**Г:

■~-~-

V - - -.. -Д

r*H

-'S-j&Ć'

N^Tl

:X- "NS

izi

r -n

------4*

'A"..

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

PRACE GEOGRAFICZNE

WYDÄWÄNE PRZEZ EUGENIUSZÄ ROMERÄ

ZESZYT IV

ÄDÄM DUDZIŃSKI

POLACY NA ŚLĄSKU

Z JEDNA МЛРД

Шж

LWÓW MCMXIX

GEBETH ER I WOLFF

M. NIEMI

WYDANE ZASIŁKIEM POLSKICH SPÓŁEK OSZCZĘDNOŚCI I POŻYCZEK POD PATRONATEM WYDZIAŁU KRAJOWEGO KSIĄŻNICA POLSKA TOW. NAUCZ. SZKÓŁ WYŻSZYCH WARSZAWA POZNAŃ -

,1

"-V-Î

Z ZflKŁHDU DRURflRSKIEGO „GRHFIfl“ WE LWOWIE, CHOR^ŹCZYZNH 27

Г-*

'*^4? i

ДОЛМ DUDZIŃSKI

POLACY NA ŚLĄSKU

TREŚĆ:

ROZDZIAŁ I: METODA I ZAKRES PRACY

MATERYAŁ STATYSTYCZNY...........

MAPA ŚLĄSKA ...............

ZAKRES PRACY...............

ROZDZIAŁ II: STOSUNKI ANTROPOGEOGRAFICZNE I ETNOGRAFICZNE NA BADANYM OBSZARZE

ŚLĄSK OPOLSKI...............

POWIATY: BRZEG, NAMYSŁÓW, SYCÓW.....

ŚLĄSK CIESZYŃSKI

ROZDZIAŁ III: WYNIKI I ANALIZA SPISÓW LUDNOŚCI RUCH LUDNOŚCI W REGENCYI OPOLSKIEJ . . EMIGRACYA POLAKÓW ........

10

12

12

RUCH NARODOWOŚCIOWY POLAKÓW......

OPÓR NARODOWOŚCIOWY POLAKÓW......

ZMIANY POLSKOŚCI 1905-1910 .........

SPIS LUDNOŚCI A SPIS SZKOLNY.......

STOSUNKI W POWIECIE KLUCZBORSKIM, W ZAGŁĘBIU WĘGLOWEM I W POWIECIE RACIBORSKIM ................

RUCH LUDNOŚCI NA ŚLĄSKU CIESZYŃSKIM . . .

WĘDRÓWKI POLAKÓW............

GERMANIZACYA LUB CZECHIZACYA......

RUCH I OPÓR NARODOWOŚCIOWY POLAKÓW . .

WNIOSKI I ZESTAWIENIA OGÓLNE

13

15

16

17

19

21

21

22

23

25

ROZDZIAŁ I

METODA I ZAKRES PRACY

MATERYAŁ

STATYSTYCZNY

Materyału do niniejszej pracy dostarczyły dla: a) Śląska pruskiego dwa tomy wydawnictwa Pruskiego Biura Statystycznego: „Gemeindelexikon für das Königreich Preussen“, tom „Schlessien“ za rok 1905 i zeszyt „Regierungsbezirk Oppeln“ za r. 1910, oraz, gdy chodzi o dzieci szkolne, trzy tomy „Preussische Statistik“ 176, 209 i 231, obejmujące „Das gesamte niedere Schulwesen im pressischen Staate“ w latach 1901, 1906 i 1911; b) Śląska austryackiego : publikacya Biura Statystycznego Śląska Wydziału Krajowego „Schlesiens Bevölkerung“ za г. 1910.

Z dwóch pierwszych skorowidzów wypisano lub obliczono dla każdej gminy i dla 26 powiatów regencyi Opolskiej następujących 9 pozycyi: 1. i 2. ludność ogólna cywilna w latach 1905 i 1910, 3. i 4. ludność polska w latach 1905 i 1910, 5. i 6. odsetek Polaków w latach 1905 i 1910, 7. i 8. „Polacy dwujęzyczni“ w latach 1905 i 1910 oraz 9. zmiana odsetku Polaków w pięcioleciu 1905—1910.

Dla trzech powiatów regencyi Wrocławskiej wypisano i obliczono powyższe wartości tylko z r. 1910 z powodów przytoczonych poniżej, przyczem odpadła po-zycya dziewiąta.

Dla Śląska Cieszyńskiego wypisano z publikacyi Biura Statystycznego Śląskiego Wydziału Krajowego następujące pozycye: 1. i 2. ludność ogólna przynależna do Äustryi w latach 1900 i 1910, 3. przyrost tejże ludności w powyższym dziesięcioleciu, 4. i 5. odsetek Polaków (przynależnych do Äustryi) w latach 1900 i 1910, 6. różnica powyższych odsetków i 7. procent Czechów w r. 1910 (przynależnych do Äustryi). Wymienione tu daty ilustruje w krótkości tablica I.

Za podstawę rachuby dla Śląska pruskiego brano ludność cywilną, a nie całą ludność, przebywającą w chwili spisu na jego miejscu. Uczyniono zaś to z tego powodu, że ludność wojskowa jest tu inna, niż ludność tubylcza, albowiem w pro-wincyach polskich państwa pruskiego rozmieszczone są pułki uzupełniane w innych częściach Prus. Prawdopodobieństwo zatem przynależności żołnierzy w tych pułkach do narodowości niemieckiej jest tak duże, jak wielkim jest odsetek Niemców w państwie pruskim, t. j. 85*1 %.

Do Polaków zaliczeni zostali na Śląsku pruskim oprócz Polaków podanych jako takich w skorowidzach aj dwujęzyczni („deutsch und polnisch“), b) Mazurzy i Kaszubi (bardzo nieliczni na Śląsku). W spisie z r. 1905, w którym niema rubryki „deutsch und polnisch“, jest natomiast rubryka „deutsch und eine andere Sprache“, zaliczono do Polaków wszystkich wymienionych w tej rubryce, po odjęciu dwujęzycznych Czechów, których obliczono według ich udziału procentowego w ogólnej ilości dwujęzycznych z r. 1910, dla powiatów Racibórz i Głupczyce.

Dla Śląska Cieszyńskiego jest podany skład narodowościowy tylko ludności przynależnej do Äustryi, bo tę oficyalne spisy ludności jedynie uwzględniają. Zarówno w tablicach jak i w mapie figurują osady tylko z ludnością przynależną do Äustryi. Różnica między całą ludnością Śląska Cieszyńskiego, a ludnością przynależną do Äustryi wynosiła w r. 1910 tylko 8.154 ludzi, co równa się 1*9% ogółu ludności. Ludności wojskowej nie eliminowano w tej dzielnicy, ponieważ powody, które skłoniły mię do tego na Śląsku pruskim, tu nie istnieją.

МЛРЯ

ŚU\SKR

Uzyskane w ten sposób odsetki Polaków dla r. 1910 wstawiono według niżej przytoczonych zasad w odpowiednie sekcye mapy: „Spezialkarte des Deutschen Reiches“ 1 : 100.000 dla Śląska pruskiego i „Übersichtskarte von Mitteleuropa“ 1 : 200.000 dla Śląska Cieszyńskiego. Użycie tak dużej podziałki było koniecznem ze względu na nadzwyczajną gęstość osad w obu zagłębiach węglowych. Na podstawie tych kart wykreślono dopiero załączoną mapę w podziałce 1 : 750.000, przedstawiającą rozsiedlenie Polaków w r. 1910. Odrazu tu jednak zaznacza się, że powiaty regencyi Wrocławskiej, dla których nie mamy danych z r. 1910, są wykreślone według stanu z r. 1905 *).

Mapa załączona do pracy została wykonana metodą geograficzną, zasadniczo różną od metody statystycznej, w której — jak wiadomo — udział danej ludności jest rozmieszczony na powierzchni obranej jednostki administracyjnej (powiecie lub gminie²), ³), ⁴), ⁵). Szerzej tę metodę uzasadnił Ratzel⁶), a została ona zastosowana przez Romera⁷) i Pawłowskiego⁸). Na mapie Śląska każdy znak i punkt, koło lub kwadrat oznacza gminę, przyczem zaludnienie każdej wyrażone jest następującą skalą: gminy poniżej 200 mieszkańców wyrażone są przez punkty, gminy od 200—1.000 i od 1.000—5.000 m. przez kółka o promieniu odpowiedniej wielkości, a gminy ponad 5.000 m. oznaczone zostały kwadratami.

Udział ludności polskiej w owych gminach przedstawiono w następujący sposób: 1. W gminach najmniejszych rozróżniono ze względów technicznych tylko

ÄDÄM DUDZIŃSKI: POLÄCY NÄ SLĄSKU

gminy z większością polską (ponad 50% Polaków) lub mną, przyczem pierwsze oznaczono czerwonym kolorem, drugie niebieskim. 2. W innych kategoryach gmin oznacza kolor czerwony następujący odsetek Polaków w zaludnieniu danej gminy: pełne kółko lub kwadrat powyżej 65 %, punkt wewnątrz kółka lub krzyżyk wewnątrz kwadratu od 50-65%, puste kółko lub kreska przez środek kwadratu udział Polaków od 35—50%. 3. Kolor niebieski oznacza udział Polaków poniżej 35%, zrobiono tu jednak wyjątek dla jedynej narodowości, która obok Polaków i Niemców terytoryalnie dość zwarto występuje, mianowicie dla Czechów. Gminy o większości czeskiej (ponad 50% Czechów) oznaczono czerwoną chorągiewką nad daną sygnaturą, aby w ten sposób wyróżnić te obszary, w których negacya polskości nie oznacza jeszcze niemieckości.

Pracę niniejszą oparto na wynikach dwóch najnowszych spisów ludności, z r. 1905 i 1910 dla Śląska pruskiego i 1900 i 1910 dla Śląska Cieszyńskiego, pragnąc dać z jednej strony obraz polskiego stanu posiadania narodowego na tych obszarach, z drugiej strony zilustrować przeobrażenia narodowościowe, rozgrywające się w najnowszej dobie, na rozpatrywanem tery-toryum.

ZÄKRES

PRÄCY

Obszar objęty badaniami, będzie w części dynamicznej obejmował regencyę Opolską i Śląsk Cieszyński, gdyż tylko dla tych obszarów posiadamy publikacye spisu ludności z r. 1910, natomiast część statyczna obejmować będzie oprócz wymienionych wyżej obszarów trzy powiaty regencyi Wrocławskiej, t. j. Brzeg, Namysłów i Syców, w które polski obszar etnograficzny po części wkracza, a to na podstawie spisu z r. 1905. Poza tak określonym obszarem żyje ludność polska na Śląsku w rozprószeniu i jest liczebnie nieznaczna.

ROZDZIAŁ II

STOSUNKI ANTROPOGEOGRAFICZNE I ETNOGRAFICZNE

BADANEGO OBSZARU

ślask

OPOLSKI

Śląsk jest najgęściej zaludnioną dzielnicą Polski, jego część opolska miała na 13 tysiącach km² w r. 1910 2,208.000 ludzi (z wojskiem), co daje gęstość zaludnienia 167 na km². Jednak na rozpatrywanem tery-toryum zachodzą tak wielkie różnice gęstości zaludnienia, iż można według nich podzielić regencyę Opolską na cztery obszary: 1. obszar rzadkiego zaludnienia od 50—75 mieszkańców na km², obejmujący trzy powiaty północno-wschodnie, t. j. Kluczborek, Oleśno, Lubliniec i część Tarnowskich Gór, oraz jeden powiat położony na zachód od Odry, t. j. Niemodlin, tworzący półwysep, wrzynający się z północy (mapa VII)⁹) ; w 2. obszar gęstszego zaludnienia, ciągnący się równoleżnikowo i obejmujący powiaty: Grotków, Prądnik, Opole, Wielkie Strzelce i część Gliwic z gęstością od 75—100 na km²; 3. obszar ciągnący się wzdłuż podnóża Sudetów i Karpat z gęstością od 100—200 m. na km², a obejmujący powiaty: Nisa, Głup-czyce, Koźle, Racibórz, Rybnik, część powiatu Gliwice i Pszczyny, oraz 4. obszar olbrzymiego zagęszczenia ludności ponad 1.000 na km², t. j. obszar zagłębia górniczego, obejmujący powiaty: Bytom, Katowice, Zabrze i część przyległą powiatów: Tarnowskie Góry, Gliwice i Pszczyna.

Dla scharakteryzowania olbrzymich różnic w gęstości zaludnienia na Śląsku Opolskim, niech posłużą następujące dwie cyfry. Gęstość zaludnienia powiatu Oleśno wynosi 58 ludzi na km², zaś trzech powiatów zagłębia górniczego, t. j. Bytomia, Katowic i Zabrza (razem wziętych) 1.740.

W całej regencyi Opolskiej znajdowało się (por. tabl. II a.) w r. 1910 2.564 gmin zamieszkałych¹⁰), w czem 46 miast, 1.470 gmin wiejskich i 1.048 obszarów dworskich, czyli na jedną gminę przypadało średnio 861 łudzi. Najliczniejsze gminy mają 50 — 200 m. (797 gmin = 31% wszystkich gmin). Pojęcie gminy pokrywa się zwyczajnie na badanym obszarze z pojęciem osady.

Ponieważ, jak w trzeciej części pracy postaramy się przedstawić, deîormacye spisowe, istniejącego stanu rzeczy odnoszą się przedewszystkiem do wschodnich części obszaru etnograficznego Śląska, podczas gdy obszary graniczne wykazują prawdopodobieństwo większej objektywności dat spisowych, przeto idealna granica etnograficzna, wykazana na załączonej mapie, jest według wszelkiego prawdopodobieństwa zgodna z rzeczywistością. Z tego powodu możemy rozpatrywać obie części Śląska Opolskiego: polską i niemiecko-czeską jako oddzielone ową idealną linią, rozgraniczającą zwarty obszar punktów czerwonych od niebieskich. W ten sposób otrzymany obszar etnograficznie polski Śląska Opolskiego obejmuje 1.894 gmin. Pozostały zaś obszar niemiecko-czeski obejmuje: dwa powiaty Nisę i Grotków w całości, 148 gmin z powiatu niemodlińskiego, 39 gmin z powiatu prądnickiego, 109 gmin z powiatu głupczyc-kiego i 63 gmin z powiatu raciborskiego, razem gmin 670. W obszarze niemiecko-czeskim znajduje się 13 małych gmin z większością polską (co równa się 1*9% gmin obszaru niemiecko-czeskiego), z czego widać, jak rzadkie są wyspy polskie wśród obszaru niepolskiego. Natomiast w obszarze polskim znajduje się 199 gmin o innej niż polska większości, co równa się 10'5% gmin obszaru polskiego. Nawet jednak te ostatnie cyfry wykazują dosadnie, jak czystą etnicznie jest polska część Śląska Opolskiego.

Polacy graniczą na obszarze Śląska Opolskiego tylko na nieznacznej przestrzeni z Czechami, mianowicie w powiecie raciborskim na linii między gminami Wielkie Piotrowice i Pruskim Boguminem, których odległość prostolinijna wynosi 26 km, w reszcie regencyi graniczą z Niemcami.

Gminy na Śląsku Opolskim mają charakter etnograficznie czysty, t. zn., że są albo prawie wyłącznie polskie, albo wyłącznie niemieckie, lub wyłącznie czeskie. Zjawisko to występuje nawet w świetle urzędowej statystyki, która niewątpliwie działa w kierunku przeciwnym. Z tej wyłączności narodowej gmin widać, że na rozpatrywanem terytoryurn niema współżycia i zmieszania się narodowości. Zjawisko powyższe przedstawia się cyfrowo, jak następuje: gmin polskich (powyżej 65 % Polaków) było w całej regencyi 1.614 = 63%, w tern 1.064 = 41 *5% liczyło powyżej 90% Polaków, gmin niemieckich i czeskich (poniżej 35% Polaków) było 781 = 30’5% wszystkich gmin, w tem czysto niemieckich lub czeskich (poniżej 10% Polaków) 626 = 24’4%, gmin mieszanych (od 35—65% Polaków) było tylko 169 = 6*5%. Jeżeli zważymy, jak długi był okres panowania niemieckiego na Śląsku, a co za tem idzie, pewien przymus współżycia, to musimy być mocno zdziwieni tą znikomą ilością gmin o charakterze mieszanym.

Poniższe zestawienie ilustruje udział procentowy gmin z polską lub inną większością ponad 50%, w poszczególnych kategoryach gmin według tablicy II.

Ilość mieszkańców w gminie w r. 1910

Gmin

Ogółem

50

50—200

200—500

500—1.000

1.000-5.000

>5.000

Polskich . .

50'6%

65-9%

69-7%

72-4%

70*0%

62-3%

66-6%

Niemieckich i czeskich

49-4%

34*1%

30*3%

27*6%

30-0%

37*7%

33*4%

% ogółu gmin

11-8%

314%

237%

19-4%

11*6%

2-4%

ioo-o%

Widzimy, że najwyższy % gmin polskich znajduje się w kategoryi od 500 do 1.000 mieszkańców, najniższy natomiast w kategoryi gmin lilipucich (0—50 m.), przeważnie obszarów dworskich. Procent gmin innych jest naturalnie odwrotny.

