in

ii

m

n

,

I

■,

i;,:v

Sw;

ip

Ł

• .

■

p.

WÊÈmMMmStèm

■

pil

WYDAWNICTWO TOWARZYSTWA DLA POPIERANIA NAUKI POLSKIEJ

Y DZIAŁ I. — TOM IX. — ZESZYT 1.

/'

ARCHIWUM NAUKOWE

OPIS GRODÓW I ÎERYTORYÔW

Z PÓŁNOCNEJ STRONY DUNAJU CZYLI T. Z. GEOGRAF BAWARSKI

NAPISAŁ

STANISŁAW ZAKRZEWSKI

Z 1 TABLICĄ

- V-

]J§|t

■ Cr

/•

r*

V.

WE LWOWIE NAKŁADEM TOWARZYSTWA DLA POPIERANIA NAUKI POLSKIEJ Z FUNDUSZU BOLESŁAWA ORZECHOWICZA 1917.

Skład g ł ó w n y^ydawnictw Tow/arzystwa utrzymują:

¹    Gebethner i Sp., w Warszawie E. Wende i Sp.

we

Lwowie Gubrynowicz, w Krakowie

ÉÜ

WYDAWNICTWA TOWARZYSTWA DLA POPIERANIA NAUKI POLSKIEJ WE LWOWIE.

; . - ; ■ ^ ' - >

Abraham Władysław. Powstanie organizacyi kościoła łacińskiego na Rusi.

Tom I. 8° wiek. str. XVI i 418. 1904.    . . . _    .......

Balzer Oswald. Porządek sądów i spraw prawa ormiańskiego z r. 1604.

8° więk. str. 64. 1912..................

—    Sądownictwo ormiańskie w średniowiecznym Lwowie.' 8° więk. str.

187. 1909.    .....................

j — Litkup. Studyum z prawa polskiego. 8° Więk. str. 68. 1906.

—    X) utwierdzeniu umów-pod grozą łajania w prawie polskiem średnio

wiecznem. 8° więk. str. 75. 1903. .    .    .    .    .    .......

—    Prawo prywatne polskie, tom I. 8° więk. str. XXII i 602. 1910, t. II 8« więk. str. X i 731. J911

—    Prawo zastawu w zwierciadłach saskięm, szwabskiem i piemieckiem Studyum z historyi prawa niemieckiego. 8° więk. str. 88. 1913. .

—    Rękojemstwo w prawie polskiem średnio wiecznem. 8° więk. str. 255 1904. .

—    Stanowisko cudzoziemców w prawie litewskiem w drugiej połowie

Kor.

. . 10

su

28

12

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

A? C

100000231320

.

; . x

ARCHIWUM NAUKOWE

WYDAWNICTWO

TOWARZYSTWA DLA POPIERANIA NAUKI POLSKIEJ

DZIAŁ I. — TOM IX. - ZESZYT 1.

STANISŁAW ZAKRZEWSKI

OPIS GRODÓW I TERYTORYÓW Z PÓŁNOCNEJ STRONY DUNAJU, CZYLI T. Z. GEOGRAF

BAWARSKI

WE LWOWIE

NAKŁADEM TOWARZYSTWA DLA POPIERANIA NAUKI POLSKIEJ Z FUNDUSZU BOLESŁAWA ORZECHOWICZA 1917.

OPIS GRODÓW I TERYTORYÓW

Z PÓŁNOCNEJ STRONY DUNAJU CZYLI T. Z. GEOGRAF BAWARSKI

NAPISAŁ

STANISŁAW ZAKRZEWSKI

Z 1 TABLICĄ

U. IR

WE LWOWIE

NAKŁADEM TOWARZYSTWA DLA POPIERANIA NAUKI POLSKIEJ Z FUNDUSZU BOLESŁAWA ORZECHOWICZA 1917.

f 4MKLj4>T£KA

i mm m *

VÈ

ÂpvÆ

<T*N

/// z

111- }&bJJh4

Z drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie pod zarządem J. Filipowskiego.

Akc. Nr.

Opis grodów i terytoryów z północnej strony Dunaju czyli t. z. Geograf Bawarski.

Napisał

Stanisław Zakrzewski.

Z 1 tablicą.

Zabytek jeszcze z IX w., w którym po raz pierwszy jest wymieniona pewna część nazw szczepów późniejszej Polski, zasługuje na bardzo troskliwe zbadanie, tembardziej, że od czasów Lelewela polscy uczeni poświęcają mu uwagę jedynie okolicznościowo.

Rękopis łaciński nr. 560 królewskiej Biblioteki w Monachium na kartach 149 b-150 wśród innych utworów mieści opis szeregu nazw ludów p. t. »Descriptio civitatum et regionum ad septentrio-nalem plagam Danubii«. Nazwa »Geograf Bawarski« stanowi już rezultat naukowych dociekań, choć jest dość prawdopodobną.

»Opis« ten znany jest w nauce od XVIII w. Był wielokrotnie wydawany i komentowany. Zajmowali się nim gruntownie Lelewel w »Geographie du Moyen Age« (t. III str. 21 — 45); Szafarzyk w »Sla-vische Alterthümer«, zwłaszcza t. Il (str. 136—145, a nadto passim w t. I i II). Dodatek XIX tegoż dzieła, t. II, str. 673—676 podaje tekst, dokładne daty archiwalne i bibliograficzne, objaśnienia krytyczne i wykaz 62 ludów, spisanych w zabytku według identyfi-kacyi Szafarzyka.

Z dalszych badaczy wymienić należy Zeussa, który w dziele »Die Deutschen u. die Nachbarstämme« (str. 599—601) dał tekst i komentarz. Teksty Lelewela, Zeussa i Szafarzyka nie są dokładne. Natomiast poprawnym jest tekst Bielowskiego w Mon. Pol. H. (str. 10—11), tom I.

Archiwum nauk. A. IX. 1.

Po Zeussie z Niemców badał gruntownie nasz zabytek Keltsch: »Der bairische Geograph. Aus den nachgelassenen Papieren« (w »Alt-preussische Monatsschrift«, t. XXIII z r. 1886 str. 505—560).

Najobszerniejsze i bodaj najgruntowniejsze studyum nad »Opisem grodów i terytoryów« stanowi rozprawa Kralićka Ant. p. t. »Der s. g. bairische Geograph und Mähren«, w »Zeitschrift des Vereines f. d. Geschichte Mährens u. Schlesiens«, II, str. 216—235 i 340—360. Tekst, nie jest dość poprawny, natomiast komentarz zasługuje na baczną uwagę.

Na osobną wzmiankę zasługują »Ostasiatische und Osteuropäische Streifzüge« Marquardta, który zastanawia się nad szeregiem ludów, wymienionych w naszem źródle. Czyni to z wielką erudycyą, naogół jednak pozytywnych rozwiązań nie daje, a twierdzenia są zbyt apodyktyczne.

»Opis grodów i terytoryów« najprawdopodobniej pozostaje w czysto mechanicznym i przypadkowym związku z całością rękopisu. Nie wiemy jednak, czy cały rękopis jest napisany jedną ręką, czy też kilkoma. Treść rękopisu jest następująca według »Catalogus codicum latinorum Bibliotecae Regiae Monacensis«, editio altera emendatior. Tomi I pars I. Codices 1—2329; p. 154/155:

560 (=Cim 31), membr. 4°, sec. XI 150 fol. liber H. Schedelii. fol. I—VII. Schedelii excerpta ex eximio codice F i r m i c i Mate rni (cf. Sittl, Wölflus Archiv 1887, p. 611).

f. la. — Tabula astrologica; f. 1—14. »Astrolapsus«. Est idem liber, quem Pezius in Thés anecd. III 2, 109 sub nomine Hermanni Contracti ex cod. Salisburgensi, hoc titulo edidit: »De utilitatibus astrolabii libri duo«. Sed est haec inscriptio capitis primi. Noster codex non habet, nisi librum I. Cf. cod. lat. n. 14689, f. 7133.

f. 14 b. De orolio (i. e. orologio) secundum Alchoram i. e. sphe-ram rotundam, in primis de horis diei. Inc. »Quando scire quaeris de horis diei pone gradum solis subter circulum mediae terrae«.

f. 20. Julii Firmici Mat er ni Junioris Siculi. Mathe-seos lib. I—Il cap. 31 in p. 38, ed. Basili 1551.

f. 61. Opus Astrologicum sic incipiens: »Luna est frigidae na-turae et argentei coloris. Mercurius naturae siccae, coloris plumbei, venus naturae tepidae coloris stagnei«.

f. 87 b—88 b. Hymnicum cum neumis. Benedicamus flori orto cf. cod. lat. 21235 in ultimo fol... »In laudibus infantium« etc.

f. 89. Incipit praefatio astronomiae vel astrologiae auctori-tate cuiusdam Arati expositae: »Arati ea, quae videntur ostentionem quoque de quibus nidentur oportet fieri ad austrum ex adverso ha-bens septentrionem, a dextris orientem, a sinistris occidentem... Quidam autem agiunt (aiunt) et hoc postea repositum ab eodem prae-nominato antigono imperatore«. Tum sequitur duabus paginis vacuis relictis: »alia descriptio praefationis. Subtus terra firmantur signa sex — ipsa enim in medio iacet du obus semisperiis«.

f. 97. Arati genus. Est versio vitae graeeae, quae extat in ed. Buhlii II, p. 444.

f. 98—121. Scholia in Arati Phaenomena; cf. vol. II, 33.33.

ed. Buhl.

f. 122—128. Liber artis geometricae primus. Cf. Gromot. ed. Lachmann I p. 393—406.

f. 129—149. Anicii Manilii Seuerini Boetii geometri-corum elementorum ab Euclide translatorum libri. Cf. de hoc Codi-cis parte Blume et Lachmann in Grom. lat. II p. 67, 83 ss. 86, 89. Heiberg Beiträge 2. Gesch. der Mathemathik im M. A., Zeitschrift für Mathemathik u. Physik, XXXV, 5033.

f. 149 b—150. Descriptio civitatum et regionum ad septentrio-nalem plagam danubii. Post alios ediderunt Schafarik in Antiquit. Slav. p. 980; V. Keltsch in Altpreus. Monatsschrift, ed. F. XXIII, 500. Reproductionem reperies apud Th. Schiemann: Russland, Polen u. Livland I (1886) ad pag. 29.

Rękopis więc dostał się do biblioteki monachijskiej ze zbiorów Schedeliusa, norymberskiego lekarza w w. XV. Cała jego kolekcya składała się z rękopisów rozmaitego pochodzenia. Trudno więc orzec coś stanowczego na tej podstawie, o proweniencyi rękopisu. Hormayr wypowiedział przypuszczenie, że rękopis pochodził ze zbiorów klasztoru św. Emmerama w Ratyzbonie¹. Przypuszczenie to jest oparte przedewszystkiem na wewnętrznych kryteryach naszego właśnie zabytku. Całość zaś rękopisu nie poucza zupełnie o jego pochodzeniu. Faktem jest jednak, że w posiadaniu owego Schedeliusa znajdowały się rzeczywiście ratyzbońskie zabytki²).

Tekst zabytku jest następujący:

Descriptio civitatum et regionum ad septentrionalem plagam Danubii. Isti sunt, qui propinquiores resident finibus Danaorum, quos vocant Nortabtrezi, ubi regio, in qua sunt civitates LIII, per duces suos partitę. Vuilci in qua civitates XCV et regiones IIII. Linaa est populus, qui habet civitates VII. Prope illis resident, quos vocant Bethenici et Smeldingon et Morizani, qui habent civitates XI. Juxta illos sunt, qui vocantur Hehfeldi, qui habent civitates VIII. Juxta illos est regio, quae vocatur Surbi, in qua regione plures sunt, quae habent civitates L. Juxta illos sunt, quos vocantur Talaminzi, qui habent civitates XIÏÏI. Beheimare, in qua sunt civitates XV. Marharii habent civitates XI. Vulgarii regio est inmensa et populus multus habens civitates V eo quod multitudo magna ex eis sit et non sit eis opus civitates habere. Est populus, quem vocant Merehanos, ipsi habent civitates XXX. Iste sunt regiones, quę terminant in finibus nostris.

Isti sunt qui iuxta istorum fines resident. Osterabtrezi, in qua civitates plus quam G sunt. Miloxi, in qua civitates LXVII. Phesnuzi habent civitates LXX. Thadesi plus quam GC urbes habent. Glopeani, in qua civitates CCCG aut eo amplius. Zuireani habent civitates CCGXXV. Busani habent civitates CCXXXI. Sit-tici regio inmensa populis et urbibus munitissimis. Stadici in qua civitates DXVI populusque infinitus. Sebbirozi habent civitates XC. Unlizi populus multus, civitates CCCXVIII. Neriuani habent civitates LXXVIII. Attorozi habent CXLVIII, populus ferocissimus. Eptaradici habent civitates CCLXIU. Uuillerozi habent civitates CLXXX. Zabrozi habent civitates CCXII. Znetalici habent civitates LXXIIII. Atu-rezani habent civitates CIIII. Ghozirozi habent civitates CCL. Lendizi habent civitates XCVIII. Thafnezi habent civitates CCLVII. Zeriuani, quod tantum est regnum, ut ex eo cunctę gentes Sclavorum exorte sint, et originem, sicut affirmant, ducant. Prissani, civitates LXX. Velunzani, civitates LXX. Bruzi plus est undique, quam de Enisa ad Rhenum. Vuizunbeire. Caziri, civitates G. Ruzzi. Forsderen liudi. Fresiti. Serauici. Lucolane. Ungare. Vuislane. Sleenzane civitates XV. Lunsici civitates XXX. Dado-sesani civitates XX. Milzane, civitates XXX. Besunzane civitates II. Verizane, civitates X. Fraganeo, civitates XL. Lupiglaa, civitates XXX. Opolini, civitates XX. Golensizi, civitates V.

Inną ręką dopisek:

Sueui non sunt nati, sed seminati.

Beire non dicuntur Bauarii, sed Boiarii a Boia fluvio.

Na zakładce drugiej kartki (patrz tablicę) widać ślad dwu wyrazów, pisanych inną ręką. Dopisek Sueui i t. d. robi wrażenie późniejszej glossy, i jako taki, do zabytku samego nie należy.

Charakter i układ „Opisu“.

Szafarzyk sądzi, że »Opis« powstał na zlecenie jakiegoś niemieckiego władcy, na podstawie informacyi misyonarzy i kupców. Całość według niego dzieli się na kilka mniejszych ustępów. Pogląd Szafarzyka można uważać za typowy, przytaczamy go zatem w przy-pisku³. W rozważaniach jego za najbardziej charakterystyczny metodycznie moment należy uważać identyfikowanie nazw poza terenem wskazanym przez nagłówek samego »Opisu«. Całego szeregu opisanych szczepów Szafarzyk doszukuje się na terenie Rusi i Ros-syi, nawet nad Wołgą. Błąd ten zaciężył, można powiedzieć, nad całą literaturą naszego zabytku.

Lelewel, któremu Szafarzyk wytknął pominięcie w badaniu najtrudniejszego i najciemniejszego ustępu, zabrał się ponownie do jego zbadania, a resume odnośnych uwag znajduje się w Geographie du Moyen Age (Loco citato). Lelewel dzieli cały opis na trzy części, według dowolnych kryteryów. Lelewel sądzi, że aż do wzmianki

o »osterabtrezi« »Opis« podaje daty pewne. »A partir de ce point, il nous conduit par des pays perdus, ce n’est qu’à la fin de sa description qu’une lumière vacillante commence à perçer pour nous avertir, qu’il se trouve aux environs de l’Oder et de Sprée. Or, notre guide per plagam Danubii septentrionalem, s’engage par derrière de sa course frontière, pour revenir sur se pas vers la mer Baltique«.

Lelewel, podobnie, jak Szafarzyk, nawet jeszcze w wyższym stopniu, odchyla się w badaniu od drogi wskazanej przez tytuł zabytku, i objaśnia szereg nazw zapomocą nazw słowiańszczyzny leżącej na południu od DunajuU Lelewel zatem wszystkie nazwy, począwszy od Miloxi, a kończąc na Z er i u ani, lokalizuje na południu od Dunaju.

Najtrzeźwiej przedstawiał sobie układ zabytku Kralićek, przy-czem operuje ważnem nowem pojęciem pierwotnego zrębu Opisu« f później szych naleciałości. Kralićek pozostawiana boku nazwy, przy których nie jest podana liczba grodów i te, które posiadają wysoką cyfrę, resztę zaś wyobraża sobie jako całość, złożoną z dwóch części:

¹ Loco cit. str. 32. L’intitulation, ou plutôt l'introduction avertit qu’il va décrire les régions ad septentrionalem plagam Danubii, cependant en touchant la Vulgarie et les Marehans il a passe au sud du Danube. L’introduction regarde donc le commencement de la description et ne l’empêche pas d’examiner les parties méridionales: il prévient en effet qu’il se propose d’enu-merer les iuxta residens des Vulgars et Marehans qui sont au sud du Danube. Układ zabytku według Lelewela przedstawia się w następujący sposób. Są to trzy grupy, Loco cit. str. 31:

In finibus nostris.

I. Nortabtrezi Yuilci Linaa Bethenici Smeldingon Morizoni Hehfeldi Surbi Talaminzi Beheimare Marharii

Juxta istorum fines resident.

II. Osterabtrezi Eptaradici Miloxi Phesnuzi Thadesi Glopeani Zuireani Busani Sitici Stadici Sebbirozi Unlizi

Yuillerozi

Zabrozi

Znetalici

Aturezani

Chozirozi

Lendizi

Thafnezi

Zeriuani

Yulgarii regio Neriuni Merehani

Attarozi

Prissani

Velunzani

Bruzi

nad Odrą (Uw. aut.).

III. EnisaadRhe- Vuislane Sleenzane Lunsizi Dadosesani Milzane Besunzane Verizane Fraganeo Lupiglaa Opolini Golensizi

num

Vuizunbeire

Caziri

Ruzzi

Forsderen

Liudi

Fresiti

Serauici

Lucolane

Ungare

»Istae sunt regiones quae terminant in finibus nostris« aż do »Uulgarii« włącznie. Określenie »Isti snnt qui iuxta istorum fines resident«, obejmuje końcowy ustęp obecnego kształtu zabytku, począwszy od Ślęzan. A zatem ludy pierwszej części zabytku są sąsiadami państwa frankońskiego, mniej więcej nad Łabą i Dunajem; ludy zaś, wymienione w II ustępie są sąsiadami pierwszej grupy. Nazwy w tej grupie są według Kralicka wymienione parami, a więc Sleenzane — Lunsizi ; Dadosesani — Milzane, Besunzane — Verizane ; Fraganeo — Lupiglaa i Opolini—Golensizi. Cały przeto szereg nazw, od »Osterabtrezi« aż do »Uuislane« włącznie stanowi wtręt pó

źniejszy.

