przejezdna.

staje i tutaj piątnica krzyżowa. Kątomir duży ma cztery kątomiry małe, bo w każdym czwartaku małym jest znowu krzyż prosty, mały. (Rys. 271. str. 183.). Nawet stosowanie trzech słupów jako trzech przyłapów, to wynik układu krzyżowego!... (do rys. 128. str. 89.).

Wracając do bram polskich podnieść wypada, że układ podobny na nich czterech krzyżów wiąże się również z krzyżem dużym, przekątniowym, aby powstała tak p i ą t-nica polska (rys. 274. str. 185 i rys. 275. str. 186.). Chcą zapewne wrogowie, aby my nie poddawali się dociekaniom tak głębokim, gdyż to nie należy do rzeczy ich zdaniem, jednak Cieślictwo polega właśnie na odkryciu związków tak wielce duchowych!...

Nie dziwujmy się nawyknieniu temu, które pożąda wszędzie podsuwania przed oczy nasze znaku krzyża, albowiem cała oświata starolęchicka i ogłada tak w zwyczajach, jako i obyczajach opierała się o znamię mira. Ewangelja Ostro-mirowa z Nowogrodu dotyczy posadnika ostromira, lecz słowo to przypomina krzyż z trzech przekątni sześcioboku.

Dwór rodzinny Kaz. Brodzińskiego w Karolówce, koło Bochni, miał wieże narożne, czyli był z narożnikami (rys. 251. str. 173.), Rys: 289. Strażnica pożarna w Ska-a założenie to oznacza nie co innego tylko krzyż przekątniowy. Dwory staropolskie układu krzyżowego musiały często u góry na kalenicach do kąta prostego biegnących, stosować wieżyczki ozdobne tak, jak to przechowało się po dziś dzień na dworku (czyli willi) w Zawoji pod Babiogórą, (rys. 291. str. 193.). Było w życiu Polski wkorzenione zamiłowanie pokoju, więc pozostało

JgÉ.

SćW

WW

JtejL

san

~iinninuitnnninnir;j:iinmiininnniniiiiiiL

.miii

rżysku koło Kielc. Dwudział w kie

runku pionowym i poziomym.

to u duchownego prawosławnego, który wyszedłszy na kazalnicę pozdrawia lud słowami: „Mir z wami mirjanie!“ — Mirjanin znaczy kmiecia włościanina. Mir to świat cały, boży, na zgodności nienaruszalnej oparty.

(i

i li

To też prócz bramy nadawały się dla znaku krzyżowego każde drzwi polskie. Nietylko one same w skrzydłach swoich były istotnie krzyżaste, bo przedewszystkiém obramienia ich jako odrzwia oznaczały linję świętą, półkolistą, o czém już wspominaliśmy. Przejdźmy okiem baczném wsie takie, jak Ludzimirz koło Nowotargu lub Chochołów za Doliną Kościeliską, ileż tam okazów prześlicznych zdobnictwa przewdzięcznego.

\Vi

i

te

i¹

ii

:!i

f(

Bramy zasadniczo dadzą się ująć w trzy wzory, które rysunkami objaśniamy. Najskromniejsze są bramy w krzyż pojedyńczy (rys. 282. str. 189.), potem w krzyż podwójny (rys. 283. str. 189.), który jest i tutaj ośmiorogiem „ośmiornicą“, wynikającą z wykreślenia (rys. 162. str. 116.), wreście bramy w pięć krzyżów (rys. 284. str. 190.). Piątnica tak umiłowana w sztuce polskiej i najczęściej powtarzana, dała rozwój kształtu jednego z najciekawszych, dla drzwi jednoskrzydłowych, polskich,

Rys: 290. Drzwi o pięciu prostokątach równych sobie, (piątaica).

(rys. 290. obok). We wszystkich tych wykreśleniach przebija najwyraźniej prawo połowienia czyli dwudziału, który jest duszą sztuki polskiej. Jednym z najpiękniejszych przykładów w tym względzie to okienko wyrżnięte z desek u góry wieży kościółka drewnianego w Dębnie nad Dónajcem. Każdy bezstronny przyznać musi, że wprowadzenie tutaj słupka osiowego

świadczy o pomysłowości aż nadto żywiołowej i budzi prostotą rozwiązania zdumienie najwyższe. (Rys. 294. str. 196.). Z dwudziału również wynika sposób odznaczenia osi nad nałęczą okienka, linją serca połączonego z krzyżem. (Rys. 295. str. 196.). Szczegół ten ostatni pochodzi z kościółka bardzo a bardzo biednego, tuż u stóp Trzech-Koron, gdzie zamek św. Kingi. Właśnie dzięki temu zakątkowi ukrytemu na uboczu przechował się okaz kształtu, w którym serce odgrywa również znaczenie wzniosłe.

Rys: 291. Dachy domu krzyżowego o pięciu wieżyczkach po kalenicach.

D w u d z i a ł ostatecznie objawia zgodność w duchu naszym i na polu języ-kowém. Znamy wyrażenia stare z papierów wieku XVII: dwie ławce, dwie włóce, dwie nodze, dwie nitce, dwie wstędze. W Piśmie Św. znajdujemy: „obie łódce, dwie rybie“ u Św. Łukasza. Był nawet buńczuk o dwóch ogonach końskich, zatem hetman dwubuń-czuczny! W „Panu Tadeuszu“ Gierwazy i Protazy stanowią parę, taką samą, jaka jest w litanji do WW. Św.: Ś-ty Gierwazy i Ś-ty Protazy, módlcie się za nami. W utworach wieszczów naszych ęzęsto dwójki wprowadzane, a szczególnie w wierszach Słowackiego dwukrotność aż w nadmiarze!

Podwoje to układ dwudźwierny! Miód najlepszy to tak zwany dwójniak. Z dwudziału polskiego wynika rozdoba nadokienna, jaka często jest stosowana po Polsce całej. (Rys. 292. poniżej.). Nawet w osi półkola jako linji świętej, w odrzwiach Chochołowa, ręka cieśli, idąc za głosem podaniowym we krwi tętniącym, dała dwurożek czyli dwuliścień (rys. 280. str. 188.), Dwudział ostatecznie najskładniej rozwinięty przy Ostrołęce, którą widzimy w nadprożu drzwi w Zakopanem. (Rys. 300. str. 200.).

Siła domorosła, z ukrycia jak kwiat bujająca, wydała przykład budowli, która do dziś stoi przy dworcu w Skarżysku. (Rys. 289. str. 192.). Jest to dzieło na podobieństwo wieżycy z drzewa wiązanej, przy której znakomicie zastosował cieśla prawo dwudziału w kierunku pionowym i poziomym. A uczynił to bez szkoły, bez wzorów, tak z poczucia wrodzonego, wedle obrazu z serca pochodzącego.

Cieślictwo polskie, jak widzimy, jest dziedziną największą i słońcem prawdy oświeconą najjaśniej, ażeby okazała się w niém cała nasza sztuka piękna! Tylko w świetle gwiazd i słońc niebieskich można ją pojąć i zrozumieć. Gwiazdy z opłatków Wieczoru Świętego i słońca Sobótek letnich oblały promieniami istność całą narodu polskiego, więc wzniosłość niebiańska nawskróś przeniknęła duszę polską. W nauce i sztuce Cieślictwa polskiego przebija jak w źwierciedle Posłannictwo boże!...

Na przekór wywodom, jakie mają głosić niepłodność naszą i młodszość naszą w dorobku oświaty i ogłady, orzec się musi wręcz odmienną prawdę, że w Cieślictwie polskićm żyje bogactwo piękna najżyźniejsze wśród twórczości, oraz że właśnie to nasze Cieślictwo polskie żywi w tworzywie swojém pierwiastki najstarsze w Europie, dawniejsze nawet od rozwoju Grecji i Rzymu.

Bogactwo myśli i uczucia, oto podstawa dla tworzenia „p r z e k s z t a 11 ó w“, którymi sztuka polska może i musi objawiać tylko mądrość boską przedewszystkiém, a mądrość ludzką koniecznie wychodzącą z boskiej. Siemieński Ł. widział na sosrąbie domu starego w Bieczu napis górny:

„ Boże! prowadź do skutku intent twego sługi,

By żyjącym w tym domu był wiek czerstwy, długi!”

To wołanie do Boga zawsze po tych sosrąbach tak chat wiejskich jak i zamków wielkopańskich, ma w sobie coś z uroczystości tych pochodni gorejących w rękach i woniejących kadzidłem najprzedniejszćm, którćmi zdobiono pochody nasze dawne!...

Wszystko do wyżyn, bo tylko przez drogę do gwiazd i do słońc można osiągnąć „wiek czerstwy a długi“, poświęcony dla dobra i cnoty, piękna i zasług.

=r^-sPS

W*

Rys: 292. Obdasznica nadokienna wychodząca z dwuna-ł ę c z a od spodu i z esownicy od góry. Dwudział w całości.

CD

J,

' JC-

■m

m

L'.SVîÿCJ

-

i*

v'

Iïs?

-rà

14

i; w.

> ■»

r.

i?

K jf Tr

Wiz: 293. Domy podcieniowe w Ciężkowicach nad Białą — koło Tuchowa.