Pod względem morfologicznym można podzielić Śląsk Górny na dwie części:

1. lewobrzeżną i 2. prawobrzeżną połać Odry. Lewobrzeżna połać przedstawia się dość jednolicie, jako opadająca od podnóża Sudetów ku północnemu wschodowi, a więc ku Odrze płaszczyzna, pocięta przez sudeckie dopływy Odry. Natomiast prawobrzeżną połać Odry należy rozczłonkować na trzy wały, ciągnące się z północnego zachodu na południowy wschód, przedzielone dwoma szerokiemi obniżeniami. Są to: a) wał górnego tryasu¹¹)¹²), ciągnący się od górnej Brynicy i Warty do górnej Prosny, b) wał karbonu i średniego tryasu, oddzielony od poprzedniego szerokiem obniżeniem Małopiany, ciągnący się od Prosny do Odry powyżej Opola i c) wypiętrzenie mioceńskie, oddzielone od północy obniżeniem Birawki i Gostynki (dopływ Wisły), zajmujące przestrzeń między górną Wisłą a górną Odrą i połączone z Podkarpaciem działem wodnym między Wisłą a Odrą.

Tak oddzielone morfologicznie obszary wyróżniają się też w sposobie osiedlenia (patrz mapa). Kraj po lewej stronie górnej Odry odznacza się gęstem i dość równomiernem rozmieszczeniem osad wszystkich gatunków, przyczem jednak część północno-zachodnia wykazuje wybitną przewagę osad małych (do 200 mieszkańców). Mianowicie powiat Grotków ma ich 66%, Niemodlin 60* 1 %, Nisa 52* 1 %, podczas gdy cała regency a Opolska tylko 43%. W całym tym obszarze wyróżnia się na mapie przestrzeń między Odrą pod Krapkowicami a rzeczką Ścinawą, prawobrzeżnym dopływem dolnej Nisy, około 20 km długa i 8 szeroka, prawie zupełnie niezamieszkała, a pokryta jednolitym lasem. Obszar ten ani morfologicznie ani geologicznie niczem się nie wyróżnia. Morfologicznie przedstawia lekko falistą równinę, geologicznie biorąc, jest pokryty gliniami dyluwialnemi, jak i sąsiednie obszary. Utrzymanie się zatem tutaj tak obszernych lasów, a co zatem idzie, brak osad, należy widocznie przypisać czynnikom historycznym, przedewszystkiem temu, że obszar ten jest domeną państwową.

Ciekawe wyniki daje porównanie obszaru pokrytego lessem i obszaru zamieszkałego przez Niemców. Północny kres zasięgu lessu biegnie na Górnym Śląsku około miast Nisy, Fyrląda (Friedland), Głogówka, Koźla, Radoszowa, Żórawia, (Żary, Sohrau) i Pszczyny. Porównując granicę ową z granicą południową Polaków, odnosi się wrażenie, że kolonizacyjny pochód Niemców na Śląsku odbywał się przedewszystkiem pasem żyznego lessu, że posuwał się zatem wzdłuż Sudetów¹³), a za nim odbywała się dopiero germanizacya całej kotliny śląskiej. Stąd też, kiedy w XIX. w. proces ten stanął, pozostawił obraz, jakby momentalne zdjęcie tego procesu. Granica lessu (północna) biegnie na przestrzeni Fyrląd-Głogówek wzdłuż granicy etnograficznej polskiej, tu zatem kolonizacya (ewentualnie i germanizacya) objęła już cały pas lessu. Dalej na wschód nie zdołała ona jeszcze objąć całego pasa lessu, kiedy uświadomienie narodowe wraz z zagęszczaniem się ludności zatrzymały ten proces.

W prawobrzeżnym obszarze Odry, objętym w całości przez polski obszar etnograficzny, wyróżniają się analogiczne do morfologicznych następujące pasy osiedlenia: a) pas Lubliniecko-kluczborski dość gęstych i różnolitych osad ze znaczną stosunkowo ilością na północnym zachodzie osad wielkich (ponad 1.000 m.) w powiecie kluczborskim i oleśnickim (12 gmin); b) obniżenie Miałopiany z rzad-kiemi, lecz wielkiemi gminami wśród lasów; c) pas Bytomsko-opolski bardzo gęsto przez gminy różnych kategoryi zajęty, a posiadający na wschodzie olbrzymie zagęszczenie gmin największych (ponad 5.000 m.). Jest ich tu w powiatach Bytom,

Katowice i Zabrze aż 37*6% (w całej regency i tylko 2*4%) ; d) zaklęsłość Birawka-Gostynka silnie w środku zwężona z rzadkiemi gminami (liczne lasy) i e) obszar Pszczyńsko-rybnicki, z gęstemi gminami, o znacznej przymieszce gmin wielkich.

POWIATY

brzeg, NHMY- mieszkańców (por. tablica I), co wobec powierzchni 2.005 km² daje

SŁÓW I SYCÓW

W r. 1905 posiadały trzy obok wymienione powiaty 143.505

gęstość zaludnienia 71*6 na km². Ludność ogólna tego obszaru spadła w pięcioleciu 1900—1905 o 2.134 = 1 *5%, w tym też czasie ludność polska spadła o 6*7%, ludność niemiecka wzrosła o 0*2%. W rozpatrywanym pięcioleciu spadł procent Polaków z 24*4 na 23*1 = — 1*3, zaś procent Niemców wzrósł z 74*6 na 75*7 = 4- 1*1.

Granica etnograficzna nie przebiega na obszarze tych trzech powiatów tak prosto, jak na obszarze Śląska Opolskiego. Pociągnięcie tej granicy nastręcza wiele trudności. Pomimo to obszar ten nie jest obszarem mieszanym w tym sensie, jak to ma miejsce w niektórych okolicach na wschodzie Ziem polskich. Do obszaru etnograficznie polskiego należą: północna i wschodnia część powiatu sycowskiego, wschodnia namysłowskiego oraz jedna gmina z powiatu Brzeg.

Gminy rozpatrywanego obszaru są małe, skoro średnio na jedną przypada zaledwie 359 mieszkańców. Najliczniejsze są gminy w kategoryi od 50—200 m (41*5%), razem z gminami do 50 m. 52*5%, a więc osadnictwo ma charakter ten. sam, co w powiatach grotkowskim, niemodlińskim i nisańskim. Stosunki narodowościowe ilustruje następujące zestawienie, a także tablica II b.

Gmin

Z absolutną większością polską lub inną było w r. 1905 w poszczególnych katogoryach według ilości mieszkańców w %

Razem

50

50-200

200-500

500—1.000

1.000—5.000

>5.000

Polskich . .

18-2

18-6

32-3

27*7

18*2

24-0

Niemieckich i czeskich

81-8

81*4

67-7

72-3

81-8

100-0

76-0

% ogółu gmin

11-0

41-5

32-5

11*75

275

0-5

100-0

Jak widzimy, największy procent gmin polskich znajduje się w kategoryi od 200—500 mieszkańców, natomiast maximum udziału gmin niemieckich znajduje się na obu krańcach skali, t. j. w gminach najmniejszych i największych. Ogółem gmin z większością polską ponad 50% Polaków było 96, niemiecką 300, czeską 4 (w powiecie syeowskim).

Dzieląc gminy na trzy kategorye, t. j. gmin niemieckich i czeskich, polskich i mieszanych, otrzymamy następujące wyniki: gmin pierwszych (poniżej 35% Polaków) było 279 = 69*8% ogółu gmin, z tego gmin czysto niemieckich lub czeskich (poniżej 10% Polaków) 198 = 49’5%, gmin polskich (powyżej 65% Polaków) było 84 = 21*0%, z tego czysto polskich (powyżej 90%) 32 = 8*0%, gmin mieszanych było tylko 37 = 9*25%.

Powyższe cyfry uwidoczniają jasno fakt, że aczkolwiek procent gmin mieszanych jest tu nieco wyższy niż w regencyi Opolskiej, jednak jest wogóle za mały, by można było przyjąć zasadę współżycia gminnego obu narodowości. Pewną jednak tendency? stworzenia gmin mieszanych (może ona istnieje tylko w statystyce urzędowej) zdradza zakłócony wzrost ilości gmin polskich ze wzrastającym udziałem Polaków. Odnośne cyfry dla rozpatrywanego terytoryum wynoszą (dla procentu Polaków od 50—100): 12, 30, 22 i 32, podczas gdy dla regencyi Opolskiej tego zakłócenia niema (por. tablica II a i II b).

ŚLĄSK

CIESZYŃSKI

Śląsk Cieszyński należy do najgęściej zaludnionych obszarów Śląska. Na 2.282 km² mieszkało tu w r. 1910 435 tysięcy mieszkańców, co daje gęstość zaludnienia 191 na km2 u). Pomimo małego obszaru, który równa się np. powiatowi Dolina w Galicyi, są i tu znaczne różnice w gęstości zaludnienia, uwarunkowane przez morfologię kraju. 1. Najgęściej zaludniona część kraju — to północno-zachodni kąt, w którym oprócz bogactw kopalnianych, znajdują się także ważne ośrodki komunikacyjne, np. przecięcie się dwóch ważnych dróg: Odry-Olzy i podkarpackiej, tutaj gęstość zaludnienia znacznie przewyższa 700 na km². (Powiaty sądowe Polska Ostrawa i Bogumin razem wzięte, mają na powierzchni 133 km² 95.696 mieszkańców, co daje gęstość zaludnienia 719 пакт².

2. Całe podgórze karpackie i po części nizina górnej Wisły wykazują znaczną gęstość zaludnienia, od 100—200 mieszkańców na km². 3. Obszar Karpat jest prawie niezamieszkały, z wyjątkiem górnego dorzecza Olzy, wzdłuż którego ludność polska przechodzi dział wodny Odra-Wisła-Dunaj i rozdziela w ten sposób dwa puste, a gęsto zalesione obszary: górnej Wisły na wschodzie, od górnej Ostrawicy i Morawki na zachodzie.

Na obszarze Śląska Cieszyńskiego było w r. 1910 213 gmin, w czem 7 miast i 206 gmin wiejskich, czyli na jedną gminę przypada średnio 2.042 mieszkańców, a więc о % więcej, niż na jedną osadę na Śląsku Opolskim. Najliczniejsze były gminy, które miały od 500—1.000 mieszkańców (59 gmin = 27*7%). Z ogólnej liczby 213 gmin było z większością polską (ponad 50% Polaków) w r. 1910 146 = 68*6%, z większością czeską i niemiecką 67 = 31*4%.

Ponieważ przeważną część deformacyj spisowych dokonano na Śląsku Cieszyńskim, na krawędzi obszaru etnograficznego polskiego, szczególnie w północno-zachodnim kącie, (o czem szerzej w trzeciej części niniejszej pracy), przeto nie możemy tu ze ścisłością odgraniczyć polskiego obszaru. Przyjąwszy za rzeczywisty stan z r. 1900 (spis z r. 1910 szczególne bowiem budzi wątpliwości), możemy odgraniczyć obszar etnograficzny polski w ten sposób, że będzie on obejmować cały powiat bielski, 64 gmin z powiatu cieszyńskiego, 31 gmin z powiatu frysztackiego i trzy gminy z powiatu frydeckiego. Granica tego obszaru z r. 1900 tern tylko różni się od idealnej granicy, którą przedstawia załączona mapa, że obejmuje o siedm gmin więcej od uwidocznionej na mapie, mianowicie te gminy, które w r. 1900 miały absolutną większość polską, a które leżą bezpośrednio przy obszarze polskim. Są to gminy: Rychwałd, Orłowa, Pietwałd i Łazy w powiecie frysztackim i Muglinów, Michałkowice i Małe Kończyce w powiecie frydeckim. Przy powyższem wykreślaniu polskiego obszaru etnograficznego wyłączono trzy gminy o większości niemieckiej, leżące w północno-zachodnim kącie powiatu frysztackiego, t. j. Bogumin, Wierbice, Schunichel. W ten sposób określony polski obszar etnograficzny obejmuje 167 gmin, zaś obszar czeski (z eklawami niemiec-kiemi) 46 gmin.

Z pośród 167 gmin polskiego obszaru, było z większością polską w r. 1910 gmin 148 = 88*6%, z większością czeską lub niemiecką 19 gmin = 11*4%; z tych jednak kwestyonujemy te, w których Polacy spadli w ostatniem dziesięcioleciu o więcej niż 20% (patrz tabl. III), jest ich 11. W ten sposób liczba gmin z większością obcą spada w obrębie polskiego obszaru Śląska Cieszyńskiego do 9 = 5*4% (jedna z kwestyonowanych gmin zachowała większość polską), na którą to liczbę składają się miasta: Bielsko, Cieszyn i Skoczów, oraz sześć gmin otaczających Bielsko z zachodu i południa.

Gminy na Śląsku Cieszyńskim tak jak i na Opolskim wykazują charakter czysty etnograficznie, co uwidacznia poniższe zestawienie i tabl. II c. Na Śląsku Cieszyńskim było gmin polskich (powyżej 65% Polaków) 140 = 65*7%, gmin niemieckich i czeskich (poniżej 35% Polaków) 57 = 26*8%, gmin mieszanych (od 35—65% Polaków) 16 = 7*5%.

Poniżej zestawiono udział procentowy gmin z polską lub inną absolutną większością w poszczególnych kategoryach gmin, według tabl. VI.

Ilość mieszkańców gmin w r. 1910 w %

Razem

Gmin

<2C0

200-500

500—1.000

1.000-2.000

2.000-5.000

> 5.000

Polskich . .

100*0

864

71-2

67-3

68-1

18-6

68-6

Niemieckich i czeskich

13-9

28-8

32-7

31-9

81-4

31-4

% ogółu gmin

1-4

16-9

27-7

24-4

22-0

7-5

100-0

Jak widzimy z powyższego zestawienia, największa ilość gmin polskich przypada na drugą i trzecią kategoryę (gmin do 200 m. jest tylko 3), a więc na gminy średnie, przyczem ze wzrostem gminy maleje udział gmin polskich. Niemcy zatem i Czesi są żywiołem skupiającym się szczególnie w miastach.

ROZDZIAŁ III

WYNIKI I ANALIZA SPISU LUDNOŚCI

NOTY

Udział procentowy Polaków w gminach.

Я In 37790

WYNIKI I ANALIZA SPISU LUDNOŚCI

RUCH LUDNOŚCI W REGENCYI OPOLSKIEJ

Według spisów z r. 1905 i 1910 ludność ogólna regencyi Opolskiej wzrosła (por. tabl. I) w powyższem pięcioleciu o 172.143, t. j. o 8*51 %, w tern ludność niemiecka o 126.658, t. j. o 17%, zaś polska o 44.873, t. j. tylko o 3*7%. Tak mały przyrost ludności polskiej stoi w rażącej sprzeczności z przyrostem naturalnym Polaków, którzy według Broesiego¹⁵) wynosi 2*2% rocznie, co dla pięciolecia daje cyfrę 11%. Z drugiej zaś strony przyrost niemiecki (17%) ogromnie przewyższa przyrost naturalny Niemców, który jest niewątpliwie mniejszy od polskiego, a za który można przyjąć wobec znikomej emigracyi z państwa pruskiego przyrost tegoż państwa, który w rozpatrywanym okresie wynosił 7*7% = 1 *54% rocznie. Z powyższego otrzymujemy, że przyrost Niemców jest za duży o 9*3%, zaś przyrost polski za mały o 7*3%. Tę ogromną stratę Polaków, którą Weber¹⁶) oblicza na przeszło 122.000 ludzi, wyjaśnićby można albo: 1. olbrzymią emigracyą Polaków ze Śląska Opolskiego (co bezkrytycznie czyni Weber), przyjmując zarazem napływ Niemców na ich miejsce, albo

2.    dokonywującą się na obszarze Śląska wielką germanizacyą Polaków, albo

3.    jeżeli tamte dwa przypuszczenia okazałyby się niesłuszne, będzie nam wolno wnosić, iż spis ludności nie jest odbiciem istotnych stosunków, panujących na Śląsku. Rozpatrzmy bliżej dwie pierwsze możliwości.

EMIGRACYA

POLAKÓW

Jako obszary emigracyi Polaków ze Śląska pruskiego na wielką skalę, można przyjąć tylko : 1. nadreńskie zagłębie węglowe, 2. Amerykę i 3. Berlin wraz z okręgiem.