Szereg ten, pomimo pozornego chaosu, autor po odrzuceniu nazw, nie mających wykazanej ilości grodów, dzieli na pięć grup i sądzi, że nazwy tych grup są ułożone w porządku alfabetycznym:

1.    Abtrezi, Miloxi, Phesnuzi, Thadesi Glopeani, Zuireani.

2.    Busani, Sittici, Stadici, Sebbirozi, Unlizi, Neriuani.

3.    Attorozi, Eptaradici, Uuillerozi, Zabrozi, Znetalici.

4.    Aturezani, Ghozirozi, Lendizi, Thafnezi, Zeriuani.

5.    Brissani, Belunzani, Bruzi, Casiri, Uuizunbeire V

¹ Loco cit. str. 219: Doch machen wir den Leser aufmerksam, dass die in dem Verzeichnisse ohne Städtezahl angeführten Völker als ein ursprünglich kaum dazu gehöriges Element auszuscheiden seien; es sind das die Ruzzi, Forsderen Liudi, Fresiti, Serauici, Lucolane, Ungare, nicht aber die Uuizunbeire, denen aus einem später anzugegebenen Grunde die bei den Caziri angebene Ortezahl gehört, während diese Casiri zu jenen Völkern zu gehören scheinen, die keine Städtezahl bei sich haben. Ibid. str. 220—221: Im zweiten Abschnitte scheint ein merkwürdiges Durcheinander der ohne Rücksicht auf die Wohnsitze aufgezählten Völker zu herrschen. Allein wenn man etwas näher und aufmerksamer die Namen in Betracht zieht, und von dem Bestimmungsort Oster,— das nur zum Unterschiede zweier gleichnamiger Völker, der Abtrezi, gesetzt wird, absieht, sowie eine mit Rücksicht auf die im 8 Jht, vollzogene hochdeutsche Lautverschiebung erlaubte Correctur der Prissani zu Brissani und, da bei Uulgarii das V durch B wiedergegeben wird, der Uelunzani zu Belunzani anbringt, so hat man die bei der Aufzählung beobachtete Methode entdeckt, die wenn auch nicht gründlich durchgeführt, dennoch klar vor die Augen tritt. Das ganze Verzeichniss enthält demnach fünf Völkergruppen, von denen jede die Völkernamen in alphabetischer Ordnung gereiht, aufweist: zu der ersten Gruppe muss bemerkt werden, dass das eingeklammerte »Glopeani« nicht correct geschrieben sein kann, sondern es mus aus später anzugebenden Gründen »Zlopeani« heissen; auch »Neriuani« in der zweiten Gruppe kann nicht richtig sein, es ist ein »Zeriuani« zu erwarten, und »Casiri« muss vor »Uuizunbeire«

Cała ta hypoteza układu »Opisu« popiera zasadniczy wniosek Kralićka, iż »Opis« nosi charakter ściśle geograficzno-dydaktyczny. Kralićek powiada: »Kann man da nicht an eine Klosterschule, vielleicht die in St. Emmeram selbst, denken? Das ganze Denkmal scheint uns, wie auch der gleichzeitige Bericht des Königs Alfred in Orosius, ein weiterer Schritt zu sein, welcher auf der seit Herstellung der römischen Weltkarte begonnenen progressiven Entwicklung des geografischen Wissens nach Orosius gemacht wurde.... bei den Zahleneingaben über die civitates der einzelnen Völker bei dem bairischen Geographen erinnert man sich sogleich an die Angaben über die Zahl der Völker und die Menge der Städte bei Orosius«.

Obydwa przypuszczenia Kralićka są bardzo nęcące i w każdym razie należy mu przyznać racyę, że wzgląd pedagogiczny pewną rolę odgrywał. Naogół jednak system, rzekomo przezeń odkryty, zawodzi z powodu zbyt wielkiej ilości poprawek paleogra-ficznych, i niedostatecznie umotywowanego usunięcia nazw ludów, przy których nie jest podana ilość grodów. Zresztą system Kralićka zawodzi wobec identyfikacyi szeregu nazw, przeprowadzonej na tern miejscu, a odmiennej od dotychczasowej. Błędy kopistów można dopuszczać, jeżeliby rzeczywiście nazwy były podawane błędnie, a środki kontroli byłyby dostateczne. Żadne tego rodzaju poprawki nie zmienią faktu, że »Descriptio« pisze Glopeani, Neriuani i t. d., zamiana zaś powszechnie znanej nazwy Uelunzane na Belunzane nie wytrzymuje krytyki.

Uwaga nasza nie zmniejsza doniosłości rezultatów pracy Kralićka. Analiza danych językowych, suppozycya, iż mamy w opisie do czynienia przedewszystkiem i według tytułu z ludami mieszkającymi na północ od Dunaju, dalej z całą grupą nazw nadłabskich, a może i bułgarskich, analiza nazwy Eptaradici, przemawiają do przekonania, a ze spostrzeżeń tych korzystamy w niniejszej pracy w całej rozciągłości.

Na osobną wzmiankę zasługują fragmentaryczne niestety spo-stehen, da wir kaum zu erwarten haben, dass, wie weiter unter näher ausgeführt werden muss, bei den Casiri die Städtezahl angegeben sein kann. Trotzdem die alphabetische Ordnung bei den »Sittici, Stadici, Sebbirozi« sowie auch bei »Brissani, Belunzani« nicht eingehalten ist, so erkennt man aber doch dass dabei durch Versehen bloss die Ordnung verkehrt ist; das Prinzip ist demnach unverkennbar.

strzeżenia Niederle’go w jego »Slovanske Starożitnosti«, a to w I tomie poświęcone nazwom »Neriuani« i »Zeriuani«, w II zaś p. t. »Püvod a Poćatky Slovanu jiżnich«, gdzie mówi o »Osterabtrezi«, »Eptaradici«, »Merehani«, »Miloxi«, »Sebbirozi« i »Zeriuani«. Nie-derle pogłębia zasób danych, pozwalających wytknąć w »Opisie« więcej określone miejsce ludom na północ od Dunaju, we Wschodnich Węgrzech; Siedmiogrodzie, i do pewnego stopnia w Rumunii.

Wiek „Opisu“.

Zabytek nasz, w tej paleograficznej szacie, w jakiej się reprezentuje obecnie, nie jest naturalnie oryginałem. Wiek pisma można oznaczyć na XI—XII stulecie. W rzeczywistości jest on o wiele starszy. Dawniejsi badacze są dość zgodni w określeniu czasu powstania, na wiek IX, i to na jego koniec. Określenie to, głównie na podstawie uwag Szafarzyka, opiera się na następujących danych. Terminologia nazw zawartych w I części zabytku aż do zdania »Istae sunt regiones, quae terminant in finibus nostris«, odpowiada ściśle charakterowi IX w. Wystarczy ją zestawić z nazwami poda-nemi przez »Annales Regni Francorum«, »An. Fuldenses« lub »Vita Einhardi«, by skonstatować, że zabytek należy do tej samej epoki¹. Gramatyka i styl zabytku także wskazują na w. IX.

Co więcej w zabytku naszym znajdują się kry tery a natury geograficzno-politycznej, wskazujące także na wiek IX. Za takie kry-teryum należy w pierwszym rzędzie uważać informacyę, że Bułgarzy graniczyli bezpośrednio z państwem Karolingów. Wzmianka o Węgrach, umieszczonych po Serauici i Lucolane, a przed Vislane, wskazuje według Szafarzyka już na koniec IX. w., przynajmniej na ostatnie dziesiątki lat tego stulecia. Ten sam chronologiczny charakter posiadają wzmianki o civitates posiadanych przez wymienione szczepy. W tern samem znaczeniu nazwę tę spotkałem jedynie w Żywocie Anskara, na co już także Szafarzyk zwrócił uwagę².

¹    Za takie nazwy Szafarzyk słusznie i przedewszystkiem uważa Bethe-nici, Smeldingon, Vuislane, które znane są tylko w zabytkach IX w. Pierwsze dwie w Ann. Reg. Franc., in us. sch. ed. Kurze str. 125 i 129. Co do Bethenici cf. Szafarzyk, op. cit. II. str. 591. O Wiślanach cf. niżej.

²    Vita Anscarii auctore Ri mb er to, in us. sch. (Ser. R. Germ.), p. 60, c. 30. Gens enim quaedam longe ab eis (Sueonibus) posita, vocata Cori Sue-onum principatui olim subiecta fuerat... Regnum vero ipsum quinque habebat civitates.

»Opisu

Kralićek chronologię opisu cofa nieco wstecz i ustala ją na ostatnie lata Rościsława i pierwsze lata Świętopełka, przed r. 873. Rozumowanie jego opiera się na porównaniu »Opisu« z Germanią króla Alfreda i na charakterystyce niemieckich form nazw słowiańskich. W szczególności jako historyczne elementy chronologii Kra-lićka, które skłaniają go do sprecyzowania daty, służą dwa rysy Golensizi« są wymienieni osobno, obok Moraw, zabytek

«.

więc pochodzi, co najpóźniej z pierwszych lat Świętopełka, gdyż inaczej nie byłoby w ogóle o nich wzmianki. Ogólnikowa wzmianka o Węgrach dowodzi, iż znani byli w Europie zachodniej tylko z nazwy, a fakt ten przypada na czasy koło r. 870 (864—870).

na

Ogół tych dowodów chronologicznych niezupełnie jest przekonywujący. Naszem zdaniem całość zabytku robi wrażenie, iż czas powstania jego jest w ogóle znacznie wcześniejszy, i może przypadać czasy trzeciej ćwierci, bądź nawet drugiego dziesiątka lat IX w. Odnośne nasze dowody są historycznej natury i mieszczą się wśród uwag poświęconych z osobna wymienionym w »Opisie« ludom. Są to zwłaszcza ustępy charakteryzujące całość granic niemieckich, dalej uwagi o Nortabtrezi i Osterabtrezi, Bułgarach, Merehanos,

Ruzzi i Ungare.

Miejsce powstania.

Obok określenia czasu powstania zabytku należy zwrócić uwagę na kwestyę, gdzie on mógł powstać. Panuje w nauce dość powszechne przekonanie, że to zabytek bawarski, najpewniej ra-tysboński z klasztoru św. Emmerama. Za przypuszczeniem tem przemawia szereg argumentów.

Przedewszystkiem autor zabytku stwierdza wyraźnie swą przynależność do państwa Karolingów w zdaniu: »iste sunt regiones, que terminant in finibus nostris«. Szereg nazw poprzedzających powyższy ustęp wskazuje, że »fines nostri« oznacza granicę niemiecką, i to specyalnie wschodnią granicę, ustaloną mniejwięcej od czasów Karola Wielkiego.

Wzmianka o północnej stronie Dunaju i uwaga, iż »Opis« rozpoczyna wyliczanie ludów od najbliższych Duńczykom, mogą pozostawać w związku z »fines nostri«. Niema tu mowy o granicy Karola Wielkiego, ani o jego podbojach, tak, jak je przedstawia Ein-hard. Jest to granica ściślejsza państwa Ludwika Niemieckiego. Objaśnić owe »fines« może wzmianka »Ann. Fuldenses« ad a. 840, a więc jeszcze z czasów Ludwika Pobożnego. »Post pascha autem imperator collecto exercitu filium per Thuringiam usque ad terminos barbarorum persequitur exclusumque a fi-nibus regni per Sclavorum terram cum magno labore Ba-ioariam redire eompellit«. Wynika stąd, iż ziemie, zwalczane już kilkakrotnie przez Karola W., jak kraj Serbów, Dalmatów i prawdopodobnie Czechy nie zaliczały się do »regnum« i nie leżały w obrębie jego granic. Mimo to bywały już przedmiotem podziałów w rodzinie Karolingów.

Bawarskie pochodzenie, poza wzmiankowanem już kryteryum zewnętrznem, wynika z dopisku, w którym zwrócona jest specyal-nie uwaga na to, by czytelnik nie mieszał ludów »Beire« z Bawarami. Natomiast tytuł zabytku, zapowiadający »opis grodów i krajów z północnej strony Dunaju«, nie posiada związku z Bawaryą, i wskazuje raczej na proweniencyę źródeł zabytku, o której po rozpatrzeniu całości zabytku, będzie jeszcze niżej mowa.

Za najważniejsze lokalne kryteryum »Opisu« można uważać zdanie »Bruzi plus est undique, quam de Enisa ad Rhenum«. Według Szafarzyka i Keltscha ta właśnie wzmianka decyduje o ba-warskiem, względnie południowo-niemieckiem pochodzeniu⁴ 5. Istotnie nazwa »enisa« dla oznaczenia dzisiejszej rzeki Enns w Austryi pojawia się bardzo wcześnie, a »Annales Regni Francorum« wymieniają ją już pod r. 791, przyczem An. Einhardi określają ją jako granicę pomiędzy Bawarami a Hunami⁶.

Nie może więc ulegać wątpliwości, że odległość od Renu do Enns, wzdłuż Dunaju, mogła być dobrze znana ówczesnym Niemcom, i to specyalnie Bawarczykom.

Pewna wątpliwość może jednak mieć miejsce. Odległość biegu

Enns od biegu Renu w linii powietrznej nie pokrywa się z linią graniczną Prus, i jest odeń znacznie dłuższą. Pierwsza bowiem mierzy 516 kilometrów (od Bazylei do ujścia Enns, według atlasu Andreégo przy podziałce 1 : 12.000.000). Tymczasem granica pruska w linii powietrznej od Gdańska do Nimmersatt mierzy 228 kilometrów (według Andreégo przy podziałce 1 : 1.000.000). Ta sama granica według atlasu Sprunera (N. 69. Prusy. 1 : 3.000.000) od Gdańska do Połągi liczy znowu 228 kilometrów. Przypuśćmy jednak, co jest wysoce nieprawdopodobnem, że autor zabytku obliczał granicę nie wodną, lecz lądową. Linia powietrzna od Grudziądza, poprzez Prusy, aż do punktu gdzie Niemen wkracza naterytoryum pruskie (według tej samej mapy Sprunera) wynosi trzysta kilometrów. Linia zaś powietrzna, wzdłuż zachodniej i południowej granicy Prus, od Gdańska do Torunia i Lautenburga i od Lautenburga do Wizny (znana mniejwięcej już w zabytkach X w. jak Opis Polski Ibrahima Ibu Jakuba i dokument »Dagome iudex«), a więc podająca najwyższy możliwy wymiar mierzy 141 —j— 168 = 309 kilometrów.

Trudno zatem przypuścić, by autor zabytku dopuścił się błędu, wahającego się w granicach od 200—300 kilometrów.

Prymitywne porównywanie dwóch szlaków granicznych, polegać mogło przedewszystkiem na oryentowaniu się zapomocą znanych odległości wodnych. Autor zabytku mógł być Bawarczykiem, czy mnichem w Bawaryi, znał jednak Prusy, a więc mógł kalkulować według danych, zdobytych doświadczeniem w podróżach wzdłuż wybrzeży Morza Niemieckiego i Bałtyckiego. Wnioskując w ten sposób, przyjdziemy do przekonania, że porównanie długości granicy pruskiej z odległością Renu od rzeki »enisa« najsnadniej wytłumaczyć łatwo dającą się uchwycić linią wybrzeża morskiego. Wtedy jednak nie będzie mowa o rzece Enns w dzisiejszej Austryi, lecz o saskiej Ems. Odległość od ujścia Renu do ujścia tej Ems (do wyspy Borkum, uwzględniając konieczność żeglowania wzdłuż pasma nadbrzeżnych wysepek), względnie do wyspy Borkum wynosi co najwyżej 280 kilometrów (Atlas Andreégo, podziałka 1:1.000.000).

»Enisa« więc w naszym zabytku byłoby użyte zamiast ;»enisa«, względnie »emisa«. Najdawniejsze jej transkrypcye przedstawiają się w ten sposób: Amisus (773), Emese (778), Amasis (851), Emesa, Amiza h

¹ Osterłey.

Traditiones Corbeienses znają tę rzekę bardzo dobrze. Prócz rzeki wymieniają one miejscowość Ense (Ober-und Nieder Westfalen, Kreis Soest), i to w transkrypcyi Aenesi, Anansia, Anasia i to już z r. 1015, według Vita Meinwerci¹. Prawdopodobieństwo powstania »Opisu gr. i ter.« w Nowej Korbel dałoby się zatem uzasadnić.

Nie śmiem jednak stanowczo orzec, czy w danym wypadku jest mowa o saskiej Ems.

Przeciw temu, choć nie stanowczo, przemawiają względy językowe. Kralićek podnosi bowiem, że w szeregu nazw zachodzi górno-niemieckie przesuwanie głosek, jak: Abtrezi, Bethenici, Talaminzi, Thadesi, Glopeani, Thafnezi, Lupiglaa. Autor, czy redaktor zabytku mógł bowiem spisać go w Bawaryi i być Bawarczy-kiem, zużytkował jednak doświadczenia i kryterya północno-nie-mieckie.

Przegląd nazw.

«.

»Opis« rozpoczyna wyliczanie ludów od granic duńskich, i wymienia z kolei czternaście nazw, które można, z wyjątkiem jednej (Merehanos), zupełnie dokładnie zidentyfikować. Przyczem »Opis« postępuje mniej więcej wzdłuż granicy państwa Karolingów, a cały ustęp mógłby nosić tytuł, stanowiący jego zakończenie (przed Oster-abtrezi): »Iste sunt regiones, quae terminant in finibus nostris

Tym więc ustępem należy się przedewszystkiem zająć. Odnośne nazwy są wymienione w porządku następującym: Nortabtrezi, Vuilci, Linaa, Bethenici et Smeldingon, et Morizani, Hehfeldi, Surbi, Talaminzi, Beheimare, Marharii, Vulgarii, Merehanos, Osterabtrezi itd.

A. 1. Nortabtrezi i Osterabtrezi.

Gała literatura przedmiotu od Lelewela począwszy, a skończywszy na Kralićku w Nortabtrezi upatruje Obodrytów połabskich. zaś w »Osterabtrezi« lud mieszkający nad Odogrą, czyli Odrą wpadającą poniżej Sisseka do Kulpy. Jedyna znana mi bezpośrednia wzmianka o tych Obodrytach, znajduje się w »An. Begni Francorum« ad a. 824 i brzmi: »Caeterum legatos Abodritorum, qui vulgo Praedenecenti vocantur et contermini Bulgaris Daciam Danubio adia-centem incolunt...« Szafarzyk ma niewątpliwie racyę, łącząc ich nazwy z dzisiejszą żupanią w Bodrogu². Nie sądzę jednak, by była

Falke, Trąd. Corbeienses.

Loco c i t. str. 208.

podstawa do identyfikowania tej nazwy z nazwą Braniczewa, jak to ten uczony czyni.

Jakkolwiek zatem faktem jest istnienie Obodrytów na dalekiem, naddunajskiem południu, to jednak nie wynika stąd, by nazwa »Nort-abtrezi« miała w całości obejmować Obodrytów połabskich. Sprzeciwia się temu kategorycznie materyał, zawarty w tych samych »Annales Regni Francorum«. Stwierdzają one wyraźnie, że właśnie Obodryci połabscy dzielili się na dwie wyraźne grupy⁷, z których jedna nosiła nazwę wschodnich Obodrytów. Tak bowiem nazywali się Obodryci, z którymi walczył ich sąsiad, król Wilków, Lubusz⁸.

Sądzimy, że można dokładniej ustalić przyczynę podziału Obodrytów na północnych i wschodnich. Obodryci i później dzielili się na dwie grupy, z których jedną, sąsiadującą z Sasami i z Duńczykami, tworzyli Wagrowie, drugą zaś właściwi Obodryci, zwani według Adama Bremeńskiego, Reregi. Otóż przed r. 804 nadłabską od wschodu część kraju, przylegającą do Duńczyków, zamieszkiwali Sasi, zwani Nordleudi. W r. 804 terytoryum załabskie, zamieszkiwane przez nich, Karol Wielki oddał Obodrytom, i na nich wówczas po Sasach przeszła nazwa ludzi północy ⁹.

Obodryci właściwi czyli wschodni nie graniczyli bezpośrednio z państwem Karolingów, przynajmniej w czasach późniejszych (cf. 37 mapę w Atlasie Sprunera). Natomiast Obodryci południowi byli sąsiadami Franków.

