.......I

lwi

■

Ml

lii:

v-!

mmmm

II

ii

ii

śfjjii

BSMHHBBmBI

:

gpipiiei:

31

II

HH

i

■■i

i.:

li:

■■HM

iii

■■■■

■MHhki

■■■mmmmi

M

Yiittiln

W

;

ot

~^g/l 11

PRACE KRAJOWEGO BIURA STATVSTYKI PRZEMYSŁOWEJ

WYDAWANE POD REDAKCYĄ Dra ALEKSANDRA SZCZEPAŃSKIEGO

ZESZYT II.

PRZEMYŚL ŻELAZNY ORLICY!.

Dr. ALEKSANDER SZCZEPAŃSKI.

OBECNY PRZERÓB 2EŁRZB H BflŁICYI.

Inż. ZENON JĘDRKIEWICZ.

WIDOKI R0ZW03U HUTNICTWA ŻELAZNEGO W SALICYL

a®

WS

LWÓW.

HFIKŁRDEm LL/YDZIRŁU KRRIOUJEBO.

Z I. ZWIĄZKOWEJ DRUKARNI WE LWOWIE, UL. LINDEGO 4.

1913.

' r

■ ŁAV ‘

KRA

a:

♦ |

■ 7.

<§/■ '

\

KÓW f

il|-

/I

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000302491

Biblioteka Politechniki

III-306234

WJ-

J

\kc. Nr.

jMsi

UWAGA.

CZĘŚĆ II.

CZĘŚĆ III.

Spis zakładów

Pow. Ropczycki.

Rudy darniowe.

Zapotrzebowanie Galicyi.

UWAGA.

W zeszycie I „Pracu swoich, usiłowało krajowe Biuro statystyki przemysłowej przedstawić stan ogólny przemysłu i górnictwa w Galicyi.

miano-

Obecny, zeszyt II „Pracw, jest krokiem dalej, próbą opracowania szczegółowego jednej gałęzi wytwórczości przemysłowej naszego kraju wicie — przemysłu żelaznego.

Podstawowem dla rozwoju naszego przemysłu żelaznego zagadnieniem jest sprawa możności rozwinięcia w kraju własnego hutnictwa żelaznego. Pachowe przedstawienie tej sprawy wymaga niezbędnie znajomości jej strony technicznej. Nie rozporządzając w składzie własnym siłami technicznemi, pragnąc zaś dać ogółowi rzecz możliwie najumiejętniej opracowaną, „Biuro statystyki przemysłowej u uprosiło o przedstawienie sprawy hutnictwa żelaznego w Galicyi p. inż. Zenona Jędrkiewicza, byłego dyrektora hut arcyksiążęcych w Trzyńcu pod Cieszynem. Cenna jego rozprawa stanowi część drugą niniejszego zeszytu.

Obecny przerób żelaza w Galicyi opracował podpisany kierownik Biura.

Dr. Aleksander Szczepański.

Lwów, dnia 18. listopada 1913 r.

/

Spis rzeczy.

Str.

A. Tekst.

I. Dr. Aleksander Szczepański. Obecny przerób żelaza w Galicy i.

Część I.

Wstęp.

Dobywanie surowca żelaznego w Galicyi, upadek hutnictwa żelaznego galicyjskiego ...

Zapotrzebowanie żelaza w Gralicyi ........

Zależność nasza od kartelu żelaznego austryackiego .

Część II.

Obecny przerób żelaza w Galicy i.

Ogólne rozmiary galicyjskiego przemysłu żelaznego Slusarnie fabryczne ........

Wyrób maszyn ........

Fabryki narzędzi wiertniczych ......

Wyrób maszyn i narzędzi rolniczych .....

Fabrykacya urządzeń gorzelnianych .....

Wyrób armatur ........

Fabryki akumulatorów .......

Fabryka wagonów .    .......

Fabryka maszyn i form dla przemysłu cementowego i betonowego Fabryka wag .    .    .    .    .    .    .

Odlewnictwo żelazne .......

Walcownia żelaza ........

Wyrób gwoździ i drutu .......

Wyrób siatek drucianych    ......

Fabryki „wyrobów żelaznych“    ......

Cynkowanie blachy ........

Eabryki śrub .........

Wyrób pilników ........

Fabryki wyrobów z blachy ......

Fabryka lin drucianych .......

Fabryka tkanin drucianych ......

Fabryka zegarów wieżowych ......

Cynkownia rur żelaznych .......

Wyrób noźów    ........

Fabryki powozów ........

10

12

12

13

14

15

16

16

17

17

17

18

20

20

21

21

21

22

22

23

24

24

24

24

24

Część III.

Pogląd ogólny.

Rozmiary i budowa naszego przemysłu żelaznego    .....

Rozwój historyczny i rozkład geograficzny przemysłu żelaznego Położenie naszych fabryk żelaznych w stosunku do źródeł surowca i do rynków zbytu ............

Własności galicyjskiego rynku wewnętrznego ......

Odporność naszego przemysłu żelaznego wobec przesilenia ....

Str.

to to

co co co

H lu CD

Spis zakładów przemysłu żelaznego galicyjskiego w układach rzeczowym i powiatowym.

Spis zakładów przemysłu żelaznego galicyjskiego w układzie rzeczowym.

Huta Martina .........

Fabryka drutu i gwoździ .......

Fabryki śrub .    .    .    .    .

Fabryki wyrobów żelaznych ......

Fabryki i warsztaty wyrabiające pilniki ....

Fabryki wyrobów blaszanych ......

Fabryka lin drucianych .......

Fabryka tkanin drucianych ......

Fabryka zegarów wieżowych ......

Zakład cynkowania rur żelaznych .....

Wyrób noży .........

Fabryki akumulatorów .......

Fabryki narzędzi gorzelniczych ......

Fabryki maszyn i pomp nie połączone z odlewniami Odlewnie nie połączone z fabrykami maszyn

Fabryki narzędzi i maszyn wiertniczych i pracownie reparacyjne Fabryki maszyn i konstrukcyi połączone z odlewniami . Ślusarnie mechaniczne .......

Fabryki armatur ........

Fabryki powozów ........

Fabryka piór stalowych .......

Fabryka maszyn i form cementowych    ....

Fabryka wag .    .    .    .    .    .    .    . ■    .

Spis zakładów przemysłu żelaznego galicyjskiego w układzie powiatowym.

oi ffi oi oi o o< cn o' o< oi 0000005 00*J<I'1^05

Pow. Bialski . Pow. Bobrecki Pow. Brodzki . Pow. Buczacki Pow. Czortkowski Pow. Doliniański Pow. Drohobycki Pow. Gorlicki Pow. Horodeński Pow. Husiatyński Pow. Jarosławski Pow. Jasielski

Str.

Po w. Kołomyj ski Pow. Krakowski Pow. Krośnieński Pow. Lwowski Pow. Nadwórniański Pow. Niżański Pow. Nowo-Sądecki Pow. Podgórski Pow. Podhajecki Pow. Przemyski Pow. Przemyślański Pow. Przeworski Pow. Ropczycki Pow. Rzeszowski Pow. Sanocki .

Pow. Skałacki Pow. Sniatyński Pow. Sokalski Pow. Stanisławowsk Pow. Stryj ski Pow. Tarnopolski Pow. Tarnowski Pow. Tłumacki Pow. Zbarazki Pow. Żywiecki

60

60

62

62

65

66

66

66

67

67

67

67

68

68

68

68

68

68

69

69

70

70

70

70

70

II. Inż. Zenon Jądrkiewicz. Widoki rozwoju hutnictwa żelaznego

w Galicy i.

Widoki rozwmju hutnictwa żelaznego w Galicyi .....

1.    Żelazo    ..........

Warunki egzystencyi i rozwoju hutnictwa żelaznego ....

Ruda żelazna ...........

Rudy galicyjskie ..........

Rudy brunatne ..........

Rudy darniowe ..........

Rudy obce ...........

Rudy darniowe ..........

2.    Koks ...........

3.    Kamień wapienny    ........

4.    Węgiel kamienny .........

5.    Stosunki zbytu .........

Zapotrzebowanie Galicyi .........

WTybór wyrobów, na które się przyszłe hutnictwo żelazne galicyjskie w pierwszym rzędzie rzucić powinno

75

80

83

84

88

91

93

98

. 100 . 103 . 104 . 105 . 106 . 108

B. Tablice.

Str.

I. Tablica ogólna zakładów fabrycznych przerabiających żelazo II. Odlewnie żelaza .......

III.    Fabryki aparatów, maszyn i ich części

IV.    Zakłady fabryczne ślusarskie .....

V. Fabryki narzędzi wiertniczych i pracownie reparacyjne wię towarzystw naftowych ......

VI. Fabryki aparatów gorzelniczych ....

VII. Fabryki akumulatorów ......

VIII. Fabryki maszyn i pomp (niepołączone z odlewnią)

IX. Huta Martina i walcownia żelaza ....

X. Fabryki gwoździ i drutu .....

XI. Fabryki wyrobów żelaznych .....

XII. Fabryki śrub .......

XIII.    Fabryki i warsztaty wyrabiające pilniki .

XIV.    Fabryki wyrobów blaszanych .....

XV. Fabryka lin drucianych ......

XVI. Fabryka tkanin drucianych .....

XVII. Fabryka zegarów wieżowych .....

XVIII. Zakład cynkowania rur żelaznych ....

XIX. Wyrób noźów .......

XX. Fabryki powozów ......

2—5

8—9

10 — 11

CG

N

rH t-H rH t—! r—ł

r—I rH rH tH t-H tH rH rH rH

Dostrzeżone omyłki druku.

A. W tekście:

Na str. 25-tej wiersz 3-ci od góry zamiast 7.266 powinno być 7.276.

„    „    41-ej w tytule zamiast „zakładow“ powinno być „zakładów".

B. W tablicach:

Na str. 15 tabl. XIII w tytule zamiast „warstatyu powinno być „warsztaty".

Dr. ALEKSANDER SZCZEPAŃSKI.

Obecny przerób żelaza w Galicyi.

/ .

✓

\

V

f

A

(

7

J"

#

«

*

V

-

*

CZĘŚĆ I.

WSTĘP.

surowca że

laznego w Galicyi; upadek hutnictwa źe-

zan

W dziedzinie przemysłu żelaznego wiek XIX był dla Galicyi Dobywanie okresem cofania się. "W końcu wieku XVIII i początku XIX za-biegliwość prywatna i rządowa powołała do życia cały szereg hut żelaznych, zwłaszcza na Podkarpaciu, które posiadało zarówno zasoby rudy potrzebnej, jak siły wodnej, nadającej się znakomicie do laznego gali-popędu zakładów przemysłowych i nieprzebrane, nietknięte jeszcze cyjskiego. wówczas bogactwa leśne, zdolne dostarczyć mnóstwo używanego w one czasy przy wytwarzaniu żelaza węgla drzewnego. Robotnik był tani, bo pańszczyźniany, powstawały więc zarówno na obszarach dóbr prywatnych, jak i w rozległych dobrach rządowych w latach 1786, 1790, 1805, 1814 i t. d. liczne huty żelazne i „fryszerki“, które częścią z rudy miejscowej, częścią ze sprowadzanej z Węgier poblizkich wytapiały surowiec żelazny i wyrabiały żelazo dla celów dalszej przeróbki w zakładach obcych lub nawet we własnych, zwią-ych z hutami fabrykach. Ścisły związek tych zakładów z gospodarką wielkich dóbr ziemskich pozbawiał je jednak charakteru przemysłowego w dzisiejszem tego słowa rozumieniu. To też uwłaszczenie włościan było pierwszym czynnikiem, podrywającym dalszy ich rozwój. Przewrót w technice wytwarzania żelaza, zastosowanie do tego celu węgla kamiennego zamiast drzewnego, podcięły ostatecznie ich zdolność do współzawodniczenia z hutami, zakładanemi z myślą kupiecką, prowadzonemi przez wykształconych techników i położonemi, przedewszystkiem, w pobliżu kopalń węgla. Około połowy więc wieku dziewiętnastego huty galicyjskie zaczynają jedna po drugiej wstrzymywać ruch wielkich pieców i zamykają się zupełnie, lub też zamieniają się na fabryki przerabiające złom i surowiec obcy. Konanie jednak galicyjskiej wytwórczości żelaza surowego trwało długo, przez cały wiek XIX, aż po pierwsze lata XX. Dopiero w r. 1905 statystyka rządowa wytwórczości hutniczej austrya-ckiej wykazuje po raz ostatni pewną ilość wyrobionego w Galicyi żelaza surowego.

Jakkolwiek więc niewysokim był stan wytwarzania żelaza surowego w Galicyi przez ciąg wieku XIX, był on jednak lepszy od

Stat. przem.

stanu doby ostatniej, w której własnego surowca żelaznego zostaliśmy pozbawieni zupełnie. Galicyjski wyrób surowego żelaza nie dosięgał w połowie wieku XIX ani bezwzględnie wielkich rozmiarów, ani się nie mógł równać ilościowo z wytwórczością Czech, Mo-Śląskiem albo Styryi, bądź co bądź jednak w stosunku do swych skromnych ówczesnych potrzeb zaopatrywała się Galicya w surowe żelazo o własnych siłach nienajgorzej.

raw ze

Wytwórczość jej w zakresie żelaza surowego wynosić miała w 1830 r. 26.451 centnarów, w zakresie żelaza odlewarskiego 3.322 centnarów. W roku 1847 rozwinęła się była ta wytwórczość w obu wymienionych działach już do wysokości 64.964 i 22.964 centnarów ¹)• W roku 1852 miała jeszcze Galicya z Bukowiną posiadać 18 pieców wielkich i przerabiać własny surowiec na 35.000 centnarów żelaza grubego i fasonowego oraz na 10.000 centn. leizny ²).

W tym samym mniej więcej czasie wykazuje sprawozdanie Izby handlowej i przemysłowej lwowskiej za lata 1854, 1855 i 1856 istnienie w samym tylko jej okręgu 14-tu pieców wielkich, z których 10 było czynnych. Należały one do hut w Mizuniu, Sopocie, Dębni, Augustowie, Maksymówce, Zaklu, Pasiecznej, Cisnej, Majdanie i Smolnej, przerabiających własną rudę i zatrudniających od 20 do 100 robotników każda ³). Jeszcze w r. 1873 wymienia statystyka w .Galicyi 13 czynnych kopalń rudy żelaznej, które wszystkie przerabiały rudę we własnych hutach. Wytwórczość ogólna żelaza surowego wynosić miała w 1873 r. 68.767 ctr.⁴).

który mamy już prawie stałe

za

Za czas od r. 1880 do 1905. dane, przedstawiała się galicyjska wytwórczość żelaza surowego następująco: (zob. tabl. na str. 3).

Najdłużej utrzymywała się przy wytwarzaniu własnego surowca huta w Węgierskiej Górce, położona najbliżej kopalń węgla. AAre-szcie i ona zaniechała tego wytwarzania w związku z ogólną reor-ganizacyą arcyksiążęcych zakładów górniczo-hutniczych cieszyńskich, których stanowi część składową.

Łatwo powiedzieć, że skoro wytwórczość żelaza surowego w Galicy! upadła, nie ma więc ona widocznie w kraju naszym przyrodzonych warunków rozwoju. Istotnie wysnuto też u nas ten wniosek aż nazbyt pochopnie i oswojono się z nim szybko. Przypisywanie wszakże przyczyny upadku krajowego hutnictwa żelaznego całko-

Surowiec fryszerski

Surowiec odlewarski

Rok

Ilość w centn.

Wartość w wyfwói-w kor.

czości

państwa

Ilość w centn.

Wartość w kor.

Udział °/0 w wytwórczości państwa

1880

1881

1882

1883

1885

24.979

18.459

16.802

22.321

28.258

218.816

161.700

182.805

249.548

282.014

CO 05 GO GS 00 iO ^ lO CD

óóóóó

-I

1886

1887

1888

1889

1890

1891

1892

1893

1894

1895

1896

1897

1898

1899

1900

1901

1902

1903

1904

1905

18.527    384.620

41.587    782.667

31.100    629.464

32.471    755.075

30.578    670.269

21.653    274.126

25.872    346.684

27.561    351.127

32.495    413.336

33.732    454.606

32.284 i 421.529

30.377    418.595

34.811    457.416

24.841    321.959

25.028    316.854

19.512    262.131

18.471    166.239

16.873    151.857

17.442    156.978

20.628    185.652

26.583    247.211

28.378    259.091

34.107    293.320

40.412    339.461

13.255    110.944

8-901

15-00

12- 04

13- 72 10-22

5-47

6-23

3-98

5-28

3-68

3-36

3-02

3-21

2-03

2-12

1-59

1-47

1-40

1-40

1-70

1-80

1-80

2-10

2-40

0-70

bezcen tą siłą robotniczą, istniały przy bardzo lichych

wicie brakowi warunków przyrodzonych, jest co najmniej jednostronne. Nie ulega bowiem wątpliwości, że pochodzące z XVIII i początków XIX wieku przedsiębiorstwa hutnicze galicyjskie posiadały poważne braki organizacyjne. Były one, jak już wspomnieliśmy, obliczane na korzystanie z pracy pańszczyźnianego robotnika, i póki mogły się posiłkować za

urz

nem

Izby handlowej i przemysłowej lwowskiej za wymienia huty, które zaraz były ruch wstrzymać, gdyż były po prostu zbyt daleko położone od siedzib ludzkich, tak, że robotnika najemnego nie można było do

ądzeniach technicznych, w niewygodnem położeniu i przy mar-prowadzeniu handlówem. Przytoczone już wyżej sprawozdanie

lata 1854, 1855 i 1856 po zniesieniu pańszczyzny zmuszone

nich sprowadzić.

To samo sprawozdanie, omawiając stan ogólny hutnictwa żelaznego w okręgu Izby handlowej lwowskiej, stwierdza, że był on bardzo nizki. Huty pozbawione były zarówno nowszych urządzeń, jak kierownictwa fachowego i cierpiały na brak kapitału obrotowego.

Należąc bowiem albo do większych dóbr ziemskich albo do rządu, były przeważnie wydzierżawiane miejscowym kupcom żydowskim, którzy nie posiadali ani dostatecznej wiedzy, ani wystarczających środków, aby zakłady hutnicze przystosowywać do wkraczających w technikę hutnictwa w połowie dziewiętnastego wieku szybkich zmian. Omawiane sprawozdanie wyraża przekonanie, że przedsiębiorca prywatny lub towarzystwo akcyjne, rozporządzające dwoma milionami reńskich kapitału i odpowiednio wykształconemi siłami fachowemi, mogło było podnieść wytwórczość żelaza surowego w obwodach stryj skim i Samborskim do 200—300.000 centnarów rocznie. Stało się inaczej. Hutnictwo żelazne galicyjskie nie rozwinęło się, lecz zanikło. Przyczynił się do tego niewątpliwie przewrót w technice wytwarzania żelaza surowego, do którego zakłady nasze nie umiały i bodaj nie mogły się zastosować. Ale nie należy zapominać, że w czasie, kiedy huty galicyjskie zwijano jedną po drugiej wskutek tej niemożności przystosowania ich do nowych wymagań technicznych, zasoby węglowe zagłębia krakowskiego były niemal zupełnie nieznane. Odkrycie ich w stopniu dzisiejszym i określenie ich bogactwa stwarza dla widoków hutnictwa żelaznego w kraju naszym zupełnie nowe warunki przyrodzone.

Rozpatrywanie możności rozwoju hutnictwa w Gralicyi ze strony technicznej i techniczno-handlowej nie wchodzi jednak w zakres mego zadania, wobec wyczerpania tej sprawy przez p. inź. Z. Jędr-kiewicza w II części obecnego zeszytu. Powołując się na te fachowe wywody, tu poświęcimy tylko jeszcze trochę miejsca sprawie własnego surowca żelaznego, rozpatrywanej z punktu widzenia ogólniejszych potrzeb naszego gospodarstwa społecznego.

Nie będziemy tu powtarzali dowodów ważności dla każdego kraju posiadania własnego surowca żelaznego ze względu na niezależność jego rozwoju technicznego i na wzrastające wciąż, rozstrzygające znaczenie żelaza w gospodarstwie nowoczesnem, przytoczonych już w pracy o „Stanie wytwórczości przemysłowej i górniczej Gralicyi w r. 1910“. Postaramy się jednak uchwycić w sposób możliwie konkretny znaczenie gospodarcze żelaza dla naszego kraju.

Zapotrzebowanie żelaza Śoisłe określenie ilościowe wszelkiego spożycia nastręcza zawsze'

w Galicyi

Przedewszystkiem: jakie jest nasze spotrzebowanie żelaza?

ogromne trudności, tembardziej zaś stosuje się to do żelaza, które po wyjściu w postaci surowej z huty podlega tylu rozmaitym przerobom pośrednim w fabrykach, warsztatach i nawet w gospodarstwie domowem, a w końcu, jeszcze po wysłużeniu się w tern ostatniem, może w postaci złomu powrócić znowu do huty i znów się częściowo odrodzić w nowym surowcu.

Nie sposób więc w obiegu gospodarczym żelaza uchwycić chwili, w której następuje właściwe jego spożycie i oczywiście nie sposób też wymierzyć tego spożycia. Dla celów wszakże gospodarczo-statystycznych wystarcza określenie jego jnzypuszczalne, osiągane w ten sposób, że do wytwórczości żelaza danego kraju dodaje się ilość przywozu i sumę otrzymaną zmniejsza się o ilość żelaza z kraju wywiezionego w ciągu roku. Przyjmuje się, że otrzymana w ten sposób ilość odpowiada spożyciu danego kraju w zakresie żelaza (lub jakiegobądż innego produktu). Podzielenie liczby ogólnej, wyrażającej spożycie danego towaru, przez ilość ludności kraju, daje wskaźnik jego „spożycia jednostkowegou w odniesieniu do tego towaru.

Dla Galicyi nawet takiego wskaźnika, niestety, nie znamy, gdyż nawet gdybyśmy zdołali obliczyć własną wytwórczość w zakresie żelaza, zabraknie nam do obliczenia spożycia liczb, określających wwóz i wywóz żelaza do kraju. Nie stanowimy bowiem odrębnego obszaru celnego, a statystyka kolejowa, w dzisiejszym swoim układzie, nie daje również możności przejmowadzenia podobnych obliczeń. Nie pozostaje nic innego, jak posługiwanie się analogiami.

Przyjmiemy więc za przykładem prof. P. Bujaka, że wskaźnik jednostkowego spożycia żelaza w Galicyi jest taki sam, jak na Węgrzech, i stanowi 25 kg. Przy obliczaniu takiego wskaźnika w Austro-Węgrzech (również jak w Niemczech i Bosyi), bierze się pod uwagę spożycie żelaza surowego, walcowanego, wyrobów żelaznych i maszyn, wyrażone jednolicie w drodze przeliczenia wszystkich tych rodzajów na ilość żelaza surowego.

Wobec tego, że ludność Galicyi podług spisu z dnia 31 grudnia r. 1910 wynosiła 8,025.675 osób, galicyjskie spożycie żelaza przy wskaźniku 25 kg na głowę jednego mieszkańca powinno przewyższać 20.000 wagonów rocznie. Jest to ilość, mogąca przy dzisiejszej przeciętnej wydajności rocznej jednego pieca wielkiego w Austryi dać zatrudnienie czterem wielkim piecom.

Postarajmy się prawdopodobieństwo tej liczby sprawdzić .jeszcze w drodze innego rozumowania.

7.550 robotników.

W Galicyi istnieje 165 zakładów, które przerabiają żelazo przy użyciu siły mechanicznej (nie licząc w to warsztatów kolejowych). Ilość ogólna robotników, zatrudnionych w tych zakładach, wynosi 8.159 robotników. W drodze ankiety pisemnej zebraliśmy dane dotyczące zapotrzebowania żelaza przez 121 z pośród tych zakładów, zatrudniających razem

W ten sposób zebraliśmy dane, dotyczące zapotrzebowania żelaza przez 73 % wszystkich naszych zakładów metal ten przerabiających, które przy tern zatrudniają 92°/₀ wszystkich obrabiających żelazo robotników. Wymienione 121 zakładów określiły swoje zapotrzebowanie żelaza w r. 1912 na 5.837 wagonów (nie licząc złomu). Trzy galicyjskie dyrekcye kolejowe spotrzebowały w tym samym roku 1.854 wagony żelaza, kopalnie węgla, soli, rud i wosku ziemnego — około 100 wagonów. W ten sposób lejowe zapotrzebowanie żelaza da się określić co najmniej na 7.790

bo liczba ta nie obej-

roczne

nasze

przemysłowe i ko-

wagonów rocznie. Mówię — co najmniej

Zaleiność na

więc tyle

sza od kar- żelaza w Galicyi

telu żelazne

go austrya-ckiego.

Str. 27 i in.

muje jeszcze zapotrzebowania naszego wiertnictwa naftowego (z wyjątkiem fabryk narzędzi wiertniczych i warsztatów reparacyjnych większych przedsiębiorstw naftowych), nie obejmuje potrzeb naszego przemysłu budowlanego, ani wogóle innych gałęzi przemysłu po za właściwym przerobem żelaza. Z tej zaś ostatniej dziedziny nie uwzględniono tu jeszcze zapotrzebowania blacharzy, ślusarzy i kowali, nie posługujących się w swych warsztatach popędem mechanicznym. Zważywszy to wszystko, można bez obawy popadnięcia w przesadę powiedzieć, że samo kolejowe i przemysłowe zapotrzebowanie żelaza w Galicyi przewyższa 10.000 wagonów rocznie. Ale pozostańmy na razie przy liczbie mniejszej — 7.790 wagonów — i przeprowadźmy następujące obliczenie.

W książce poświęconej zbadaniu spotrzebowania żelaza w Ro-syi, inż. górn. H. G-liwic stwierdza, że wskaźnik tego spożycia w państwie rosyjskiem wynosił w r. 1911 25 kg na głowę, samo co w Gralicyi. W drodze ścisłych obliczeń dowodzi on dalej, że przemysłowe i kolejowe zapotrzebowanie stanowi 35°/₀ całego rocznego zapotrzebowania żelaza w Rosyi¹). Rosya ma wprawdzie znacznie większe i różnorodniejsze fabryki żelazne niż Galicya, ale wobec tego samego wskaźnika spożycia jednostkowego i wobec jeszcze bardziej rolniczego ogólnego charakteru Rosyi, wobec bardziej rozwiniętej w Gralicyi sieci kolejowej, przypuścić można, że i w Gralicyi stosunek zapotrzebowania żelaza przez przemysł i koleje do ogólnego spożycia tego materyału nie będzie mniej korzystny. A w takim razie, ponieważ galicyjskie zapotrzebowanie przemysłowe i kolejowe obliczyliśmy na 7.790 wagonów żelaza rocznie, wypadłoby, że całe spożycie żelaza w Galicyi przenosi 22 tysiące wagonów rocznie.

Jeśli zapotrzebowanie przemysłowe i kolejowe określimy na 10.000 wagonów, otrzymamy — jako ilość całego spożycia rocznego — przeszło 28.000 wagonów.

Z powyższego wynika, że obliczenie całego spożycia rocznego na 20.000 wagonów odpowiada najbardziej ostrożnemu postępowaniu i że w rzeczywistości spożycie to będzie dziś z pewnością o parę tysięcy wagonów większe.

Zapotrzebowaniu temu może Galicya przeciwstawić wytwórczość własną, wynoszącą w tych dziedzinach, w których obliczenie produkcyi dało się z pewną ścisłością jDrzeprowadzió, następujące ilości: żelaza walcowanego 600 wagonów, odlewów wszelkiego rodzaju — zarówno handlowych jak maszynowych — około 3.000 wagonów, drutu i gwoździ 465 wagonów, śrub 475 wag., wyrobów żelaznych (jak okucia budowlane, piecowe i t. p.) 110 wag., blachy 120 wag., siatek drucianych około 100 wag., siekier, młotów i in-

9 Porównaj Ip. Gliwic. Potreblenije żeleza w Eossii. Petersburg. 1913.

nych t. p. narzędzi przezło 50 wag., gwoździ i bezpieczników do podków 26 wagonów, lin druciany eh 20 wag., a oprócz tego około 30.000 sztuk sieczkarni, około 600 silnie parowych i ropnych, kilka tysięcy innego rodzaju maszyn rolniczych, kilkaset pomp, do 100 kotłów parowych, kilkadziesiąt pełnych urządzeń gorzelń, około 30 urządzeń do fabryk wyrobów cementowych i betonowych, przeszło 100.000 pilników, około 480 wagonów kolejowych i 13 wagonów tramwajowych oraz szereg drobniejszych wyrobów kutych i blaszanych i znaczną ilość konstrukcyi budowlanych, mostowych i t. p.

Towary, których wagę udało nam się obliczyć, sięgają ilości 5.000 wagonów, pozostałą część towarów ocenić można ze znacznem prawdopodobieństwem także na 5.000 wagonów. Wynikałoby stąd, że Galicya zadowala wytwórczością własną około połowy swego zapotrzebowania w żelazie. Zważyć jednakże trzeba, że z powodu szczupłości rynku galicyjskiego każda prawie fabryka, urządzona na wytwórczość bardziej masową i jednostajną, wywozi znaczną część wyrobów swoich poza kraj. Co najmniej więc czwarta część wytwórczości żelaznej galicyjskiej idzie na zaspokojenie potrzeb obcych, my zaś ze swej strony sprowadzamy na zaspokojenie zapotrzebowania krajowego 12 —15.000 wagonów rocznie żelaza i towarów żelaznych.

Jak się to odbija na całości naszego gospodarstwa krajowego?

Sprowadzając tak znaczną część potrzebnego na zaspokojenie swoich potrzeb żelaza, Galicya oczywiście płaci ciężki haracz krajom żelazo wytwarzającym. Dziś haracz ten pobiera od nas głównie kartel żelazny austryacki, który skupia w sobie całą prawie wytwórczość żelaza surowego i pół-fabrykatów żelaznych w Austryi, a pośrednio (przez porozumienie z kartelem węgierskim) i na Węgrzech.

wane w

Panowanie kartelu żelaznego na rynku austryackim daje się bardzo we znaki nawet zamożnym i zakorzenionym zdawna w swojej dziedzinie fabrykom, przerabiającym żelazo w Austryi dolnej, Czechach i na Śląsku, cóż dopiero mówić o Galicyi, gdzie zakłady podobne są i młodsze i mniej zasobne w kapitał. Szkody, jakie ponosi cały przetwórczy przemysł żelazny wskutek panowania kartelu, wywołują stałe i powszechne narzekania, mimo to jednak określenie ich rozmiaru jest sprawą bardzo trudną, bo nawet ankiety zwoły-tym celu przez rząd nie przynosiły dostatecznego mate-ryału, wskutek terroryzowania po prostu ich członków przez przedstawicieli olbrzymich przedsiębiorstw skartelowanych. Niepodobna więc określić dokładnie rozmiaru tych szkód również dla Galicyi. W pewnem przybliżeniu można sobie jednak wyrobić o nich pojęcie na podstawie następuj ącego rozumowania:

Według danych, dostarczonych przez sam kartel żelazny na użytek ankiety kartelowej, zwołanej przez rząd w r. 1912, najniższa cena pobierana przez kartel w r. 1911 za żelazo sztabowe od gro-sistów wiedeńskich wynosiła za 1 centnar metryczny 18 kor. 45 hal.

Najniższa cena dla tego rodzaju żelaza w tym samym czasie w Berlinie wynosiła 13 kor. 75 hal. Bóżnica na niekorzyść Wiednia wynosi 4 kor. 70 hal.¹). Gdybyśmy przypuścili, że całe, niepokryte przez wytwórczość krajową zapotrzebowanie żelaza w naszym kraju przypada wyłącznie na żelazo sztabowe i że Galicya płaci za nie tę samą cenę, co grosista wiedeński, otrzymalibyśmy w ciągu 1-go roku o 5,875.000 do 7,050.000 kor. większy wydatek (1,250.000 ctn. m. a 4-70, wzgl. 1,500.000 ctn. a 4*70), niż gdyby Galicya mogła się zaopatrywać w żelazo sztabowe po cenie berlińskiej. Jeszcze gorszy wynik otrzymamy w przypuszczeniu, że połowa naszego zapotrzebowania żelaza przypada na dźwigary, wtenczas bowiem musielibyśmy wydać na nie blizko o 9 do 11 milionów koron więcej w porównaniu z ceną berlińską (różnica na 1 ctn. 7 kor. 39 gr.).

Są to oczywiście przypuszczenia, nie znajdujące swoich odpowiedników w rzeczywistości, oddalające się jednak od niej raczej w kierunku zbyt skromnych wyników, niż w kierunku przesady. Im wyższy bowiem rodzaj półfabrykatu weźmiemy, tern większą otrzymamy zazwyczaj różnicę między jego ceną wiedeńską, a ceną berlińską.

Jeden z członków ankiety kartelowej udowodnił wypadek, w którym wyroby żelazne (rury) oferowane były przy dostawie przez fabryki austryackie o 91,455°/₀ drożej od cen współubiegających się fabryk niemieckich ²). Im większa więc część ogólnego zapotrzebowania kraju naszego przypada na wyższe rodzaje pół-fabrykatów, tern więcej tracimy na rzecz kartelu. Dalej zważyć trzeba, że my nie kupujemy żelaza po cenie wiedeńskiej, bo nawet przeważna część naszych fabryk sprowadza żelazo od kupców miejscowych, płacąc tern samem za nie cenę znacznie od wiedeńskiej wyższą. Jeżeli się uwzględni jeszcze, że ceny niemieckie żelaza nie są w Europie najniższe, gdyż żelazo angielskie jest zwykle od niemieckiego tańsze, to dojdziemy do przekonania, że otrzymane powyżej przez nas liczby nie przedstawiają jeszcze zapewne całej straty, na jaką narażona jest Galicya przez nieposiadanie własnego żelaza surowego. A gdy pomyślimy o uszczerbku pośrednim, jaki przez brak własnej wytwórczości żelaza ponosimy w postaci utrudnień, doznawanych przez nasz przemysł żelazo przerabiający i przez opóźnienie jego rozwoju, śmiało będziemy mogli powiedzieć, że nasza strata z tego powodu przewyższa znacznie 10 milionów koron rocznie.

Już sama więc chęć uchronienia się od tak znacznej szkody i zatrzymanie we własnem gospodarstwie narodowem tych poważnych sum powinna być dość silną pobudką do rozwinięcia jak największych wysiłków w celu stworzenia w Galicyi hutnictwa żelaznego.

ł) Patrz: Verhandlungen der vom k. k. Handelsministerium yeranstalte-ten Kartellenąuete. VIII. Eisenindustrie. Wien. 1912. Str. 461.

²) Vei\handlungen der vom k. k. Handelsministerium yeranstalteten Kartellenąuete. VIII. Eisenindustrie. Wien. 1912. Str. 197.

Tembardziej, że wpływ powstania u nas tej gałęzi wytwórczości nie ograniczyłby się do zatrzymania jedynie w kraju sumy pieniężnej, którą dziś za sprowadzane żelazo płacimy obcym. Założenie w kraju huty żelaznej dałoby zatrudnienie w domu licznym rodzinom robotniczym, wpłynęłoby podniecająco na nasze początkujące kopalnictwo węglowe, wskrzesiłoby wyzyskanie rud krajowych, ułatwiło przemysłowi przerabiającemu żelazo jego rozwój, spowodowałoby słowem głęboki przewrót w warunkach naszego życia przemysłowego.

obcy przeważ-

Hutnictwo galicyjskie, pomyślane w związku z naleźytem rozwinięciem naszego kopalnictwa węglowego, może rokować naszemu krajowi stanowisko zupełnie odmienne od tego, jakie zajmuje dzisiaj w stosunku do innych krajów państwa austryackiego, stanowisko, z którego już dziś zdają sobie sprawę nie, niestety — przemysłowcy zachodniego krańca Gralicyi, wierzący, że osiągnie ona wielką przyszłość przemysłową i dorówna conaj-mniej dzisiejszemu rozwojowi Czech.

Wykazaniu, że Gralicya może już dziś wkroczyć na drogę tworzenia u siebie hutnictwa żelaznego, poświęcona jest część druga obecnego wydawnictwa, opracowana przez p. dyrektora Z. Jędrkie-wicza. Nie będziemy więc tu powtarzali jej argumentów. Zatrzymaliśmy się nad sprawą własnego hutnictwa żelaznego, gdyż narzuca się ona każdemu, kto wejrzy w całość stosunków naszego przemysłu żelaznego, a także i dlatego, że maluje ona najlepiej warunki ogólne, w jakich wypada działać naszemu przemysłowi przerabiającemu żelazo.

¹

Oesterreichs Industrie (Nach J. Hain’s Handbuch der Statistik des oester-reichischen Kaiserstaates). II. Eisenindustrie. W dzienniku „Austria“, Zeitung fur Handel u. G-ewerbe, offentlicbe Bauten u. Verkehrsmittel Nr. 148 r. 1853.

²)    Oesterreicbs Industrie. „Austria“, Zeitung fur Handel und Gewerbe, offentliche Bauten u. Verkehrsmittel. Nr. 151 z r. 1853.

³)    Bericht der Handels- und Gewerbekammer in Lemberg an das k. k. Mi-nisterium fur Handel, Gewerbe u. offentliche Bauten tiber die Zustande des Handels u. der Industrie in ihrein Kammerbezirke in den Jahren 1854, 1855 und 1856. Lemberg 1859. Str. 86.

⁴)    Der Bergwerks-Betrieb Oesterreicbs im Jahre 1873. II. Theil. Str. 177.

CZĘŚĆ II.

Obecny przerób żelaza w Galicyi.

Ogólne rozmiary galicyj-na wstępie z trudnością określenia — jaki zakład uważać mamy

skiego przemysłu żela

Badając obecny fabryczny przerób żelaza w Galicyi, spotykamy

za fabryczny.

znego.

Odpowiedź na to pytanie wogóle, a w kraju naszym ze względu na początkowy okres rozwoju naszego przemysłu szczególniej, nie jest łatwa. W stosunkach naszych zjawiskiem typowem jest zakład znajdujący się na stopniu pośrednim pomiędzy wytwórczością rzemieślniczą a fabryczną. Warsztat naprawy maszyn albo ślusarsko-budowlany, rozwijając się powiększa stopniowo ilość robotników, wprowadza popęd mechaniczny i przechodzi od naprawek do wytwórczości samodzielnej, pracuje nie tylko na zamówienie, ale i na skład i handel. W ten sposób powstaje mała fabryczka, zdradzająca nieraz — przy dobrem kierownictwie fachowem i obrotności handlowej właściciela — nadspodziewaną zdolność do rozwoju. Chwila jednak jej przepoczwarzenia się z warsztatu rzemieślniczego na zakład fabryczny jest nadzwyczajnie trudna do uchwycenia. A że i teoretycznie granice między rzemiosłem a przemysłem we właści-wem słowa znaczeniu nie są dość jasne i bezsporne, obraliśmy więc do określenia granic naszego przemysłu żelaznego oznakę zewnętrzną : jako zakłady przemysłowe uważamy wszystkie te, które posługują się popędem mechanicznym. Od zasady tej zrobiliśmy jeden wyjątek, wliczając do zakładów przemysłowych fabrykę wag p. J. Stankiewicza we Lwowie, która ze względu na rodzaj swoich wyrobów i na swoją organizacyę handlową posiada niewątpliwie typ fabryczny i zresztą w blizkiej przyszłości pozyska także wszelkie warunki zewnętrzne nowocześnie urządzonej fabryki. Z zakładów, posługujących się popędem mechanicznym i urządzonych pod względem technicznym na sposób fabryczny, pozostawiamy poza obrębem galicyjskiego przemysłu żelaznego warsztaty dyrekcyi kolej owych.

Licząc w ten sposób znajdujemy w Galicyi w r. 1913 — 165 zakładów przemysłowych przerabiających żelazo. W tej liczbie znajduje się jedna huta martinowska, wyrabiająca

żelazo walcowane ze złomu i surowca żelaznego, ponieważ jednak surowca tego sama nie wytwarza, zaliczamy więc i ją do fabryk żelazo przerabiających.

pracuje

W tych 165 zakładach pracuje 8.159 robotników, przy posługiwaniu się siłą 7.276 koni mechanicznych. Poza tymi zakładami przemysłowymi przerabia jeszcze w kraju żelazo 5 warsztatów kolejowych, w których — podług wiadomości z r. 1911 — przeszło 3.600 robotników i zużywa się energię 1.179 koni mechanicznych.

za-

Rozpatrując owe 165 zakładów pod względem rozmiarów, znajdujemy, że najliczniejszy jest rodzaj fabryk, zatrudniających od 21 do 50 robotników. Z ogólnej ilości należało do tego rodzaju kładów -— 46, (41 w przedziałce dla zakładów o 21—50 robotnikach i 5 w przedziałce dla „nieczynnych^) czyli przeszło 27°/₀. Dalej pod względem liczebności następują zakłady drobniejszych rozmiarów: przedziałka warsztatów, mających od 1 do 5 robotników z 35 zakładami, kategorya zakładów o 6—10 robotnikach w liczbie 23 i fabryczek o 11—20 robotnikach, w ilości ogólnej 20. Zakłady większe, liczące ponad 20 robotników wogóle, stanowią wśród całości warsztatów galicyjskiego przemysłu przerabiającego żelazo niemal połowę: 82 (z nieczynnymi) na 165. Fabryk, zatrudniających ponad 50 robotników jest 17 (przeszło 10°/₀), fabryk większych, mających ponad 100 robotników, również 17; w pięciu z nich pracuje powyżej 300, w dwóch nawet powyżej 500 robotników.

W tablicy I (na str. 2—5) uderza znajdująca się na przedzie, a wypełniona dość obficie przedziałka zakładów nieczynnych. Podług niej w listopadzie r. 1913 (czas układania tablicy) przeszło 6°/₀ galicyjskich zakładów przerabiających żelazo stało bez ruchu. Jest to odbicie uwidocznionych j uż skutków przesilenia finansowego, wywołanego zawieruchą bałkańską, gdyż tylko jeden z wymienionych tam 10 zakładów był nieczynny z powodów niezależnych od tego przesilenia. Wszystkie inne wstrzymywały ruch fabryczny lub też nie rozpoczynały go ze względów na spowodowaną w kraju naszym (i nie tylko naszym) wypadkami bałkańskimi ciasnotę pieniężną.

Tablice dalsze (od II do XX) rozbijają całość zakładów przerabiających żelazo w kraju naszym na grupy, podług rodzaju wyrabianych przez nie towarów. Ścisłe przeprowadzenie takiego podziału nastręcza znaczne trudności, gdyż nasze fabryki wykazują przeważnie wytwórczość bardzo różnorodną, i nieraz istotnie niewiadomo, który z wyrabianych towarów jest głównym wytworem fabryki i powinien nadawać jej charakter. Oprócz tego przy podziale tym niepodobna było nieuwzględnić zupełnie niektórych zasadniczych właściwości technicznych fabryk żelaznych. Tak naprzy-kład zebraliśmy razem wszystkie odlewnie żelaza, bez względu na to, jaki towar one wytwarzają. Wskutek tego niektóre z pośród omawianych zakładów musiały być umieszczone w dwóch tablicach naraz.

Z ułożonych w ten sposób grup najliczniejszą okazuje się ta, która zawiera ślusarnie fabryczne (tabl. IY na str. 10—11). Wliczyliśmy tu wszystkie ślusarnie budowlane o popędzie mechanicznym, wszelkie warsztaty mechaniczno-reparacyjne (nie mające odlewni i nie wyrabiające maszyn), wreszcie fabryki wszelkich konstrukcyi i innych wyrobów kutych, użytkowych i ozdobnych. Znalazły się tu również zakłady takie jak J. Góreckiego, znana fabryka krakowska — siatek, mebli i konstrukcyi żelaznych oraz wyrobów ornamentalnych kutych, fabryka J. Daschka we Lwowie, wyrabiająca oprócz konstrukcyi i okuć budowlanych jeszcze rolety żelazne, fabryka wag J. Stankiewicza we Lwowie, fabryczka kas ogniotrwałych Kosiby i Chudzikowskiego we Lwowie i t. p.