W r. 1910 było w okręgu przemysłowym westfalsko-nadreńskim urodzonych w regencyi opolskiej 31.301, na 1,176.051 urodzonych w państwie pruskiem poza okręgiem zamieszkania, zaś na 247.028¹⁷) Polaków, przebywających w powyższem zagłębiu w r. 1910, było urodzonych w regencyi Opolskiej tylko 11.624¹⁸). Już na tej podstawie możnaby twierdzić, że emigracya Niemców z regencyi Opolskiej jest znacznie większa od emigracyi Polaków, gdyby nie fakt istnienia dwujęzycznych, na których konto należy zaliczyć większą część różnicy cyfr 31.301 — 11.624. Emigracya zamorska z całego Śląska pruskiego wynosiła w latach 1906—1910 zaledwie 3.113,!)). W Berlinie zaś saldo wędrówek (emigracyi i imigracyi) w pięcioleciu 1905—1910 wynosi minus 51.470²⁰), a ogółem miasto to wzrosło w powyższem pięcioleciu tylko o 31.109. Było w Berlinie ogółem Polaków (wraz z dwujęzycznym) w r. 1905 33.333, zaś w r. 1910 38.068, natomiast w regencyi Postdamskiej, do

Aczkolwiek nie posiadamy bezpośrednich dowodów dla zbicia przypuszczenia, że na Śląsku pruskim w rozpatrywanym okresie nie istniała masowa germanizacya Polaków, jednak liczne fakty przemawiają przeciw temu twierdzeniu. Pomijamy już prawdopodobieństwo germanizacyi około 100.000 udzi, t. j. 8% ogółu polskiego zaludnienia w przeciągu pięciu lat, a rozpatrzymy jeszcze inne względy, które przeciw temu świadczą.

której należą przedmieścia Berlina, było ogółem Polaków w r. 1905 35.300, zaś w r. 1910 44.044. Przyrost Polaków wynosi zatem w pierwszym wypadku 4.735, w drugim 8.744, razem 13.479²¹), a więc ilość przybyłych z regencyi Opolskiej musi być nieznaczna, skoro na powyższą cyfrę złożyły się także inne regencye. Ostateczne saldo wędrówek ludności w reg. Opolskiej w pięcioleciu 1905—1910 wynosi minus 31.011²⁰).

Jak widać z rozpatrywanych cyfr, emigracya z reg. Opolskiej w pięcioleciu 1905—1910 była stosunkowo małą, tak, jak to należało się spodziewać ze względu na wysoki rozwój przemysłu tej dzielnicy, który olbrzymią część bezrolnej udności wiejskiej pochłania. Ażeby więc wytłumaczyć emigracyą niezwykły niedobór wzrostu polskiej ludności, należałoby przyjąć, że odbywają się tu olbrzymie ruchy, których saldo wynosi wprawdzie tylko — 31.000 ludzi, lecz które obniżają procent ludności polskiej przez to, iż miejsce tej ludności zajmują Niemcy. W takim razie trzebaby znaleźć miejsce, dokąd ludność polska odpływa masowo. Tern miejscem jest, według Webera²²), zagłębie westfalsko-nadrenskie (z powodu wyższych płac niż na Śląsku). Tymczasem, jak cyfry wykazują, ani okręg nad-reński, ani emigracya zamorska, ani Berlin nie wykazują nawet w części wielkiego napływu Polaków (zaledwie kilka, najwyżej kilkanaście tysięcy), jaki dla wytłumaczenia obserwowanego zjawiska należałoby przyjąć. Wobec tego musimy dojść do wniosku, że cyfra, której brak nam w przyroście Polaków, nie jest emigracyą wywołana.

GERMRNIZÄCYfl

POLRKÓW

Charakterystycznym jest naprzód stosunek procentu Polaków w r. 1905, (por. tabl. I. kolumna 12) do różnicy procentu tychże (kolumna 14). Z porównania tych cyfr widzimy, że wzrost procentu Polaków posiadają jedynie powiaty o znikomej ilości tychże (niżej 10%), a więc czysto niemieckie. Natomiast powiaty z większością Polaków ponad 50% (jeden tylko Prądnik nieco mniej, bo 47*9%) wykazują spadek odsetku tychże²³). Wyjątki stanowią tylko Niemodlin, posiadający małą ilość Polaków ( 11*1 %), oraz nieznaczny spadek procentu 0’5 i Racibórz, posiadający w r. 1905 45*1 % Polaków, przyczem przyrost procentu 1*5. Powiat raciborski jednak zajmuje w regencyi Opolskiej wyjątkowe stanowisko, także pod innym względem, o czem niżej jeszcze będzie mowa. Z powyższego musimy zatem dojść do wniosku, że wzrost procentu Polaków na Opolu jest odwrotnie proporcyo-nalny do ich liczebności.

Zjawisko to przeciwne naturalnemu biegowi rzeczy, moglibyśmy bliżej rozpatrzyć, wstawiwszy odpowiednie dane w system rzędnych i odciętych. Otrzymamy wprawdzie tylko pięć, względnie sześć punktów, leżących na linii wyobrażającej wyżej postawioną tezę, lecz reszta punktów (t. j. 10) ułoży się w dwie anormalne grupy: jedną z sześciu punktów złożoną, drugą z czterech, których anormalność jednak polegać będzie nie na zaprzeczeniu postawionej zasady, lecz na skrajnem jej potwierdzeniu.

Najsilniejsze obniżenie udziału Polaków wykazują trzy powiaty górnicze (razem wzięte), t. j. Bytom, Katowice i Zabrze o — 7 5%, oraz powiat zupełnie rolniczy, łącznik Śląska z Poznańskiem, Kluczborek o — 5*7%. Wszystkie inne powiaty wykazują zniżkę udziału Polaków o mniej niż 4%. Zjawisko wyżej opisane, a wyjęte ze statystyki urzędowej, zachwiewa — rzecz jasna —wiarę w istnienie masowej germanizacyi Polaków na Śląsku. Gdyby bowiem germa-nizacya istniała, to musiałaby się objawić przedewszystkiem na kresach polskości, t. j. tam, gdzie Polaków jest już niewielu, a nie tam, gdzie, mieszkając zwarto, stanowią siłę zdolną do oporu.

Drugim faktem, przemawiającym przeciw możliwości masowej germanizacyi Polaków, jest rozmieszczenie ruchów i oporów narodowościowych w poszczególnych kategoryach polskości gmin. Lecz zanim przystąpimy do rozpatrywania rozmieszczenia powyższych wartości, musimy wyjaśnić ich istotę.

Pojęcie ruchu narodowościowego, wprowadzone po raz pierwszy przez Romera w badaniach nad dynamiką ludności polskiej na Pomorzu²⁴), „jest to suma zmian odsetku polskiego w każdej gminie, bez względu na znak zmiany, ujemny czy dodatni, podzielona przez liczbę gmin“. Suma zaś obu zmian, podzielona przez podwójną mniejszą sumę zmian dodatnich względnie ujemnych, daje jednostkę oporu. Gdy suma zmian mniejszych jest ujemną, opór (polski) jest dodatni, w przeciwnym razie jest ujemny. Obliczeń powyższych dokonano, wstawiwszy poszczególne wartości zmian procentu Polaków w odpowiednie tablice (dla 3 kategoryi wielkości gmin, 8 stopni odsetku Polaków; 7 kategoryi zmian i dla każdego powiatu), w ten sposób otrzymano wartości ruchów i oporów narodowościowych dla każdej z 24 = (3 X 8) pozycyi.

Najlepiej wyjaśnimy istotę rzeczy oznaczywszy poszczególne wartości literami, a z nich ułożymy wzory. Niech ilość gmin (w całej kategoryi polskości osad) ze zmianami dodatniemi będzie a, ilość gmin ze zmianami ujemnemi b, średnia wartość danej kategoryi zmiany m, ilość gmin wchodzących w rachubę, w poszczególnej kategoryi zmian l, wtedy: ruch narodowościowy

R ₌    + ² (b . m)

zaś opór narodowościowy

_ 2 (a . m) +2 (b . m) ' 22 (b . m)

lub

n 2 (a . m) + 2 (b . m) u    2 2 (a . m)

zależnie od tego, która wartość jest mniejsza a czy b. Przy pomocy tych wzorów, dokonano obliczeń, objętych tabl. IV a i IV b.

RUCH NÄRO-DOWOŚCIOWY

Z pojęcia ruchu narodowościowego wynika, że jest on tam największy, gdzie odbywają się największe zmiany w składzie narodowym poszczególnych gmin danego obszaru, choćby nawet saldo narodowościowe dla samego obszaru miało wynosić zero. Maxima i minima ruchów w poszczególnych kategoryach polskości osad i w poszczególnych powiatach (por. tabl. IV a) nie wykazują wyraźnej prawidłowości. Natomiast ze średniej dla całej regencyi wynika, że najmniejsze wartości ruchów mają gminy czysto polskie i czysto niemieckie, a maximum dość rozległe, przesuwa się ku gminom z polską mniejszością (w kategoryach od 20—65% Polaków). Powyższe rozmieszczenie ruchów zgadza się w ogólnych zarysach z wynikiem logicznego rozumowania, według którego minima ruchów powinny się znajdować tam, gdzie dana narodowość jest najsilniejszą, natomiast maxima tam, gdzie siły obu narodowości są równe, a więc możliwość zwycięstwa dla obu stron mała, a co zatem idzie,

walka trwa ciągle. Rozpatrując rozmieszczenie ruchów narodowościowych w sumie dla każdego powiatu, zauważymy, że najmniejsze ruchy, t. j. od ± 4 do ± 6 posiadają trzy powiaty czysto niemieckie, jak Grotków, Nisa i Niemodlin, jeden o mięszanej ludności, t. j. Prądnik i jeden czysto polski, t. j. Pszczyna. Bardzo znaczne ruchy (od ± 8 do ± 10) posiadają trzy powiaty górnicze: Bytom, Katowice i Zabrze (ponad 20% ludności stanowią robotnicy przemysłowi)²⁵), trzy powiaty rolniczo-przemysłowe (od 15—20% robotników przemysłowych), t. j. Tarnowskie Góry, Gliwice i Racibórz, oraz dwa powiaty rolnicze Koźle i Oleśno. Największy ruch (± 16) posiada powiat zupełnie rolniczy, łączący, jak już wyżej wspomniano, Śląsk Górny z Poznańskiem, t. j. Kluczborek.

OPÓR NÄRO-DOWOŚCIOWY

Opory narodowościowe wykazują większą prawidłowość rozmieszczenia niż ruchy. Ich maximum (t. j. największa wartość dodatnia, por. tabl. IV a) znajduje się w pierwszej kategoryi polskości osad (od 0—10% Polaków), natomiast minimum (t. j. najwyższa wartość ujemna) oporów znajduje się w ostatniej kategoryi (od 90—100% Polaków). Z powyższego widać, że rozmieszczenie oporów jest odwróceniem naturalnego stosunku, stosunku, jakiby istotnie powinien panować. Samo przez się jest zrozumiałe, że największe opory powinny być tam, gdzie polskość jest najsilniejsza, zaś najsłabsze tam, gdzie Polaków jest najmniej. Największe opory wykazuje powiat Grotków (czysto niemiecki) + 2*2, poza tem dodatnie opory wykazują jeszcze powiaty Głupczyce i Racibórz (1 do 2). Znaczne opory ujemne wykazują Prądnik i Kluczborek (od — 2 do — 3), największe zaś posiadają trzy powiaty górnicze: Bytom, Katowice i Zabrze (— 4*8).

Analizując powyższe wyniki dochodzimy do wniosku, że wielkie ruchy narodowościowe nie są przywiązane specyalnie do jakiegoś charakteru osady, t. j., że walka narodowościowa, którąby należało przyjąć dla wytłumaczenia zjawiska cofania się odsetku Polaków, może zarówno istnieć w powiatach wybitnie przemysłowych, zupełnie rolniczych, jak i pośrednich. Natomiast miejsca, w których ona dobitnie występuje, są jak gdyby dowolnie obrane (np. Kluczborek). Wyniki zaś analizy oporów narodowościowych prowadzą wprost do wniosku, że się owe zjawiska kształtują w sposób zupełnie nienaturalny i przeciwny wszelkim zasadom życia zbiorowego, co niezbicie wynika z rozmieszczenia minimum i maximum oporu w gminach klasyfikowanych podług stopnia polskości. Trudno się pogodzić z takim procesem germanizacyi, który dotyka najsilniejszych polskich skupień, natomiast daje wzrastać, procentowo i absolutnie Polakom w obszarach najsłabszych. Czy można przyjąć, że proces germanizacyi jest tak żywiołowy, że np. w powiecie rolniczym kluczborskim na 108 gmin, tylko 48 gmin (= 44*5%) uległo normalnym zmianom (bardzo wysoko liczonym) od 0 do 5%, natomiast reszta, t. j. 60 gmin uległo anormalnym zmianom polskości, w tem 11 gmin (= 10*2%) zmianom katastrofalnym, t. j. powyżej 50% ? Jak należy sobie tłumaczyć zjawiska germanizacyi, objawiające się w fakcie, że w rozpatrywanem pięcioleciu na 56 gmin w całej regencyi o zmianach większych niż 50% ludności, 23 było na korzyść Polaków, a 33 na ich niekorzyść.

Ciekawem niewątpliwie jest, że procent gmin ze zmianami normalnemi (od 0 do 5%) jest zależny od różnicy procentu Polaków w latach 1905—1910, a to w ten sposób, że im większy jest odsetek zmian normalnych tem większą (bezwzględnie i dodatnio) jest różnica procentu Polaków, np. powiat Nisa (por. tabl. V a) ma gmin ze zmianami normalnemi 78%, różnica zaś procentu Polaków jest + 0T. Dla Głupczyc odpowiednie cyfry są: 75 i + 1*3, dla Grotkowa 70 i + 1*1, Raciborza 67 i + 1*5, Olesna 59 i — 2 3, Rybnika 59 i — 2*7, Gliwic 59 i — 3*7, Tarnowskich Gór 56 i — 3*2, Kluczborka 45 i — 5*7, Bytomia, Katowic i Zabrza 44 i — 7*5. Z powyższego wynika niedwuznacznie, że straty polskości zaliczyć należy przedewszystkiem do kategoryi zmian anormalnych.

ZMIHNY

POLSKOŚCI

1905—1910

Nie możemy przejść do omawiania następnych kwestyi, nie rozpatrzywszy bliżej zmian odsetku Polaków w gminach największych, liczących ponad 5.000 mieszkańców (por. tabl. III). Gminy te powinny odznaczać się największą stałością polskiego ódsetka, tymczasem statystyka urzędowa przedstawia zgoła co innego. Mianowicie odsetek gmin wielkich o zmianach ponad 5 % (anormalnych) z ogółu tych gmin równa się 42*6%, podczas gdy odsetek wszystkich gmin ze zmianami ponad 5% do ogółu gmin = 31 *8%.

Z ogółu, t. j. 61 gmin ponad 5.000 mieszkańców, 26 miało zmiany większe niż 5%, z tych ostatnich jednak tylko jedna (Racibórz) posiadała zmianę dodatnią (zresztą nieznaczną) + 6%, wszystkie inne natomiast posiadały zmiany ujemne. Z 25 gmin o zmianach ujemnych, pięć posiadało zmiany bardzo wielkie (od 10 do 20%), były to gminy leżące w zagłębiu węglowem: Scharley (— 10*4%), Katowice (-- 10*2%), Dąb (— 10*0%), Huta Laury (— 12*5%) oraz Nowa wieś (— 11 *4%) ; cztery zaś posiadało zmiany olbrzymie. Tu należą trzy gminy w zagłębiu węglowem: Huta Bismarka (— 20*7%), Świętochłowice (— 24*4%) i Zabrze (— 24'0°/o), oraz miasto Koźle z największą zmianą (— 25*7%). Więc np. w Zabrzu przy wzroście ogólnym ludności o 8.000 zmniejszyła się ludność polska o 9.000! Ponieważ wszystkie wyżej wymienione osady są z wyjątkiem Koźla osadami par excellence górniczo-przemysłowemi, przeto większą część ich ludności stanowią robotnicy z rodzinami. ДЬу zatem wytłumaczyć wyniki statystyki, należy przyjąć emigracyę robotników polskich, na których miejsce przybywają robotnicy niemieccy. Z poprzednich jednak rozważań wynika, że jest to nieprawdopodobne, choćby ze względu na wyższe wymogi życiowe robotnika niemieckiego, a niższe płace w zagłębiu Śląskiem. Owe potężne zmiany odsetku polskiej ludności w przeciągu pięciu lat nie dadzą się wytłumaczyć emigracyą ludności polskiej. Niepodobna również przypisać ich germanizacyi, jak to wynika z dokładnej analizy zmian odsetku Polaków w pięcioleciu 1905—1910²⁶) (por. tabl. Via).