Liczbę grodów północnych Obodrytów podaje »Opis« na 53. Cyfry tej niepodobna skontrolować. Zgodnem zaś z prawdą historyczną jest, że rządy nad nimi sprawowało przeważnie kilku książąt. Stosunek ilości grodów (53) Wągrów, czyli Obodrytów północnych do ilości grodów (100) Obodrytów wschodnich odpowiada mniej więcej dokładnie stosunkowi terytoryów zajętych przez obydwa szczepy. Jest to moment bardzo ważny, gdyż okazuje się, że cyfry grodów nie są wyłącznie zaczerpnięte ze świata fantazyi.

Wzmianka o tem, że ziemie północnych Obodrytów były podzielone pomiędzy książąt, może mieć polityczne i chronologiczne znaczenie. Ann. Fuldenses pod r. 844 piszą: »Hludouicus Obodritos defectionem molientes bello perdomuit occiso rege eorum Goztomuisli terramque illorum et populum sibi divinitus subiugatum per duces ord in a vit,«.

2. Yuilci.

Vuilci, in qua civitates XCV et regiones liii. Jakkolwiek wzmianka jest jasna, wymaga jednak uważnej interpretacyi. Nie ulega wątpliwości, że czwarta i piąta z kolei nazwy, a to Mo-rizani i Hehfeldi obejmowały także ludy lutyckie.

Vita Einhardi daje pozytywną wskazówkę, w jakim kierunku tę nazwę należy pojmować, ogólniejszym czy też ściślejszym. Oczywista, że w sensie ściślejszym¹⁰. Karol Wielki walczył z Wilkami (Weletami) siedzącymi u wybrzeży Bałtyku. Siedziby ich jednak dotykały od zachodu także Łaby. Zdaje się zatem, że teryto-ryum późniejszych Połabów, a może i Warnabów stanowiło pierwotnie domenę także i tych szczepów. W każdym razie prawdo-podobnem jest, że Karol Wielki w r. 789, przekraczając Łabę wstępował wprost na ich terytoryum¹¹.

Prawdopodobnem zresztą jest, że w ciągu paru późniejszych wieków nastąpiły tu nad brzegami Łaby, znaczne zmiany teryto-ryalne. Zwrócić jednak należy uwagę na to, że jeszcze Henryk II i Konrad II najważniejsze zjazdy z Lutykami odbywali nad samą Łabą, w Wierzbnie.

Nader cenną jest informacya stwierdzająca, że Wilcy dzielili się na cztery kraje. Decyduje też ona o słuszności wypowiedzianego powyżej poglądu, decyduje też o tern, że w wewnętrznym układzie szczepów weleckich od wieku IX aż po wiek XI nie zaszła żadna istotna zmiana. Trudno natomiast zgodzić się z poglądem Kra-lićka, który w następującej zaraz z kolei grupie czterech nazw widzi specyfikacyę owych czterech plemion, na które dzielili się Wilcy¹². Z tych Morizani zapewne liczyli się do późniejszych plemion luty-ckich, nie mieli jednak nic wspólnego z zasadniczem ogniskiem Lu-tyków. Znana, 17 glossa Adama Bremeńskiego mówi o Wilkach: Chizzini et Circipani cis Panim fluvium habitant, Tholosantes et Rehtarii trans Panim fluvium; hos quatuor populos a fortitu-dine Wilzos appellant, vel Leuticos¹³.

3. Linaa. Bethenici et Smeldingon. Morizani.

Linaa est populus qui habet civitates VII. Szczep ten siedział nad Łabą. Prope illis resident quos vocant Bethenici et Smeldingon et Morizani, qui habent civitates XL

Wszystkie te trzy ludy siedziały nad Łabą, wzdłuż jej biegu, w kierunku z północy na południe. Na terytoryum Linaa leżał gród Lunkini. Do nich od południa przytykali Bethenici, a do tych Smeldingon. Tych ostatnich zarówno Lelewel, jak Szafarzyk uważają za Smolnian. Interpretacya ta nie wydaje się dość uzasadnioną. Wobec stosunku pomiędzy nazwami, jaki zachodzi pomiędzy Hawelanami Stodoranami (patrz niżej) możliwem jest, iż Smeldingon odpowiada słowiańskiej nazwie ludu znanego u Adama Bremeńskiego jako War-nabi z Lingones mniej więcej w ten sposób, jak to czynią An. Re-gni Francorum z Lingones i Smeldingon¹⁴. Na terytoryum Smeldin-gon leżał nieznany wielki gród, który według Chronicon Moissiacen.se, zwał się S e m e 1 d i n c c o n n o b u r g ¹⁵ 16.

Siedziby Smeldingon pomiędzy Bethenici a Morizani wskazują raczej na to, że i nazwy i siedzib wypada szukać w związku z późniejszymi Zemzizi (cf. Szafarzyk, II, str. 586). Na ich tery-toryum leżał gród Semlin, względnie Semel-in (waryanty Sem-melin, Ssemelyn, Czemelin, Gzemmelin, Zemelin). Dzisiaj jest to wieś nad jeziorem tej samej nazwy, w Marchii środkowej pod Rathe-nowem

Morizani był to szczep, siedzący na południe od Bethenici, późniejsi Morazeni. Nie należy ich mieszać z późniejszymi Murizzi, mieszkającymi nad jeziorem Muriz.

Sposób, w jaki »Opis« łączy Morizani z Bethenici i z Smeldin-gon w jedne grupę, daje do myślenia na temat ich szczepowej i politycznej przynależności. Ich welecko-lutycki charakter wydaje mi się wątpliwym, pomimo autorytetu Szafarzyka i innych badaczy.

4 Hehfeldi.

Jako sąsiedzi Bethenici Smeldingon et Morizani wymienieni są Hehfeldi, qui habent civitates VIII.

Lud ten rzeczywiście jest przytoczony pod nazwą niemiecką i to partykularną. Opis Germanii króla Alfreda uważa Wilków w ogóle za Hawelan ¹⁷.

Z tekstu Dytmara i Roczników Kwedlinburskich wynika, że kraj Hawelan zwał się ze słowiańska Stodoranią¹⁸. Roczniki kwe-dlinburskie podkreślają wybitne znaczenie kraju wśród Słowiańszczyzny nadłabskiej, co pozostaje w zgodzie z zasadniczą wiadomością Widukinda w jego opowiadaniu o księciu Tugumirze i o Braniborzu. Z tekstu Widukinda i z późniejszych zresztą źródeł wynika, że centrum kraju Hawelan-Stoderan stanowił Branibórz, a wpływy polityczne władcy Braniborza, względnie grodu, sięgają aż do Odry. Działo się to na początku X w.¹.

Wiadomości niemieckich pisarzy o Stodoranach dają się skontrolować za pomocą źródeł czeskich, a to Chrystyana i Kosmasa. Nazwa kraju w obydwu źródłach brzmi »Stodor«².

Bardzo pouczające ze stanowiska stosunku historyi do legendy jest zestawienie narracyi Chrystyana i Kosmasa o Dragomirze z podaniem o niej w kronice Dalimila. Poucza ono, z jaką łatwością, na przestrzeni około dwustu lat nazwa kraju zapomnianego może być przeniesioną na okolice, prowincye, czy też nawet osady bądź wsi, znane pisarzowi czasów późniejszych. Chrystyan i Kosmas mówią o Dragomirze, jako o księżniczce lutycko-stodorskiej w sposób poprawny. Dalimil piszący w czasach, kiedy już zapomniano o Stodoranach, względnie zapisujący wersyę ludową, która ich nie znała, czyni z Dragomiry córkę czeskiego hrabiego z kraju żateckiego³. Zobaczymy niżej, że ofiarą podobnej omyłki, podobnie jak Dalimil, padł także i Kosmas.

5. Surbi — Talaminzi.

»Juxta illos (Hehfeldi) regio, quae vocatur Surbi, in quaregione plures sunt, quae habent civitates L. Juxta illos sunt, quos vocant Talaminzi, qui habent civitates XI«.

Nazwy te, obejmujące znane kraje, nie wiele nastręczają sposobności do poczynienia nowych spostrzeżeń.

Stosunek ilości grodów podanych przy obu nazwach odpowiada mniej więcej dokładnie źródłowym informacyom o rozległości obydwóch krajów. Nazwa »Talaminzi« jest oczywiście niemiecką, choć bardzo starą, znają ją już Annales Moissiacenses pod r. 805 jako »Demelchion« ⁴. Od tego czasu w ciągu IX i X w. nazwa ta występuje w szeregu źródeł historyograficznych.

¹ Ibid. In us. scli. ed. I. Lib. I c. 35, a zwłaszcza II, 21.

*    Font. rer. Boh. I, str. 205: ex provincia Sclavorum paganorum,,. que Ztodor dicitur. Ibid. II. str. 28 (Kosmas): post cuius (Spitygniew) obitum obtinuit Wratislaw ducatum, qui accepit uxorem nomine Dragomir de duris-sima g en te Luticensi et ipsam saxis duriorem ad credendum ex provincia nomine Stodor.

*    Ibid. III. str. 51: »Ten poje zenu z Stodor. dćer hrabe ćeskeho, tej diechu Drahomir, z kraju Żatecskeho.

⁴ Simson, Karl d. Grosse (Jhb. d. deutschen Reiches) IL str. 324,

Dytmar wyjaśnia gruntownie, iż jest to nazwa niemiecka, a prowincya zawdzięczała inną słowiańską nazwę źródłu »Glo-muzi« (cf. niżej w ustępie »Glopeani«). W tej samej formie, lecz o innej literze początkowej, nazwę prowincyi podaje dokument Ottona II z r. 981: »in pago Dalminze seu Zlomekia vocato iuxta fluvium Multha dictum« h

Nie trzeba jednak przypuszczać, że zarówno Serbowie, jak Głomacze (Dalemińcy) odpowiadają dokładnie terytoryum i ludom, znanym z późniejszych źródeł. Dalemińcy mogli stanowić jedynie część znanego później terytoryum, a Głomacze mogą być Glopeani (cf. niżej). Liczyć się trzeba z faktem, że »Opis« w dalszych częściach wymienia także i inne ludy, które mogły siedzieć na terytoryum serbskiem.

6. Becheimare — Marharii.

Becheimare, in qua sunt civitates XIII. Marharii liabent civi-

tates XI.

Nazwa Becheimare ma się oczywiście do nazwy Czechów tak, jak Wilków do Lutyków, Dalemińców do Głomaezów, Hawelan do Stodoran. Transkrypcya »Becheimare« stanowi własność »Opisu« i nie powtarza się podobnie, jak »Marharii« w innych współczesnych źródłach -. Jest ona niemieckiego pochodzenia \

Bardzo ważną kwestyę stanowi stosunek nazwy do terytoryum, mianowicie, w jakim stopniu nazwa ta odpowiada części czy całości kraju znanego później jako Czechy.

Jakkolwiek całkiem pewnej odpowiedzi dać nie można, to jednak wielce jest prawdopodobnem, że już od najdawniejszych czasów, a więc od końca VIII w. nazwa Czech—Bohemia, odpowiada historycznym granicom właściwych Czech. Na uwagę w szczegól-

nota 3; Chroń. Moiss. Karolus imperator

Saxonibus super Werinofeldo et Demełcion. W dokumentach Dalemińcy

[•19]

OPIS GRODÓW I TER 5f TOKYO W

19

tercium (sc. exercitum) transmisit

cum

(według Posse’go) noszą nazwy: Dalaminci, Dalaminza, Dalminze, Dalmatia, Deleminze, Thalamince, Thalemince, Thalemenche, Talemence, Talmence.

¹    Cod. dipl. Sax. R, I. 1. nr. 28; z kopiarza.

²    Ann. R. Franc.: in us. sch. Indeks: Beehaim, Beehaimi, Beheimi. An. Fuld.: Boemani, Behemi, Behemitae; ta ostatnia nazwa analogiczna do nazwy użytej w tymże ustępie: Marahabitae. An. Ber tin.: Behim; Regino: Behcmensium, Behemi, Boemi.

s Według Kralićka.

ności zasługują wzmianki Roczników Karolińskich, popierające to przypuszczenie. A więc wzmianka An. Regni Francorum z r. 791 \ narracya wydarzeń z r. 805 według An. Mettenses, a także bardzo ważne ustępy Ghronicon Moissiacense z r. 865 i roczników fuldaj-skich z r. 856 i 857 ¹⁹ 20. Ogół tych danych pozwala stwierdzić, źe granice terytoryum czeskiego od północy, zachodu i południa już w wieku IX są te same mniej więcej, które były później; jedynie granica wschodnia, na północny wschód od Łaby i dalej na wschód jest niewyraźna; źródła o niej, ze zrozumiałych powodów, nie mówią. Zresztą, i tu (jak przy Serbach) są możliwe wątpliwości, wynikające z danych »Opisu« n.p. Stadici. Wzmianka o piętnastu grodach czeskich zasługuje na zastanowienie. Roczniki fuldajskie pod r. 845 mówią o chrzcie czternastu książąt czeskich. Ponieważ w Rocznikach tych kilkakrotnie wspomnianą jest »civitas« w związku z księciem, który w niej ma główną rezydencyę — sądzimy, iż podobny związek także i w tym wypadku zachodzi. Redakcya zatem niniejszego ustępu wiąże się chronologicznie z wypadkami na dworze królewskim w r. 845 ²¹ 22 23.

M ar h arii habent ci vitales XI. Transkrypcya odpowiada formie Becheimare. W rocznikach fuldajskich nazwa jest oddaną przez: Marahenses, Margenses, Maravi, Maravani, Marahabitae, Ma-rehenses, Marabi, Marahavi. Dytmar natomiast pisze: Marierun (nazwa kraju) i Mararenses. Szafarzyk sądził, że Marharii

ean-

oznaczają znane państwo wielkomorawskie, natomiast wymienieni niżej »Merehanos« odpowiadają mieszkańcom kraju nad Morawą serbską i bułgarską. Kralićek przypuszcza, iż należy trzymać się porządku oznaczonego przez autora »Opisu«. Wobec tego, że mowa o ludach na północ od Dunaju. Morawy leżące na południe od Dunaju nie mogą być brane w rachubę. Kralićek sądzi zatem, modyfikując pogląd Zeussa, że »Opis« przytacza dwie nazwy tego samego ludu, jedne Marharii, ściśle niemiecką, drugą zlatynizowaną Merehani od Marachani = Morawane²⁴. Gdyby chronologia opisu dała się dokładnie ustalić, możnaby na powyższą wątpliwość odpowiedzieć w sposób mniej lub więcej stanowczy. Wzmianka o 11 grodach, posiadanych przez Marharii, pozwala hypotetycznie wnosić, że tutaj, na terenie morawskim, najbliższym Czechom, panuje ten sam stosunek pomiędzy grodami a książętami, który dał się stwierdzić w Czechach. Na Morawach, objętych nazwą Marharii, byłoby zatem mniej o trzech szczepowych, czy dzielnicowych książąt, niż w Czechach. Dane te wskazują, że i tutaj mamy do czynienia z dawniejszą fazą rozwoju Moraw, niż da się ona pomyśleć za czasów nie tylko Świętopełka, ale i Rościsława²⁵.

Przypuszczenie to popiera chronologia faktu sąsiedztwa Bułgarów z państwem frankońskiem. Fakt ten miał miejsce według wywodów Kralićka około r. 849²⁶. Kralićek jednak upraszcza odnośny wywód usunięciem ludu »Merehanos«, występujących już według niego jako właśnie »Marharii«.

7. Uulgarii Merehani.

V ulg arii. Liczba pięciu miast nie jest wprawdzie identyczną z danemi o organizacyi politycznej Bułgarów, jakie zawdzięczamy Rocznikom Karolińskim. Jest jednak im blizką. Ann. Bertiniani pod r. 866 podają taki szczegół z walk pomiędzy królem Bogory-serri a bojarami z powodu przyjęcia przezeń chrześcijaństwa. »Quot-q u o t i g i t u r f u e r u n t i n t r a decem co m i t a t u s, adunaverunt

se circa palatium eius«²⁷. Różnica dat organizacyjnych pomiędzy »Opisem« a Rocznikami może być tłómaezoną różnicą czasu powstania obydwóch źródeł, i to znowu w tym kierunku, że »Opis« jest starszy, i to znacznie, od odnośnego ustępu »An. Bertiniani«.

Fakt ten rzuca przecież pewne światło na »Merehanos«. Pogląd negatywny Kralićka ma przeciw sobie własne jego argumenty tej treści, że autor »Opisu« musiał dobrze znać kraje, które według jego własnego zdania, sąsiadują z państwem Karolingów. Przeciwnie, na podstawie źródeł należy sądzić, że koła duchowieństwa bawarskiego o tych stosunkach dobrze były poinformowane. Szczególnie zaś, można powiedzieć, interesowano się ustaleniem granic pomiędzy państwem Karolingów a Bułgarami, którzy w trzecim dziesiątku lat IX w. rozpoczęli energiczną akcyę nad środkowym Dunajem, obalając stosunki ustalone przez Karola Wielkiego. Roczniki Frankońskie notują dwukrotnie zabiegi poselstw bułgarskich o ustalenie granic²⁸. Lata te (825—826) to okres największej eks-panzyi potęgi Bułgarów, kiedy zwierzchnictwo ich rozciągało się nad dolną Pannonią, a bułgarskie zagony sięgały nawet Pannonii wyższej²⁹. Wówczas zatem Bułgarzy graniczyli z państwem Franków od północnych Moraw w całej rozciągłości wzdłuż Dunaju po obu . jego brzegach, i nie mogło być mowy, by na południe od Bułgarów, a na północ jeszcze od Dunaju było miejsce dla sąsiedztwa jakiegoś innego ludu słowiańskiego z państwem Franków.

Możliwem jest natomiast, że później, gdy fale ekspanzyi Buł-

garów opadły, Bułgarzy mogli pozostając sąsiadami Morawian od północy, mieć Franków od zachodu, mniej więcej wzdłuż Dunaju. W takim razie na południe od ich naddunajskich posiadłości, w samym klinie stworzonym przez zakręt Dunaju musiał siedzieć lud, który się nazywał »Merehani«, a więc Morawianie. Teren posiadłości tego ludu odpowiada mniej więcej osadnictwu owych wschodnich Obodrytów, o których mówią roczniki Frankońskie, zwanych inaczej »Praedenecenti« i ich sąsiadów. Pod tym względem są zupełnie trafne uwagi Szafarzyka, który przypuszcza, że te ludy słowiańskie, a więc wschodni Obodryci, Guduseani i Timoczanie, a prawdopodobnie także i Siewierzanie (według nomenklatury Szafarzyka) siedzieli obok siebie L Słusznie zatem Szafarzyk przypuszcza, że Me-rehanos siedzieli nad Morawą², myli się jednak, jeśli sądzi, że tu chodzi o Morawę serbską i bułgarską, a więc na południe od Dunaju.

Merehanos zajmowali prawdopodobnie na schyłku VIII i na początku IX w. terytoryum nad rzeką dzisiaj węgierską, Maroszem. Rzeka ta nazywała się zapewne Morawa. Jest to Mar u a wymieniona w »Versus Paulini de Henrico duce«, księciu Fori Julii, który padł podczas walk z Awarami w r. 799³. W ścisłym związku z nazwą tej rzeki pozostaje jedyna wzmianka o »Merehanos« w źródle historyograficznem, mianowicie w Annales Regni Francorum z r. 822. Wzmianka ta niesłusznie dotąd była w literaturze, a i przez samego Szafarzyka, wiązana z Morawami Mojmira i jego następców⁴.