Ślusarnie

fabryczne.

Wyrób

maszyn.

Są to, jak widzimy z tablicy IV, zakłady przeważnie drobnych i mniejszych rozmiarów; przeszło 70°/₀ ich ogólnej ilości posiada mniej niż po 20 robotników, dwa tylko zakłady wykazują ich ponad 100. Są między nimi zakłady bardzo zasobnie i celowo urządzone, doskonale prowadzone pod względem technicznym i handlowym, ale z wyjątkiem kilku, które wprowadziły u siebie wyrób towarów bardziej specyalnych i rynkowych — jak meble żelazne, siatki i ogrodzenia, wagi, kasy, rolety — pozostaną one zapewne zawsze na stopie warsztatów pomocniczych bądź dla miejscowego przemysłu budowlanego, bądź nawet dla poszczególnych wielkich dóbr i przedsiębiorstw i jako takie nie rozwiną się zapewne do rozmiarów większych. Będą one zawsze miały charakter pośredni między zakładem rzemieślniczym a fabrycznym, liczebność zaś ich będzie się wzmagała w miarę rozwoju nie tylko przemysłu budowlanego, lecz także innych gałęzi przemysłu i ogólnego podniesienia się poziomu gospodarczego kraju. Postęp techniczny powoduje pewne zmiany tylko w urządzeniu tego rodzaju zakładów, nie naruszając charakteru ich ustroju, ani nie podcinając konieczności ich istnienia.

Najliczniejszą po warsztatach fabrycznych ślusarskich grupę stanowią w kraju naszym fabryki maszyn i ich części oraz aparatów (Tabl. III na str. 8—9). Wliczamy do tego rodzaju zakładów także te pracownie do naprawy maszyn, które posiadając własne odlewnie dorabiają do starych maszyn nowe części, lub też dostarczają tych części na zamówienie innym zakładom lub odbiorcom prywatnym. W ten sposób tablica nasza ogarnia zakłady bardzo różnorodne: od warsztatu mechanicznego, położonego w rolniczej lub leśnej, a odległej od ośrodków fabrycznych okolicy, który dzięki temu przechodzi częściowo do fabrykacyi własnej, przystosowanej do potrzeb otoczenia — aż do wielkich fabryk po pół tysiąca robotników; ogarnia fabryki wyłącznie lub przeważnie poświęcone wyrobowi maszyn i aparatów i takie, w których wyrób ten stanowi tylko jedną z gałęzi wytwórczości i to może nawet nie najważniejszą.

Połączenie takie j est nieuniknione, niestety, zarówno wobec niewielkich rozmiarów całego naszego przemysłu żelaznego, jak i wobec

niezróżniczkowania poszczególnych większych fabryk żelaznych, łączących przeważnie różnorakie rodzaje wytwórczości i nie posiadających wobec tego charakteru zakładów wyspecyalizowanych. Wsku-tego niezróżnicowania również tablica III zawiera przeważnie ten sam materyał co i tablica II (na str. 6—7), obejmująca odlewnie żelaza. Mimo powtórzenia wielu zakładów w tej i tamtej tablicy, uważaliśmy jednak za pożyteczne z punktu widzenia techniczno-gospodarczego, zebranie w jedno wszystkich zakładów, uprawiających odlewnictwo żelazne.

Tablica III (str. 8—9) wykazuje 39 fabryk maszyn, ich części i aparatów, zatrudniających 3.980 robotników i 2.351 koni mechanicznych. Mimo zaznaczoną już wyżej różnorodność zebranych w tej tablicy zakładów są to jednak przeważnie fabryki większe, prawie 75 °/₀ bowiem ich ilości ogólnej zatrudnia ponad 20 robotników, a przeszło 50 °/₀ ma ich ponad 50 każdy, mamy tu nawet 3 zakłady o pół tysiącu i powyżej tej liczby robotników — największe fabryki żelazne naszego kraju.

Większość omawianych fabryk posiada — jak już wspomnieliśmy — charakter uniwersalny, nie brak jednakże między niemi i takich, które od samego powstania lub też w biegu rozwoju poświęciły się wytwórczości pewnych specyalnych rodzaj ów maszyn i narzędzi.

Takiemi zakładami o wybitnie specyalnym wyrobie są przede-

wszystkiem nasze fabryki narzędzi i maszyn wiertniczych.

Mamy w Galicyi obecnie większą ilość tego rodzaju zakładów Fabry,cl

rzędzi wiertniczych.

na-

(patrz tablicę Y na str. 12), głównie dzięki temu, że od lat paru każde prawie większe przedsiębiorstwo naftowe otwiera sobie własne warsztaty mechaniczne, w których po za naprawami maszyn i narzędzi, używanych przy prowadzonym przez się ruchu wiertniczym, wytwarza również drobniejsze i prostsze tego rodzaju narzędzia. Po za tymi jednak warsztatami — jak widzimy z tablicy IX, przeważnie dość dużych rozmiarów — i paroma drobniej szemi fabryczkami, mamy w Galicyi trzy znaczne fabryki narzędzi i maszyn wiertniczych: Galicyj sko - karpackiego towarzystwa naftowego w Gliniku maryampolskim, Towarzystwa akcyjnego dla przemysłu naftowego w Borysławiu, i Spółki z ogr. por. „Perkins, Mac Intosh, Zdanowicz “ w Stryju. Każda z nich ma oprócz tego po kilka zakładów filialnych do montowania, naprawy na miejscu maszyn i narzędzi i wyrobu prostszych ich rodzajów w bezpośrednim sąsiedztwie ruchu wiertniczego.

Fabryka Galicyj sko - karpackiego towarzystwa naftowego zatrudnia wraz z filiami przeszło 400 robotników, fabryka Towarzystwa akcyjnego dla przemysłu naftowego z dwiema filiami przeszło 260, fabryka „Perkins, Mac Intosh, Zdanowicz“ z trzema filiami do 250.

"Wyrabiają one całkowite urządzenia wież wiertniczych rozmaitych rodzajów i wytworzyły nawet w tym zakresie odrębny typ „galicyjsko -kanadyjskiu, wszelkiego rodzaju narzędzia wiertnicze, kotły, zbiorniki i silniki parowe, zastosowane do potrzeb wiertnictwa

naftowego, przeważnie do 12 koni siły. Sama fabryka w Gliniku wyrabia takich maszyn do 120 sztuk rocznie. Fabryki w Gliniku i Borysławiu mają własne duże odlewnie, fabryka Stryjska pracuje przy pomocy istniejących w Stryju odlewni obcych. Zaspakajają one potrzeby nie tylko nafciarstwa galicyjskiego, lecz uprawiają również szeroki wywóz do Węgier, Rumunii, Włoch, Rosyi, Indyi, Meksyku, Afryki, Australii, do wszystkich części świata i wszystkich krajów, gdzie tylko istnieje górnictwo naftowe. Najbardziej rozwinięty wywóz ma fabryka Galicyj skiego - karpackiego towarzystwa naftowego, pracująca nawet głównie dla rynków obcych. Znajduje się też ona w ciągłym rozwoju, jest w ruchu w dzień i w nocy i przenosi się w najbliższej przyszłości do nowego, urządzonego podług najnowszych wymagań pomieszczenia.

Ciekawym zbiegiem okoliczności galicyjski wyrób narzędzi i maszyn wiertniczych przyczynił się do powstania tego rodzaju przemysłu... w Anglii. Mianowicie stryj ska fabryka narzędzi wiertniczych, należąca przedtem do towarzystwa naftowego „Perkins, Mac Intosh, Perkins “ uprawiała dawniej na wielką skalę wywóz swych wyrobów do zagłębi naftowych wszystkich części świata. W końcu jednak towarzystwo angielskie uznało, że potrzeby krajów egzotycznych będzie mogło wygodniej i zyskowniej zaspakajać z Anglii i pobudowało odpowiednią fabrykę pod Londynem. Obecna fabryka „Perkins, Mac Intosh, Zdanowicz “ w Stryju została wobec tego ograniczona do zaspakajania potrzeb galicyjskich i eksportu europejskiego.

Wyrób maszyn i narzędzi rolniczych.

Wartość wytwórczości rocznej trzech omawianych wielkich fabryk narzędzi i maszyn wiertniczych dochodzi razem do 6,000.000 koron. Oprócz tych fabryk wyrabiają jeszcze na potrzeby naszego wiertnictwa naftowego: maszyny parowe — fabryka Zieleniewskiego w Krakowie (od roku dopiero, ale w ilości paruset) i fabryka E. Bredta w Ottynii; narzędzia wiertnicze — fabryki: braci Kohut w Nawojowej pod N. Sączem, „Bci Wróbel“ w Żywcu, oraz „Sanocka fabryka wagonów i maszyn“. Fabryka firmy „Bcia Wróbel“, znajdująca się właściwie w rękach „Towarzystwa przedsiębiorstw górniczych “ (T. P. G.), podobnie jak i fabryczka, założona w Lip-niku pod Białą przez towarzystwo górnicze „Montangesellschaft“, zaspakajają potrzeby wiertnictwa poszukiwawczego, działającego w naszem zagłębiu węglowem.

Drugim rodzajem zakładów ściślej wyspecyalizowanych są nasze fabryki maszyn i narzędzi rolniczych; niestety, tak bardzo w stosunku do rolniczego charakteru kraju nieliczne.

Mamy w Galicyi dwie większe fabryki, j^oświęcone specyalnie wyrobowi maszyn rolniczych M. Peterseima w Krakowie i E. Bredta i Ski w Ottynii (pow. Tłumacki). Oprócz nich głównie maszyny rolnicze wyrabiają fabryki: Faranowskiego w Zastawiu pod Podhaj-cami, J. Szajnoka w Rzeszowie, Bci Bartików w Tarnowie, która

jednak w ostatnim czasie wstrzymała dalszy wyrób maszyn rolniczych, ograniczając się do wyrobu pilników, i Br. Frohlichów w Nowym Sączu (specyalnośó pługi). Obok innych rzeczy, wyrabiają także maszynki rolnicze prostsze — głównie sieczkarnie — fabryki Grottlieba w Wełdzirzu i M. Schwarza w Pasiecznej, Bci Jurów w Kętach (różne maszyny w drobnych ilościach); części maszyn wyrabiają fabryki: dawniej ks. A. Lubomirskiego we Lwowie, G-. Pammera we Lwowie i cały szereg warsztatów reparacyjnych, posiadających odlewnie.

Największą z wymienionych jest fabryka Bredta w Ottynii, posiada ona wszakże obok wyrobu maszyn ściśle rolniczych jeszcze obszerny dział do wyrobu aparatów gorzelnianych, dział silników parowych, a także naprawy tartaków i młynów — bardziej więc się już zbliża ku uniwersalności. Z maszyn rolniczych wyrabia ona sieczkarnie wszelkich - rozmiarów, krajacze do buraków i kartofli, gniotowniki do owsa, słodu, lnu i maku, tłocznie do robienia oleju, młynki i prasy do wyciskania soku z owoców i winogron, łuskacze do kukurydzy, walce, młynki, kieraty, młocarnie ręczne i konne, młynki domowe (do mielenia mąki) i t. p.

Fabryka Peterseima w Krakowie jest mniejsza, ale zarazem bardziej specyalna. Wyrabia ona poza maszynami rolniczemi, jak młynki, sieczkarnie, kartoflarki, młocarnie, kieraty, jeszcze tylko sikawki, beczkowozy, odlewy i częściowo roboty konstrukcyjne. Następna co do rozmiarów fabryka Bci Bartików w Tarnowie, wstrzymała obecnie ruch we wszystkich oddziałach prócz wyrobu pilników, nie może więc być już brana pod uwagę przy fabrykacyi maszyn rolniczych, z których wyrabiała dotąd również sieczkarnie, młynki, kieraty i młocarnie.

Jak widać Gralicya wyrabia głównie narzędzia i maszyny rolnicze prostsze. Najwięcej wyrabia się sieczkarni — około 30.000 sztuk rocznie. Wytwórczości innych rodzajów maszyn rolniczych nie dało się obliczyć ściślej, jest ona jednak nie duża, i co najwyżej w zakresie młynków dojdzie do kilku tysięcy, w zakresie młocarni do paru tysięcy sztuk, w innych rodzajach sprowadzając się do liczb jeszcze skromniejszych. Zupełnie prawie jest pozbawiona Galicya własnego wyrobu pługów.

Wartość wytwórczości rocznej wszystkich wymienionych fabryk przenosi 4,000.000 koron, ale nie jest to wartość samych tylko maszyn rolniczych, gdyż część przeważna tych fabryk wyrabia jeszcze różnorodny inny towar.

W blizkiem pokrewieństwie z fabrykacyą maszyn rolniczych Fabrykacya

urządzeń gorzelnianych.

znajduje się wytwarzanie aparatów gorzelnianych. Ten rodzaj wyrobu uprawiają u nas głównie fabryki, które nie czynią sobie z niego wyłącznej specyalności. I tak największym wytwórcą galicyjskim urządzeń gorzelnianych jest wspomniana już fabryka Bredta w Ottynii, której główny artykuł stanowią maszyny rolnicze. Po niej idą :

fabryka maszyn dawniej ks. A. Lubomirskiego, obecnie oddział lwowski zakładów akcyjnych Zieleniewskiego i fabryka wagonów i maszyn w Sanoku, dziś również połączona z zakładami akcyjnymi Zieleniewskiego. Obie one również nie zrobiły urządzania gorzelń swoją specyalnością. Obecnie może dopiero nastąpi w tym względzie zmiana co do lwowskiego oddziału zakładów Zieleniewskiego. Jak dotąd specyalizowały się w urządzaniu gorzelń u nas tylko dwie fabryczki, wymienione dlatego osobno w drobnej tablicy VI na str. 13 mianowicie fabryka urządzeń gorzelnianych „Bielski i Jaworski“ w Sokalu i A. Olszańskiego w Tarnopolu. Obie, jak widać z tablicy, są niewielkie — fabryka sokalska sięga zaledwie rozmiarów średnich, tarnopolska jest zgoła mała. Nie przeszkadza to jednak, że zakłady te prowadzone pod doskonałem kierownictwem fachowem samych właścicieli są bardzo ruchliwe i mają wszelkie widoki rozwoju, znajdując się w środku zamożnych obwodów rolniczych obfitujących w gorzelnie i mogąc znaleźć dostateczne zatrudnienie w samej bezpośredniej okolicy. Obie właściwie były już wyglądały pokaźniej, niż w obecnej tablicy, jako przedsiębiorstwa bowiem młode i nie rozporządzające zapasami kapitałowymi, musiały one w obecnym roku ciężkiego przesilenia przedewszystkiem w rolnictwie galicyj-skiem skurczyć się i zmniejszyć ilość robotników. W każdym razie budują one razem do 10 nowych gorzelń rocznie i przeprowadzają corocznie naprawki lub przebudowę w kilkudziesięciu starych, sama fabryka sokalska miewa naprawy w około 50 gorzelniach rocznie. Umieją one wytrzymać wsjDÓłzawodnictwo zarówno z najgroźniejszą na tern polu w Galicyi i najbardziej zakorzenioną tu konkurencyjną fabryką Quisseka i Gepperta z Bielska, jak z fabrykami wiedeń-skiemi i czeskiemi i stanowią najdodatniejszy typ rozwijających się organicznie i opartych na rdzennie polskich siłach początkujących przedsiębiorstw fabrycznych.

Wyrób

armatur.

Dalszym objawem specyalizacyi są istniejące w kraju dwie fabryki t. zw. armatur (nie wydzielonych w osobną tablicę). Znajdują się one: w Białej „Fabryka armatur Bud. Schmidtau i w Trzebini „Fabryka armatur, pomp, odlewarnia żelaza i metali inż. Karola Budolphiego i Skiu.

Obie są średnich rozmiarów, zatrudniają od 60—100 robotników każda i wyrabiają armatury parowe, wodne, elektryczne, kanalizacyjne i t. p., żelazne i z innych metali. Oprócz nich istnieje jeszcze fabryczka armatur specyalnie metalowych Einhorn w Gorlicach, nie uwzględniona w naszych tablicach.

Sama fabryka Budolphiego w Trzebini wyrabia rocznie około 15 wagonów armatur; o produkcyi drugiej fabryki nie udało się otrzymać wiadomości.

Fabryki

akumulato

rów.

tH

05

Lwów posiada dwie fabryki maszyn o charakterze bardzo spe-cyalnym, wyrabiające mianowicie — akumulatory elektryczne. (Zob. tabl. VII na str. 13). Jedna z nich, wytwarzająca akumulatory

i latarki górnicze pomysłu polskiego wynalazcy prof. Z. Staneckiego, rozszerzyła w rokn bieżącym 1913 swoją wytwórczość także na wyroby metalowe i ołowiane, wprowadzając w tym ostatnim zakresie także wyrób rnr ołowianych.

Dalej jnż można mówić tylko o odosobnionych zakładach, które w różnych dziedzinach zapoczątkowały u nas specyalizacye w dziedzinie wyrobu maszyn.

Wśród nich na pierwszem miejscu wymienić należy wielki zakład, który niezupełnie ściśle i bardziej z nazwy niż z istoty tu wa9on(^w-należy, mianowicie fabrykę sanocką „Pierwszego galicyjskiego towarzystwa akcyjnego budowy wagonów i maszynu. Ze względu na drugą część swojej produkcyi zakład sanocki należy do omawianego tu rodzaju fabryk; wyspecyalizował się on wszakże w dziale, nie należącym właściwie do zakresu budowy maszyn, mianowicie w budowie wagonów. Specyalizacya ta posunęła się tak daleko, że podług ostatniego sprawozdania za r. 1911 —12 z ogólnej wartości wytwórczości rocznej fabryki przypadło w okresie sprawozdawczym: na dział wagonowy 4,068.257 kor., na działy zaś kotlarski, maszynowy

Fabryka

i konstrukcyjny 560,427 kor. ¹).

W ostatniem trzechleciu t. j. od października 1910 do końca września 1913 fabryka sanocka wyrobiła 217 wagonów kolejowych osobowych różnego rodzaju, 38 wagonów tramwajowych i 1.221 wagonów kolejowych towarowych różnego rodzaju.

Po za tą główną specyalnością swoją fabryka sanocka wytwarza, jak już wspomnieliśmy wyżej, urządzenia gorzelniane, narzędzia wiertnicze, a także zbiorniki i kotły.

do dachówki i cegły cementowej oraz wyrobów betonowych inż.

Odosobniona w swoim zakresie jest także fabryka maszyn i form Fabryka maszyn i form

W. Boguckiego w Chrzanowie. Zakład to nieduży (25 robotników, $łu Cemento-silnica 16-konna), ale też jeden z tych, na których można opierać wego i beto-widoki samodzielnego rozwoju naszego przemysłu, urządzenia nowego, jego bowiem i sposób prowadzenia są najzupełniej nowoczesne.

Fabryka wyrabia osiem typów maszyn do wyrobu dachówki cementowej, trzy rodzaje ceglarek cementowych, formy do wyrobów betonowych i wszelkie narzędzia pomocnicze do fabrykacyi wyrobów z cementu i betonu.

Maszyny do fabrykacyi dachówki cementowej wyrabiają także fabryki: Bci Jurów w Kętach i J. Benczera w Stryju, ale tylko jako jeden ze szczegółów ich produkcyi.

Jedynym w swoim fachu zakładem specyalnym jest także fa- Fabryka wag. bryka wag J. Stankiewicza we Lwowie. Wyrabia ona wagi mostowe, decymalne, skalowe, równoramienne, balansowe, osobowe i inne. Fabryka średnich rozmiarów, rozwija się i doskonali pod względem

9 Protokół XVIII Walnego Zgromadzenia Pierwszego galic. towarzystwa akcyjnego budowy wagonów i maszyn w Sanoku i t, d. Lwów 1912. Str. 4.

Stat. przem.

technicznym, i niezadługo ma uledz rozszerzeniu i przekształceniu, otrzymując nowe i nowocześnie urządzone pomieszczenie fabryczne.

To jest wszystko, co można wymienić, jeśli się nasze fabryki maszyn rozpatruje z punktu widzenia specyalizacyi. Po za wspo-mnianemi niektóre fabryki stawiają na tern polu pierwsze kroki, wytwarzając pewne maszyny podług własnych patentów, jak n. p. młynki i rozdrabiacze różnego rodzaju fabryki R. Schmeji w Białej, żórawie przenośne do dźwigania belek fabryki „Bci Wróbel“ w Żywcu, maszyny do prasowania brykietów ropałowych fabryki G-. Pammera we Lwowie, ale o ich specyalizacyi w kierunku tych wyrobów nie może jeszcze być mowy. Wytwarzanie ich odbywa się w ilościach zbyt szczupłych, aby mogło zatrudnić te fabryki całkowicie, lub chociażby w przeważnej mierze. Muszą więc one chwytać się wyrobu towarów innych, najróżnorodniejszych i to nie tylko z działu maszyn. Widzimy więc, że fabryki wytwarzające maszyny, równocześnie produkują leiznę handlową i wszelkiego rodzaju konstrukcye, wyroby handlowe kowalskie, jak: siekiery, motyki, młotki i t. d., i t. d. Najbardziej charakterystyczne pod tym względem są właśnie największe nasze fabryki maszyn — sanocka, o której wyrobach już mówiliśmy, i następna po niej, a najbardziej uniwersalna fabryka Tow. akc. L. Zieleniewskiego w Krakowie. Ta ostatnia wyrabia silniki parowe i ropne, konstrukcye mostowe, dachowe i wszelkie inne, kotły parowe i zbiorniki żelazne, różne odlewy maszynowe, kanałowe, oświetleniowe i in. (z wyjątkiem leizny handlowej), buduje statki parowe, a od czasu do czasu, na zamówienie, i różne obrabiarki do drzewa i żelaza, dorównując co do jakości tych wyrobów z powodzeniem fabrykom obcym.

Ustrój tego rodzaju zdaje się być smutną koniecznością fabryk

za szczupły, aby (z mana jednym rodzaju towaru, można

u nas

Odlewnictwo

żelazne.

galicyjskich. Rynek nasz wewnętrzny jest łymi wyjątkami), opierając się u nas było w tej dziedzinie, co wyrób maszyn i narzędzi, dojść do produkcyi masowej. Taki wyjątek n. p. zdają się stanowić silniki mniejszych rozmiarów, znajdujące zastosowanie w wiertnictwie nafto-wem, gorzelnictwie i innych przedsiębiorstwach, nie wymagających dużej siły mechanicznej. Taki wyjątek również zdają się stanowić urządzenia gorzelń, młynów, tartaków, t. j. zakładów liczonych na setki. Ale o stosunku naszych fabryk do tego rodzaju wyrobów będzie mowa na innem miejscu. Za podstawę do przeprowadzenia ściślejszej specyalizacyi wśród większych właśnie naszych fabryk maszyn posłuży może w ostatnim roku dokonane połączenie zakładów L. Zieleniewskiego w Krakowie, fabryki wagonów w Sanoku i ks. A. Lubomirskiego we Lwowie w jednolicie prowadzone przedsiębiorstwo o rozmiarach dotąd w galicyjskiem przemyśle niebywałych.

Trzecią z kolei co do liczebności zakładów grupę naszych fabryk żelaznych tworzą odlewnie, w poczet których wliczono także te wszystkie fabryki, które posiadają własny dział odlewarski. (Tablica II na str. 6—7).

Odlewni wyłącznych z ogólnej liczby 37 objętych przez tę tablicę zakładów jest tylko 8. W tej liczbie jedna wielka, dochodząca w prodnkcyi swej do przeszło 900 wagonów rocznie, jedna — fabryka odlewów stalowych — urządzona również na wytwórczość paruset wagonów, świeżo wybudowana i niepuszczona jeszcze w ruch, pozostałe zaś są to zakłady drobne, wyrabiające rocznie po kilka wagonów płyt piecowych i t. p. najprostszej leizny handlowej, lub też odlewające na zamówienie i naprawiające na potrzeby okolicy rozliczne części maszynowe. Nie wychodzą one poza liczbę 3—4 robotników i zarówno pod względem urządzeń, jak prowadzenia, przedstawiają obraz stosunków najpierwotniejszych. Wszystkie inne odlewnie żelaza, wytwarzające tak leiznę handlową, jak też wszelkiego rodzaju części maszyn i urządzeń wchodzą jako oddziały składowe do przedsiębiorstw o charakterze szerszym — fabryk maszyn rolniczych i innych, narzędzi wiertniczych, nawet większych warsztatów reparacyjnych.

Leizna handlowa stanowi tylko nieznaczną część wytwórczości tych naszych odlewni, która wogóle jest mało masowa i — jak przeważna część galicyjskiego przerobu żelaza — rozdrobniona na wielką ilość typów. Świadczy o tern wymownie zjawisko, że na 37 zakładów odlewniczych w kraju, tylko w 11-tu spotkaliśmy się z formowaniem maszynowem, w reszcie odlewni formuje się wyłącznie ręcznie. Ale i w tych jedenastu fabrykach, które posiadają maszyny formierskie, odgrywają one zaledwie pomocniczą rolę; w trzech tylko fabrykach główna część wyrobów formuje się w drodze maszynowej.

za-

Wśród 3.000 wagonów, na które można obliczać dzisiejszą wytwórczość odlewni galicyjskich, największa część przypada na wyroby, dostarczane kolejom oraz wszelkim zarządom autonomicznym, a więc na smarownice, łożyska i hamulce do wagonów kolejowych i tramwajowych, odlewy kanałowe, oświetleniowe, wodne, rury (które wytwarza w ilości 450 wagonów tylko odlewnia w Węgierskiej Górce) i t. p. Ilość pozostała podzieli się między odlewy części maszynowych, wyrabiane przez nasze fabryki maszyn rolniczych, silnie i urządzeń wiertniczych na własną i obcą potrzebę i pomiędzy leizną handlową, która dotąd w odlewnictwie naszem zajmuje miejsce najskromniejsze. Tę ostatnią gałąź naszej wytwórczości odlewniczej uprawiały do ostatnich czasów, poza Węgierską Górką, głównie drobniejsze i zupełnie drobne zakłady, dopiero w ostatnim roku jedna z fabryk konstrukcyjnych pobudowała oddział, zakrojony na wytwarzanie do 200 wagonów rocznie, i w takich samych rozmiarach wprowadza wyrób leizny handlowej największa w kraju fabryka maszyn rolniczych. Wytwarzanie masowe wpłynie korzystnie na kal-kulacyę tego towaru wyrabianego przez drobne i przestarzałe kłady w sposób nie rentowny i popchnie może do rozwoju ten znajdujący się u nas przez ostatnie lata w zastoju dział odlewnictwa.

Odlewnie galicyjskie, z wyjątkiem oczywiście tych nielicznych, które wyrabiają wyłącznie towar handlowy, pracują — zarówno dla odbiorców publicznych jak prywatnych — głównie na zamówienie. Typ wszakże odlewni, ojńerającej byt swój wyłącznie na wykonywaniu zamówień obcych, typ tak zwanej odlewni zarobkowej (Lohn-giesserei) w Gralicyi prawie się nie spotyka. Rynek nasz jest jeszcze na to zbyt szczupły, ruch przemysłowy za mało ożywiony. Wobec tego przeważna część odlewni galicyjskich zaspakaja równocześnie potrzeby dalszej fabrykacyi własnego zakładu i równocześnie przyjmuje zamówienia na dostawy kolejowe i autonomiczne lub od odbiorców prywatnych, a czasami uprawia jeszcze obok tego i wyrób leizny handlowej. Podzielają więc one z całym przemysłem galicyjskim żelaznym dolę zbyt małej specyalizacyi i rozdrobnienia wytwórczości na nadto wielką ilość rodzajów produktu.

Wartość wytwórczości wszystkich wyszczególnionych w tablicy III fabryk maszyn, ich części i urządzeń wyniosła podług ich własnych danych w r. 1912 około 20,600.000 koron.

Walcownia

żelaza.

Przechodząc do fabrykacyi j>roslszych rodzajów wyrobów żelaznych, przed innemi wymienić musimy hutę Martinowską i walcownię żelaza w Borku fałęckim pod Krakowem (p. Tabl. IX na str. 14). Nie mamy w Galicyi własnego surowca, to znaczy żelaza wytopionego z rudy i nie poddanego jeszcze przewalcowaniu. Dla znacznej części jednak fabryk przerabiających żelazo (z wyjątkiem odlewni) surowcem, czyli materyałem pierwotnym, od którego rozpoczynają one dalszy przerób jest właśnie żelazo walcowane. Na walcowane również żelazo skierowuje się główna część zapotrzebowania gospodarstw prywatnych.

W kraju naszym mamy jeden tylko zakład dostarczający tego rodzaju żelaza. Jest to wyżej wymieniona fabryka w Borku fałęckim.

Przetapia ona przy pomocy pieca Martinowskiego do 800 wagonów starego żelaza (złomu) oraz do 400 wagonów surowca żelaznego, sprowadzanego z sąsiednich hut śląskich pod Cieszynem, i z tego materyału wywalcowuje — 600 wagonów żelaza sztabowego i 300 wagonów drutu walcowanego.

Są to ilości w porównaniu z zapotrzebowaniem odpowiednich towarów Galicyi bardzo drobne; cała wytwórczość fabryki w Borku w zakresie żelaza walcowanego nie dosięga nawet szóstej części kontyngentu, jaki określiły sobie skartelowane huty austryackie dla zbytu tego rodzaju żelaza w Galicyi.

Połowę całej ilości wyrabianego przez walcownię w Borku

Wyrób gwoździ i drutu. drutu w Stowarzyszenie przemysłowe dla wyrobów żelaznych i drucianych “, które jest jej właścicielem, przerabia dalej we własnej fabryce w Podgórzu na drut cieńszy i gwoździe. Obok podgórskiej istnieje w Krakowie inna jeszcze fabryka drutu i gwoździ — Bci Baumingerów (p. tabl. X na str. 14). Oprócz wymienionych dwóch wyrabia jeszcze drut i gwoździe jedna fabryka w Podgórzu, umieszczona w tabl. XI (na str. 14), gdyż wytwarza ona poza tern jeszcze

innego rodzaju towary, obejmowane ogólnem mianem „towarów żelaznych^.

Wszystkie te trzy fabryki wyrabiają razem rocznie 305 wagonów drutu i gwoździ, podczas kiedy kontyngent kartelowy dla Ga-licyi w obu tych rodzajach wyrobów żelaznych wynosi 829 wagonów. Świadczy to raz jeszcze wymownie, jak bardzo przewaga kartelu na rynku żelaznym austryackim jest dla Galicyi szkodliwa i jak powstrzymuje ona rozwój przemysłowy Galicyi, nie pozwalając mu dojść nawet do zaspakajania wewnętrznych potrzeb kraju.

Wśród wyrobów drucianych jedno z najpoważniejszych miejsc Wyrób siatek zajmują dziś szybko rozpowszechniające się w użyciu do celów drucianych-ogrodzeniowych siatki druciane i druty kolczaste.

Na większą skalę i jako specyalnośó artykuły te wyrabiane są w kraju naszym tylko w krakowskiej fabryce Góreckiego, która posiada własną ciągarnię drutu i cynkownię jego, sama więc sobie przygotowuje surowiec wszelkich wymiarów i wyrabia z niego masowo ogrodzenia siatkowe i kolczaste.

Ubocznie, w większej lub mniejszej ilości, wyrabiają także siatki do ogrodzeń — fabryka lin drucianych Krobicki i Wierzyński w Drohobyczu, fabryka konstrukcyjna J. Rosmanitha w Nowym Sączu, fabryki J. Daschka i J. Schumanna we Lwowie.

t. z w. „fabryki wyrobów żelaznychu. Mamy w kraju 4 tego rodzaju zakłady (tabl. XI na str. 14), a właściwie 3, gdyż fabryka tarnowska jest nieczynna i bodaj, czy posiada widoki wznowienia ruchu. Wszystkie pozostałe fabryki tego działu mieszczą się w Podgórzu.

O jednej z nich wspomnieliśmy już wyżej, gdyż wytwarza ona także drut i gwoździe. Dalszym rodzajem jej wyrobów są gwoździe szczególnych gatunków, a więc do podków, t. zw. „hufnale“ i „ocyle“ oraz łańcuchy, wędzidła, narożniki i t. d. Ogólna ilość wytwórczości wszystkich tych towarów żelaznych dochodzi w tej fabryce do 100 wagonów rocznie. Jest to zakład doskonale rozwijający się, który w tym roku właśnie (1913) przenosi się do nowego, podług ostatnich wymagań urządzonego pomieszczenia.

Pozostałe dwie fabryki różnią się nieco od poprzedniej rodzajem wytwórczości, wyrabiają bowiem głównie prostsze okucia budowlane do drzwi, okien i t. p., rury piecowe, czyli t. zw. „szaba-śnikiu i śruby druciane.

Ilość ogólna tych wszystkich wyrobów dochodzi dla obu fabryk do 130 wagonów rocznie. Około 20 wagonów rocznie tych samych wyrobów produkowała przed zatrzymaniem fabryka tarnowska.

W blizkiem pokrewieństwie z wyrobem drutu i gwoździ stoją Fabryki wyrobów żelaznych¹.

Oprócz tego jedna z ostatnio omawianych fabryk podgórskich Cynkowanie

blachy.

ma

wyrabia rocznie do 40.000 sztuk maszynek do siekania mięsa i cynkownię blachy, obliczoną na wytwórczość 70 wagonów rocznie.

Drugą w Galicyi cynkownię blachy posiada fabryka gwoździ i drutu Bci Baumingerów z produkcyą 50 wagonów rocznie. Oprócz

nich również fabryka wyrobów żelaznych Hofstatera i Ski, urządziła sobie w nowem pomieszczeniu oddział do cynkowania blachy, i nosiła się z podobnym zamiarem odlewnia żelaza i fabryka konstrukcyjna „Unia⁴⁴ w Stanisławowie. Ponieważ wszystkie te zakłady z wyjątkiem fabryki wyrobów żelaznych Rosnera i Korngolda w Podgórzu nie mają zgody kartelu austryackiego na wyrób blachy cynkowanej, więc kartel — pomijając to, że nie sprzedaje im potrzebnego do fabrykacyi surowca — obniżył w roku bieżącym cenę blachy cynkowanej na Galicyę z 800 kor. do 500 kor. za wagon.

Wszelkie rodzaje „wyrobów żelaznych⁶⁴ (z wyjątkiem blachy cynkowanej) idą z fabryk podgórskich poza Galicyę, do krajów austryacko - węgierskich i na Bałkan, w tak znacznym stopniu, że u niektórych z nich sprzedaż pozagalicyjska wynosi 75 °/₀ całej wytwórczości.

Fabryki śrub.

Wspomnieliśmy, że drobniejsze ilości śrub wytwarzają fabryki wyrobów żelaznych. Mamy wszakże w kraju dwa zakłady fabryczne wyłącznie w tym kierunku wyspecyalizowane, mianowicie fabrykę „Pierwszego galicyjskiego tow. akc. dla wyrobu śrub, nitów i mu-terek⁴⁴ w Sporyszu pod Żywcem i fabrykę T. Pollaka i Syna w Lip-niku pod Białą. (Tabl. XII na str. 14).

„Pierwsze galicyjskie towarzystwo akcyjne dla wyrobu śrub, nitów i muterek⁴⁴ jest właściwie filią wielkiego towarzystwa akcyjnego dla fabrykacyi śrub i wyrobów kutych „Breyillier i Spółka i A. Urban i Synowie⁴⁴, mającego oprócz fabryki sporyskiej zakłady swe w dolnej Austryi.

Obie fabryki wyrabiają 450 do 470 wagonów towaru rocznie, w co — oprócz śrub, nitów i naśrubków — wchodzi jeszcze różny drobny materyał kolejowy.

Zakład w Sporyszu wyrabia towar różnorodny, fabrykę zaś w Lipniku powołały do życia głównie potrzeby znajdujących się w okolicy fabryk mebli giętych. Mimo to jeszcze wyroby jej dochodzą do 160 różnych rodzajów o przeszło 2.000 odmian wymiarów. Obie fabryki przy swoim masowym wyrobie nie ograniczają się oczywiście do rynku galicyjskiego i znajdują zbyt dla swoich wyrobów we wszystkich krajach Austro-Węgier i poza nimi, głównie w Rumunii i Szwaj caryi.

Wyrób    Omówione dopiero co fabryki (tabl. Y—VIII), miały charakter

pilników. zakładów wyspecyalizowanych, doprowadzających wytwórczość swoją do rozmiarów, jak na nasze stosunki, masowych.

Wyrób pilników nie rozwinął się u nas na podobną skalę. Mamy jedną tylko fabrykę, w której większy oddział jest poświęcony temu wyrobowi. Obecnie ruch w innych oddziałach tej fabryki został wstrzymany, zamieniła się więc ona właściwie wyłącznie w fabrykę pilników i jako taka została umieszczona w tabl. XIII (str. 15). Wyrabia ona rocznie do 100.000 sztuk pilników nowych, i nasieka ponownie 200.000 sztuk, na potrzeby głównie kolei. Poza nią istnieją

jeszcze trzy zakłady mniejszych rozmiarów, uprawiające specyalnie wyrób i naprawę pilników, ubocznie zaś wyrabia je także fabryka narzędzi i maszyn rolniczych w Wełdzirzu.

Ze stosunkowo liczniejszymi zakładami spotykamy się, poza Fabryki wyrobów z blachy.

wymienionemi dotąd gałęziami, jeszcze tylko w dziedzinie wyrobów z blachy (patrz tabl. XIV na str. 15).

Zebrane w tej tabliczce zakłady są dość różnorodne.

Mamy tu, przedewszystkiem, dwie większe fabryki takich wyrobów blaszanych jak pudełka, puszki, cukiernice, plakaty i tabliczki, latarnie i t. p. Obie znajdują się w Krakowie (wzgl. Podgórzu); w jednej z nich zresztą tylko nieduży dział poświęcony jest wyrobom z blachy żelaznej, podczas gdy główną część jej wytwórczości stanowią przedmioty z blach kosztowniejszych i t. zw. „plateryu.

Dalej wymienić trzeba wyrób plomb blaszanych i winiet do worków, który się w ostatnich latach dość przyjął w kraju, sadowiąc się z trzema fabryczkami wzdłuż południowo - wschodniego krańca kordonu rosyjskiego, gdyż głównymi odbiorcami tego rodzaju wyrobów są wielkie młyny z tamtej strony kordonu. Fabryczki te, nieduże co do rozmiarów, dzięki niezłożoności technicznej i automa-tyczności uprawianej przez nie wytwórczości, robią dość znaczne obroty i przenikają ze swymi, łatwo znoszącymi przewóz wyrobami aż na odległe rynki wschodniej Syberyi. Dwie z nich mieszczą się w Podwołoczyskach, jedna w Sokalu. "Wartość wytwórczości wszystkich trzech można obliczyć na 750.000 kor.

Pokrewnego rodzaju wyrób uprawia fabryka Bci Thornów w Podgórzu, wytwarzająca guziki i zatrzaski metalowe do ubrań, guziki blaszane, naśladujące róg i masę, do tanich okryć, gwoździe do kufrów i tapicerskie i okucia do torebek podróżnych. W dziale zwłaszcza guzików i zatrzasków blaszanych produkcya jest masowa, a kierownicy fabryki potrafili znaleźć zbyt dla swych wyrobów w Paryżu, Hamburgu, Londynie, Sofii, w Kanadzie i Indyach, nie mówiąc już o Gralicyi i krajach austryackich.

Próbę rozszerzenia naszego przemysłu wyrobów blaszanych stanowi założenie w Husiatynie fabryki piór stalowych, pierwszej w swoim rodzaju nie tylko w Gralicyi, ale bodaj w całej Austryi. Niestety, fabryka ta, znajdując się od początku istnienia w trudnych pod względem uposażenia w kapitał warunkach, jest od pewnego czasu nieczynna, i nie wiadomo, czy przetrwa trapiące obecnie całe życie gospodarcze kraju naszego przesilenie.

Pozostałe zakłady omawianej tabliczki — to przechodzące do ustroju fabrycznego blacharnie, przystosowane głównie do zaspakajania potrzeb przemysłu budowlanego.

W pozostałych do omówienia gałęziach przemysłu żelaznego Gralicya wykazuje dopiero pierwsze początki rozwoju, posiada dopiero odosobnione zakłady niewielkich rozmiarów, założone jednak od podstaw przeważnie na sposób fabryczny i posiadające nieraz wszelkie widoki rozwoju.

Fabryka lin

drucianych, fabrykę lin drucianych Krobickiego i "Wierzyńskiego w Drohobyczu.

Zakład to nie duży, który w ostatnich dopiero czasach zaczął się rozwijać i rozszerzać, chociaż mógłby prawdopodobnie od dawna już uróść do znaczniejszych rozmiarów, gdyż samo zagłębie naftowe Borysławsko-Tustanowickie spotrzebowuje rocznie do 200 wagonów lin drucianych. Zapotrzebowanie pozostałej części naszego nafciar-stwa, górnictwa węglowego, przemysłów budowlanego, leśnego i in. musi wyrażać się również w poważnej ilości wagonów. Mimo to zakład drohobycki, prowadzony nieumiejętnie zwłaszcza pod względem handlowym przez lat trzydzieści blizko tkwił w powijakach, nie przekraczając 7— 8 wagonów produkcyi rocznej. Dopiero po przejściu w ręce obecnych właścicieli nastąpiła zmiana sposobu prowadzenia i wytwórczość rychło podskoczyła do 20, a niebawem ma dojść do BO wagonów na rok.

Z innych takich odosobnionych w swej dziedzinie zakładów, zaznaczyć trzeba : fabrykę tkanin drucianych w Brodach, fabryczkę zegarów wieżowych w Krośnie, małą cynkownię rur żelaznych we

Fabryka tkanin drucia

nych.

Do tego rodzaju zakładów zaliczyć przedewszystkiem należy

Fabryka zegarów wieżo- Lwowie. (Patrz tabl. XVI—XVIII str. 16).

Do dziedziny przemysłu fabrycznego raczej na zasadzie zewnę-Cynkownia trznej cechy posługiwania się popędem mechanicznym, niż gospodar-

rur żelaznych. 0Z6g0 znaczenia, należy wyrób nożów. "W tej dziedzinie Lwów i Kra-

Wyrób

wych.

nożów.

ków wykazują 7 niewielkich zakładów mechanicznych. Tabl. XIX na str. 16.

Fabryki powozów.

Dość ubocznie również wchodzi w zakres przemysłu żelaznego fabrykacya powozów, którą jednak uwzględniamy w ostatniej tabliczce XX na str. 16.

CZĘŚĆ III.

Pogląd ogólny.

Galicyjski przemysł żelazny rozporządza, jak widzieliśmy, Rozmiary

i budowa naszego przemysłu żelaznego.

w chwili obecnej 165 warsztatami fabrycznymi o 8.159 robotnikach i 7.266 jednostkach siły mechanicznej.

Wartość wszystkich wyrobów żelaznych, jakie wytworzyły te fabryki w r. 1912, wynosiła około 40,000.000 koron.

Ilościowo — produkcya przemysłu żelaznego galicyjskiego zaspakaja bezpośrednio około trzech ósmych odpowiedniego zapotrzebowania własnego kraju.

Nie mamy najświeższych danych dotyczących stanu liczebnego innych rodzajów przemysłu. Jeżeli wszakże przytoczone powyżej liczby obrazujące stan przemysłu żelaznego, porównamy z liczbami dla innych gałęzi przemysłowych z r. 1910, w przypuszczeniu, że w tamtych gałęziach przez ostatnie dwa lata nie zaszły żadne zmiany, przekonamy się, że znaczenie wytwórczości żelaznej w stosunku do całości przemysłu galicyjskiego nie podniosło się i wogóle nie uległo zmianie.