Pierwsze, co się rzuca w oczy, gdy badamy owe zmiany w ich geograficz-nem rozmieszczeniu, jest nadzwyczajna chaotyczność zmian dodatnich (na korzyść Polaków) i ujemnych (na ich niekorzyść). Tuż obok siebie leżą gminy o zmianach ponad 50% dodatnich i ujemnych. W całym obszarze Śląska Opolskiego wyróżnić jednak można trzy obszary, które wykazują pewną jednolitość rozmieszczenia zmian: a) obszar wielkich zmian na niekorzyść Polaków w Kluczborskim i przyległych częściach Oleśnickiego, posiadający 12 gmin o zmianach >50% in minus i jedną in plus i 9 gmin o zmianach od 25—50% in minus i dwie in plus. b) Obszar wielkich zmian na korzyść Polaków w czeskiej części Raciborskiego i przyległej Głupczyckiego, posiadający 12 gmin o zmianach >50% in plus, 4 gminy o zmianach od 25—50% in plus i cztery także in minus, c) Obszar górniczo-przemysłowy obejmuje powiaty: Bytom, Katowice, Zabrze, Tarnowskie Góry i część wschodnią Gliwic, który nie posiada wprawdzie licznych (stosunkowo) gmin o zmianach wielkich (>50%), lecz reprezentuje prawie wyłącznie gminy o zmianach od 5 do 25 % ze znakiem ujemnym. Mamy tu zatem 5 gmin o zmianach >50% in minus, 12 gmin o zmianach 25—50% in minus i tylko jedną gminę ze zmianą w tej kate-goryi, ale ze znakiem dodatnim. Rzeczą jest jasną, że zmiany ponad 50% zachodzą w gminach niedużych (średnio około 100 mieszkańców), a ponieważ w zagłębiu węglowym gmin takich jest mało, przeto i zmian takich jest niewiele.

SPIS LUDNOŚCI R SPIS SZKOLNY

Przeciw istnieniu masowej germanizacyi Polaków na Śląsku Opolskim, przemawia nadto porównanie statystyki urzędowej ludności z takąż statystyką dzieci szkolnych od lat 6 do 16-tu.

Jak z powyższej statystyki wynika (por. tabl. VII), mamy w regencyi Opolskiej znacznie więcej dzieci, niż ludności polskiej. Mianowicie w r. 1910 względnie 1911²⁷) o 12’8% więcej, 57‘3% ludności i 70*1 % dzieci szkolnych wiejskich i miejskich. Ponieważ jednak na 1.000 głów polskiej ludności, jak oblicza Romer²⁸), przypada 200 dzieci w wieku od 6-ciu do 16-tu lat, zaś na 1.000 głów ludności niemieckiej tylko 170, więc Polacy mają zawsze o 3% dzieci więcej, niż wynosi ogół polskich mieszkańców. Jeżeli zatem owe trzy odsetki odliczylibyśmy od procentu polskich dzieci szkolnych, to powinniśmy otrzymać procent polskiej ludności. Tymczasem, gdy to uczynimy, mamy o 9*8% dzieci polskich za dużo. Wynik ten zachwiewa mocno powagę statystyki pruskiej.

Jak z jednej strony nie można przypuścić, by Polacy mieli o 12 8% więcej dzieci, niż mają ludności, tak z drugiej strony jest wprost nonsensem twierdzenie, że widocznie tylko starsza część społeczeństwa ulega germanizacyi, zaś młodsza wpływom tym silnie się sprzeciwia. Wszelkie bowiem zmiany narodowościowe wewnątrz danego społeczeństwa dokonywują się przez młodych. Gdyby więc Polacy ulegali istotnie germanizacyi na Śląsku pruskim, powinniby wtedy mieć mniej dzieci od Niemców, a więcej jednostek ze starszych generacyi.

Lecz nie dość na tern, statystyka narodowościowa dostarcza nam innych jeszcze, bardzo ciekawych rezultatów. Oto przedewszystkiem, jak z tablicy VII-ej wynika, odsetek polskich dzieci szkolnych podniósł się w pięcioleciu 1906—1911 o 0*1%, podczas gdy w tym samym czasie odsetek polskiej ludności spadł o 2*7%, że powyższy wzrost odsetku polskich dzieci szkolnych nie jest przypadkowy, dowodzi także przyrost w pięcioleciu 1901—1906, który wynosi nawet 0*7%, podczas gdy ludność polska w pięcioleciu 1900—1905 wzrosła tylko o OT %.

Rozpatrując dalej odsetki polskiej ludności miejskiej i wiejskiej, oraz odsetki polskich dzieci szkolnych w miastach i na wsi, zauważymy wręcz odmienne ruchy. Podczas gdy odsetek polskiej ludności wiejskiej w regencyi Opolskiej spadł w pięcioleciu 1905—1910 o 2*8, odsetek dzieci szkolnych wiejskich pozostał (w latach 1901 —1911) ten sam (77%). Natomiast odsetek polskiej miejskiej ludności spadł w pięcioleciu 1905 — 1910 o 32, podczas gdy odsetek polskich miejskich dzieci szkolnych wzrósł o 0*7. Jak należy wytłumaczyć podobne zjawiska? Chyba oportunizmem lub rodzajem „mimieri“ starszej generacyi polskiego społeczeństwa, albo nieobjektywnością badanej statystyki. Jeszcze bardziej rażące wyniki daje rozpatrywanie stosunku ludności ogólnej i dzieci szkolnych w poszczególnych powiatach (por. tabl. VI). I tak Klucz-borek, wykazujący spadek polskiej ludności miejskiej o 0‘6%, posiadał wzrost polskich miejskich dzieci szkolnych o 4'3%. Odpowiednie cyîrydla powiatu Koźle wynoszą 0'9 i — 4⁻4, dla Rybnika — 2*3 i 7’4, dla Pszczyny — 52 i 3’2, dla Prądnika 1*2 i 4T, dla Głupczyc L6 i 11‘5. Natomiast spadek procentu polskich miejskich dzieci szkolnych i polskiej miejskiej ludności wykazują powiaty: Opole, Gliwice, Bytom, Katowice, Zabrze i Wielkie Strzelce.

Wskutek powyższych różnic, jak już wspomnieliśmy, obrazy, uzyskane na podstawie obu statystyk są zupełnie różne, często odwrócone, choć powinny się pokrywać. Najlepiej można to zjawisko stwierdzić, wstawiając wartości różnicy odsetków w latach 1905—1910 w rzędne i odcięte (osobno dla ludności i dzieci miejskich, osobno zaś dla mieszkańców i dzieci wiejskich), wtedy otrzymane punkty powinny ułożyć się w linię, przecinającą kąt prosty, utworzony z przecięcia się linii rzędnych i odciętych. Z otrzymanych tą drogą obrazów tylko jeden, odnoszący się do ludności i dzieci wiejskich będzie zbliżony do przedstawionego wyżej schematu, choć i tu np. wartości dla powiatów Racibórz i Prądnik będą bardzo od niego odbiegać. Drugi zaś obraz, przedstawiający stosunki w miastach, nie będzie miał najmniejszego podobieństwa do schematu. W obrazie różnicy odsetków polskiej ludności miejskiej i polskich miejskich dzieci szkolnych otrzymamy mnóstwo punktów bez śladu jakiejkolwiek symetryi.

Wynika z oîicyalnej statystyki, że polska ludność miejska wzrosła bardzo silnie w powiatach Lubliniec i Racibórz (powyżej 4%), słabiej w Tarnowskich Górach (2*1 °/₀), oraz słabo w powiatach Oleśno, Prądnik, Koźle i Głupczyce. Razem więc powiatów ze wzrostem polskiej miejskiej ludności mamy siedm, które należą zarówno do powiatów czysto polskich, jak Oleśno, Lubliniec i Koźle, jak i do powiatów mieszanych (Prądnik), lub prawie czysto niemieckich, jak Głupczyce. Natomiast reszta powiatów, t. j. 12 (nie uwzględniając miast z własnym statutem, których ludność wliczono do ludności powiatu, w którym leżą), wykazuje spadek odsetku polskiej ludności miejskiej, przyczem najsilniejszy spadek mają powiaty: Pszczyna, Bytom, Katowice, Zabrze i Wielkie Strzelce (powyżej — 4%). Natomiast statystyka miejskich dzieci szkolnych wykazuje pięć powiatów z bardzo wielkim przyrostem dzieci, a to: Kluczborek, Prądnik, Głupczyce, Racibórz i Rybnik (powyżej + 4%), niekiedy nawet olbrzymim, np. Racibórz + 9*3, Głupczyce + 11*3, dalej dwa powiaty Lubliniec i Pszczyna ze znaczniejszym przyrostem (od + 2 do + 4), oraz dwa powiaty Niemodlin i Tarnowskie Góry z małym przyrostem (od 0 do + 2%). Dwa powiaty wykazują zerowy przyrost polskich miejskich dzieci szkolnych, gdyż ich prawie nie posiadają, są to: Grotków i Nisa. Pozostałych ośm powiatów wykazuje średni spadek omawianego odsetku, t. j. trzy powiaty górnicze: Bytom, Katowice, Zabrze, oraz Oleśno, Opole i Gliwice (słaby), silniejszy Wielkie Strzelce i Koźle.

Zupełnie inny obraz daje porównanie statystyk: polskiej wiejskiej ludności i polskich wiejskich dzieci szkolnych. Tylko cztery powiaty na południowym zachodzie mają słaby wzrost odsetku polskiej ludności wiejskiej (od 0 do 2), t. j. Grotków, Nisa, Głupczyce i Racibórz (podobnie jak słaby wzrost odsetku polskiej ludności), innych 15 powiatów wykazuje spadek tego odsetku, przyczem najznaczniejszy spadek mają: Kluczborek, Koźle, Tarnowskie Góry, Bytom, Katowice i Zabrze (ponad 4%). Obraz ten jest wogóle bardzo podobny do obrazu zmiany odsetku ogółu polskiej ludności.

Nieco odmienniej przedstawia się obraz różnicy procentu polskich wiejskich dzieci szkolnych. Bardzo silny wzrost dzieci szkolnych wykazuje tutaj polsko-niemiecki powiat Prądnik (4*7%), słaby natomiast wzrost mają powiaty niemieckie: Grotków, Nisa i Niemodlin, oraz czysto polski powiat Oleśno. Razem powiatów ze wzrostem omawianego odsetku jest sześć. Wszytkie inne, t. j. 13, wykazują spadek odsetku polskich wiejskich dzieci szkolnych, przyczem najsilniejszy spadek wykazują trzy powiaty górnicze: Bytom, Katowice, Zabrze oraz Racibórz. I tutaj, choć w daleko mniejszym stopniu, istnieją różnice między spisem ogółu ludności polskiej a spisem szkolnym. I tak: Prądnik, posiadający spadek odsetku polskiej wiejskiej ludności o 1 *8, posiada przyrost odsetku polskich dzieci wiejskich o 4*7. Odpowiednie cylry dla powiatu Racibórz wynoszą: + 0'1 i —3*8, dla Głupczyc + 0*1 i —0-2, Niemodlina — 0*1 i + 1*2, Oleśna — 2*6 i +07 itd.

na

Porównując odsetek polskich wiejskich dzieci szkolnych w r. 1911 z odsetkiem polskiej wiejskiej ludności w r. 1910 (patrz tablica VII), zauważyć musimy, że pierwszy odsetek jest zawsze wyższy od drugiego (niekiedy bardzo znacznie), z wyjątkiem trzech powiatów, z których dwa są czysto niemieckie (Nisa i Grotków), a jeden polsko-czeski (Racibórz). Różnica tych dwóch odsetków jest największą w powiecie Kluczborskim (aż 18*0%) i w trzech powiatach górniczych, t. j. Bytomiu, Katowicach i Zabrzu (167%). W sumie dla całej regencyi różnica ta wynosi korzyść dzieci szkolnych 10*2%, a więc przewyższa znacznie naturalną nadwyżkę, wynoszącą 3%.

Procent polskich miejskich dzieci szkolnych w r. 1911 jest także zawsze wyższy od odsetku polskiej miejskiej ludności w r. 1910 (przyczem różnica jest znacznie większa), z wyjątkiem trzech powiatów czysto niemieckich, t. j. Grotkowa, Niemodlina i Nisy. Największą różnicę odsetków posiadają powiaty: Wielkie Strzelce (227%), Rybnik (23*5%), Pszczyna (25*2% i Oleśno (28*9%), nieco mniejszą Bytom, Katowice i Zabrze (19*5%).

W całej regencyi różnica odsetków wynosi aż 16*3, z czego możemy dojść do wniosku, że spis ludności wypadł dla nas bardziej niekorzystnie w miastach, niż na wsi, co zresztą jest łatwo zrozumiałe.

Rozpatrując odsetki ogółu polskiej ludności i ogółu polskich dzieci szkolnych, zauważymy znowu wielkie różnice na korzyść tych ostatnich, z wyjątkiem dwóch powiatów: Nisy i Grotkowa (—2*1%). Z pozostałych trzy powiaty: Niemodlin, Głupczyce i Racibórz wykazują małą różnicę odsetków (od 0—5), pięć powiatów, t. j. Prądnik, Koźle, W. Strzelce, Lubliniec i Pszczyna nieco większą (od 5 —10%), dalszych pięć powiatów, t. j. Opole, Oleśno, Gliwice, Tarnowskie Góry i Rybnik posiadają znaczne różnice (od 10—15%), zaś trzy powiaty górnicze: Bytom, Katowice i Zabrze wykazują różnicę 18*4°/₀, a Kluczborek aż 21*8°/₀. W tych czterech powiatach statystyka urzędowa jest najmniej objektywną, a polskość tych powiatów najbardziej cyfrowo zdeformowana. Wyjaśnienie, zdaje się, nie jest trudne.

STOSUNKI W POWIECIE KLUCZBORSKIM, W ZÄ-GŁĘB1U WĘGLOWEM I W POWIECIE RnCIBORSKIM

Kluczborski powiat to łącznik etnograficzny obszaru Śląska Górnego z obszarem Poznańskiego. W tern miejscu zarazem obszar etnograficzny niemiecki wciska się ostro w obszar polski. Rozbić to połączenie, a równocześnie wcisnąć się jak najdalej w kierunku środka etnograficznego polskiego, było poważną troską ze strony Niemców. Tu presya czynników rządzących musiała być największą. Jej to, po części zaś „korekcie“ arkuszy spisowych³¹), należy przypisać ujemne dla polskości wyniki obu statystyk.

Inną po części jest przyczyna rozbieżności obu porównywanych statystyk w zagłębiu węglowem. Tu olbrzymią część polskiej ludności stanowią robotnicy (około ¹14), klasa bardzo podatna dla wpływów oportunistycznych przy obecnem ustawodawstwie pruskiem. Nic przeto dziwnego, że pod groźbą utraty zarobku lub dachu nad głową, robotnik polski często podaje się za Niemca. W daleko mniejszym stopniu zależne są dzieci szkolne od wpływu niemieckiego pracodawcy, choć i takie wypadki ze względu na szkoły fabryczne nie są nieliczne.

Zatrważający na pozór brak polskich dzieci szkolnych w powiatach niemieckich jak nisańskim i grotkowskim, da się może wytłumaczyć brakiem odwagi u nielicznych dzieci w tych powiatach przy podawaniu języka domowego.

Odrębne zupełnie stanowisko zajmuje powiat raciborski, co już zauważyliśmy przy rozpatrywaniu oporów i wzrostu polskiej ludności. Powiat ten, pomimo znacznego odsetku polskiej ludności (46‘6), posiada bardzo małą różnicę pomiędzy tym odsetkiem, a odsetkiem polskich dzieci szkolnych. Jest to jedyny powiat ze znacznym odsetkiem Polaków, wykazujący jego wzrost (o 1*5). Ponieważ tylko na obszarze tego powiatu (w obrębie regencyi Opolskiej), obszar etnograficzny polski styka się z czeskim, przytem odsetek Czechów w powiecie stale maleje, możnaby wyciągnąć wniosek, że Czesi tracą tu na korzyść Polaków.

Ruch ludności w całym powiecie wraz z miastem ilustruje następujące zestawienie:

Rok spisu

Polacy

Niemcy

Czesi

1900

44-8

1905

+ 0-3

1910

45*l°/o

46*7%/

+ 1-6

20'9*/o\ 21*2 22'6e/e}

OJ

34‘2°/o\

33'5°/o|

30*6°/4 “ ²’⁹

— 0-7

Przy bliższem rozpatrzeniu jednak, oddzielając miasto od wsi, zauważymy (patrz zestawienie poniżej), że wprawdzie odsetek Polaków wzrósł zarówno w miastach jak i na wsi, jednak gdy w mieście Raciborzu³⁰) znaczny wzrost Polaków zaliczyć należy na szkodę zarówno Niemców jak i Czechów, to na wsi Polacy wzrośli nieznacznie kosztem Czechów, podczas gdy gros straty tych ostatnich przypadło Niemcom.

Rok spisu

Polacy

Niemcy

Czesi

Racibórz okręg miejski

1905

1910

33-6°/o

40-2%

+ 6‘6

64-3°/.

59-0°/o

I — 5-3

1-4%

0-8%

— 0-6

Racibórz okręg wiejski

1905

1910

48*3 °/0 487%

+ 0*4

9-7°/o

H*l°/o

} + 1-4

42i°\

40-1%

- 2-0

Wobec takiego stanu rzeczy odnosi się wrażenie, że powiat Racibórz jest jedynym z pośród powiatów o znacznym odsetku Polaków, w którym zarówno ich stan liczebny jak i ich ruch (z wyjątkiem miasta Raciborza), nie został przez spis ludności pokaźnie zdeformowany. Nie można tego jednak twierdzić o Czechach, których absolutne i procentowe zmniejszanie się nie odpowiada ich znanej powszechnie odporności. Może być, że tutaj, jako na jedynym obszarze zwartego zamieszkania Czechów w obrębie państwa pruskiego, nacisk machiny rządowej zwrócony jest przedewszystkiem ku Czechom. Polaków zaś pozostawia się w spokoju, zadawalniając się sukcesami odniesionymi, wśród ludności czeskiej.