ZAMKNIĘCIE.

ienkiewicz w „Potopie“ na samym początku opisuje izbę czeladną, gdzie dziewczęta spędzały wieczory, śpiewając pieśni pobożne a przędząc kądziel. W izbie téj był pułap belkowany. „U belek wisiały na niciach różnokolorowe gwiazdki, uczynione z opłatków, trzęsące się w cieple, a z za belek wyglądały motki lnu czesanego, zwieszające się na obie strony, jakby tureckie buńczuki zdobyczne“. Widzimy, że gwiazdy owe ponad głowami świetlic u ludu były na Żmójdzi tak samo jak po Polsce całej, jak na Podkarpaciu całćm, na Spiżu i Orawie. Słońca zakopańskie rozsiane były do niedawna po Ojczyźnie naszej wszérsz i wzdłuż, były umiłowane na Podlasiu, Wołyniu i Ukrainie, téj ziémi, gdzie wedle słów Bohdana Zaleskiego żyły dusze rówieśne, „ogniste“, stwarzające „Kozactwo Boże“! Słońca i gwiazdy koniecznie musiały się przypominać wśród natchnień świętych. A serce co krok uderzało w zdobnictwie, a naczynie duchowne z różdżką uliścioną i ukwieconą, malowane kraso, wołało od świtu do nocy głosami bożemi. Oprócz słońca i gwiazd, wycinano i księżyce. Reymont w „Chłopach“ mówi o światach także różnokolorowych, pozawieszanych u stropu. Lud nasz kochał się w obrazie widomym świata boskiego, to też bractwo od świec klękało w święta przed ołtarzem wielkim w ośm świec, znacząc ośmiornicę. Widzieliśmy jak ważną rolę odegrała ta ośmiornica w Cieślictwie polskiém. Sztuka zakopańska to tylko cząstka sztuki podhalańskiej, a obie ułamkiem całej sztuki ciesielskiej, polskiej, która głównie żyła zakonem boskim, pisanym dłótem i siekierą. Cieślictwo polskie wysoko było podniesione, aby przez

Ciesiołkę rękodzielniczą i Ciesielstwo w przemyśle przemawiały do narodu myśli najwznioślejsze i uczucia najgłębsze.

i■/

7/,

Rys: 294. Szczegół okienek z wieży kościółka w Dębnie koło Czorżtyna.

Tego zrozumieć pokolenia dzisiejsze nie mogą, albowiem bezduszność nowoczesna wymiotła z życia oznaki wszelkie górnolotności. Na ich miejsce wprowadziła ona ogłoszenia, światłami elektrycznémi upstrzone, krzyczące po-nadewszystko o mydle i obcasach, o papierosach i barwicz-kach do malowania twarzy. Jest to bardzo na czasy obecne znamienne, że ogłoszenia najgłupsze i najnędzniej z małostkami życia związane bywają największe, najozdobniejsze, pchają się na wyżyny najprzedniejsze i rzucają się w oczy na miejscu każdćm. Wszędzie tylko „gotujcie na gazie!”, wszędzie „królowa kina“. Nic ze świętości do niedawna z „duszą duchową“ Polski zrosłą, ponieważ wiara nasza „przenajświętsza“ ma już ustąpić bezbożności najuczeń-széj. Sklepy i zakłady same bogi greckie: Wenus, Helios, Tytan, Apollo, Minerwa, Olimp, Herkules i Psyche, jakby

niczego już nie było prócz poganizmu!

Dziś wszystko jest tylko wtedy w porządku, kiedy krzewi się najhuczniej sama użyteczność skrajnie zmysłowa, dla dogodzenia cielesności naszej, a w miejsce dążenia ku gwiazdom i słońcom za pokarm codzienny służyć nam będą nowostki zła i namiętności, osławione wyrazami kultury greckiej i rzymskiej. To się zowie postęp, mający jakby nieść zbawienie i wybawienie.

Ili

Jeżeli atoli chodzi o bogactwo niewyczerpane Cie-ślictwa polskiego, to zaprawdę nie da się ono pojąć i ocenić trzeźwością zdrętwiałą tego kupczenia, jakie dziś życie ludzkie przemieniło na targowisko sprytu i chciwości. Stąd pochodzi znieważanie przeszłości, szczególnie polskiej i pomiatanie wszystkiém, co stanowiło chwałę i sławę dziejów naszych.

Rys: 295. Jedno z dwóch okienek na boku każdym wieży w Schronów i c a c h (Sromowicach).

Jeżeli Zagłoba, chodzący „w słońcu“ i pragnący uczynić Zbaraż drugi w „Potopie“, jeździł po obozie z buńczukiem i z buławą pozłocistą, to małpować miałbyż w tym względzie Tatarów najdzikszych w świecie? jakby buńczuk i buławę wzięli Polacy niby od tych wrogów najpotworniejszych? Tymczasem prawda każe przypomnieć, że to godło buńczukiem zwane, pochodzące z włosów ogona końskiego, ma źródło swoje we wierze Światowida, który czwórką rumaków świętych tarczę słoneczną po sklepieniu nieba prowadził. Buława to znak kuli słonecznej, niebieskiej! Sławjanie przeto, jako Staro-lęchici, Sarmaci i Szczytowie, mieli swój własny światopogląd wierzeniowy i z niego wydobyli swoją rodzimą oświatę i ogładę. Tatarzy i Turcy brali wszystko od Szczytów i Sarmatów razem z łupem nieskończonym. Wzięli od nas buńczuki i buławy. Krótkowzroczność atoli nasza i wygoda z leni-

stwa idąca woli gadać, jakoby my odziedziczyli od Tatarów to, co oni nam zabrali, aniżeli zbadać sumiennie i umiejętnie, jak prawda się przedstawia. Otóż buńczuk i buława mają pierwiastki znaczenia wysokiego w czci słońca. Zagłoba jasny i promienny chodził „w słońcu sławy“, zatem miał prawo do buńczuka sarmackie-

Ir

:-Ł s

mm

MM . RS

aSgagg

i te J_li

riT-

TlT'LriT==T i=PT=T|Jt

rH

mSmmÊÊâ

go i buławy sarmackiej, wszak i Kmicic powiada : „Z krwi sarmackiej pochodząc, do życzliwości się ku ojczyźnie poczuwam“— (Potop tom III. roz. IX.). Zamiast życzliwości pleni się nieżyczliwość sromotna ku Ojczyźnie, więc wszystko przepada!...

I ' I I I I . i ! I i l*=d ,1,.

-Wg-P-r³;

fesscsjffls^?^

mmiii

II

-ł,> '

mt

UMftg

»»i

«**»

’S

■■y»

liii

111⁵

lii

‘■liii

:!

rr¹

Sr

liii

:

MQ

ii

ill

II

BI®:

«se«£ł

Ir jlŁ@

liiM

MS

Ii

ki

Hi

7X¥T

Hi

Dobrze było, gdy zachwycał nas polot niebosiężny orła polskiego, w krzyż rozpiętego. Dziś wszakże nie patrzą oczy ku górze, tylko ciało unosi się nad chmury, a zresztą jałowość bezmyślna sprowadza wszystko do poziomu jednego, na równi z błotem

mm

ii

imm

ii4

LÜ

sinn 1

;• : Pt 3 Vs» ifœ ziŁ,

ËIË lir

ta!

uhpmé

■ ~S5iiMrSiiil ^

ŁryrS^f-;'-

Ii

. H:    .

rihi

Htti

~3~~

ip

1!

■mmmmm

Rys: 296. Dom starożytny drewniany z budownictwa Francji (Lisieux). Widok wyobraża przykład doskonały dwudziału polskiego, od dołu do góry. Przekrój poprzeczny okazuje sposób nadwieszania. (Wiek XVI.).

i kałużą.

Szczęśliwy kto może jeszcze dać się porwać téj sile czarodziejskiej, jaka żyje w sztuce polskiej i jaka objawiła się znakami czyli przekształtami tajemnymi, których

wielość podaliśmy w dziele: „Mistrz Twardowski”. Ale trzeba się zamknąć w świecie zgoła innym, aby pojąć i umiłować te stare utwory kształtowe.

Wszystko, cośmy podali w „Polskićm Bud. Drewn.“... w „Cieśli polskim“... w „Cieślictwie polskićm“ i w „Sposobie Zakopańskim“, przy wielkiej ilości

rysunków z rzeczywistości zasięg-|§ niętych, nie wyczerpuje ani cząstki z tego, co obejmuje całokształt pl||p prawdziwy. W zbiorze naszym

■so

druga połowa lub nawet i część P większa rysunków i szkiców cze-

'Æ.W \

tSSs.

/. !Q

gjpj kać będzie koleji na podanie do x dzieła. Jest to na ogół podziwienia 1 godne jak zasób tak olbrzymi i dziedzina tak przebogato wypo-

Rys: 297. Nadwieszenie belek piętrowych z dodaniem wsporników.