Pod względem ilości robotników przemysł żelazny dziś, jak przed dwoma laty zająłby pośród wszystkich gałęzi przemysłu galicyjskiego piąte miejsce po przemysłach: spożywczym, górniczym, drzewnym i ziemno- ceramicznym, pod względem zaś ilości zatrudnionych sił mechanicznych siódme miejsce po górnictwie oraz przemysłach: spożywczym, wytwarzania energii elektrycznej, drzewnym, ziemno - ceramicznym i papierowym. Ponieważ całość przemysłu galicyjskiego rozbijamy dla celów statystycznych na 15 oddzielnych grup, miejsce zajmowane w tej całości przez wytwórczość żelazną należy uznać za nizkie, świadczące o małym jeszcze stopniu rozwoju tej gałęzi przemysłu u nas.

Stwierdziwszy niedostateczność dotychczasowego rozwoju naszego przemysłu żelaznego, przyjrzyjmy się bliżej jego charakterowi, jego budowie wewnętrznej.

Spójrzmy w tym celu przedewszystkiem na rozmiary przedsiębiorstw. Z tablicy ogólnej (I patrz str. 2—5) przekonamy się, że z całej ilości czynnych w chwili obecnej zakładów, których liczba robotników jest nam znana (1B3), prawie 52°/₀ przypada na fabryczki małe z liczbą robotników poniżej 20, zaś mniej niż połowa, 48°/₀, na fabryki średnie i większe; i to na średnie od 21 do 50 robotników — 26°/o7

większe i duże zakłady fabryczne, powyżej 50 ro-

na

botników — 22°/₀. Bezwzględnie największą ilość, 41, wykazuje rubryka zakładów średnich z liczbą od 21 do 50 robotników, one więc w pierwszej mierze są typowymi dla naszego przemysłu żelaznego.

10

W grupie tej dadzą się rozróżnić następujące rodzaje: Warsztatów budowlanych i konstrukcyjno-reparacyjnych . 12 Warsztatów narzędziowo-reparacyjnych .

Warsztatów maszynowo-reparacyjnych

Fabryk wyrobów żelaznych......

Fabryk akumulatorów .    ......

Fabryk urządzeń gorzelnianych.....

Fabryk powozów .    ......

Fabryk przyborów kuchennych i domowych Fabryk urządzeń do wyrobów cementowych i beton.

Fabryk wag.........

Fabryk wyrobów blaszanych.....

41

Razem .

Jak widzimy bezwzględna przewaga (²/₃) jest tu po stronie zakładów — że tak powiemy — pół samodzielnych. Wytwarzają one produkt gotowy: narzędzia, maszyny, konstrukcye, ale podstawę często ich istnienia, a w każdym razie jego poważną podporę stanowią naprawki wyrobów pokrewnych własnego i obcego pochodzenia. Wytwórczość ich własna opiera się albo na zamówieniach miejscowych i okolicznych odbiorców prywatnych, albo też — i to w znacznej mierze — na zamówieniach ciał publicznych, rządowych i samorządnych i w niedużych tylko rozmiarach jest obliczona na zapotrzebowanie rynku handlowego. Ma to z jednej strony ten skutek, że podobne zakłady nie będąc całkowicie uzależnione od wahań rynkowych, łatwiej mogą, opierając się na naprawach i zamówieniach publicznych, znosić okresy przesileń. Jednakże wobec ograniczonych rozmiarów i powolnego wzrostu zapotrzebowania publicznego i wobec zbyt szczupłych potrzeb okolicy są one pozbawione możności szybszego rozwoju i podniesienia się do rzędu zakładów fabryczno-przemysłowych w całem tego słowa znaczeniu.

Zdaje się także, że przyzwyczajenie się do pracy na zamówienia publiczne, pozbawia często nasze fabryki niezbędnej przedsiębiorczości. Inaczej bowiem, jak tym względem, trudno sobie wytłó-maczyó nieopanowanie przez naszą wytwórczość żelazną własnego rynku nawet tam, gdzie jest on w stanie wytworzyć zapotrzebowanie masowe. Tak się naprzykład rzecz ma w stosunku do niedużych, na kilkanaście koni siły, motorów i do urządzeń gorzelnianych. Silniki powyższego rodzaju znajdują masowy zbyt w nafciarstwie i go-

rzelnictwie naszem, i — jak twierdzą fachowcy — istnieje w Bielsku fabryka niemiecka, która cały swój byt opiera na wyrobie paru typów mniejszych silników, dostosowanych do tych potrzeb Galicyi. Nasze fabryki do niedawnych czasów nie wyrabiały tego artykułu i dopiero w ostatnich latach zarówno fabryki narzędzi wiertniczych jak fabryki maszyn zaczęły uwzględniać szerzej wyrób tych motorów. Podobnie i z urządzeniami gorzelnianemi. Około 900 gorzelni galicyjskich stwarza wielkie i stałe zapotrzebowanie tego rodzaju urządzeń. Mimo to fabryki nasze albo wcale nie poszły w kierunku zaspokojenia tej potrzeby, albo poszły tak mało energicznie, że ograniczyły się do stosunkowo drobnych dostaw w zakresie urządzenia gorzelń, do panowania zaś na rynku krajowym dopuściły znowuż fabrykę z sąsiadującego z nami Bielska znanej firmy Quissek

i Geppert.

Jeżeli charakter półsamodzielny i uniwersalny przeważa wśród najbardziej typowych dla Galicyi średnich fabryk żelaznych, to w jeszcze większej mierze stosuje się to do fabryczek drobnych i mniejszych. Specyalizacya zaczyna się dopiero na wierzchołkach, wśród zakładów z liczbą robotników większą niż 50.

Jakiego rodzaju są te wyspecyalizowane i wogóle większe fabryki żelazne galicyjskie, nie będziemy tu powtarzali, rozpatrzyliśmy je dokładnio w części poprzedniej.

szczenię gieograficzne naszego przemysłu żelaznego.

Oto przy bliższem przyjrzeniu się 34 fabrykom galicyjskim

Obecnie zwróćmy uwagę na rozwój historyczny i na rozmie- Rozwój historyczny i rozkład geograficzny

posiadającym więcej niż po 50 robotników każda, przekonywujemy pr2emysłu się, że tylko 20 z nich zostało założonych odrazu na stopę fabry- żelaznego, czną, z wyrażnem wytknięciem obecnego ich kierunku wytwórczości.

Pozostałe 14 zakładów wyrosły organicznie z rozmiarów drobnych, bądź to rozszerzając tylko swoje ramy i doskonaląc urządzenia techniczne, bądź też dochodząc stopniowo do pewnego ściślejszego zakresu wytwórczości, który ustalały wreszcie jako swoją specyalnośó.

W liczbie tych organicznie z drobnych początków rozwiniętych zakładów znajdują się fabryki tak poważne stanowiskiem i rozmiarami, jak fabryka maszyn L. Zieleniewskiego (obecnie towarzystwo akcyjne), trzy wielkie nasze fabryki narzędzi i maszyn wiertniczych, fabryka wyrobów konstrukcyjno-ornamentalnych i siatek drucianych Góreckiego w Krakowie i inne mniejsze.

Nadzwyczaj ciekawe światło rzuca na rozwój i charakter naszego przemysłu żelaznego przyjrzenie się kolejnemu powstawaniu wybitniejszych jego zakładów. Jeśli cały jego rozwój podzielimy na trzy nierówne okresy: 1-szy do r. 1890, 2-gi od r. 1890 do r. 1900 i 3-ci od r. 1900 do dziś i uwzględnimy tylko te zakłady, które dziś mają powyżej 50 robotników, zauważymy porządek rozwoju następujący. Najstarszą z istniejących dziś fabryk żelaznych jest fabryka maszyn Zieleniewskiego, powstała w r. 1804, jako kuźnia.

Następną pod względem wieku jest odlewnia żelaza w Węgierskiej Górce, założona w r. 1839. Była ona niegdyś połączona z kutą, wytapiającą surowiec z rudy miejscowej. Z czasem, gdy zakłady arcy-książęce, do któryck należała, przekształciły się w Austryackie towarzystwo akcyjne górniczo - kutnicze (w r. 1904) i przeprowadziły wśród swoick oddziałów ścisłą specyalizacyę, wytapiania surowca w Węgierskiej Górce zanieckano.

Dziś jest to, jak wiadomo, największa w Galicyi odlewnia żelaza, wytwarzająca rury lane oraz leiznę kandlową, przerabiającą surowiec z należących do tego samego towarzystwa kut śląskich.

Dalej w kolei starszeństwa idzie krakowska fabryka maszyn rolniczych M. Peterseima, założona w r. 1862. Za nią idzie ślusar-nia budowlana, dziś jedna z największych we Lwowie, J. Dasckka, powstała w r. 1874. W latach 1877 i 1878 — rok po roku — powstają fabryki maszyn E. Schmeji w Białej i maszyn rolniczych E. Bredta i Ski w Ottynii. Następnie — w r. 1886 — powstała fabryka maszyn, narzędzi i odlewnia żelaza M. Gottlieba w Wełdzi-rzu, miejscu istnienia niegdyś huty żelaznej. 1887 rok przynosi powstanie dzisiejszej fabryki narzędzi wiertniczych w Gliniku Ma-ryampolskim, wówczas w postaci warsztatu reparacyjnego; w r. 1889 powstają dwa zakłady — dzisiejsza fabryka maszyn i odlewnia żelaza Bci Kohut’ów w Nawojowej pod Nowym Sączem i fabryka dzisiejsza narzędzi i maszyn wiertniczych firmy Perkins, Mac Intosh, Zdanowicz w Stryju, wyrosła z warsztatu reparacyjnego w Słobo-dzie Rungurskiej.

Wiemy, że są to nie jedyne fabryki żelazne, jakie istniały w Galicyi w ciągu dziewięciu dziesiątków lat w. XIX-go; wiemy o próbach prowadzenia fabryk maszyn w związku z niektóremi hutami żelaznemi na wschodniem Podkarpaciu. Uwzględniamy w przeglądzie naszym tylko te zakłady, które przetrwały do dziś i które rozwinęły się do rozmiarów znaczniejszych fabryk. Lecz i tak ograniczony przegląd nastręcza spostrzeżenia bardzo ciekawe. Najpierw widzimy, jak wielkie okresy czasu dzielą pierwotnie założenie jednego zakładu od drugiego. Dopiero w ósmym dziesiątku lat zeszłego wieku ruch na polu zakładania fabryk żelaznych się ożywia. Dalej — zakłady pochodzące z owych lat w połowie nie były pomyślane jako fabryki. Nawet tak wielka dziś fabryka jak L. Zieleniewskiego w Krakowie „przyszła na świat“ w postaci kuźni. Fabryki narzędzi wiertniczych — rozpoczynały działalność jako warsztaty reparacyjne i t. d. Ciekawą jest przytem rzeczą stwierdzenie, jakie rodzaje fabryk żelaznych powstały u nas najpierwej.

Najstarszy z istniejących dziś zakładów — Zieleniewskiego — powstał, jak wiemy, w postaci niefabrycznej. Następny, w Węgierskiej Górce, był na początku swego istnienia hutą żelazną, wytwarzającą surowiec kowalski i odlewarski i pół-fabrykaty żelazne. Po nim najwcześniej powstały fabryki narzędzi i maszyn rolniczych,

nawiasem mówiąc, oba jedyne do dziś istniejące specyalne w tym zakresie zakłady. Dalej upomniało się o swe potrzeby górnictwo naftowe i — w postaci warsztatów reparacyjnych — powstały dwie z pośród istniejących dziś fabryk narzędzi wiertniczych. Pozostałe zakłady nie mają przy powstawaniu charakteru jakiegoś wyspecya-lizowania, lub też wogóle zgoła są pozbawione charakteru fabrycznego, rozpoczynają żywot jako pracownie rzemieślnicze.

Inaczej już mają się rzeczy w następnem dziesięcioleciu (Il-gi okres). Ożywienie w zakładaniu fabryk żelaznych, które widzimy przy końcu poprzedniego lat dziesiątka, trwa tu w całej pełni. Zakłady zaś, które w dziewięćdziesiątych latach powstają, mają przeważnie od założenia swego charakter fabryczny i kierunek specyalny. Nie da się tego powiedzieć o pierwszej zaraz z brzegu fabryce siatek, mebli, konstrukcyi żelaznych i wyrobów ornamentalnych kutych J. Góreckiego w Krakowie, która powstała w r. 1890 jako pracownia rzemieślnicza, ale nie narusza to ogólnego charakteru rozwoju naszego przemysłu żelaznego w 90-ch latach wieku ubiegłego.

W r. 1891 powstała fabryka drutu i gwoździ Bci Bauminge-rów w Krakowie.

W r. 1892 powstaje dzisiejsza fabryka wyrobów blaszanych i metalowych St. Sulikowskiego w Krakowie, pierwotnie jako pracownia rzemieślnicza.

Kok 189B przynosi trzy zakłady, wszystkie założone odrazu na stopę fabryczną. Mianowicie: Hutę Martinowską i walcownię żelaza „Stowarzyszenia przemysłowego dla wyrobów żelaznych i drucianych “ w Borku fałęckim, fabrykę gwoździ i drutu tegoż towarzystwa w Podgórzu i fabrykę maszyn w Sanoku, dziś akcyjną fabrykę

wagonów.

W r. 1896 powstaje zakład również o charakterze w założeniu fabrycznym: fabryka „wyrobów żelaznych “ Ch. Hofstatera w Mogile (przeniesiona w roku bieżącym do Krakowa i znacznie roz

szerzona).

Rok 1897 powołuje do życia fabrykę guzików i zatrzasków metalowych firmy pierwotnie Bincer i Thorn, dziś Bci Thornów w Podgórzu.

W tym samym roku i również w Podgórzu powstaje druga fabryka „wyrobów żelaznychu (okuć budowlanych, szabaśników, towarów drucianych i t. p.) Rosnera i Korngolda.

W roku 1900 założono w Borysławiu trzecią dziś galicyjską fabrykę narzędzi i maszyn wiertniczych.

Widzimy, że założone w tym okresie przedsiębiorstwa mają — z wyjątkiem dwóch — charakter od początku fabryczny. Przy tern przeznaczone są one nie do zaspokojenia potrzeb jakiejś jednej dziedziny życia gospodarczego, jak rolnictwo albo nafciarstwo, i nie do fabrykacyi wytworów bardziej złożonych, jak maszyny, lecz obliczone są na wyrób towarów prostszych i na zbyt rynkowy. Żelazo

walcowane wszelkiego rodzaju, drut, gwoździe, łańcuchy, okucia budowlane — oto towary, których wyrób fabryczny przynosi Galicyi ostatnie dziesięciolecie wieku XIX-go. Wytwarzanie ich musi się odbywać masowo. Są to par excellence wyroby przemysłowe.

Znów inne nieco zabarwienie nosi ruch w przemyśle żelaznym w trzecim z rozróżnionych przez nas okresów — po roku 1900.

Unia galicyjska^ w Stanisławowie w r. 1911. Równocześnie

1    7)

Powstają w tym okresie dalsze fabryki wyrobów masowego zbytu rynkowego, jak dwie fabryki śrub w r. 1903 i 1908, fabryka wyrobów blaszanjmh Bohdanowicza w Krakowie w r. 1905, fabryka piór stalowych w Husiatynie w r. 1912. Obok nich pojawiają się także bardziej specyalne zakłady w zakresie wytwórczości odlewarsko-maszynowej, jak fabryka armatur K. Rudolphiego, założona w Trzebini w r. 1903, fabryka Bci Wróblów w Żywcu, założona w r. 1907 w zamiarze wyrabiania maszyn i urządzeń dla przemysłu drzewnego, odlewnia wyrobów stalowych W. Suchowiaka i O. Wohla, powstająca obecnie w Lipniku pod Białą. Trzecim rodzajem zakładów, które pojawiają się liczniej w tym okresie, są fabryki konstrukcyjne, stojące w mniejszym lub większym związku z przemysłem budowlanym jak K. Dudzińskiego w Tarnowie, założona w r. 1902, Sosnowskiego i Zacharjewicza (dziś „Młotu t. z o. o.) we Lwowie, powstała w r. 1908

okres ostatni jest świadkiem rozszerzenia całego szeregu zakładów drobnych do rozmiarów średnich, przekształcenia warsztatów rzemieślniczych na fabryczne, przedewszystkiem w dziedzinie wytwórczości żelaznej związanej z przemysłem budowlanym.

Jeśli się cały ruch galicyjskiego przemysłu żelaznego w ciągu tych trzech okresów ogarnie jednym rzutem oka, to stwierdzić w nim trzeba znamiona wszechstronnego rozwoju. Xa początku powstają u nas zakłady rzemieślnicze lub nieliczne fabryki, przeważnie o charakterze uniwersalnym. Im bliżej doby dzisiejszej, tern powstawanie fabryk staje się częstsze, rozmiary ich większe, spe-cyalizacya ich ściślejsza, a zakres ogólny wytwórczości całego naszego przemysłu żelaznego szerszy i wielostronniejszy. Zwraca przy-tem uwagę inwestowanie się w ostatnich czasach w nasz przemysł żelazny kapitału obcego, już to w postaci zakładania na gruncie galicyjskim nowych fabryk — jak fabryki śrub — już to w postaci rozszerzenia na wielką skalę istniejących dotąd przedsiębiorstw fabrycznych, jak to miało miejsce z naszemi fabrykami narzędzi wiertniczych, z fabryką sanocką, Zieleniewskiego i in. Nie chodzi tu o to, czy z punktu widzenia całości naszego gospodarstwa krajowego tego rodzaju objaw jest korzystny, czy nie. Jakiejkolwiek pod tym względem je poddamy ocenie, wkroczenie kapitału obcego do naszego przemysłu żelaznego musimy uważać za stwierdzenie jego zdolności życiowej, za uznanie zarówno wyników jego rozwoju dotychczasowego, jak warunków do rozwoju dalszego za pomyślne.

Czy na podstawie kolei dotychczasowych naszego przemysłu żelaznego można wnosić o przebiegu jego losów przyszłych?

Materyał, jakiego dostarczają dzieje dotychczasowe i stan obecny przemysłu żelaznego w naszym kraju, jest może zbyt szczupły na to, by na jego podstawie wydawać sąd stanowczy o rozwoju przyszłym tego przemysłu. Wystarczy on wszakże do wytworzenia sobie sądu o pożądanym kierunku tego rozwoju.

Zanim jednak przejdziemy do rozpatrzenia postulatów, wypływających z obecnego stanu i z okresów poprzednich istnienia naszego przemysłu żelaznego, przyjrzyjmy się teraz rozkładowi geograficznemu naszych fabryk żelaznych.

Cała ich ilość rozmieszczona jest w naszej tablicy ogólnej (tabl. I na str. 2—B) w 38-miu powiatach politycznych; 13 z nich przypada na zachód kraju, 25 na jego część wschodnią. Powiaty zachodnie wykazują 64 zakłady fabryczne żelazne o 4.038 robotnikach i 4.875 koniach siły mechanicznej , powiaty wschodnie — 101 zakładów, 4.121 robotników i 2.390 koni mechanicznych. W odsetkach stosunek ten przedstawi się następująco : na zachodzie 38% fabryk, 49% robotników i 67% sił mechanicznych; na wschodzie — 62°/₀ fabryk, 51 % robotników i 33 % sił. Na większej więc przestrzeni wschodu mamy też większą ilość zakładów fabrycznych , ale już ilość robotników, pracujących w przemyśle żelaznym na wschodzie i na zachodzie jest prawie równa, zaś pod względem ilości sił mechanicznych zachód uzyskuje przewagę. Świadczy to niedwuznacznie, że fabryki żelazne, znaj duj ące się w zachodniej części kraju, są ogółem większe, niż na wschodzie. Ale i jakościowo istnieje pewna różnica między wschodniemi i zachodniemi fabrykami żelaznemi. Zachodnie fabryki są nie tylko większe zazwyczaj, lecz także i rozmaitsze: ogarniają w całości większą ilość wyrobów żelaznych. Oprócz bowiem maszyn, konstrukcyi, odlewów i t. p. rzeczy, wyrabianych także na wschodzie, tylko w zachodniej połaci kraju wyrabia się żelazo walcowane i tego rodzaju artykuły żelazne, jak drut, gwoździe, śruby, łańcuchy i t. p. Na wschodzie rozwija się jak dotąd raczej wyższy przerób żelaza, mamy tu największą fabrykę maszyn rolniczych i duże fabryki narzędzi wiertniczych. Z fabrykatów prostszych uprawia wschód tylko wyrób leizny handlowej i narzędzi rolniczo - leśnych sposobem prasowanym. Oprócz tego przyjmują się tu te rodzaje fa-brykacyi żelaznej, które wymagają pewnego przystosowania wyrobu do indywidualnych potrzeb odbiorcy i montażu na miejscu, montażu, który w stosunku do wartości wyrobu, może się dla odległej fabryki okazać zbyt kosztownym. Tak się ma rzecz z wszelkiego rodzaju konstrukcyami, wyrobem rolet żelaznych i t. p.

Podobny podział pracy między fabrykami żelaznemi wschodu Położenie

i zachodu odpowiada warunkom przyrodzonym istnienia jednych brylfżelaz-

dnie, własnego surowca żelaznego, położone są jednak w pobliżu ^deł ognisk jego wyrobu. Skupiają się one głównie koło Krakowa, Białej wca i do ryn-i Żywca, a więc w mniej lub więcej bezpośredniem sąsiedztwie W zb^U

i drugich. Zakłady zachodnie nie posiadając, również jak i wscho- nych w stosunku do suro-

Śląska austryackiego, z którego hut czerpią potrzebne im do fabry-kacyi żelazo surowe.

I inna jeszcze okoliczność sprzyja skupianiu się przemysłu żelaznego w tych stronach; jest to blizkość kopalń węgla, coraz bardziej rozwijających się w Zagłębiu krakowskiem. W tak korzystnych warunkach, przy blizkości zarówno źródeł surowca jak opału, opłaca się nawet fabrykacya prostych, tanich wyrobów żelaznych, przeznaczonych na masowy zbyt rynkowy.

Inaczej rzecz się ma z przemysłem żelaznym na wschodzie. Oddalony od źródeł surowca, a przy obecnem — trwałem jak się zdaje — podrożeniu ropy naftowej skazany na kosztowny dowóz węgla z zachodu, może on podejmować tylko dalej idący przerób żelaza, dostarczający produktów droższych, mogących opłacić sprowadzanie surowca i opału. Jeżeli zaś istnieją i nawet mogą rozwijać się tu pewne rodzaje fabrykacyi prostszej, jak naprz. odlewnictwo handlowe, to opierają się one nie na przerobie żelaza surowego, lecz starego złomu, w który dzięki przemysłowi naftowemu i kolejom obfituje ta część kraju.

Do pewnego stopnia ułatwia także byt wschodniemu przemysłowi żelaznemu różnica w koszcie przewozu koleją surowca a wyrobów żelaznych. Grdy naprz. przewóz wagonu surowca z Cieszyna do Stanisławowa kosztuje 168 koron, przewóz takiej samej ilości odlewów kosztuje kor. 392. Różnica — jak w tym wypadku 224 kor. na wagonie — wychodzi oczywiście na korzyść fabryk naszych.

Biorąc pod uwagę wszystko, co się powiedziało wyżej o dotychczasowym stanie przemysłu żelaznego w kraju naszym, nie trudno wywnioskować, że logicznym krokiem dalszym w jego rozwoju musi być przejście do własnej wytwórczości surowca żelaznego. Ewolucya naszego przemysłu żelaznego w kierunku wyrobów prostszych, tańszych i masowych nie będzie zupełna, dopóki będziemy musieli opierać tę fabrykacyę na obcym surowcu. I jakkolwiek nasze fabryki zachodnie znajdują się stosunkowo w niewielkiej odległości od źródeł surowca, to przecież otrzymanie surowego żelaza własnego przyniesie im niewątpliwą korzyść i ułatwienie warunków istnienia. Korzyść ta, oczywiście da się odczuć w pełni, jeżeli przyszła huta galicyjska nie będzie wystawiona tylko po to, aby zapewniwszy sobie ze strony kartelu swobodę postępowania na rynku wewnętrznym, tern bezwzględniej go wyzyskiwać.

Do ostatnich jednakże czasów wśród ogółu rozpowszechnione było mniemanie o niemożności rozwinięcia w Gralicyi hutnictwa żelaznego ze względu na brak uposażenia kraju w niezbędne po temu środki przyrodzone, węgieł koksujący i rudę żelazną.

Nie naszą jest rzeczą rozprawiać się z błędami tego mniemania z punktu widzenia technicznego. Z tej strony sprawę wyjaśnia umieszczona równocześnie w obecnym zeszycie „Prac“ rozprawa fachowa p. inż. Z. Jędrkiewicza. Ze swej strony, dla osłabienia bez-

względności tego mniemania, wskażemy tylko na przykład sąsiedniego Królestwa, które potrafiło rozwinąć wielki przemysł źelazno-hutniczy, oparty przeważnie na rudzie obcej i na koksie wyłącznie obcym. W Królestwie Polskiem w r. 1909 własne wydobycie rudy żelaznej wynosiło 7,609.000 pudów, podczas kiedy dowóz jej z Rosyi południowej wynosił 12,401.940 pudów. Dowóz koksu austryackiego (!) w tym samym roku wynosił 3.479 wagonów, z Ro-syi południowej 1.252 wagony. Pomimo to hutnictwo żelazne Królestwa utrzymywało w owym roku w ruchu 10 pieców wielkich i 33 piece Martinowskiex).

Śląska

ze

Za pierwszy więc krok w rozwoju dalszym naszego przemysłu żelaznego i za pierwszy postulat tego rozwoju uważać należy założenie w kraju własnej huty żelaznej, opartej, oczywiście, jeśli nie wyłącznie, to przynajmniej przeważnie na kapitałach polskich, podległej liczącemu się z całością interesów kraju prowadzeniu.

Nie sama jednak możność rozwoju hutnictwa żelaznego w kraju naszym spotyka się dotąd z ogólnem powątpiewaniem. Odnosi się to w znacznej mierze do całego naszego przemysłu żelaznego. Chwyta się ten łatwy pesymizm najrozmaitszych dowodów. Mówi się o niekorzystnem położeniu w Gralicyi w stosunku do źródeł surowca i do rynku zbytu, o drożyźnie robotnika galicyjskiego. Że wszelka nasza wytwórczość fabryczna wskutek małej jeszcze kultury przemysłowej kraju liczyć się musi z dość zjadliwemi „chorobami dziecięcemi“, jest rzeczą pewną, żeby jednak nasz przemysł, żelazny chociażby, miał z zasady gorsze warunki rozwoju niż w innych krajach Austryi, to nie jest słuszne. Rozróżnić tu znowu trzeba warunki wyrobu fabrycznego żelaza we wszelkich odmianach na zachodzie i na wschodzie kraju. Jeśli chodzi o położenie naszych fabryk w stosunku do źródeł surowca, to między umieszczeniem zakładu pod Cieszynem czy Morawską Ostrawą, a pod Białą, Żywcem lub nawet Krakowem, zachodzi różnica minimalna, obciążająca nasze fabryki tylko w bardzo małym stopniu. Przy tern trzeba zawsze pamiętać, że drogę z obcej fabryki do naszego kraju musi odbyć albo surowiec, przeznaczony do przerobienia u nas, albo wyrób gotowy, przysposobiony wprost na sprzedaż. Ten drugi zapłacić musi za tę samą przestrzeń jazdy więcej niż pierwszy, co w pewnej mierze wyrównywa obciążenie naszej fabryki, spowodowane sprowadzeniem na przerób obcego surowca. Grórują znacznie nad naszemi fabrykami przetwórczemi tylko te zakłady obce, które surowiec otrzymują bezpośrednio z własnego pieca z pominięciem jakiegokolwiek przewozu i jakichkolwiek przeróbek pośrednich. Ale stosuje się to bynajmniej nie do wszystkich, nawet nie do większości obcych fabryk, a przez utworzenie w kraju własnej huty można i u nas

9 Patrz: H. Gliwic. Żeleznaja promyszlennost’ Eossiji, Petersburgr. 1911. Str. 24, 80 i tabl. 20 na str. 84 dodatku.

Stat. przem.

powołać do życia fabryki żelazne, pracujące w równie korzystnych warunkach.

Słowem, pod względem położenia w stosunku do źródeł surowca, fabryki przerabiające żelazo znajdują się u nas na zachodzie w położeniu wcale nie gorszem, niż wiele fabryk obcych.

Fabryki wschodnie są pod tym względem w warunkach gorszych. Ale — jak wiemy — jDrzystosowały one wytwórczość swoją częściowo nie do przerobu surowca, tylko złomu, który w dostatecznych ilościach i po cenie nie drogiej daje się tu nabywać, po części zaś wytwarzają one towar wyższego rodzaju, który w dużym stopniu chroniony jest przed współzawodnictwem obcego przez różnicę ceny przewozu między surowcem a wyrobem gotowym, dosięgającej przy odległościach tutejszych rynków od obcych fabryk krajów zachodnich znacznych rozmiarów.

mogą nasze fabryki znaleźć masowy rynek zbytu także wewnątrz własnego kraju.

Zakłady obce przewyższają nasze zazwyczaj rozmiarami swymi, tern idzie doskonalszem urządzeniem technicznem i tańszą

Tę niekorzystną stronę położenia fabryk wschodnio-galicyjskich w stosunku do źródeł surowca wyrównywa także względna blizkość takich pojemnych rynków zbytu, jak południowa Rosya, Rumunia i Bałkan. Galicyjskie bowiem fabryki, zwłaszcza wschodnie, przy osiągnięciu wszelkiej prawie większej produkcyi zmuszone są do uprawiania wywozu, wskutek szczupłości dostępnego im rynku wewnętrznego. Nie jest to wszakże właściwością wyłączną Galicyi. W czasie ankiety kartelowej, zwołanej przez ministeryum handlu w czerwcu r. 1912, przedstawiciele wszystkich gałęzi austryackiego przerobu żelaza wielokrotnie podnosili, iż wskutek ogromnej różnorodności typów zapotrzebowania na rynku żelaznym Austryi, każda fabryka osiągająca pewną masowość wyrobu musi się opierać na częściowym wywozie swych wytworów za granice państwa ¹). Fa-bryki galicyjskie nie są więc pod tym względem szczególniej upośledzone, i większe też oraz ruchliwsze z naszych wschodnich zakładów docierają ze swymi wyrobami zarówno na Bałkan, jak południowym kraj em Rosyi aż do Kaukazu. W niektórych zaś rodzaj ach wytworów żelaznych, jak w zakresie żelaza budowlanego i blachy, prostych okuć budowlanych, urządzeń gorzelnianych i mniejszych silnie

a co za

one

produkcyą. Dla naszych znowu fabryk nie bez znaczenia korzystnego jest fakt, że wskutek swoich małych lub średnich rozmiarów są częstokroć bardzo tanio administrowane, gdyż całe prowadzenie techniczne i handlowe spoczywa tu najczęściej w rękach samego właściciela lub członków jego rodziny.

Być może, że fabryki galicyjskie muszą się zadowalać mniejszym zyskiem niż podobne zakłady czeskie, dolno - austryackie i t. p.,

9 Por. Verhandlungen des vom k. k. Handelsministerium yeranstalteten Kartellenąuete. VIII. Eisenindustrie. Wien, 1912.

ale żeby nie były one zdolne do współzawodnictwa z tamtymi, o tern nie może być mowy. Piszący te słowa miał w ręku szereg ofert na dostawę kotłów, złożonych odbiorcom prywatnym przez fabryki nasze i obce. Ceny stawiane przez nasze zakłady były albo mniejsze albo bardzo tylko nieznacznie wyższe od cen fabryk obcych, przy równie dobrych innych warunkach. Że jednak i rentowność naszych zakładów żelaznych nie pozostawia wiele do życzenia, tego dowodem coraz większy — niestety — udział w ich prowadzeniu i zakładaniu kapitałów obcych.

Jako więc dalszy postulat naszego przemysłu żelaznego w kierunku ułatwienia mu jego rozwoju wysuwa się, obok założenia w Gra-licyi huty żelaznej, takie ukształtowanie ceł i taryf kolejowych, żeby przy możliwie tanim surowcu przeroby nasze doznawały pewnej ochrony w stosunku do przerobów starszych, zasobniejszych i do-świadczeńszych fabryk obcych i żeby niezbędny dla ich rozwoju wywóz mógł się dokonywać na dogodniejszych warunkach. Przy zbliżającym się okresie odnawiania austryackich umów celnych dla G-alicyi otwiera się możność zabiegów, aby w nowym okresie tych umów potrzeby jej, jako kraju przedewszystkiem przerabiającego żelazo, nie były całkowicie zaniedbane na rzecz broniącej interesów wytwórców surowca polityki kartelowej.

Sprawą ciążącą niekorzystnie na rozwoju naszego przemysłu żelaznego — i nie tylko żelaznego — jest szczególna organizacya galicyjskiego rynku.

Kupiectwo galicyjskie, w wielkiej części rozdrobnione, ciemne Własności

i niepewne utrudnia bardzo istnienie i rozwój naszych fabryk że- galicyjskiego

rynku wewnętrznego.

laznych bądź to przyprawiając je o konieczność uwięzienia na długi przeciąg czasu znacznych kapitałów, w postaci długich udzielanych kupcom kredytów, bądź zgoła narażając fabryki na straty i zmuszając je następnie do przestrzegania w stosunkach z kupcami ostrożności, powodującej powolny tylko wzrost obrotu i wytwórczości zakładów.

Niepewność płatnicza odznacza zresztą nie samo tylko kupiectwo galicyjskie. To samo stosuje się i do ziemiaństwa, będącego dla niektórych rodzajów wyrobów fabryk żelaznych masowym odbiorcą. Domaga się ono z zasady długoterminowego kredytu i otrzymując go zazwyczaj, w większości swojej jeszcze i wtenczas nie stosuje się do oznaczonych terminów i nie przestrzega w stosunkach z wierzycielami niezbędnej w handlu współczesnym dokładności, narażając w ten sposób fabrykantów na ponoszenie kosztów zwłoki, zabiegów sądowych i egzekucyjnych i odbierając im możność ułożenia z dostateczną pewnością budżetu swego przedsiębiorstwa.

Dalej kupiectwo galicyjskie, w większości swojej pozbawione odczucia całości interesów kraju, nie tylko nie popiera wytwórczości krajowej, ale przeciwnie jest do niej często niechętnie usposobione do tego stopnia, że niejeden wyrób fabryk krajowych żelaznych

znajduje do Galicyi wstęp dopiero, jeżeli przychodzi tu jako wiedeński, bielski, górno-śląski i t. d. To stanowisko kupiectwa nie pozostało niestety bez wpływu i na ogół społeczeństwa, obdarzającego wciąż jeszcze wyrób obcy większem zaufaniem jak własny. Skutkiem tego są tak osobliwe zjawiska, jak to, że jedna z naszych fabryk pewnego specyalnego rodzaju maszyn sprzedaje je przeważnie fabrykantowi górnośląskiemu, który je odbiera w Oświęcimiu, tam kładzie na nie markę swojej fabryki i wtenczas dopiero maszyny owe stają się „dobre“ w Galicyi.

Ale nie tylko w ten sposób zbyt naszych fabryk żelaznych jest sztucznie ograniczany.

Przemysł żelazny bardziej niż każdy inny jest dostawcą innych gałęzi przemysłu i zależny jest od idącego z różnorodnych fabryk zapotrzebowania na narzędzia, maszyny, urządzenia i t. p. Dla galicyjskich fabryk pod tym względem jest fatalne uzależnienie wielu naszych gałęzi wytwórczości od żywiołów z krajem zupełnie nie związanych i obcych wszelkim jego interesom. Tak jest naprz. z przemysłem drzewnym. Podczas gdy w Żywcu, dzięki przychylności w tym względzie dóbr arcyksiążęcych, posiadających liczne tartaki, mogła powstać fabryka dążąca do wyspecyalizowania się w wyrobie narzędzi i maszyn dla przemysłu drzewnego, na południowym wschodzie kraju, gdzie się skupiają największe i najliczniejsze tartaki galicyjskie, nic podobnego nie jest możliwe. Przemysł drzewny tych okolic znajduje się bowiem głównie w ręku firm pruskich, a te z zasady nie zamówią żadnego urządzenia do swych tartaków w fabryce galicyjskiej, lecz wszystko sprowadzają z Prus. I tak jest nie w tej jednej tylko dziedzinie.

Peorganizacya więc kupiectwa galicyjskiego, ustalenie i rozszerzenie rynku galicyjskiego przez zrzeszenia współdzielczo-handlowe, co znowu stoi w bardzo blizkim związku z podniesieniem naszego rolnictwa i sposobów gospodarki większej własności, wpłynęłyby bardzo korzystnie na wzrost naszego przemysłu żelaznego.

Odporność

Mimo jednak wszystkie wymienione trudności i mimo skrom-

naszegoprze- nyCh jeszcze swoich rozmiarów ogólnych nasz przemysł żelazny

dowiódł swej wielkiej żywotności i zdrowych podstaw tą odporno-

mysłu źelaz-

nego wobec .

przesilenia ścią, jaką dotąd przeciwstawia srożącemu się w Galicyi przesileniu finansowemu. Jak widać z tabl. I na str. 2—5, w 3-cim kwartale

r. 1913 mieliśmy tylko 8 zakładów fabrycznych żelaznych nieczynnych wskutek przesilenia. Lecz i wśród tej liczby tylko o 2—3 wnosić można, że nie podniosą się już one więcej, były bowiem od założenia zbyt słabe lub nieumiejętnie poprowadzone. Ilość to w stosunku do całości bardzo nie wielka. Co więcej, wśród wszystkich zakładów mających więcej niż po 50 robotników, stwierdziliśmy w tym samym czasie w 6-ciu tylko ograniczenie liczby pracujących. Nie świadczy to oczywiście, aby ogół naszych fabryk żelaznych nie odczuwał trudności, wynikających z obejmującego cały kraj i całe

państwo przesilenia. Trudności te dają się fabrykom naszym we znaki bardzo i są nieraz trudne do opisania, leżą one głównie jednak po stronie finansowej, polegają na trudności zdobycia pieniądza, nie zamówień, w czasach, gdy nawet rząd zwleka z zapłatą sum należnych za wykonane dla niego dostawy do ostatnich granic możliwości. Walcząc więc ciężko z brakiem środków, potrzebnych do utrzymania zakładów w pełnym ruchu, fabryki nasze w większości swej nie odczuwają braku pracy, co najlepiej świadczy o ich oparciu się o rzeczywiste potrzeby kraju.

Wytrzymuje tę próbę dotąd skutecznie i zwycięsko nie tylko nowy rodzaj zakładów przemysłowych w naszym kraju (boć ostatecznie 36°/₀ wszystkich większych fabryk żelaznych powstało u nas po r. 1900), ale i nowa warstwa społeczna — warstwa właścicieli i kierowników tych średnich zakładów fabrycznych, które stanowią typ w galicyjskim przemyśle żelaznym. Składa się ona przeważnie z ludzi, którzy wyrośli od małego razem ze swymi zakładami, ludzi, którzy będąc synami rzemieślników, sięgają po wykształcenie fachowe, aby prowadzić rozpoczęte przez ojców dzieło w sposób odpowiadający wymaganiom czasu. Ten rodzaj ludzi wydawał zawsze pionierów nowych gałęzi pracy i twórców nowych przedsiębiorstw. W Galicyi przychodzi on spóźniony, lecz sądzić trzeba, że zjawienie się jego na widowni naszego życia przemysłowego przyniesie te same, co gdzieindziej skutki i popchnie przemysł galicyjski z jego skromnych początków ku poważnej, odpowiadającej potrzebom kraju przyszłości.

\;

i

'

-

"

i

-i

V

;

V

.1

ż

. ‘

V

Spis zakładów przemysłu żelaznego galicyjskiego w układach rzeczowym . ..........-= i powiatowym. ...............- ■=

Spis zakładów

przemysłu żelaznego galicyjskiego w układzie rzeczowym.

Huta Martina.

1. Stowarzyszenie przemysłowe dla wyrobu towarów żelaznych i drucianych. Borek fałęcki pow. Podgórze.

300

3 silnice parowe 1.900 k. m. robotników

Wyrabia żelazo sztabowe i walcowane i drut.

Fabryki drutu i gwoździ.

2. Bracia Bauminger. Kraków.

100

Siln. parowa 170 k. m. robotn.

Wyrabia gwoździe, drut i blachę cynkowaną.

3. Stowarzyszenie przemysłowe dla wyrobów żelaznych i drucianych. Podgórze.

Siln. parowa 150 k. m. robotn.

Wyrabia drut i gwoździe.

80

Fabryki śrub.

4. Pollak K. i Syn. Lipnik pow. Biała. Siln. parowa 120 k. m. robotn.

140

Wyrabia śruby meblowe i inne, materyał kolejowy i t. p.

5. „Pierwsze galicyjskie tow. akcyjne dla wyrobu śrub, nitów i muterekw. Sporysz pow. Żywiec.

Siln. turb.-wodna 400 k. m.

220

robotn.

Wyrabia śruby, nity, naśrubki, drobny materyał kolejowy kuty i t. p.

Fabryki wyrobów żelaznych.

6. Hofstatter Ch. i Ska. Podgórze.

80-100

Siln. parowa 150 k. m. robotn.

Wyrabia drut, gwoździe, hufnale, ocyle, narożniki, łańcuchy, wędzidła.

7.    „Hermes“ (przedtem S. Opoczyński), sp. z ogr. por. Podgórze.

Siln. gaz. 20 k. m. robotn. 40

Wyrabia szabaśniki, okucia budowlane proste, śruby druciane.

8.    Rosner i Korngold. Podgórze.

130

Siln. par. i elektr. 120 k. m. robotn.

Wyrabia blachę cynkowaną., maszynki do siekania mięsa, zasuwy i inne okucia budowlane, szabaśniki, drut i śruby, odlewy handlowe.

9.    H. D. Isak. Tarnów.

Siln. benz. 10 k. m. robotn.    25

Wyrabia szabaśniki, okucia budowlane i t. p.

Fabryki i warsztaty wyrabiające pilniki.

10.    Pollak Ludwik. Krechowice pow. Dolina.

Siln. benz. 4 k. m. ub. rob.    5

Wyrabia pilniki i naprawia maszyny.

11.    Sądel Jan. Kraków.

Siln. gaz. 8 k. m. ub. rob. 10

Wyrabia pilniki i raszple.

12.    Mączyński Henryk. Lwów.

Siln. elektr. 5 k. m. ub. rob. 2 Wyrabia pilniki.

13.    Bracia Bartik. Tarnów.

Siln. par. 65 k. m. robotn. 49

Wyrabia pilniki, maszyny rolnicze, pompy, sikawki, odlewy maszynowe, handlowe.

Fabryki wyrobów blaszanych.

14.    Tadeusz Oroszeny - Bohdanowicz. Kraków.

17.    Sulikowski St. Podgórze.

Siln. gaz. 20 k. m. robotn.

Wyrabia latarnie, latarki i t. p., oraz wyroby metalowe^

18.    Bracia Thorn. Podgórze.

Siln. elektr. 5 k. m. rob.

Wyrabia guziki metalowe wszelkiego rodzaju, zatrzaski, gwoździe ta-picerskie, okucia do torebek podróżnych.

19.    Wachs Emanuel. Podgórze.

Siln. elektr. 2 k. m. ub. rob.

20.    Ratz Bernhard. Podwołoczyska pow. Skałat.

Siln. ropna 16 k. m. rob.

Wyrabia plomby blaszane, pluskiewki, spinacze, winiety i t. p.

21.    Weigler i Kohn. Podwołoczyska pow. Skałat.

Siln. benz. 8 k. m. rob. ub.

Wyrabia to samo co poprzednia.

22.    Kiihl Markus. Sokal.

Siln. benz. 8 k. m. ub. rob.

Wyrabia plomby i winiety blaszane.

9B

50

20

30

10

Fabryka lin drucianych.

28. Krobicki L. i Wierzyński H. Drohobycz. Siln. ropna 35 k. m. rob.

Wyrabia liny stalowe i siatki druciane.

20

Fabryka tkanin drucianych.

24. Halpern i Tartakower. Brody.

Siln. elektr. 6 k. m. rob. ub.