Reasumując zatem wyniki analizy spisów ludności ogólnej i dzieci szkolnych, dochodzimy do wniosku negatywnego, że obraz, uzyskany drogą spisu ludności, nie odpowiada faktycznemu stanowi rzeczy, lecz daje zarówno fałszywy obraz ilości Polaków, jak i ich ruchu w rozpatrywane m pięcioleciu. Zachodzi wobec tego pytanie: jaki jest rzeczywisty stan polskości i jej rozwoju? Na to pytanie nie podobna dać zupełnej odpowiedzi, to pewne natomiast, że z pewnemi zastrzeżeniami możemy za obraz polskości i jej ruchu uważać raczej wyniki spisu szkolnego.

RUCH ludności    Według spisów z r. 1900 i 1910 wzrosła ludność przynależna

na śLąsKu cię- do państwa austryackiego na Śląsku Cieszyńskim w powyższem

dziesięcioleciu o 18*2°/o- W tym samym czasie wzrosła ludność niemiecka o 36*8°/₀, ludność czeska o 35*l°/₀, zaś ludność polska tylko o 6,84°/₀ (patrz

SZYŃSKIM

Śląsku Opolskim)

tablica VIII).

ma-

Tak mały przyrost polskiej ludności (mniejszy niż na możnaby wytłumaczyć:- albo 1. silną emigracyą żywiołu polskiego przy równoczesnym napływie Niemcówr i Czechów, albo 2. masową germanizacyą lub czechi-zacyą Polaków, albo 3. nieobjektywnością spisu szkolnego. Przyjąwszy dla Polaków w Ks. Cieszyńskiem ten sam przyrost naturalny (+ 2*2 rocznie), co dla Śląska pruskiego, otrzymalibyśmy w dziesięciu latach 22°/₀, co wobec wykazanego przyrostu 6*84°/₀, daje minus 15T6°/₀. Przyjęty przyrost 2*2°/₀ rocznie, dałby w dziesięcioleciu 48.000 ludzi, ponieważ zaś wykazany urzędownie przyrost Polaków wynosi tylko 14.981, przeto spis z r. 1910 wykazał przybliżony brak 33.000 Polaków. Wprawdzie nie posiadamy dla Śląska austr. statystyki dzieci szkolnych o charakterze podobnym do pruskiej, przy leni statystyka wędrówek ludności w odniesieniu do Śląska austr. jest bardzo niedostateczna, postaramy się jednak w dalszym ciągu zbić dwie pierwsze przez nas powyżej postawione tezy, t. j. 1. sowej emigracyi Polaków i 2. masowej ich germanizacyi lub czechizacyi.

WĘDRÓWKI

POLAKÓW

t\>

Wędrówki (zarówno wewnętrzne jak i zewnętrzne) na Śląsku austryackim są bardzo silne, czego dowodzi bardzo mała liczba urodzonych w gminie zamieszkania, która to liczba w r. 1910 wynosiła zaledwie 547’U⁽Voo³¹). Jednak wędrówki te powinnyby właśnie wzmódz jeszcze bardziej żywioł polski na Śląsku Cieszyńskim, czego dowodzi niżej umieszczone zestawienie, a nie obniżyć gwałtownie odsetek Polaków z 607 na 54*8, jak to wykazuje statystyka urzędowa. Wprawdzie statystyka austryacka nie podaje narodowości imigrantów, lecz tylko obszary, skąd przybyli, jednak z powiatów ich pochodzenia można śmiało określić ich narodowość³²). W ten sposób uzyskujemy ważne kryteryum narodowości imigrantów na Śląsk Cieszyński.

Przybysze na Śląsk Cieszyński pochodzili z³³)

Rok

Galicyi i Bukowiny

Czech i Moraw

Innych krajów austryackich z wyjątkiem Śląska

% Polaków z ogółu imigrantów

1880

9.884

11.338

739

45-0

1890

18.793

15.830

1.238

52-4

1900

46.877

22.409

1.599

66-1

1910

57.074

25.639

1.920

67-4

Z powyższego widzimy, że imigracya Polaków w dwójnasób przewyższa imi-gracyę obcą do Śląska Cieszyńskiego. Co do emigracyi zaś, to tu mamy daty tylko z r. 1900 dla Śląska Cieszyńskiego i to pośrednie, bo z przynależności wynikające. Ilość nieobecnych a przynależnych do Śląska austryackiego wynosiła w krajach austryackich w r. 1880 78.943, w r. 1890 97.751, w r. 1900 120.073, zaś w r. 1910 tylko 106.483³⁴) (zmniejszenie wynikłe wskutek wydanego w r. 1901 prawa o naturalizacyi). W r. 1900 ilość mieszkańców nieobecnych a przynależnych do Śląska austr. dzieliła się między obie części tegoż w następujący sposób: na Śląsk Cieszyński przypadało 36.098, t. j. 30°/₀, zaś na Śląsk Opawski aż 83.975 = 70°/₀.

Ile ludności przybyło ze Śląska Opawskiego na Cieszyński tego nie wiemy, jak jednak ze słów autora pracy, z której czerpiemy powyższe daty, wynika, jest ona nieznaczna³⁵), albowiem emigracya ze Śląska Opawskiego kierowała się przedewszystkiem na zachód, co jest zresztą łatwo zrozumiałe, gdyż wszystkie emigracye robotnicze kierują się ku lepszym płacom, które wzrastają w kierunku na zachód, np. robotnicy z Galicyi idą na Śląsk, Ślązacy do Czech, Moraw i Wiednia i t. d.

Jakkolwiek więc daty, których dostarcza austr. statystyka, są bardzo szczupłe w tej dziedzinie, to jednak wynika z nich, co następuje: 1. imigracya Polaków do Śląska Cieszyńskiego jest dwa razy większą od imigracyi innych narodowości i 2. emigracya Polaków z Ks. Cieszyńskiego nie przewyższa kilku tysięcy (około 6.000, przyjmując, że ilość emigrantów była w 10-leciu 19C0—1910 tak duża, jak w okresie 1890 — 1900 i że składała się prawie wyłącznie z Polaków, co jest prawdopodobne). Д więc saldo wędrówek Polaków równa się + 50.000 (57.074 mniej 6.000), które dodane do brakujących z przyrostu naturalnego 33.000 wyniesie około 80.000³⁶), o które spis ludności Polaków w rozpatrywanem dziesięcioleciu pomniejszył.

ÜERMÄNIZÄCYrt I CZECHIZÄCYrt

IM

tu

Przypatrzmy się teraz wynikom statystyki ludności, o ile ona wskazuje na masową germanizacyę lub czechizacyę Polaków (por. tabl. VIII). Ogół ludności Ks. Cieszyńskiego wzrósł najbardziej w górniczych powiatach: Frysztacie (32'0°/o) i Frydku (17*5°/₀)³⁷), następnie w Cieszyńskim (14*2°/₀), najmniej zaś w Bielskim (10*l°/₀)³⁷). Natomiast ludność polska wzrosła najmniej w powiecie Frysztat i Bielsko (5*2°/₀), nieco więcej we Frydku (5*6°/₀), oraz znacznie więcej w Cieszyńskim (10*2°/o), mimo to nawet nie osiągając połowy swego naturalnego przyrostu (2*2°/₀ rocznie). Niemcy najsilniej wzrośli na Irysztackim powiecie, wrprost nadzwyczajnie, bo o 83*1 °/₀, dalej w cieszyńskim (27*6°/₀) i bielskim (20*0°/o), najmniej zaś w przeważnie czeskim powiecie Frydku (6*4°/₀). Czesi wzrośli najsilniej, prawie potroili się we Irysztackim (189‘0°/o), dalej w bielskim (59*8°/₀), jednak ilościowo bardzo nieznacznie, i znacznie mniej we Irydeckim (17*8°/₀) i cieszyńskim (14*7°/₀).

Widzimy, że wyjątkowym stanowiskiem odznacza się górniczo-przemysłowy powiat Frysztat, z bardzo znacznym przyrostem ogółu ludności, w którym Czesi prawie się potroili, Niemcy prawie podwoili, zaś Polacy wzrośli o znikomą ilość niecałych 4.000, pomimo, iż większość imigracyi polskiej skierowała się do tego powiatu. Mianowicie na 70.885 obecnych na Śląsku Cieszyńskim a przynależnych do innych krajów austryackich, mieszkało w r. 1900 w powiecie Irysztackim aż 40.457³⁸), z których było około 66°/₀ Polaków (patrz zestawienie str. 21).

Odsetek Polaków spadł na Śląsku Cieszyńskim we wszystkich powiatach, najwięcej we îrysztackim (o — 16*2), dalej w bielskim (o — 2*8), cieszyńskim (o 20) i najmniej we îrydeckim (o — 1*6). Natomiast odsetek Niemców wzrósł: najwięcej we îrysztackim (o 4- 3*6), nieco mniej we îrydeckim (o 4- 3*15) i bielskim (o 4- 2*7), najmniej zaś w cieszyńskim (o 4- 2*0). Odsetek Czechów wzrósł najwięcej we îrysztackim (o 4- 12*8), w trzech pozostałych powiatach bardzo nieznacznie (Bielsko 0*2, Cieszyn 0*1, Frydek 0*1).

Rozpatrując powyższe cyîry, zauważamy pewną analogię ze Śląskiem Opolskim, tylko o wynikach daleko słabszych. Mianowicie odsetek Polaków spał najmniej (o — 1*6) w prawie czysto czeskim powiecie Frydku, natomiast najsilniej (o — 16*2) w prawie czysto polskim powiecie îrysztackim. Naodwrót odsetek Czechów najsilniej wzrósł w powiecie îrysztackim (o 4- 189*0), najsłabiej zaś we îrydeckim (o 4- 17*8), tosamo prawie można powiedzieć o Niemcach, choć tu różnice nie są tak rażące. W zjawisku tern musimy widać objaw przeciwny naturalnemu porządkowi rzeczy.

Ruch narodowościowy na Śląsku Cieszyńskim (por. tabl. IV b) opór nhrodo- (4- 5*4) jest na ogół mniejszy od ruchu na Śląsku Opolskim (4- 7*65),

WOŚCIOWY

RUCH

jednak różnice ruchów zarówno w poszczególnych powiatach, jak i w poszczególnych kategoryach gmin są daleko znaczniejsze. Najmniejsze ruchy narodowościowe posiadają: Cieszyn (4- 2‘9) i Bielsko (± 3*7), znaczniejszy Frydek (4- 6*1), a najznaczniejszy Frysztat (± 12*2), w czem powiat ten zbliża się do Kluczborka, a przewyższa trzy powiaty górnicze: Bytom, Katowice i Zabrze. Jednak daleko większe różnice zachodzą w ruchach w poszczególnych kategoryach zmian odsetku Polaków. Największe ruchy zachodzą w powiatach Bielsko i Frydek w ka-tegoryi gmin z 50—65% Polaków, natomiast we îrydeckim największe ruchy doko-nywują się w gminach o małym odsetku Polaków t. j. od 20—35% zaś we îrysztackim w gminach prawie czysto polskich, t. j. od 65—80 i 80—90%. Wszystkim maximom ruchów towarzyszą opory ujemny.

W sumie dla całego Śląska Cieszyńskiego ruchy układają się prawidłowo. Od minimum w pierwszej kategoryi (o — 10% Polaków), ruchy wzrastają, osiągając maximum w klasie 50—65% (4- 22*0), aby następnie znowu zmaleć. Ta prawidłowość przebiegu ruchów dodaje pewności wydedukowancmu zjawisku, że najwięcej atakowane są gminy o nieznacznej przewyżce odsetku Polaków, najsłabiej zaś gminy narodowo czyste.

Wszystkie powiaty na Śląsku Cieszyńskim mają ujemne opory narodowościowe, największe stosunkowo opory mają dwa bardziej polskie powiaty, t. j. Cieszyn (— 1*1) i Bielsko (— 1*6), znacznie mniejszy opór wykazuje przeważnie czeski Frydek (— 2*5), a najmniejszy Frysztat (— 6*2), jest to wogóle najniższy opór ze wszystkich rozpatrywanych na Śląską. Według kategoryi gmin układają się opory dla całego Śląska Cieszyńskiego dość zgodnie i odwrotnie proporcyonalnie do ruchu narodowościowego (z wyjątkiem kategoryi od 35—50% Polaków). Mianowicie opory stosunkowo największe są w dwu najskrajniejszych kategoryach (w pierwszej nawet dodatni), natomiast najmniejszy opór (— 39*5) wykazują gminy z kategoryi (50 do 65% Polaków). W tej samej też kategoryi jest ruch narodowościowy największy. Opory zatem na Śląsku Cieszyńskim wykazują po części tę samą co na Śląsku Opolskim przeciwną ewolucyi cechę, mianowicie największego oporu w kategoryi gmin, posiadających najmniej Polaków (0—10%). Jednak minimum oporów nie leży w ostatniej kategoryi, jak na Śląsku Opolskim, lecz w kategoryi 50—65%, w czem stosunki Cieszyńskiego wykazują analogię z kresami pomorskimi Polski⁸⁹).

Sumując wnioski z rozpatrywania ruchów i oporów narodowościowych wynikłe, dochodzimy do twierdzenia, że obraz przeobrażeń etnicznych na obszarze Śląska Cieszyńskiego nie odpowiada naturalnemu przebiegowi zjawisk, jakiby musiał istnieć, gdyby rzeczywiście czechizacya lub germanizacya miała miejsce. Gdyby ona istniała, musiałaby dotyczyć przede-wszystkiem gmin o najmniejszym odsetku ludności polskiej, podczas gdy tam właśnie ruch jest najmniejszy, a opory dodatnie, a więc walka jest mała i to z wynikiem dla Polaków korzystnym.

Największy ruch i najmniejszy opór w kategoryi gmin 50—65% jest widocznie wywołany dążeniem pewnych czynników do obniżenia odsetku Polaków w jak najliczniejszych gminach poniżej 50-ciu. Wprawdzie odsetek gmin ze zmianami „nor-malnemi“ (t. j. od 0—10%)4o) w Cieszyńskim równa się 91*4% ogółu gmin ze zmianami, jest zatem znacznie wyższy, niż na Śląsku Opolskim (64*4%), lecz podczas, gdy tam wielkie zmiany odnosiły się przedewszystkiem do gmin małych, tutaj obejmują przedewszystkiem gminy wielkie, tak np. z pomiędzy 818-tu gmin, które w regencyi Opolskiej uległy w pięcioleciu 1905—1910 zmianom wyższym niż „normalne“ (>5%), tylko 26 (= 3*2%) miało w r. 1910 więcej niż 5.000 mieszkańców, natomiast w Księstwie Cieszyńskiem na 18 gmin, które uległy takim zmianom (por. tabl. II c) (>10%) w dziesięcioleciu 1900 — 1910 miało aż 6 (= 30*0%) ponad 5.000 mieszkańców. Stosunek więc tych gmin w Opolskiem do Cieszyńskiego przedstawia się jak 2*4 do 7’5, czyli równa się prawie 1 : 3.

Z 18 gmin, które w Cieszyńskiem w dziesięcioleciu 1900—1910 uległy większym zmianom niż 10%, tylko dwie miały zmianę na korzyść Polaków (por. tabl. II c), t. j. Bystra (o 127%) na granicy Galicyi położona i Zabłocie (o 16*5%); leżące na północny wschód od Bogumina. Z pozostałych, gminy leżące w zagłębiu węglowem Ostrawsko-karwińskiem dokonały w świetle statystyki urzędowej prawdziwych re-wolucyi etnicznych, więc np. gmina Poremba (pow. Frysztat) z czysto polskiej wsi (94*0% Polaków) zmieniała się w przeciągu lat dziesięciu na gminę mieszaną (59’5% Polaków). Taksamo wielka osada Rychwałd (99*3 i 49*4%), nadto cztery inne osady z gmin prawie czysto polskich zmieniły się w osady o trzykrotnej przewadze innych żywiołów. Tu należą *' Muglinów (64*1 i 29*5%) i Kończyce małe (64*0 i 19*5%), obie we Frydeckim, dalej wielka osada Piotrowice (707 i 18*6%) i klasyczny przykład tworzące Dziećmorowice (867 i 21*8%), w których ludność polska spadła o 64*9%. Takie zmiany, prawdopodobne chyba tylko w krajach barbarzyńskich, zachodzące jednak w kraju wysoko kulturalnym i od setek lat osiedlonym, wśród ludności o starej kulturze historycznej, są możliwe do wytłumaczenia tylko przez „mimieri“ ludności pod wpływem niesłychanego terroru czynników materyalnie wszechwładnych lub specyalnym patryotyzmem urzędników konskrypcyjnych.