Kołomir lęchicki na belce w przekroju. (Halberstadt w Prusiech). sażona mogły dotychczas w obec

nauki uchodzić za niedostateczność wyrazu dla sztuki i stylu?... Jeżeli styl jest wyrazem myśli a uczucia, w takim razie niema w całym świecie nigdzie wspanialszego podłoża dla utworu kształtowego, jak właśnie w „Cieślictwie polskićm“, ledwie tu w zarysie dotkniętćm! W rzeczywistości znajdzie każdy u nas dziesięć razy więcej osnowy i rozwiązań w każdej kraju ustroni, bo pomysłowość u nas, pełna myśli przewodnich, jest nieprzebraną w odmianach! Jak w haftach, tkaninach naszych, koronkach i wy-szywaniach okazałych żyje rozmaitość, nie dająca się ogarnąć ani okiem ani rozmysłem, tak i wśród wykształtów ciesielskich panuje nieo-graniczoność dowolności wzorów. Stąd co okolica to odmiana, co powiat to właściwość odrębna, co wioska to nalot czysto miejscowy a co przedmiot osobny to mowa światłości z wyobrażeń naj górniej szych !...

Mylne to bardzo zdanie, które przypuszcza, jakoby dowodem wpływu teutońskiego u nas to ilość wielka słów pokaleczonych niemiecczyzną.

Nie dlatego mowa nasza tak popsuta, jakobyśmy nie mieli wyrazów własnych, ale dlatego, ponieważ brak nam siły zachowawczej, a jesteśmy pochopnie skłonni do przyjmowania wszystkiego, co na nas uderza z zewnątrz. Zarzucamy nazwy piękne i własne a czepiamy się dziwolągów. Sosrąb, siostrzan, podciąg, pozrąb, to wszystko wyrażenia rdzennie polskie, a my skwapliwie powtarzamy „szlustram“ i wołamy, że to od krzyżaków. Tymczasem ś t r a m u Kurpiów i na Śląsku przypomina ś t r z a m, co znowu czysto sławjańskie. Ostrom czyli ostrzom, jest to słowo starodawne na określenie belki głównej, na której spoczywają ostro miki czyli belki stropowe boczne. Jest to sosrąb dźwigający sosrąbiki. Mamy słownictwo polskie w zakresie ciesiołki tak bogate

>\

Daszek ostrosłupowy u dołu czwo-

Rys: 298.

roboczny z ostrosłupem w górze ośmiogrannym. (Kalwarja Żebrz.)

łączy się z trzemem, a to wszystko brzmienia

i obfite, że nie chce się wierzyć, dlaczego ginie ono w zapomnieniu? B r ó d ł o n. p. oznacza ściel nad klepiskiem, gdzie są stronie za przegrodami stodoły a więc za zablążem czyli poręczą. Jest piosnka: „Zafrunęłabym ja do samego blążka“. A krzyczą, iż miasto Elbląg to krzyżackie od posad. Tymczasem bląg oznacza przedzielenie poręczą, wiel-bląg, w skróceniu „e 1 b 1 ą g“!...

Stram czyli śtram jest to belka poprzeczna w saniach, siedząca na słupicach w płozy wpuszczonych, a ma to słowo-związek pośredni z tramem, od którego pochodzi „tramowica“, której końce bywają nabijane deszczułkami, z czego pochodzą „tryglify“ doryckie. Tram belka na słupach, bierzmiono, epistyljon a później architraw.

Ho

Strąga oznacza stanowisko owiec ogrodzone, stąd strążysko to właśnie opło-cenie. Strąb to jest zrąb. Stram belka powiązana, śtramowana.

■ jgJiMs

Bróg, o którym mówiliśmy na początku wyżej, to słowo ginące w pomroce.

Brożyna słup w środku stogi czyli stożka.

Brożyny to 4 słupki ukośne lub pionowe przy kominie, gliną oblepianym. Brożek daszek malutki. Brożkiem ludzie do dziś zwą parasol w okolicy Dębowca,

(w Galicji).

im

Tram pochodzi przecie od trzam, belki tartej na tartaku, piłowanej; trzanie, trzemię to cięcie. Trzam jest bliski trzemu czyli teremu. Lud śpiewa do dziś dnia:

„Od terema do terema My do ślubu dziś jedziema!“

Rys: 299. Kościół polski o wieży z dwudziału wychodzącej i o bani ośmiogrannej, o s i o w é j !

Terem była to budowla z trzamów czyli tramów budowana, a swoją drogą tram główny trzam, jako śtrzam, stram (u Kurpiów i na Śląsku), to sosrąb na słupie w środku świetlicy stojący, (rys. 132. str. 93. i rys. 133. str. 94). S t r z e m wreście przypomina i strzemię!...

Chcąc przedstawić skarb niewyczerpany wyrażeń polskich w dziedzinie Cieślictwa polskiego, musielibyśmy napisać dzieło całkiem osobne. Mnogość brzmień godna zaprawdę zachwytu. Porzuciliśmy to wszystko i zdaliśmy na zapomnienie, na zaprzepaszczenie!...

Nauka nasza i sztuka nietylko nie cierpi niedostatku w tym względzie, lecz przeciwnie cieszyć się może nadmiarem i obfitością niebywałą. Przepych pewien, znamionuje w ogóle nasz dostatek na polu każdćm. Ów nadmiar przebija nawet z utworów kształtowych Cieślictwa naszego. Wieża kościoła Ś. Andrzeja w Koronowie, w założeniu u góry zwieńczona Chełmem wedle ośmioboku wychodzącego ze wszystkich osi, (na zasadzie rysunku naszego 162. str. 116.), jest ponadto okazem znamionującym nasz styl polski mnogością „przekształtów“, które świadczą o bujności poczucia i o rozkwicie na polu malowniczości. To samo powiedzieć można o przepięknej wieży w Rydze, cztérokrotnie zwieńczonej baniami, co raz mniejszémi. Obok tam przy placu dom dwuokienny wedle dwu-działu polskiego. Wieża ratuszowa na Prawomieściu w Gdańsku jest czysto polską, szczérze polską, bo przejawia się na niej wspaniale rozrzutność kształtów i linji! Tak!

A jeżeli chodzi o piękno samo najślachetniejsze, to przyznać trzeba, że chełm na wieży zegarowej przy katedrze w Krakowie, na Wawelu, oraz chełmy po wieżach Śtćj Anny także w Krakowie, to przykłady stojące na miejscu naczelném dzięki temu, że ręka cieśli przygotowała wiązania w drzewie o stosunkach czarujących. Ciesiołka iglicy na wyższej wieży Marjackiéj w Krakowie wykonana z belek modrzewiowych, struganych do czysta.

Sm«

ii

^§1

Co za śliczne było wiązanie z potężnych tramów modrzewiowych nad częścią zamku Wawelskiego od strony 00. Bernardynów! Jakaż to szkoda nie do odżałowania, że zrzucono te pamiątki z czasów Zygmunta Augusta, aby świadki sędziwe okresu złotego poszły na chlewy i stajnie okolic najbliższych. Zgroza! jak to opieka zabytkowa spełnia obowiązki.

IV

HÜ

Rys: 300. Drzwi półśklone z willi Tomkówka na „Bystrem”, w Zakopanem.

W ogólności powiedzieć to można, że ciesiołka polska zdobywała się na arcydzieła w wiązaniach sztucznych a pięknych. Miasta nasze wieżaste słynęły ze zwieńczeń istotnie strojnych a koronkowych. Wieże przybrane wieżyczkami na sposób wieży Marjackiéj, Krakowskiej były w Krakowie i na Kleparzu i na Wawelu — były podobne po Polsce całej. Prędzej Niemiec (jak Essenwein) zdobyłby się na odtworzenie ich wykreślenia, aniżeli Polak, ponieważ Polakowi narzucają pęta, aby nikt nie ważył się próbować u nas tworzenia wedle wzorów rodzimych. Wiązania atoli te nasze celowały zdolnością nadzwyczajną w nadwieszaniu wyskoków, które wprowadzały lekkość i misterność.

Owo nadwieszanie stało się podstawą dla ciesiołki średniowiecznej, która wypielęgnowała sposób wysuwania ścian piętrowych ku ulicy. Nikt nie zaprzeczy, że okazy najwdzięczniejsze na tém polu widzieć można po miastach niemieckich, jak w Lubece, Brunświku, Brzemieniu i Rothenburgu i t. d. Nie wynika z tego wszakże, ażeby to była sztuka niemiecka. Niemcy opanowali miasta bogate i ludne Wędów dawnych i wzięli w posiadanie co dawno tam kwitło. Wprawdzie zabytki w Quedlinburg, Helmstadt, Osnabrück i Gelnhausen nazywają wszyscy giermańskimi, jednak sposób ów sięga czasów bardzo pierwotnych, kiedy Giermanie wszyscy należeli do szczepu sławjańskiego. Nadwieszania pięter na wspornikach z belek stropowych są właściwością sztuki bółgar-skiéj, gdzie domy najstarsze wychodzą ze zasady wyzyskania łatwości wysuwania belek dźwigających. W Carogrodzie (Konstantynopolu) do dziś dnia zdała od śródmieścia widzieć można domostwa o gankach skośnie od lica wystających, dla ułatwiania widoku w głąb ulic.