Pouczającą jest wzmianka, na którą powoływał się jeszcze

¹ Loco cit. II str 211.

³ Ibid. str. 211 ss.

³ W Appendix wydania Einhard i, Vita Caroti, in us. sch. ed. Y,

str. 39;

Mecum Timavi saxa, novem tlumina flete, per norem fontes redundantia, quae satsa gluttit unda ponti Ionici,

Istris sausque, Tissa, Culpa, Marua Natissa, Corca, gurgites Isontii!

Wydawca uważa Marua za Marosz lub Mur. Całe to terytoryum znajdowało się w obrębie legacyi tego właśnie księcia czy margrafa. Cf. Ann. R. Franc, ad a. 818.

r u anorum,

⁴ Ann. R. Franc, ed. cit. str. 159: In quo consentir omnium orienta-lium Sciavorum, id est Abodritorum, Soraborum, Wilzorum, Reheimorum, M a-Praedenecentorum, et in Pannonia residentium Abarum legatio-nes cum muneribus ad se directas audivit.

Szafarzyk, wiążąc ją jednak z serbską Morawą. Mieści się ona w »De caerimoniis«, a treścią jej formularz nagłówków listów do władców słowiańskich na Bałkanie. Wśród tych władców jest wymieniony archont »Mtopaßtag«, jako ostatni, po Trabuńskim i Dio-klejskim h Nie jestem jednak pewny, czy te Morawy można wiązać z węgierskim Maroszem.

Decydujące jednak znaczenie dla rozbioru naszego »Opisu« posiada tekst Konstantyna o siedzibach Węgrów: De adm. Imperio c. 40 t. Tekst przytaczam tutaj, tłómaczenie zaś Bielowskiego podaję w nocie:

»Ta 3è àvwxspa xoôxrnv, sv w èaxiv vjrcaaa xïjç ToöpvJoc; xaxa-axVjvwatç, àpxuoç ovojiaÇouçt xaxà xàç xwv sxstas peôvxwv Tcoxajxwv £7cwpuaćaę. oE 3è xcoxajxoi staiv oôxot, n o x a jx ó ; rc p m x o ç ó T t p rp a yj ç, TOxajxôç Seôxepoç Touxrj;, n o x a [x b ç xpixoç à M o p V) a rj ç, xs-xapxoç ô Kptaoç, xai TcàXtv ê'xspoç Tïoxapôç y) Ttxca«³⁰ 31 32 33 34 35.

Z Konstantyna zatem wynika, że terytoryum nad Cissą dzieliło się na szereg mniejszych krajów, z których każdy miał nazwę według przepływającej przezeń rzeki. Rzeki te są wyliczone w kierunku z południa na północ. Pierwsza Timezes, dzisiejsza Ternes; druga Tûtes—nieznana; trzecia Moreses, dzisiejsza Maros; czwarta, dzisiejsza Körös; wreszcie Cissa. mianowicie jej górny bieg.

Z tekstu Konstantyna nie wynika bynajmniej, by dopiero Węgrzy nadali nazwy krajom leżącym nad wymienionemi rzekami. Nazwy były od Węgier starsze; oni je już zastali i przejęli.

Z nazw tych na dwie należy zwrócić przedewszystkiem uwagę, a to na »Timeses« i na »Moreses«. »Timeses« tak przypomina nazwę bułgarskiego Timoka, że na ryzyko błędu językoznawczego należy przypuścić, że po słowiańsku nazywał się on także Timok. W takim razie znany lud słowieński z Roczników Frankońskich «Timociani«, qui nuper a Bulgarorum societate desciverant et ad nostros fines contulerant⁸, nie mieszkali na południe od Dunaju, lecz na północ. W ten tylko zresztą sposób myśleć mogli o nawiązywaniu bezpośrednich stosunków z Frankami, gdyż inaczej nie pozwoliliby im Bułgarzy, gdyby oni Bułgarzy rzeczywiście siedzieli nad Timeses’em, ani też Liudewit, siedzący w Kroacyi i odmawiający Tymoczan od przymierza z Frankami³⁶. Uwaga nasza w niczem zresztą nie zmniejsza znaczenia Tymoczan południowych, o ile istotnie istnieli.

Stosując powyższe spostrzeżenie o Tymoczanaeh nad dzisiejszym Temesem do »Merehanos« »Opisu«, wynika, że tych Mere-hanos nie koniecznie należy szukać czy na południe od Dunaju, jak chce Szafarzyk, czy w ogóle nie wiedzieć, co z nimi począć, jak czyni Kralićek, i dlatego identyfikować ich z Marharii nad Mojmi-rową Morawą. »Merehanos« zajmują w »Opisie« miejsce mniej więcej Tymoczan, których »Opis« nie zna, względnie »Merehanos« tworzyli większe skupienie ogarniające także i Tymoczan. Siedząc w samym klinie czy pomiędzy Dunajem a Cissą, czy pomiędzy obydwoma ramionami Dunaju, zajmują w opisie miejsce najbardziej wysunięte na południowy zachód. Przekonamy się niżej, z racyi omówienia nazwy »Zeriuani«, że »Opis« mniej więcej dość dobrze zdawał sobie sprawę ze stosunków osadniczych w tych stronach.

B. 1. Mitoxi — Pliesnuzi — Thadesi — Glopeani, Zuireani.

Z uwag, podanych w ustępie o Osterabtrezi, wynika, że cała grupa pięciu nazw od Miloxi—Zuireani leży na wschód od grupy nazw ludów ściśle nadłabskich, względnie na południe od Osterabtrezi. Naturalnie, odnośny kierunek należy rozumieć nie ściśle, lecz mniej więcej. Nazwy te trudno w ogóle określić. Niektóre mogą być zepsute, przeważnie zaś zaginęły, lub wcześnie wyszły z użycia. Większy więc nacisk da się położyć na uzasadnienie możliwości, iż w ogóle nadanym terenie dana nazwa może mieć prawo obywatelstwa. W ten sposób staram się określić zasadę przyjętego geograficznego szyku. Nazwy noszą wybitnie słowiański charakter, z wyjątkiem jednej —Phesnuzi, którą jednak także poczytujemy za słowiańską.

Miloxi, których szukamy bądź w sąsiedztwie, bądź niedaleko na południe, czy w południowo-wschodnim kierunku terytoryum — Osterabtrezi, można uważać za nazwę analogiczną do Doxani Adama Bremeńskiego, mieszkających nad rzeczką Doxa¹. Ongi zapewne istniały nazwy wód, z któremi w związku pozostaje nazwa Miloxi. Można wskazać na jezioro Mils en w Marchii środkowej pod Oranienburgiem, a zwłaszcza na dwa jeziora Milten w Marchii wkrzańskiej. Na tern samem terytoryum istnieje od dawna wieś Mil o w².

Na szczególną uwagę zasługuje najdawniejsza transkrypcya nazwy grodu znanego jako Malchow, w dzisiejszej Meklemburgii. Gród ten dominuje na terytoryum tej samej nazwy i nad znanem, rozległem jeziorem³. Są to właśnie trzy elementy określające bardzo często pierwotną nazwę szczepu. Otóż ta najdawniejsza transkrypcya opiewa Mili eon, względnie Meli eon. Poza tern jednak ten sam Helmold transkrybuje nazwę grodu przez Malacon, Mala-cowe. Forma przeto transkrypcyi nie jest stałą i nie można wskutek tego mieć pewności, jak rzeczywiście wyglądała. Melicon może być zepsute⁴. W dokumentach występują transkrypeye: Malechoy, Malg(h)ow, Malegowe, Malech i Molchow ⁵.

Terytorya sąsiednie, i to najbliższe, znają jednak od najdawniejszych czasów imiona osobiste i rodowe ściśle pokrewne nazwie Miloxi. Obok nazw znanych z indeksów w dyplomataryu-szach⁶ godnem uwagi jest imię księcia Lutyków, sąsiadów cytowanych już wyżej Obodrytów wschodnich — Mil eg as ta. Ojcem jego był książę, którego imię pozostaje w związku z nazwą szczepu Lu-buszan (król Lubusz)⁷.

Nasza bulla gnieźnieńska z r. 1136 zna osadę pod Spicymie-rzem o nazwie M i 1 o s t o v i c i, zna także imię wieśniacze Milos i Milo eh⁸. Starą także, bo sięga początku XIII w., jest nazwa wsi

¹ In us. sch. II. 18, nad rzeką Dosse, dziś okolica miasta Wittstock

w Priegnitz.

² Riedel, Cod. dipl. Brand. Indeks.

* Andre es, Handatlas. Wyd. 1913. 45—46, C 3 — 4.

⁴    Helmold, in us. sch. ed. Schmeidler, str. 175, 184 i 195—196.

⁵    Riedel, Cod. dipl. Brand. Indeks.

⁶    Ibid., a nadto Kłem pin, Pommersches UBuch: Milosk, Mi los ko jako imiona osobiste.

⁷    Ann. R. Franc, in us. sch. Indeks.

⁸    Rozwadowski, Bulla z r. 1136, Materyały Kom. Jęz. Ak. Um. If, str. 456.

ongi biskupa poznańskiego — Milostovo w powiecie między-chodzkim ³⁷.

Prawdopodobnie zatem na terenie czy Wkrzanów, czy dalej na południe, może nawet na terytoryum Lubuszan, możnaby doszukiwać się osadnictwa zagadkowych Miloxi.

W oznaczonej geograficznej pozycyi muszą znajdować się bezpośredni, czy najbliżsi sąsiedzi Miłoszan-P h e s n u z i. Jest to prawdziwe crux, zarówno ze względów topograficznych, jako też językowych. Mimo to nie śmiem twierdzić, by nazwa była zepsutą.

Szafarzyk uważał ich za Pieczyngów, dowodów jednak nie przytacza, Lelewel doszukiwał się ich w Kroacyi pod górą Wezenta (P es en ta Konstantyna Porfirogenety). Obydwa te tłómaczenia wydają się nam zupełnie nieprawdopodobne. Kralićek sądzi, że Phesnuzi = Bezunzane, tak jak Thadesi = Dadosesani, a Miloxi = Milzane. 1 to tłómaczenie jest jednak sztuczne. Całość zabytku nie robi wrażenia etymologiczno-pedagogicznej zabawki.

Nazwa ta pozostaje prawdopodobnie w związku z piaskiem. Na Pomorzu nadwiślańskiein jest miejscowość Piasnitz, w dokumentach — Pesnize, Pesniza, dopływ jeziora żarnowieckiego³⁸. Słów. Geogr. wspomina, że samo jezioro żarnowieckie nosiło tę nazwę. Wschodnią granicę ziemi stargardzkiej na Pomorzu tworzyło Pätschtee, Peazno, Peizno³⁹. Żuławy nad dolną Pianą noszą nazwę Pezene (jeśli nie Prezene), o ile można wnosić z Atlasu Sprunera. gdyż tej nazwy nie udało mi się od-naleść w indeksach i innych źródłach⁴⁰.

Nie można również wykluczać innego tłómaczenia. Słów. Geogr. notuje nazwę prawego dopływu Łaby w Łużycach — Wiosennicy, po niemiecku W e s s n i t z. Siedzib P h e z n u z i, w każdym razie .szukać należy nieco bardziej na południe w sąsiedztwie idących tuż bezpośrednio Thadesi.

Thadesi stanowią nazwę łatwiejszą do odcyfrowania; na-równi z Osterabtrezi stanowią oni kryteryum ustalające oznaczoną przez nas sytuacyę geograficzną całej tej grupy. W północnej Meklemburgii i na Pomorzu istnieją wsi Das so w, bardzo stare, zwłaszcza pierwsza, znana już Helmoldowi w opisie wydarzeń 1014—1023 O w rachubę jednak wchodzić nie mogą, gdyż »Opis« wyznacza ludowi Thadesi bardziej południowe siedziby.

T hor p p (Thadandorp, Chadendorp), pod Wysoką

Sposób urobienia tej nazwy, naturalnie z niemiecka, wyjaśnia się dość dokładnie przez analogię z nazwą szlezwickiej miejscowości Oldesloe, na podstawie materyału w Helmoldzie. W r. 1152 Helmold określa ją jako »Thode sio« (waryant T heodeslo⁴¹ 42, Versus Vicelini« figuruje ona jako Tadesla, w »Epistoła Si-donis« ⁴³ jako Adesla. Jednem słowem Thadesi może się równać doskonale Thodesi. Nazwa ta doskonale odpowiada nazwie znanego szczepu Doxane⁴⁴. Nazwę temu ludowi dała niewątpliwie rzeka Dossa—Doxa. W tym zatem starożytnym kraiku należy widzieć naszych Thadesi. Znajdujemy tu od dawna nazwy im pokrewne, jak T h a d e n

(Wittstock), znaną już od r. 1150 i 1179⁴⁵. Przejścia od Thade-si do Th ad en nie potrzeba chyba szczegółowiej uzasadniać⁴⁶. Oczywista, że pokrewieństwo nazwy Thadesi z Dziadoszanami jest widoczne.

na

Glopeani nie dają się pozytywnie określić. Lelewel szukał ich w Hercogowinie, Szafarzyk w nadwołżańskieh Kołpjanach, choć innem miejscu, ze stanowiska fonetycznego, nie wykluczał możliwości związku z naszem Gopłem⁴⁷. Kralićek rzuca bardzo ponętne przypuszczenie, że mamy tu do czynienia ze Zlopeani, którymi mogą być Dołęźanie ze Słupi lub ze Stolpu, lub też Zlu-bjani, skąd poszli Selpuli, względnie Selpoli⁴⁸.

Wszystkie te przypuszczenia są bardzo kruche. Indeks Rie-dla (do kodeksu Brandenburskiego) podaje nazwy takie, jak Glo-big, G lob i s sin, Globitz, Glob so w, Glob en, z których każda stoi w oczywistym związku z nazwą Glopeani. Wobec tego, że takie nazwy, jak Busane, Zuireani, Vislane, Sleenzane pochodzą od nazw rzek, sądzę, że i Glopeani powstali w podobny sposób. Niestety nie wiem, czy na badanym terenie znajduje się rzeczka o nazwie takiej, jak Głąbią (z niemiecka Glumen-Fluss, w powiecie złotowskim i chodzieskim). Godną zastanowienia byłaby analogia, o ile na nią sobie może pozwolić nie-fdolog, czy pomiędzy nazwą tą Glumen a serbskiem Glomuzi, znanymi z Dytmara, nie zachodzi ściślejsze pokrewieństwo. W tym wypadku sądziłbym, że Glopeane to starsza, więcej słowiańska forma zepsutej już z niemiecka nazwy Glomuzi¹. Nazwa więc Glopeane miałaby się tak do Talaminzi, jak Wilcy do Lutyków. Część kraju bliższego Niemcom zwała się już z niemiecka, gdy dalsza zachowała jeszcze słowiańską nazwę.

Niemcy tłómaczyli także często nazwy słowiańskie. Wolno więc wnosić, że jezioro Tiefensee pod Storkowem, na starej lubuskiej ziemi, nazywało się dawniej jeziorem Głębokiem, albo po-prostu Głąbią².

Zuireani zajmują w »Opisie« miejsce pomiędzy Glopeani a Busane. Lelewel znajduje ich naturalnie w Kroacyi, Szafarzyk wiąże nazwę ludu z nazwą jeziora Świr w gubernii wileńskiej. Pogląd Szafarzyka jest niewątpliwie trafny pod względem językowym i uwzględnienia związku nazwy szczepu z nazwą wód, nad któremi osiadł. Zeuss w zupełnie dowolny sposób kombinuje Zuireani ze Zwornikiem nad dolną Driną. Kralićek stawia parę przypuszczeń. Jedno, które z góry wykluczamy, to to, że Zuireani mogą być Ze-riuane, ponieważ te same głoski tworzą obydwie nazwy. Poza tern sądzi Kralićek, że Zuireani mogą odpowiadać polskim Siewierzanom lub mieszkańcom terytoryum grodu Zwierzyna, inaczej Veligradu. Istotnie jednak w transkrypcyi Zwierzyna (według indeksu Riedla) lićka duże poparcie, choć sam autor nie zwrócił na to uwagi. Nazwa ta jest podana raz w brzmieniu »Glomuzi« (cf. niżej), po raz drugi (L. c. 36) brzmi: Zlomizi.

¹ Thietmari Ghr. in us. sch. I. c. 3: Glomuzi est fons, non plus ab Albi, quam duo miliaria positus, qui unam de se paludem generans... sepe operatur...

² Riedel, Cod. dipl. Brand. Indeks.

jest bardzo podobną, mianowicie »Zuirin«. Wiadomo, że jezioro pod. miastem nosi identyczną z niem nazwę.

Riedel zestawia transkrypcje Schwerin u meklemburskiego w następujący sposób: Schweryn(n),-rein, Swerin(n)-ryn, Suerin, Skwerin, Zwerin,-ryn, Zuerin,-ryn, Tzwerin, Czwerin, Czwe-ryn, Zuirin, S k w i e r z i m (?).

Interesującą jest pewna analogia tej transkrypcyi do formy nazwy wybitniejszej wielkopolskiej miejscowości. Mamy na myśli Skwirzynę, przy ujściu Obry do Warty w powiecie dawniej między chodzkim. Najdawniejsza jej transkrypcja z r. 1312 brzmi Z w er in, późniejsze: Nowa Squerin (z r. 1313), Zweryn (1315),. Swyryn (z r. 1390), Skwirzyna (1458), Swyrzyna (1493). W zna-nem opisaniu granic pomiędzy Marchią Wielkopolską (z r. 1251?): via Schwerin en sis, wieś-S ch w e rin, w Źródłach Dziejowych: Squirzina⁴⁹.

Na obszarze Śląska analogiczna nazwa znaną jest z bulli gnieźnieńskiej: »Item villa ante Bitom, que Zversov dicitur« ⁵⁰). Rozwadowski w cytowanej rozprawie uważa ten Zwierszów za zaginiony i sądzi, że Słownik Geogr. go nie zna. Jest to jednak wieś znana. Rzecz w tern, że Bytom, o którym mowa, nie leży na górnym Śląsku, lecz na dolnym, nad Odrą o 4 mile pod Głogowem. Forma transkrypcyi podobnie chwiejna, jak nazw poprzednich a więc: Swirczhow (1359), Swiczow i Swirschau, Schwirz.

Na terenie innych ziem polskich są znane: Świeryż (S w jery sch) w po w. łowickim; Świerzawy (po w. rypiński); Świerże (Zwirsow już w r. 1191; Szwyrsze) nad Wisłą, pow. kozienicki i inne. Topografią tej nazwy na ziemiach polskich zajmujemy się jeszcze niżej.

W Czechach nazwa nie była tak powszechną; jednak spotykamy się ze starą osadą Zwiratici, nad Izerą⁵¹.

W uzasadnieniu przypuszczalnej przynależności miejscowej szczepu Zuireani należy się liczyć primo z tem, że zaraz po nich idzie nazwa Bu sa ni, a secundo, że z nazwą Busani łączą się bezpośrednio nazwy Sittici i Stadici.