Änaliza zmian odsetku ludności polskiej oraz ruchów i oporów narodowościowych naprowadza zatem do twierdzenia, że: 1. stan ilościowy ludności polskiej daleko odbiega (szczególnie w północno-zachodniej części kraju) od stanu podanego przez statystykę urzędową, oraz, że ruchy ludności, które na podstawie tej statystyki należałoby notować, nie odpowiadają faktycznym ruchom, które w innym może kierunku i innych rozmiarach niewątpliwie istnieją.

Odsetek ludności polskiej na Śląsku Cieszyńskim podnosił się od r. 1880

do 1900 stale, jak wskazuje poniższe zestawienie, w pierwszym dziesięcioleciu bardzo silnie, w drugiem już bardzo słabo, aż dopiero w ostatniem dziesięcioleciu gwałtownie spadł. Fakt ten zachwiewa silnie powagę statystyki urzędowej, tem-bardziej, że w tym czasie odsetek przybyszów Polaków wśród ogółu, ciągle wzrastał, a emigracya nie zwiększyła się w sposób widoczny.

Rok

Polskiej

Odsetek ludności⁴¹)

Czeskiej

Niemieckiej

Odsetek przybyszów Polaków wśród ogółu imigrantów

1880

58-7

27*3

14-0

45-0

1890

60*6

25*2

14-2

52*4

1900

60-7

23-7

15-5

66*1

1910

54-8

27-1

18-1

67-4

Co do stanu rzeczywistego odsetka ludności polskiej na całym Śląsku Cieszyńskim, jak i w poszczególnych gminach możemy powiedzieć tylko tyle, że spis z r. 1900 w każdym razie bardziej zbliża się do prawdy niż spis ostatni, co wynika choćby z powyższego zestawienia.

WNIOSKI I ZESTAWIENIA OGÓLNE

Rozpatrywany obszar Śląska (17.517 km² i 2,765.881 mieszkańców), aczkolwiek bardzo gęsto zaludniony (157 ludzi na km²), to jednak posiada obszary o wielkich różnicach w gęstości zaludnienia.

Pasy równej gęstości zaludnienia biegną równoleżnikowo, przyczem najgęściej zaludnione są obszary górnicze: bytomski i ostrawsko-karwiński.

Na całym opracowanym obszarze znajdowało się w r. 1910 (względnie 1905) 3.177 gmin, z czego gmin z większością polską (ponad 50% Polaków) było 1.951 = = 61*4%, niemiecką i czeską 1.226 = 38*6%. Na jedną gminę przypadało średnio 871 mieszkańców, a więc osady są duże (typ osadnictwa małopolskiego).

Gęstość rozmieszczenia gmin odpowiada w ogólnym zarysie gęstości zaludnienia (patrz mapa). Przeto gminy układają się również w pasy równoleżnikowe.

Ludność polska zamieszkuje Śląsk tak jednolicie, jak to się rzadko gdzie w obszarach kresowych da zauważyć. Od Karpat po granice Wielkopolski i od granic Małopolski po Stobrawę, Ścinawę i Psynę (dopływy Odry i Nisy) zamieszkuje zwarcie ludność polska. Osady niemieckie wiejskie w tym obszarze są bardzo nieliczne i są sztucznie tu wprowadzone przez kolonizacyę, w miastach natomiast pozorna przewaga żywiołu niemieckiego polega przede wszy stkiem na licznej klasie urzędniczej i innych klas z niej żyjących.

Obszar etnograficzny polski obejmuje na Śląsku Opolskim i Cieszyńskim 2.061 gmin, z czego większość polską (ponad 50% Polaków) miało 1.843 gmin = = 89 5%, gmin zaś niemieckich i czeskich było tylko 218 = 10'5%, z których jednak należałoby zakwestyonować conajmniej kilkadziesiąt (por. tabl. III).

Granica etnograficzna przebiega (z wyjątkiem powiatu sycowskiego i namysłowskiego) nadzwyczaj prosto i wyraźnie (por. mapy Ii-go i IH-go zeszytu „Prac geograficznych“). Pewne jej zakłócenie w obrębie zagłębia karwińskiego jest wywołane nieobjektywnością spisu, a nie stanem rzeczywistym.

Ilość Polaków według spisu z r. 1910 jest w porównaniu z r. 1905, względnie 1900, m n i e j s z ą od liczby, którąby Polacy powinni osiągnąć na podstawie ich naturalnego przyrostu conajmniej o 200.000 (120.000 na Śląsku Opolskim, zaś na Śląsku Cieszyńskim o 30.000 z ruchu naturalnego i 50.000 jako saldo z wędrówek). Tak wielka strata mogłaby być wywołaną albo: 1. masową germanizacyą i czechizacyą Polaków, albo 2. masową ich emi-gracyą lub 3. nieobjektywnością statystyki urzędowej.

1.    Emigracya Polaków ze Śląska nawet w przybliżeniu nie daje omawianej cyfry (i wynosi zaledwie kilkanaście tysięcy), zaś na Śląsku Cieszyńskim obserwujemy nawet silny napływ elementu polskiego z Galicyi, przewyższający w dwójnasób obcą imigracyę.

2.    Przeciw masowej germanizacyi Polaków przemawia oprócz niemożliwości takich sukcesów wynarodowienia w tak krótkim przeciągu czasu, nadto a) przyrost odsetku Polaków w powiatach, gdzie ich jest bardzo mało i spadek tegoż odsetku w obszarach, gdzie tworzą znaczną większość ludności; b) dowolność terytoryalnego rozmieszczenia ruchów narodowościowych (Kluczborek); c) niezgodne z naturalnym porządkiem rzeczy terytoryalne rozmieszczenie oporów narodowościowych; d) dodatnie opory w gminach o znikomej ilości Polaków, zaś ujemne tam, gdzie przeważa ludność polska; e) fakt istnienia w regencyi Opolskiej o 12*8% więcej polskich dzieci szkolnych, niż polskiej ludności; f) niezgodność ruchu ludności i dzieci szkolnych (odsetek pierwszych spadł, drugie li wzrósł).

Wobec tego, iż dwa pierwsze założenia nie znajdują potwierdzenia w analizie materyału urzędowego, dochodzimy do ostatecznego wniosku, że obraz uzyskany drogą spisu nie -odpowiada faktycznemu stanowi rzeczy, że przeciwnie, daje zarówno fałszywy obraz ilości Polaków jak i ich ruchu w rozpatrywanym czasokresie.

Regencya Opolska, Śląsk Cieszyński i powiaty Brzeg, Namysłów i Syeów regencyi Wrocławskiej miały razem w r. 1910 2,765.881 ludności, z czego było Polaków 1,525.156 = 55*2%, Niemców 1,057.528 = 38*2%, Czechów 170.942 = 6*5%, tymczasem Romer⁴²), według oszacowań podaje liczbę Polaków w regencyi Opolskiej na 1,502.000⁴³) = 68*6%, na Śląsku Cieszyńskim na 260.000 = 61*0%, dodając do tego Polaków w trzech wyżej wymienionych powiatach regencyi Wrocławskiej, która wynosi 33.168 = 23*1%, otrzymamy razem 1,795.000 Polaków, którzy stanowią 64*9% ogółu ludności. Różnica przeto odsetków, wykazanych urzędowo i obliczonych szacunkowo przez Romera, wynosi 9*7%, a więc zgadza się dość dobrze z różnicą odsetków polskiej ludności i polskich dzieci szkolnych, pomniejszonych o nadwyżkę dzieci w pol-skiem społeczeństwie.

NOTY

*) Tosamo z konieczności czyni Romer na mapie rozmieszczenia Polaków w r. 1910 dla powiatów lęborskiego i bytowskiego w pracy cytowanej pod nr. 7.

*) Langhans P.: „Nationalitätenkarte der Provinz Schlesien“. Gotha 1906, 1:500.000

⁸) Buzek J.: „Mapa wyznaniowa Galicyi“, 1:432.000.

⁴)    Spett: „Mapa rozsiedlenia ludności polskiej w Galicyi“. Lwów 1910, 1:600.000.

⁵)    Wakar W.: „Rozwój terytoryalny narodowości polskiej“. Kielce i Warszawa 1917, 3 t., mapy.

*) Ratzel F.: „Antropogeographie“. Stuttgart 1891, cz. II, str. 190.

⁷)    Romer E.: „Polacy na kresach pomorskich i pojeziernych“. „Prace geograliczne“. Lwów 1919, zeszyt II, str. 162.

⁸)    Pawłowski St.: „Ludność rzymsko-katolicka w polsko-ruskiej części Galicyi“. „Prace geograficzne“. Lwów 1919, zeszyt III, str. 46.

®) Romer E.: „Atlas Polski“. Warszawa-Kraków 1917, tablic XXXI i objaśnienia.

¹⁰) Statystyka pruska uwzględnia także obszary dworskie, (a więc gminy) niezamieszkałe.

u) Römer: „Geognostische Karte von Oberschlesien“, 1 :100.000.

¹²) „Carte géologique internationale de l’Europe“. Berlin, 1 :1,500.000, feuille 25 (D. VI).

1S) Pogląd ten, wyprowadzony teoretycznie z porównania mapy geologicznej i etnograficznej Śląska, znajduje potwierdzenie w następującem zdaniu „Dziejów Śląska austryackiego“ Popiołka, Cieszyn 1914 (zeszyt I, str. 41, wiersz 27 i następne): „zajmowali (Niemcy) najpierw obszary najurodzajniejsze, ale z czasem zapuszczali się także w okolice górzyste, mniej żyzne“...

¹⁴)    Krzyżanowski i Kumaniecki w „Statystyce Polski“ oraz Romer w „Roczniku Polski“ podają powierzchnię Śląska Cieszyńskiego na 2.222 km². Pierwszy na tę omyłkę wskazał Piątkowski: „Stosunki narodowościowe w Księstwie Cieszyńskiem“ str. 17. uwaga (patrz nota 37).

¹⁵)    Weber P.: „Die Polen in Oberschlesien“. Berlin 1914, str. 72 i 6 kartogramów, str. 37, wiersz 3 i następne.

ie) Jak wyżej, str. 37, wiersz 21.

¹⁷)    Bez Polaków dwujęzycznych, wraz z którymi liczba Polaków na pełnym obszasze regencyi: Monastyr, Minden, Arnsburg, Düsseldorf, Kolonia, Trewir i Akwisgran wynosiła w r. 1910 300.906 („Stat. Jahrb.“ r. 1912, str. 20 i 21).

¹⁸)    „Statistisches Jahrbuch f. d. Preussischen Staat“. Berlin 1913, str. 28, 29, 30 i 31.

¹⁹)    Jak wyżej, r. 1913, str. 70.

²⁰)    Jak wyżej, r. 1912, str. 87.

²¹)    Jak wyżej, r. 1912, str. 20 i 21 oraz „Preussische Statistik“, tom 206, cz. V, str. 76, 77 i 80.

²²)    Weber P.: „Die Polen in Oberschlesien“ jak wyżej, str. 98, wiersz 16 i następne.

²⁸) W poniższych rozważaniach włączono zawsze miasta stanowiące osobne jednostki administracyjne (równorzędne powiatom), do powiatów wśród których leżą, oraz złączono trzy maleńkie co do obszaru, a gospodarczo jednolite powiaty, t. j. Bytom, Katowice i Zabrze z trzema miastami wśród nich leżącemi, t. j. Bytomiem, Hutą Królewską i Katowicami.

²⁴) Romer E.: „Polacy na kresach pomorskich i pojeziernych“, jak wyżej, str. 38, wiersz 14

i następne.

²⁵) Romer-Weinfeld: „Rocznik Polski“. Kraków 1917, str. XII + 104.

2e) Mapa ilustrująca owe zmiany nie mogła być opublikowaną ze względów technicznych.

²⁷)    Daty spisu szkolnego są: 1901, 1906 i 1911.

²⁸)    Romer E.: „Ilu nas jest“. Kraków 1917, str. 32, str. 30-a i tenże „Atlas Polski“, objaśnienia

do tabl. XII.

²⁹) Patrz Weber P.: „Die Polen in Oberschlesien“, stÿt XVI, XVII, XVIII i XIX, oraz str. 43 i 44, uwaga 1.

⁸⁰) Poza miastem Raciborzem jest jeszcze w powiecie tylko jedno miasteczko, t. j. Hulczyn (1.457 mieszkańców w r. 1910), które z powodu nieznacznej liczby ludności pomijamy; zresztą i tu Polacy wzrośli w pięcioleciu 1900—1905 o 2'5% (z 2*1% na 4*6%).

³¹)    „österreichische Statistik“. Wien 1914, tom I, zeszyt 2, tablice str. 9.

³²)    Piątkowski St.: „Stosunki narodowościowe w Księstwie Cieszyńskiem“ str. 36 i 38 u dołu.

⁸³)    Jak wyżej, str. 37.

⁸⁴)    Jak wyżej, str. 41.

⁸⁵)    Jak wyżej, str. 44, wiersz przedostatni i ostatni.

8e) Piątkowski w swojej cennej, wyżej cytowanej pracy, dochodzi prawdopodobnie, w dalszej niedostępnej mi części, do prawdopodobnej liczby Polaków na Śląsku Cieszyńskim drogą obliczeń własnych; ja jednak mogłem korzystać tylko z pierwszych ośmiu arkuszy, t. j. do str. 128-ej, gdyż reszta była jeszcze w druku, stąd też nie znam miejsca i roku wydania.

⁸⁷)    Razem z miastem o własnym statucie.

⁸⁸)    Piątkowski St.: „Stosunki narodowościowe w Księstwie Cieszyńskiem“, jak wyżej, str. 31, zestawienie XI, kolumna 10.

i następne.

⁸⁹) Patrz Romer E.: „Polacy na kresach pomorskich i pojeziernych“, jak wyżej, str. 51, wiersz 8

5

Tablica I. Tableau I.

Stan i ruch ludności.

L’état et le mouvement de la population.

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

21

22

23

24

Liczba

Chifre

courant

Powiaty

Arrondissements

Ludność cywilna La population

1905

1910

Przyrost Polacy absolutnie

w °/o

Excédent en °/о

La population polonaise

1905

1910

Przyrost Niemcy absolutnie w °/o La population Excédent allemande

en °/о -

1905

1910

Przyrost

w °/o

Excédent

en °/o

°/о Polaków Le pour-cent des Polonais

Różnica

°/o

Diffé

rence

% Niemców Le pour -cent des Allemands

Różnica

°/o

Diffé

rence

1905

1910

1905

1910

Różnica przyrostów rubr. 5 i 8 Différence des excédents 5 et 8

Czesi absolutnie ¹ Przyrost La population j w °/o tchèque | Excédent en °lо

1905

1910

°/₀ Czechów Le pour-cent des Tchèques

1905

1910

Przyrost w °/о Excédent

en °/о

Kluczborek .....

Oleśno.....

Opole miasto . . . Opole wieś .... Wielkie Strzelce . .

Lublin ec.....

Gliwice miasto. . . Gliwice-Tożek . . . Tarnowskie Góry .    .

Bytom miasto .    .    .

Huta Królewska miasto Bytom wieś ....

Zabrze......

Katowice miasto . . Katowice wieś . . .

Pszczyna.....

Rybnik......

Racibórz miasto .    .

Racibórz wieś . . .

Koźle......

Głupczyce .... Prądnik .... Niemodlin .... Nisa miasto .... Nisa wieś .... Grotków.....