10

Fabryka zegarów wieżowych.

25. Mięsowicz M. Krosno.

Siln. benz. 2 k. m. ub. rob.

Zakład cynkowania rur żelaznych.

26. Stiefel J. Lwów.

Siln. elektr. 8 k. m. rob.

Wyrób noży.

27.    Kluska Julian. Kraków.

Silu. gaz. 1 x/₂ k. m. rob.

28.    Knapiński Ludwik. Kraków.

Siln. elektr. */₂ k. m. ub. rob.

29.    Sokół Andrzej. Kraków.

Siln. elektr. V₂ k. m. ub. rob.

30.    Prokopowicz Wal. Lwów.

Siln. elektr. ³/₄ k. m. ub. rob.

31.    Trepczyński J. Lwów.

11

Siln. gaz. 2Y2 k. m. rob.

32.    Zajączkowski J. Lwów.

Siln. elektr. 1 k. m. ub. rob.

33.    Zajst Karolina. Lwów.

Siln. elektr. 2 k. m. ub. rob.

Fabryki akumulatorów.

34.    Bcia Schleyen. Lwów.

(?)

Siln. (?) 35 k. m. rob.

Wyrabia akumulatory systemu Tudor.

35.    Dr. Stanecki Zdzisław (obecnie „Metal“ t. z o. o.) Lwów.

32

Siln. elektr. 38 '/₂ k. m. rob. ub.

Wyrabia śruby i naśrubki żelazne i metalowe, nity, wyroby tokarskie i rewolwerowe, okucia metalowe, odlewy metalowe, plomby i rury ołowiane, akumulatory i latarki górnicze systemu Dr. Z. Staneckiego.

Fabryki narzędzi gorzelniczych.

36.    Bielski Z. i Jaworski B. Sokal.

36

Siln. ropna 20 k. m. rob.

Wyrabia całkowite i częściowe urządzenia gorzelń, przybory do młynów.

37.    Olszański Antoni. Tarnopol.

12

Siln. benz. i elektr. 12 k. m. rob.

Wyrabia urządzenia i maszyny gorzelniane.

Wyrabia konstrukcye budowlane i inne, ogrodzenia siatkowe i marki dla znaczenia bydła i trzody chlewnej.

44. Kubner Z. Żywiec.

Siln. par. 20 k. m. robotn. 35

Wyrabia maszyny dla przem. drzewnego, zapałkowego, farbiarskiego, do rzeźni, kotły, pompy.

Odlewnie nie połączone z fabrykami maszyn.

45.    Wohl i Ska. Lipnik pow. Biała.

Nowo zbudowana, jeszcze nie puszczona w ruch.

46.    Schwarz i Spiessbach. Zakła pow. Dolina.

30

Fabryki maszyn i pomp nie połączone z odlewniami.

38.    Twardzik Karol. Biała.

Fabryka pomp i sikawek.

39.    Jurowie Dominik i Feliks. Kęty pow. Biała.

Siln. benz. 6 k. m. rob.

Naprawa maszyn rolniczych i silników, wyrób sieczkarń, młocarń, kieratów, pomp, kopaczek, form do dachówki cementowej, roboty konstrukcyjno - artystyczne.

40.    Górecki Józef. Kraków.

Siln. par. 100 k. m. robotn.

Wyrabia drut cienki zwyczajny i cynkowy, drut kolczasty, siatki i ogrodzenia druciane, meble, wszelkie konstrukcye i ozdoby kute.

41.    Fróhlich Karol. N. Sącz.

Fabryka pługów.

42.    Głowiński Mieczysław. Tarnopol.

Siln. benz. 6 k. m. robotn.

Wyrabia urządzenia młynów i konstrukcye.

43.    Dudziński Karol. Tarnów.

Siln. par. robotn.

23

170

10

15 k. m.

110

Siln. wodna 10 k. m. ub. rob.

47.    Steinhauser Natan. Drohobycz.

Siln. par. 4 k. m. rob.

Wyrabia płyty kuchenne.

48.    Bochenkiewicz R. Gorlice.

Siln. par. 4 k. m. robotn.

Odlewa części maszynowe dla kopalń, tartaków, młynów, fabr. maszyn. Naprawia maszyny.

49.    Wegner Jonasz. Gorlice.

Siln. par. 4 k. m. rob.

Wyrabia płyty kuchenne.

50.    Grunberg Wolf. Horodenka.

Siln. naft. 2 k. m. ub. rob. 3

51.    Gertler Jakób. Kraków.

Siln. par. 4 k. m. ub. rob. 4

52.    Wehrstein Jan. Stryj.

8 k. m.

Siln. par. robotn. . 70

Wyrabia odlewy kolejowe, maszynowe, kanałowe, handlowe, konstrukcye.

53.    „Austryackie Two Górniczo - hutnicze⁴⁴. Węgierska Górka pow. Żywiec.

450

Siln. par. i elektr. 244 k. m. robotn.

Wyrabia rury lano-żelazne, odlewy kanalizacyjne, kolejowe, maszynowe, budowlane, leiznę handlową.

Fabryki narzędzi i maszyn wiertniczych i pracownie reparacyjne.

54.    „Montangesellschaft⁴⁴. Lipnik pow. Biała.

41

Siln. par. 76 k. m. rob.

55.    „Galicya⁴⁴, Tow. akc. naftowe. Drohobycz.

56.    Michalik Jan. Drohobycz.

Siln. par. 18 k. m. rob. ub.

(Nieczynna).

57.    Dudziak i Mermon. Borysław pow. Drohobycz.

Siln. naft. 12 k. m. ub. rob. 32

58.    Galicyjskie górnicze Towarzystwo naftowe. Borysław pow. Drohobycz.

Siln. par. 96 k. m. ub. rob. 48

59.    Perkins, Mac Intosh, Perkins (filia fabryki Perkins, Mac Intosh i Zdanowicz w Stryju). Borysław pow. Drohobycz.

26

Siln. par. 20 k. m. rob.

60.    Sulimirski Wit. Borysław pow. Drohobycz.

Siln. par. 20 k. m. ub. rob. 16

61.    Tow. akc. dla przemysłu naftowego. Borysław pow. Drohobycz.

200

Siln. par. i elektr. 115 k. m. rob.

Wyrabia narzędzia wiertnicze, maszyny parowe do 12 k. siły, zbiorniki żelazne, konstrukcye żelazne, odlewy żelazne, naprawia kotły.

62.    Wolski, Zdanowicz i Ska (filia fabryki Perkins, Mac Intosh, Zdanowicz w Stryju) Borysław po w. Drohobycz.

40

Siln. par. 16 k. m. rob.

63.    Two akc. dla przemysłu naftowego (filia fabryki borysławskiej). Scho-dnica pow. Drohobycz.

35

Siln. elektr. 6 k. m. rob.

64.    „Galicyjsko-karpackie akc. Two naftowe“ (Filia fabryki w Glinniku Maryampolskim). Tustanowice pow. Drohobycz.

82

Siln. par. 20 k. m. rob.

65.    „Erdoelwerke - Galizien“. Tustanowice pow. Drohobycz.

Siln. par. 18 k. m. ub. rob. 50

■ 66. Gierszyński Roman i Ska. Tustanowice pow. Drohobycz. Siln.

par. ub. rob. 27

35 k. m.

67.    Goldstein Bernard. Tustanowice pow. Drohobycz.

60

Siln. par. 4 k. m. ub. rob.

68.    Kornhaber i Schreiner. Tustanowice pow. Drohobycz.

Siln. naft. 12 k. m. ub. rob. 30

69.    Perkins, Mac Intosh, Zdanowicz (filia fabryki w Stryju). Tustanowice pow. Drohobycz.

40

Siln. par. 25 k. m. rob.

70.    Tow. akc. dla przemysłu naftowego (filia fabryki borysławskiej). Tu

stanowice pow. Drohobycz.

25

Siln. elektr. 6 k. m. rob.

71.    „Alfa“ Two naft. Wolanka pow. Drohobycz.

Siln. par. 10 k. m. ub. rob. 59

72.    Christ J. i Kossowski K. Wolanka pow. Drohobycz.

Siln. par. 10 k. m. ub. rob. 13

73.    Nadel i Katz. Wolanka pow. Drohobycz.

Siln. benz. 6 k. m. ub. rob. 30

74. „Galicyjsko-ka^ackie akcyjne towarzystwo naftoweu. Glinnik marj. pow. Gorlice.

Siln. par. 250 k. m. robotn.

Wyrabia wieże i narzędzia wiertnicze, maszyny parowe, pompy, kotły, odlewy żelazne.

75. Perkins, Mac Intosh, Zdanowicz. Stryj.

Siln. par. i gaz. 65 k. m. robotn.

Wyrabia żórawie i wszelkie narzędzia wiertnicze, kute części maszyn parowych.

110

Fabryki maszyn i konstrukcyi połączone z odlewniami.

76.    Ochsner Jan. Biała.

Siln. par. 20 k. m. ub. rob. 87

77.    Selim ej a Edm. Biała.

Siln. par. rob.

Wyrabia odlewy i maszyny wszelkiego rodzaju. Specyalność rozdra-bniacze i maszyny młyńskie.

78.    Kazimirowski Aug. Wygnanka pow. Czortków.

Siln. benz. 4 k. m. ub. rob.

79.    Gottlieb Mojżesz. Wełdzirz pow. Dolina.

Siln. wodne 100 k. m. robotn.

Wyrabia leiznę handlową, płyty kuchenne, ruszty i t. p., łopaty, siekiery, czekany, sieczkarnie, hamulce kolej., odlewy dla salin.

80.    Biskupski Lubin. Kołomyja.

Siln. par. 4 k. m. ub. rob. 31

81.    Peterseim M. Kraków.

Siln. par. i el. 120 k. m. robotn.

Wyrabia sieczkarnie, młynki, kartofłarki, młocarnie, kieraty, sikawki, pompy, beczkowozy, konstrukeye i odlewy żelazne.

82.    Zieleniewski L. Two akc. Kraków.

Siln. par. 340 k. m. robotn.

Wyrabia maszyny parowe, silniki ropne, kotły parowe stałe i ruchome, zbiorniki i konstrukeye żelazne, mosty, rurociągi, odlewy żelazne i metalowe.

83.    Lubomirski A. ks. (obecnie oddział Tow. akcyjnego „L. Zieleniewski^). Lwów.

90 k. m.

115

22

70

110

600

Siln. par. 80 k. m. rob.

Wyrabia urządzenia gorzelń, browarów, młynów, tartaków, części maszyn, odlewy kanałowe i kolejowe.

150

84.    Pammer Gustaw. Lwów.

Siln. gaz. i elektr. 19 k. m. robotn.

"Wyrabia części maszynowe do młynów i tartaków, pędnie do silników gazowych i maszyn rolniczych, konstrukcye budowlane, okucia, formy do wyrobów betonowych i do brykietów ropałowych, piece żelazne i odlewy.

85.    Piotrowicz Z. Lwów (w likwidacyi).

Siln. par. 25 k. m. rob.

86.    Waliszko i Dąbski. Lwów.

Siln. par. 8 k. m. ub. rob. 10

87.    Wygnaniec T. i Ska. Lwów. (Obecnie inź. A. Eisen. Nieczynna).

Siln. par. 8 k. m. ub. rob. 14

88.    Schwarz H. Pasieczna pow. Nadworna.

Siln. wodna i par. 174 k. m. robotn.

Wyrabia sieczkarnie, siekiery, młotki, motyki, ryskale, odlewy kolejowe i inne, płyty kuchenne.

89.    Rosmanith J. N. Sącz.

Siln. wodn. 30 k. m. rob.

Wyrabia konstrukcye, poręcze drogowe, kilofy, łopaty, młotki, części maszyn, siatki druciane, odlewy kolejowe, kanalizacyjne i inne.

90.    B-cia Kohut. Nawojowa pow. N. Sącz.

Siln. wod. 40 k. m. robotn.

Wyrabia narzędzia wiertnicze, jak wielokrążki, ściski do rur, urządzenia młynów i tartaków, odlewy maszynowe, kanalizacyjne, kolejowe i t. p.

91.    Paranowski Wł. Podhajce (nieczynna).

Siln. par. rob.

Wyrabia sieczkarnie, młynki, młocarnie, kieraty, sikawki, beczkowozy, pompy, odlewy maszynowe, pługi.

92.    Górniak Sew. Przemyśl.

Siln. benz. 16 k. m. robotn.

Wyrabia konstrukcye budowlane, wyciągi ciężarowe, obrabiarki do żelaza, odlewy kolejowe i inne.

93.    Eisen Naftali. Dębica pow. Ropczyce.

Siln. benz. 10 k. m. ub. rob.

115

43

50

8 k. m.

40

30

50

141

St&t. przem.

BO

94. Szajnok Józef. Rzeszów.

Siln. par. 20 k. m. ub. rob. 33

95. Zweig Salomon. Rzeszów.

3 k. m.

Siln. gaz. ub. rob. 11

96.    „Pierwsze galicyjskie tow. akc. budowy wagonów i maszyn w Sanokuu. Posada olchowska pow. Sanok.

Siln. par. 299 k. m. robotn.

Wyrabia wagony kolejowe i tramwajowe, kotły, zbiorniki, urządzenia gorzelń, sikawki, konstrukcye żel., odlewy i t. p.

97.    „KrajLl, sp. z ogr. por. Stanisławów.

Silnica par. 33 k. m. rob.

98.    „Unia Galicyjska “ i t. d. Knihinin wieś pow. Stanisławów (nieczynna).

Siln. benz. 18 k. m. rob.

Wyrabia konstrukcye, zbiorniki, mosty, leiznę handlową.

99.    Benczer Juda i S-wie. Stryj.

Siln. par. 33 k. m. robotn.

Wyrabia odlewy kolejowe, salinarne i kopalniane, leiznę handlową, motyki, ryskale, siekiery i t. p., formy i urządzenia do wyrobu dachówki cementowej, części maszyn.

100.    Bredt E. i Ska. Ottynia pow. Tłumacz.

Siln. ropna 250 k. m. robotn.

Wyrabia sieczkarnie, młynki, młocarnie, kieraty, krajacze do buraków i kartofli, prasy do oleju i owoców, urządzenia gorzelń, silniki parowe dla gorzelń i kopalni nafty, leiznę handlową.

101.    Segall Schmarje. Zbaraż.

Siln. par. 6 k. m. robotn.

102.    B-cia Wróbel. Żywiec. (Obecnie własność T. P. G.)

Siln. par. 15 k. m. robotn.

Wyrabia maszyny dla przemysłu drzewnego, urządzenia tartaków, cieplarni, wyciągi, prasy, śruby stołkowe, żórawie, narzędzia wiertnicze, odlewy maszynowe.

714

17

27

40

500

50-70

Ślusarnie mechaniczne.

103. Bathelt K. Biała.

Siln. par. ubezp. rob. 20

104.    Gross Aug. Biała.

4 k. m.

Siln. par. ubezp. rob. 11

105.    Kaziurkiewicz J. Biała.

2 k. m.

Siln. par. ubezp. rob. 5

106.    Langer Fr. inż. Biała.

Siln. elektr. 3 k. m. ub. rob.

107. Quissek i Geppert. Chodorów pow. Bobrka (filia fabryki w Bielsku śląskim).

Siln. par. 1 k. m. rob.

108.    Schmidt W. F. Szwaby pow. Brody.

Siln. par. 8 k. m. rob. ub. 12

109.    Finkelmann E. i Feuer J. Buczacz.

Siln. par. 2 k. m. ub. rob. 2

110.    Dymnicki Ant. Jarosław.

Siln. par. 8 k. m. ub. rob. 15

111.    Polak Karol. Jasło.

Siln. elektr. 2 k. m. ub. rob.

112.    Augustynowicz Wł. Kraków.

Siln. elektr. 2 k. m. ub. rob.

113.    Bartosik Woje. Kraków.

Siln. elektr. ij₂ k. m. ub. rob.

114. Clayton i Shuttleworth. Kraków Siln. gaz. 8 k. m. ub. rob. 19

Naprawia i składa maszyny rolnicze wyrabiane w zagranicznych fabrykach wymienionej firmy.

115.    Czunko K. Kraków.

118.    Gramatyka T. Kraków.

Siln. elektr. i/₂ k. m. ub. rob.

119.    Habrzyka spadkobiercy. Kraków.

Siln. elektr. 4 k. m. ub. rob.

120.    Pogorzelski Ant. Kraków.

12

Siln. elektr. 2 k. m. ub. rob.

121.    „Star-- auto - central - garage. Kraków.

13

Siln. elektr. 1 k. m. ub. rob.

122.    Uznański K. Kraków.

30

Siln. elektr. 2 k. m. ub. rob.

123.    Chajes, Seemann i Ska. Lwów.

Siln. elektr. 4 k. m. ub. rob.

124.    Chudzikowski W. i Kosiba W. Lwów.

Siln. benz. 5 k. m. ub. rob.

"Wyrabia kasy ogniotrwałe, konstrukcye budowlane, ozdoby kute.

125. Clayton i Shuttleworth. Lwów.

Siln. par. ub. rob. 40

7 k. m.

Składa i naprawia maszyny rolnicze, wyrobione w zagranicznych fabrykach wymienionej firmy.

126.    Daschek Jan. Lwów.

58

Siln. benz. 20 k. m. rob.

Wyrabia okucia budowlane, konstrukcye budowlane, ozdoby, portale, rolety żelazne.

127.    Domiczek K. Lwów.

27

Siln. elektr. 2 k. m. ub. rob.

128.    Dziakiewicz inż. i Ska. Lwów.

Siln. par. 8 k. m. ub. rob. 34

129.    Grajewski Józef. Lwów.

Siln. gaz. 1 k. m. ub. rob. 4

130.    Konopacki Stan. Lwów.

Siln. elektr. lJ/₂ k. m. ub. rob.

131.    Korkes M. Lwów.

Siln. elektr. 1 k. m. ub. rob.

132. „Krajowa spółka ślusarskaL Lwów.

14

Siln. elektr. 2 k. m. ub. rob.

138. Lewiński Jan. Lwów.

33

Siln. elektr. 10 k. m. ub. rob.

134.    Musiałowicz Wł. Lwów.

Siln. elektr. ł/₂ k. m. ub. rob.

135.    Neu Hillel. Lwów.

Siln. elektr. 4 k. m. ub. rob.

136.    Noworyta J. i Friedel M. Lwów.

Siln. elektr. 4 k. m. ub. rob.

137.    Pączka Ant. Lwów.

21

Siln. elektr. lif₂ k, m. ub. rob.

138.    Rychnowski Fr. Lwów.

Siln. elektr. 2 k. m. ub. rob.

139.    Schumann Jan. Lwów.

34

Siln. elektr. 15 k. m. robotn.

Wyrabia meble żelazne, siatki druciane, piece żelazne, lodownie pokojowe, maszyny do prania, konewki i t. p.

140.    Sosnowski i Zachariewicz. Lwów. (Obecnie „Młot“ t. z o. o.)

70

Siln. par. 10 k. m. rob.

Wyrabia konstrukcye żelazne, budowlane i inne, ozdoby kute i t. p.

141.    Two Akcyjne elektr., przedtem Sokolnicki i Wiśniewski. Lwów.

98

Siln. elektr. 25 k. m. ub. rob.

Wyrabia świeczniki i wszelkie przybory instal.-elektr.

142.    Weinberg Izaak. Lwów.

Siln. benz. 12 k. m. ub. rob.

143.    Ressegnier’owie hr. Nisko.

Siln. elektr. li/i k. m. ub. rob.

144.    Szklarski L. Podgórze.

Siln. elektr. l¹^ k. m. rob.

145.    Zweig Maur. Podgórze.

Siln. gaz. 12 k. m. ub. rob. 10

146.    Taubenfeld Herman. Przemyśl.

Siln. benz. 5 k. m. ub. rob.

147.    Żytek Jan. Przemyśl.

Siln. par. 10 k. m. ub. rob.

148.    Schott Stanisław. Kurowice pow. Przemyślany.

11

Siln. par. 28 k. m. rob.

149.    Ordynacya Przeworska. Studzian górny pow. Przeworsk.

2 k. m.

Siln. par. ub. rob. 15

150.    Koziebrodzcy hr. Chlebów pow. Skałat.

Siln. par. 6 k. m. ub. rob. 2

151.    Sambor Jan. Hałuszczyńce pow. Skałat.

Siln. benz. 16 k. m. ub. rob.

152.    Kessler Jul. Śniatyn.

Siln. par. i benz. 7 k. m. ub. rob.

153.    Śmieszko Eug. Sokal.

Siln. benz. 4 k. m. ub. rob.

154.    Heinrich Gust. Stryj.

Siln. par. 3 k. m. ub. rob. 5

155.    Reiter Fr. Stryj.

Siln. par. 2 k. m. ub. rob. 2

156.    Gródel B-cia. Demnia pow. Stryj.

Siln. par. 20 k. m. ub. rob. 56

157.    Aseńsko Stan. Tarnopol.

Siln. elektr. 1¹/₂ k. m. ub. rob.

Fabryki armatur.

158.    Schmidt R. Biała.

Siln. gaz. 16 k. m. ub. rob. 56

159.    Inż. Rudolphi K. i Ska. Trzebinia pow. Chrzanów.

65

Siln. par. 32 k. m. rob.

"Wyrabia armatury parowe, wodne, kanalizacyjne, elektryczne, pompy i wszelkiego rodzaju odlewy.

Fabryki powozów.

160.    Chauer Henr. Lwów.

Siln. gaz. 4 k. m. ub. rob. 11

161.    Kapuściński P. Lwów.

Siln. elektr. 4 k. m. ub. rob.

162.    Lickendorf M. Lwów.

30

Siln. gaz. 10 k. m. rob.

Fabryka piór stalowych.

60

163. Sp. z ogr. odp. Husiatyn (w likwidacyi). Siln. par. 60 k. m. ub. rob.

Fabryka maszyn i form cementowych.

164. Bogucki W. inż. Chrzanów.

Siln. par. 16 k. m. robotn. 25

Wyrabia maszyny, formy i urządzenia do fabrykacyi dachówki i cegły cementowej oraz wyrobów betonowych, wykonuje roboty konstrukcyjno - artystyczne.

Fabryka wag.

165. Stankiewicz Jan. Lwów.

40

Silnika nie posiada robotn.

Wyrabia wagi mostowe, dziesiętne, skalowe, równoramienne, balansowe, osobowe i inne; konstrukcye żelazne i ozdoby.

Spis zakładów

przemysłu żelaznego galicyjskiego w układzie powiatowym.

Pow. Bialski.

Biała: 1. Bathelt K. Ślusarnia mechaniczna.

2 k. m.

Siln. par. ubezp. rob. 20 2. Gross Aug. Ślusarnia mech.

4 k. m.

Siln.

par.

ubezp. rob. 11

3. Kaziurkiewicz J. Ślusarnia mechan.

Siln.

2 k. m.

par.

ubezp. rob. 5

4. Inż. Langer Fr. Slusarnia budowlana. Siln. elektr. ub. rob.

3 k. m.

5.    J. Ochsner. Odlewnia żelaza i fabryka kotłów.

Siln. par. ubezp. rob.

6.    Schmeja Ed. Fabryka maszyn i odlewnia żelaza, par.

20 k. m.

87

Siln.

90 k. m.

115

rob.

Wyrabia odlewy i maszyny wszelkiego rodzaju. Specyalnośó rozdrabnia-cze i maszyny młyńskie.

7. R. Schmidt. Fabryka armatur, gaz.

ub. rob.

Siln.

16 k. m.

56

8. Twardzik Karol. Fabryka pomp i sikawek.

Lipnik - Biała: 9. Wohl O. i Ska. Fabryka odlewów stalowych.

Nowo zbudowana, jeszcze nie puszczona w ruch.

10. „Montangesellschaftu — Fabryka maszyn i narzędzi wiertniczych oraz warsztat reparacyjny — na użytek własny wierceń Twa w Zagłębiu Krakowskiem. par.

Siln.

k. m.

rob.

Lipnik - Biała: 11. Pollak Teodor i Syn. Fabryka śrub.

120 k. m.

140

Wyrabia śruby meblowe i inne, materyał kolejowy i t. p.

Kąty: 12. Jurowie Dominik i Feliks. Ślusarnia mechaniczna i fabryka maszyn. Siln. benz. rob.

Naprawa maszyn rolniczych i silników; wyrób sieczkarni, młocarni, kieratów, pomp, kopaczek, form do dachówki cementowej ; roboty konstrukcyjno-artystyczne.

Siln. par, robotn.

6 k. m.

23

Pow. Bobrecki.

Chodorów: 13. Montownia i ślusarnia mechaniczna fabryki urządzeń gorzelnianych firmy Quissek i Geppert w Bielsku (Śląsk).

1 k. m.

Siln.

rob.

par.

Pow. Brodzki.

Brody: 14. Halpern i Tartakower. Fabryka tkanin i sit drucianych.

6 k. m.

Siln, elektr.

rob. ubezp.

Szwaby: 15. Ślusarnia mechaniczna dóbr W. F, Schmidta, par.

rob. ubezp. 12

Siln.

10

8 k. m.

Pow. Buczacki.

Buczacz: 16. E. Finkelman i J. Feuer. Ślusarnia budowlana.

Siln. ub. rob.

par.

2 k. m.

Pow. Chrzanowski.

Chrzanów: 17. Inż. W. Bogucki. Fabryka maszyn i form do wyrobów cementowych. Siln. robotn.

par.

to

<X> lO

k. m.

Wyrabia maszyny, formy i urządzenia do fabrykacyi dachówki i cegły cementowej oraz wyrobów betonowych, wykonuje roboty konstrukcyjno-artyst. Trzebinia: 18. Inź. K. Rudolphi i Ska. Fabryka armatur.

Siln. par. rob.

32 k. m.

65

Wyrabia armatury parowe, wodne, kanalizacyjne, elektryczne, pompy i wszelkiego rodzaju odlewy.

Pow. Czortkowski.

Wygnanka'. 19. Aug. Kazimirowski. Ślusarnia mechaniczna, odlewnia jfcelaza i warsztat naprawy maszyn rolniczych.

k, m.

to

Siln. benz. ub. rob.

Pow. Doliniański.

Krechoitńce: 20. Ludw. Pollak. Fabryka pilników i warsztat naprawy maszyn.

4 k. m.

Siln. benz.

nb. rob.

Wełdzirz: 21. Mojżesz Gottlieb. Odlewnia żelaza i fabryka narzędzi i maszyn rolniczych.

Siln. wodne

100 k. m.

70

robotn.

Wyrabia leiznę handlową, płyty kuchenne, ruszty i t. p., łopaty, siekiery, czekany, sieczkarnie, hamulce kolej., odlewy dla salin.

Zakla: 22. Schwarz i Spiessbach. Odlewnia żelaza.

Siln. wodn. tib. rob.

10 k. m.

30

Pow. Drohobycki.

Drohobycz: 28. L. Krobicki i H. Wierzyński. Fabryka lin i siatek drucianych.

35 k. m.

Siln. rop. rob.

20

Wyrabia liny stalowe i siatki druciane.

24.    „Galicya“, Tow. akc. naftowe. Ślusarnia mechaniczna i warsztat naprawy narzędzi wiertniczych.

25.    Michalik Jan. Fabryka narzędzi wiertniczych (nieczynna).

Siln. par. rob. ub.

26.    Steinhauser Natan. Odlewnia żelaza.

Siln. par. rob.

Wyrabia płyty kuchenne.

Borysław: 27. Tow. akc. dla przemysłu naftowego. Fabryka narzędzi i maszyn wiertniczych.

Siln. par. i elektr. 115 k. m. rob.

Wyrabia: narzędzia wiertnicze, maszyny parowe do 12 k. siły, zbiorniki żelazne, konstrukcye żelazne, odlewy żelazne; naprawia kotły.

28.    Galicyjskie górnicze towarzystwo naftowe. Warsztat naprawy narzędzi wiertniczych.

par.

ub. rob.

29.    Dudziak i Mermon. Warsztat naprawy narzędzi wiertniczych. Siln. naft. ub. rob.

30.    Perkins, Mac Intosh, Perkins. Warsztat naprawy maszyn wiertn. (filia fabr. Perkins, Mac Intosh, Zdanowicz w Stryju).

Siln. par. rob.

18 k. m.

4 k. m.

200

Siln.

96 k. m.

48

12 k. m.

32

20 k. m.

Borysław: 31. Wolski, Zdanowicz i Ska. Fabryka narzędzi wiertniczych (filia fabryki Perkins, Mac Intosh, Zdanowicz w Stryju).

16 k. m.

Siln. par. rob.

32. Wit Sulimirski. Ślusarnia mechaniczna i warsztat naprawy narzędzi wiertniczych.

Siln. par. ub. rob.

Schodnica: 33. T. A. dla przemysłu naftowego. Warsztat naprawy narzędzi wiertniczych (filia fabr. bory sławskiej).

Siln. elektr.

40

I-¹ to

05 O

k. m.

6 k. m.

robotn.

35

Tustanowice: 34. „Galicyjsko-karpackie akc. Tow. naftowe^. Warsztat naprawy narzędzi wiertn. (Filia fabryki w Gliniku Maryam-polskim).

Siln. par. rob.

35.    Tow. „Erdólwerke-Galizienu. Warsztat naprawy maszyn wiertniczych.

Siln. par. ub. rob.

36.    Tow. akc. dla przemysłu naftow. Warsztat naprawy maszyn wiertniczych. (Filia fabryki borysławskiej).

Siln. elektr. robotn.

37.    R. Gierszyński i Ska. Warsztat naprawy narzędzi wiertn.

Siln. par. ub. rob.

38.    Bern. Goldstein. Warsztat napr. narz. wiertn.

Siln. par. ub. rob.

39.    Kornhaber i Schreiner. Warsztat napr. narz. wiertn.

Siln. naft. ub. rob.

40.    Perkins, Mac Intosh, Zdanowicz. Warsztat napr. narzędzi wiertn. (Filia fabryki w Stryju).

Siln. par. rob.

Wolanka: 41. „Alfau Two naft. Warsztat napr. narz. wiertn.

Siln. par. ub. rob.

42.    J. Christ i Kaz. Kossowski. Warsztat napr. narz. wiertn. par.

ub. rob.

43.    Nadel i Katz. Warsztat napr. narz. wiertn.

Siln. benz. ub. rob.

20 k. m.

82

18 k. m.

50

6 k. m.

25

35 k. m.

27

4 k. m.

60

12 k, m.

30

25 k. m.

40

10 k. m.

59

Siln.

10 k. m.

13

6 k. m.

Pow. Gorlicki.

Gorlice: 44. R. Bochenkiewicz. Odlewnia żelaza.

Siln.

robotn.

Odlewa części maszynowe dla kopalń, tartaków, młynów, fabr. maszyn. Naprawia maszyny.

45. Jonasz Wegner. Odlewnia żelaza.

Siln. par. rob.

Wyrabia płyty kuchenne.

Glinik Maryampolski: 46. „Galicyjsko-Karpackie akcyjne Towarzystwo nafto we    Fabryka narzędzi i maszyn wiertniczych.

Siln. par. robotn.

par.

k. m.

4 k. m.

250 k. m.

320

Wyrabia: wieże i narzędzia wiertnicze, maszyny parowe, pompy, kotły,

odlewy żelazne.

Pow. Horodeński.

Horodenka: 47. Wolf Griinberg. Odlewnia żelaza. Siln. naft. ub. rob.

k. m.

Pow. Husiatynski.

Husiatyn: 48. Fabryka piór stalowych. Sp. z ogr. odp. (w likwidacyi). Siln. par. ub. rob.

60 k. m.

60

Pow. Jarosławski.

Jarosław: 49. Ant. Dymnicki. Ślusarnia mechaniczna. Siln. par. ub. rob.

O* 00

k. m.

Pow. Jasielski.

Jasło: 50. Karol Polak. Ślusarnia mechaniczno - budowlana.

k. m.

Siln. elektr. nb. rob.

to to

Pow. Koiomyjski.

Kołomyja: 51. Lubin Biskupski. Odlewnia żelaza, ślusarnia mechaniczna i warsztat naprawy maszyn.

Siln. par. ub. rob.

4 k. m.

31

Pow. Krakowski.

Kraków: 52. Wł. Augustynowicz. Ślusarnia budowlana. Siln. elektr. ub. rob.

2 k. m.

dl

Kraków: 53. Woje. Bartosik. Ślusarnia mechaniczna.

% k. m.

Siln. elektr. ub. rob.

54.    Banminger B-cia. Fabryka drutu i gwoździ i cynkownia blachy.

Siln. par. rob.

Wyrabia drut, gwoździe, blachę cynkowaną.

55.    T. Bohdanowicz - Oroszeny. Fabryka wyrobów blaszanych.

Siln. benz.

170 k. m.

100

12 k. m.

robotn.

52

Wyrabia: pudełka, cukiernice blaszane, blaszki szpuntowe, puszki, tabliczki i plakaty.

56.    Clayton i Shuttleworth. Ślusarnia mechaniczna i montownia maszyn rolniczych, naprawiająca i składająca maszyny rolnicze wyrabiane w zagranicznych fabrykach wymienionej firmy.

Siln. gaz. ub. rob.

57.    K. Czunko. Ślusarnia i kotłownia.

8 k. m.

19

Siln. elektr. ub. rob.

2 k. m.

58.    Jak. Gertler. Odlewnia żelaza.

Siln. par. ub. rob.

59.    Jul. Goldstein. Ślusarnia budowlana.

3 k. m.

k. m.

Siln. elektr. ub. rob.

60.    Józ. Górecki. Fabryka siatek, mebli, konstrukcyi żelaznych i wyrobów ornamentalnych kutych.

Siln. par. robotn.

Wyrabia: drut cienki zwycz. i cynkowany, drut kolczasty, siatki i ogrodzenia druciane, meble, wszelkie konstrukeye i ozdoby kute.

61.    L. Górka. Ślusarnia mechaniczna.

30

100 k. m.

170

2 k. m.

Siln. elektr. ub. rob.

62.    T. Gramatyka. Ślusarnia budowlana.

Siln. elektr. ub. rob.

63.    Habrzyka Spadkob. Ślusarnia budowlana.

Siln. elektr. ub. rob.

/₂ k. m.

4 k. m.

64. Jul. Kluska. Pracownia nożownicza.

l¹^ k. m.

Siln. gaz. rob.

65. Ludw. Knapiński. Pracownia nożownicza. Siln. elektr. ub. rob.

Kraków: 66. M. Peterseim. Fabryka maszyn rolniczych.

120 k. m.

110

Wyrabia: sieczkarnie, młynki, kartoflarki, młocarnie, kieraty, sikawki, pompy, beczkowozy, konstrukcye i odlewy żelazne.

67.    Ant. Pogorzelski, Ślusarnia mechaniczna.

Siln. elektr. ub. rob.

68.    Jan Sądel. Fabryka pilników i raszpli.

Siln. gaz. ub. rob.

69.    A. Sokół. Pracownia nożownicza.

V₂ k. m.

Siln. par. i el. robotn.

2 k. m.

12

8 k. m.

10

Siln. elektr. ub. rob.

70.    „Starw. Ślusarnia mechan. i warsztat naprawy samochodów.

Siln. elektr. ub. rob.

71.    K. Uznański. Ślusarnia budowlana.

Siln. elektr. ub. rob.

72.    L. Zieleniewski. Two akc. Fabryka maszyn.

Siln. par. robotn.

Wyrabia : maszyny parowe, silniki ropne, kotły parowe stałe i ruchome, zbiorniki i konstrukcye żelazne, mosty, rurociągi, odlewy żelazne i metalowe.

1 k. m.

13

2 k. m.

30

340 k. m.

600

Pow. Krośnieński.

Krosno: 73. M. Mięsowicz. Fabryka zegarów wieżowych. Siln. benz. ub. rob.

<M iG

k. m.

Pow. Lwowski.

Lwów: 74. Chajes, Seeman i Ska. Ślusarnia.

Siln. elektr. ub. rob.

75.    Henr. Chauer. Fabryka powozów.

Siln. gaz. ub. rob.

76.    W. Chudzikowski i W. Kosiba. Fabryka kas ogniotrwałych i ślusarnia mechaniczna.

Siln. benz. ub. rob.

Wyrabia: kasy ogniotrwałe, konstrukcye budowlane, ozdoby kute.

77.    Clayton i Shuttleworth. Montownia i ślusarnia mechan.

Siln. par. ub. rob.

4 k. m.

4 k. m.

11

5 k. m.

7 k. m.

Składa i naprawia maszyny rolnicze, wyrobione w zagranicznych fabrykach wymienionej firmy.

Lwów: 78. Jan Daschek. Ślusarnia mechaniczna.

Siln. benz. rob.

20 k. m.

58

Wyrabia : okucia budowlane, konstrukcye budowlane, ozdoby, portale,

rolety żelazne.

79. K. Domiczek. Ślusarnia elektro-mechaniczna.

2 k. m.

Siln. elektr. ub. rob.

80.    Dziakiewicz inż. i Ska. Ślusarnia mechan. - budowlana (nieczynna).

Siln. par. ub. rob.

81.    Józef Grajewski. Ślusarnia mechaniczna.

Siln. gaz. ub. rob.

82.    P. Kapuściński. Fabryka powozów.

Siln. elektr. ub. rob.

83.    Stan. Konopacki. Ślusarnia budowlana.

Siln. elektr. ub. rob.

84.    M. Korkes. Ślusarnia mechaniczna.

1 k. m.

27

8 k. m.

34

k. m.

4 k. m.

l*/₂ k. m.

Siln. elektr. ub. rob.

85.    „Krajowa Spółka ślusarskau. Ślusarnia mech.-budowlana

Siln. elektr. ub. rob.

86.    Jan Lewiński. Ślusarnia mech. - budowlana.

2 k. m.

14

Siln. elektr. ub. rob.

10 k. m.

33

87. M. Lickendorf. Fabryka powozów.

10 k. m.

Siln. gaz. rob.

Wyrabia: wozy pocztowe, powozy i t. p.

88.    A. ks. Lubomirski. Fabryka maszyn i odlewnia żelaza (obecnie oddział Twa akcyjnego „L. Zieleniewski).

Siln. par. rob.

Wyrabia: urządzenia gorzelń, browarów, młynów, tartaków, części maszyn, odlewy kanałowe i kolejowe.

89.    Henr. Mączyński. Pracownia pilników.

Siln. elektr.

30

80 k. m.

150

5 k. m.

ub. rob.

90. Wł. Musiałowicz. Ślusarnia budowlana.

¹/a k. m.

Lwów: 91. Hillel Neu. Ślusarnia budowlana.

Siln. elektr. ub. rob.

92. J. Noworyta i M. Friedel. Ślusarnia mechaniczna.

4 k. m.

3 k. m.

Siln. elektr. ub. rob.

93. Ant. Pączka. Ślusarnia budowlana. Siln. elektr. ub. rob.

21

Vj₂ k. m.

94. Gustaw Pammer. Fabryka maszyn i odlewnia żelaza.

Siln. gaz. i elektr. robotn.

19 k. m.

50

Wyrabia: części maszynowe do młynów i tartaków, pędnie do silników gazowych i maszyn rolniczych, konstrukcye budowlane, okucia, formy do wyrobów betonowych i do brykietów ropałowych, piece żelazne i odlewy.

95.    Z. Piotrowicz. Fabryka konstrukcyi żelaznych i odlewnia (w likwid.)

Siln. par. rob.

96.    Z. Popiel. Fabryka wyrobów blacharskich.

Siln. elektr. ub. rob.

25 k. m.

115

3 k. m.

14

Wyrabia: latarnie, ozdoby blaszane, naczynia blaszane i aluminiowe. 97. W. Prokopowicz. Pracownia nożownicza.

Siln. elektr.

³/₄ k. m.

ub. rob.

98. Fr. Rychnowski. Ślusarnia mechaniczna.

2 k. m.

Siln. elektr. ub. rob.

99. Bcia Schleyen. Fabryka akumulatorów.

35 k. m.

Siln. ? rob.

Wyrabia akumulatory systemu Tudor.

100. Jan Schumann. Pracownia fabryczna przyborów gospodarstwa do-

mowego.

Siln. elektr.

15 k. m.

34

robotn.

Wyrabia: meble żelazne, siatki druciane, piece żelazne, lodownie pokojowe, maszyny do prania, konewki i t. p.

101.    T. Sobecki. Fabryka wyrobów blaszanych.

3 k. m.

Siln. elektr. ub. rob.

102.    Sosnowski i Zachariewicz. Fabryka konstrukcyi żelaznych (obecnie „Młot“ t. z o. o.)

10 k. m.

70

Siln. par. rob.

Wyrabia konstrukcye żelazne, budowlane i inne, ozdoby kute i t. p.

Lwów: 103. Br. Z. Stanecki. Fabryka akumulatorów (obecnie „Metal“ t. z o. o.)

38 »/j k. m.

Siln. elektr.

rob. ub.

Wyrabia: śruby i naśrubki żelazne i metalowe. Wyroby tokarskie i rewolwerowe. Okucia metalowe. Odlewy metalowe. Plomby i rury ołowiane. Akumulatory i latarki górnicze systemu Dra Z. Staneckiego.

104. Jan Stankiewicz. Fabryka wag.

Silnika nie posiada robotn.

40

32

Wyrabia : wagi mostowe, dziesiętne, skalowe, równoramienne, balansowe, osobowe i inne; konstrukcye żelazne i ozdoby.

105.    J. Stiefel. Pracownia cynkowania rur.

Siln. elektr. rob.

106.    Two akcyjne elektryczne, przedtem Sokolnicki i Wiśniewski. Fabryka wyrobów dla przemysłu elektrycznego.

Siln. elektr. ub. rob.

Wyrabia: świeczniki i wszelkie przybory instal. - elektr.

107.    J. Trepczyński. Pracownia nożownicza.

Siln. gaz. rob.

108.    Waliszko i Dąbski. Odlewnia żelaza, par.

ub. rob.

109.    Izaak Weinberg. Slusarnia mechaniczna i pracownia naprawy maszyn. Siln. benz. ub. rob.

110.    T. Wygnaniec i Ska. Fabryka konstrukcyi żelaznych i odlewnia żelaza. (Obecnie: inż. A. Eisen. Nieczynna).

par.

ub. rob.

111.    J. Zajączkowski. Pracownia nożownicza.

Siln. elektr. ub. rob.

112.    K. Zajst. Pracownia nożownicza.

Siln. elektr. ub. rob.

8 k. m.

25 k. m.

98

² 7₂ k. m.#

11

Siln.

Siln.

8 k. m.

10

12 k. m.

8 k. m.

14

1 k. m.

CM Cd

k. m.

Pow. Nadwórniański.

Pasieczna: 113. H. Schwarz. Odlewnia żelaza i fabryka maszyn.

Siln. wodne i par. robotn.

Wyrabia: sieczkarnie, siekiery, młotki, motyki, ryskale, odlewy kolejowe i inne, płyty kuchenne.

St&t. przem.

174 k. m.

141

Pow. Niżański.

Nisko: 114. Hr. Ressegnier’owie. Ślusarnia mechaniczna zarządu dóbr.

1% k. m.

Siln. elektr. ub. rob.

Pow. Nowo - Sądecki.

Nowy Sącz: 11B. Karol Fróhlich. Fabryka pługów.

116. J. Rosmanith. Fabryka konstrukcyi żelaznych i odlewnia zelaza.

Siln. wod. rob.

Wyrabia: konstrukcye, poręcze drogowe, kilofy, łopaty, młotki, części maszyn, siatki druciane, odlewy kolejowe, kanalizacyjne i in.

Nawojowa: 117. B-cia Kohut. Fabryka maszyn i odlewnia żelaza.

Siln. wod. robotn.

Wyrabia: narzędzia wiertnicze, jak wielokrążki, ściski do rur, urządzenia młynów i tartaków, odlewy maszynowe, kanalizacyjne, kolejowe i t. p.

30 k. m.

43

40 k. m.

50

Pow. Podgórski.

Podgórze: 118. Ch. Hofstater i Ska. Fabryka wyrobów żelaznych.

150 k. m.