Wszystko to są pozostałości czasów bardzo odległych, kiedy na Wschodzie najokazalej kwitła sztuka ciesielska, najstarsza u Sławjan i najpierwotniejsza. Dom starobośniacki z okolic Sarajewa (rys. 211. str. 152.) najwidoczniej należy do sztuki wschodniej, naszej, sarmackiej i polskiej, gdyż dzielnie o tém głosi tutaj prawo połowienia i dwo- ^ !___

X.4

- —V.4

j /

-I

jenia doskonale na tym zabytku zachowane. Ganek \ \

\ \

•L'"

jako wykusz ma 4. przęsła i jest nadwieszony sposobem ciesielskim. Śmieszne twierdzenie niemca, jakoby dom taki bośniacki wyszedł z domu górno-niemieckiego, frankońskiego! (K. Moszyński — wy-dawn. Akad. Umiej. str. 542).

J-

Rys: 301. Rzut poziomy bramki kopulastéj w Harklowej koło Czorżtyna.

Wszystko przemawia za tém, że Cieślictwo, jako sztuka i nauka, najwyżej stało właśnie u Sławjan a nie u Niemców, którzy umieją sobie przywłaszczać i przypisywać. Cała u nas gorliwość zacierania śladów naszej przeszłości własnej bezwiednie dąży ku temu, aby wywody obce mogły tém łatwiej wmówić w nas podległość naszą wszystkim wpływom zagranicznym. To też słusznie dopatrzył się Witkiewicz na

■mm

mmam

'<n

Rys: 302. Kopułka nad bramką od kościoła do probostwa w Harklowej (koło Czorżtyna).

Podhalu w zabytkach drewnianych pierwowzorów gotyckich, które znalazły oddźwięk aż w muzeach Cluny i Norymbergji. Są to świadectwa pier-wotności, tkwiące silnie jak żywioł twórczy w istocie wszelkich poczynań naszych, albowiem pobudzeniami najważniejszemu wśród początków sztuki naszej to porywy, najwznioślejsze ku górze. Świetlicę u nas zwą górnicą, ponieważ górnie jest pojętą i ku górze rwie oczy za gwiazdami, słońcem, księżycem i światem, wyrżniętym misternie z papierków kolorowych. Wszystko to, cośmy tutaj rozwinęli i wykazali wśród Cieślictwa polskiego i poparli 300-rysunkami, okazuje oczywiście, ile idealizmu stawało się zawsze podnietą na polu sztuki polskiej. Niemcy usiłują wmówić w siebie i w świat cały, że sztuka gotycka to giermańska, lecz gotyku C7yli „Ostrołęki“ idealizm strzelisty w samo niebo zgoła nie zgadza się z reformacją i protestantyzmem. Styl gotycki z urąganiem nazwany tak dlatego, ponieważ oznaczać miał nieokrzesaność i barbarzyństwo Sarmacji europejskiej, dotyczył właściwie tego myśli i uczucia uniesienia, które po prawdzie właściwie żyło u nas i przenikało najdłużej sam naród polski. Skoro dziś Polska mogłaby twierdzić, że ma niestety najwięcej wrogów w świecie, nie pochodzi to z przyczyn innych, jak głównie tych, które głoszą wymownie idealność naszą szczepową. Podkład twórczo-ideowy jest oznaką najgłówniejszą całego polskiego Budownictwa

drewnianego. Cieślictwo polskie wychodzi z myśli przewodnich najszczytniejszych, które dały pęd zasadniczy u nas dla wszystkich naszych utworów kształtowych. Cieślictwo polskie jest podwaliną dla sztuki ostrołucznćj, w pierwszym rzędzie polskiej. Słusznie bardzo architekt warszawski St. Szyller nazywa styl gotycki stylem polskim. Wieża Marjacka w Krakowie, prawdopodobnie utworu Stwoszowego, czyli szkoły Stwoszowskiéj, jest w ciesiołce polskiej okazem najpiękniejszego polotu, wychodzącego z tajemnicy wykreślenia czyli z mistyki średniowiecznej. Jak udowodniliśmy powyżej, ośmiornica jest tu założeniem. Była ona w katedrze krakowskiej na pomniku kanonika Mik. Wróblińskiego, ale zaginęła bez śladu razem ze zrozumieniem naszém dla wątków podobnie rodzimych. Po posadzkach naszych z blach śrebrnych, hebanowych i sandałowych jako cyndelino-wych, o których Rej mówi, było pełno znaków tajemniczych i kreśleń czarodziejskich takich, jakie podaliśmy w dziele: „Mistrz Twardowski“. — Dwór każdy w Polsce chował takie wzory w mnogich rozwiązaniach, bo przez nie żyła dziedziczność naszego Powołania górnego i Posłannictwa boskiego. To nie przesada, nie złuda, lecz to prawda.

Wgr*

if

^4

n. -,

I ,    ■

/■*** -

Oî^

i—*

«91

tM;f IPn ]

nWl:0b ! if’lâîp

lifflj

"’ä •

gfr

r™

si

i,?!

hPJrtâ

T±Ü

„ Witaj skarbie wspomnień święty, Witaj strzecho starych cnót!*

kS

EE£à

«*?*£$

Wiz: 303. Wieża w Woli Radzichowskiéj koło Skawiny o iglicy ostrosłupowej z osi głównych i przekątniowych wychodzącój, tudzież z wieżyczkami do „miru“ ukośnego.

Tak témi słowami w „Strasznym Dworze“ określa się godność siedziby każdej w Polsce. Dlaczegóż to był skarbiec święty? Oto dlatego, że tlały w nich p o-chodnie gorejące (wedle ś. Łukasza) w rękach przodków naszych. Gdzie śpiewano najgorliwićj po kościołach „abyś nas zachował Panie od zaniedbywania natchnień Twoich!“ ...jak nie u nas w Polsce?... Gdzie się modlono tak bogobojnie jak u nas: „Abyś myśli nasze ku niebieskich rzeczy pożądaniu podnosić raczył, Ciebie prosimy, wysłuchaj nas Panie!“?

Jeden zapał święty owładnął stanami u nas wszystkimi, bo u ludu nie było zaszczytu większego nad zawołanie: „to brat od światła!“ — A bractwo owo klękało z ośmioma świecami, na chłopa wysokićmi, przed Ołtarzem Wielkim (ośmiornica).

To też nic dziwnego, że lud i naród szukał wszędzie Boga i gdzie tylko popatrzył, tam wnet czytał o wielkości Jego i opiece.

Wszystko, co otaczało zagrodę kmiecia i stanowiło wielkość dworu polskiego, musiało nosić piętna myśli przewodnich (czyli idei). Nawet płot polski musiał ozdobić się linją porządku i świadczył, że cieśla osobny, jako płotnik żył ze zdolności uplatania chrustu wedle piękna pożądanego. (Rys. 304. str. 208.). Otoczenie całe miało przeznaczenie jedno, iżby powodować zachwyt, malujący się rozpromienieniem oblicza. Biły te promienie światłości z człowieka i ze świetlicy białej! Biły z kopuły wielkiej złotowierzchnćj, obok kopułek małych, które stwarzały Piątnicę staropogańską, tak pięknie w czasach Chrześcijaństwa przypominającą nam tajemnicę pięciu ran Boskich i pięciorakiego Przemienienia Pańskiego. Warunkiem tego zeskładu to porządek rzeczy większej obok mniejszej. Skrzydło wiatraka, wychodzące ze śmigi, ma pole większe i mniejsze (rys. 53. str. 50.). To jest arcy-wzór polski często się potwierdzający. Układ pięcio-kopulasty w Ostrogu na Wołyniu wyszedł na pewno z wiązania drzewnego. Na kościele Grobu Chrystusowego w Jerozolimie jest kopuła większa i kopuła mniejsza. Na kościele Ś-go Piotra w Rzymie jest kopuła największa i są cztery kopuły w krzyż mniejsze. — W Panteonie Paryskim jest piątnica. Na kościele S-ta Maria della Salute czyli „Pozdrowienia M. B.“ w Wenecji jest kopuła większa nad ośmiobokiem i mniejsza nad czwartakiem części kapłańskiej. Są to właściwości przynależące głównie do wyrazu Cieślictwa polskiego, które układało podobnie i w płaszczyźnie i w przestrzeni czwartak większy obok czwartaka mniejszego.

Tego wszystkiego nikt inny nie pojmie tylko ten, który czuje się bliskim swojszczyzny, w jakiej mamy Wisłę i Wisełkę, Dzisnę i Dzisieńkę, Wilję i Wilejkę, Środę i Śródkę a także górę Chełm i górę Chełmek na Śląsku. Z dwojenia polskiego powstała zasada, wedle której mamy „Vita maior i Vita minor“ Ś-go Stanisława, jak i Ewangeljarz Większy i Ewangeljarz Mniejszy. We Lwowie w katedrze Ormjańskićj jest Większy z r. 1197. — drugi późniejszy, wzorowany na pierwszym, a obydwa pełno wzorów dwudziału sarmackiego uwieczniły!... Nawet taki mistrz jak Dürer stworzył Pasję Wielką i Pasję Małą (Grosse Passion — Kleine Passion z lat 1510. i 1511.). — W całej sztuce starożytnej mnóstwo przykładów na dwudziale polskim opartych. Dziwno bardzo, że nauka nasza tego nie widzi!... Janosik Nędza Litmanowski podpisał się na „pozrąbie“ świetlicy swojej jako zakładnik. My słowa tego ani nie znamy, ani nie rozumiemy. My powtarzamy ciągle fundator, aby ktoś przypuszczał, że tu chodzi tylko o fundamenta. Tymczasem zakładnik oznacza cieślę, który zakładając podwaliny jako przyciesie spełniał obrzęd w zastępstwie kapłana, modlił się i żegnał krzyżem i krzyż kreślił. Był ten obrzęd związany z ucztą gościnną, czyli biesiadą duchowną, dla serc podniesienia i uświęcenia czynności. Jeżeli z tego wszystkiego pozostała tylko bezduszność pożądająca dziś upicia się gorzałką, nie wynika z tego, aby my pogardzali wzniosłością i świętością, której pojąć dziś nie umiemy. Uroczystość zakładania podwalin opierała się o miłość dobra, o taką miłość woli przenajlepszéj, która starczyła za wszystko. Ś-ty Paweł powiedział, że gdybyś mówił językami anielskimi, a nie miał miłości, byłbyś jako miedź brzękająca lub cymbał brzmiący.