49.762 50.413 28.936 110.360 72.873 48.329 59.522 ! 76.693 I 69.292 59.660 66.030 168.100 139.489 35.756 183.939 113.717 109.424 32.086 119.698 72.570 83.160 98.271 38.016

97.114

40.366

+ 4"0 + 3-8 + 11-0 + 6-8 + 0-7 + 4-2 + 9'5 + 5-0 + 12-0 + 12-4

+ ю-o

+ 16-5 + 14-6 + 20-6 + 17-9 + 7-9 + 20-2 + 17-8

51.750 52.335 32.119 117.899 73.370 50.379 65.179 80.505 77.575 67.106 72.623 195.834

159.800 43,144

216.797 122.748 131.599 37.804

118.801 74.410    + 2-5 82.092 96.829 37.477

26.465 i n., 70.770 J u 1 40.299    — 0-2

0-8

1-3

1-5

1-4

29-246

43-216

6.674

89.512

60.244

41.088

18.306

62.836

52.747

24.460

32.416

127.832

101.124

8.797

137.203 99.856 91.125 10.7 72¹) 57.725¹) 58.906 5.290¹) 47.091 4.257

1.997

520

6.355 45.963 4.179

H“

1.207

904

949    +

осмсмсмосочоа'сосо^'^1р^р(р^^,<р⁽р7,'??:) ^ *P

© + 4н + 0 + 1П^ + СП + 1ПЮ©С-©©ООООГМ-' co CM

20.493

7.176

22.222

18.992

11.755

7.232

41.162

13.809 16.464 34.900 33.340 39.656 38.110 26.791

45.986 13.771 17.913 20.600 11.550 13.589

69.986 51.112 33.719

94.977

38.810

24.207

8.580

25.340

23.733

12.603

7.375

47.741

16.398

20.961

40.459

39.258

59.298

63.865

36.862

65.753

16.315

24.841

22.294

13.194

15.170

69.358

50.781

33.237

25.196

69.676

+ 18*1 + 19-5 + 14-0 + 25-0 + 7⁻2 + 2-0 + 16-0 + 18-7 + 27-3 + 15-9 + 17-7 + 49-5 + 67-5 + 37*6 + 43-0 + 18-5 + 38-6 + 8-2 + 14-2 + 11*7

58-8

85-9

23-1

81-1

82-7

85-0

30-7

81-9

76-2

40-9

49-0

76-0

72-5

24-6

74-8

87-9

83-4

33-6

48-3

53-1

83-6

21-0

78-4

81-6

85-2

26*5

79-5

73Ю

38-6

45-5

68-8

598

14-2

68*2

86-7

80-7

40-2

0-9

0-6

1*4

•— 0-1

1-3

81-0

48-7

79-5

6'4

47-9

11-2

7-7

47-4

11-1

I I I I I I I I I I I I I I I I I++1 + I I

ООь->-,©СГ'Си>--С1'ОСи-4СОГОСоГ04^0>-^ГОГОГООс |-^01С0СЛ + + -4Г0 + Г0-4Г0СЛ00г0 + 10>-:'|-:‘~4--сД>-0

41*1

14-2

77-0

17-2

16-1

150

69-1

18-0

23-8

58*5

50-5

23-6

27-3

74'9 i

25-0

12-1

16*4

64-3

9-7

18-7

84-0

52-0

88-6

2-3 i 2-21

1*3

2‘4

+ 0’1 + l-i

97-6

98-6 !

46-7

16-4

79Ю

19-9

17-2

14-6

73-3

20-3

27-0

60-2

54-0

30-3

40-0

85-5

30-3

13-3

18-9

59-0

11-1

20.4

84*4

52-4

88*6

97'5j

95-0

98*5

97-5

++++I+++++++++++I+++++

© Ç0 О С— -1 Ч* СМ Гр СМ Ср ср Г- Ср © ÇO СМ Ю ÇO Ч¹ Г- Ч< Ч¹ О р* рн ю см <м <м 4ч ó ч< см го 4ч ôo © <\с © сл + см üo 4, 9 © © © © ¹

Т-Ч т-Ч

+++++I+++++++++++II+I++ I

СО СЛ О © ^ ГО нр СО со О ср О !-* ОС O' СО СЛ О ср ГО © го о -4 ОО + © +■ ГО i-j- © 00 + О Ó ь- t-1 i-l cf -4 t-1 fl г— Ы cf ОО <+ <©

000©0©00©>-^с-^©0©

©orjt-l-i-^ooc-lcôcôcfôoô

11

1.870

872

138

73

65

37

111

53

15

t-hOOSO-i—It-H

ôôôôèèNÔôôbô

109

26

45

294

47.664

95

6.334

69

28

88

31

Regencya Opolska Régence d’Opole

2,023.566 2,195.709    + 8*51 1,213.265 1,258.138    + 3’7    745.115

+ 17-0    60-0

57-3

2*7

36-8

39-7    + 2-9    + 4-8

2*65

58.046

1900

1905

1900

1905

1900

1905

1«00

1905

1900

1905

CM co ^

Namysłów . . .

Syców.....

Brzeg miasto .    .

Brzeg wieś . . .

34.548    33.732    -

48.014    46.960    -

25.055 \ _ 37.758 Г

63.077

CM Tf (M CM Ö

10.929

21.843

2.780

9.271    — 15-7

20.15

1.899

1.840

23.605 7'7    24.802

+ 3-5

60.239

++ I

го го ы >-1 cf >£•

С- Ю

„ £!2 *

ю о о г- ôo ©

СМ

Т + + cf сл го

чО СП О СП h-*. GO 4^-    О"'    Со

СЛ CM OC ГМ + ôo Ю O'

+ 4-2 + 2*6

1*6

Razem

Total

145.639    143.505

1-5    35.552    33.168    + 6’7    108.646    108.839    + 0'2

24-4

23-1

1-3

74-6

75-7    +    1-1

1900

1910

1900

1910

1900

1910

1900

1910

1900

1910

1900    1910

1900

1910

смсо^ю

Bielsko miasto Frydek miasto Bielsko wieś Frysztat . . Frydek wieś. Cieszyn . .

16.065    17.970

8.886    9.730

74.627    81.900

89.970    118.798

82.633    97.829

88.334    100.440

ON ip ОО О ÇV] 4-1 ÔN СГ> (М оо ^

т-Ч    СО    Т"*

2.420

543

2.568

574

60.434    63.580

71.727    75.462

13.751    14.519

69.994    77.147

-i-i Г— (M ГМ © CM © СП Ю СП СП О

О CM    чО чО

чО    N    CM    Ю

lO со    L-    CM    со

со со    со    об    CO    CO

T—Ч    т-4    т^Ч

Tf CO —¹ O' -ct in CM со CO —

P гн о г-н oo> q со ю t- cri 3 о

T—I    т-4    т-4    T-ч

to 4 00 Ю СЛ

cf и-, ö ob 00

^ P h- \р ос in vb ^ ô*' vb ôo

--I QO I--—« I--

СО О- ср 00 ОО + 1П Г- со + © т-ч    чО

00 ОМ со ГМ 00 о <Ь © со ó 4-с гм

СО ОО Ю СМ 00 О + Г- «3 + + сл оО со i

СО Г— сл ОО о о + СМ'^ГМ + Г~ 00 Ю CM —I

© 00 о © см ©

© + СО со ГМ Г4

\0 ун Ю 00 © -7-1 © 40 Ö © ÔO чЬ

СП -N

Г- ОО 'Р 03 см

Ó ^ Ô со ÔO + Tt см Г-

136    + 44-7

o-i

0-3

94

406

Śląsk Cieszyński . Silésie de Cieszyn

361.015    426.667    + 18-2    218.869    233.850    + 6'84    56.240    76.916    + 36’8

60-7

54-8

5-9

15-6

18-0    + 2-4

23-7

27-1 -F 3-4    85-553    115.604    + 35*1

1905

1910

1905

1910

1905

1910

W5

1910

1905

1910

1910

1910

су 01

О "О О)

Opole miasto i wieś . . Bytom (m. i w.), Katowice (m. i w.), Zabrze i Huta Królewska . . Racibórz miasto i wieś. Nisa miasto i wieś . . Gliwice miasto i wieś .

139.296

150.018

+ 7-7

96.186    99.013

+ 3-0

41.214    49.073    + 19 1

*■ *o9'0

66-0

Ôo

29-6

32-8    + 3-2    + 4-7

1-3

1.879

652.968    755.304

151.784    156.605

97.114    97.235

136.215    145.684

-)OWüî

Ô 9 ГО -4

432-032

68.497

1.997

81.142

443.312

73.048

2.111

81.319

© СЛ O' со

ГО -4 -4 cf

218.783

32.150

94.977

54.971

305.495    + 39-6

35.488    + 10-4

94.872 64.139    + 16-7

0-1

1900

1910

1900

1910

1900

1910

Bielsko miasto i wieś . Frydek miasto i wieś .

90.692    99.870

91.519    107.559

+ 10-1 + 17-5

62.854

14.294

66.148

15.093

сп Сл + го

27.317    32.775 + 204)

7.288    11.937 + 6.4

ср ^ч т-H чр    (М р

sb üo см ć*    o i    en ib

cO    U5    J    чО т-ч

00 Г- CM O'

öo чЬ <?м ю

Ю    СП

I ++1

(*)Op4 -4 с-- СЛ C4

£». © ГО ОО 0 4I-U ГО O' ГО O'

^ © ГО it* ^ -4 ГО О >—*■ СЛ + +■

+ I ++

со О 1-^ СГ

© 1-1 СЛ 00

+ 11 +

—Н 00 ОО оо

СО СМ Ю ©

390

47.958

116

75

1910

1900

66-4

14-0

—■ ru cf oô

1910

1900

1910

1900

1910

en

32-8

11*1

++

Г4 со

-4

+ 4*9 + 11-9

^ о

-4 cf

QO 00

99

I-, [NJ

799    + 59-8

68.314    80.498    + 17*8

500

l) Z powodu braku rubryki „Deutsch und tschechisch“ w г. 1905, odliczono z rubryki „Deutsch und «ne andere Sprache“ dwujęzycznych Czechów według stosunku z r. 1910: z tych też powodów nie podano Czechów dla r. 1905. — Faute de rubrique „allemand et tchèque“, on a diminué de la rubrique „allemand et une autre langue“, les Tchèques „bilingues“, selon l’état de 1910. C’est pourquoi aussi, on a pas indiqué les Tchèques pour 1905.

b

V

i-l

I B’^v3°

*****

4s

KO^

Ä

Tablica II a. Tableau II a.

JD

•o

ta 2 Ô -a

Oh

Oh

Udział procentowy Polaków w gminach.

Le pour-cent des Polonais dans les communes.

Śląsk Opolski — Silésie d’Opole.

Liczba mieszkańców w gminie w r. 1910 — Le nombre des habitans dans la commune en 1910

0-10

10—20

20—35

35-50

50-65

65—80

80—90

> 90

Suma —Total

0—50

105

15

17

13

15

30

32

77

304

50—200    200—500

500—1000

1000-5000

> 5000 iSuma — Total

188

141

122

65

626

37

29

18

30

86

132

277

797

12

16

15

18

14

76

79

45

77

284

608

18

32

302

497

33

40

121

297

11

10

16

61

74

95

228

322

1064

2564

Tablica II b. Tableau II b.

JD

'O

ex

Powiaty, Arrondissements: Brzeg, Namysłów i Syców.

Liczba mieszkańców w gminie w r. 1905 — Le nombre des habitants dans la commune en 19015

0-10

10—20

20-35

35—50

0—50

23

50-200    ! 200-500

500—1000

1000—5000

> 5.000

Suma—Total

82

27

14

12

54

28

198

14

12

51

30

25

50-65

12

Oh

65—80

11

12

30

80-90

22

Oh

> 90

16

32

Suma—Total

44

166

130

47

11

400

Tablica II c. Tableau II c.

Śląsk Cieszyński — Silésie de Cieszyn.

Liczba mieszkańców w gminie w r. 1910 — Le nombre des habitans dans la commune en 1910

0—10

0—200

200—500

500—1000 ¹ 1000—2000    2000-5000

> 5000

Suma —Total

10

12

35

% Polaków

Pour-cent des Polonais

10-20

20—35

35—50

50-65

65—80

80-90

> 90

29

42

31

18

12

10

10

13

123

Suma —Total

36

59

52

47

16

213

N'

ft -

* t-—    t-— H—

00 -4 O' Ol 4ч.

Gn:000040'W

4^ OJ tO

Liczba

Chiffre

courant

26

25

24

23

22

to to •— t—

!— О 40 00

^40'0l^0Jt0^‘O4D

00 O' Ol 4j- OJ to

Liczba

Chiffre

courant

Tablica

Powiat — Arrondissement

Frydek:

Błędowice pośrednie .

Liskowice .....

Kończyce Małe . . . Michałkowice .... Muglinów......

Powiat — Arrondissement

Frysztat:

Dziećmorowice . . .

Dąbrowa......

Łazy........

Orłowa.......

Poremba......

Pietwałd......

Rychwald......

Skrzeczoń .....

Zabłocie......

Powiat — Arrondissement

Bielsko :

Komorowice Niemieckie .

Bystra........

Jasienica.......

Strumień.......

Śląsk Cieszyński Silésie de Cieszyn

Kozie.........

Powiat — Arrondissement

Opole:

Nowawieś Królewska

Powiat — Arrondissement

Koźle:

Racibórz

Powiat — Arrondissement

Racibórz :

Mikołów

Powiat — Arrondissement

Pszczyna:

Biskupice......

Paulsdorf......

Zaborze ......

Zabrze.......

Powiat — Arrondissement

Tarnowskie Góry : Mikulczyce.....

Powiat — Ärrondisscment

Zabrze :

Katowice . Mysłowice Chorzów . Dąb . . . Dąbrówka Janów . . Huta Laury Nowa wieś Siemianowice

Powiat — Arrondissement

Katowice :

Powiat — Ärrondisscment

Bytom :

Huta Bismarka . . . .

Bobrek........

Łągiewniki......

Karb.........

Rossberg.......

Scharley.......

Chropaczów......

Świętochłowice (obsz.dw.) .

Regencya Opolska Régence d’Opole

III.

III.

1.451

O' OJ I—L ^ OJ ^ 0C

I-* £ч. OJ о Ol to to -о

rt0 4-0irp0l4-t0

O'-'4i-0l0i4i--4>—• --1 СыОчОчОчОчООчОЫ 4J.I—tO4O-4O'4>-0J4^

H- JO

4^ Ö 4J- Oi •-* OJ 03 to Ь- O O' о

1900

tOO'ÿi-H-.

Ol ’-4 Ol Ol 00 Ol чО O' 00 to ь-* 4^- 00 OJ 00

4-'OJO'p4tO00^4plOJ

i-toofo^tobobibj

4tO~tvOtOO^OO

G'OOtOO~4“4tOOJ

h- JO

bi oj oi O'

i—¹¹ СП £>■ Ol OJ 40 -*4 Ol

1910

Ludność ogólna La population

4.671

5.552

6.286

6.575

32.086

37.804

7.720

8.377

9-455

13.823

cn to i-' Ol Ol 4^ to bio oj tti.

OJ

оо

oj сп оо o'

4»- O' O' —4

13.964

5.585

27.065

63.373

ÇnO'uLu-^-jp'OUlbl OJ to Ol OJ bo ^ bo ^4 О о M OM-* O) W OJ if-OJ004^CM-*04^000'

t—с    »—к Н—с h—с

popoc^cnpoojp-^U) GJ ►-* ^ôjjoâ'ÔoboH-OJ^tOCT'OJCT'^lOJi^ O'O'O O I-MJ» Ü1 00 4-

'    I—'

O'CT'O-OOipoOlQO

fjO'ÖoOoÖboCoUJ OUiiii^vOOoülOO ь- н- СЛ 00

ooo

Sc

1905

22.687

8.200

10.339

6.083

20.021

11.009

7.005

7.473

1910

Ludność ogólna La population

to —

H— O'

о -O to 4^ to

О чО O' чО 1—'

442

1.119

1.578

1.693

1.123

1.711

£\VZ

1.309

659

102

320

61

135

Przyrost

absolutny

Excédent

881

289

5.718

657

4.368

4hmw

~4 C> ►-* £»•

OiiDiOiO чО чО чО -О

OJ j— ►— b- to ►-* to p4 Oobs^QoOOOJ OJOOOtOtOOlOO 0J00O'4^O—4i—'O00

J-» to J-* to 4^

-OÙJI—‘I—'4D4i-rOtO

4 Ol O' -4 00 Ol ОЮ tOhO-4^0J4^00'0

Przyrost

absolutny

Excédent

OJ to

чО o' î-ч oj to toaoioi-* to

400010

383

2.368

3.258

4.660

3.919

1.502

3.955

4458.

1-807

905

1.930

" to

-О O' OJ to

1900

753

2.481

890

168

67

789

1.617

1.355

3.001

2.411

К) UJ OJ 00 GO ►£*■ —J О О Сп 4^ Сп ht* Oj О

681

1.800

264

161

1910

Ludność polska La population polonaise

66IT

3.977

10.969

5 165

8.558

8.305

4.074

19.597

34.649

ОСЛСХ54^СЛОООООООО

to to OJ Ö "-4 ’-o ^ 4J- ’-4

O 00 00 O'O OJ ^‘40 tO!X'O4J.O'00>-‘O4

H-*⁴    (—Ł

СЛ Ü1 p OJ ^    ^

b-^rocnb^ł^roooł^

■^ICO^GOCnOOCr'4^ 4 l\) O GO Oi Ч О Ю

1905

3.361

2.466

15.209

4.902

11.272

8.475

4.841

18.142

24.240

pplp'4^Oipp0p4O'

4O4O4DÓ'40Ćob'G0i—

b*4COO't04^G'iOOJ

Oj O' to со чо

h—Ł    1—*

CoOlJOOJ^^if^tO 404^^-bibobibjto Ol “ O'чО O Jii-' I-1 K^O'OO'tOO'Ol

1910

Ludność polska La population polonaise

176

—    1.265

—    1.208

199

145

406

604

— 2.600 — 1.457

115

— 1.114

856

195

—1.628

224

130

91

101

Przyrost

absolutny

Excédent

162

- 1.511

4.240

263

2-714

— 1.455 -10.409

767

175

0'0'4^0lt00'0l0lC' 4^000i40t000'000 t—■ со -O

О OJ

чО О O'

— 1.226

179

383

98

451

255

44

773

Przyrost

absolutny

Excédent

Gminy ze zmianami anormalnemi.

Les communes avec les changements anormaux.