80-100

Siln.

par.

robotn.

Wyrabia: drut, gwoździe, hufnale, ocyle, narożniki, łańcuchy, wędzidła. 119. „Hermes “. Fabryka wyrobów żelaznych i metalowych. Spółka z ogr. por. (przedtem S. Opoczyński).

Siln. gaz. robotn.

20 k. m.

40

Wyrabia: szabaśniki, okucia budowlane proste, śruby druciane.

120.    Rosner i Korngold. Fabryka wyrobów żelaznych.

120 k. m.

130

Wyrabia: blachę cynkowaną, maszynki do siekania mięsa, zasuwy i inne okucia budowlane, szabaśniki, drut i śruby, odlewy handlowe.

121.    „Stowarzyszenie przemysłowe dla wyrobu towarów żelaznych i drucianych“. Fabryka drutu i gwoździ.

Siln. par. robotn.

Wyrabia drut i gwoździe.

122.    St. Sulikowski. Fabryka wyrobów blaszanych i metalowych. Siln. gaz. robotn.

Wyrabia: latarnie, latarki i t. p. oraz wyroby metalowe.

123.    L. Szklarski. Ślusarnia mechaniczna.

Siln. par. i elektr. robotn.

150 k. m.

80

20 k. m.

95

i—l CD

PT

124.    B-cia Thorn. Fabryka guzików metalowych.

Siln. elektr. rob.

Wyrabia: guziki metalowe wszelkiego rodzaju, zatrzaski, gwoździe ta-picerskie, okucia do torebek podróżnych.

125.    Em. Wachs. Fabryka wyrobów blaszanych.

Siln. elektr. ub. rob.

126.    Maur. Zweig. Slusarnia mechaniczna.

Siln. gaz. ub. rob.

Borek fałęcki: 127. „Stowarzyszenie przemysłowe dla wyrobów żelaznych i drucianych“. Huta Martin’a i walcownia żelaza.

1.900 k. m.

300

Wyrabia: żelazo walcowane sztabowe i drut.

Pow. Podhajecki.

Podhajce: 128. Wł. Faranowski. Fabryka maszyn rolniczych i odlewnia żelaza, (Nieczynna).

Siln. par. rob.

Wyrabia: sieczkarnie, młynki, młocarnie, kieraty, sikawki, beczkowozy, pompy, odlewy maszynowe, pługi.

Siln. par. robotn.

5 k. m.

50

2 k. m.

20

12 k. m.

10

8 k. m.

40

Pow. Przemyski.

Przemyśl: 129. Sew. Górniak. Fabryka mechaniczno - ślusarska i odlewnia.

16 k. m.

Siln. benz.

30

robotn.

Wyrabia: konstrukcye budowlane, wyciągi ciężarowe, obrabiarki do żelaza, odlewy kolejowe i in.

130.    Herman Taubenfeld. Slusarnia mechaniczna.

Siln. benz. ub. rob.

131.    Jan Żytek. Slusarnia mechaniczna, par.

ub. rob.

5 k. m.

Siln.

10 k. m.

Pow. Przemyślański.

Kurowice: 132. Stanisł. Schott. Pracownia mechaniczna.

28 k. m.

Siln. par. rob.

11

Pow. Przeworski.

Słudzian górny: 133. Ordynacya Przeworska. Pracownia mechaniczna.

2 k. m.

Siln.

par. ub. rob.

15

Pow. Ropczycki.

10 k. m.

11

Dębica: 134. Naftali Eisen. Ślusarnia mechaniczna i odlewnia żelaza. Siln. benz. nb. rob.

Pow. Rzeszowski.

Rzeszów: 135. Józef Szajnok. Fabryka maszyn. Siln. par. nb. rob.

136. Salom. Zweig. Fabryka maszyn. Siln. gaz. nb. rob.

20 k. m.

33

3 k. m.

11

Pow. Sanocki.

Posada olchowska: 137. „Pierwsze galicyjskie Two akc. budowy wagonów i maszyn w Sanoku “. Fabryka wagonów i maszyn.

299 k. m.

714

Siln. j)ar. robotn.

Wyrabia: wagony kolejowe i tramwajowe, kotły, zbiorniki, urządzenia gorzelń, sikawki, konstrukcye żel., odlewy i t. p.

Pow. Skałacki.

Chlebów: 138. Hr. Koziebrodzcy. Ślusarnia mechaniczna przy browarze. Siln. par. ub. rob.

Haluszczyńce: 139. Jan Sambor. Pracownia mechaniczna.

Siln. benz. ub. rob.

6 k. m.

16 k. m.

Podwołoczyska: 140. Bern. Batz. Fabryka wyrobów blaszanych.

16 k. m.

Siln. ropna rob.

30

Wyrabia: plomby blaszane, pluskiewki, spinacze, winiety i t. p. 141. Weigler i Kohn. Fabryka wyrobów blaszanych. Siln. benz. rob. ub.

Wyrabia to samo co poprzednia.

8 k. m.

10

Pow. Śniatyński.

Śniatyn: 142. Jul. Kessler. Ślusarnia mechaniczna. Siln. par. i benz. ub. rob.

7 k. m.

Pow. Sokalski.

Sokal: 143. Z. Bielski i B. Jaworski. Fabryka urządzeń gorzelnianych.

20 k. m.

Siln.

ropna

36

rob.

Wyrabia : całkowite i częściowe urządzenia gorzelń, jwzybory do młynów.

Sokal: 144. Markus Kuhl. Fabryka wyrobów blaszanych.

Siln. benz.

8 k. m.

ub. rob.

Wyrabia: plomby i winiety blaszane.

4 k. m.

145. Eug. Śmieszko. Ślusarnia mechaniczna. Siln. benz. ub. rob.

Pow. Stanisławowski.

Stanisławów: 146. „Kraj“. Fabryka maszyn i odlewnia żelaza. Ska z ogr. por. Siln. par. rob.

Knihinin: 147. „Unia Galicyjska “ i t. d. Fabryka konstrukcyi i odlewnia żelaza (nieczynna).

Siln. benz. rob.

Wyrabia: konstrukcye, zbiorniki, mosty, leiznę handlową.

33 k. m.

17

18 k. m.

27

Pow. Stryjski.

Stryj: 148. Juda Benczer i S-wie. Odlewnia żelaza i fabr. maszyn.

33 k. m.

Siln. par.

robotn.

40

Wyrabia: odlewy kolejowe, salinarne i kopalniane, leiznę handlową, motyki, ryskale, siekiery, i t. p., formy i urządzenia do wyrobu dachówki cementowej, części maszyn.

149.    Gust. Heinrich. Pracownia mechaniczna.

Siln. par. ub. rob.

150.    Perkins, Mac Intosh, Zdanowicz. Fabryka narzędzi wiertniczych.

Siln. par. i gaz. robotn.

Wyrabia: żórawie i wszelkie narzędzia wiertnicze, kute części maszyn

3 k. m.

65 k. m.

110

parowych.

151. Fr. Beiter. Ślusarnia mechaniczna.

Siln. par. ub. rob.

2 k. m.

152. Jan Wehrstein. Odlewnia żelaza i pracownia mechaniczna.

Siln. par. robotn.

Wyrabia: odlewy kolejowe, maszynowe, kanałowe, handlowe, konstrukcye Demnia: 153. B-cia Grodel. Pracownia mechaniczna zarządu dóbr.

Siln. par. ub. rob.

8 k. m.

70

20 k. m.

Pow. Tarnowski.

Tarnów: 157. B-cia Bartik. Fabryka maszyn i pilników. (Dział wyrobu maszyn obecnie nieczynny).

65 k. m.

49

Pow. Tarnopolski.

Tarnopol: 154. Stan. Aseńsko. Slusarnia mechaniczna.

Siln. elektr. ub. rob.

155.    Miecz. Głowiński. Fabryka maszyn.

Siln. benz. robotn.

Wyrabia: urządzenia młynów i konstrukcye.

156.    Ant. Olszański. Fabryka urządzeń gorzelnianych Siln. benz. i elektr. robotn.

Wyrabia urządzenia i maszyny gorzelniane.

1% k. m.

6 k. m.

10

12x/₂ k. m.

12

Siln. par. robotn.

Wyrabia: pilniki, maszyny rolnicze, pompy, sikawki, odlewy maszynowe i handlowe.

158.    Karol Dudziński. Fabryka konstrukcyi żelaznych.

Siln. par. robotn.

Wyrabia: konstrukcye budowlane i inne, ogrodzenia siatkowe i marki dla znaczenia bydła i trzody chlewnej.

159.    H. D. Isaak. Fabryka wyrobów żelaznych (w likwidacyi).

Siln. benz. robotn.

Wyrabiała: szabaśniki, okucia budowlane i t. p.

15 k. m.

110

10 k. m.

25

Pow. Tłumacki.

Ottynia: 160. E. Bredt i Ska. Fabryka, maszyn rolniczych i odlewnia żelaza.

Siln. rop. robotn.

250 k. m.

500

Wyrabia: sieczkarnie, młynki, młocarnie, kieraty, krajacze do buraków i kartofli, prasy do oleju i owoców, urządzenia gorzelń, silniki parowe dla gorzelń i kopalni nafty, leiznę handlową.

Pow. Zbarazki.

6 k. m.

Zbaraż: 161. Szmarje Segall. Odlewnia żelaza. Siln. par. robotn.

Pow. Żywiecki.

15 k. m.

Żywiec: 162, B-cia Wróbel. Fabryka maszyn (obecnie własność T. P. O.). Siln. par. robotn.

Wyrabia: maszyny dla przemysłu drzewnego, urządzenia tartaków, cieplarni, wyciągi, prasy, śruby stołkowe, źórawie, narzędzia wiertnicze, odlewy maszynowe.

Żywiec: 168. Z. Riibner. Fabryka maszyn.

Siln. par. robotn.

20 k. m.

85

Wyrabia: maszyny dla przem. drzewnego, zapałkowego, farbiarskiego, do rzeźni, kotły, pompy.

400 k. m.

220

Sporysz: 164. „Pierwsze galicyjskie tow. akc. dla wyrobu śrub, nitów i mute-rekw. Fabryka śrub. (Oddział „Tow. akc. Breyillier i Urbanu). Siln. turb. wodn. robotn.

244 k. m.

450

Wyrabia: śruby, nity, naśrubki, drobny materyał kolej, kuty i t. p. Węgierska Górka: 165. „Austryackie Two górniczo-hutnicze“. Odlewnia żelaza. Siln. par. i elektr. ■ robotn.

Wyrabia: rury lano-żelazne, odlewy kanalizacyjne, kolejowe, maszynowe, budowlane, leiznę handlową.

INŻ. ZENON JĘDRKIEWICZ.

Widoki rozwoju hutnictwa żelaznego

w Galicyi.

Widoki rozwoju hutnictwa żelaznego w Galicyi.

Uprzemysłowienie kraju naszego jest kwestyą wielkiej doniosłości. Dlatego też kraj dokłada wszelkich środków, aby ten cel osiągnąć.

Dziwić się jednak musimy, że właśnie ta gałąź przemysłu, która w każdym uprzemysłowionym kraju gra bardzo wielką — może nawet największą — rolę, była do tej chwili wprost po macoszemu traktowana. Mówię o przemyśle żelaznym.

Jeżeli rzucimy okiem o 60 lat wstecz, to widzimy, że hutnictwo żelazne naszego kraju w ostatnich BO latach nietylko wcale nie postąpiło naprzód, lecz nawet w tył się cofnęło. Przed BO laty mieliśmy szereg „pieców wielkichu, służących do wytapiania surowca z rudy w ruchu (Zakopane, Sucha, Węgierska Górka, Pasieczna). W tych piecach wielkich wytapiano z naszych galicyjskich rud żelaznych za pomocą węgla drzewnego surowiec pierwszorzędnej jakości. Odlewarnie połączone zwyle z piecami wielkimi, wyrabiały z tego surowca towar odlewarski. Inne zakłady hutnicze zajmowały się wyrobem blach i żelaza sztabowego. Większe huty żelazne istniały w Pasiecznej, Zakopanem, Suchej, Węgierskiej Górce, w Obszarach pod Żywcem, a oprócz tego w różnych miejscowościaah było około 40 fryszerek, trudniących się wyrobem żelaza sztabowego, do czego używano surowca galicyjskiego i węgierskiego, jako też starego żelaza.

Produkcyę roczną żelaza surowego w owym czasie podaje prof. Szajnocha w wysokości mniej więcej 60.000 centnarów metrycznych — zdaje się jednak, że była ona w rzeczywistości znacznie większa: dochodziła do 90.000 centn. metr. Me ulega wątpliwości, że i ta cyfra jest mała i dowodzi, że i w owych czasach hutnictwo żelazne w Galicyi nie zajmowało imponującego stanowiska w przemyśle żelaznym Austryi. Jeżeli jednak uwzględnimy, że ludność Galicyi przed 60 laty liczyła nie więcej jak B¹/^ milionów, jako też, że zapotrzebowanie żelaza wogóle, a w szczególności w Galicyi było bez porównania mniejsze, bo nie wynosiło więcej jak i/d teraźniejszego zapotrzebowania; jeżeli uwzględnimy, że stosunki polityczne w naszym kraju były w owych czasach dla rozwoju jakiegokolwiek przemysłu nadzwyczaj niekorzystne i wobec tego także inne gałęzie przemysłu znajdowały się wówczas na bardzo niskim stopniu rozwoju, to porównawszy stan ówczesnego przemysłu żelaznego w naszym kraju ze stanem teraźniejszym, musimy ze wstydem przyznać, że w przeciągu ostatnich BO lat nietylko nie możemy wykazać w hutnictwie Żelaznem najmniejszego postępu, lecz przeciwnie stwierdzamy zupełny upadek tej ważnej gałęzi.

Przed 50 laty galicyjskie piece wielkie wyrabiały najmniej 600, a prawdopodobnie 900 wagonów surowca — produkcya żelaza kutego i walcowanego wynosiła około 800 wagonów, a oprócz tego walcownia blach cienkich w Obszarach pod Żywcem (późniejsza „Huta Fryderyka “) wyrabiała około 250 wagonów blach cienkich.

Dzisiaj Galicya nie posiada ani jednego pieca wielkiego; walcownia blach w Obszarach pod Żywcem (Huta Fryderyka) została w roku 1908 zupełnie zwiniętą i pomimo jej świetnej rentowności j)rzeniesicmą do „Huty Karolau w Lipinie pod Frydkiem na Śląsku; fryszerki, które wyrabiały żelazo kute, jako tez walcownie żelaza kowalskiego upadły wszystkie, gdyż nie mogły wytrzymać konkurencyi żelaza walcowanego, pochodzącego z postępowo urządzonych walcowni poza galicyjskich.

Natomiast powstała w Borku Fałęckim pod Krakowem przed kilku laty (w roku 1906) walcownia żelaza sztabowego i drutu walcowanego, z roczną produkcyą 900 wagonów. Walcownia ta posiada piec Martina o pojemności 12 ton, w którym przerabia stare żalazo i surowiec śląski lub morawski.

nem.

Jeżeli więc porównamy teraźniejszy stan hutnictwa żelaznego z tym sta-jaki był przed 50 laty i obliczymy wartość produktów hutniczych teraz, a przed 50 laty, to dojdziemy do nastę|)ujących rezultatów:

wa-

Przed 50 laty produkowaliśmy: najmniej 600 wagonów surowca, 800 gonów żelaza sztabowego, 250 wagonów blach cienkich. Wartość tych wyrobów była, jeżeli przyjmiemy teraźniejsze ceny:

.    .    570.000    kor.

.    .    1,600.000    „

.    .    825.000    „

600 wagonów surowca a 9-50 K za 100 kg ...

800 wagonów żelaza sztabowego a 20 K za 100 kg 250 wagonów blach cienkich a 33 K za 100 kg

razem. .    2,995.000 kor.

Obecnie produkuj emy :

900 wagonów żelaza sztabowego po cenie 20 K za 100 kg .    1,800.000 kor.

na 100 głów ludności wynosiła przed dzisiaj zaś nie więcej jak 22 korony. Jeżeli-

Ludność całej Galicyi wynosiła przed 50 laty mniej więcej 5% miliona, z koncern roku 1910 natomiast przeszło 8 milionów — to znaczy, że wartość produktów rodzimego hutnictwa żelaznego 50 laty mniej więcej 54 korony byśmy jednak przy tern obliczeniu j>rzyjęli te ceny żelaza, które były przed

50 laty, to obliczenie to wypadłoby jeszcze bardziej szego stanu.

na niekorzyść teraźniej-

Nie wolno nam także zapominać, że zapotrzebowanie Gralicyi w żelazie wzrosło w przeciągu 50 lat niepomiernie, bo jeżeli ono dzisiaj, jak w dalszym ciągu wykażemy, wynosi około 29.000 wagonów, to można przyjąć, że przed 50 laty nie potrzebowała Galicya więcej jak 3.000 wagonów. Zdaje się więc, że podczas gdy przed 50 laty rodzime hutnictwo żelazne pokrywało przeszło 50°/o zapotrzebowania kraju naszego, to obecnie pokrywa ono zaledwie 3°/₀ tego zapotrzebowania.

Tu nasuwa nam się przedewszystkiem pytanie, co było powodem upadku naszego hutnictwa żelaznego? Na to pytanie nie jest trudno odpowiedzieć, jeżeli sobie uprzytomnimy, na czem się hutnictwo galicyjskie przed laty opierało i jakimi środkami pracowało.

Podstawy naszego hutnictwa żelaznego spoczywały w galicyj skich rudach żelaznych i węglu drzewnym. Galicyjskie rudy żelazne, które nasze piece wielkie starej konstrukcyi przetapiały, a któremi się w dalszym ciągu szczegółowo zajmować będziemy, są rudami słabemi, posiadającemi w stanie surowym 20—4O°/₀ żelaza. Eksploatacya tej rudy jest stosunkowo kosztowna, gdyż pokłady jej, jakkolwiek na znaczne przestrzenie rozpostarte, są cienkie, zaledwie 7 do 20 centymetrów grubości. W czasach, kiedy sieć kolei w naszym kraju była bardzo skromna i z tego powodu dowóz rudy zagranicznej o większej zawartości żelaza bardzo utrudniony lub wprost niemożebny, a natomiast siła robocza w kraju bardzo tania, eksploatacya tej rudy opłacała się, zwłaszcza jeżeli uwzględnimy, że ceny żelaza były bez porównania wyższe. Tak n. p. prof. Szajnocha podaje w swojem dziele „Płody kopalne GalicyiK, cenę surowca w roku 1873, a więc przed 40 laty na 12-93 złr. czyli 25-86 koron teraźniejszej waluty, a w roku 1890 już tylko na 6-74 złr., t. j. 13-48 koron. Dzisiaj cena ta spadła już do 10 koron i niżej. Jest więc rzeczą zrozumiałą, że wobec ceny 25-80 koron za 100 kg surowca, galicyjskie piece wielkie mogły przetapiać nawet bardzo drogą rudę żelazną i używać drogiego węgla drzewnego, a pomimo tego pracowały ze znaczniejszym zyskiem, jak to następująca kalkulacya kosztów własnych surowca odlewarskiego w jednym z dawnych galicyjskich pieców wielkich wykazuje :

6-50 K

Koszty rudy na 100 kg surowca..........

3-90 „ —30 „

„ węgla drzewnego przy bardzo niskiej cenie tego materyału

„ kamienia wapiennego .    .......

2-00 „

Robocizna, utrzymanie pieca wielkiego etc........

.    12-70 K

Razem

Te koszty produkcyi mogły ówczesne piece wielkie osiągnąć jedynie tylko w korzystnych warunkach, t. j. jeżeli kopalnia rudy żelaznej położona była w pobliżu i jeżeli huta posiadała tani węgiel drzewny z własnych lasów i w końcu, jeżeli kierownictwo pieca wielkiego było dobre.

zna-

Zdaje się jednak, że większa część ówczesnych pieców wielkich pracowała znacznie mniej korzystnie. To też widzimy, że z chwilą, gdy cena żelaza odlewarskiego zmniejszyła się do 13 —14 koron, t. j. w r. 1886 — upadł piec wielki w Suchej (podczas kiedy piec wielki w Zakopanem został już w roku 1875 zaniechany). Po roku 1886 pozostał tylko piec wielki w Węgierskiej Górce, który jeszcze przez 18 lat, t. j. do roku 1904 był w ruchu i ostatecznie jedynie z tego powodu zaniechany został, że postępowo zbudowane piece wielkie w centralnej hucie w Trzyńcu pod Cieszynem podniosły cznie produkcyę surowca i obniżyły tern samem koszta tej produkcyi, tak, że okazało się racyonalniejszem posyłać surowiec do odlewami w Węgierskiej Górce z wielkich pieców w Trzyńcu.

W roku 1904 upada więc ostatni galicyjski piec wielki.

pomimo jej stosunkowo nie małego zapotrzebowania żelaza „różnego gatunku — je dyna tylkojes zez e droga zużytkowania „własnych rud żelaznych, t. j. produkeya na wywóz do Prus, „Śląska i Moraw, j^odukeya zrestą dosyć łatwa i niekosztowna“.

Zdawałoby się, że wobec tych stosunków upadek ostateczny naszego hutnictwa musiał nastąpić. W tym sensie wyraża się także profesor Szajnocha w roku 1894, pisząc w swem dziele „Płody kopalne Galicyia:

„Dzisiaj zdaje się jest już. za późno naprawiać długoletnie czy wie-„kowe zaniedbania i próby stworzenia nowego własnego krajowego prze-„mysłu żelaznego nie mogą mieć na razie najmniejszych widoków jakiegokolwiek, choćby najskromniejszego powodzenia. Galicyi pozostaje „dzisiaj

To twierdzenie, postawione przez osobistość tak wybitną, musiało naturalnie znaleźć wiarę u nieuświadomionego w tym kierunku ogółu, zwłaszcza że się nikt nie znalazł, ktoby był zdołał lub zechciał wystąpić przeciw temu twierdzeniu. Tak więc utrwaliło się u nas ogólne mniemanie, że nasze • hutnictwo żelazne jest pogrzebane i nigdy więcej nie powstanie — a przecież zapatrywanie to jest w zupełności błędne.

że musi suro-

zapommają

Bijącym w oczy dowodem, że przemysł żelazny w naszym kraju może istnieć jest już, jeżeli nie co innego, to ten fakt, że jak wspomnieliśmy, powstała w roku 1906 walcownia żelaza z piecem Martina w Borku Fałęckim pod Krakowem. Przedsiębiorstwo to prosperuje pomimo tego wiec sprowadzać ze Śląska i z Moraw i drogo zań płacić i pomimo, że urządzenia tej walcowni nie mogą się równać z urządzeniami nowoczesnych walcowni. Ci, którzy twierdzili lub twierdzą, że galicyjskie hutnictwo żelazne niepowrotnie upadło i nigdy więcej wskrzeszone być nie może także, że w sąsiednim Śląsku wschodnim (w W. Ks. Cieszyńskiem) jrrzemysł żelazny przechodził zupełnie te same koleje, co hutnictwo galicyjskie. Podstawy hutnictwa żelaznego w Śląsku Cieszyńskim były przed laty zupełnie te same co i w Galicyi, a poniekąd nawet gorsze.

wyłącznie

znacznie

tak

wzorowo zagospodarowanych

we

Puda zelazna, którą Śląsk wschodni posiada i która przed rokiem 1870 a potem aż do roku 1885 częściowo w tamtejszych piecach wielkich używaną była, jest zupełnie ta sama, co galicyjska ruda ilasta, tylko co do zawartości zelaza gorsza. Podczas bowiem gdy rudy ilaste galicyjskie wykazują w stanie surowym przeciętnie 3O°/₀ zawartości żelaza, to rudy śląskie, które jeszcze w roku 1884 przetapiał piec wielki w Baszce pod Fryd-kiem, miały w stanie surowym nie więcej jak 25% żelaza — a musimy pamiętać, że przeważająca część rud ilastych zachodniej Galicyi posiada wyższą zawartość żelaza, bo jak w dalszym ciągu wykażemy, nawet do 44%. Oprócz tego Galicya zachodnia posiada bardzo tanie rudy darniowe i rudy brunatne o zawartości 30—45% żelaza, których Śląsk austryacki nie ma wcale. Materyałem opałowym w śląskich piecach wielkich był w owym czasie samo jak w Galicyi, wyłącznie węgiel drzewny. Ale i w tym kierunku stosunki w Galicyi były korzystniejsze, gdyż nie ulega wątpliwości, że drzewo, z którego wyrabiano węgiel drzewny, miało

śląskich lasach arcyksięcia Albrechta i wobec korzystniejszych warunków

zbytu, większą wartość, aniżeli w naszych galicyjskich lasach — tem samem miał także i śląski węgiel drzewny większą wartość.

Pomimo tego przemysł żelazny śląski nietylko nie upadł, lecz podniósł się niepomiernie i zajmuje dzisiaj w austryackiem hutnictwie Żelaznem imponujące stanowisko. Z chwilą bowiem, gdy zarząd cieszyńskich hut żelaznjmh przyszedł do przekonania, że podstawy egzystencyi powierzonych mu zakładów zaczynają się chwiać, postarano się w czas jeszcze o stworzenie innych podstaw, odpowiedniejszych do zmienionych stosunków. "Widząc, że w piecach wielkich starej konstrukcyi z ubogich rud śląskich i coraz droższego węgla drzewnego nie można produkować surowca, któryby był w stanie konkurować z surowcem wytapianym w piecach wielkich koksowych najnowszej konstrukcyi — nabyto w północnych Węgrzech kopalnie rudy syderytowej (Spateisen-stein). W Gralicyi zachodniej obłożono miarami górniczemi lepsze tereny rudy darniowej i rudy brunatnej. Nabyto kopalnie węgla koksowego w zagłębiu karwińskiem, a w hutach żelaznych w Trzyńcu wybudowano koksownie i postawiono dwa piece wielkie koksowe postępowej konstrukcyi.

Tak więc między rokiem 1870 a 1880 stworzono nowe i zdrowe podstawy

dla przemysłu żelaznego na Śląsku

zapewniające tym zakładom nietylko utrzymanie ówczesnego stanu posiadania, lecz nawet możliwość bardzo wielkiego wzrostu. Ze cel ten w zupełności osiągnięto, dowodzą autentyczne cyfry rocznej sprzedaży tych zakładów, cyfry, które przypadkowo posiadamy od roku 1844 aż do roku 1907.

W roku 1844 roczna sprzedaż wszystkich hut żelaznych cieszyńskich wynosiła zaledwie 438.716 K — w roku natomiast 1907 okrągło 22 miliony koron. Jeżeli zaś uwzględnimy tylko okres 50-letni, to widzimy, że w roku 18B7 roczna sprzedaż tych zakładów wynosiła 3,992.000 K, a w roku 1907 jak już

czyli, że w przeciągu 50 lat wzrosła roczna

powiedzieliśmy, 22 miliony sprzedaż 5!/₂-krotnie. Jeżeli jednak weźmiemy pod uwagę, że ceny żelaza spadły w przeciągu tych lat 50-u niepomiernie, to stwierdzimy, że wzrost produkcyi był znacznie większy.

Dokładne daty co do zbytu w ciężarze posiadamy tylko od roku 1868 do roku 1907, a więc na przeciąg lat 39. "W roku 1868 huty cieszyńskie sprzedały 256.907 centn. metrycznych produktów hutniczych i uzyskały kwotę 8,903.746 koron — czyli przeciętnie za 100 kg — 34-64 koron. W roku 1907 sprzedano 920.000 centn. metrycznych i osiągnięto 22 miliony koron, czyli za 100 kg — 23-90 K. W roku 1912 musiał być zbyt tych zakładów najmniej 1,050.000 centn. metrycznych, a w pieniądzach 24 miliony, to znaczy, że zakłady te sąsiadujące z Gralicyą zachodnią, bo odległe zaledwie 50 km od Białej i pracujące w stosunkach wcale nie lepszych, aniżeli są stosunki w Gralicyi zachodniej, podniosły swoją produktywność w czasie tym, w którym przemysł żelazny galicyjski zupełnie upadł, to jest w przeciągu 44 lat, z 256.907 centn. metrycznych do 1,050.000 centn., czyli 5-krotnie.

Czy wobec tych faktów możemy twierdzić, że upadek hutnictwa galicyjskiego był nieunikniony? — jak również, że hutnictwo galicyjskie nie ma przyszłości? Czy nie mogliśmy poczynić tych samych kroków, jakie swego czasu przedsięwzięły zakłady hutnicze cieszyńskie, aby zapewnić przyszłość

naszemu

hutnictwu galicyjskiemu? Nietylko, że mogliśmy to samo zrobić, lecz byliśmy nawet w stanie mniejszym kosztem zdobyć nowe podstawy dla szego przemysłu żelaznego.

Że tak jest i że nawet teraz jeszcze jesteśmy w stanie wskrzesić przemysł żelazny w kraju naszym i powołać go do nowego życia, spróbujemy w dalszym ciągu wykazać. Byłoby bardzo wielkim błędem, gdybyśmy chcieli radą profesora Szajnochy i obrać drogę podaną przez niego, t. j.

na

rzu-

pój śó za

ció się na wywóz rudy żelaznej galicyjskiej do Prus, Śląska i Moraw. Ubogie w żelazo rudy nasze nie nadają się do wywozu, gdyż nie znoszą kosztów transportu na większe odległości. Dowodem tego, że rzeczywiście tak jest, może być fakt następujący: zarówno zakłady hutnicze cieszyńskie, jak huty witkowickie posiadają w Gralicyi liczne uprawnienia górnicze tak na rudę ilastą, jak na rudę darniową i brunatną, a jednak rudy tej od szeregu lat nie eksploatują z tego powodu, że fracht kolejowy do Witkowie, względnie do Trzyńca pod Cieszynem podnosi koszty bardzo znacznie i ruda cieszyńska lub witko wieka nie może konkurować z rudą wysoko procentową szwedzką. Jeżeli przyjmiemy, że koszty wydobycia 30 procentowej rudy ilastej wynoszą łącznie z dowozem do najbliższej stacyi kolejowej 1 kor. na 100 kg a dowóz kolejowy do Ostrawy wraz z kosztami ładowania etc. 70 hal., to ruda ta w Ostrawie kosztuje najmniej 1-80 za 100 kg czyli, że 100 kg chemicznie czystego żelaza w rudzie tej kosztują 6 koron, podczas gdy 100 kg żelaza w rudzie szwedzkiej, zawierającej 6O°/₀ żelaza, kosztują w Ostrawie tylko 5-50 kor. Trochę korzystniej przedstawia kalkulacya rudy darniowej lub rudy brunatnej, lecz i te rudy nie znoszą z powodu małej zawartości żelaza większych kosztów dowozu kolejowego, aniżeli 30 halerzy i mogą być jedynie tylko w Gralicyi zużytkowane. Obecnie wywożą z Gralicyi tylko zakłady hutnicze „Friedenshutte“ w pruskim Śląsku rudę brunatną z własnych kopalni w okolicy Krzeszowic, ale w stosunkowo małej ilości. Że wywóz rudy tej do Śląska pruskiego źle się opłaca, dowodzi już ten fakt, że firma „Friedenshutteu szuka kupca na kopalnie rudy brunatnej w Czernej koło Krzeszowic.

Zanim przystąpimy do zbadania i skreślenia warunków możliwego rozwoju hutnictwa galicyjskiego, musimy przedewszystkiem zaznajomić tę przeważną część czytelników, dla których hutnictwo żelazne jest zupełnie obce, z pewnemi zasadniczemi pojęciami z dziedziny tego przemysłu, gdyż inaczej elaborat nasz byłby dla tych czytelników nie zupełnie zrozumiały. Musimy więc w krótkich słowach powiedzieć, co to jest „żelazo“ w znaczeniu hutniczo-technicznem i handlowem i jakie odmiany „żelazau rozróżniamy w hutnictwie i w handlu.

Żelazo.

Żelazo w stanie litym znajdujemy w naturze tylko w bardzo małych ilościach jako żelazo meteoryczne, co dla przemysłu żelaznego najmniejszego znaczenia nie przedstawia.

Wszystko żelazo, które w rozmaitych formach w użyciu się znajduje, wytapia się z rud żelaznych, a więc z materyałów, w których znajduje się ono w chemicznem połączeniu z innymi jńerwiastkami, a przedewszystkiem

z tlenem. Z tych rud żelaznych wytapia się w tak zwanych „piecach wielkichu za pomocą koksu lub węgla drzewnego produkt zawierający mniej więcej 93°/₀ chemicznie czystego żelaza i 7°/₀ zanieczyszczeń, (z których najważniejsze są: węgiel, krzem i mangan). Ten nieczysty, pierwszy produkt pieca wielkiego nazywamy „żelazem surowem⁴⁴ lub krótko „surowcem⁴⁴.

Surowiec nie posiada własności charakterystycznych dla produktu hutnictwa, który my w życiu potocznem „żelazem⁴⁴ nazywamy. Surowiec jest ma-teryałem nie nadającym się ani do wyrobów kutych, ani do walcowanych, gdyż nie można go w stanie gorącym ani pod młotem ani w walcach obrabiać. Wytrzymałość i ciągłość surowca są daleko mniejsze, aniżeli żelaza kowalskiego. Z tych powodów ten zanieczyszczony pierwszy produkt „pieca wielkiego44 może być używany jedynie bez przeróbki i tylko do celów odlewarskich, a więc do wyrobu towarów lanych.

Jeśli więc chcemy z żelaza surowego wytworzyć produkt nadający się do wyrobów kutych i walcowanych, musimy poddać je dalszemu procesowi hutniczemu, mającemu na celu wydalenie zanieczyszczeń. Proces ten nazywamy rafinacyą.

Tak więc w hutnictwie Żelaznem trzeba rozróżnić dwa główne procesy hutnicze, a mianowicie:

1.    proces pieca wielkiego czyli fabrykacyę surowca i

2.    rafinacyę czyli przeróbkę surowca na żelazo, nadające się do wszystkich wyrobów walcowanych i kutych.

Z tego wynika, że punktem wyjścia dla całego hutnictwa żelaznego jest „piec wielki⁴⁴ — ściślej mówiąc — produkt tegoż t. j. surowiec; można więc śmiało powiedzieć i przyjąć za zasadę, że hutnictwo żelazne tylko wtedy może się rozwijać pomyślnie, jeżeli jest oparte na tym pierwszym i zasadniczym procesie hutniczym t. j. na własnej produkcyi surowca, a więc na własnych „piecach wielkich⁴⁴.

Dlatego też widzimy, że upadek galicyjskich „pieców wielkich⁴⁴ był równoznaczącym z zupełnym upadkiem naszego hutnictwa. Z tego cośmy powiedzieli, widzimy następnie, że musimy przedewszystkiem rozróżnić dwa główne gatunki żelaza t. j. żelazo nierafinowane czyli surowe, t. z. surowiec (Roheisen) i żelazo rafinowane, które nazywamy żelazem kowalskiem (Schmiedeisen). Z temi dwiema wielkiemi grupami ma więc hutnictwo żelazne do czynienia.

Charakterystyczne własności produktów tych dwu grup dadzą się w krótkości określić jak następuje:

I. Surowiec.

Pod względem chemicznym miarodajną jest przedewszystkiem zawartość węgla. Surowiec posiada więcej jak P/₂ °/₀ węgla przy znacznej równocześnie zawartości manganu lub krzemu.

Pod względem fizykalnym każdy surowiec odznacza się tern, że przy topieniu przechodzi bezpośrednio ze stanu stałego w stan płynny, i że się nie daje ani kuć ani walcować. Temperatura topliwości jest znacznie niższa, aniżeli u żelaza rafinowanego, a więc kowalskiego.

Stat. przem.

W ogólności rozróżniamy znowu dwie charakterystyczne odmiany surowca, a mianowicie:

a) surowiec biały (weisses Roheisen), jeżeli zawarty w surowcu węgiel jest z nim chemicznie połączony. Surowiec ten ma kolor srebrno-biały, posiada bardzo znaczną twardość i przechodzi przy tenrperaturze lTOOnC ze stanu stałego w stan płynny.

Surowiec biały posiada zawsze dążność do krystalizacyi i okazuje w przełomie budowę wyraźnie krystaliczną.

Surowiec ten posiada oprócz węgla jako najważniejszą przymieszkę

mangan.

Surowiec ten służy przedewszystkiem i w pierwszym rzędzie do rafinacyi, a więc do fabrykacyi żelaza kowalskiego.

b) surowiec szary (graues Roheisen), jeżeli większa część zawartego w nim węgla nie jest z żelazem chemicznie połączona, tylko w formie grafitu mechanicznie zmięszana i między molekułami żelaza rozdzielona.

Ten surowiec ma kolor szary, posiada o wiele mniejszą twardość, aniżeli surowiec biały, ale za to większą wytrzymałość i ciągłość. Surowiec ten posiada oprócz węgla jako najważniejszą przymieszkę krzem. Punkt topliwości jest 1-200° C.

Szary surowiec jest w pierwszym rzędzie materyałem służącym do celów odlewarskich, a więc do fabrykacyi odlewów żelaznych, w mniejszej zaś tylko części do rafinacyi, a więc do wyrobu żelaza kowalskiego.

li. Żela

zo kowalskie (Schmiedeeisen) posiada mniej aniżeli 1J/₂°/0 węgla — daje się kuć i walcować. Przejście ze stanu stałego w stan płynny nie następuje bezpośrednio. Żelazo to przechodzi przy ogrzaniu stopniowo ze stanu stałego w stan półstały (ciastowaty), a dopiero wkońcu w staii płynny.

W tej grupie rozróżniamy zwykle:

a)    miękkie żelazo kowalskie (weiches Schmiedeeisen) lub krótko „żelazo kowalskie“ (Schmiedeeisen) i

b)    stal (Stahl).

Ścisłej granicy między „żelazem kowalskiemu, a „stalą“ nie można wyznaczyć. Jako charakterystyczną różnicę pod względem fizykalnym można przyjąć to, że stal ogrzana do temperatury między 600 a 800° C i nagle ochłodzona za pomocą zimnej wody lub w inny sposób, wykazuje większą twardość, aniżeli ją przedtem miała, czyli jak mówimy, że się da hartować. Żelazo kowalskie miękkie natomiast własności tej nie ma, a więc nie da się hartować.

Podatność stali do hartowania jest spowodowaną większą zawartością węgla. Ponieważ jednak także i inne przymieszki, jak nikiel, chrom, mangan, wolfram mają wielki wpływ na właściwość hartowania, więc i w tym kierunku nie można ustalić pewnych granic.

Zwykle przyjmujemy, że żelazo kowalskie, zawierające nie więcej jak 0,2°/₀ węgla i tylko małą przymieszkę manganu i krzemu, nie daje się hartować, a więc jest miękkiem żelazem kowalskiem. Przy większej zawartości węgla występuje już własność hartowania i mamy do czynienia ze stalą. Z zawartością węgla rośnie także wytrzymałość, a natomiast zmniejsza się ciągłość żelaza względnie stali — i tak można przyjąć, że wytrzymałość żelaza kowalskiego jest od 35 do 45 kg na 1 m². Stal natomiast ma wytrzymałość ponad 45 kg na 1 m².

Z tego widzimy, że mamy w hutnictwie Żelaznem do czynienia z bardzo wielką ilością gatunków stali i że prowadziłoby to za daleko, gdybyśmy się chcieli chociażby przy najważniejszych gatunkach zatrzymywać.

Bardzo ważną własnością żelaza kowalskiego miękkiego, a poniekąd i miększych gatunków stali, jest ta, że oddzielne kawałki tych metali można spajać za pomocą t. zw. „szwaisowaniaa. Jeżeli dwa oddzielne kawałki żelaza kowalskiego ogrzejemy do białości i położywszy je na sobie, za pomocą uderzeń młota lub w inny sposób wywrzemy na nie odpowiednio silne ciśnienie, to następuje połączenie tych oddzielnych kawałków w jedną całość. Zasadniczym warunkiem jest jednak przy tern, aby dotknięte powierzchnie były metaliczne, a więc zupełnie czyste. Podatność do szwajsowania okazuje najwybitniej żelazo kowalskie miękkie, wolne od innych przymieszek i zanieczyszczeń. Wzrastająca zawartość węgla zmniejsza w wysokim stopniu tę zaletę — z tego więc wynika, że zaletę tę posiada żelazo kowalskie miękkie w daleko wyższym stopniu aniżeli stal.

Najważniejszą zaletą wszystkich odmian żelaza kowalskiego, a więc i stali jest, że żelazo to ogrzane do wyższej temperatury żarzenia, daje się za pomocą młota, walców i innych środków mechanicznych obrabiać, t. j. że można mu nadać dowolną formę. Przedewszystkiem tej wybitnej zalecie w połączeniu ze stosunkowo znaczną wytrzymałością i ciągliwością zawdzięcza żelazo kowalskie swoje olbrzymie rozpowszechnienie w życiu codziennem, budownictwie, przemyśle maszynowym i t. d., i t. d.

Warunki egzystencyi i rozwoju hutnictwa żelaznego.

Punktem wyjścia dla hutnictwa żelaznego jest, jak już powiedzieliśmy, surowiec.

Bez własnego surowca, a więc bez własnych pieców wielkich, nie można marzyć o wielkim przemyśle żelaznym. Pierwszem więc zadaniem musi być zbadanie stosunków w kraju naszym, przekonanie się, czy fabrykacya surowca w piecach wielkich jest u nas możliwa. Chodzi tu wyłącznie o to, czy piece wielkie galicyjskie będą mogły pokryć zapotrzebowanie swoje w tych materyałach surowych, które są do fabrykacyi surowca bezwarunkowo potrzebne i to po cenach takich, aby surowiec wyrabiany z tych materyałów surowych mógł konkurować z surowcem pochodzącym z hut śląskich, a więc z hut cieszyńskich (Ósterreichische Berg- und Huttenwerks - Gesellschaft) i z huty w Boguminie (Alberts Hahn), jakoteż z hut morawskich w 'Witkowicach pod Ostrawą morawską. Inne zakłady hutnicze austryackie, węgierskie lub pruskie nie wchodzą zupełnie w rachubę, austryackie i węgierskie ze względu na odległość — pruskie zaś ze względu na cło. Te materyały surowe, które przy fabrykacyi surowca grają rolę, są:

1.    ruda żelazna,

2.    koks,

3.    kamień wapienny.

jak widzieliśmy, tylko w małej części

Ponieważ jednak surowiec sam. jest artykułem sprzedaży — a mianowicie o tyle, o ile się go używa w odle-warniach żelaza, w większej zaś części musi przejść rafinacyę, aby zamienić się na żelazo kowalskie — więc musimy się także nad tern zastanowić, czy posiadamy w G-alicyi te materyały, które do dalszej przeróbki surowca są niezbędnie potrzebne, w dostatecznej ilości i w odpowiednio taniej cenie. Mate

ryały te są:

4.    zwykły węgiel kamienny i

5.    wapno palone. — To ostatnie możemy jednak zupełnie wyłączyć, bo jeżeli się pokaże, że posiadamy potrzebny dla pieca wielkiego kamień w a-pienny (węglan wapna), to tern samem posiadamy także wapno palone, które, jak wiadomo, powstaje przez wypalenie kamiennego wapiennego.

Mamy więc do czynienia z czterema materyałami surowymi, stanowiącymi podstawę hutnictwa żelaznego, t. j.:

1.    ruda żelazna,

2.    koks,

3.    kamień wapienny,

4.    węgiel.

Jeżeli dojdziemy do tego rezultatu, że zapotrzebowanie w tych wszystkich materyałach możemy pokrjm po cenach odpowiednich bądź to w kraju naszym, bądź też sprowadzając je z zagranicy, w takim razie pozostaje nam j eszcze tylko:

B. zbadanie stosunków produkcyi i zbytu — nie wystarczy bowiem pewien produkt wytworzyć, lecz trzeba go także sprzedać. Musimy się więc starać wymiarkowaó wielkość zapotrzebowania naszego kraju w głównych artykułach przemysłu żelaznego, abyśmy sobie mogli zdać sprawę z tego, których wyrobów żelaznych należałoby w pierwszym rzędzie rozpocząć fabrykacyę.