Sienkiewicz w powieściach swoich, pod działaniem zboczeń nauki polskiej, wprowadza opisy, koniecznie mające ogłaszać przynależność naszą do wpływów przenajrozma-itszych w zakresie sztuki i przemysłu. I tak, po pałacach warszawskich być miały tylko przedmioty włoskie i holenderskie. Jędrzej Kmicic złożyć miał w Częstochowie w ofjerze dwie garście pereł i kamieni drogich, które miał dostać z łupu wojennego, niegodnego w pojęciach Polaka. A puchar ten, z którego pił zdrowie króla w Lubowli książę Jerzy

Lubomirski i który stłukł wedle zwyczaju staro-polskiego o czoło swoje, musiał być również i prawidłowo znowu obcym i włoskim. Tak przeto i architektura cała Kalwarji Zebrzydowskiej, owej Jerozolimy polskiej, którą Mikołaj Zebrzydowski założył, musi zdaniem znawców polskich należyć jedynie do sztuki włoskiej (?).

Patrzmy tymczasem po prawdzie, ile tam ile szczegółów, które świadczą najpoważniej o związku sztuki z Cieślictwćm polskiém i o pobudzeniach twórczych czysto rodzimych, albowiem zasilone są one pierwiastkami wyłącznie do Sarmacji należącymi.

Tak n. p. kaplica stojąca niedaleko kościoła, od strony południowej tegoż, ma dwa okna, nie jedno ani trzy okna, zatem dwa okna wedle dwudziału polskiego, zupełnie podobnie, jak założoną jest w Poczajowie nawa krzyżowa, pewnie w duchu staropolskim, śląskim, na zasadzie połowienia polskiego. Kaplica ta w Kalwarji ma nadto dach ostrosłupowy w dwóch wysokościach ukształtowany, przyczém w połowie dolnej idą cztery połacie z czwartaku ścian, zaś w połowie górnej przechodzi ostrosłup cztćro-ścienny w ostrosłup ośmiograniasty o grzbietownicach po osiach, po nad którćmi to grzbie-townicami unosi się najwyżej kapliczka ośmiorożna, jako latarnia z osi także wychodząca, wedle ośmiokąta sarmackiego (rys. 298. str. 198.). Otóż właśnie ten sposób nie może pochodzić wcale z ręki Włocha! — nie! — jest natomiast wynikiem Cieślictwa polskiego! Zanadto gołosłownie i powierzchownie przypisujemy wszystko obcym nie troszcząc się zgoła o sumienność i prawdę...

Oto sposób polski — narodowy!...

Kiedy, jak wiemy, sroga nawała szwedzka za króla Jana Kaźmirza pogrążyła naród polski w potopie upadków i strat niepoliczonych skutkiem bezmyślności i bezęzynności — wtedy obronili Ojczyznę wielką same jednostki nieliczne, jak Kmicic i Wołodyjowski, którzy drogą poczucia wrodzonego ocucili naród cały, dla zrzucenia jarzma hańbiącego. Zdawało się już, jakby zdrady oczerniły wszystko i spodliły, mimo to wielkość Posłannictwa Narodowego z poczucia tajemnego dokonała szeregu cudów, jakie uratowały i sławę naszą i wiarę ogólną. Polska zatem często bardzo upadała skutkiem poddawania się przemocy złości ludzkiej, która chciała zniszczyć całą wzniosłość Jej myśli przewodnich i uczuć świętych. Świat w ogóle nie znał i nie rozumiał dążności naszych górnych i z przyczyny tej nienawidził złośliwie Polski, która za idealną była na pojęcia Europy.

Otóż w czasach dzisiejszych, mimo Zmartwychwstania i Odrodzenia Państwowości Polski, życie narodowe i szczepowe nie może się ani objawić ani zasilić, wedle dziedzictwa dziejowego i spuścizny czysto swojskiej, ponieważ na polu sztuki i oświaty a ogłady nie może przyjść do rozkwitnienia własnego ta siła rodzima, jaka żyje ciągle, choć jest szczelnie ukrytą.

Przeszkadza nam bardzo groźnie ten prąd nowoczesny, który nieszczęśliwie zapanował w czasach ostatnich celem zgwałcenia ludzi, aby im nie przypominał się żaden styl dawny, gdyż wyrazem doby obecnej ma być sztuka całkiem nie sztuczna i styl zupełnie niestylowy, zatem sposób bez sposobu i wyraz bez wyrazu. Styl ma być składem pak, składem pudeł bezkształtnych!...

Świadectwem najwierniejszém przeinaczenia naszego to nienawiść nieuzasadniona sztuki gotyckiej albo nadwiślańskiej, chociaż ona najlepiej oddaje zawsze duszę polską i dla wiary naszej jest objawem kształtu najdoskonalszego. W Toruniu Niemcy przed wojną budowali kościoły gotyckie i gmachy świeckie o znamionach czysto nadwiślańskich, ale nas zniewalali do unikania gotyku. I my dajemy się bałamucić!

My dziś lękamy się „Ostrołęki“, bośmy się odmienili nie do poznania, jak zarzuciliśmy stroje nasze, tańce, zwyczaje i obyczaje. Nazwa w „Potopie“ obelżywa: poń-czoszniki! jest d/.iś niestety prawdziwie do życia przystosowaną.

To też i całe Cieślictwo polskie nieznane, bo pogardzone. Chodzi stale o to, aby dusza polska do cna była przenicowaną, to znaczy, aby koniecznie na miejsce wzniosłości i górnowzroczności szerzyła się tylko płytkość i poziomość. Architektura postępowa szuka dziś tylko linji poziomu! Oto niskość pożądań!...

Polskie Budownictwo Drewniane z przyczyn takich musi być nieznane, niedocenione, odepchnięte i na zagładę a zapomnienie skazane. Pokolenie nowoczesne krząta się o szukanie wszystkiego po kątach świata najdalszego, a do skarbnicy serca własnego ani nie zaglądnie.

Tylko samo „Cieślictwo polskie“ najwierniej podaje i kryje w sobie takie znaki wzniosłe, które objaśniają powołanym, jakiémi to tajemnicami w rzeczywistości żyło istotnie Polskie Posłannictwo Narodowe!!

Tylko z Cieślictwa polskiego wydobyć można na prawdę bogactwa największe polskiej sztuki narodowej. Tylko z Cieślictwa polskiego naród polski winien czerpać natchnienia do twórczości samodzielnej. Tylko Cieślictwo polskie może i musi stać się nauką, łączącą przeszłość Piasta z przyszłością Polski. Tylko w Cieślictwie polskiém jest Mistrzostwo Polski, a nie w zawodach, polegających jedynie na mięśniach i kościach.

Jak długo myśl polska nie oceni najsłuszniej Cieślictwa polskiego i nie zgłębi jego myśli przewodnich, tak długo w ogóle nie może ona mówić o sztuce polskiej, z duszy i serca polskiego.

Kto zaś zaznajomi się dobrze z tajnikami rozwoju kształtowego „Cieślictwa polskiego“, ten dopiero pocznie inaczej zapatrywać się na twórczość ducha polskiego!...

Nie podobna nie uznać rzeczy jednej, która wybija się w dziedzinie całej nauki naszej, że myśl polska wyzbyła się całkowicie samodzielności własnej i stała się najbardziej podległą, jakby sprzeciwić się miała prawdzie dziejowej narodowej, polegającej na niepodległości téj, którą wypisywaliśmy po chorągwiach powstań sławnych. Z czasem wyrodziła się wśród umiejętności naszych gorączka na wpół nieprzytomna, która szukanie owo za wpływami przemieniła w słabostkę chciwości, aby jak najwięcej okazać oddziaływań zewnątrz z każdej świata strony. Na polu sztuki niktby nie naliczył już dzisiaj, ile kierunków miałoby się przed oczyma odnośnie do jednego przedmiotu? Uczeni na wyścigi gonią, byle jak najwięcej znaleść powinowactwa! Wystarczy drobnostka nic nie znacząca, ażeby z niej wydobyć założenia najdalej sięgające. Stąd pochodzi nasza „młodszość“ wrzekoma w cywilizacji i stąd niewydatność, głosząca upośledzenia bezprzykładne.