O' O' O' to to 4*- О 4^ p O' lb. oj bi tô tô

С000ч0-4ч00'00-400 4 0"OO^Oh‘4iT Öi—bj-4Ö0j-4-4-4

O' 40 Oj Ol 4^ 4^ Ol O tó -4 O' 4j-

1900

to Oj ч-i i—*.

40 O' чО О 00 bi bi bi cf ►-»

Ol^JJi-OiOJ^OIO

Ui 1^ O Op O 4i Op to b“ bl4D4^cfbitÔ-40Ô0Ô

4^ -4 4^ tO Ol O' 00 4^ Ô tô OJ cf

1910

% Polaków

Le pour-cent des Polonais

68-4

60-5

63-2

37-5

34-2

40-2

6-99

586

90 5

81-4

O' —4 чО O' to Ol OJ O' со Ol О -4

СО O' 00 O' ОО -О O' О OJ Ć> -4 ob

очоаспоо^оооослго

4Ü1Ü14000000J^

ÔÔti^ÔÔbiÔbl^

СЛ-^^ОО—

чОО>К)ГОООч0^4^

biO'4Ôi-:'4i-biobtôtô

-~1-40-40COC-4C'

-4opq'q'-4tooJt4j

tôdibi<ÔOtÔ4^4i-

Ol^tOlOiOO-OOlOl

tOtOO'^JOOJtOOJ

оЬгЬь^-^чбо-ЧчО

1905

1910

% Polaków

Le pour-cent des Polonais

OJtO^i-ii—

4pWÜlOOp

(Ô Qp Ó cf f*

СГ'‘-^чОГО>^СГ'и>4^4^ СЛч—Ł'jb*"-Łbl4-bO'2>'0

t-^    ГО

чО 00 ГО СЛ ob bi -4 ob

Différence

Różnica

7-9

- 25-7

0-9    4-

8-3

'Ç

to

4^ 00 p Ol Ö Ol W 40

t—*. t—*.    H—^    H-*

Ч^ЮСГ'ЧОО'ОО o‘i 4^ Ol ч0 o"' Ó ró OJ to

to I-—    to

4ь-0'р0р<0'ч0р00

4i-0j4^40O'Ó-4Oi

Différence

°/ о

Różnica

bv

R. = Ruch narodowy. — Mouvement national.

0. = Opór narodowościowy. Résistance nationale.

СЛСЛ*

2. ?г

О О </)

О !3ч с/э ел

-5 К

(0

оя

+ Н-

со

ł—*■ »—*.

± 4-2

12-0

± 7*5

+ н-

± 22-0 — 39-5

± 16-7 — 20-0

5-7

± 15-8

114-

*- OJ O' Ол

4 ; Frydek

Frysztat

Cieszyn

Bielsko

Powiaty wraz z miastami o własnym statucie Arrondissements

Tablica IV b. Tableau IV b.

ОЯ О Я

Regencya Opolska . . R. Régence d’Opole ... O.

17 i Wielkie Strzelce . .

16 Gliwice

15 j Tarnowskie Góry . .

13 I Racibórz

12 ; Pszczyna

11 I Prądnik

10 j Opole

9 ! Oleśno

8 i Nisa

7 i Niemodlin

6 j Lubliniec

5 I Kozie

4 ! Kluczborek

3 I Grotków

2 i Głupczyce

ря оя

* O.

R.

1 I Bytom, Katowice, Zabrze

Powiaty wraz z miastami o własnym statucie Arrondissements

Tablica IV a. Tableau IV a.

pя оя оя ОЯ ОЯ ОЯ ! оя оя одз оя оя оя оя оя

I н-

+ 1+

~ го

чО

+ 1+

oo

oo

oo

± 11-2

± 2-5

± 30-8

11+' 11+

ry en to o' eó al ел »-i

oo

± 7-5

+ H-

nO

tô

8-5

± 14-2

oo

oo

± 29-2

± 30-0

ал ел

о ó

to O' сл Сл)

oo

±    2-5

01—I

+ Н-

го ал ob ob

i—. Сл) ob ел

10-20

oo

oo

oo

±    2-5

±    2-5

± 14-2

+ Н-

о ty

о ел

! + +1+

ал    го ел

Сл) го    óó

14-    11+    ! 1+

Ол O'    ГО    t-л сл)

-о tô го cf al rô

6-2

+ 12-2

11+ 11+

IO    i-j Сл)

>-л vÔ    cf -à

20—35

35-50

50—65

65—80

80-90

06 <

Średni

Moyen

Polacy w r. 1900 w % — Le pour-cent des Polonais en 1900

Śląsk Cieszyński. — Silésie de Cieszyn.

± 16-5 +    1-43

± 17-8 + 1-01

± 17-6    ± 17-4

— 1-16    + 1-03

1-04

± 12-6

1-96

± 11-2

+ 1+

о «V

о ел

+ Н-

8DÎ

± 11*3 + 10*89

± 2*96 +    1-63

"Г 1+

i—1l ел> Ос tô

± 20-8

+ ос

+ Н-

1—L OJ

ел O'

+ н-

1-л сЛ)

О)

-О

± 41-5

+ оо

± ю-о

+ ос

+ !+    +1+ "г 1+

Сл) Ол ÙJ 4л    чО

го ел) ел> ai- ob го -о    ел>

0-10

Ruch

+ Н-

о ty о ел

OC'

oo

±    1-25

± 17-5

± 17-5 + 2-5

+ 1+

O' t-<f ob

1-43

± 10-7

± 10-0

+ 4-0

oc +

0-01 +

± 17-0 +    1-89

± 21-5 + 1-02

± 11-9 + 2-39

1-48

± 12-2

± 15-8 + 3-17

от-т

3- 27-5

4-33

± 10-8

2-33

± ю-о

оо

Ç.LIT

1*72-

± 19-4

± 16-3    ± Ю-o    ± 10-2

- - i 77    -,    /52    — z*T9

± 26-9 + 2-61

± 25-0 + 2-14

± 25-0 +    1*33

± 17-5

± 5-35 +    1 *07

I H-

ГО -4 h—*• чО

± 2-5

1-60

± 6*66

± 11*9 + 272

I Н-

1-28

± 10-1

оо

± 17-5

+1+

ел

4Л

± 10-5 + 10-5

1-94

ЬП +

± 21-9 +    1*65

± 17-5

+ оо

10—20

± 22-5

+ oc

± 32-5 +    1-30

± 20*8

± 10-8 + 4-87

1-98

± 10.9

oo

± 12-5

oo

+ 11-4

± 62-5

+ oo

oo

± 24-5

2-06

± 16-5

± 20-8 +    1-25

± 14-2 +    1*70

ос

0-01 +

20-35

I Н-

OJ

го

1-62

± 22-0

+1+

л- fO ел ел

ос

± 20-0

"Г 1+

1-л

ел ел

± ю-о

+ оо

1-22

± 14-2

oo

± 18-7

oc

± 25-0

± 15-0 + 6-00

35—50

+ 1+

8 3!

± 10-5

+ оо

± 12-5

+ оо

± 17‘5

± 15-0 + 1*20

1*41

± 22-5

± 27*5

± 20-0 + 8-0

11+

ел -о

Ol

Оо

ел

50-65

1-63

± 13-0

1-08

± 11*2

1-28

± 13-3

+ И⁻ +1+

a го    -г'Ç

О ел    О Ол

1-17

± 18-8

98-1

1*81 +

2-14

± 18-7

4-67

± 10-6

65—80

ÙJ -J

si

ai

1*61

± 8-1

I н- I Н- + 1+ I 1+

I 1+

1*17

11-9

—I    ГЧ)

Ol en

ег-т

9-35

Ô cf с»

6*50

± 23-9

I и- I 1+

ол -4 ел ел

OJ чО

db là го

80—90

Polacy w r. 1905 w % — Le pour-cent des Polonais en 1905

i opór. — Mouvement et résistance.

Regencya Opolska. — Régence d’Opole.

2-77

1-20

±    4*96    ±    7-65

I Н-

I 1+

I !+

I—к Сл)

гоел

О) 00

Сл)

O'

ai

ал

± 4*4

I l+

1-06

± 6-16

I H-

t-л оо có al

го

1-89

± 9-45

± 7*6 3 ü4 Y - 1-59

tąa>

vO

OJ

1-53

± 2-78

3-78

± 6-15

2-78

± 4-95

2-80

±    5-66

ос

± 32-5

2-42

± 5-9

2-70

±    3-7

7-8

± 10-2

ос

± 17-5

4*92

±    6-15

06 <

± 9-26 +    1-63

1+

'~Т Ч*

•—*

Оо

2-44

0-9    +

I |+

I 1+

I Н-

O' OJ vô 00

°? i-i cf

■л!

to

ео

го-i

± 5-55

1-44

±    7-64

±    8-9

2-62

± 16-3

± 4*66 + 2-24

+ 1+

— -J

a. cf

4-75

±    8-93

Średni

Moyen

i    \ Д

itĄ    *j

?:

Ф

i^OWS'Ö

Tablica VII. Tableau VII.

Ludność polska i polskie dzieci szkolne w regencyi Opolskiej.

La population polonaise et les enfants d’école polonais dans la régence d’Opole.

3

le

ЦЕ s ³

Is

Sia

JU

Powiat

Arrondissement

Ogólna wiejska ludność cywilna La population rurale

Ogólna miejska ludność cywilna La population urbaine

Ogólna wiejska ludność polska La population rurale polonaise

Ogólna miejska ludność polska La population urbaine polonaise

% polskiej    % polskiej

ludności wiejskiej bóżnica ludności miejskiej

Le pour-cent de la population urbaine polonaise

Le pour-cent de la population rurale polonaise

Diîîé-

rence

ü/o

°/o.polskich, wiej-    °/o. polskich, miej-    . ü/p polskich dzieci    .

Różnica skich dzieci szkol- Różnica skich dzieci szkol- Różnica szkolnych ogółem Różnica nych    o/o    nych    o/o

Le pour-cent des Diîîé-    Le pour-cent des Difîé-

enîants d’école polo- rence enfants d’école polonais à la campagne o^p nais dans des villes

°/o

Diîîé-

rence

rence

°/o

°/o

Le pour-cent des enfants d’école polonais en général

Diffé

rence

1905

1910

1905    1910

1905

1910

1905

1910

1905

1910

1905

1910

1906

1911

1906

1911

1906

1911

'Æ’OO^lO'OltÊ-Oot'J

Kluczborek ......

Oleśno........

Opole miasto.....

Opole wieś......

Wielkie Strzelce . . . .

Lubliniec.......

Gliwice miasto . . . . Tożek-Gliwice . . . . Tarnowskie Góry . . .

Bytom miasto.....

Huta Królewska miasto .

Bytom wieś......

Zabrze ........

Katowice miasto . . . . Katowice wieś . . .

Pszczyna .....

Rybnik......

Racibórz miasto . . Racibórz wieś .

Koźle .... Glupczyce . .

Prądnik .... Niemodlin . . .

Nisa miasto . .

Nisa wieś . . .

Grotków . . .

33.128    34.174

44.087    45.539

107.131    114.194

63.178 63.750 40.379    41.820

68.453 71.783 54.535 61.787

168.100    195.834

139.489    159.800

168.107    198.962

98.787    106.970

91.233    111.540

116.757    114.745

66.284    67-835

64.221    63.222

68.938    68.698

32.835    32.574

60.799

55.573 32.466    32.254

16.638

6.326

28.936

3.229

9.695

7.950

60.122

8.240

14.757

59.660

66.030

35.746

15.832

14.935

18.191

32.086

2.941

6.286

18.939

29.333

5.181

36.315

7.900

O' O'

32.119

3.705

9.620

8.559

65.179

8.722

15.788

67.106

72.623

43.144

Ю OO O'

37.804

O Ui O

28.131

4.903

26.465

15.197

8.045

26.907

40.608

87.404

56.861

37.041

59.136

48.466

127.832

101.124

128.719

90.911

83.336

57.848

56.607

4.284

42.645

4.032

851

305

25.115

40.810

91.000

57.208

38.103

60.270

51.673

134.694

95.531

140.124

97.560

97.919

57.022

54.567

4.285

41.360

3.977

—I 00 CT. O Ы OO

18.306 3.700 4.281 24.460 32.416

17.277

3.772

4.927

25.895

33.042

P I P 0° O' I Ю

▼—i c\i I i—* O' Ч-* I Od oo

oc O'    oc oo O' oo oo

73-5 — 7-7 89-5 - 2-6

84-0    — 2-5

S3'6 ’ - 5-1

8.797

8.484

8.945

7.789

10.981

6.129

7.887

8.624

8.126

15.162

62

СО

2.269    2.466

1.428

1.532

4.446

4.603

225

202

1.146

1.207

96

215

186

. p p г Ю p ÇO . 9 yNDCp I rt p Г— r— L— O' O'    OO vOH

68-9 — 7-1 59-9    -12-7

i , ОЮ^ОООСт-10Ю04СО

4j< Дч ou h- 4j< <b ô 4* ós I I 4}< со <0 ôj 4}< ôi Ъ h- uo 4t<

■--ir}*C\)COcOincO-'3,C\l''4,'*ł'    Ninio^ro CO ■—

UlGC — OJCT-Ul-)#. — (wOJ OriCT'CÔrôOlOÔobÔÔ^Ul

- 0-6 + 1-9 — 1-1

93-4

96-4

89-7

94-5

96-5

91-4

95-0

86-6

83-3

OJ

i—*■    CJ >£. Oi i—¹¹

oöcfcki-l^i-i.cnrfi.öoi-^tütC)

—10-4

—    9-3

—    5-2

—    2-3 + 5*8

—    0-7 + 0-9 + 0-6 + 1*2

—    0-2

}— 0-1 - 0-4

88-3

960

96-3

52-7

91-9

7*6

64-0

13-5

91.5 - 1-9 96-5 + 0-1

90-0 — 1-4 93-3 - 1-7

84-7 — 1-9 79-8 - 3-5

0*4 + 0-4 0-3 + 0-3

O'Cn^O'tt^-UOlO'CO— Cnopppç-‘■|—‘<_Г10р>-^ГОСЛ

•fi-enO'Öbociliii.rÖ'DÜli-'

СЛ 4^ Ol -U £-ppppojpoiptypppw

öööcio'rödböobo'-iö-A

29-4

72-0

31-9

59-5

50-5

750

40-3

61*2

51-1

54-4

61*1

38*6

68-5

79-9

64-0

51-8

o-o

51-4

127

17-7

1-7

ÖÖÖ

+ 4-3 - 0-5

74-4

74-9

o-o

93-5

93-9

—    8-7

-    4-9 + 3-5

79-4

90-4

92-7

78-0

89-2

92-4

1-5

-    4-8 + 1’5

-    4-1

-    4-3

-    4-1

-    2-5 + 3-2 + 7-4 + 9-0

-    4-4 +11-5 + 4-1 -f 0-4

o-o

0-0

o-o

o-o

70-4

86-1

80-1

93-8

92-0

68-1

86-1

77-2

93-5

91-0

50-2    48-4

89-2

88-0

+ 0-5 + 0-4

—    1-4

—    1-2

—    о-з

—    2-3 + Oi

- 2-9

6-5

8-5

50-6    55-9

11-3

12-4

o-o

0*3

0-3

о-з

+++ +

p p p ел ro p P P¹?

ó cô *-i. o!> ó tO ob ó ы

Regencya—Régence . . 1,518.898 1,640.754    504.668    554.955 1,055.819 1,096.195    158.239    161.943

69-6

66-8 — 2-8

31-7

28-2

— 3-2

77-0

77-0

o-o

43-8

44-5    + 0-7

70-0

70-1    + 0-1

o tyto

"a

Opole miasto i wieś . . Gliwice miasto i wieś . Bytom (m. i w.) Katowice (m. i w.), Zabrze i Huta

Królewska......

Racibórz miasto i wieś . Nisa miasto i wieś . . .

107.131

68.453

114.194

71.783

32.165

68.362

35.824

73.951

87.404    91.000

59.136 i 60.270

7.882

22.006

8.013

21.049

81'4

86-5

79-6 — 1-8 84-0 V — 2-5

24-5

32-2

475.696 i 554.596 116.757    114.745

60.799    55.573

178.268

35.027

36.315

200.708

42.160

41.662

357.675

57.848

851

370.349

57.022

808

74.157

11.043

1.146

72.953

15.222

1.303

4^ ^4

O' I--

— 8-3 + 0-1 + o-i

со

22-4

28-5

36-4

36-1

3*1

— 2-1 - 3-7

—    5-2 + 4-6

—    o-i

89-7

91-4

ot-o Ъ ôj ó

00 Ю

87-9 — 1-8 900 - 1*4

35-2

44-7

O' Ç— O

O' Ö

UO CO

34-5 - 0-7 42-8 - 1-9

O' ° о lh h- © m ^

P CO O rf O' ©

BB; T.TrKA 'J ÜLOV/ftA 1

KP?

'S®-,

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

PK 349/83 - 100 000 egŁ

Я In 37790

Biblioteka Politechniki Krakowskiej