Według czysto zewnętrznych podobieństw niewątpliwie należałoby przyznać grupie Zuireani-Busani-Sittici osobne miejsce. Wówczas łatwo wyznaczyć na mapie jej właściwe miejsce. Mam na myśli przedewszystkiem sąsiedztwo obu nazw: Zuireani — Bu-sani. Cała prawie literatura przedmiotu widzi w Busani Bużan wołyńskich, o których Latopis ruski: »Bużanie zanie siedosza po Bugu, poslieże Wełynianie (waryant: Wołynci)«⁵². Bużanie zatem siedzieli u wierzchowin Bugu tam właśnie, gdzie znajdował się gród Busk. Na kartach ruskiego Latopisu Busk odgrywa wybitną rolę w XI i XII w. Liczył się zawsze jako gród wołyński⁵³, względnie przynależny do udziału książąt, siedzących na Wołyniu.

Na tej wzmiance oparł się też Szafarzyk, a w konsekwencyi doszedł do wniosku, że i Sittici szukać należy na Wołyniu;, związał’ też ich z nazwą Żytomierza; Suireani zaś związał Szafarzyk z nazwą jeziora Świr w gubernii wileńskiej i z tamtejszemi nazwami Swirjany i Swirany. Z temi nazwami Szafarzyk zestawił nazwę Świr w gubernii ołonieckiej i Świr w dzisiejszej Galicyi (i tutejsze nazwy Swirz, Świrze i Swirskie). — Na podstawie tego rozumowania Szafarzyka i dla Stadici mogło się znaleść miejsce tylko na terenie wschodniej Busi.

Istotnie sąsiedztwo Zuireani-Busani na pierwszy rzut oka bardzo przemawia za umieszczeniem obydwóch grup na Wołyniu, względnie w jego pobliżu. W powiecie przemyślańskim ze stoków gołogórskich płynie rzeka Świrz, a nad nią leży starożytna osada tej samej nazwy. Nad Bugiem zaś, czy w powiecie chełmskim, czy zwłaszcza ostrowskim ciągnie się cały szereg podobnych nazw. Jest więc związek pomiędzy obydwiema nazwami.

Związek ten, choć już nie w tak silnym stopniu, daje się zauważyć w obrębie innych terytoryów Słowiańszczyzny. Odnośny sąd zależy w pierwszym rzędzie od statystyki geograficznej nazwy Bugu i nazw pokrewnych, a także od dość określonej nazwy Sittici. Na to jednak należy z osobna rozpatrzeć grupę: Busani — Sittici — Stadici.

2. Busani — Sittici — Stadiei. Busani.

Lelewel wraz z Zeussem szukają Busani w Bośuii, Szafarzyk, za nim Kralićek, Bogusławski i Marquardt oświadczają się za Wołyniem.

Zastanówmy się, czy nazwa Bużan w związku z nazwą Bugu nie może mieć prawa obywatelstwa na terenie zachodniej Słowiańszczyzny.

Najdawniejsze ślady analogicznych nazw, tyczące się wód, pochodzą jeszcze z XII w. Fórsteman nazwę rzeczki Buga pod Tangermünde (nad Łabą) wiąże ze słowiańską nazwą Bugu. Od siebie możemy dodać uwagę, że nazwa znanego hrabiowskiego rodu Buzi ci, w którego posiadaniu był gród Tangermünde, nie może być genetycznie odległa od nazwy wskazanej rzeczki.

Pogląd nasz na genezę nazwy Buz i ci nie pozostaje zresztą w związku z pochodzeniem etnicznem odnośnego rodu. Pochodzeniem tern zajmował się w sposób bardzo gruntowny Posse, oświadczając się za niemieckością rodu grafa Daedi, i wywodząc go z t. zw. Schwabengau. Posse utrzymuje zresztą, że i nazwa Buzi ci jest nie słowiańska, lecz niemiecka. Wywód Possego odnośnie do pochodzenia rodu ma znaczenie tylko prawdopodobieństwa, mało zre-

¹ Cod. dipl. Saxon. Reg. I. Tli. 1. Urkunden der Markgrafen v. Meissen str. 114 ss., a zwłaszcza str. 11G, nr. 10: Palacky hält das Geschlecht für ein ursprünglich slavisches, aber schon früh germanisirtes Geschlecht. Als Beweis führt er an, dass Dedi de tribu Buzici (Nachkomme von Buz, ein aucli sonst gebrauchter böhmischer Name) und Witin (Wettin), Witas Burg, Slavi-sche Wörter seien. Von dem Namen lässt sich auf eine slavische Abstammung deshalb nicht schliessen, weil der Chronist Thietmar auch anderweitig neben der deutschen, die slavische Namensform gebraucht (Werinhar, Werinzo etc.) Cf. Thietmar, in us. sch. ed. II, VI c. 50 str. 174: sed si te iectorem audire delectat, unde is (Dedi) fuerit, de tribu, quae Buzici dicitur, et de pati'e Thie-drico originem duxisse accipies. I b. VI, c. 49. Kronikarz opisuje walki pomiędzy grafem Daedi, a rodziną właśnie Dytmara: Interim Daedi comes magnum dedecus in verbis et in operibus predicto nepoti meo inferens, excitavit malum, quod fore putavit oblitum. Consilio enim eius et auxilio urbs pa-tris eius et nostra Walmirstidi, Slavonice autem Ustiure, eo quod Ara et Albis fluvii hic conveniunt, vocata est, combusta est et depopulata. Com-movit hoc omne animosum iuvenis egregii (ojca Dytmara) pectus, et cum ho-stem (Daedi) de civitate Tongeremüthi, quia Tongera fluvius ibidem in Albiam cadit, equitare veraciter comperiret.., viriliter aggreditur. Rodzony brat Daedi, graf Fryderyk posiadał hrabstwo z grodem w Ilburg i super Siusili pagum potestatem. Ibid. VIII, c. 50.

sztą zachwiewając możliwość także słowiańskiej hypotezy. Nazwa jednak Buzici robi wrażenie bardzo słowiańskie.

Z nazwą tą mogą pozostawać w związku ciekawe waryanty nazwy wsi pod Stendalem (w Starej Marchii): Buezt, Buzt, Busth, Bussthe, Butzst, Butze, Buz, Bouzt, Busc, Bu sec, Biisiz.

W Marchii środkowej odpowiada im pod Brandenburgiem nazwa wsi Buschow, a pod Nowym Rupinem Buzków. Waryanty transkrypcyi Buschowa są: Buschow, Busschau, Busgkow, Busk o w, Buszków, Butzkow; waryanty Buskowa: Busskow, Buse-kow, Busgo, Buszco, Busckow, Buschkau, Puskow.

Wszystkie te nazwy odpowiadają dość dokładnie nazwom Buska wołyńskiego.

Na przestrzeni ziem polskich odznaczyć należy w pierwszym rzędzie nazwę starożytnego Buska w powiecie stopnickim. Według najstarszego dyplomatu—jeszcze z końca XII wieku, — brzmi ona: Buzsk i Buzesk, według dokumentu biskupa Pełki: Bhusc, według dokumentu Sławosza: Bushc⁵⁴. Nazwa osady może pozostawać w związku z charakterem pobliskich leczniczych wód. Na północny wschód od Buska, na wschód zaś od Pińczowa leżą dwie osady o charakterystycznej nazwie Bugaj⁵⁵ 56. Łączność nazw Busk i Bugaj wydaje mi się bardzo prawdopodobną. Wiadomo zaś, że nazwa Bugaj na lewym brzegu Wisły jest bardzo rozpowszechnioną.

Przypuszczam zatem, że nazwa rzeczki czy rzeki Bugu w pobliżu Buska zaginęła. Jest dowód na to, że dawniej jedna z rzeczek powiatu lipnowskiego nosiła nazwę: Bug. Dowód ten mieści się w dokumencie Władysława Opolczyka z r. 1380, znanym, niestety, z Metryki koronnej. Sądzę jednak, że błędu niema, ponieważ nazwa wspomnianą jest dwukrotnie s.

Nazwa Bugu, Buska, a w konsekwencyi i Bużan nie może być uważana za monopol jednego tylko terytoryum słowiańskiego.

Nazwa ta zresztą jest znaną od dawna w południowej Sło-wiańszczyźnie. Jedna z żup kroaekich w r. 1070 nosi nazwę

Bu ę ani¹.

Z powyższego zestawienia wynika, że o tem, gdzie szukać Bużan naszego »Opisu« rozstrzygać musi ogólny topograficzno-historyczny charakter nazw sąsiednich. Z ogólnego szyku wynika, że nazwy należą raczej do Słowiańszczyzny zachodniej, względnie do jej części bardziej wschodniej. Nazwy takie, jak Sittici i Stadici, wskazują na możność i zasadność takiej kombinacyi. Zanim jednak ją rozpatrzymy, zestawimy naprzód wary anty nazw, pozostających niewątpliwie w pokrewieństwie z nazwą Bugu, a także południowego Bohu. Za przewodnika obieramy opracowany dokładnie »Ukazatiel k izdaniam wremiennoj kommissii. Tom II. Imiena geograficzeskija. Kijów 1882².

Bug zachodni: Bug. Bug południowy: Boh, rzadko Bug, albo Buk. B u d ż a k (także Bożak, Budżaki, Bużaki, Bużac, Buczaki, Budziaki, Budziak — okolica od ujścia Bohu do ujścia Dunaju (siedziba Budżackich Tatarów). Bużanka rzeczka i wieś w powiecie dźwinogrodzkim (wołost Łysiańska). Bużan y (wieś w powiecie włodzimierskim nad rzeczką Niebożka; Bużyn Bo-żyn — wieś nad Dnieprem. Zabuże (Zaboże). Zabużanie i Za-bużany. Pobużje (Poboże, Pobuże). Sądzę, że podane waryanty nie wyczerpują rozmaitych odmian, jakie nazwa może wykazać. Można dodać jeszcze Bugajówkę, rzeczkę w powiecie kijowskim i wieś tamże pod tąż nazwą.

nazwa

położenia nie udało się dotąd oznaczyć w sposób stanowczy. Mam na myśli ową »quandam urbem magnam Bu sine dictam«, którą książę czeski Udalryk zdobył w r. 1015 na Bolesławie Chrobrym, zresztą, jak się zdaje, przelotnies. Ostatni wydawca, Kurze, słusznie

Waryanty te umożliwiają rozgląd w materyale nazw w okolicach sąsiadujących z Czechami. Na pierwszy plan wysuwa się znacznego grodu wspomnianego przez Dytmara, którego

¹ Raćki, Documenta historiae Cłiroaticae etc. (Monumenta Slavorum Meridionalium VII) str. 88. Nota wydawcy: i. e. Buźani in qua iuppa tardius adducuntur castra: Kosini, Novigrad, Ostrovica, Peruśić, Ćrućić. Była to więc

obszerna żupa.

Za możność korzystania z tego wydawnictwa winienem serdecznie po

dziękować p. Zygmuntowi Radzimińskiemu. ³ Thietmari in us, scłi. ed. Kurze.

wnosi, że Bu sine nie może być Budziszynem i sądzi, że jest to Posnitz pod Jägerdorf na Śląsku. Bretholz poświęcił tej kwestyi osobne studyum i w związku z ogólnemi studyami nad współcze-snemi dziejami Moraw, zwrócił uwagę na miasto morawskie Bisen z (dok. oryginalny z r. 1237 — Bizenze, regest watykański z r. 1231), leżące już nad dzisiejszą węgierską granicą⁵⁷. Wypowiadanie sądu o trafności przypuszczenia Bretholza nie leży w granicach niniejszego studyum. W zasadzie jest ono prawdopodobne.

Nawet na terytoryum ściśle Cześkiem nazwy są możliwe. Od północy do starych granicznych żup czeskich: Prachensko i Wolińsko przylegała prastara żupa Bozensko: mówi o niej dokładny indeks Friedricha: »Bozensko provincia Bohemiae, denominata a fiu vio Bozes, qui nunc Vlcava dicitur«. Rozumie się, że ta nazwa nie wchodzi w rachubę, ponieważ »Opis« jako bezpośrednich sąsiadów niemieckich uważa Czechów — »Bechemi«⁵⁸.

Jednak w okolicach blizkich wskazanemu przez Bretholza Bi-senz — przecież już z węgierskiej strony, pomiędzy Morawą a Wagiem,— spotykamy nazwy znacznych i prastarych osad, wzbudzających zastanowienie.

Na czele tych nazw kładziemy starą nazwę Preszburga. Annales Altahenses nazywają go ad a. 1052: Preslawaspruch, jednak nazwa Posonium jest także bardzo stara, a kto wie, czy jej rodowód nie da się wywieść od Bosonium, Bus onium⁵⁹. W sąsiedztwie Preszburga na północ istnieje stare miasteczko Bö sing: B oz in, Bozyn, Bozen, Basin, Be sin ec⁶⁰.

W tych wreszcie okolicach znane jest imię rycerskie i wieśniacze zarówno męzkie, jak żeńskie Bug⁶¹.

Całe to terytoryum można dzisiaj zaliczać do obszaru Białej Chrobacyi Konstantyna Porfirogenety. W szeregu legendarnych osób, które później z Białej Chorwacyi wywędrowały ze swym ludem na południe, znajdowało się pięciu braci, a to Klukas, Lobelos,

Kosences, Muchlo i Ghrobatos, a nadto dwie siostry Tnga i Buga. O tym macierzystym kraju Chrobatów mówi Konstantyn, że leżał z »tamtej strony Bagibarei, gdzie teraz są Biało-chrobaci« ⁶².

Tekst ten posiada podwójną doniosłość

raz ogólną, o ile

chodzi o rozstrzygnięcie tylokrotnie badanej kwestyi — gdzie leży kraj Białochrobacyi Konstantyna — powtóre, czy z tą kwestyą łączy się naprawdę szereg pewnych nazw geograficznych, które mogły się zachować w pamięci podaniowej Chrobatów w ich nowych siedzibach, naturalnie przedewszystkiem w ich książęcym rodzie.

Jest faktem, że najdawniejszy zrąb imion danego książęcego rodu bardzo często odpowiada kompleksowi nazw geograficznych, i to nawet na bardzo stosunkowo nieznacznem terytoryum. Klasyczny dowód słuszności wypowiedzianego twierdzenia stanowi zestawienie najdawniejszych imion książęcych w podaniach czeskich, znajdujące się w kronice Kosmasa.

Kosmas przekazuje imię założyciela grodu: Krok, i trzech jego córek Libuszy, Kazi i Tetki. Sam zresztą Kosmas wiąże te imiona z nazwami geograficznemi. Po Kroku pozostał gród, właściwie grodziszcze, Kroków w lesie przy osadzie Stybe-czna. Postać Kazi przypominał kopiec nad rzeką Mszą, pod wsią tejże nazwy na drodze do żupy Bieczyna na górze Osiek. Trzecia siostra Tetka miała zbudować gród nad Mszą, »ex suo nomine« Tethin⁶³. Lubusza, jak wiadomo, także uchodziła za założycielkę grodu Lub os sin, na północ od Krokowa. Wszystkie te nazwy leżą na stosunkowo niewielkiem terytoryum, nad dolną Msząs.

Metoda geograficzna zatem, jeżeli opowiadanie Konstantyna polega na poprawnie zapisanych nazwach, i jeżeli te imionowe wspomnienia polegają na związkach geograficzno-topograficznych (nazwach rzek i działalności osadniczej), może doprowadzić do rozwiązania trudności, połączonych z rozbiorem przekazu Konstantyna o Białej Chrobacyi.

0 poprawności transkrypcyi imion Konstantyna świadczy na-szem zdaniem fakt, iż przeważna ich część znajduje odpowiedniki w sposobie pisania najstarszych imion i nazw we właściwej Kroa-cyi, a także Dalmacyi. Imiona Klukas i Lobelos w tym wypadku nie mogą być wyjaśnione. Natomiast imieniu Muchlo odpowiadają nazwy i imiona Mu cl a, Mucules, Muisclavus. Imieniu Kosen-zes odpowiadają dokładnie Cozzinzani (i. e. incolae loci Cozzinza już w r. 1080); nadto można zapisać imiona i nazwy: Coseri, Cho-sięa (Cosice, Cosyęa) i Cossięa. Nazwa Chrobatos nie potrzebuje uzasadnienia. Imię Tuga jest uwierzytelnione dzięki nazwom Tugar, Tugari i Tugarani, a nadto Tugina. Imię Buga odpowiada nazwie cytowanej już żupa Buçani, a sądzę, że imię to znajduje się w ścisłym związku z »xoü BouaeßoQT^« Konstantyna Porfirogenety, które to imię stanowi własność historycznych przedstawicieli książęcego zachlumskiego rodu. Wniosek: imiona podane przez Konstantyna odpowiadają dość ściśle nomenklaturze imionowej i topograficznej najdawniejszych pomników kroackich⁶⁴.

Z rozbioru odnośnego tekstu Konstantyna, dokonanego przez Westberga, wynika, że Biała czyli Wielka Chrobacya pokrywa się z terytoryum Czech, Moraw i Słowaczyzny⁶⁵. Wywód ten o tyle można uznać za przekonywujący, że wskazówki i określenia Konstantyna prowadzą we wskazanym kierunku. Mowy zaś być nie może o całkowitej identyfikacyi Białej Chrobacyi w ogóle z krajem Świętopełka czyli z Wielką Morawą (obejmującą zarówno Czechy jak Morawy z północnej strony Dunaju), ponieważ Konstantyn zna dość dobrze Wielką Morawę, o której zresztą kilkakrotnie wyraźnie wspomina.

Tak samo jak właściwe Morawy Świętopełka, tak samo należy wyłączyć właściwe Czechy. Sądzę, że należy przychylić się do dawniejszych naukowych poglądów i zgodzić się na to, iż przez niechrzczonych Białych Serbów Konstantyna należy rozumieć właśnie Czechów. »Wiedzieć należy — mówi Konstantyn — że Serbowie pochodzą od niechrzczonych Serbów, którzy się też nazywają białymi i mieszkają z tamtej strony Turkii, w okolicy nazwanej przez nich Boiki (BóTki); z którymi (zarówno Serbami jak z teryto-

str. 96 ss,

ryum [tôtcoç] Boiki) graniczy kraj Franków, równie jak i wielka Chrobacya niechrzczona, czyli tak zwana biała. Tam to więc i Serbowie początkowo mieszkali«.

Tymczasem Szafarzyk, a za nim Bielowski, przenieśli zupełnie dowolnie kraj Serbów i Boików na teren dzisiejszej wschodniej Ga-licyi na tej podstawie, że okolicę Skolego zamieszkują tak zwani Bojkowie, Westberg zaś na podstawie wywodu Szafarzyka doszedł do wniosku, że Biali Serbowie Konstantyna zamieszkiwali teryto-ryum górnego biegu Dniestru i Wisły.

Zarówno Szafarzyk, jak Westberg zapominają o tern, że Serbowie zamieszkują kraj.zwany Boiki, który graniczy tak dobrze z państwem Franków (od zachodu), jak z Wielką Chrobacyą (rozumie się od wschodu). Natomiast Frankowie nie mogli wówczas sąsiadować z krajem nad Wisłą.

Jest to rzecz zdecydowana i jasna. Greckie Bóiki mogą naturalnie odpowiadać lingwistycznie galicyjskim Bojkom. Nazwa tych naszych Bojków znajduje się zapewne w związku z nazwą góry we wschodnich Karpatach Boika i miejscowości Boicza. To zewnętrzne podobieństwo nie może jednak stanowić decydującego kryteryum. Sens tekstu Konstantyna prowadzi do Czech, a na terytoryum Cześkiem zarówno nazwa Bohemi, jak inne lokalne nazwy dają zupełne prawo obywatelstwa także i Bojkom.