W tym kierunku bowiem musimy uwzględnić przedewszystkiem istotne zapotrzebowanie kraju, a oprócz tego także i zupełnie niedostateczne wyszkolenie nasze w przemyśle żelaznym. Jeżeli się więc pokaże, że kraj nasz ma w różnorodnych wyrobach żelaznych znaczne zapotrzebowanie, to musimy się zastanowić, w jakim porządku mamy podjąć fabrykacyę tych wyrobów, aby nie wejść w bardzo szkodliwą sprzeczność z zupełnym brakiem wyszkolenia w przemyśle żelaznym kraju naszego.

Zbadawszy stosunki dotyczące materyałów surowych (1, 2, 3, 4) jako też stosunki zbytu (B), będziemy w stanie zdać sobie sprawę z tego, czy kraj nasz posiada warunki, któreby umożliwiały wskrzeszenie i rozwój hutnictwa żelaznego.

1. Ruda żelazna.

Materyał ten jest w hutnictwie Żelaznem najważniejszym.

Nie ulega wątpliwości, że piece wielkie, rozporządzające własną rudą żelazną, znajdują się w położeniu daleko korzystniejszem, aniżeli piece wielkie, które zmuszone są przetapiać rudę obcą. W tern wyjątkowo korzystnem położeniu znajduje się w Austryi jedynie tylko przedsiębiorstwo „Alpine Montan-gesellschaft“, posiadające wspaniałe złoża bardzo dobrej rudy żelaznej „Erz-berg“ w Styryi, jakoteż przedsiębiorstwo czeskie „Prager Eisenindustrie Ge-

sellschaftu połączone od kilku lat z firmą „Bóhmische Montan -Gesellschaft^. To przedsiębiorstwo posiada w Nusicach złoża rudy żelaznej, której eksploata-cya jest bardzo tania, a która oprócz tego zawiera znaczną ilość fosforu, przez co surowiec z rudy tej wytopiony znakomicie nadaje się do rafinacyi według metody „Thomasa i Gilchristaw. Metoda ta ma z tego powodu wielkie zalety, że jej produktem pobocznym jest żużel, posiadający znaczną zawartość kwasu fosforowego i nadający się jako nawóz sztuczny znany powszechnie pod nazwą „mączki Thomasa“ lub „Thomasyny“. Dochód ze sprzedaży tego cennego produktu ubocznego obniża bardzo znacznie koszta fabrykacyi surowca i dlatego wszystkie zakłady hutnicze mające do rozporządzenia rudę z pewną zawartością fosforu i mogącą tern samem zaprowadzić motodę rafinacyjną „Thomasa i Gilchristaw znajdują się w położeniu korzystniejszem, aniżeli huty żelazne nie posiadające takiej rudy. Tej metodzie Tomasa Gilchrista trzeba przypisać wielki rozwój zakładów hutniczych wspomnianego przedsiębiorstwa, jako też wprost olbrzymi rozwój hutnictwa żelaznego w Westfalii, Prowincyi Nadreń-skiej, Luxemburgu i Belgii. W Austryi pracują według tej metody dzisiaj jedynie tylko huty czeskie należące do wspomnianej firmy.

Nie ulega jednak wątpliwości, że korzystne stosunki co do rudy żelaznej, w jakich się znajduje „Alpejskie Towarzystwo górnicze“ (Alpine Montangesell-schaft), jak również „Praskie Towarzystwo przemysłu żelaznegou (Prager Eisenindustrie Gesellschaft), nie mogą być wzorem dla ewentualnego przedsiębiorstwa galicyjskiego, nie mogą służyć do porównania ze stosunkami, w jakichby pracowały galicyjskie piece wielkie, a to z tego powodu, że wyżej wymienione zakłady nie mogą konkurować w Galicyi z hutą galicyjską ze względu na ich położenie geograficzne, a więc na wielkie koszta przewozu kolejowego towaru gotowego. Korzystnym warunkom tych przedsiębiorstw co do rudy żelaznej musimy przeciwstawić ten niekorzystny fakt, że huty te muszą wszystek koks, którego potrzebują dla swoich pieców wielkich, sprowadzać bądź to z Zagłębia ostrawsko - karwińskiego, bądź też z Westfalii lub Śląska pruskiego. Koks ten kosztuje loco piec wielki najmniej 70 hal. za 100 kg więcej aniżeli w Galicyi zachodniej.

Dla nas więc miarodajne są jedynie te stosunki, w jakich pracują huty śląskie i morawskie, bo tylko te zakłady hutnicze mogą w normalnych warunkach z hutą żelazną położoną w Galicyi na targu galicyjskim konkurować. Wszystkie 3 zakłady hutnicze na Śląsku i Morawie, posiadające piece wielkie, a więc huty cieszyńskie, huty witkowickie i huty firmy Albert Hahn w Bo-guminie pracują tylko częściowo rudą własną. Te wszystkie 3 zakłady posiadają na Węgrzech w okolicy Koszyc kopalnie rudy. Większe znaczenie mają jedynie kopalnie należące do zakładów witkowickich i cieszyńskich — kopalnie firmy Albert Hahn nie mają znaczenia, gdyż produkują małą ilość rudy i nie są w stanie pokryć nawet ¹/₃ zapotrzebowania pieca wielkiego w Bo-guminie, będącego własnością tej firmy. Produkcya kopalni witkowickich i cieszyńskich natomiast jest daleko znaczniejszą. Szczególnie dobrze są nam znane kopalnie rudy żelaznej należące do hut cieszyńskich. Kopalnie te dostarczają piecom wielkim w Trzyńcu pod Cieszynem rocznie około 9.000 wagonów prażonych syderytów (geróstete Spateisensteine). Ponieważ zaś piece wielkie w Trzyńcu produkują rocznie mniej więcej 14.000 wagonów surowca, a na jeden wagon surowca potrzeba okrągło 2 wagony rudy żelaznej węgierskiej, więc produkcya kopalń węgierskich jest w stanie pokryć zaledwie B2°/₀ tego zapotrzebowania — reszta zaś t. j. 68°/₀ muszą zostać pokryte przez zaku-pno. Gdyby ta ruda własna była bardzo tania, to możnaby w takim razie powiedzieć, że możność pokrycia chociażby ł/₃ części całego zapotrzebowania tą tanią rudą przyczynia się do obniżenia kosztów produkcyi surowca. Tak jednak nie jest. Stosunki te są nam przypadkowo bardzo dobrze znane i wiemy, że n. p. jeszcze w r. 1909, a więc przed zaledwie czterema latami surowiec wyrabiany w Trzyńcu z własnej węgierskiej rudy żelaznej kosztował więcej, aniżeli surowiec z rudy południowo-rosyjskiej lub z rudy szwedzkiej. Brzmi to może trochę nieprawdopodobnie, a jednak było tak rzeczywiście. Powodem tego są niekorzystne warunki eksploatacyi w kopalniach węgierskich, bardzo niekorzystne stosunki robotnicze (wychodżtwo do Ameryki, którego skutkiem jest wyludnienie niektórych północno - węgierskich okolic). Stosunki te nie polepszyły się w ostatnich latach — zdaje się nawet, że są one dzisiaj gorsze, gdyż zarząd hut cieszyńskich zmuszony był, jak słyszymy, zredukować produkcyę tych kopalń.

Zupełnie z takimi samymi stosunkami mają do czynienia zakłady hutnicze w Witkowicach — i te także zakłady nie są w stanie ze swych węgierskich kopalń pokryć więcej, jak ¹/₃ własnego zapotrzebowania, zwłaszcza, że ruda żelazna z kopalni należących do Witkowie jest zanieczyszczona miedzią i można ją z tego powodu tylko w bardzo miernej dawce przy równoczesnem użyciu rudy wolnej od miedzi przetapiać. Dlatego też zakłady witkowickie zakupiły przed kilkunastu latami kopalnie rudy wysoko procentowej w Szwecyi. To samo uczyniły huty cieszyńskie w bieżącym roku. W ten sposób starają się te przedsiębiorstwa wzmocnić swoje warunki bytu przynajmniej o tyle, aby być w stanie większą część swego zapotrzebowania pokryć z własnych kopalń i w ten sposób stanąć na własnych nogach.

Co do firmy „Albert Hahnu w Boguminie, to firma ta, jak już wspomnieliśmy, posiada małą kopalnię rudy na Węgrzech w tej samej okolicy, w której leżą kopalnie cieszyńskie i witkowickie. Buda pochodząca z tej kopalni jest jednak bez wątpienia loco Bogumin droższa, aniżeli ruda kupna szwedzka lub południowo-rosyjska, a oprócz tego ilość tej rudy jest bardzo nieznaczna. Między rudami kupnemi, które przetapiają huty śląskie i morawskie, najważniejsze są: Magnetyty szwedzkie (60—63°/₀ żelaza), Hematyty południowo-rosyjskie (60—65°/₀ żelaza) — następnie syderyty styryj skie i karynckie j ednak w bardzo ograniczonych ilościach, gdyż alpejskie Towarzystwo górnicze (Alpine Montangesellschaft), mające dla swoich własnych pieców wielkich bardzo wielkie zapotrzebowanie, sprzedaje tylko nieznaczne stosunkowo ilości rudy. Oprócz tego śląskie i morawskie zakłady hutnicze przetapiają w wielkich ilościach tak zwane „Schwefelkies - Abbrandeu. Są to prażone siarczki żelaza. Siarczek żelaza jest w pierwszym rzędzie materyałem surowym, służącym do fabrykacyi kwasu siarkowego. W fabrykach tych poddaje się siarczek żelaza prażeniu przy dopływie powietrza atmosferycznego. Wytwarzający się bezwodnik kwasu siarkowego zamienia się w komorach ołowianych na kwas siarkowy. Ten materyał natomiast, który po wyprażeniu siarczków żelaza pozostaje, jest tlenkiem żelaza, a więc rudą żelazną posiadającą 50 do 60°/e żelaza. Materyał ten posiada jednak dwie znaczne wady, a mianowicie, że zawiera zawsze jeszcze najmniej D/2% siarki, która jest dla żelaza szkodliwą, jakoteż, że rozpada się przy prażeniu w większej części na pył, co znowu z tego względu jest nie korzystne, że powoduje znaczne straty w piecu wielkim, gdyż pył ten zostaje częściowo z pieca wydmuchany, jakoteż dlatego, że tego rodzaju proszkowate rudy zapychają piec i są często powodem bardzo nieprzyjemnych zboczeń w regularnym ruchu pieca. To też materyał ten do niedawna tylko w bardzo małych ilościach przetapiano w piecach wielkich. Dopiero w roku 1905 zostało w hutach cieszyńskich przez ówczesnego dyrektora tych hut Zenona Jędrkiewicza zaprowadzone specyalne postępowanie, za pomocą którego obie te wady zostały zupełnie usunięte. Postępowanie to polega na powtórnem prażeniu tego materyału w wolno rotujących piecach rurowych (tych samych, które mają zastosowanie w przemyśle cementowym). W piecu tym wydala się ostatnie resztki siarki, a ponieważ temperatura w ostatniej części pieca jest tak wysoka, że ruda żelazna się częściowo topi, więc tworzą się przy równoczesnej bardzo powolnej rotacyi pieca z tego na pół stopionego materyału większe i mniejsze bryłki. Metoda ta nie jest nową, gdyż używano jej już od szeregu lat w podobnym celu w fabrykach cementu — nowem jest tylko zastosowanie tej metody w hutnictwie Żelaznem. Metoda ta dała hutom żelaznym możność przetapiania wielkich ilości tego stosunkowo taniego materyału. W hutach cieszyńskich w Trzyńcu stoją 3 takie piece rurowe, nazwane „Erzagglomerier-Ofen“, w ogniu, i są w stanie przerobić rocznie 4.000—5.000 wagonów „Schwefelkies-Abbrande“. Rozumie się samo przez się, że wszystkie rudy kupne, o których wspomnieliśmy, byłyby tak samo przystępne dla huty zachodnio-galicyjskiej, jak są przystępne dla hut śląskich i morawskich. W tym kierunku nie istnieją żadne monopole. Gatunki rudy kupnej, które przerabiają te huty, są także przystępne dla hut galicyjskich.

Jeżeli weźmiemy pod uwagę rudę szwedzką, to nie ulega wątpliwości, że huta żelazna położona w Galicyi zachodniej, n. p. w Trzebini, nie będzie za rudę tę więcej płacić, aniżeli huty żelazne w Trzyńcu.

Natomiast ruda południowo-rosyjska, która w każdym razie idzie przez Granicę, będzie w Trzebini mniej więcej o 50 halerzy na centnarze metr. mniej kosztować, aniżeli w Trzyńcu.

Prażone siarczki żelaza (Schwewelkiesabbrande) można mieć w Trzebini za tę samą cenę co w Trzyńcu pod Cieszynem, lub w Witkowicach pod Ostrawą, a nawet częściowo taniej, jeżeli się ten materyał będzie kupować od korzystnie geograficznie położonych fabryk kwasu siarkowego. Tylko rudy styryjskie i karynckie byłyby w zachodniej Galicyi, a więc n. p. w Trzebini, (która to miejscowość najlepiej się nadaje dla galicyjskiego zakładu hutniczego), nieco droższe, aniżeli w Witkowicach lub w Trzyńcu z powodu większego transportu kolejowego. Według istniejącej wyjątkowej taryfy kolejowej fracht kolejowy n. p. dla rudy żelaznej z Hiittenbergu w Karyntyi do Trzyńca wynosi 1.34 przy transporcie najmniej 4.000 wagonów rocznie. Przy użyciu tej samej taryfy kolejowej fracht kolejowy z Hiittenbergu do Trzebini wynosiłby 1.47, a więc o 18 halerzy więcej. Jest to różnica mała, zwłaszcza jeżeli się uwzględni, że chociażby huta żelazna w Galicyi sprowadzała rudę z Hiittenbergu w Karyntyi, to nigdy nie będzie tą rudą pokrywać więcej jak 25°/₀ swojego zapotrzebowania, to znaczy, że podrożenie przeciętne wszystkiej rudy przez rudę styryjską wynosiłoby tylko 2B°/₀ z 13 halerzy czyli 3ł/₄ halerza na 100 kg rudy.

Z tego więc widzimy, że huta galicyjska w Trzebini lub w innej odpowiedniej miejscowości Gialicyi zachodniej nie jest co do rudy kupnej w gorszem położeniu, aniżeli huty śląskie lub morawskie.

Ponieważ, jak powiedzieliśmy, rudy własne, które przetapiają w swych piecach wielkich śląskie i morawskie zakłady hutnicze nie są tańsze, aniżeli rudy kupne, więc mógłby się galicyjski piec wielki oprzeć wyłącznie na rudach kupnych i nie pracowałby drożej co do rudy, aniżeli wspomniane zakłady hutnicze — pomimo tego jednak jest wskazane, przynajmniej częściowo, szukać oparcia we własnych rudach, a więc starać się nabyć na własność lub wydzierżawić na dłuższy przeciąg czasu takie kopalnie rudy żelaznej, któreby były w stanie pokryć najmniej ¹/₃ lub ¹/₂ całego zapotrzebowania. Byłoby to korzystne chociażby z tego powodu, że w ten sposób robi się przedsiębiorstwo przynajmniej w części niezależnem od rudy kupnej, której ceny, szczególnie w ostatnich czasach, poszły w górę i trzeba się z tern liczyć, że stosunki te nie zmienią się na lepsze, tylko na gorsze. Tu przedewszystkiem musimy zwrócić uwagę na nasze rudy galicyjskie i na te wielkie złoża rudy żelaznej, które są w naszem najbliższem sąsiedztwie t. j. w Królestwie polskiem, jako też na te tereny rudziane austryackie, które mają znaczne bogactwo rudy i są jeszcze do nabycia.

Rudy galicyjskie.

Galicya posiada cztery gatunki rud żelaznych, — a mianowicie :

aj sferosyderyty albo rudy ilaste,

b)    rudę brunatną,

c)    rudę darniową i

d)    rudę tatrzańską.

Sferosyderyty karpackie były w przeszłem stuleciu podstawą hutnictwa galicyjskiego. Budę tę napotykamy wzdłuż całych Karpat w słabych, zaledwie 7 do 20 centm. grubości mających pokładach. O rudach tych pisze obszerniej prof. Szajnocha w swem dziele „Płody kopalne Galicyia i zaznacza, że sferosyderyty lub rudy ilaste znajdują się w bardzo wielu miejscach na całej przestrzeni od Bielska i Białej aż po Kuty i Wyżnice, i że tych punktów jest daleko więcej, aniżeli miejscowości, w których rudy te wydobywano. — Prof. Szajnocha przytacza cały szereg miejscowości w powiatach: Nadworna, Dolina, Skole, Stryj, Lisko, Sanok, następnie w powiatach zachodnich "Wadowice, Myślenice, Żywiec, Biała.

Skład chemiczny rud tych wykazuje, jak dowodzą przytoczone przez prof. Szajnochę analizy, bardzo znaczne różnice.

Przytaczamy tu odpis analiz zawartych w dziele prof. Szajnochy „Płody kopalne Galicyia:

Miejscowość

Orzeczenie

formacyi

Zawartość żelaza w %

W 100 częściach rudy

FeO Fe₂0₃ Si0₂ A1₂0₃ CaO MgO C0₂ wody

Grubość pokładu w cent.

Mikuszowice

Straconka

neokom

n

albien

aptien

Tl

Tl

Tl

T

Lipnik

neokom

Kamesznica

Tl

cenoman

Tl

Tl

Szare

Oczków

r>

eocen

eocen

Tl

Tl

Harbutowice

Kalwarya

Krzeszów

Witanowice

neokom

neokom

neokom

p _ “

Wojnicz

22)

Tl

22.37

21.61

22.73

25.87

27.40

28.41 23.30 24.18 25.oo 29.o3 29.04 24.02 20.12

44.44 42.77

32.44 36.20 30.4o 29.9u 32.io 51.80 40.89

26.42 2.60 23.07 2.53 14.67 16.17 30.96 2.55 31.77 3.85 32.64 4.21 3.55 34.45 3O.00 1.21 32.92 2.65

32.47    5.39 28.28 10.50

3.12 35.65 26.14 3.20 56.90 3.92 48.25 4.57 40.33 1.53 46.53 — 39.10 —

38.48    — 41.58 —

18.00 6.95 2O.00 6.44 46.45 7.93

10.55    9.95 12.00 11.60

9.20 6.52

25.20    9.20 17.35 9.66

13.20    10.18 19.70 4.48 17.60 6.12 30.65 9.00 25.85 14.98 15.30 4.22

20.55    4.00

12.55    8.51

5.95

9.30

oo o o os t> ci io os th i—J o

5.90

4.20

0.66

3.22

3.49

3.82

2.3u

4.30

3.43

4.79

2.75

tOtOtOtOI-LOOrOŁOM-tOtO

0.47 3.31

2.46

0.89

3.40

6.20

4.60

ślad

0.43

ślad

59.46

74.00

10.70

8.97

2.00

Ji lO O h ® 00 OO

OS tO O CD O O?

O co id (M* zd ca r-i

2.90

5.33

3 42

1.19

3.19

H(NCM(MCOCO(MCO

O tO tO tO 05 to to o ł—¹ 05 _—¹ to h-¹ to o H*¹

ó\ ót ós ’oi w bt b ćo ói h bi o to o eo o

OOOCOOOOOOOOOOOOO

I—¹ i—¹ h—¹

COOOOOMOGDGOKI^O^

tHI T“i

4.00 6.82 1.55 27.96

niewiadome o ot ca oo

Jeżeli to zestawienie analiz, których prawdziwość nie ulega najmniejszej wątpliwości, poddamy ścisłemu badaniu z punktu widzenia hutnika żelaznego, to musimy przedewszystkiem zaznaczyć, że zawartość żelaza nie jest tak małą, aby przy odpowiednio nizkich kosztach wydobycia, ruda ta nie mogła być użytą do wyrobu surowca. Przeciętna zawartość żelaza tych 22 rud żelaznych wynosi 30°/₀ przy 24.2 °/₀ kwasu węglowego i 1.7 °/₀ wody. Jeżeli-byśmy tę przeciętną rudę dobrze wyprażyli, a więc kwas węglowy i wodę zupełnie wydalili, to otrzymalibyśmy rudę prażoną posiadającą 40.5°/₀ żelaza, a więc rudę zupełnie zdatną do użycia. Ponieważ przy obecnych cenach rudy żelaznej, w rudzie zawierającej 40.5°/₀ żelaza i nie posiadającej żadnych szkodliwych zanieczyszczeń płaci się 100 kg żelaza najtaniej po 5 koron, więc ruda taka ma loco huta żelazna bez wątpienia wartość 2.02 koron na 100 kg. Jeżeli jednak z tych 22 gatunków rud wybierzemy tylko rudy z większą zawartością żelaza, a więc rudy Nr. 14 do 22 włącznie, to możemy przyjąć, że przeciętna zawartość żelaza będzie w rudzie surowej 38°/₀, a w rudzie prażonej około 52°/₀. Ta ruda ma loco piec wielki najmniej wartość 2.65 za 100 kg i zdaje się, że koszty wydobycia rudy surowej, koszty prażenia, jakoteż koszty transportu nie będą wyższe aniżeli rzeczywista wartość tej rudy, to znaczy, że przy obecnych wysokich cenach rudy żelaznej opłaciłaby się eksploatacya pewnych gatunków naszej galicyjskiej rudy dla pieca wielkiego znajdującego się w zachodniej Galicy i. Jeżelibyśmy nawet przyjęli, że prze-.

ciętna zawartość żelaza w rudzie surowej nie jest większa jak 32°/ czy w stanie prażonym około 43°/₀ , to ruda ta miałaby w stanie prażonym loco buta żelazna wartość 2.15 koron za 100 kg. Koszty wydobycia wynosiły przed 30 laty t. j. w czasie gdy rudę przetapiano w piecach wielkich w Węgierskiej Górce 35 do 50 cent., a więc 70 do 100 hal. za hektolitr rudy suro-

to zna-

wej ważący 250 do 300 kg czyli za ploatacya ta kosztowałaby prawdopodobnie dwa razy tyle t. j. 80 hal. za 100 kg. Ponieważ wszystkie miejscowości, w których się znajdują lepsze gatunki tej rudy, położone są przy kolei żelaznej, więc dowóz do stacyi kolejowej nie kosztowałby więcej jak w najgorszym razie 30 hal. za 100 kg; w wielu wypadkach prawdopodobnie nawet mniej. Jeżeli przyjmiemy, że rudę tę wydobywa

się rzeczywiście w dobrym

100 kg najwyżej 40 halerzy. Dzisiaj eks-

się w okolicy Kalwaryi lub Wadowic , gdzie ona

na

gatunku znajduje, i że piec wielki jest w Trzebini, to przewóz kolejowy przestrzeni Kalwarya-Trzebinia kosztowałby podług istniejącej obecnie taryfy również mniej więcej 30 halerzy tak, że koszta 100 kg rudy surowej loco huta żelazna wynosiłyby 1.40 czyli, że przy zawartości 32 °/₀ żelaza w rudzie surowej 100 kg żelaza w rudzie loco huta kosztowałoby 4.38 koron. Mielibyśmy więc do czynienia z tanią rudą. Do tego doliczyć trzeba jeszcze koszta administracyjne, odszkodowania gruntowe etc., które jednak przy większej produk-cyi nie mogą przewyższać 10 hal. na 100 kg żelaza w rudzie czyli, że można przyjąć, iż 100 kg żelaza w rudzie kosztowałoby loco huta 4.69 koron. Prażenie tej rudy musiałoby się odbywać już w hucie żelaznej, gdzie możnaby je niemal bez kosztów lub też z bardzo małym wydatkiem przeprowadzić. Analizy podane przez profesora Szajnochę pochodzą z dawnych czasów, bo z roku 1859. Posiadamy jednak z czasów |3Óżniejszych, bo mniej więcej z roku 1880 analizy rudy pochodzącej z Witanowic pod Wadowicami. Analiza ta przeprowadzona w laboratoryum huty żelaznej w Trzyńcu wykazuje w stanie surowym 35 °/₀, a w stanie prażonym 47 °/₀ żelaza — obok tego w stanie surowym 2.8, a w stanie prażonym 3.2 °/₀ manganu. Rudę tę musimy tak ze względu na zawartość żelaza, jak też ze względu na zawarty w niej mangan zaliczyć do rud bardzo dobrych. Mangan jest składnikiem posiadającym co najmniej tę samą wartość co żelazo i można śmiało przyjąć, że ruda ta w stanie surowym ma loco huta żelazna wartość 1.89 K za 100 kg, a w stanie prażonym 2.50 K. Co dotyczy bogactwa kraju naszego w tym gatunku rudy, to musimy przede-wszystkiem zaznaczyć, że w tym kierunku posiadamy bardzo niedostateczne wiadomości. Większych badań nie przeprowadzono, a te badania, które poszczególni właściciele hut galicyjskich w dawnych czasach przeprowadzali, były bezwarunkowo zupełnie niedostateczne. W kilkakrotnie wymienionym dziele prof. Szajnochy czytamy, że już w r. 1810, a więc przed 103-a laty c. k. asesor i referent górniczy Karol von Schindler obliczył zawartość odsłoniętych w owym czasie pokładów rudy żelaznej na 333.333 sążni sześciennych, to znaczy mniej więcej 2,273.331 metrów sześciennych, czyli około 68 milionów centnarów metrycznych — jest to w każdym razie bardzo poważna cyfra, a trzeba uwzględnić, że od tego czasu odkryto cały szereg pokładów, które w roku 1810 nie były wcale znane. Pokłady rudy, o której mówimy, to jest rudy ilastej i sfe-rosyderytowej mają przeciętnie lh cm grubości i napotyka się je w głębokości

zaledwie kilku metrów pod powierzchnią ziemi. Jeżeli przyjmiemy tę grubość, to z jednego hektara można wydobyć 45.000 centn. metr. t. j. 450 wagonów rudy surowej, tak, że już na przestrzeni 100 hektarów możemy wydobyć około 45.000 wagonów, a więc bardzo znaczną ilość. Jakkolwiek nie można twierdzić, że nasze obliczenia i wyciągane z nich wnioski będą się zupełnie zgadzać z rzeczywistością, to jednak nie ulega wątpliwości, że dokładne zbadanie galicyjskich pokładów rudy ilastej i sf e ro s y de ry t o w ej leży bezwarunkowo w interesie przyszłości naszego hutnictwa żelaznego, jak również, że badania te powinny zostać przeprowadzone kosztem kraju i przy pomocy fachowców obznaj omio-nych ze złożami tej rudy w Gralicyi zachodniej. Ponieważ zaś rudy wydobywano jeszcze w roku 1886, więc znajdą się z wszelką pewnością osoby, które swego czasu zajęte były przy eksploatacyi i któreby przy tego rodzaju badaniach dobre usługi oddać mogły. Jest to kwestya dla kraju ważna i nie powinna być lekko traktowaną.

Rudy brunatne.

Pudy te występują w dolomitach formacyi triasowej w okolicy Krzeszowic i Trzebini — w miejscowościach Płoki, Czyżówka i Czerna. Obecnie wydobywają je zakłady hutnicze „Friedenshutteu w pruskim Śląsku, które przed kilku laty nabyły kopalnie w miejscowości Czerna od ówczesnego właściciela pana Haasa w Berlinie. Budę z Czernej przetapiały jeszcze w roku 1907, zanim kopalnie te przyszły w posiadanie „Friedenshutteu, piece wielkie w Trzyńcu pod Cieszynem i ztąd znamy szereg analiz tej rudy: analiza w roku zawartość żelaza 1907

woda

cynk

1*4%

1*4 „

1-3 „

1’2 „

1-3 „

1-1 „

1*3 „

1-8 „

1-5 „

1*2 „

1*2 „

1-5 „

1*2 „

0-9 „

Analizy te są analizami przeciętnemi z większej ilości wagonów i dają bardzo dobry obraz jakości tej rudy. Widzimy, że ruda ta posiada w stanie wilgotnym przeciętnie:

28-0%

26- 5 „

27- 3 „ 24-6 „ 26-7 „ 24-9 „ 26-2 „

26- 9 „ 26-8 „ 26-0 „

27- 9 „ 26-5 „ 26-0 „ 26-9 „

27- 0 %

28- 0 „

25- 9 „ 29-8 „

28- 7 „ 27-1 „

29- 4 „

26- 0 „

23- 8 „ 22-3 „ 22-8 „ 22-7 „

24- 1 „ 22-4 „

żelaza 26-5 cynku 1*3 wody 25-7

W stanie suchym wzrasta zawartość żelaza do 35*7 %.

Ruda ta jest więc w każdym kierunku znacznie gorsza aniżeli większa część rud pierwszej kategoryi. Nie tylko bowiem zawartość żelaza jest w niej mniejsza, ale także znaczna zawartość cynku obniża jej wartość. Cynk jest bardzo niepożądaną przymieszką w rudzie żelaznej, gdyż jakkolwiek przy procesie pieca wielkiego nie przechodzi do surowca, to jednak powodowuje przeszkody w regularnym ruchu pieca.

Pomima tego ruda ta od dawien dawna była używaną do produkcyi surowca, a także obecnie przetapiają ją jak powiedzieliśmy piece wielkie firmy „Friedenshuttew w Śląsku pruskim i to nawet w dosyć znacznej stosunkowo ilości, bo podobno 1.000 wagonów rocznie. Ruda ta ma oprócz małej wartości żelaza, a znacznej przymieszki cynku, także i tę wadę, że jest w większej części sypka, mało zbita, co również utrudnia regularny przebieg procesu pieca wielkiego. Ta wada i znaczna przymieszka cynku są powodem, że większa dawka jak 2O°/₀ tej rudy nie jest pożądana.

Ruda ta ma jednak jedną wielką zaletę, a mianowicie, że koszta eks23lo-atacyi jej są w każdym razie bardzo niskie.

Pokłady tej rudy znajdują się w triasowych dolomitach częściowo wśród lub ponad pokładami rudy cynkowej, a częściowo samoistnie rozrzucone, posiadają zmienną grubość, która jednak dochodzi do 2 metrów i więcej i znajdują się w głębokości mniej więcej 30—40 metrów. Gniazda rudy brunatnej mają często bardzo znaczne rozmiary, a ponieważ ruda ta jest sypka, więc koszta wydobycia są nie wielkie. Zdaje się, że te koszty nie mogą wraz z kosztami administracyi itd. wynosić więcej jak 50 hal. za 100 kg rudy. Ponieważ zaś kopalnie te są oddalone od Trzebini zaledwie o 10 kilometrów, więc transport kołowy i kolejowy do huty znajdującej się w Trzebini kosztowałby około 40 hal. za 100 kg, czyli że 100 kg rudy tej kosztowałyby na miejscu w Trzebini prawdopodobnie nie więcej jak 90 hal. — 1 K, to znaczy, że przy przeciętnej zawartości żelaza 26 °/₀ kosztowałoby 100 kg chemicznie czystego żelaza w rudzie K: 3-46 do 3-85. Byłby to więc materyał bardzo tani. Znaczna zawartość wody (26%) nie jest w tym wypadku wcale szkodliwą, gdyż woda ta zostaje już w górnej części pieca wielkiego wydaloną, przez co temperatura w tej części pieca wielkiego obniża się, a to jest nawet pożądane. Eksport rudy brunatnej na większe odległości jest natomiast utrudniony — względnie obniża bar Izo jej wartość. Jeżeli bowiem koszty transportu z powodu większego oddalenia huty żelaznej podniosą się o 40 hal. na 100 kg to już 100 kg żelaza w rudzie kosztuje 5 koron, która to cena jest ze względu na małą zawartość żelaza i znaczną przymieszkę cynku za wysoka. Dlatego też transport tej rudy nie opłaca się do Trzyńca pod Cieszynem lub do Witkowie, a nawet zdaje się, że także transport do hut żelaznych w Śląsku pruskim wpływa bardzo niekorzystnie na rentowność kopalni w Czernej, gdyż właścicielka tych kopalni, firma „Friedenshutte“ oznajmiła chęć pozbycia się kopalni w Czernej i nie ulega wątpliwości, że huta żelazna w Galicyi mogłaby łatwo kopalnie te nabyć.

W miejscowości „Płoki“ znajduje się ta sama ruda brunatna na terenach będących własnością hut cieszyńskich, które jednak rudy tej z podanego powodu nie eksploatują i prawdopodobnie możnaby także w Płokach nabyć stosunkowo niewielkim kosztem prawo eksploatacyi.

W rudzie pochodzącej z Płoków prof. Szajnocha podaje: zawartość żelaza

43-3 o/₀ i 38-85°/0 10-85°/₀ i 11-9 o/₀

„ wody

Ruda ta byłaby więc znacznie lepsza aniżeli ruda z Czernej — zdaje się jednak, że analizy podane przez przez prof. Szajnochę nie są analizami przeciętnemi, tylko pochodzą z pojedynczych wybranych kawałków, a więc nie są miarodajne. Ruda brunatna z Czernej znajduje także zastosowanie do

fabrykacyi farb.

Nadmienić musimy, że zupełnie podobna ruda, jednak z większą zawartością żelaza, bo w stanie suchym ponad 4O°/0! znajduje się także w okolicy Tarnawa. Bliższych wiadomości co do wydatności tych pokładów nie posiadamy.

Rudy darniowe.

Rudy te znajdują się w bardzo wielu miejscach. Skład chemiczny tych tych rud wykazuje wielką rozmaitość.

Następujące analizy chemiczne są nam znane.

Miejscowość

Żelazo w rudzie wilgotn.

W rudzie suchej

Mangan

Fosfor

Woda

Podłęze

S % S

r-’ ot co

(Ol CM T-h

to CO 02 to o pi

pi pi po

ĆO M ffl ® OO H

lO M

O o o

lO I-H ^ tH CD CD CM CM CM

Przeciszów

GS? CG GO JO (7^ co

GO ci co’

T—I T—I CM

o o t-ct id co’

CO CO CO

N 05 (M

t-h

o o o

H CO OT co o os

rH Ol tH

05 Oł

tH io co

Okolica Zatora

h-¹ I—¹- tO to O ĆO 00

■<# !> 00 co’ -cH O

CO CO CO

ł-H CO I

CO W

o tH ot

iO O} O CO O?

03 tH t—H

co ot co Q3(MH. CO CD lO

Okolica Rzeszowa

C0lO(MO5(WO5i> iO CO Gs? GO CO CO LO

id ci ci cd’ id tH 'cH

CO Gd DJ CM cci CM CM

hP*. ^

to J—¹ bO po pfi

O 4^ CO 81 CO Ćo CO CO CO k- ^ H

JO CO H ^ H co co CO CO 05 CO CO W

rtf rjł tH tJH CD

05 ® 1(3 lO CO H i> ®i 03 03 H CO

i—H i—li—I tH ot T—I i—I

O f—¹ J—*■ GO pi c» to t-> ot bo Ct*. ćo

Przedewszystkiem widzimy, że rudy te odznaczają się wielką zawartością Wody — eo zresztą jest całkiem naturalne. Z powodu tego analizy rudy wilgotnej wykazują małą zawartość żelaza. W^ stanie suchym natomiast zawartość żelaza jest taka, że wszystkie analizowane rudy, z wyjątkiem trzeciej rudy z Podłęża, nadają się bezwarunkowo dla galicyjskiego pieca wielkiego, zwłaszcza, że koszty eksploatacyi rudy darniowej są bardzo niskie, bo 15 do 25 hal. za 100 kg a łącznie z bardzo nawet Wysokiem odszkodowaniem gruntowem 30 do 40 hal. Nie trzeba zapominać, że rudy darniowe posiadają oprócz że-

laza dwa składniki, które ich wartość podnoszą, a mianowicie mangan i fosfor. Mangan jest koniecznie potrzebny do fabrykacyi surowca służącego do rafina-cyi na żelazo kowalskie i jeżeli nie mamy manganu w rudzie żelaznej, to musimy dodawać rudę manganową, w której l°/₀ manganu kosztuje najmniej po 10 hal. (t. j. 100 kg manganu w rudzie 10 kor.). Fosfor, który czyni żelazo kowalskie krachem i jest jednym z największych jego wrogów, przestał być szkodnikiem od czasu, gdy posiadamy bardzo dobre metody zupełnego wydzielenia go przy rafinacyi żelaza, przeciwnie jest nawet pożądanym, jeżeli zawartość jego w rudzie jest znaczna, bo w takim razie, mając dostateczną ilość tego rodzaju rudy do dysjiozycyi, możemy się posłużyć przy rafinacyi metodą, przy której cały fosfor przechodzi w żużel, dając nam wartościowy produkt uboczny (żużel Thomasa). W tym wypadku fosfor ma bardzo znaczną wartość, gdyż 1 kg kwasu fosforowego w żużlu Thomasa o zawartości 18°/₀ kwasu fosforowego sprzedają huty westfalskie po 11 hal., to znaczy, że 1 kg fosforu ma dla huty wartość 2B hal.

Analizy wykazują, że rudy darniowe w ogólności są więcej warte aniżeli rudy brunatne. Szczególnie musimy zwrócić uwagę na rudy darniowe w okolicy Rzeszowa, które to złoża zostały swego czasu przez huty cieszyńskie dokładniej zbadane. Rudy te występują na bardzo znacznym obszarze w pokładzie o grubości do 0.6 metr.

Przeciętna analiza wykazuje:

żelazo (w rudzie wilgotnej) żelazo (w rudzie suchej) mangan (w rudzie wilgotnej) fosfor    „    „

woda    „    „

Ruda ta w stanie wilgotnym, a więc przy zawartości 27-9 żelaza i 4-83 manganu ma, jeżeli żelazo i mangan tylko po 5 hal. za 1 °/₀ ocenimy, wartość 1*64 K za 100 kg w hucie żelaznej. Koszty wydobycia wraz z transportem kołowym do stacyi kolejowej i transportem kolejowym do Trzebini obliczają się najwyżej na 1*14 K za 100 kg, a mianowicie:

koszty wydobycia .... odszkodowanie gruntowe dowóz do stacyi kolejowej . transport kolejowy .... inne wydatki......

27-9

43-9

4-83

1-8

36-6

18 hal.

Razem .

to znaczy, że 100 kg żelaza i manganu w rudzie tej kosztowałyby faktycznie loco huta żelazna 3*49 K. Już ta cena jest bardzo korzystna — nie możemy jednak zapominać, że posiadamy bardzo prosty i łatwy środek dalszego obniżenia tych kosztów własnych. Środek ten polega na tern, aby nie transportować rudy mokrej, tylko rudę suchą, która mniej więcej rok w zwykłej otwartej szopie leżała. W ten sposób da się zawartość wody obniżyć do V₃ tej wartości, którą analiza wykazuje, przez co zawartość żelaza i manganu podnosi się do 43-3°/₀. W tym razie koszty własne rudy przesuszonej loco huta żelazna będą wynosiły:

. 1J4 kor.

za-

Koszty wydobycia za 100 kg rudy mokrej 18 hal., a więc za

24 hal.

20 „ 30 „ 47 „

100 kg rudy przesuszonej.............

Odszkodowanie gruntowe za 100 kg rudy mokrej 15 hal. a więc

za 100 kg rudy przesuszonej............

Dowóz do stacyi..............

Transport kolejowy.............

Inne wydatki...............

1.27 kor.

Razem

za 100 kg to znaczy, że 100 kg żelaza i manganu loco huta żelazna będą kosztować 2.93 K. W tym wypadku mielibyśmy więc rudę bardzo tanią. Ruda z okolicy Rzeszowa ma jeszcze jedną znaczną zaletę, a mianowicie, że nie jest jak większa część rud darniowych, rozsypista, tylko zwięzła, co jak już wspomnieliśmy, jest korzystne dla regularnego przebiegu procesu pieca wielkiego.

Nie tak korzystnie, lecz zawsze jeszcze wcale nieźle przedstawia się kalkulacya rud darniowych z okolicy Zatora, Podłęża i Przeciszowa. Jeżeli obliczymy przeciętne analizy tych trzech gatunków, to otrzymamy następu-j ące rezultaty:

Miej scowość

Żelazo w rudzie wilgotnej

W rudzie suchej

Mangan Fosfor

Woda

Podłęże . Przeciszów . Zator .

M to to pi o to ćo b( ►-*

h o oj 05 tI? cd 03 CO CO

05 CO ^

tH O tH

05

O    T—t

ot ^ to H-¹ O

o

Te wszystkie trzy rudy nadają się z powodu wielkiej zawartości wody tylko w stanie przesuszonym do transportu. Jeżeli przyjmiemy, że przez przesuszenie na powietrzu zawartość wody spadnie o ²/s, to otrzymamy rudy z następuj ącym składem chemicznym:

Miejscowość

Zawartość żelaza w rudzie przesuszonej

Mangan Fosfor

Woda

Podłęże

Przeciszów

Zator

to tO to

00 05

lO r—< r—I

to O Ol

‘ 4^ CD

IO CD CD

O oj CM*

W CO o 00 CO

tH tH

Jeżeli przyjmiemy, że ruda ta będzie w tym przesuszonym stanie kosztować wraz z transportem kołowym i kolejowym najwyżej 1.20 kor. za 100 kg to zobaczymy, że 100 kg metalu, t. j. żelaza i manganu w rudzie loco kopalnia będą kosztowały:

Podłęże Przeciszów Zator .

cb to -ó

O t—ł O

•c

cc

Widzimy więc, że te wszystkie rudy są do użycia, gdyż są one zawsze jeszcze tańsze, aniżeli rudy kupne. Jeżeliby się udało zebrać tak znaczną ilość rudy darniowej z przymieszką fosforu, że możnaby przy rafinacyi surowca na żelazo kowalskie, otrzymać żużel z odpowiednią zawartością kwasu fosforowego, któryby się nadawał jako nawóz sztuczny, a więc jako t. zw. mączka Thomasa, to zysk ze sprzedaży tego wartościowego materyału mógłby znacznie obniżyć koszty fabrykacyi surowca. Wymieniliśmy tu tylko 4 miejscowości, w których się znajduje ruda darniowa. Miejscowości tych jest jednak w zachodniej Galicyi bardzo wiele, a ponieważ nie ulega wątpliwości, że ruda darniowa może i powinna w przemyśle żelaznym Galicyi grać bardzo znaczną rolę, więc dokładne zbadanie wszystkich pokładów rudy darniowej w Galicyi jest bardzo ważne. Badania w tym kierunku są łatwe i z bardzo małymi kosztami połączone.

Ostatnią kategoryę tworzą rudy tatrzańskie.

Te rudy nie mają niestety, jak się zdaje, znaczenia dla galicyjskiego hutnictwa żelaznego, gdyż pokłady ich są, o ile badania wykazały, wyczerpane. Mówimy „niestety^, gdyż jakość rudy tej była pierwszorzędną. Były dyrektor hut cieszyńskich Zenon Jędrkiewicz zwiedzał kopalnie te w roku 1908 i wziął ze starej kopalni pod Magórą kilka kawałków rudy brunatnej, którą przed laty w tej kopalni wydobywano. Ruda ta wykazała przy analizie w la-boratoryum chemicznem hut żelaznych w Trzyńcu następujący skład chemiczny:

FeO

0-2

Fe₂0₃ - 74-03

odpowiada 51-98 czystego żelaza.

Si0₂

2-38

A1z0₃ - 0-66

Mn O

6-13

CaO

1-95

MgO — 0-58

0-13

p₂o₅

0-04

0₂H₂0- 13-51

Jest to więc ruda bardzo dobra i tern się też tłómaczy, że wyrabiane swego czasu w Zakopanem żelazo kowalskie było najlepsze w całej Galicyi. Zawodowi geologowie i doświadczeni górnicy, którzy złoża te badali, jak zmarły profesor geologii na uniwersytecie w Wiedniu, Wiktor Uhlig i nadradca górniczy Faustyn Krasucki oświadczyli jednak, ze zawartość rudy w tych opuszczonych kopalniach zakopiańskich jest tak nieznaczna, że o eksploatacyi nie można myśleć, poniewaźby się ona opłacić nie mogła.