Niema w Polsce ani rzeczy małej ani wielkiej, któraby nie należała do wpływów krzyżujących się rozmaicie, jakie dają podstawę dla wykresów „zasięgu“ wedle poglądów ostatnich. Jest to obraz chciwości naprawdę przesadnej, która zapomina już o celu a gubi się z rozkoszą w samych przypuszczeniach bałamutnych.

W ciągu wywodów naszych staraliśmy się wyłuszczyć przyczyny, dla jakich w Cieślictwie polskiém było u nas tak pożądanem założenie w czwartak. W księdze „Objawienia“ św. Jana znajdujemy wzmiankę o czterech aniołach stojących na czterech węgłach, oraz o trąbieniu anioła ze czterech rogów ołtarza złotego, wreście o mieście czworograniastem. Ta czwórka to rzeczywiście liczba święta: „w dwójnasób dwojaka“. Popatrzmyż na obraz św. Jacka w kościele Ś-tej Marji Magdaleny we Lwowie i zapytajmy, dlaczego Monstrancja Przenajświętsza, którą unosi on z Kijowa, ma cztery słupki z pierścienia wychodzące? Czy to nie kołomir i nie kąt o mir nasz polański?... Oto „dwie skrzydle orła wielkiego“. (Objawienie św. Jana XII. 14.). My twierdzimy stanowczo, że myśl wprowadzenia czwartaka do sztuki sięga czasów najodleglejszych, jeszcze przed piramidą egipską sławnych. Mylą się ci, którzy przypuszczają, jakoby biała sukmana z pasem czerwonym sztuki Łowickiej powstała dopiero za wzorem zakonników Dominikańskich lub Paulinów. Nie tak było, bo sukmana biała jest po dziś dzień w użyciu i na Podkarpaciu i na Podolu i koło Miechowa, gdzie klasztorów takich nie było pierwotnie. W okolicy Miechowa kołnierz sukmany białej ma ośm czwartaków wyszytych włóczką czarną, a każdy czwartak posiada przekątnie w krzyż ukośny i kółka do krzyża głównego. Jest to znak wzniosły z wiedzy tajemnej mistrza Twardowskiego, jak to wykazaliśmy na rysunkach książki odnośnej. Sukmana Miechowska ma prócz tego u dołu poły jednej i drugiej, dwa czwartaki jeszcze większe, również włóczką czarną wyszyte, z przekątniami do krzyża ukośnego i kółkami do krzyża głównego. Znaki te uważamy za rozdoby odwieczne, pamiętające czasy Krakusa i Wandy, Lęszków i Piasta. Tu nie wpływy zewnętrzne mamy przed sobą, ale dziedzictwo myśli najgórniej-szych, wychodzących z czterech stron świata!

Wzory rozliczne takie, jakie zestawiliśmy w książce: „Mistrz Twardowski“ nie są zrozumiałe, albowiem słusznie całkiem zauważył T. Narbutt, że „uczeni robią sobie igraszkę ze Scytji kwadratowej Herodota“. (Tom II. str. 556.). My przedewszystkiem sami, jako spadkobiercy Szczytów i Sarmatów, tak już oderwaliśmy się od korzenia ojczystego, że pojąć zgoła nie jesteśmy zdolni, dlaczego ten uczony starożytny nazwał Scytję kwadratową?... Nie tyle kraj Szczytów czwartakiem, ile to odnosi się do ziemi opisu, ale kraj ten, wedle zdań Herodota, opierający się aż o dwa morza (to jest o morze białe północne i morze czarne południowe), napełniony duchem patrzącym w cztery świata strony.

Zatem wszystkie rozdoby, jakie tu z czwartaka (czyli kwadratu) pochodzą, to nie pierwiastki naniesione wiatrem z końców świata, ale przeciwnie są to znaki wzniosłe Szczytji czwartaka (Scytji kwadratowej), w której czworobok był obrazem Światowida. A z czwartaka tego wyszedł krzyż równoramienny, sarmacki. Krzyż podwójny, bo raz główny, potem krzyż przekątniowy. — Obydwa krzyże stały się znamieniem tak Stylu Nadwiślańskiego jak i Zygmuntowskiego. Prawo dwojenia to prawo z krzyża!

Czwartak jako powstaniec to żołnierz, w imię czwórki świętej walczący. Czwartak, mający krzyż główny na kołpaku rogami odznaczony i krzyż biały na piersiach rzemieniami rozpięty, szedł jako bojownik w bój święty, jako waleczny z tysiąca ostatnich Szczytji czwartakowéj!

To nie z chciwości wpływów różnolitych, lecz z nauki kapłanów Światowidowych.

Jak wykazaliśmy wielokrotnie po dziełach naszych wszystkich i tutaj znowu w Cieślictwie polskiem, stosowanie dwóch krzyżów równoramiennych, jednego głównego a drugiego przekątniowego, dało tak zwaną ośmiornicę, która poszła na znak podniosły i wydała g i e r a 11 polski, o ś m i o r ó g, herb jeden z najstarszych w Polsce. Podwaliną jego to układ ośmiu promieni ze środka koła po osiach się rozchodzący, dający ro z b ł y s k, wedle wyrażenia Słowackiego. Ośmiogran osiowy — a nie międzyosiowy — wynikający z ośmiu promieni układu słonecznego, to właściwie ośm ramieni krzyża sprzężonego, podwójnego. Widzieliśmy jak wniknął on głęboko a jędrnie do Cieślictwa polskiego a za przykładem tego Budownictwa Drewnianego stał się wzorem przekształtowań mnogich wśród zabytków Polski całej. Bramka ciekawa, jedna z dwóch przy kościele drewnianym w Harklowej, koło Czorżtyna, jakże silnie mówi banią swoją o utworze kształtowym rdzennie polskim. (Rys. 301. i 302. str. 201.). Bramka z banią podobną ośmiogranną, o grzbietownicach po osiach, stoi do dziś w Rohatynie przy cerkwi. Wieża polska w Gdańsku na przedzie kościoła Ś-tćj Katarzyny (rys. 252. str. 174.) ma wszystkie pięć wieżyczek tak wykonane, jak te banie w Harklowej, wedle ośmiornicy osiowej i jak to przechowały wiernie kościółki drewniane i cerkiewki wzdłuż Podkarpacia całego. Wieża w Kartuzach na Pomorzu (rys. 20. str. 24.) nie pochodzi stanowczo z ręki Krzyżaków, lecz przynależy do okazów najsilniej o kształtowaniu polskiém mówiących. Miasto Kolonja, za Wędów założone, miało pierwotnie ośm bram wedle ośmiomiru na ośm stron świata, na wzór ośmiornicy starolęchickićj i sarmackiej. Jerozolima ma do dziś ośm bram w murze. Miasto Akwizgran nazwę swoją wzięło od ośmiogranu uświęconego. Liczba ośm to święta i starodawna, wszak Noe do Arki swojej nie mniej, nie więcej wziął ludzi tylko ośmioro właśnie!...

Najpotężniejszym wszakże dowodem własności naszej rodowej w tym względzie to sklepienie nad ołtarzem wielkim w kościele mniejszym na Jasnogórze, tuż obok kościoła większego. Tu nad obrazem Królowej Korony Polskiej żebra sklepienne oddają gwiazdę ośmiopromienną o linjach z osi wychodzących, wedle wzoru naszego, jaki przedstawia rys. 162. na str. 116. Nietylko zatem gwiazda taka nad czołem Matki Boskiej Pomocy Nieustającej, ale i nad ołtarzem w Częstochowie. A wiedzieć trzeba, że są tu gwiazdy dwie takie, wedle dwojenia sarmackiego. Wychodzą one z koła świętego, które naród ciągle święci, bo wiecznie na kolanach obchodzi miejsce cudowne, aż po kamieniach dwa żłobienia widoczne. Oto zamknięcie kołem wywodów!!

Atoli, powtarzamy, nie z chciwości wpływów to wynikło — lecz powstało z serca i sumienia szczerze naszego, narodowego!...

Musimy zatem w miejscu tćm, na zakończenie wywodów naszych, raz jeszcze z naciskiem to uwydatnić, cośmy jasno udowodnili, że układ ośmiu o s i wedle gwiazdy z rysunku naszego (rys. 162. str. 116.) to znak wzniosły ośmioroga najstarszego w Polsce, z jakiego powstał krzyż biały, ośmioramienny, joanicki czyli rodyjski, (o którym pisze Z. Kaczkowski w „Rycerzach Olbrachtowych“), oraz z którego powstało wykreślenie ośmiu wieżyczek na iglicy wieży kościoła Marjackiego w Krakowie i wreście z którego utworzono dwie gwiazdy na sklepieniu tuż przed ołtarzem M. Boskiej Jasnogórskiej, w Częstochowie. Gdzie jak gdzie, ale tu nad obrazem Cudownej Królowej Korony Polskiej przemawia ten krzyż ośmioramienny najmocniej do serca polskiego i sumienia naszego narodowego, ażebyśmy raz zrozumieli, co stanowi podstawę dla stylu polskiego, narodowego: oto założenie do mira, do kątomira lub do kołomira!

Z kątomira i kołomira polskiego bije jasność słoneczna, podobna do téj, jaką co roku do niedawna oświecano przód kościoła Marjackiego w Krakowie, razem z wieżami, ażeby lud w blasku czuwał noc całą aż do wschodu słońca!...