A zatem Biała Chrobacya Konstantyna, »nagabywana ustawicznie przez Franków, Turków i Pacynakitów«, oddalona o trzydzieści dni drogi od zagadkowego Ciemnego morza — leżała gdzieś pomiędzy Czechami, Morawami, dotykała jednak granic Franków, względnie leżała niedaleko od nich. Równocześnie jednak miała otwarte bramy ku wschodowi, któremi łatwo przedostawali się do niej Pie-czyngowie i Turcy (a więc Madziarzy). Gdy mowa o Frankach, nie wiemy nigdy, czy mowa o granicy hercyńsko-saskiej, czy też bawarskiej — od strony Dunaju.

Uwzględniając wszystkie wyłożone momenty, dochodzimy do przekonania, że kraju Białej Chrobacyi — jej gniazda zasadniczego, szukać należy na terytoryum, które i później kolonizowało za pomocą książęcych czynników okolice na południe od Dunaju. Mówimy o Przybinie i jego synu Kocelu, którzy z pomocą Franków założyli nowe księstwo nad jeziorem Błotnem. Jest to na każdy sposób pewny historyczny ślad emigracyi, prowadzącej z północy na południe. Można zatem supponować, że i przedtem takie ruchy się odbywały.

Terytoryum porzecza Nitry jest dla nas jedynie wskazówką, że śladów Białej Chrobacyi należy szukać mniej więcej w jego okolicach.

Materyał odnośnych spostrzeżeń przedstawia nam się, przy zastosowaniu wskazanej historyczno-topograficznej metody, w następujący sposób:

1)    Nazwie Lobe los odpowiada nazwa rzeczki Lob il a w komitacie Liptowskim, dopływu Wagu (w okolicy St. Miklos). Rzeczka w tej transkrypcyi jest znaną z dokumentu r. 1267⁶⁶. Taż rzeczka wraz z osadą występuje później pod nazwami Lubella, Lubela⁶⁷.

2)    Nazwę Mu chi o mogą illustrować nazwy Muchula i Mu-chulafew, nie wiem jednak, gdzie były ⁶⁸.

3)    Natomiast zarówno nazwie Muchlo, jak Kluk as odpowiada Mocholan, dzisiaj Kluchovan w komitacie pożońskim nad rzeką Tyrnawą — znana już w r. 1330⁶⁹. Na mapie sztabu jener. (1 :200.000 z r. 1889) miejscowość ta leży powyżej miasta Tyr-nawy nad samą rzeczką Tyrnawą. Od północy sąsiaduje z Bolera-zem, a od południa z Selpicz i Bogdanócz. Pisownia mapy: Klu-covan.

4)    Kosentzes. Nazw o tym źródłosłowie jest na Węgrzech ilość znaczna: Kos (Koss — komitat Nitra), Kosârhaza Kosârocz — a nawet Kosicze i t. d. Na szczególną uwagę zasługuje nazwa K o s s a w powiecie Illawa w komitacie trenczyńskim.

Sądzę jednak, że przedewszystkiem nacisk należy położyć na związek imienia Kosentzes z imieniem syna Przybiny: Chozil alias Chocil, Kozel.

5)    Imię Ghrobatos jest na ogół dostatecznie uwierzytelnione na znacznym obszarze Słowiańszczyzny. Na terenie odnośne nazwy istnieją. Jedna w bardzo ciekawej formie : Chorvaczko (tak przed r. 1858)⁷⁰, pod Holiczem w powiecie Skalitz, komitat górnej Nitry. Dzisiaj nazwie tej odpowiadają nazwy dwóch sąsiadujących ze sobą miejscowości, a to Horvath (folwark) i Horvàtberek (Mokrihàaj)⁷¹. Miejscowości te leżą w pobliżu Morawy i granicy czesko-morawskiej, pozostają zaś w parafialnym związku z dawnymi grodami w Holiczu i Skaliczu (Zakolcha). Niewiadomo jednak, jak te nazwy są stare. Horvàtberk posiada kościół, także nieznanego wieku. Zakolcha (Skalitz) w r. 1217 była własnością króla Andrzeja, który »terram quandam nomine Zakolcha rudern et de-sertam, sitam in confmio regni nostri versus Boemiam« darował' komesowi Tomaszowi⁷². Z dokumentu z r. 1256 dowiadujemy się, że okolica ta pozostawała w związku z grodem nitrzańskim⁷³. Graniczny charakter ziemi Zakolcha i Chorwackiego brzegu (w przeciwstawieniu do morawskiego?) zasługuje przeto na rozwagę.

Niedaleko Preszburga, na północny odeń wschód leży druga miejscowość o nazwie Hor va t-giirab, pomiędzy Bö sing a Cse-klesz (Lanschütz). Parafia istnieje według cytowanego schematyzmu od r. 1618.

Na Węgrzech w ogóle jest wiele nazw skombinowanych mianem Chorwatów. Nie sądzę jednak, by wchodziły w rachubę w naszym rozbiorze. Najwięcej istnieje ich na południe od Dunaju, a nazwy te stoją pod wpływem stosunków Węgrów z Kroacyą. Zanotować należy natomiast nazwę Horvâti z kościołem w dekanacie Bat (pod Ipolysâg). Leży ona prawdopodobnie poza te-rytoryum pierwotnie nitrzańskiem.

Natomiast z umysłu pozostawiamy na uboczu rozpatrzenie nazw chrobackich nad Morawą w stosunku do nazw Chroba-tów w t. zw. przywileju praskim z r. 1086. Te ostatnie, na każdy sposób, popierają powyższe spostrzeżenia. Nazwy dwóch żup czy miejscowości z r. 1086, umieszczane nad Izerą, świadczą, względnie mogą świadczyć, że w tych okolicach, czy wschodnio-północnych Czechach, należy szukać Chrobatów.

6) T u g a. Obok nazw rzek, Tugar, Tuharski potok (Andrees Handatlas, wyd. z r. 1913, IX—X, F 3) przedewszystkiem godny

jest zanotowania dokument z r. 1243, opisujący granice wsi Wy-chap, przynależnej do grodu trenczyńskiego: »Incipit prima meta de fluvio Wag... hinc egrediens procedit per collem usque ad con-finium Moraviae; et inde descendens per aquam Tuhyne, va dit ad villam Tuhyne«⁷⁴ 75.

Sześć nazw zatem na siedm, które wymienia Konstantyn, znajdują najdokładniejsze potwierdzenie topograficzne na terytoryum pomiędzy Morawą a Wagiem.

W dawniejszej literaturze naukowej (tak Szafarzyk) wyjaśniano, że Chorwaci przywileju r. 1086, których umieszcza się, wszystko jedno czy słusznie, czy niesłusznie w północno-wschodnim kierunku Czech nad Izerą — odpowiadają tym Chrobatom, a w szczególności owych Horiti, o których mówi »Opis Germanii króla Alfreda«. W tym opisie jednak zachodzi pewne bałamuctwo. Nie tyle tyczy się ono Horiti (Chrobati?), ile Dalemińców i charakteru ich sąsiedztwa z Morawianami. »Opis Germanii« mówi: »A na wschód od Moraw jest kraj Wiślan, a na wschód stamtąd Dacya, gdzie pierwej byli Gotowie. Ku północnemu wschodowi od Morawian mieszkają Dale-mińce, a na wschód od Dalemińców Chorwaci (Horiti), a na północ od Dalemińców Serbowie, a na zachód od nich Sysele. Na północ od Chorwatów (Horiti) jest kraj dziewic (Magd al and), a na północ od kraju dziewic jest Sarmacya (Sermende), aż do gór Ry-fejskich«.

Dalemińce mieszkali nie na północny wschód od Morawian, lecz na północny zachód. Nazwa Sermende nie mówi o Sarmacyi, jak chce tłómacz, lecz o starej żupie-szczepowej Serimunt (z niemiecka?). Uwzględniając tę pomyłkę »Opisu Germanii«, należy przyjąć, że określenie siedzib Chorwatów w kierunku wschodnim tyczy przedewszystkiem terytoryum samych Morawian. Dalemińcowie nie mają miejsca pomiędzy Morawianami a Wiślanami. Morawian Alfred wymienia najczęściej, i siedziby ich na ogół określa dokładnie. Licząc się z tą omyłką tyczącą się Dalemińców, nie widzimy sprzeczności pomiędzy »Opisem Germanii«, a naszą rekonstrukcyą terytoryum Białej Chrobacyi.

Fakt, iż to terytoryum najprawdopodobniej leży pomiędzy Mo-

rawą a Wagiem, pozwala wnioskować, że na tymże terenie powinno się znaleść miejsce dla* nazwy siódmej — Bugu czy Bugi, i to przedewszystkiem jako osady — czy rzeki względnie rzeczki. Siady nazw miejscowych zużytkowaliśmy już wyżej. Inaczej ma się z nazwami wód.

Indeksy wydawnictw węgierskich, zużytkowane przez nas zawodzą, tak samo zawodzi mapa sztabu jeneralnego 1 :200.000, a także 1 : 75.000, choć tej w całości nie przejrzeliśmy.

Zastanawiającym jest jednak fakt, że wszystkie te ślady nazwy Bugu leżą niedaleko Wagu. Zdaje się zatem, że i opis Porfi-rogenety rzeczywiście tych okolic dotyczył, gdy mówił o Białej Chro-hacyi. Czy ślad nazwy Bugu nie prowadzi zatem do samej nazwy Wagu ?

Sądzę, że tak, a o tym zaginionym Bugu można powtórzyć słowa Niederlego, wypowiedziane z racyi rozważań nad Bugiem i zwłaszcza Bohem: »ale jméno samo Vagi, srovnâme-li je se svrchu uvedenÿin nâzvem Vagosola, je najisto v üzkém spojeni s nim a vyloziti se muże dobre na Bug«⁷⁶ 77 78.

Zaginiona zatem nazwa Bugu stanowiła podkład nazwy szczepu Bużan, który siedział gdzieś na wschód, czy północny wschód od właściwych Morawian, wymienionych przez »Opis« jako Marharii.

Bezpośredni ślad nazwy Bugu stanowi wymienienie jej w przywileju praskim z r. 1086, błędnie aż dotąd stosowane do Bugu dopływu Wisły. W przywileju tym nazwa Bug oznacza prawdopodobnie albo Dud wag, albo jeden z dopływów czy Dudwagu, czy samego Wagu; może zresztą dopływ innej rzeki w tej samej 'jednak okolicy i najprawdopodobniej na zachód od rzeki Wagu, ku granicy pomiędzy Morawą, Śląskiem a Węgrami. Fakt ten zresztą jest oczywistą konsekwencyą zobrazowanego powyżej poglądu na topografię śladów nazwy »Bużan«⁷⁵

W takim związku nie trudno objaśnić, skąd się wzię

POLITECHNIKA KRAKOWSKA

¹

Archiv f. o est. Gesch., Wien 1827 tom 19 i t e g o ż Herzog Luitpold, München 1831.

²

* Script, rer. Germ. ed. Pertz. folio I, str. 91: »Annales s. Emmerammi minores Andreas Felix Oefelius tomo I Scriptorum Rerum Boicarum pag. 16 ex codice membranaceo ab H. Schedel bibliothecae Monacensi illato edidit.

³

Loco cit. str. 674: Der Verfasser, ein baierscher Geistlicher (de Enisa ad Rhenum), schöpfte seine Nachrichten ohne Zweifel aus den mündlichen Berichten sowohl slawischer zumal bulgarischer und Weletischer Kauf-und Handelsleute, als auch deutscher Missionäre und schrieb dieselben auf Anregung irgend eines deutschen Königs oder Fürsten auf, der in damaligen furchtbaren Nationalkämpfen die Unterwerfung des gesammten Slawenthums beabsichtigte damit nach der Menge der Stämme und Burgen der Slawen ein Urtheil über die Stärke der Nation möglich werde. Die Zahlbestimmung der Burgen ist im Allgemeinen nicht zuverlässig; im übrigen bleibt dieses Denkmal für die slavische Geschichte ein unschätzbares Kleinod, dessen Beleuchtung Dobrowsky ziemlich ohne Erfolg, Lelewel glücklicher versuchte, obwohl auch dieser mit Uebergehung der schwierigsten Stelle von Osterabtrezi bis Zeriuani... Das Ganze zerfällt in einige kleinere Stücken: vom Worte Thadesi bis Lucolane werden die Slawen im späteren Russland aufgezählt; was hierauf folgt, scheint Zusammengerafftes und Lückenbüsser, die ohne Ordnung und vielleicht später hinzugefügt wurden, zu sein. Nichtslawische Völker finden sich als| Slawen aufgeführt: Phesnuzi, Bruzi, Vuizunbeire, Caziri, Ruzzi, Forsderen-Liudi, Ungare,

⁴

Ann. F u ld., in us. sch. ed. Kurze, str. 30—31.

⁵

³ Szafarzyk, Slav. Alterth. II. str. 674, nota; Keltsch w Altpreus. Monatsschr. XXIII str. 508 i 530.

⁶

Ed. in us. sch. Kurzego, str. 88: Ad Anis am‘(waryant: enisam) vero fluvium properantes ibi constitueront laetanias faciendi et Ibid. Ann. Einhardi str. 89: Ac sic inchoato itinere prima castra super Anes um posita sunt; nam is fluwius inter Baioariorum atque Hunorum terminos médius currens certus duorum regnorum limes habebatur. Cf. Ann. F u 1 d. ead. editio, str. 135 ad a. 900: in littore Anesi fluminis.

⁷

   Ann. Reg. Franc., in us. sch. ed. Kurze, ad a. 808, str. 125: Nam licet Drasconem ducem Abodritorum popularium fidei diffidentem loco pepulisset, Go-delaibum alium ducem dolo captum patibulo suspendisset, Abodritorum duas partes sibi vectigales fecisset...

⁸

   Ibid., str. 160: In quo (conventu) inter caeteras barbarorum legatio-nes, quae vel iussae vel sua sponte venerunt, duo fratres, reges videlicet Wilzo-rum, controversiam inter se de regno habentes ad praesentiam imperatoris venerunt, quorum nomina sunt Milegastus et Gealadragus. Erant iidem filii Liubi regis Wilzorum, qui licet cum fratribus suis regnum divisum teneret, tarnen propter quod maior natu erat, ad eum totius regni summa pertinebat. Qui cum commisso cum orientalibus Abodritis proelio interisset, populus Wilzorum filium eius Milegastum, quia maior natu erat, regem sibi constituit...

⁹

   Ibid, ad a. 804, str. 118. Imperator... omnes, qui trans Albiam et in Wihmuodi habitabant, Saxones cum mulieribus et infantibus transtulit in Fran-ciam et pagos Transalbianos Abodritis dedit. Ci właśnie Sasi zwali się Nordleudi.— Cf. Ibid. ad a. 798 str. 102: Sed in ipso paschae tempore Nord-łiudi trans Albim sedentes... etc.

¹⁰

In as. schol. ed. a. 1905 str. 12—13. Sclavis, qui nostra consuetudim Wilzi, propria vero, id est sua locucione, Welatabi dicuntur, bellum inlatum est. ..At litus australe (Bałtyku) Sclavi et Aisti et aliae diversae incolunt nationes; inter quos vel praecipui sunt, quibus tune a rege bellum inferebatur, W e-1 atab i.

¹¹

Ann. R. Franc. ("Einhardi ad a. 789); a zwłaszcza Ann. Fulden. in us. sch. pod tymże rokiem: constructis duobus pontibus, quorum alterum ex utraque parte castellis munivit, transito flumine, Sclavorum, qui vocantur Wilzi, terram ingressus magnis eos proeliis domuit...

¹²

   Loco cit. str. 341: Nur der bairische Geograph scheint Nebenstämme der Uuilci anzuführen; denn wir fassen Linaa, Bethenici et Smeldingon et Morizani, welche die IIII regiones der Uuilci bewohnen, als solche auf, falls nämlich der Geograph unter diesen vier regiones Yolksabtheilungen meint.

¹³

   In us. sch. II. c. 18.

¹⁴

   Cf. Adami Brem. ed. cit. II. c. 18, zwłaszcza nota 4, w której War-nabów wydawca wiąże z rzeczką Warnow, a nadto Ann. R. Franc, (ed. cit.)' zwłaszcza ad a. 808.

¹⁵

   Ann. Reg. Franc, ad. a. 809.

¹⁶

   Cf. Riedel, Cod. diplom. Brand. Namensverzeichniss.

¹⁷

   Mon. Pol. Hist. I, str. 13: jest kraj Obodrytów, a ku północnemu wschodowi Wittowie, których Hawelami zowią (The man Afeldan liaet).

¹⁸

* Tłiietmari Chr. in us. sch. ed. Kurze L. IV, c. 29: Imperator autem a Romanis discedens nostras l’egiones in vis i t et accepta Slavorum rebellione Stoderaniam, quae Hevellun dicitur, armato petens milite, incendio et magna depredacione vastavit. Dytmar opiera się najprawdopodobniej na tekście Roczników kwedlinburskich, które mówią: quos contra commotus imperator Stodoraniam, quam vulgo Heveldum vocant, egregiam inter Sclavonicas ter ram magno invasit exercitu. Bielo wski, M. P. H. II. str. 707.

Archiwum nauk. A. IX. 1.

¹⁹

In us. sch. ed. II, Hannoverae 1895 (Kurze) sir. 88 i 83, zwłaszcza ta ostatnia: Alias vero copias, quibus Theodericum et Meginfridum praefecerat, per Beehaimos via, qua vénérant, reverti praecepil... Saxones autem et Frisio-nes cum Theodorico et Meginfrido per Beehaimos, ut iussum erat, domum re-gressi sunt.

²⁰

An. Metten, in us. sch. ed. Simson, str. 94 ...et per très vias in

²¹

dem regionem (Czechy) exercitum penetrare praecepit (Karol Wielki). Partem

²²

autem exercitus cum Karolo rege, filio suo, per orientalem partem Franciae seu Germaniae ire precepit, ut Hi r ca no saltu transie eto i am die tos sclavos invaderet. Aliam vero partem per Saxoniam dirigens, ut ex altera parte cum Saxonibus et innumerabilibus Sclavis transiecto ab aquilone iam dieto saltu in Sclavos prorumperet. Tertia quoque ex parte expeditionem totius Baioariae in eandem regionem intrare iussit. Venientes autem undique in planifie Behaim...

²³

In us. sch. Kurze: Hludowicus XII1I ex ducibus Boemanorum cum hominibus suis christianam religionem desiderant.es suscepit et in octavis tlieo-phaniae baptizari iussit.

²⁴

   Loco cit. sir. 357.

²⁵

   »Principes« Roczników Fuldajskich ad a. 884, występujący w otoczeniu Świętopełka mają zgoła inne znaczenie, niż dawniejsi książęta, tacy jak n, p. Pribina z Nitry. Ibi inler alia veniens Zwentibaldus dirx cum principi-hus suis, homo, sicut mos est, per manus imperatoris efficitur...

²⁶

   Loco cit. str. 352—353.

²⁷

   In us. sch. ed. W ait z. ad a. 866, str. 85.

²⁸

   Ann. R. Franc., in us. sch. ad a. 82i str. 164: Jest to pierwsze w ogóle poselstwo Bułgarów: Rex Bulgarorum N. velut pacis ladende gratia legatos ad imperatorem cum litteris misit. Quos ille cum audisset ac litteras, quae adlatae fuerant, legisset, rei novitate non inmerito permotus ad explo-randam diligentius insolitae et numquam prius in Franciam venientis lega-tłonis causam Machelmum quendam de Baioaria cum ipsis legatis ad memo-ratum regem Bulgarorum direxit. Ad a. 825 (str. 167): Quo cum peracta ve-natione fuisset reversus, Bułgaricam legationem audi vit; erat enim de ter-minis ac finibus inter Bulgaros ac Francos constituendis... Jednak sprawa nie została załatwiona, ad a. 826 (str. 168); Cum regi Bulgarorum legati sui, quid egerint, renuntiassent, herum eum, quem primo mise-rat, ad imperatorem cum litteris remissit, rogans, ut sine morarum interposi-tione terminorum definitio fier et vel, si hoc non placer et, s nos quisque terminos sine pacis foedere tueretur.