Z tego co powiedzieliśmy o galicyjskich rudach wynika, że przedewszyst-kiem wypadałoby przeprowadzić co do rud ilastych i darniowych dokładne badanie, aby skonstatować, które z tych licznych pokładów nadają się do eksploatacyi, tak ze względu na ich skład chemiczny, jak też z uwzględnieniem grubości pokładów, kosztów wydobycia i kosztów transportu. Me należy bowiem zapominać, że właściwie o rudach tych bardzo mało wiemy. To jednak, co nam jest wiadome, powinno miarodajne czynniki krajowe nakłonić do zasięgnięcia dokładniejszych informacyi.

Prof. Szajnocha podaje w roku 1894 produkcyę rudy żelaznej i wartość ej w latach 1871—1890 jak następuje:

rok

Ilość rudy

Wartość

Cena centn. metr. w centn. metr. pieniężna w zł. r. na miejscu centów

1871

1872

1873

1874

1875

1876

1877

1878

1879

1880

1881

1882

1883

1884

1885

1886

1887

1888

1889

1890

129.847

128.974

106.168

80.427

60.702

45.586

43.794

54.021

22.838

41.683

62.646

65.836

96.234

149.810

287.177

223.450

138.009

88.390

108.640

95.007

46.701

52.381

45.310

33.440

27.699

18.008

17.253

21.032

10.267

21.024

26.346

22.044

35.343

46.566

52.706

46.621

62.119

21.743

22.075

15.943

37-3

40-7

42-5

41-5

45-5

39-5

39-4

38-9

44-9

50-4

42-0

33-5

36-7

30-4

18-3

20-8

45-0

24-6

20-3

16-7

Nie ulega wątpliwości, że są to cyfry małe, wprost znikające w porównaniu z produkcyą całej Austryi. Bardzo my lnem jednak i szkodliwem jest zapatrywanie, iż wobec tego galicyjskie rudy żelazne nie mogą mieć znaczenia dla galicyjskiego hutnictwa żelaznego. Jeżeli, pomimo, że tak górnictwo jak hutnictwo było u nas wprost po macoszemu traktowane, bo nikt się o ten przemysł nie troszczył, produkcyą rudy żelaznej w roku 1885 wynosiła 2.871 wagonów i jeszcze przeważną jej część z kraju wywożono, to niewątpliwie dałoby się tę samą, a może nawet dwa razy taką produkcyę osiągnąć, gdybyśmy się tą kwestyą szczerze zajęli i gdyby ta ważna gałąź przemysłu znalazła silne poparcie miarodajnych krajowych czynników. Nie zapominajmy, że eks-ploatacya naszych rud żelaznych dałaby w licznych miejscowościach ludności wiejskiej popłatne zajęcie.

mo-

Według prof. Szajnochy było n. p. w roku 1886 w naszym kraju 29 przedsiębiorstw górniczych, a z tych tylko 3 w ruchu, i przy tych 3 przedsiębiorstwach było zajętych 306 robotników. Można więc spodziewać się, że je-żelibyśmy eksploatacyę rudy znacznie rozszerzyli, coby z pewnością było żebne, mając własne hutnictwo żelazne z piecami wielkimi, to możnaby około

Stat. przem.

1.000 i więcej robotników zatrudnić przy górnictwie rudy żelaznej. Produkując zaś rocznie około 5.000 wagonów rudy żelaznej dla galicyjskiej huty żelaznej, przyczynilibyśmy się bezwarunkowo bardzo do podniesienia naszego przemysłu żelaznego, bo ta galicyjska tania ruda pokrywałaby mniej więcej połowę zapotrzebowania jednego pieca wielkiego, z produkcyą 4.000 wagonów surowca rocznie. Ponieważ zaś ruda galicyjska byłaby dla huty żelaznej galicyjskiej materyałem daleko tańszym, aniżeli wszystkie zagraniczne rudy, więc mogłaby bezwarunkowo stanowić podstawę tego przedsiębiorstwa. Mając bowiem połowę całego zapotrzebowania pokrytą własną tanią rudą, można znaleźć łatwo pokrycie dla drugiej połowy w rudzie droższej zagranicznej.

Rudy obce.

Pokrycie całego zapotrzebowania jednego pieca wielkiego o produkcyi 4.000 wagonów surowca rocznie wyłącznie rudą galicyjską jest, zdaje się, nie-możebne. Musimy się więc zastanowić nad tern, w których rudach obcych ma galicyjski piec wielki szukać reszty pokrycia swojego zapotrzebowania.

Dwie drogi prowadzą do tego celu, a mianowicie: 1. kupno rudy i 2. nabycie kopalni rudy żelaznej poza Galicyą.

Pierwsza droga jest najprostsza, bo nie wymaga żadnego większego wkładu i nie komplikuje zarządu. Natomiast ma ona tę wielką wadę, że robi nas zależnymi od cen targowych rudy i podnosi w wielu wypadkach koszty produkcyi surowca. Jeżeli więc chcemy stworzyć dla naszego hutnictwa żelaznego silne podstawy, to powinniśmy starać się nabyć kopalnie rudy na własność. Jest to wprawdzie połączone ze znacznymi wkładami, nie ulega jednak wątpliwości, że kierując się przy zakupnie kopalni rudy zdrowemi zasadami fachowemi i postępując ostrożnie, znajdziemy w każdym razie dobre oprocentowanie włożonego kapitału.

1.    Kupno r u dy.

to już choćby dlatego, aby módz przeta-

Jest jednak prawdopodobne, że huta żelazna galicyjska będzie musiała w każdym razie, a więc nawet chociażby nabyto poza Galicyą kopalnie rudy, część zapotrzebowania j>okrywaó przez zakupno, a mianowicie przez zakupno rudy wysoko procentowej piać jak najwięcej nisko procentowej rudy galicyjskiej.

W tym celu huta zachodnio-galicyjska będzie z wszelką pewnością kupować rudę szwedzką, południowo-rosyjską i prażone siarczki żelaza (Schwe-felkiesabbrande), tak jak to robią huty morawskie i śląskie. Że zaś w tym kierunku huta galicyjska nie jest w gorszej sytuacyi, aniżeli huty morawsko-śląskie, wykazaliśmy już na innem miejscu.

2.    Nabycie kopalni rudy po za Galicyą.

Ta kwestya jest, jeżeli chcemy stworzyć dla przemysłu naszego silne podstawy, nadzwyczaj ważna. Zakładając hutę żelazną nie powinniśmy żadnej sposobności ominąć, aby nabyć dobry teren z pokładami rudy żelaznej lub też już gotową kopalnię.

Rozumie się samo przez się, że czyniąc w tym kierunku kroki, musimy mieć na oku położenie geograficzne, jakość rudy, bogactwo pokładów i koszty wydobycia.

Najkorzystniej dla Galicyi zachodniej położone są wielkie tereny rndy żelaznej Królestwa polskiego. W Królestwie polskiem mamy do czynienia przedewszystkiem z rudą sferosyderytową, a więc z tą samą kategoryą, do której należą także nasze karpackie rudy. Złoża rudy w Królestwie polskiem są jednak o wiele większe, zawartość żelaza większa i pokłady znacznie grubsze, bo 40—50 cm. Złoża te zalegają w powiatach częstochowskim, wieluńskim i kaliskim. Ruda z nich pochodząca ma w stanie prażonym 46—52 °/0 żelaza i jest zupełnie wolna od szkodliwych zanieczyszczeń — ma oprócz tego zaletę łatwej topliwości w piecu wielkim. Warunki eksploatacyi są korzystne, gdyż pokłady leżą w głębokości 18—40 metrów, a więc płytko.

Koszty produkcyi wraz z prażeniem loco stacya kolejowa wynoszą

około 50 kop. t. j. za 100 kg rudy prażonej......

Transport kolejowy do Trzebini przeciętnie za 100 kg rudy praż. .

Cło wywozowe 1 % kop. za 1 pud czyli za 100 kg.....

Odszkodowanie gruntowe.............

1.27 K

0.55 „ 0.23 „ 0.01 „

Razem

Jeżeli przyjmiemy zawartość żelaza najmniej 46°/₀, to 100 kg żelaza w rudzie kosztuje kor. 446, a więc w przybliżeniu o 80—100 hal. taniej, aniżeli się obecnie płaci za 100 kg żelaza w rudzie szwedzkiej lub południowo-rosyjskiej. Gdybyśmy nawet przyjęli, że koszty produkcyi wynoszą 60 kop. t. j. kor. 1.52, co tylko w wyjątkowo niekorzystnych wypadkach może mieć miejsce, a więc koszty rudy loco huta w Trzebini 2.30 t. j. za 100 kg zawartego żelaza 5 kor., to zawsze jeszcze mamy do czynienia z rudą tańszą, aniżeli inne obce rudy. Znaczne obszary, na których znajdują się te rudy, są jeszcze do nabycia. I tak było, jak nam wiadomo, w ostatnich czasach 28 koncesyi po 200 morgów polskich a 5.600 metr.² do nabycia. Cena jednej koncesyi jest mniej więcej 800 rubli. Z tych 28 koncesyi można według ostrożnego obliczenia wydobyć 655.000 wagonów rudy prażonej o zawartości 46°/₀ żelaza. Jeden piec wielki o produkcyi 4.000 wagonów surowca rocznie potrzebuje około 8.260 wagonów rudy zawierającej 46°/₀ żelaza, czyli że ruda znajdująca się na tych 28 koncesyach mogłaby wystarczyć do pokrycia całkowitego zapotrzebowania jednego pieca wielkiego przez 80 lat. Ponieważ jednak rudy tej używałoby się prawdopodobnie nie więcej jak 30°/₀, z drugiej zaś strony huta galicyjska musiałaby starać się w jak najkrótszym czasie po puszczeniu pierwszego pieca wielkiego postawić drugi piec wielki, można przyjąć, że roczne zapotrzebowanie w tej rudzie byłoby mniej więcej 5.000 wagonów, czyli że już przez nabycie 23 koncesyi, kosztem około 184.000 rubli, uzyskałoby przedsiębiorstwo odpowiednie podstawy w rudzie żelaznej. Rudę pochodzącą z tych koncesyi kazał przed kilku miesiącami inżynier Zenon Jędrkiewicz analizować. Analiza ta wykazała następujący skład chemiczny:

W stanie prażonym: zawartość żelaza

„    manganu

„    fosforu

„    Si0₂

,    n    -^2 O3

- 51-62

1-5

0-117

9-74

3.9

2.06 K

zawartość CaO „ MgO

4-82

2-8

Jest to więc ruda pierwszorzędnej jakości. W naszych obliczeniach przyjęliśmy zawartość żelaza w rudzie prażonej tylko 46°/₀. Jeżeli na podstawie tej analizy obliczymy wartość rudy tej loco huta żelazna i przyjmiemy znowu cenę 1 kg żelaza i manganu tylko 5 hal., a więc znacznie taniej aniżeli się te metale w rudzie żelaznej płaci, to otrzymamy wartość tej rudy kor. 2*66 za 100 kg. Jeżeliby zaś przedsiębiorstwo wydobywało tę rudę we własnej kopalni, to kosztowałaby ona nie więcej jak 2‘30 kor. za 100 kg.

Buda ta, oprócz bardzo korzystnego składu chemicznego, ma także tę wielką zaletę, że otrzymuje się ją w kawałkach, a nie w stanie drobnoziarnistym lub proszkowanym.

Rudy darniowe.

Oprócz rud sferosyderytowych ilastych Królestwo polskie posiada wielkie pokłady wartościowej rudy darniowej w okolicy Kalisza. Pokłady te zwiedzał i badał rzeczoznawca inź. Zenona Jędrkiewicza w roku 1912. Buda ta posiada w stanie prażonym wedle analiz przeprowadzonych w państwowym zakładzie geologicznym (geologische Beichsanstalt) w Wiedniu przeciętnie: żelaza 36*5%? 2*7 % manganu i 4-2 °/₀ fosforu.

Przy rafinacyi surowca na żelazo kowalskie fosfor przechodzi, jak już wspomnieliśmy, zupełnie w żużel i można produkując surowiec z odpowiednią zawartością fosforu otrzymać przy rafinacyi jako produkt uboczny t. zw. żużel Thomasa, posiadający mniej więcej 18°/₀ kwasu fosforowego. Przymieszka fosforu ma więc w tej rudzie znaczną wartość. Żużel zawierający 18°/₀ kwasu fosforowego sprzedają huty westfalskie po cenie 17 marek czyli koron 19.90 za 1.000 kg, a więc 1.99 za 100 kg. Kilogram więc kwasu fosforowego ma dla huty żelaznej 11 hal. wartości, czyli, że 1 kg fosforu w żużlu ma wartość 2B hal. Ponieważ najmniej 90°/₀ całego w rudzie zawartego fosforu znajdzie się w żużlu, więc jeżeli w rudzie mamy 4⁻2°/₀ fosforu, to do żużla przejdą 3*8°/₀ wartości 95 hal. Jeżeli następnie przyjmiemy, że połowę tej wartości fosforu pochłaniają koszta mielenia i pakowania mączki żużlowej, jako też inne wydatki i straty (co jednak w rzeczywistości znacznie mniej wynosi), to zawsze jeszcze pozostaje jako zysk na 100 kg rudy 47% hal. Przy obliczeniu wartości tej rudy musimy jednak wartość 1 kg żelaza i manganu przyjąć tylko 4*5 hal., a nie 5 hal., jak to uczyniliśmy przy innych rudach, a to z tego powodu, że ruda ta posiada znaczną zawartość krzemionki, której wydzielenie w piecu wielkim wymaga większego zużycia koksu. 100 kg tej rudy przedstawiają więc dla pieca wielkiego następującą wartość:

36-5% Fe a 4-5    = 1-64

- 0-47%

2-7 °/₀ Mn a 4-5 = 0*12 4-2 °/₀ P

2-23%

Kalkulacya kosztów własnych przedstawia się w najgorszym razie jak

następuje:

2.01 K

W najgorszym więc razie 100 kg tej rudy kosztowałoby 2.01 K. Jeżeli odciągniemy wartość fosforu 47% hal., to otrzymujemy jako koszty własne 36’5 kg żelaza i 2'7 kg manganu zawartych w 100 kg rudy — K 1.53¹/₂, czyli że 100 kg żelaza i manganu w rudzie kosztowałoby 3.92 K, a więc bardzo tanio. Nabycie tych koncesyi jest więc również bardzo korzystne. W końcu musimy nadmienić, że i w Austryi także są do nabycia tereny rudy żelaznej, a mianowicie w północnych Węgrzech, w Karyntyi i Bośni i Hercogowinie. Największe dotąd nie eksploatowane pokłady znajdują się w północnej Bośni w miejscowości Prijedor. Pokłady te można porównać jedynie ze znacznymi styryjskimi pokładami na Górze kruszcowej „Erzbergu. Te pokłady znajdują się w rękach rządu i w tern właśnie leży główna trudność nabycia ich, gdyż wszystkie większe austryackie i węgierskie przedsiębiorstwa żelazne czyniły i czynią w tym kierunku starania. W każdym razie nie powinna Galicya w staraniach tych pozostać w tyle. Powinniśmy się wszelkimi środkami starać, aby położyć rękę przynajmniej na część tych pokładów rudy żelaznej, które dla rozwoju naszego przemysłu żelaznego mają tak wielką wagę.

Najgłówniejsze pokłady w Prijedor są na górze Jayorik. Pokłady te za-więc według najskromniejszego ocenienia na podstawie

15 „

Koszty wydobycia rudy surowej za 100 kg 18 hal.; ponieważ j ednak ruda musi być słabo prażona, aby wydalić zawartą w niej wodę, która w większej części jest cbemicznie z żelazem połączoną, więc otrzymujemy za 100 kg rudy surowej 65 kg rudy prażonej — koszt rudy surowej na 100 kg rudy prażonej

wynosi więc.......

Koszty prażenia : robocizna .

węgiel .

28 h.

o ci

h.

Administracya, odszkodowania gruntowe i inne wydatki Cło wywozowe...............

r-ł i—I

Transport kolejką wązkot. do stacyi kolejowej.....

Transport kolejowy do Trzebini.........

Amortyzacya włożonego kapitału, a mianowicie — nabycie 10

koncesyi ...........

Kolej wązkotor., budynki i piece

58.000 kor.

.    . 250.000 „

23 „

20 „

84 „

308.0000 kor.

od tej kwoty oprocentowanie 5 °/₀ i amortyzacya 8 %, a więc razem 12% = 37.000 kor. czyli przy rocznej produkcyi 2.500 wagonów na 100 kg...................

wierają najmniej

przeprowadzonych poszukiwań, 70 milionów centn. metr. Górna część tych potężnych pokładów zawiera rudę brunatną powstałą z przeistoczenia syderytu (węglanu żelaza), dolna część natomiast zawiera czysty syderyt.

Ruda brunatna zawiera w przecięciu w stanie surowym około 53% żelaza i 1-9% manganu. Po wyprażeniu natomiast 58°/₀ żelaza i 2T% manganu.

Ruda syderytowa zawiera w stanie surowym około 38% żelaza, a w stanie prażonym 54%, Zawartość manganu jest mniej więcej ta sama co w rudzie brunatnej. Szkodliwych przymieszek nie posiadają te rudy wcale, należą więc do najlepszych gatunków nadających się do wyrobu bardzo dobrego surowca.

na

Warunki eksploatacyi są bardzo korzystne, gdyż większą część rudy można wydobywać w łomach dziennych, a więc bez szybów i sztolni. Z tego powodu można przyjąć, że koszta eksploatacyi wraz z kosztami zarządu i transportu do najbliższej stacyi kolejowej wynosić będą mniej więcej 50 hal. za 100 kg i to łącznie z amortyzacyą potrzebnego kapitału zakładowego. Transport kolejowy do Trzebini będzie wynosić 2.20 za 100 kg, czyli, że 100 kg rudy prażonej loco Trzebinia kosztowałoby 2.70 K. Ponieważ zaś przeciętna zawartość metalu (żelazo + mangan) jest 58°/₀, więc 100 kg żelaza i manganu w rudzie loco Trzebinia kosztowałoby 4.66 K, bezwarunkowo znacznie mniej aniżeli w każdej rudzie kupnej. Ta cena została obliczoną na podstawie istniejących taryf kolejowych. Przedewszystkiem nie ulega jednak wątpliwości, że dla większych rocznych transportów osiągnie się obniżenie taryfy o 10°/0 tak, że fracht kolejowy nie będzie wynosić więcej jak 2 K na 100 kg; w takim razie ruda ta loco Trzebinia kosztowałaby 2.50 K czyli 100 kg metalu w rudzie 4.31 K. Widzimy więc, że — pomimo tej wielkiej odległości i pomimo, że przyjęliśmy wyłącznie transport kolejowy — rudę tę z wielką korzyścią mógłby przetapiać galicyjski piec wielki. Nabycie więc tej kopalni byłoby dla przyszłego hutnictwa żelaznego w Galicyi nadzwyczaj pożądane, a zdaje nam się, że jeżeli skarb państwa ma wogóle kiedyś sprzedawać te kopalnie, to Galicya, nie posiadająca do tej chwili przemysłu żelaznego i uboga w rudę żelazną, powinnaby być w pierwszym rzędzie uwzględnioną. Bardzo jednak być może, że jest zamiar założenia nowej huty żelaznej w Bośni lub rozszerzenia zakładów hutniczych w Yares, w którym to wypadku naturalnie nie mogłoby być mowy o sprzedaży tych kopalni. Oprócz tego znajdują się w Bośni i Hercogowinie także inne złoża rudy żelaznej, które jednak z powodu niekorzystnego położenia geograficznego lub znacznie mniejszej wydat-ności jako też mniej korzystnych warunków eksploatacyi dla Galicyi znaczenia nie mają. Z pomiędzy innych nie wyzyskanych pokładów rudy żelaznej w Austryi zasługują na uwagę pokłady w Hlittenberg w Karyntyi, znajdujące się w rękach prywatnych. W Hiittenbergu eksploatuje „Alpine Montangesell-schaft“ rudę syderytową, a więc ten sam gatunek, który zalega na styryjskiej górze kruszcowej „Erzberg“, jak również w dalszych warstwach właśnie omówionych pokładów w Prijedor. Odnaleziono też pokłady tej samej rudjr obok kopalni należących do „Alpine Montangesellschaft“ i wielki ten teren obłożył p. Emil Krieger w Wiedniu wyłącznościami górniczemi, które są do nabycia. Przeprowadzone do tego czasu poszukiwania uwieńczone są bardzo dobrym rezultatem, a ponieważ także znany fachowiec geolog państwowy Dr. Petra-szek o terenie tym korzystnie się wyraził, więc zasługuje on bezwarunkowo uwagę. Co do kosztów eksploatacyi na tym terenie możemy tylko tyle powiedzieć, że „Alpine Montangesellschaftu sprzedaje rudę wydobywaną w bez-pośredniem sąsiedztwie hutom cieszyńskim po cenie 1.08 K za 100 kg rudy prażonej z gwarancyą zawartości 50°/₀ żelaza loco Hlittenberg. „Alpine Mon-tangesellschaft“ osiąga przy sprzedaży tej rudy najmniej 20 hal. czystego zysku na 100 kg, zdaje się więc, że koszta własne wynoszą 88 hal. za 100 kg

W północnych Węgrzech są także w okolicy miejscowości Prakfalva (Prakkendorf) do nabycia tereny rudy żelaznej. Pokłady te nie są jednak dostatecznie odkryte, aby sobie można stworzyć obraz ich bogactwa i kosztów produkcyi. Warunki eksploatacyi są w północnych Węgrzech bardzo niekorzystne z powodu wychodżctwa do Ameryki. Oprócz tego rząd węgierski w interesie własnego przemysłu żelaznego utrudnia wywóz rudy żelaznej i nie j est wykluczone, że z czasem eksport rudy węgierskiej zostanie nadzwyczaj utrudniony, jeżeli nie zupełnie udaremniony.

rudy j>raźonej, zawierającej najmniej 5O°/₀ żelaza i 1¹/₂ % manganu. Ponieważ zaś transport kolejowy do Trzebini wynosiłby mniej więcej 1.47 K, więc ruda ta loco Trzebinia kosztowałaby 2.35, czyli 100 kg metalu (żelazo + mangan) w rudzie 4-56 K. To znaczy, że i ta ruda przedstawiałaby się dla Trzebini korzystnie.

Z tego, co powiedzieliśmy, widzimy, że stworzenie zdrowych i silnych podstaw rudzianych dla przemysłu galicyjskiego leży zupełnie w granicach możliwości i jeżeli chcemy wskrzesić tę tak ważną gałęż przemysłu i doprowadzić ją do tego rozwoju, jaki wobec wielkiego zapotrzebowania Galicyi osiągnąć powinna, to powinniśmy w pierwszym rzędzie cały nacisk położyć na kwestyę rudy żelaznej przez sumienne zbadanie wszystkich galicyjskich rud żelaznych, a zarazem nabycie terenów rudzianych poza granicami kraju.

W hutach śląskich koszty rudy wynosiły na 100 kg surowca w roku 1908 4.62 hal. i zdaje się, że koszty te wobec ogólnego podrożenia rudy dzisiaj nie będą mniejsze. Z tego więc, cośmy powiedzieli, widzimy, że pod względem rudy galicyjski piec wielki nie pracowałby drożej tylko prawdopodobnie taniej.

2. Koks.

Drugim bardzo ważnym materyałem surowym pieca wielkiego jest koks.

Galicya nie posiada do tej pory węgla koksowego, a więc nie posiada także koksu. Zdaje się, że w przyszłości można liczyć na pewno na odnalezienie w głębszych warstwach węgla koksowego, tymczasem jednak galicyjski piec wielki będzie musiał koks kupować z zakładów koksowych zagłębia kar-wińsko-ostrawskiego lub z pobliskiego Śląska pruskiego. Położenie galicyjskiej huty byłoby w tym względzie podobne do położenia innych przedsiębiorstw żelazno hutniczych z wyjątkiem hut cieszyńskich i hut witkowickich — faktem bowiem jest, że tylko te dwa przedsiębiorstwa mają własny koks. Wszystkie inne przedsiębiorstwa kupują koks częścią z koksowni znajdujących się w zagłębiu ostrawsko-karwińskiem, częścią ze Śląska pruskiego, a częścią z Westfalii. Huta żelazna w Gralicyi byłaby jednak w tym względzie w położeniu o tyle korzystniej-szem, aniżeli wszystkie inne przedsiębiorstwa austryackie, które pracują kupnym koksem, z wyjątkiem przed kilku miesiącami w ruch puszczonego pieca wielkiego firmy Albert Hahn w Boguminie, że huta żelazna, położona w Galicyi zachodniej, a więc np. w okolicy Trzebini, w Trzebini samej lub też w okolicy Oświęcimia, leżałaby między dwoma wielkiemi centrami koksowemi, mianowicie między koksowniami zagłębia ostrawsko-karwińskiego, a koksowniami Śląska pruskiego i mogłaby koks pobierać tak ze Śląska pruskiego, jak z zagłębia ostrawsko-karwińskiego. W obydwóch wypadkach mamy do czynienia ze stosunkowo krótkim, a więc tanim transportem kolejowym, podczas kiedy huty styryjskie i czeskie jak również huty węgierskie mają do czynienia z dalekim transportem kolejowym. Jeżeli przyjmiemy, że przedsiębiorstwo galicyjskie będzie pobierać koks z najdalej oddalonych koksowni, a więc z koksowni hr. Larischa w Karwinie, to zobaczymy, że musi się ono liczyć z kosztami dowozu, które w tym wypadku wynoszą do Trzebini 59 hal. na 100 kg koksu. Ponieważ zaś na 100 kg gotowego walcowanego towaru potrzeba 90 kg koksu, więc transport koksu obciąża koszty fabrykacyi towaru walcowanego 53-a halerzami na niekorzyść huty żelaznej w Galicyi. Temu musimy jednak przeciwstawić ten fakt, że huta żelazna w Trzebini zaoszczędza przy całym towarze gotowym, idącym poza Trzebinię, koszty transportu na odległość 145 km, wynoszące około 80 halerzy na 100 kg. Ponieważ zaś najmniej 80% wyrobów żelaznych idzie poza Trzebinię, więc można przyjąć, że w tym względzie huta żelazna w Trzebini pracowałaby przeciętnie o 64 hal. korzystniej, aniżeli huty śląsko-morawskie przy sprzedaży do Galicyi, która to sprzedaż w tym wypadku wchodzi wyłącznie w rachubę. Z tego wypada , że transport koksu nie gra w konkurencyi z hutami śląsko - morawskiemi żadnej roli. Co zaś dotyczy i ewentualnej trudności pokrycia zapotrzebowania t. j. że może być obawa, iż galicyjski piec wielk napotka w tym kierunku na jakiekolwiek trudności, to obawa ta jest zupełnie bezpodstawna. Przy tak znacznem zapotrzebowaniu, jakie ma jeden tylko piec wielki (mniej więcej 4.000 wagonów koksu rocznie) można osiągnąć tak u producentów koksu w zagłębiu o^trawsko - karwińskiem, jak na Śląsku pruskim bardzo korzystne warunki. Posiadamy niezbite dowody, że tak austryackie jak prusko - śląskie koksownie są gotowe przyczynić się znacznym kapitałem do powstania huty żelaznej w Galicyi, jeżeli się im zapewni na dłuższy szereg lat zbyt koksu. Koks karwiński oferowano w czasie świetnej konjunktury żelaznej w pierwszej połowie roku 1912 loco Trzebinia po 2.80 za 100 kg — koks prusko-śląski nawet po 2.40. Jeżeliby przedsiębiorstwo galicyjskie zapotrzebowanie swoje pokrywało w połowie ze Śląska pruskiego, a w połowie z Karwiny, to koks kosztowałby 2.60 za 100 kg loco piec wielki. Cena ta jest bezwarunkowo zupełnie odpowiednia ze względu na możność konkurencyi z hutami śląskiemi i morawskiemi, które swój koks muszą własnym zakładom, hutniczym liczyć po cenie 2—2.20. Koszty koksu byłyby jeszcze o 20 halerzy na 1 centnarze niższe, gdyby huta galicyjska pracowała wyłącznie koksem pru-sko-śląskim. To jednak nie jest wskazane, dlatego, że w razie dłuższego bezrobocia na Śląsku mógłby galicyjski piec wielki znaleść się w bardzo przyk-rem położeniu i byłby ewentualnie narażonym na wstrzymanie ruchu, co jest przy każdym piecu wielkim połączone ze znacznymi kosztami. W razie małych zapasów surowca mogłoby to być nawet powodem wstrzymania ruchu pieców Martina i wszystkich walcowni. Bezwarunkowo więc należy pobierać koks z dwóch zupełnie odrębnych rewirów węglowych.

3. Kamień wapienny.

Kamień wapienny gra w produkcyi surowca także ważną rolę. Piec wielki o produkcyi 4.000 wagonów surowca potrzebuje rocznie, zależnie od rudy jaką przerabia, 1.200 do 1.500 wagonów kamienia wapiennego. Galicyjski piec wielki

będzie miał, podobnie jak śląskie i morawskie piece wielkie zapotrzebowanie wapna, gdyż rudy, które piec ten przerabiać będzie, mają znaczną zawartość krzemionki, która w piecu wielkim za pomocą wapna wydzieloną być musi.

Zachodnia część naszego kraju jest bogata w dobry kamień wapienny. W Trzebini mamy kamień' wapienny w bezpośredniem sąsiedztwie, można powiedzieć w miejscu, tak że można ten materyał z kamieniołomu wprost kolejką linewkową do pieca wielkiego sprowadzać. Ponieważ zaś w piecu wielkim można użyć mniejszych odpadków kamienia wapiennego, które do fabry-kacyi wapna palonego użyć się nie dadzą i dla każdego wapiennika są balastem, więc cena tego materyału loco wapiennik jest bardzo mała i gra tu jedynie rolę transport kolejowy. Huty cieszyńskie pobierają kamień wapienny z łomów w miejscowości węgierskiej Futtka, oddalonej o 83 km od Trzyńca. Fracht kolejowy kosztuje 28 halerzy przy obniżonej taryfie. Huty witkowickie pobierają kamień wapienny z łomów w Strambergu oddalonych o 42 kilom. Transport kolejowy będzie kosztować około 14 halerzy — natomiast w Trzebini byłyby koszty transportu nie większe jak 4 halerze za 100 kg. Sytuacya huty galicyjskiej w Trzebini byłaby więc bezwarunkowo korzj-stniejszą.

To samo dotyczy wapna palonego, którego zapotrzebowanie jest przy ra-finacyi bardzo znaczne.

4. Węgiel kamienny.

zwłaszcza, że próby

Węgla kamiennego potrzebuje huta żelazna w znacznej ilości do wytwarzania pary, do wytwarzania gazu generatorowego przy rafinacyi w piecach Martina i do pieców służących do grzania bloków w walcowniach. Można przyjąć, że już w pierwszej fazie rozwoju roczne zapotrzebowanie węgla będzie wynosić 3.000 wagonów. Huta żelazna w Trzebini byłaby w tym kierunku bezwarunkowo w korzystniej szem położeniu, aniżeli wszystkie śląskie i morawskie zakłady hutnicze, gdyż węgiel kamienny galicyjski jest z uwzględnieniem jego mniejszej wartości kalorycznej tańszy, aniżeli węgiel Zagłębia ostrawsko -karwińskiego, którym pracują huty śląskie i morawskie. Huta żelazna położona w Trzebini, a więc można powiedzieć w pośrodku naszych kopalń (Siersza, Jaworzno, Libiąż), miałaby do dyspozycyi węgiel bardzo tani. Oprócz tego dla huty żelaznej w Trzebini byłby w danym razie przystępny także węgiel pruski, jakkolwiek nie ma najmniejszej potrzeby używać węgla pruskiego wobec tego, że marki krajowe zupełnie dobrze się do tych celów nadają. Przemysł kopalniany węglow^y w kraju naszym znalazłby przez większe przedsiębiorstwa żelazno - hutnicze znaczne poparcie, bo podwyższenie zbytu naszych kopalń o kilka tysięcy wagonów rocznie nie jest bez znaczenia, huta żelazna galicyjska powinna więc bezwarunkowo przy projektowaniu wszystkich palenisk mieć wyłącznie galicyjski węgiel na oku przeprowadzone z węglem pochodzącym z kopalni w Sierszy wykazały, iż galicyjski węgiel nadaje się dobrze do wytwarzania gazu generatorowego, a więc do palenisk gazowych, któreby w pierwszym rzędzie znalazły zastosowanie w tej hucie żelaznej.

Z tego co powiedzieliśmy widzimy, że żaden z głównych materyałów surowych nie może przy celowem i fachowo rozsądnem postępowaniu być przeszkodą w powstaniu i rozwoju przemysłu żelaznego w Galicyi.

5. Stosunki zbytu.

Ponieważ niemal cały przemysł żelazny w monarchii austryacko - węgierskiej jest skartelowany, więc musimy się przedewszystkiem nieco obznajomić z tą, tak wielką rolę grającą, organizacyą. Celem kartelu żelaznego jest, jak opiewa 1 paragraf tej organizacyi, regulowanie produkcyi względnie sprzedaży produktów żelaznych, wyrabianych przez przedsiębiorstwa należące do tego zjednoczenia, aby uniknąć niepotrzebnego wzrostu produkcyi i połączonego z tern, a szkodliwego spadku cen. Dalszym celem jest dokładanie wspólnych starań, aby zbyt fabrykatów żelaznych podwyższyć i obcej konkurencyi zapo-biedz. W dążeniu do osiągnięcia tych celów ma byó kierującą zasadą, że każdemu do kartelu należącemu przedsiębiorstwu ma się pozostawić jego naturalne pole zbytu i że ma mu byó zapewniona produkcya tych wyrobów, które każde przedsiębiorstwo w chwili przystąpienia do kartelu produkowało.

Kartel żelazny obejmuje następujące fabrykaty:

1. surowiec, 2. półfabrykaty, 3. żelazo sztabowe, 4. dźwigary (trawersy),

5. blachy grube, 6. szyny kolejowe, 7. drobny materyał kolejowy (Kleinmate-rial), 8. zwrotnice, 9. zespoły kół wagonowych, 10. osi wagonowe, 11. obręcze kół wagonowych, 12. rury lane, 13. rury walcowane, 14. blachy cienkie, 15. odlewy stalowe, 16. gwoździe szynowe i śruby, 17. drut i gwoździe druciane (Drahtstiften), 18. progi kolejowe (Eisenbahnschwellen).

Mamy więc do czynienia z 18 poddziałami, z których każdy jest właściwie całością dla siebie, gdyż rozrachowanie zostaje dla każdego kartelu osobno przeprowadzone. Zbyt przedsiębiorstw austryackich (z wyłączeniem przedsiębiorstw węgierskich) w granicach monarchii w produktach kartelowanych jest w załączonem zestawieniu uwidoczniony od roku 1903 do 1911 (zob. zest. na str. 107).

W zestawieniu tern zwykłe cyfry znaczą zbyt wszystkich austryackich przedsiębiorstw należących do kartelu żelaznego, zaś tłuste cyfry zbyt przedsiębiorstw stojących poza kartelem — ostatnie cyfry są tylko w przybliżeniu obliczone, gdyż nie posiadamy co do tych przedsiębiorstw dokładnych dat. Przedewszystkiem widzimy z tego zestawienia, że 95*1 °/₀ ogólnego zbytu przedsiębiorstw austryackich zostało osiągnięte przez przedsiębiorstwa należące do kartelu, a tylko 4*9°/₀ przez firmy stojące poza kartelem, jest więc całkiem naturalne, że przedsiębiorstwa poza kartelem nie mają żadnego wpływu na ceny lub tylko bardzo nieznaczny w pojedynczych wypadkach. Widzimy także, że wzrost zbytu jest w ogólności bardzo znaczny — gdyż wynosi w przeciągu 8 lat 51-6°/₀ t. j. w przecięciu rocznie 6-4°/₀. Przyrost ten jest jednak przy rozmaitych wyrobach rozmaity. Najmniejszy przyrost wykazują materyały kolejowe, a przedewszystkiem szyny kolejowe. W roku 1903 koleje austryackie spotrzebowały 7.278 wagonów szyn — mniej więcej takie same, a właściwie nieco mniejsze było zapotrzebowanie w roku 1904 i 1905. W roku 1906 spadło zapotrzebowanie szyn na 5.623 wagonów i podniosło się w następnym roku na 6.874 wagonów — było więc zawsze jeszcze o 404 wagonów mniejsze, aniżeli w roku 1903. Dopiero w roku

1908    podskoczyło ono bardzo znacznie, bo wynosiło 12.375 wagonów. W roku

9.453 wagonów, a w roku 1910 na 6.160 wagonów t. j.

na

1909    spadł zbyt

1. Surowiec:

w kartelu poza kartelem

2.    Półfabrykaty:

w kartelu poza kartelem

3.    Żelazo walco-

wane:

w kartelu poza kartelem

4.    Dźwigary (Trager):

w kartelu poza kartelem

5.    Blachy grube:

w kartelu poza kartelem

6.    Blachy cienkie:

w kartelu poza kartelem

7.    Szyny kolejowe:

w kartelu poza kartelem

8.    Drobne walcowane materyały kolejowe (Gewalztes Kleinmaterial):

w kartelu poza kartelem

9.    Zwrotnice (Wech-selweichen):

w kartelu

poza kartelem 10. Zespoły kół wagonowych (Eader-paare):

w kartelu poza kartelem 11. Osie wagonowe:

w kartelu

poza kartelem

12.    Obręcze kół wagonowych (Badeisen):

w kartelu poza kartelem

13.    Bury walcowane:

w kartelu

poza kartelem 14. Gwoździe szynowe i śruby:

w kartelu poza kartelem 15. Drut i gwoździe drutowe (Draht u. Drahtstiften:

w kartelu

poza kartelem 16. Odlewy stalowe:

w kartelu

poza kartelem 17. Budy lane:

Bazem

w kartelu poza kartelem w kartelu poza kartelem Bazem .

1903

17.632

12.400

620

23.270

2.585

9.424

3.239

5.843

7.278

1.110

678

75

520

152

447

1.979

316

39

5.514

593

737

87

274

93.009

4.273

97.282

1904 1905 1906

w wagonach.

20.658

13.727

686

27.529

3.058

10.903

3.009

6.225

7.120

1.140

960

107

396

157

504

2.803

408

51

6.158

662

*V]

CD

— CO

2.887

321

105.362

4.976

110.338

23.587

15.316

766

28.440

3.160

11.426

3.879

6.826

7.244

1.270

947

105

354

172

563

3.369

474

59

6.008

646

865

90

3.406

378

114.146

5.204

119.350

26.778

15.510

775

33.906

3.767

14.035

4.550

7.584

5.623

950

699

77

811

142

533

4.092

372

46

7.050

758

1.064

125

3.814

424

127.513

5.972

133.485

1907 1908 1909

po lOO eentn.

27.412

18.058

902

37.640

4.182

12.961

5.734

8.274

6.874

1.230

623

69

1.219

169

763

3.973

316

39

7.601

817

1.283

150

3.418

379

137.548

6.538

144.086

1910

1911

30.079

33.714

34.807

38.658

21.179

1.058

18.662

20.623

20.258

933

1.031

1.013

39.794

4.421

37.725

4.192

42.212

4.690

45.573

5.063

13.063

13.959

14.106

15.954

5.818

7.997

12.375

2.250

1.424

158

1.746

201

807

4.432

570

71

7.224

776

1.656

193

4.275

475

154.890

7.152

162.042

5.875

8.482

9.453

1.680

2.035

226

1.351

156

749

4.202

728

91

7.339

789

1.462

172

6.036

671

153.608

7.074

160.682

4.812

9.975

6.160

1.180

1.195

133

771

121

705

4.898

329

41

8.490

913

co co rf

Ol —

5.802

589

156.423

7.543

163.966

5.174

10.626

7.741

1.280

1.186

132

710

121

749

4.790

273

34

9.047

973

1.522

179

6.838

759

170.500

8.153

178.653

o 1.118 wagonów mniej, aniżeli przed 7 laty w roku 1903. W roku 1911 podniósł się zbyt znowu nieco na 7.741 wagonów, t. j. o 463 wagony więcej aniżeli w roku 1903. W ogólności wzrost zbytu szyn w przeciągu 8 lat wynosił 4.366 wagonów t. j. 7 '/₂°/₀ czyli że, jeżeli ten cały przyrost rozdzielimy równomiernie na całe 8 lat, to otrzymujemy przeciętny przyrost jednego roku 0’94, a więc niespełna 1 °/₀, Widzimy więc, że przyrost ogólny był bardzo mały, a oprócz tego, że zapotrzebowanie było bardzo nieregularne. Jest to dla przedsiębiorstw hutniczych, trudniących się wyrobem szyn kolejowych bardzo niekorzystne. Zestawienie to dowodzi, że powiększanie austryackiej sieci kolejowej nie szło ręka w rękę z rozwojem przemysłu żelaznego. Nie ulega wątpliwości, że rozwój sieci kolejowych pozostał w tyle. W zestawieniu naszem nie jest zawarty zbyt w odlewarskich wyrobach oprócz zbytu rur lanych, który jest bardzo wielki. Wyroby odlewarskie nie należą (z wyjątkiem rur lanych) do kartelu i dlatego wprost niemożebne jest oznaczenie rzeczywistego zapotrzebowania w tychże — możemy tylko tyle powiedzieć, że zapotrzebowanie Galicyi w wyrobach z lanego żelaza oprócz rur lanych musimy ocenić na 5.000 wagonów rocznie, z czego prawdopodobnie 4O°/₀ pokrywają odlewarnie galicyjskie, a 6O°/₀ przychodzi z poza Galicyi. Oprócz tych wyrobów, które są objęte kartelem żelaznym, mamy naturalnie cały szereg wyrobów żelaznych nie należących do kartelu żelaznego jakoto: konstrukcye żelazne, blachy pługowe, osie do zwykłych wozów, łopaty, kilofy, narzędzia, pilniki, naczynia blaszane i t. d. Tych fabrykatów nie potrzebujemy jednak uwzględniać, gdyż należą one już w ścisłem znaczeniu do przemysłu czysto przeróbczego. Huty żelazne zajmują się tylko w wyjątkowych wypadkach wyrobem tych artykułów — oprócz tego musimy uwzględnić, że materyałem surowym dla wszystkich tych wyrobów są skartelowane i wymienione produkty hutnictwa żelaznego.

Zapotrzebowanie Galicyi.

Z powodu braku szczegółowej statystyki trudno jest bardzo obliczyć zapotrzebowanie kraju naszego w wymienionych produktach hutnictwa żelaznego. Zapotrzebowanie to trzeba rozdzielić na następujące działy:

1.    Zapotrzebowanie przedsiębiorstw przemysłowych;

2.    zapotrzebowanie kolejowe;

3.    zapotrzebowanie przemysłu naftowego;

4.    zapotrzebowanie budowlane;

5.    zapotrzebowanie rękodzielnictwa, rolnictwa i życia codziennego. Jedynie zapotrzebowanie w pierwszych dwóch działach, a nawet i to nie

całkiem dokładnie, zdołaliśmy przedstawić — nie całkiem dokładnie dlatego, że niektóre przedsiębiorstwa, a między nimi nawet przedsiębiorstwa mające bardzo znaczne zapotrzebowanie, nie podały jego wysokości. Braki uzupełniliśmy, o ile byliśmy w stanie, i doszliśmy do następującego rezultatu: (p. zest. na str. 109).

To wykazane zużycie jest jednak tylko jedną częścią całego zapotrzebowania. Nie ulega bowiem wątpliwości, że zapotrzebowanie przemysłu naftowego, zapotrzebowanie budowlane i zapotrzebowanie rękodzielnictwa, rolnictwa i życia codziennego są bez jjorównania większe. Jeżeli zużycie w działach

Bliższe oznaczenie produktu żelaznego

1. Zużycie żelaza do celów przemysł, przez 115 zakładów fabrycznych zatrudniających około 5.000 robotników

2. Zużycie roczne żelaza przez galicyjskie koleje

Razem

w centnarach metrycznych

1    Surowiec szary i biały

2    Żelazo walcowane (sztabowe)

3    Blachy grube.....

4    Blachy cienkie .....

5    Szyny kolejowe ....

6    Drobny materyał dla kolei

(podkładki i sprzęgła)

7    i Gwoździe szynowe i śruby .