Było w tćm „oświeceniu“ uroczystćm coś z siły wieków przędąwnych...

Cieślictwo polskie przez ręce prostaczków żyje zatem właśnie mądrością ze słońca i z gwiazd. To daje mu moc wiecznotrwałą, bo tylko nieskończoność myśli i uczucia użycza największej siły i żywota najdłuższego. Słusznie woła ten napis w świetlicy: „Boże prowadź życie, aby wiek był czerstwy i długi!“ — Ani czćrstwości, ani długości nie da troska o ciało i mięśnie, pożądanie namiętności i dogadzanie zmysłom. Czćrstwość i długość wieku tylko w świecie ducha i serca poczciwego, które cieśla polski przywołuje ciągle i zawsze i wszędzie i wiernie na kroku każdym.

Jeszcze w pogaństwie naszóm, podczas wierzenia Światowida, żyła potęga myśli i uczucia, serca i sumienia, która rozumiała to, co mędrzec Ciceron powiedział, że „przeznaczeniem duszy ludzkiej jest oczyszczanie jéj z naleciałości ziemskich“. — Naród polski w starożytności najodleglejszej wyznawał moc niebiańską krzyża i miał imię: Krescimir, który oznacza wołanie: „Krzyż-ci-mir!“ Krzesław to Krzyżosław!

Ten zakładnik, który pisał prośbę o błogosławieństwo boskie obok słońca na pozrąbie czyli sosrąbie, był takim cieślą, który wołał: „Krzyż-ci-mir!“

Wedle takiego, „krzyża w mir“ rozwiązywano zagadnienia wszystkie, jakie przeszliśmy w całćm Cieślictwie polskiém!...

Tego nie pojmie nowocześnik, który ma serce zastudzone zimnotą żelaza maszynowego i któremu pierś ściska wynalazków stal najtwardsza!...

KONIEC.

fi

Rys: 304. Zdobienie płotu za pośrednictwem „plecienia“. Jeden z okazów bardzo licznych.

SKOROWIDZ

DO PRZEGLĄDU RYSUNKÓW I WIZERUNKÓW.

(Liczby większe stojące: porządkowe, a liczby mniejsze pochyłe: strony).

Bóżnice: 7460, 12830, 13102, 147 704, 271 733. Bramy: 46 43,    26 9 732,    274 755,    27 5 736,

282 730, 283 730, 284 700.

Cerkwie: 45 42, 134 05, 13 5 95, 156 7/7, 157 7 72, 158 772, 159 773, 175 725, 176 725, 177 726, 178 727, 182 730, 183 /37, 199 743.

Chaty: 1175, 187 735, 188 736, 189 737, 190 733,

19    1 730, 192 730, 193 /30, 194 730.

Domy: 18 22, 31 32, 3 2 33, 3 3 34, 42 40, 49 46,

2c 7 737, 2 7 0 733, 2 7 2 734, 2 7 3 734, 2 8 0 733, 28 1 733, 290 703, 300 200.

Dwory: 70 53, 7 7 62, 7 8 63, 160 774, 210 752, 2 1 5 755, 22 8 767, 2 3 0 762, 251 173, 254 775, 255 775.

Dzwonnice: 4 5 42, 4 7 44, 4 8 45, 120 34, 130 07,

20    0 743, 2 4 3 770, 24 4 770, 2 5 2 774, 2 5 3 774, 259 777, 26 2 770, 26 8 732, 303 202.

Kaplice: 168 720, 17 1 727, 298 703.

Kościoły: 7 11, 43 47, 12 2 35, 13 9 00, 148 705, 17 2 722, 17 3 723, 174 724, 18 1 720, 299 700. Mieczowania: 38 33, 3 9 33, 7 2 50, 80 65, 8 1 66, 82 66, 83 67, 84 67, 85 63, 86 63, 87 63, 88 60, 89 60, 90 70, 9 1 70, 92 77, 132 03, 133 04, 138 03, 153 700, 154 700, 155 770. Nadwieszka szczytowa: 187 735,    188 736,

189 737, 190 733.

Okna: 19 23, 2 2 26, 24 27, 2 5 27, 63 55, 19 1 730, 192 730, 193 730, 194 730, 198 742, 276 737, 277 187, 27 8 737, 294 706, 29 5 706. Ostrzeszek szczytowy: 229/62, 2 3 4 764, 242 760.

Przystrzeszek szczytowy: 202 744.

Rzuty poziome: 7 11, 812, 9 13, 10 74, 1175, 13 73, 15 19, 20 24, 2 1 25, 26 28, 2 7 29, 28 29, 29 31, 30 31, 74 60, 79 64, 93 71, 94 72, 95 72, 96 73, 97 73, 98 74, 99 74, 102 76, 103 76, 122 85,    134    95, 135 95, 139 99,    164 118,

167 119, 168 120, 244 170, 245 771, 250 173, 251 173, 2 5 8 777, 30 1 207.

Rysie: 56 52, 57 52, 58 5?, 216 156, 217 756.

Stodoły: 2 5, 3 7, 4 9, 16 20, 17 27, 34 35, 35 36, 36 37, 37 37, 44 42, 51 49, 75 61, 93 77, 94 72, 95 72, 96 73, 97 73, 98 74, 99 74, 100 75, 10 1 75,    102 76, 103 76, 104 77, 105 77,

112 37, 256 776.

Stropy: 110 80, 111 80, 113 37, 123,96, 124 36, 125 37,    126    33,    127 33,    140    700,    141 707,

142 101,    143    702,    144 702,    145    703,    146 703.

Szczegóły: 12 77, 14 73, 23 26, 45 42, 50 47, 52 5u, 53 52, 54 57, 55 57, 59 53, 60 54, 6 1 57, 62 54, 64 55, 65 56, 66 56, 67 56, 68 57, 69 57, 106 73,    107 70,    108 70,    109 70,    114 32,

115 52,    116    32,    117 33,    118 33,    119    33,

12 1 35,    136 06,    151 703,    152 703,    162 776,

16 3 777,    16 5 773,    166 770,    169 720,    170 720,

179 723, 180 723, 201 744, 203 745, 207 743, 20 8 740,    20 9    757,    222 750,    22 3    750,    224 750,

232 763,    248    772,    249 772,    26 1    773,    2 7 9 737.

292 704, 296 707, 297 703, 302 207, 304 205,

Szczyty: 1 3, 202 747, 23 1 763, 2 3 3 763, 2 3 4 764, 2 3 5 764,    236    765,    237 166,    2 3 8    767,    2 3 9 763,

240 763,    241    760,    242 760,    285    700,    286 707,

287 707.

Spichrze: 76 67.

Terem: 132 03, 133 07.

Znak krzyżowy: 5 70, 6 70, 50 47, 5 j 53, 64 55, 114 32,    117    53,    119 33,    121    35,    162 776,

16 3 776,    16 5    773,    166 770,    169    720,    232 763.

SKOROWIDZ

NAJWAŻNIEJSZYCH WYRAZÓW TECHNICZNYCH.

Bania 134, 137, 138, 140, 142 do 148.

Brama 8, 11, 185, 186, 189, 190. Bróg piastowski 26, 27, 29. Brożyna 7, 27, 58, 199,

Brzemię (architraw) 154. Cieślica 7, 172.

Cieâlictwo Wędów 35.

Ciosna 6, 8, 9.

Ćwiertnice — ^wierćtynnice 12. Cześć słońca 14.

Czwartak 8, 16, 18, 22, 24, 36, 54, 85, 127, 128, 129, 135, 165, 205, 206.

Drzwi polskie 193.

Dwoistość 18, 19.

Dwór dwuganeczkowy 160—164. Dwudział polski 27, 157—160, 174, 193, 204.

Dzierżak, bijak cepa 6. Dzwonnica 8, 58, 130.

Grzędy 98, 100, 156.

(Liczby oznaczają strony).

Izba biała — izba czarna 19. Kątomir = kołomir 12, 37, 43, 62, 146, 165, 170.

Kierznia 176.

Koleba 51.

Kopuła 56,105,109,118,120,147. Krzyż 9,10, 30, 32, 165,177,208. Krzyżak, krzyżownica 33, 34, 58, 84.

Krzyż mazurski 131.

Miec z polski 59 do 62, 65, 66, 67, 68, 69, 115.

Okrąglica 39.

Ostrom i ostromiki 198. Ośmiogran 50, 136, 207. Ośmiomir 25, 57, 63, 84,124, 132. Ostromir 13, 124. 134, 202. Piątnica 23, 44, 45, 56, 57, 119, 155, 156, 172, 177, 203. Pięciokomór = Z pięci mir! 31. Posadzki cyndelinowe 202. Posłannictwo Narodowe 32,167.

Przęślica 6.

Przyłap 57, 110.

Przyzba 93.

Rozbłysk sił skrzyżowanych 64,

137,

Rysie 73, 74, 93, 131, 156, 157. Soboty i sobótki 176.

Sosrąb, sosrąbki 33, 73, 76, 95, 98, 111.

Sposób zakopański 2o, 177—

185.

Stodoła 8, 70. 71, 80, 81, 115. Stołpień 8, 55.

Stropowanie 86, 87—103, 109,

127.

Śrzedzina 94, 171.

Świetlica 8, 24, 59, 87, 90, 126,

201.