²⁹

* Ibid, ad a. 827 (str. 178) i 828 (str. 174).

³⁰

   Szafarzyk, op. cit. str. 213 nota 4.

³¹

   Mon. Pol. Hist. I. str. 48: Dalsze zaś okolice, w których jest cala

³²

Turki i siedziba, nazywają się stosownie (Bielowski: obecnie) do rzek tamże

³³

płynących. Rzeki zaś są te: pierwsza rzeka Timeses, druga rzeka Tutes, trze

³⁴

cia rzeka Moreses, czwarta Krisos, i jeszcze inna rzeka Tica.

³⁵

* In us. sch. ed. Kurze, ad a. 818 et 819, str. 149—150.

³⁶

Dotąd nauka uważa Tymoczan za lud słowiański, siedzący nad Tymo-kiem na pograniczu serbsko-bułgarskiem, od południowej strony Dunaju. Wydawca R. Frankońskich pisze: »Quos a fluvio Timok (in confinio Serbiae et Bulgariae) nomen accepisse consentaneum est«. Tak zresztą rzecz pojmował już Szafarzyk, Op. cit. II. str. 211, a także i obecnie Nie der le, Słov. Star. II, str. 417 ss.

³⁷

Kod. dypl. Wielk. I. nr. 104 i inne.

³⁸

⁷ Ktempin. III. str. 142, z r. 1291, dokument Bogusława IV.

³⁹

* Ibid.

⁴⁰

Spruncr, nr. 31: Sclavonia.

⁴¹

   Jako Dartzowe. Helmold, ed. cit. str. 87.

⁴²

   Ibid. str. 14-5.

⁴³

» Ibid. str. 230 i 244.

⁴⁴

   Adam Brem. in us. sch. str. 58 54: sunt et alil Sclavaniae po-puli, qui inter Albiarn et Oddaram degunt... et Doxani (waryant: Doxam). Rzeka Dosse—Doxa.

⁴⁵

   Meklemb. Urkbuch. Są to dokumenty Konrada III i Fryderyka I dla biskupstwa w Hawelbergu.

⁴⁶

   Lelewel Thadesi uważa za szczep siedzący nad rzeczką Zermagna (u Rzymian Tedanius). Szafarzyk szuka ich na Rusi, choć widzi pokrewieństwo nazwy z Dziadoszanami; Kralićek sądzi, iż Thadesi i Dadosesani — to ten sam lud.

⁴⁷

   Szafarzyk, Sław. Alliiert. II. 137 n. 2.

⁴⁸

   Dytmar opisując nazwę »Glomuzi« daje jednak rozumowaniu Kra-

⁴⁹

Slown. Geogr.; Kod. dypl. Wielk. t. I.

⁵⁰

- Kod. dypl. Wielk., t. I.

⁵¹

⁸ Wskazywał na nią już Szafarzyk.

⁵²

Powieśt’ wremiennych liet po Ławrentjewskomu spisku. Petersburg

1910, str. 10.

⁵³

* Ibid. str. 257 i 264; jako gród wołyński zostaje przy Dawidzie Igo-rewiczu.

⁵⁴

Kod. dypl. Pol. I.

⁵⁵

³ Słown. Geogr. i Mapa Sztabowa 1 : 200000.

⁵⁶

Kod. dypl. Pol. II 2, nr. 530, str. 763. Władysław Opolczyk zatwierdza dokument Małgorzaty, księżnej dobrzyńskiej: incipiendo a via Repinensi usque ad rivulum dictum Olwnowa woda et ab eodem usque ad fluvium dictum Bug... hoc adiecto, quod flu men Bug predictum tenendo per medium usque ad gades altius villae Penino. Była to mała rzeczka, może strumień.

Archiwum nauk. A. IX. 1.

⁵⁷

   Neues Archiv für deutsche Geschichtskunde; t. 34. r. 1909, str. 685—679.

⁵⁸

   Friedrich, Cod. dipl. Bohem. Indeks tt I—II; Ibid.: Bozni (c. XIII) locat; Bosen, germ. Bosin ad Mnichowa Hradiśte germ. Münchengrätz.

⁵⁹

   Oesterley.

⁶⁰

   Ko va c s, Index Arpadianus; Czinar, Index (Fejéra). Nazwy te, jak Bu-sonium, Bizenze (Bisenz) i Besinec (Bösing) można łączyć z nazwą Bugu jedynie paleograficznie, a nie lingwistycznie.

⁶¹

   Czinar, op. cit. z łat 1227 i 1299. Comes Buh w r. 1227; Kovacs.

⁶²

   Mon, Pol. Hist. I. str. 24: §s ol Xpwßixot. xaxcpxoov xvjvixaoxa Ixsifrev Baytßayslag, ivD-a elalv àpxia); ol Bs\o)xp®ßocxoi, [ha bk ysvsà Staypopiafrstaa èç, àuxwv,

àSsÀiyol Tiévxs, Sx s KAouxàg xal à AößsXog xal à KoaévxÇTjç xal ó Moi>x^® xal ó Xpwßaxoj, xal àôsÀ^al Sûo, fj Toùya xal fj Boùya...

⁶³

   Font, r e r. B o h. II str. 8.

⁸ Cf. mapę dodaną do I tomu L i p p e r t a, Sozialgeschichte Böhmens.

⁶⁴

   Racki, Op. cit. Indeks,

⁶⁵

   Westberg, Kommentarij na zapisku Ibraliima. Petersburg, 1903

⁶⁶

   Wenczel, Cod. Arpad. III, str. 160; wymieniona w tym dokumencie dwukrotnie, w sąsiedztwie wsi Pal u g a.

⁶⁷

   Ibid. Indeks (Kovàcsa).

⁶⁸

² Ibid.

⁶⁹

Czinar, Indeks do kod. Féjera VIII, 3, 483.

⁷⁰

⁸ Hornyànsky, op. cit.

⁷¹

   Schematismus Gleri Archid. Strigoniensis, 1916.

⁷²

   Féj er, III, 1, str. 199—200.

⁷³

⁵ Ibid. IV, str. 390—393: terram Zabolcha, que Castri fuerat Ni-triensis. Cui terrae Zabolcha aparte occidentali et septemtrionali sunt comme tanei Boemi etc.

⁷⁴

   Wenczel, Cod. Arpad. cont. YII de a. 1248, str. 134. Mowa może. być tylko o wsi Kis-Yicsap w powiecie Galgocz (Freistadl) nad Wagiem.

⁷⁵

   Według przekładu Mon. Pol, Hist. I str. 13.

⁷⁶

   Rozpr. ces. Akad. Trida I cislo 1 w Praze 1899, str. 64 nota.

⁷⁷

   Cf. Zakrzewski St., Czeski charakter Krakowa za Mieszka I. w świetle krytyki źródeł. Kwart. Hist. XXX. Rozdział: O przywileju praskim z r. 1086.

⁷⁸

   Cf. notę trzecią z kolei,

W takim związku nie trudno objaśnić, skąd się wzięli sąsiedzi Bużan » Sittici « i gdzie ci » Sittici« siedzieli.

Sittich »regio immensa, populis et urbibus munitissima« *. Kralićek zupełnie słusznie — ze stanowiska analogii — łączy

tę nazwę ze znanem biskupstwem i znaną marchią w Żytycach. Do jego uwag możnaby dodać, że w późniejszych czasach, a więc w w. X marchia żytycka leżała na południe od marchii mersebur-skiej, siedziba zaś biskupstwa, Żytyce, znajdowała się nad Łabą. Inne Żytyce leżały w klinie pomiędzy ujściem Soławy do Łaby, a tą rzeką.

Uwierzytelnienie poprawności transkrypcyi w dokumentach jeszcze X w. nie pozostawia żadnej wątpliwości, że paleograficznie i językowo »Żytyce« »Opisu« mogły być szukane na tym właśnie obszarze ¹.

Nie da się tego powiedzieć o kombinacyi Szafarzyka, który łączył » Sittici« z wołyńskim Żytomierzem. Choć i w tym wypadku należy stwierdzić, że materyał nazw z terenu Wołynia popiera przypuszczenie Szafarzyka, że wymienimy nazwy wsi: Żytary, Ży-tiniec, Żytin, Żytniki².

Gdyby jednak kombinacya Kralićka miała mieć znamię pewności, odpowiadałaby wprawdzie naszemu założeniu o tyle, że Żytyce leżą w sąsiedztwie Czech, lecz równocześnie zmuszałaby nas do wniosku, że »Opis«, wspomniawszy Zuireani i Bus ani, zawraca gwałtownie na zachód i to na terytoryum Dalemińców i Serbów. Jakkolwiek jest to w zasadzie możliwe, lecz w gruncie rzeczy wygląda na mało prawdopodobne. Żytyców należy więc szukać możliwie w bezpośredniem sąsiedztwie nadważańskich Bużan.

Warunkom tym odpowiada dopływ Dunaju Z si twa pomiędzy Nitrem a Granem. Najdawniejsze, bardzo stare, jeszcze z początku XII w. transkrypcye tej nazwy brzmią: w r. 1124 — Si to va, z r. 1165, 1209 i 1235: Sitowua, Sytowa, Sytwa. Z innych teryto-ryów Węgier należy zanotować wsi Syta, Sytna, Sytke, a nadto nazwę wsi Sittimiro i rzeczki czy wody Sitomeria. Dwie ostatnie na obszarze Kroacyi. Nad Zsitwą istniała też na początku XIII w. miejscowość Z sit ou a, już wówczas z kościołem. Zresztą

jów. 1882.

miejscowości tej nazwy jest cały szereg nad Zsitwą i w jej okolicach. Węgierskie zs ściśle odpowiada naszemu z, względnie z.

Sta di ci, »in qua civitatis DXVI populusque infinitus«. Nazwa tego ludu stanowi zagadkę, którą trudno odcyfrować choćby w formie najśmielszego przypuszczenia.

Szafarzyk umieszcza ich na Rusi, samą zaś nazwę interpretuje, zestawiając ją ze Stadici Kosmasa, Stodoranami i nazwą zabawy czy obrzędu pogańskiego, zapisaną przez Długosza, wreszcie nazwą Stadniki (i rodu Stadnickich).

Na obszarze Czech Stadici z pewndścią nie siedzieli. Nazwa wsi, skąd miał pochodzić Przemyśl, mąż Lubuszy, jest prawdopodobnie na obszarze żupy Bilinsko, czy Litomierzyckiej odosobniona. Trudno przypuścić, by nazwa ta na danym terenie miała charakter odwieczny. Kosmas ten tylko szczegół podaje o wsi Stadice (wa-ryanty: Ztadice, Ztadici, Ztadiczi, Stadicze), że (od strony Pragi) leży za górami, nad rzeką Belina³.

Wobec istnienia nazwy szczepowej Stadici — nazwa wsi Stadici nosi charakter podobny do polskich nazw takich, jak Ślę-zany, Krakowiany, Pomorzany, Mazowszany, lub Jadźwingi i t. p. Jest więc ta osada prawdopodobnie produktem procesu koloniza-cyjnego. Osadzeni w niej byli jeńcy wojenni, pochodzący z teryto-ryum szczepowego Stadici.

Przypuszczenie to mogą poprzeć dwa argumenty. Jeden — wieś Stadice leży w obrębie granicy leśnej, może nawet na kresach żupy Bilińskiej i Litomierzyskiej, choć dokładnie nie umiem sobie z tego zdać sprawy. Drugi argument wypływa z historyi wsi Stadice, co prawda bardzo późnej, by wniosek retrospektywny mógł mieć znaczenie obowiązujące. Mianowicie siedzieli w Stadicach ludzie niewolili, królewscy, których Wacław I usunął, a wieś oddał Niemcom, za co go spotkał zarzut ze strony Dalimila. Dalimil zaś sądził, że ci nie wolni chłopi — to ród — krewni samego króla⁴.

A zatem w bliższem czy dalszem sąsiedztwie Czech mogło się znajdować terytoryum, na którem siedział szczep Stadici.

Nie jest naszem zadaniem wchodzić w rozbiór kwestyi, w ja-

kim stosunku Przemyśl znajdował się do Stadici. Faktem jednak być musi obcy charakter Przemyśla na gruncie czeskim i praskim. Tak wynika z całości legendy czeskiej, która dopiero w późniejszych stadyach mogła się zdobyć na dość sztuczne uświęcenie jego osoby. Możliwem jest jednak, że określenie terytoryum Stadici może rzucić światło na postać samego Przemyśla.

Określając to terytoryum, należy liczyć się z prawdopodobieństwem, iż nazwa szczepu i kraju w ogóle doszczętnie zaginęła. Było to możliwem, jeżeli na terenie Stadici znalazły się obce etniczne czynniki, które zniszczyły ślady słowiańskości. Możliwości tej odpowiada miejsce, jakie Stadici zajmują w naszym opisie — czy to na północny wschód, czy na wschód od »Busani« i » Sittici «. To drugie uważamy za prawdopodobniejsze.

Niestety indeksy dyplomataryuszy węgierskich w tym wypadku zawodzą. Jedynie nomenklatura niemiecko -austryacka dostarcza skromnych przyczynków. Tuż nad północnym brzegiem Dunaju, leży miasteczko, dzisiaj przedmieście Wiednia Stadl au (Stadelowe, Stadło wo). Także nazwa Stadeln (Stadiln) może stanowić analogię³. Z temi nazwami, o ile chodzi o ich słowiański charakter, można porównać nazwy Stadło (w r. 1581 — Stadła — Zr. Dziejowe), w powiecie nowosądeckim, nadto nazwę szczytu (w powiecie krakowskim) Stadła. Innych podobnych nazw, rzek czy gór, nie znam.

Rozległe terytoryum wyznaczone przez »Opis« szczepowi Stadici i ogromna ludność — wskazują najprawdopodobniej na kraj pomiędzy rzeką Granem a Cissą węgierską — może jeszcze dalej na wschód. Jak daleko kraj ten sięgał na północ, nie śmiem wnioskować. Możliwe, że sięgał na północ i za Karpaty, a więc w przemyskie. Nazwa grodu przemyskiego na każdy sposób wskazuje na przedhistoryczną postać słowiańskiego księcia Przemyśla.

C. Sebbirozi — Thafnezi.

Grupa ta obejmuje dwanaście nazw, jest bardzo ciemna. Lelewel i Szafarzyk nie uprzątnęli w rozbiorze zasadniczych trudności, wyjąwszy nazwę Uni i z i. Pierwszy Kralićek toruje drogi metodycznej interpretacyi, która może kiedyś doprowadzić do pewniejszych rezultatów. ⁵

Ogólne wrażenie zgodne jest z wynikiem dotychczasowych obserwacyj. Grupa ta tworzy kontynuacyę poprzedniej, a to w kierunku z północy na południe i na południowy wschód, zawsze jednak na północ od Dunaju. To jest wytyczna główna, którą, jeżeli się opuszcza, schodzi się na manowce wszelkich dowolności. W tym wypadku można osiągnąć większy stopień pewności dla szeregu nazw, niż byliśmy w stanie uczynić to dla odcyfrowania terenu Sta-dici. W każdym razie nazwy Sebbirozi, Unlizi, Neriuani, Eptara-dici, Zabrozi, Lendizi, a nadto i Zeriuani dadzą się dzisiaj w ogóle analizować, co już stanowi znaczny postęp w badaniu.

1. Eptaradici.

Rozstrzygającą dla dalszego rozbioru jest przedewszystkiem nazwa: Eptaradici. Kralićek poświęcił im doskonały wywód, skorygowany nieco przez Niederlego. Kralićek widzi w niej nazwę hybrydową, złożoną z greckiego śtcxa. i słowiańskich r o d i c i, co Niederle poprawia na paStxe;. Kombinacya tego spostrzeżenia z przekazem Theofanesa o »eirca ysvea« prowadzi Kralićka do wniosku, iż mamy w tym ustępie do czynienia z owemi siedmioma pokoleniami, na które dzielili się bułgarscy Słowianie, siedzący mniej więcej w Siedmiogrodzie przed r. 678, a może i dalej na południe⁶.

Do nich, t. j. do Eptaradici można zaliczać także i Sebbirozi, a za takich skłonny ich był uważać już i Kralićek. Niederle zestawia trzy nazwy obok siebie: Nsßspstg (Theofana), Severes (Anastazego) i Sebbirozi, i widzi w nich naddunajskich Siewierzan⁷.

2. Unlizi.

Unlizi już Szafarzyk uważał za OuXxcvot Konstantyna Por-firogenety, który siedziby ich kładł pomiędzy Drewlan a Pieczyngów.

Byliby to więc Uglicze najdawniejszego ruskiego latopisu. Siedzieli nad Dniestrem aż ku Dunajowi i Czarnemu Morzu. Ze stanowiska lingwistycznego i ściśle historycznego nic nie można temu zarzucić.

wy-

Nie jest to jednak rzecz całkiem pewna. Fakt, że »Opis mienia zaraz z kolei N e r i u a n i i szereg dalszych nazw, nie pozwala przerzucać się odrazu tak daleko na wschód. Z tego względu godzi się postawić pytanie czy Unlizi — Uglicze nie można sprowadzić do nazwy rzeki węgierskiej i znanego komitatu i grodu —U ngh, Wng, Wngh, (Ungvâr)⁸.

Z rozbioru wiadomości Anonima Notaryusza wynika, że tery-toryum Hung stanowiło samoistne terytoryum, podobne do szeregu innych przezeń opisywanych. Nazwa grodu i terytoryum nie była węgierska i dopiero od niej Arpad i jego rycerze zostali nazwani przez cudzoziemców (alienigenae — Słowianie) Hunguari. Terytoryum Hung było wreszcie pierwotnie obszerniejsze, niż późniejszy komitat i obejmowało jeszcze terytoryum Munkacza⁹. Wreszcie w opowiadaniu Notaryusza o terytoryum Hung znajduje się interesująca wzmianka o związku pomiędzy nazwą rzeki Laborczy na tymże terenie a imieniem słowiańskiego dowódcy¹⁰.

3. Neriuani

habent civitates LXXVIII. Szafarzyk uważał ich za Narwian nad naszą Narwią. Kralićek na podstawie swej alfabetycznej hypo-tezy widzi w nich »Teriuani = Deriuani = Dreuiani, i sadowi ich aż na zachód od Łaby, w słowiańskim Hanowerze. Dla Niederlego są to Herodotowi Neuro wie, których poczytuje za

cas

Słowian, osiadłych między Wisłą, źródłami Dniestru i Rosią. Sądzę, że dla objaśnienia nazwy Neriuani zużytkowywać można także materyał litewski. Nazwy takie jak Niaris, Nerys, Neris (w dokumentach krzyżackich Nirge) dla oznaczenia rzeki Wilii, mówią wiele. Tubym zaliczył Nierzeję pomorską i Nierzeję kurlandzką.