14    Inne ........

183.700

209.832

21.396

31.363

370

8.738

1.895

1.944

105.914

183.700

218.571

23.291

33.307

106.284

204

15

2.310

2.800

2.045

9.475

2.277

15.653

70.449

23.801

24.005

CD I

Ol CD ¹

-O

-1

3.272

745

14.483

17.500

15

8.984

3.317

2.045

12.747

3.022

30.136

87.949

551.890

185.483    737.373

. 20.815 wagonów rocznie,

to otrzymamy jako minimalne zapotrzebowanie . a więc okrągło 20.000 do 21.000 wagonów.

Zdaje się jednak, że to obliczenie jest za niskie, że więc rzeczywiste zapotrzebowanie jest jeszcze większe. Wziąwszy bowiem pod uwagę, że zapotrzebowanie całej Austryi w głównych produktach hutnictwa żelaznego wykazanych w zestawieniu, wynosiło w roku 1911 mniej więcej 178.653 wagony t. j. przeciętnie na 1 głowę 62’5 kg, i przyj ąwszy, że w Galicyi na jedną głowę wypada tylko połowa tego zapotrzebowania, otrzymujemy 25.000 wagonów, a jeżeli do tego doliczymy nie zawarte w wykazie odlewy żelazne, narzędzia i t. d., w ciężarze około 4.000 wagonów, to dochodzimy do cyfry 29.000 wagonów. Jakże mizernie przedstawia się wobec tego zapotrzebowania nasza krajowa produkcya wyrobów hutniczych, która w kartelowanych produktach hutnictwa żelaznego wynosi nie więcej jak 1.500 wagonów, t. j. 6°/₀ zapotrzebowania kraju!

Jako dowód, że obliczenie zapotrzebowania Galicyi nie jest przesadzone, lecz przeciwnie w skromnych granicach trzymane, niech służy to, że same huty cieszyńskie sprzedały w roku 1907 do Galicyi 3.502 wagony żelaza. Obecny zbyt hut tych do Galicyi jest najmniej 4.500 wagonów.

Z poza galicyjskich przedsiębiorstw oprócz hut cieszyńskich biorą udział w pokryciu galicyjskiego zapotrzebowania przedewszystkiem huty witkowickie, walcownie firmy Albert Hahn w Boguminie, walcownia „Freistadter Walzwerk^ we Frysztacie. Jednym z zasadniczych warunków kartelu żelaznego jest, jak to już powiedzieliśmy ten, że każdemu przedsiębiorstwu ma być zapewniony

Również pierwszorzędne stanowisko zajmuje Galicya w zużyciu rur walcowanych dla przemysłu naftowego. Można bezwarunkowo przyjąć, że ilz całego zbytu austryackiego, t. j. 1.500 wagonów rocznie przypada na Galicyę.

Przyjąwszy, że we wszystkich innych wymienionych produktach hutnictwa żelaznego jest tylko to zapotrzebowanie, któreśmy wykazali w dziale 1 i 2, dochodzimy do następującego rezultatu: zapotrzebowanie w surowcu .

77

w zwykłem żelazie walcowanem w blachach grubych . . . . w blachach cienkich .

77

77

77

77

77

w szynach kolejowych w drobnym walcowanym materyale

kolej owym......

w obręczach kołowych w osiach wagonowych w rurach walcowanych

w dźwigarach......

w innych wyrobach z walcowanego żelaza........

1.837 wagonów rocznie 6.420 232 1.500 1.063

77

•n

240

90

33

1.500

3.000

900

77

77

77

77

77

77

77

77

77

77

16.815 wagonów rocznie

Jeżeli doliczymy do tego zużycie wyrobów z żelaza lanego, odlewów stalowych, narzędzi, osi do zwykłych wozów i t. d., i t. d., w ciężarze najmniej

.    4.000

77

77

zbyt w jego naturalnem polu zbytu. Jeżeli więc kilka przedsiębiorstw ma to samo pole zbytu, to udział ich odpowiada udziałom, jakie firmy te w kartelu posiadają. Jeżeli weźmiemy pod uwagą huty witkowickie, jako największe z pomiędzy wymienionych przedsiębiorstw, to przedsiębiorstwo to ma w kartelu żelaznym mniej więcej w przecięciu 3 razy tak wielką kwotę, jak huty cieszyńskie. Możemy więc przyjąć, że także i zbyt tego przedsiębiorstwa w Galicyi jest 3 razy tak wielki, t. j. prawdopodobnie 13.500 wagonów. Zbyt galicyj ski firm: Albert Hahn w Boguminie i walcowni we Frysztacie można określić na tej samej podstwie na 2.000 wagonów najmniej, to znaczy, że te 4 przedsiębiorstwa żelazne sprzedają do Galicyi okrągło 20.000 wagonów żela w rozmaitej formie. Oprócz tego walcownia w Borku fałęckim pod Krakowem zbywa w Galicyi mniej więcej 900 wagonów. Doliczywszy do tego zapotrzebowanie w rurach walcowanych, które w to obliczenie nie zostało wciągnięte, ponieważ podstawą jego był zbyt hut cieszyńskich, a huty te rur walcowanych nie wyrabiają i przyj ąwszy, że zapotrzebowanie to wynosi około 1.500 wagonów, otrzymujemy cyfrę 22.400 wagonów. W tej cyfrze nie znalazł jednak uwzględnienia galicyjski zbyt hut węgierskich i czeskich w towarach kartelowanych, jakoteż zbyt licznych węgierskich, morawskich i czeskich odlewami w towarach odlewarskich niekartelowanych, które przychodzą do Galicyi bądź to w formie odlewów surowych, bądź też w formie maszyn i innych wyrobów; następnie zbyt naszych krajowych odlewami i zapotrzebowanie w naczyniach blaszanych emaliowanych, narzędziach, pilnikach, wyrabianych przez firmy poza galicyjskie, nie stojące w związku z kartelem. Uwzględniwszy to wszystko, musimy przyjść do przekonania, że podane zapotrzebowanie galicyjskie w żelazie, a względnie w wyrobach przemysłu żelaznego, jest skromnie obliczone. Wartość tego zapotrzebowania naturalnie również trudno obliczyć, gdyż cena licznych wyrobów, jakich Galicya potrzebuje, jest bardzo zmienna.

Huty cieszyńskie sprzedały w roku 1907, jak już wspomnieliśmy, 3.500 wagonów wyrobów żelaznych do Galicyi ogólnej wartości 10,000.000 koron, czyli, że cena przeciętna wynosiła okrągło 29 kor. za 100 kg — 2.900 kor. za wagon. Jeżeli przyjmiemy tę cenę dla całego galicyjskiego zapotrzebowania, to otrzymamy kwotę 84 milionów koron, z czego na przedsiębiorstwa galicyj skie przypada zaledwie 5 milionów. Te szczupłe dane wystarczą, aby wykazać, jak wielkie znaczenie posiada rozwój hutnictwa żelaznego w Galicyi.

Nie powinniśmy zapominać, że hutnictwo żelazne, spoczywające na zdrowych podstawach, daje możliwość rozwoju całemu szeregowi innych spokrewnionych przedsiębiorstw przeróbczych — jest to niejako środowisko, około którego grupują i rozwijają się inne gałęzie przemysłu.

Wybór wyrobów, na które się przyszłe hutnictwo żelazne galicyjskie w pierwszym rzędzie rzucić powinno.

Wspomnieliśmy już, że surowiec jest punktem wyjścia, że bez własnego surowca nie może być mowy o rozwoju rodzimego hutnictwa, a więc przemysłu żelaznego. Nie ulega więc wątpliwości, że jeżeli powstanie w kraju naszym większa huta żelazna, to musi ona zwrócić w pierwszym rzędzie uwagę swoją na wyrób surowca.

Między innymi licznymi produktami hutnictwa żelaznego trzeba rozróżnić następujące grupy:

1.    Zwykłe żelazo walcowane, a więc to, co jest przedmiotem poddziału kartelowego: „Stabeisen Karteli “. Tu należy całe żelazo kupieckie i konstrukcyjne z wyjątkiem blach, dźwigarów i szyn kolejowych.

2.    Dźwigary (Trawersy), znajdujące przedewszystkiem zastosowanie we wszystkich działach budownictwa.

3.    Szyny kolejowe.

4.    Blachy grube (wyżej 2 milimetrów grubości).

5.    Blachy cienkie (2 ^ i cieńsze) czarne, cynkowane i cynowane (schwarze, yerzinkte und yerzinnte Feinbleche).

6.    Drobny walcowany materyał kolejowy (Eisenbahnkleinmaterial), a więc sjwzęgła i podkładki szynowe.

7.    Obręcze kół wagonowych, osie wagonowe i całe zespoły kół wagonowych (ganze Raderpaare).

8.    Zwrotnice kolejowe (Weichen und Kreuzungen).

9.    Rury walcowane.

10.    Odlewy stalowe.

11.    Rury lane.

12.    Odlewy żelazne.

Z pomiędzy tych gruj) dla przyszłej huty żelaznej mają przedewszystkiem znaczenie grupy 1, 2, 3, 4, B, 6 i 9, a więc zwykłe żelazo walcowane, dźwigary, szyny kolejowe, blachy cienkie, drobny materyał kolejowy i rury walcowane, natomiast grupy: 7, 8, 10, 11 i 12 mają drugorzędne znaczenie częścią dla tego, że galicyjskie zapotrzebowanie w tych wyrobach jest nie tak wielkie, aby opłacało kosztowne urządzenia fabryczne, a częścią dla tego, że niektóre z wyrobów tych produkują się już teraz w kraju. I tak — byłoby błędnem, gdyby się galicyjska huta żelazna puszczała na fabrykacyę obręczy do kół wagonowych, osi wagonowych i całych zespołów kół (ganze Raderpaare). Zapotrzebowanie w tych wyrobach jest mniej więcej 120 wagonów, a więc bezwarunkowo zbyt małe, aby mogło ojdació kosztowne urządzenia, których fabrykacya ta wymaga. Co zaś dotyczy zwrotnic kolejowych, to fabrykacya ta należy właściwie do zakresu działania przemysłu przeróbczego, jesteśmy więc tego zdania, że powinno się nią zająć jedno z większych istniejących już przedsiębiorstw galicyjskich, a więc Towarzystwo akcyjne „L. Zieleniewski w Krakowie “ lub też fabryka wagonów w Sanoku. Zadaniem huty żelaznej byłoby tylko dostarczanie potrzebnych szyn kolejowych i progów żelaznych. Ponieważ zapotrzebowanie galicyjskich kolei w tym kierunku jest bardzo znaczne, a odpowiednie maszyny robocze posiada każda większa fabryka maszyn lub, jeżeli ich nie posiada, stosunkowo niewielkim kosztem nabyć je może, więc jest kwestyą bardzo ważną, aby z chwilą powstania galicyjskiej huty żelaznej jedno z istniejących wymienionych przedsiębiorstw zajęło się tą fa-brykacyą — w przeciwnym razie musiałaby bezwarunkowo galicyjska huta żelazna swój zakres działania rozszerzyć także na tę fabrykacyę.

Co dotyczy odlewów stalowych (grupa 10), to zapotrzebowanie w tym kierunku jest również dosyć znaczne. Ponieważ jednak przyszła huta żelazna

będzie przedewszystkiem walcownią, więc fabrykacya odlewów stalowych leży poza zakresem działania tego przedsiębiorstwa. Fabrykacya wyrobów stalowych jest działem zupełnie specyalnym i byłoby wskazanem, aby jedna z istniejących odlewami żelaza urządziła się także na wyrób odlewów stalowych, który to dział jest bezwarunkowo bardzo popłatny i nie wymaga wielkich inwestycyi.

Fury lane wyrabiała swego czasu fabryka wagonów w Sanoku, a obecnie

wyrabia je tylko odlewarnia w Węgierskiej Górce, należąca do hut cieszyńskich. Wytwórczość odlewami w Węgierskiej Górce w tym artykule jest daleko większa, aniżeli zapotrzebowanie Galicyi tak, że odlewarnia ta większą część wyprodukowanych rur sjwzedaje poza Galicyą. Zdaje się więc, że powołanie do życia drugiej odlewami rur w Galicyi nie jest wskazane, zwłaszcza, że urządzenie postępowej odlewami, rur, a tylko taka mogłaby z istniejącemi austryackiemi konkurować, połączone jest z bardzo wielkimi kosztami, które wobec tego, że odlewarnia ta nie mogłaby być wyzyskaną, opłacić się nie mogą. Postępowa odlewarnia rur, obliczona na najmniejszą produkcyę B00 wagonów rur rocznie, kosztuje mniej więcej 700.000 koron. Przyjąwszy tylko 5°/₀ amortyzacyi i B°/₀ jako oprocentowanie kapitału, otrzymujemy roczne obciążenie w wysokości 70.000 koron. Ponieważ zaś odlewarnia galicyjska nie mogłaby liczyć na większą produkcyę, jak 30.000 centn. metr. rocznie, więc sama amortyzacya i oprocentowanie kapitału wynoszą 2.50 kor. na 100 kg, t. j. prawdopodobnie więcej, aniżeli przedsiębiorstwo to w konkurencyi z innemi świetnie urządzonemi odlewarniami rur jako czysty zysk osiągnąóby mogło. Co dotyczy w końcu grupy 12-ej, t. j. odlewów żelaznych, to i ta grupa nie może wchodzić w zakres działania przyszłej huty to już z tego powodu, że posiadamy w Galicyi cały szereg odle-

nowe przedsiębiorstwo chciało

żelaznej

warń żelaza i byłoby wielkim błędem, gdyby robić konkurencyę istniejącym fabrykom. Ponieważ jednak jest faktem nieza-

dla naszego przemysłu odlewarskiego zawstydzającym,

przeczonym, a zarazem że pomimo tych licznych istniejących odlewam żelaza, wielką część zapotrzebowania Galicyi w odlewach żelaznych pokrywają odlewarnie poza galicyjskie (Witkowice, Trzyniec, Frydland, Marienthal i liczne czeskie odlewarnie), a z galicyjskich odlewam jedynie tylko odlewarnia w Węgierskiej Górce wykazuje większą produkcyę (mniej więcej 1.000 wagon, rocznie), więc wypada się także nad tern zastanowić, co jest przyczyną tego opłakanego stanu. Przyczyna leży w tern, że z wyjątkiem odlewami w Węgierskiej Górce nie posiadamy żadnej odlewami, któraby pod względem technicznym stała chociażby w przybliżeniu odpowiedniej wysokości. Odlewarnie nasze, z powodu braku urządzeń szynowych, nadających się do masowego wyrobu odlewów handlowych i odlewów potrzebnych do wyrobu maszyn rolniczych, tworzących główne zapotrzebowanie kraju, nie są w stanie konkurować z zagranicą. To też jest głównym powodem, że fabrykacya maszyn rolniczych stoi rolnictwo tak wielką gra rolę, na tak niskim stopniu rozwoju. Fabrykacya maszyn rolniczych może tylko wtedy rozwijać się, jeżeli jest oparta na postępowo urządzonej odlewami zaopatrzonej w bardzo tanio, a przytem bardzo dokładnie pracujące maszyny do formowania, do czyszczenia odlewów i t. d.

na

ma

u nas w

kraju, w którym

Stat. przem.

Tego wszystkiego nasze odlewarnie z wyjątkiem Węgierskiej Górki nie posiadają, a jeżeli w której odlewami znajdziemy kilka maszynowych urządzeń, to są one zupełnie niedostateczne, przestarzałe, zdradzające brak odnośnej wiedzy technicznej i wyszkolenia w praktyce odlewarskiej. To też nic dziwnego, że kraj nasz zalewają czeskie i morawskie firmy maszynami rolniczemi, jak sieczkarniami ręcznemi, siewnikami, kieratami i t. d., gdyż wyroby te są nie tylko — pomimo wielkich kosztów transportu kolejowego — tańsze, ale także i lepsze, aniżeli wyroby krajowe.

Jest wprost zawstydzające, że kraj w tak wysokim stopniu rolniczy nie posiada ani jednej większej fabryki maszyn rolniczych. Przedsiębiorstwa fabryczne, trudniące się wyrobem maszyn rolniczych, są z bardzo małymi wyjątkami firmami finansowo słabemi, pracują drogim kredytem, nie posiadają odpowiedniej organizacyi, ani fabrycznej, ani handlowej, walczą ustawicznie z trudnościami finansowemi i są naraźonemi na to, że pierwszy silniejszy podmuch niekorzystnej konjunktury może im zadać cios śmiertelny. Wzmocnienie tych przedsiębiorstw, zjednoczenie ich w jedno ciało organiczne, zniesienie pojedynczych małych fabryczek, a założenie jednej postępowej fabryki maszyn rolniczych, opartej o pierwszorzędnie urządzoną masową odlewarnię, jest jedynym radykalnym środkiem prowadzącym bezwarunkowo do zupełnego uzdrowienia tego dla naszego przemysłu tak ważnego działu. W przyszłej hucie żelaznej znalazłaby ta akcya wielkie poparcie, gdyż huta żelazna dostarczałaby potrzebnego surowca odlewarskiego po cenie znacznie tańszej, aniżeli ta, jaką pojedyncze małe odlewarnie obecnie zapłacić muszą.

Powiedzieliśmy, że dla przyszłej huty żelaznej bezpośrednie znaczenie mają grupy: 1, 2, 3,4, 5, 6, 7 i 9. Byłoby jednak błędnem, gdyby przyszła huta żelazna chciała się zaraz w pierwszych latach swego rozwoju rzucić na fabryka-cyę wyrobów tych wszystkich grup. Rozwój takiego przedsiębiorstwa musi być przeprowadzonym w organicznym porządku. Powołując do życia tak ważne dla kraju przedsiębiorstwo, musimy sobie z tego zdać sprawę, które z wymienionych grup grają w zapotrzebowaniu kraju największą rolę, a z drugiej strony musimy uwzględnić, że ze względów finansowych wskazane jest podjęcie w pierwszym rzędzie fabrykacyi tych wyrobów, których wyrób może być uskuteczniony temi samemi urządzeniami, aby przy jak najmniejszych inwestycyach osiągnąć jak najlepsze wyzyskanie urządzeń fabrycznych. Z pomiędzy wymienionych grup najważniejsze znowu dla kraju naszego są bezwarunkowo następujące:

grupa 1. zwykłe żelazo walcowane,

„    2.    dźwigary,

„    8.    szyny kolejowe,

„    B.    blachy cienkie,

„    9.    rury walcowane.

Przedewszystkiem więc widzimy, że chodzi tu wyłącznie o wyroby walcowane. Przyszła huta żelazna musi więc być walcownią.

Grupa 4-ta (blachy grube) i grupa 6-ta (drobny walcowany materyał kolejowy) są z powodu mniejszego zapotrzebowania także mniejszej wagi. Oprócz tego fabrykacya blach grubych (grupa 4-ta) wymaga osobnych urządzeń, które

są bardzo kosztowne i któreby się przy obecnem zapotrzebowaniu kraju nie opłaciły. Co zaś dotyczy grupy 6-tej (drobny walcowany materyał kolejowy, a więc sprzęgła i podkładki szynowe), to wypada zaznaczyć, że walcownia wyrabiająca grubsze gatunki zwykłego żelaza walcowanego może i będzie także walcować materyał służący do wyrobu sprzęgieł i podkładek szynowych — same zaś sprzęgła i podkładki mogą wyrabiać warsztaty mechaniczne tej samej walcowni lub też może zająć się tym wyrobem w interesie racyonalnego podziału pracy i wykorzystania istniejących urządzeń którykolwiek z istniejących już warsztatów mechanicznych. To jest kwestyą mniejszej wagi. Między grupami, które mają najważniejsze znaczenie dla przyszłej huty żelaznej, musimy znowu w pierwszym rzędzie zwrócić uwagę na wyroby, wymagające tych samych urządzeń mechanicznych i na fabrykacyę tych wyrobów musimy się rzucić w pierwszym rzędzie. Tu należą: dźwigary, szyny kolejowe i grube sorty zwykłego żelaza walcowanego, a więc grupy 2. i 3. i częściowo 1. Ponieważ jednak do fabrykacyi blach cienkich potrzebny jest walcowany półfabrykat, który można wyrabiać na tej samej walcowni, na której się wyrabia trawersy i szyny kolejowe, i można się tak urządzić, że jedna i ta sama walcownia będzie bardzo racyonalnie wyrabiać grubsze rodzaje zwykłego żelaza walcowanego, dźwigary, szyny kolejowe i półfabrykat potrzebny do wyrobu blach cienkich, więc naturalnem jest, że przedsiębiorstwo to musi wciągnąć w zakres fabrykacyi w pierwszym rzędzie — oprócz grubszych gatunków zwykłego żelaza walcowanego, dźwigarów i szyn kolejowych — także fabrykacyę blach cienkich, czarnych, cynkowanych i cynowanych, zwłaszcza, że maj ą one wielki zbyt w Ga-licyi i fabrykacya ich świetnie się opłaca. Tak więc przyszła huta żelazna w Galicyi będzie fabrykować w pierwszym rzędzie grubsze rodzaje zwjddego żelaza walcowanego, a więc część wyrobów grupy 1-szej, następnie dźwigary, szyny kolejowe i blachy cienkie, a oprócz tego, jak już wspominaliśmy, walcowany materyał potrzebny do wyrobu sprzęgieł i podkładek kolejowych (Schienenlappen und Schienenunterlagsplatten), jeżeli założyciele jej dadzą się powodować zdrowym względom fachowym i kupieckim.

Pozostają więc jeszcze z grupy 1-szej cieńsze gatunki zwykłego żelaza walcowanego i grupa 9-t'a t. j. rury walcowane.

Cieńsze gatunki zwykłego żelaza walcowanego, a więc to, co nazywamy żelazem kupieckiem, wyrabia już teraz walcownia w Borku fałęckim. Jeżeli zaś uwzględnimy, iż walcownia ta nie jest zupełnie wyzyskaną i mogłaby bezwarunkowo osiągnąć 2, a nawet 3 razy tak wielką produkcyę, jaką obecnie posiada, gdyby miała odpowiednią kwotę w kartelu żelaznym, to musimy przyznać, że w interesie rozwoju naszego rodzimego przemysłu nie leży zakładanie nowej walcowni produkującej zupełnie to samo, co produkuje dopiero w */3 swojej wytwórczości wyzyskana walcownia w Borku fałęckim. Niema chwilowo potrzeby wciągać w zakres działania nowo powstającej huty żelaznej zupełnie tej samej fabrykacyi, którą się zajmuje istniejące już przedsiębiorstwo, dopóki to istniejące przedsiębiorstwo nie wyczerpało swojej wytwórczości.

W końcu co dotyczy fabrykacyi rur walcowanych, to ta musi bezwarunkowo wejść w program obejmujący rozwój naszego przemysłu żelaznego i powinniśmy dołożyć starań, aby ten dział hutnictwa żelaznego znalazł przedstawiciela odpowiadającego wielkiemu zapotrzebowaniu kraju. Nie wolno nam jednak zapominać, że fabrykacya ta należy tak pod względem jakości materyału, jak pod względem mechanicznych procesów' do najtrudniejszych w przemyśle żelaznym i wymaga bardzo znacznych inwestycyi. Urządzenia mechaniczne, służące do fabrykacyi rur walcowanych, są zupełnie inne, aniżeli te urządzenia, które są potrzebne do wyrobu wszystkich innych wymienionych wyrobów walcowanych. Tą fabrykacyą powinniśmy się więc dopiero wtedy zająć, gdy będziemy posiadać odpowiednie wyszkolenie. Przedewszystkiem zatem należy dołożyć starań, aby powstała w kraju naszym walcownia dźwigarów, szyn kolejowych, grubszych gatunków zwykłego żelaza walcowanego i walcownia blach cienkich, naturalnie z piecami wielkimi, a dopiero gdy to będzie uskutecznione, należy postąpić o krok dalej i podjąć także fabrykacyę rur walcowanych. Rozszerzenie tego programu także na fabrykacyę blach grubych jest kwestyą, jak już wspomnieliśmy, mniej ważną. Jeżeli się okaże potrzeba, aby także i ten dział wciągnąć w program uprzemysłowienia kraju, to będzie to można, mając piece wielkie i piece Martina, w każdej chwili przeprowadzić. To samo dotyczy wyrobu cienkich rodzajów zwykłego żelaza walcowanego, jeżeliby się okazała potrzeba podjęcia tej fabrykacyi — to znaczy, jeżeliby walcownia w Borku fałęckim nie chciała lub z jakichkolwiek powodów nie mogła podnieść swej produkcyi o tyle, o ile tego wymaga zapotrzebowanie kraju naszego.

W pierwszym więc rzędzie powinniśmy postarać się o to, aby w jak najkrótszym czasie powołać do życia przedsiębiorstwo hutniczo-żelazne z piecami wielkimi, (a więc z własną pro-dukcyą surowca) i fabrykacyą szyn kolejowych, dźwigarów, grubszych gatunków żelaza walcowanego i konstrukcyjnego, których potrzebują nasze warsztaty żelazne, konstrukcyjne i fabryka wagonów, jakoteż blach cienkich, tak czarnych, jak cynkowanych i cynowanych. Przedsiębiorstwo to powinno być tak projektowane, aby było w stanie z biegiem czasu pokryć całe, a przynajmniej większą część zapotrzebowania Galicyi w wymienionych wyrobach walcowanych, jakoteż zapotrzebowanie w surowcu tak istniejącej już walcowni . żelaza w Borku fałęckim, jak również wszystkich galicyjskich odlewam żelaza. W ten sposób zostałaby stworzona zdrowa podstawa dla całego przemysłu żelazno-przerób czego w kraju naszym.

Dopiero gdy ta pierwsza część programu zostanie przeprowadzona, powinniśmy przystąpić do budowy walcowni rur walcowanych, aby i w tym kierunku odpowiedzieć zapotrzebowaniu kraju.

w)

\

/

i

c.

\

/

TABLICE.

!'

^ •

■ ■

/

:

> -

\

.

■j?

V

i

;

/

\'

‘ '

\

.

/

h

v

i.

\

/

i

>/

f.

1. Tablica ogólna zakładów

Powiat

i miejscowość

Razem

Nieczyn

nych

Czynnych

1-5

6-10

fabrycznych przerabiających

o ilościach

robot

żelazo.

11-20

21-50

51-100

101—300

301-1000

km z r km

r km

r km

km

Bez bliższych danych

km z

km z

km z

Biała .... Kęty .... Lipnik

Borysław Schodnica . Tustanowice . Wolanka

12 503    339

')1

I—I

co

I—

05

to

Ol rH

w

CO Ol

co co

. r-H

41    76

rH

to

to

o*

. Ol

to ■ co

. tH

iO

rH

Ol

Ol o

00 to

I—I

to

tH

05

l—l

00

tH

25

22

co

2    143    36 1

115

90

140 120

1—I

co

Cl

IO

3 105    114

21 874    718

3 328    258

1—1 co

•O

co co

'd—

iO

-I

10 831 2.3801

²)1

³)1

60

oo

rH

to

rH

co

00

GO

rH tH

l—l ■

O CO OJ i—I

lO o co oi •

co

to

o.

. rH

to

co

• rH

. tH t-H    r—I lQ t—I

30

30

146

35

172

30

O O co co co

.■H OllO 05 Ol T—ł

1—I

.    . OJ i—l

Ol 05 iO

• tH

1    15

00

100

24

10

200    115

320 250

⁴)3

229

rH

b- . CM

Ol . co

to

rH

o * to

o.

rH

co

r—|

**l~

h|oo

CO 05 o

IG

IC

O CO rH

03 ■    03

• rH

I—I

CO

co

• tH

CO

i.:

■O

GO

tej.-

r—i

. H Ol .o

05    03

O I-I

331

Ol

z.

to|i—

Ol . CO

152    182 2

226    55 1

Ol

. i—I rH 03

43

50

90

O O kO . co rfl Ol

co

275

320 1

280 220

600

139

141

130

300

80

174

120

1.900 .

Powiat

i miejscowość

Razem

Nieczyn

nych

Czynnych

1-5

6-10

ilościach

robotników

11-20

21-50

51-100

101—300    301-1000

km

km

z r km

r km

km z

km z

km z

km

km

Is, Bez bliższych •    danych

Podhajce . .

Węgierska g. Zabłocie .

40

CO rH

rH

03 rH

tH CO Ol CD "co CO H    ^

45

11

15

11

44:

714

44

41

51

283

30

184

500

755

to co 00 H CD

^ . o to .

C5 CD CO O to

h-*

. t>*    03 tH tH

CO tO co

30

»o

co

rH

40

27

18

rH rH

to

to 10

iO

2,    7

CD CD

rH

to

rH rH

to

r—i

i—

i—¹

rH rH

05 O

-U GO

GO

tH

12

• Dt

00

DI

- 1—I

O CO

tH

12f .

30

33

30

36

24:

40

16

20

16

20

33

33    1

CdcD L— lO

CM

00 o

110

65

299

90 ⁷)1

2B0

8B9 «)1

25

50

10

15

49

31

rH

1    35    20

110    15

220: 580;

500

250

450

244

Razem .

1658.159 7.276i 10 439 170

35 104144|

23 183 122

20, 293    170 41 1.413 1.020^ 17 1.258    787 12 1.885 3.479 5 2.584 1.383 2

II    II lilii

9 Nowopobudowana fabryka odlewów stalowych, nie puszczona jeszcze w ruch. ²) Nieczynny z powodu przesilenia finansowego.

³)

⁴)

r>

⁵)    Odbudowany po pożarze i nieurucbomiony jeszcze z powodu przesilenia.

⁶)    Nieczynny z powodu przesilenia finansowego.

⁷)

5)

⁸) Nieczynny chwilowo z powodu przekształcenia formy prawnej, niezależnie od przesilenia finansowego.

II. Odlewnie

żelaza¹).

Powiat

i miejscowość

Razem

Nieczynnych

Czynnych

i robotników

2-5

6-10

11-20

21-50

51-100

101-300

301-1000

i-i

PT

ts

p^r

tSI

i-i

lsr

ts

i-i

km

p^

r km z

km

km

km

Biała . . . Chrzanów .

Trzebinia .

Czortków. . Wygnanka Dolina. . .

Wełdzirz . Zakła . . .

Drohobycz .

Borysław .

Gorlice . .

Grlinnik m.

Horodenka . Kołomyja . Kraków . . Lwów . . . Nadworna . Pasieczna .

Nowy Sącz . Podhajce. . Przemyśl. . Ropczyce. .

Dębica . . Rzeszów . . Sanok . . . Posada olch. Stanisławów Stryj . . . Tłumacz . . Ottynia . .

Zbaraż. . . Żywiec. . . Węgierska g.

^    ^    ^    • CC . tH rH CO LO t-H . rH rH rH rH . (N rH # rH Ol rH # rH Ol

tO *    05 Ol

to Ol 00

rH

143

36

115

90

1    65

32

1    22    4

100 110

203    119

13    4

328

258

1    70

100

1    30    10

200

115

1    320    250

31

714

394

141

CO o O t-h

.    ^ CO H

. ~"tl T-i

t- O . CM rH

500

464

140

174

00

CM

O 00 CD o

T—I T—i

* cn M- ‘    c£> bO *

CD OO

GO -i—l O

CD

259    l⁴)

Razem . . 38 4.285 2,393    6

195 33

40    8

27 18

50 15

312 74    5

18 18

9 Wliczona tu również nowopostawiona i nie puszczona jeszcze w fabryka odlewów stalowych.

²)    Nieczynne z powodu przesilenia.

³)    Odbudowana po pożarze i nie puszczona jeszcze w ruch.

⁴)    Chwilowo wstrzymana z powodu reorganizacyi spółki.

10

17

oo

05

rH

CO • IO

r.

rH rH

tO

rH rH rH rH

o co

rH

rH

•    * co

• co

O* G^>    rH

rH CO •

i—i i—I    t—I

120

80

174

DO

CC

co

:o

05

DO

600

714

500

1    450

340

299

250

244

to

CO

279 136

5 348

176

579

2.584

1.383

Powiat

Raz

6-10

III. Fabryki aparatów,

C z y n n y eh

21-50

-20

maszyn i ich części.

o ilości robo

51-100

miejscowość

101-300

301-1000

Bez Bez podania podania robotn. motoru

Bez

żadn.

dan.

CSJ

km

km

r km z

km

km

km

km

km

Biała

Kęty .

Chrzanów

Trzebinia

Czortków

Wygnanka

Dolina .

Wełdzirz

Drohobycz

Borysław

Gorlice .

Glinnik m.

Kołomyja Kraków . Lwów . Nadwórna

Pasieczna

Nowy Sącz Nawojowa Podhajce

Zastawie

Przemyśl Przemyślan Kurowice Rzeszów Sanok . Posada olch Sokal . Stanisławów Stryj . Tarnopol Tłumacz Ottynia Żywiec . Zabłoci© Razem .

Ol

CM . rH m rH

t-*’ tO H 02 IO P ‘ l-i* I-i'

i—I    . CM tH . i—I rH CO OJ -rH _ OJ

' CO

02

278

132

148

36

rH

t-H

CM

90

22

70

260

320

31

710

275

141

44

714

36

17

220

26

500

95

3.980

48

100

137

250

460

170

174

40

CD GO

. rH CM

OM

CD tO * CD 02

rH

O co CD i O

. CM CO O rH lO

02 '

O*

2.351

rH

t—¹

rH

ot

fcś

co

rH

rH

o:

65

82

1    70

100

CM

. <x>

02 ■

-i

320

250

10

10

20

14

CM

tH

rH rH

i-

cm

i.O

tH tH . i—I

rH

o o

CO

00 CD

rH

rH

rH rH

CM

00 co

. rH

. co

CO

to ’

os    '

co

.co .00

rH # rH

• tH

02 ‘

.CM .CO

tO ‘

75    78    12    417    228

tH

rH

CD

00

i-¹-

en

6    408    191

1—I

rH

t—¹

O O . CM CO

174

65

6 886 666

600

714

500

4 2.134

340

299

250

1.139

35

40

1    35

1    40

Powiat

i miejscowość

Razem

Nieczynnych

IV. Zakłady

C z y n-

2-5

fabryczne ślusarskie.

n y c h o ilo

SCI

robotników

6-10

11-20

21-50

-100

101-300

km

km

km

r . km

i-i

i-i

Pr

ts

km

km

Biała

44

11

rf-

<x>

Bobrka

Bielsko

Buezacz

Brody .

Szwaby

12

• i—I

to

. 00

Chrzanów

25

16

Jarosław

15

00

t-i

tH

Jasło

Kraków

12

305

131

Lwów

21

530

122

34    8

T——I    CO    ^

Nisko .

li

OJ tH oj co

OJ CO Ot) tH

raji-

20

49

12

13

44

14

11    2    60    5

1    170

100

6*)

195*) 35

226

55

Podgórze

Przemyśl

16

15

15

16

134

15

15

Przeworsk . .

Stndzian g.

Skałat.... Chlebów . . Hałnszczyńce

Śniatyn . . .

15

22

T—1 T—l

to to'

# CD CD

15

Sokal

Stryj . .    •

Demnia . .

63

25

T-i oj

-a w

56    20

Tarnopol . .

li

8    14

Tarnów

110

15

1    110    15

Razem. . .

58

1.183

4074

34

T—i

co

Ol

OJ

M,

16    120 64    9    134 37    9    280 56

4    282    75    2    280 115’

*) Wliczona wyjątkowo fabryka wag o 40 robotnikach nie posiadająca silnicy.

V. Fabryki narzędzi wiertniczych i pracownie reparacyjne większych towarzystw naftowych.

Czynnych o ilości robotników

Nie

czynnych

Razem

51—100    101—300 ! 301—1.000

21—50

11—20

km z r km

115! .

km z r km | z I r

r km

•HO0TO -3;

'n^oąo^

A\.op

•nzoramp -ora 11103

^94

-inłoqo3

j&owrsrez

Powiat

i miejscowość

200!

24

10!

142

59

76!

220!

164!

96

co

Ł>

X)1

Biała .

Lipnik .

co

146

172,

BO

851!    679 1 8    18 .

19

1    16    20    4:

1    13    10    1

320!    250

Drohobycz.

Borysław Schodnica .

Tustanowice

Wolanka

Grorlice

250

1 320!

110; 65

110    65

2 310 180! 1 320 250

34

3 201

13 454 558

1.322    1.070 1 8    18 2    29    30

22

węglem na terenach Slutins’a.

twa górniczego, prowadzącego wiercenia poszukiwawcze za

Grlinnik Maryamp. .

Stryj .    .

Razem .

l) Warsztat reparacyjny

VI. Fabryki aparatów gorzelniczych.

Powiat

i miejscowość

Razem

Czynnych o ilości robotników

11-20

21-50

r km

km

km

Sokal

1    36    20

1    36    20

Tarnopol

1    12    124

1 12

124

Razem . .

2    48    321

1 12

12£

1    36    20

VII. Fabryki akumulatorów.

Powiat

i miejscowość

Razem

Czynnych o ilości robotników

Bez podania robotników

21-50

km

km

km

Lwów . .

32

73i

1    35    1    32    384

VIII. Fabryki maszyn i pomp

(nie połączone z odlewnią).

Powiat

i miejscowość

Razem

Czynnych o ilości robotników

6-10

11-20

21-50

km

IS3

I-S

tor

tor

^ Bez żadnych danych

f9

Biała . .. .

Kęty . . .

Nowy Sącz .

Przemyślany

Kurowice

2 20

1 11

28

rH

tH

to

co

T—I

T—i

r—1

IO

00

Stanisławów

1    24

33

IO

H-

co

co

Tarnopol .

Żywiec . .

Zabłocie .

1    10 6

1    35 20

T—i

cc

T—I

CO

[O

Razem

7 100 93

r—ł

co

to

co

co

hł-

to

Or

CO

lO

CO

to

IX. Huta Martina i walcownia żelaza.

Powiat i miejscowość

Razem

Czynnych o ilości robotników

101-300

km

r km

Podgórze

Borek fałęcki

300

1.900

300

1.900

X. Fabryki gwoździ i drutu.

Powiat i miejscowość

Razem

Czynnych o ilości robotników

51-100

km

km

Kraków

Podgórze

100

170

100

170

80

150

80

150

Razem .

180

320

180

320

XI. Fabryki wyrobów żelaznych.

Powiat

Razem

Nieczyn

nych

Czynnych o ilości robotników

21-50    51-100    101-300

miejscowość

r km z r km z

r km z r km z ! r I km

Podgórze Tarnów.

IC

fcC -q o< o

290

10

10

40

20

100

150

130

120

Razem

4 295 300 1    25    10 1    40    20 1 100 150 1 130 120

XII. Fabryki śrub.

Powiat i miejscowość

Razem

Czynnych o ilości robotników

101-300

km

km

Biała.

Lipnik

Żywiec .

Sporysz

140

120

1    140

120

220

580

220

580

Razem .

360    700

360 | 700

*01?

XV. Fabryka lin arnaanycn.

Czynnych o ści robotników

11-20 z j r jkm

1 20 35

-i

Razem

:km

51-100

km

i f*

1“

.CM .O

rH

<M

1 20 35

SI

Ct

.r

i—-1

r—i

Powiat i miejscowość

Drohobycz .

ilości robotników

16 I

21—50

SI

^ o o

• CM lO CO

1—1

T—I

11—20

. CM

O)

wyrabiające p iKi.

Czynnych o ilości robotników

21-50

2—5    . ____

r j km ¹ z j r j km | z | r | km

6—10

rH

lO

rH

GO

1 i 10

lO

cM

1-0

ZD

tH

8    1 i 49    65

1 10

co

CM

XIV. Fabryki wyrobów blaszanych.

Czynnych o

01—9

2—5

Nieczyn

nych

rH

. GO

f-t

SI

f-i

SI

km

09

1 I 60

tH

1 | 10    8    1    20    2 i 3 | 104 24    2 1 147 I 32

. CO

. 00

. CO

. CM

rH

O (M ffl l> ZD H

CM CM

Ali*.

Razem z | r | km

1 10 8 1 | 2 | 5 1    49    65

4    66    82

Razem

Sn

SI

1 60

1    52

2    27

3    | 165

2    40

10 346 137    1 i 60    60

Powiać

i miejscowość

Dolina

90 CM. 03

Kraków . . Lwów . . • Tarnów .    .

Razem .

Powiat

i miejscowość

Hostatyn Kraków .    .    .

Lwów Podgórze

Skalał .    .    .    .

Pod w oh ezyska

Sokal . . .

Razem .

rl

t-»

os

XVI. Fabryka tkanin druciany

: wiat i miej scowośó

Brody . .

Bazę m

r I ku

1 I 10    6

XVII. Fabryka zegarów wieżowy

Powiat i miejscowość

Razem

km

Czynnych, o ilości robotników

6—10

| km

1 A

1U

Czynnych o ilości .robotników

6-10

km

Krosno

XVIII. Zakład cynkowania rur żelazr

Powiat i miejscowość

Razem

km

Czynnych o ilości \ robotników

2—5

km >

Lwów

Powiat

i miejscowość

Kraków . . Lwów . . .

Razem .

Powiat

i miejscowość

Lwów . .

XIX. Wyrób nożów.

Razem

Czynnych o iloś< robotników

2—5

11-20

r km z r km z r

n; z | r

jkn

Cj< -ci

tH|(M

CO co

tO '

to ■

. CO

CO tH

t> CM

tej—

to

to

CO

CM

CM

co

zo

Hi-

-<|ot w|<n ' CM CM

XX. Fabryki powozów.

Razem

z r i km

3 | 49    18

Czynnych o ilości

ńków

__

2-5

11-20 r i km z | r j k:

1    5 i 4    1 ! 14

21

30

rf.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000302491

111-306234

¹

i 2 wynosi 7.374 wagony, to można przyjąć, że zapotrzebowanie działów 3-go, 4-go i 5-go jest dwa razy tak wielkie, a więc 14.000 do 15.000 wagonów.

Zwykłego żelaza walcowanego (2) potrzebowała cała Austrya w r. 1911 45.573 wagony, co sprawia, że na jedną głowę ludności przypada przeciętnie 16 kg. Jeżeliby zapotrzebowanie Galicyi odpowiadało temu przeciętnemu zapotrzebowaniu, to musiałoby wynosić 8,025.675x16=12.841 wagonów. Jeżeli zaś przyjmiemy, że na jedną głowę w Galicyi przypada tylko połowm przeciętnego zapotrzebowania w Austryi, to otrzymamy zawsze jeszcze 6.420 wagonów zwykłego żelaza walcowanego, a więc mniej więcej trzy razy tyle co wykazane zapotrzebowanie przemysłu fabrycznego i kolei. Zdaje się, że ta ilość będzie najlepiej odpowiadała rzeczywistości. Dźwigarów (Trawers) spo-trzebowała cała Austrya w roku 1911 — 15.955 wagonów, czyli na 1 głowę 5-6 kg — przyj ąwszy znowu, że w Galicyi zużycie na 1 głowę wynosi tylko połowę tego zużycia t. j. 2-8 kg, otrzymujemy jako zużycie Galicyi = 2.247 wagonów. Tu jednak jak się zdaje zapotrzebowanie będzie znacznie większe, gdyż ruch budowlany w ostatnich latach był w Galicyi bardzo wielki. Można w każdym razie przyjąć, że zużycie trawers w Galicyi jest najmniej 3.000 wagonów rocznie. Zapotrzebowanie w cienkich blachach, a szczególnie w blachach cynkowanych, jakie ma Galicya, jest stosunkowo największe w całej Austryi, gdyż w żadnym kraju krycie blachą nie jest tak rozpowszechnione, jak w Galicyi, szczególnie we wschodniej. Zbierane w tym kierunku informa-cye wykazały, że Galicya potrzebuje rocznie najmniej 1.500 wagonów blach cienkich (czarnych i cynkowanych).