Terem 153.

Wzdłużnica 39.

Założenia dwuganeczkowe 1601 do 164.

SKOROWIDZ MIEJSCOWOŚCI.

(Liczby oznaczają strony).

oo oo

Abacja 81, 83, 84, 130. Akwizgran 50, 136, 207. Andrzejówka 142.

Arkona 35, 54, 55, 72, 119, 127. Babiogóra 138, 167.

Białowieża 21.

Białostok 25.

Bytom 140.

Biecz 156, 194, 208.

Brzemię 63, 200.

Brzeżany 91, 176.

Cieklin 122.

Chęciny 86.

Chochołów 193, 194 Chruszczyna 99, 100.

Czarnocin 163.

Czerwonogród 164. Czerwień-Lwów 108. Częstochowa 100, 207.

Dębno 191, 192. 193 Dobromil 145.

Dukla 69.

Dzierzgowice 138.

Dzwoniacz, Dźwiniacz 8. Dzwonogród 130 Felżtyn — Chwałożtyn 114. Gdańsk 120, 148, 190, 200, 207. Głuchów 126, 127.

Gniezno 50, 97.

Graboszyce 23.

Harklowa 188, 207.

Istebna 156.

Jawiszowice 23 Jordanów 145.

Kalwarja 204.

Kartuzy 138, 139, 207. Kędzierzyn 138.

Kijów 11, 55, 119.

Kładzko 21.

Komorowice 23.

Koprzywnica 73.

Koronowo 141, 199.

Kowel 164.

Kraków 12,29, 49,53,54,57, 89, 90, 91, 9 >, 103, 106, 119, 120, —125, 130-134, 186, 200,207. Krechów 164.

Kruświca TO, 82.

Krzemieniec 159.

Ląd 1 5.

Lewków 163.^

Lewocza na Spiżu 73.

Lowrana 81.

Ljubljana 80.

Lubeka (Lubica) 63, 140.

Lublin 141 Ludzimirz 193.

Lutomirsk 25.

Lwów 49, 72, 77, 96, 10    11

113, 141, 156, 175, 20    20

Łapszanka 174.

Łowicz 24, 206.

Łuck 164.

Malbork 74.

Małogość 160

Maria an der Gaił. 143.

Marcin święty n. Drawą 143. Medjolan 122.

Miechów 185, 206.

Międzyrzecz 23.

Milewsko Czechy 94.

Miśnija 35.

Modlnica 133.

Mogiła p. Krakowem 9. Narowla 27.

Niezdoły 160.

Osjak 80, 144.

Ostróg 119, 164, 203.

Poczajów 204.

Podhajce (Podgajce) 69.

Podhorce 91, 105.

Połąga 55.

Poznań 93.

Próchnik 69.

Przemj ślany 69 Rabka 140.

Rogów n. Wisłą 98, 100, 101. Rogów Dukielski 142.

Ryga 200 Rzym 172, 203.

Sierakowice W. 138.

Skomielna 140.

Słuck 11.

Snów 81, 82, 115 Sobótka góra 9. 10.

Starosioło 73.

Supraśl na Polesiu 44, 45. Szczecin 190.

Szczytowi e 10, 196, 206.

Śniatyn 129, 176.

Tomaszowice 147.

Trzemeszno 155.

Wenecja 18, 19, 103, 119, 203. Werona 125, 130, 131.

Wiedeń 158 Wineta 54.

Wiślica 73.

Witebsk 145.

Włodzimirz Wołyński 163,164. Worończa 162.

Wysokie Mazowieckie 26 Zakopane 74, 157,177—185, 194 Zaleszczyki 158.

Zawoja 132, 137,171.

Żółkiew 120, 132.

Zgorzelec (Brandenburg) 161,

162.

Zembrzyce (Żąbrzyce) 146, 147,

148.

Ząbrzyca Wyżnia i Niżnia 169.

PRACE PROF. DR. JANA SAS ZUBRZYCKIEGO

I. Dzieła Rękodzielnictwa polskiego.

„Cieśla Polski“ — na 40 tablicach, z objaśnieniami.

„M u r a r z Polski“ — na 40 tablicach, z objaśnieniami.

„Kaflarstwo Polskie“ (wydawnictwo Muzeum Lubelskiego) na 22 tabl.

„Kowalstwo Polskie“ wzory na 12 tablicach i z 24 rysunkami wśród objaśnień a wywodów.

(UWAGA: 5 zeszytów „Murarza Polskiego“ do nabycia jeszcze w Księgarni Gubrynowicza we Lwowie, Plac Katedralny, za 12 złotych).

II. Dzieła architektoniczne.

Styl starochrześcijański, z 25 tabl. 1884.

Sztuka średniowieczna, z 85 tabl. 1886.

Cerkiew wołoska we Lwowie, zdjęcia zabytku ściśle architektoniczne. 1886.

Wystawa architektoniczna w Turynie. 1891.

Bazyliki średniowieczne. 1891.

Rozwój Gotycyzmu w Polsce — wykład habilitacyjny — 1895.

Dwie właściwości kościołów gotyckich w Polsce.

Siedm lamp architektury — Ruskina. 1902.

JAROSŁAW i jego zabytki. 1903.

Krakowska Szkoła Architektoniczna XIV-go wieku — praca i rozprawa doktorska. 1902.

Architektura kościołów Marjackich. 1904.

Kościół warowny w Bóbrce, koło Lwowa. 1905.

Architektura placu Dominikańskiego w Krakowie. 1908.

Architektura rynku Krakowskiego, i 909.

Rohatyn miasto królewskie. 1914.

STYL NADWIŚLAŃSKI. 1910.

STYL ZYGMUNTOWSKI. 1914.

POLSKIE BUDOWNICTWO DREWNIANE. 1916.

CIEŚLICTWO POLSKIE — 304 rys. 1930.

SKARB ARCHITEKTURY w POLSCE — cztery tomy, 400 tablic. 1907—1916.

Wawel przeddziejowy — z rysunkami, w związku z Kaplicą Cztćrownękową.

Sklepienia Polskie (124 rysunków). 1926.

III. Dzieła z zakresu Sztuki i Oświecenia:

Książka p.t. OBSYPINY - OBSYŁANIA — jest ważną dla każdego Polaka, ze wzglę-

du na obronę Narodu Polskiego przed oszczerstwem b ar b a r z yń st w a, nam narzuconego. Opisy zwyczajów i obyczajów staropolskich dają obraz świetności i ludzkości!

Dzieło p. t. „SŁAWA“ wyprowadza prawdziwy Rodowód Sławjan.

„Z podań Krynicy“ z 2 obrazami, rzuca światło na przeszłość Ojczyzny naszej.

Filozof ja architektury. 1894.

Kurtyny Siemiradzkiego. 1900.

Tragedje Michała Anioła 1900.

„Moc Ducha“ — Malowanki z dziedziny estetyki. (Modest.)

Amiens-Kolonj a, porównanie zabytków sztuki gotyckiej. 1900.

ŻÓŁKIEW —- opis zabytków. 1901.

TŁUSTE w ziemi Czerwonogrodzkiéj, wspomnienia i pamiątki. 1923.

Pisanki wojenne. 1916.

Sposób zakopański w architekturze. 1906.

Zwięzła Historja Sztuki. Wyd. I. 1894.

Zwięzła Historja Sztuki. Wyd. II. 1914—16.

KATEDRY POLSKIE (Po Ziemi Ojczystej — Dział I.) 1909—1918.

„UTWÓR KSZTAŁTU“. Trzy części z 800 rysunkami. 1912—16.

„ARCYDZIEŁA WITA STWOSZA“. Dzieło dla obrony polskości sztuki polskiej. 1924.

Znaczenie Piramid egipskich, z rysunkami. 1928.

Dwa zamki polskie w MALBORKU, z rysunkami. 1930.

MISTRZ TWARDOWSKI (96 rysunków). 1928.

Dwa podania Lubelskie, z rysunkami 1928.

IV. Cztery dzieła, obejmujące pierwiastki sztuki polskiej.

1.    „Wiązania polskie“ z rysunkami 1916.

2.    „Serce“ jako pierwiastek zdobniczy, z rysunkami. 1921.

3.    Styl Polski — Styl Narodowy. 1922.

4.    Mir-Sława — Znak Krzyżowy, z rysunkami. 1922.

W przygotowaniu praca najnowsza: Wit Stwosz w Norymberdze.

SPIS ROZDZIAŁÓW:

I. Część wstępna

-*-» -w

co w

lO co

II. Znamiona pomnikowe, do dziś żywotne, całego Cieślictwa polskiego..........

III. Szczegóły najwybitniejsze, stanowiące osobliwość Cieślictwa polskiego..........

IV. Zamknięcie

nin

OD

od str. 47 do str. 148

od str. 149 do str. 194 od str. 195 do str. 208

*

S

ł

K

/

I

t

*

|

VF

%

I

N

(

♦

WYDZIAŁY POLITECHNICZNE KFAKÓW

mi>T fArrm'

Biblioteka Politechniki Ki akowskiej

..

1V-30Q928

Kdn., Czapskich 4 — 678. 1. XII. 52. 10.000

\!

r«

ii

•m

1

Het

gjîi

«Kr

r!

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231998