Sądzę przecie, że w tym wypadku byłoby zbyteczne analizowanie nazw zarówno polskich jak litewskich, pokrewnych z naszymi Neriuani. Natura ustępu wskazuje na okolice naddunajskie, i to przedewszystkiem na Węgry. W sąsiedztwie Siedmiogrodu nazwy pokrewne nie są obce. Posłuchajmy co mówi Anonim-Notaryusz króla Beli: »De Nyr. Tuhutum vero et filius suus Horca, per partes Nyr equitantes, magnum sibi populum subjugaverunt, a si 1-v i s Nyr usque ad Umusover, et sic ascendentes usque ad Zyloc pervenerunt, contra eos nemine manum levante, quia dux Menu-morut et sui, non sunt ausi pugnare contra eos, sed fiuviurn Cris custodire coeperunt«¹¹. Neriuani zatem mieszkali w kraju mniej więcej dokładnie ograniczonym rzekami: górną Cissą, Sza-mos i Körös, przyczem Cissa stanowiła granicę północną i zacho-chodnią, Szamos wschodnio-północną, a Körös południową¹².

Nazwa Neriuani pozostaje zatem w związku z nazwą rzeki — Nir, Nyr. Nazwa oznaczała przedewszystkiem terytoryum. Za prawdopodobne można uważać, że nie cały lud siedzący na tym terenie nosił nazwę Neriuani, lecz tylko pewna jego część. Anonim wyraźnie stwierdza, że »terrain illam (Nyr) babi tarent g entes que di c u nt u r Cozar«. Ustęp ten ma decydujące znaczenie, gdy chodzi o analizę nazwy Chozirozi (patrz niżej).

4. Uuiłlerozi.

Szafarzyk uważa ich za Bul er ci, i osadza nad rzeką Bulera w Kurlandyi. Kralićek widzi w nich prędzej Bil er ci a szukałby ich najchętniej na północ od Dunaju wśród szczepów bułgarskich. Topograficznie ich jednak nie oznacza. W użytkowanym przeze mnie materyale źródłowym nie znajduję wskazówek do objaśnienia tej nazwy.

5. Attorozi.

Attorozi habent CXLXIII, popułns ferocissimus. Krali-ćek mówi: »möglich dass auch ihr verstümmelter Name Attorozi, an das lateinische atrox, atrocis, wild, wilde, erinnernd, das Attribut verursacht hat«. Szafarzyk uważał Attorozi za ruskich Ty-werców, co według Kralićka byłoby możliwem jedynie na skutek przestawienia samogłosek (z Tyr-ewci).

6. Zabrozi — Aturezani.

Habent ciuitates LXIIII. Nazwa Zabrozi może odpowiadać późniejszej nazwie, Brodnicy, sąsiadom Połowców w XII w., zdaje się jednak, od strony zachodniej. Latopis wołyńsko-hypacki mówi o nich pod r. 1147, podczas walk Świętosława Wszewołodowica z Izasławem Dawidowiczem h Nazwa tego ludu pochodziła prawdopodobnie od istniejącej zdawien dawna nazwy terytoryum. W sąsiedztwie współczesnych Kumanów istniał kraj Br o di nia alias Brodnik, o którym mowa w bullach papieskich z początku XIII w.¹³. '

Zabrozi = Brodnici = Brodinia można uważać za prawdopodobną kombinacyę. W takim razie łatwiejszą jest identyfikacya szczepu o nazwie: Zn e tali ci. Szafarzyk szukał ich na Rusi, Kra-lićek powiada: »Dem Znetalizi steht näher das böhmische Neto 1 i c i als die N e d e 1 i c e, die unter den pagi Soraborum und Da-leminciorum erwähnt werden (Chroń. Cote. 1. 4.)«. Na tern też terytoryum zostawia ich, nie oświadczając się stanowczo czy to byli Czesi, czy Serbowie głomaccy. Według naszego przekonania zdanie to nie jest należycie umotywowanem, a Znetalici należeć muszą do grupy szczepów, siedzących pomiędzy Karpatami a Dunajem ¹⁴ 15.

Aturezani także do nich się liczą. Lingwistycznie na-

¹ Wydanie Archeogr. Kom. Petersburg 1871, str. 242: W to że weremia pridosza k niemu Brodniczi i Połowci pridosza k niemu, uje wie jego (Świętosława).

zwa ich wyjaśnia się doskonale dzięki nazwie rzeki bałkańskiej ’ADnpaç¹⁶.

7. Chozirozi.

Lelewel szuka ich w Kotone (Cattaro) w żupanii Zenty, albo Dioklei. Szafarzyk zestawia ruskie nazwy, takie jak Kaszyra, Ka-sorża, Kozyrew, Kazeroczi z turyngskimi »Chotirodiżi«. Naturalnie osadza ich na Rusi. Kralićek uwagi Szafarzyka uważa za uzasadnione; nie rozstrzyga jednak stanowczo. Skłonny jest bowiem do skrócenia nazwy na Kozirci = Kozir = Cazir = Caziri. Widziałby więc chętnie w nich powtórzenie nazwy, z którą się spotykamy w dalszym ustępie »Opisu«.

Opierając się na wywodach Kralićka, można nadto wskazać na nazwę węgierskiego szczepu, ósmą, wymienioną przez Konstantyna. Brzmi ona: Kocot)¹⁷, i na nazwy osad, takie jak Kaza, Kazńr, lub Kozâr, czy Kozńrd. Niestety jednak, nazwy te trafiają się w Wę-grzech zachodnich. Możnaby jednak wskazać na nazwę Koszyc, noszącą nazwy Cassovia, Kassa, K o s s i c z e ; nadto można wymienić Kosârocz, Kossarovcze, lub Kosztiroch ¹⁸ — za prawdopodobną natomiast kombinacyę można uważać nazwę Cozar, która obejmuje, albo lud siedzący na terytoryum Neriuani, albo ich sąsiadów. Kombinacya ta przedstawia rzadki wypadek dosłownej zgodności danych Geografa Bawarskiego z faktami podanemi przez źródło węgierskie. Może ona zatem mieć także i metodyczne znaczenie. Rozumiemy przez to możliwość przypuszczenia, iż nazwy naszego »Opisu«, w pewnych wypadkach, oznaczają teryto-rya, w innych zaś wypadkach oznaczają ludy siedzące na terytoryach już wzmiankowanych.

8. Lendizi.

Lendizi habent civitates XCVIII. Konstantyn Porfirogeneta wymienia wśród Słowian, podlegających Rusi i płacących im dań, szczep o nazwie »AevÇavŸjvoc«. Po raz drugi mówi o nich ten sam pisarz w ustępie o Pieczyngach, w szczególności o tych, którzy siedzą z zachodniej strony Dniepru: »półwysep Jabdiertim graniczy z dan-niczemi ziemiami Rusi: z Ultinami i Derwleninami i Lenzeninami i innymi Słowiany«¹⁹. Lendizi = Lenzaninoi mogli być zatem doskonale sąsiadami ludu Chozirozi, a także Zabrozi, i Unlizi. W nazwie Lendizi widzimy ten sam źródłosłów, co w Lachach-Lęchach. Są to więc Polacy, których tu poznajemy od strony granic wschodnich. Lendizi-Lęchy siedzą na terytoryum, odpowia-dającem wschodniej Galicyi. Nie wiem, czy da się uzasadnić językowy związek pomiędzy nazwą Lendizi-Lenzaninoi, a nazwą Nestorowych Łuticzi, którzy są wymieniani wraz z Ugliczami, także w formie U łuticzi. Zasługują oni zawsze na gruntowną uwagę nauki, ponieważ nie jest dotąd jeszcze rozstrzygnięty szereg ważnych kwestyi, który się łączy z tą nazwą. Nie wiemy pozytywnie, gdzie siedzieli, i jaką była ich plemienna przynależność.

Historyczny związek między nazwami Łuticzi i Lendizi daje się jednak uzasadnić. Łuticzi mogli tworzyć najdalszy wschodni odłam owych Lendizi. Godnem jest uwagi, że jeden z najstarszych czerwieńskich grodów Zwenihorod (Dźwinogród, w powiecie bobreckim), znany już w r. 1086, leżał nad rzeczką Lu tą. Część Wereszycy w powiecie gródeckim, nosi nazwę Łuczyhy. Że w tych stronach mogli siedzieć Lutycy, widzę dalszy dowód w istnieniu nazw wsi Ł u c z i c i (Łuczycy) w pow. przemyskim, zwiahelskim i dubieńskim. Na wschód zatem i na południe od tych osad można szukać terytoryum pierwotnego szczepu Łuticzi. Z biegiem zaś czasu nazwa mogła przenieść się na Przemyślan i na Bełżan.

jako o Liachach, miał na

Zazwyczaj mniema się, że Nestor mówiąc o Pomorzanach, Mazowszanach, Polanach i Łutyczach myśli Lutyków zachodnich, siedzących między Odrą a Łabą²⁰. Mnie-

manie to nie jest dostatecznie uargumentowane, ponieważ Nestor wymienia właśnie Łuticzi w szeregu plemion najbliższych światu ruskiemu.

Zyskujemy w tern sposób dowód wymagający zresztą jeszcze opracowania, że ludność siedząca, czy na całem terytoryum grodów czerwieńskich, czy też na jego części, w IX w. podlegała Rusi, etnicznie jednak była pochodzenia polskiego. Byłoby zatem wyjaśnione, dlaczego później, gdy doszło do konsolidacyi państwowej plemion polskich, nastąpiła tak zacięta walka o terytoryum grodów czerwieńskich.

9. Thafnezi.

Thafnezi habent ciuitates CCLVII. Szafarzyk szukał ich nad Tanwią (Tanew dopływ Sanu), miał ich przeto za Tanewzi. Kralićek przypuszcza, że Th = D, a a — słowiańskiemu o. Nazwa zatem może kryć w sobie pierwiastek nazwy Dunaju, w szczególności Dunajca. Jednak stanowcza geneza nazwy i identyfikacya pozostają i nadal niewyjaśnione.

Jeżeli powyższe przypuszczenie jest prawdziwe — można wnioskować, że Thafnezi siedzieli na południe od Lendizi, i na południe od Zabrozi. Przypadałoby im więc miejsce wprost gdzieś nad dolnym Dunajem, od którego wzięli nazwę. Siedziby ich na każdy sposób wypadają na południe od Lendizi. Wynika to nietylko z nazwy, ale również z przypuszczalnego sąsiadowania ich z Zeriuani.

10. Zeriuani.

Quod tantum est regnum, ut ex eo cunctę gentes Sclauorum exortę sunt, et originem sicunt affirmant, ducunt.

Lelewel widzi w tej nazwie całą wschodnią Słowiańszczyznę. Mniej więcej zgodny z nim jest Szafarzyk, zestawiający razem nazwy Serbetii-Serbi-Zeriuani. Szafarzyk oświadcza się za Białą Serbią od Odry aż do Górnej Wołgi. Marquardt ryzykuje twierdzenie, że Zeriuani to terytoryum grodów czerwieńskich. Kralićek nie wypowiada się stanowczo, choć skłonny jest Zuireani = Zeriuani, ze względu na te same głoski, a różnicę wyjaśnia rozmaitością źródeł, z których »Opis« korzysta.

Trzy momenty decydują naszem zdaniem o znaczeniu każdej nazwy »Opisu«, a więc i Z er i u ani. Brzmienie nazwy, miejsce, które zajmuje w porządku »Opisu« (bodaj najważniejsze kryteryum), i wreszcie komentarz, o ile jest. Ze wszystkich nazw »Opisu« Ze-riuani zajmują wyjątkowe miejsce, ze względu na komentarz. Brzmienie nazwy jest zupełnie wyraźne, i nie sądzę, by uległo jakiemukolwiek przekręceniu, bez względu na zewnętrzne podobieństwo do nazwy Zuireani, a także do nazwy Serauici. Zresztą obowiązkiem naszym nazwę wyinterpretować przedewszystkiem według podanego

przez źródło brzmienia.

Ponieważ dwie czy trzy nazwy idące razem bezpośrednio po Zeriuani oznaczają okolice wzdłuż wybrzeży morza Bałtyckiego, przeto w »Zeriuani« należy widzieć ostatnie ogniwo łańcucha nazw od Sebbirozi aż do Thafnezi. Szukać ich zatem należy nad Dunajem.

Latopis ruski w znanem miejscu tak mówi o początku Słowiańszczyzny: »Po mnoziech że wremianiech sieli sut’ Słowieni po Dunajewi, gdie jest’ nynie Ugorska zemlia i Bołgarska. I ot tiech Słowien rozidoszasia po ziemlie i prozwaszasia imieny swoimi gdie siedsze na kotorom miestie«... O przyczynie tej wędrówki wspomina Latopis zaraz niżej: »Wołchom bo nasziedszem na Słowieni na Dunajskija i siedszem w nich i nasiliaszczem im, Słowieni że owi priszedsze siedosza na Wisiie«...

O jakimż geograficznie kraju mówi w tym wypadku Latopis? Niema tu mowy, jakby się wydawało na pierwszy rzut oka, o całych Węgrzech i Bułgaryi — w rozumieniu później szem, z końca XI i początku XII w. Zaprzecza temu i dokładniej rzecz wyjaśnia sam Latopis pisząc o wydarzeniach z r. 898:

»Idosza Ugri mimo Kijew goroju, jeże sia zowiet nynie Ugor-skoje, i priszedszek Dniepru stasza wieżami: bieszą bo chodiaszcze aki se Połowzi. Priszedsze od wostoka i ustremiszasia czeres góry welikija (jaże prozwaszasia góry Ugorskija), i poczasza wojewati na żiwuszczaja tu Wołoch i i Słowieni. Siediachu bo tu prieże Słowienie i Wołochowie prijasza ziemliu Słowieńsku: po siemże Ugri pognasza Wołochi, i nasliedisza ziemliu (tu), i siedosza so Słowien y, pokoriwsze ja pod sia, i ottolie prozwasia ziemlia Ugorska. I naczasza wojewati Ugri na Grieki, i poplienisza ziemliu Fracz-skuju i Makidońsku dożę i do Siełunia; i naczasza wojewati na Morawu i na Czechi«.

Z ustępów tych wynika, że Latopis mówi nie o całej naddu-najskiej Słowiańszczyźnie, lecz o jej części, i to specyalnie tej, która uległa przejściowo Wołoszy, później Węgrom, w rozumieniu Latopisu.

W tern oświetleniu należy zwrócić baczną uwagę na materyał zebrany jeszcze przez Szafarzyka w rozdziałach, poświęconych ruskim i bułgarskim Słowianom. Szafarzyk na obszarze górnej Macedonii wymienia nazwę rzeczki Si er a w a. Jest to dowód, że nazwa ta nie tylko w tej okolicy, ale i w najbliższych mogła być znaną b Istotnie nad samym Dunajem leżą miejscowości o nazwach pokrewnych zarówno Zeriuani, jak Sierawa. Szafarzyk na podstawie materyału skłonny był do przypuszczenia, iż w tych okolicach późniejszej Bułgaryi siedział szczep Siewierzan²¹ 22. W szczególności na pograniczu późniejszych Węgier, Serbii i Bułgaryi leżało terytoryum, znane w węgierskich dokumentach jako terra Zeurini, vei Bana-tus Szoereny, albo terra regalis Severinensis (cf. Atlas Sprunera nr. 73 i 74).

Kraj ten w czasach dawniejszych, poprzedzających XII—XIII stulecia, mógł mieć granice obszerniejsze. Zresztą, gdyby ich nawet nie miał, dość był obszerny, nawet w granicach znanych z XIII w.,

by na jego terenie mogła rozwinąć się legenda przypisująca mu znaczenie centralnego gniazda Słowiańszczyzny.

Nazwa Z er i u ani stanowi prawdopodobnie zakończenie jednego ustępu »Opisu«, najbardziej wysunięty na południe szczep, odpowiadający mniej więcej położeniu Bułgarów i Mereha-n o s pierwszego rozdziału.

D. 1. Pris sani,

«.

Pr i ssani zatem nie są sąsiadami ludu Zeriuani, lecz szukać ich należy na północy, podobnie jak Osterabtrezi nie mogą być uważani za sąsiadów »Merehanos

W stosunku do Osterabtrezi i ich najbliższych sąsiadów Prissani siedzą bardziej na wschód, Są to naturalnie sąsiedzi nie morscy, lecz kontynentalni.

Gała ta grupa Prissani, Velunzani, Bruzi, Uuizunbeire i t. d. daje się stosunkowo łatwiej określić. Jeden szczep po drugim można odnaleźć w bliższem lub dalszem sąsiedztwie.

Kralićek widzi w Prissani Helmoldowych Brix ani, a więc mieszkańców późniejszej ziemi Priegnitz (Hawelberg), co pod względem lingwistycznym wydaje się zupełnie uzasadnionem ²³. Dyspozy-cya geograficzna »Opisu« sprzeciwia się jednak takiemu przypuszczeniu. Po szeregu nazw w porządku od Osterabtrezi do Stadici niemożliwością jest wnosić, że jesteśmy znowu nad Łabą. »Opis« wyraźnie zawraca ku dolnej Odrze. Należałoby wnosić, że mamy do czynienia z terytoryum po lewej stronie Odry. Ale i po prawym brzegu Odry nazwy te nie są obce.

Na granicy Nowej Marchii i Wielkopolski był bór o nazwie Brissiensis. Bór ten leżał na terytoryum wałeckiem, a więc na pograniczu Nowej Marchii, Wielkopolski i szczecińskiego Pomorza²⁴.

Można więc sądzić, że nazwa tego lasu, jak szereg nazw tego dokumentu, znajdowała się w związku z jedną z pobliskich miejscowości, może z dzisiejszem Pyrit z, po słowiańsku Pirissa, grodem znanym z Żywotów św. Ottona bamberskiego K Wynikałoby stąd, że w epoce »Opisu« Szczecin nie miał jeszcze późniejszego znaczenia, a odnośne gniazda szczepowe leżały więcej oddalone od brzegu morza. Za taką wskazówkę można uważać istnienie sta- • rego grodu (Starogrodu) pomiędzy Szczecinem a Pirissą.

2. Velunzani — Bruzi.

Nazwa ta jest niewątpliwie jedną z najważniejszych w całym »Opisie«, i określa położenie sąsiadujących z nią nazw, zarówno Pris san i jak Bruzi.

Kronika Wielkopolska dostarcza bardzo cennego przyczynku do omawianej kwestyi, i to w sposób, wykluczający wszelką wątpliwość (zgodnie zresztą z rezultatem wnioskowania Kralićka). Kronika Wielkopolska mówi: »demum Vologost, Kaszom, Welunecz quod alias Julin dicebatur«². »Velunzani« są zatem Vilini Adama Bremeńskiego (Vuloini Widukinda), i Adam najlepiej wyjaśnia, dlaczego »Opis« za sąsiadów Wieluńczan uważa wprost Prusaków. Adam mówi o Jumne (czyli o Julinie—Wieluniu): »Ab illa civitate brevi remigio traiicitur, hinc ad Dyminem urbem quae sita est in hostio Peanis fluvii ubi et Runi habitant; in de ad Sem-land provinciam quam possident Pruzi³. Gdyby to przypuszczenie miało być mylne, pozostałby jako prawdopodobny wniosek, że Pomorze całe pomiędzy Odrą a Wisłą, dzieliło się na dwa mniej więcej równe tery tory a, Prissani i Velunzani, z których każdy posiadał po 70 gródków.

Obydwa te pomorskie terytorya w naszym »Opisie« stoją bez związku z resztą ziem polskich, o których mowa jest niżej, a »Opis« przechodzi wprost do Bruzi.

Krono versus Königsfortt ducentem, ac se iuxta silvam Brissiensem et silvam Taxorum ad ferream stipitem protendentem.

¹    Mon. Pol. Hist. II. str. 73 i 79. Zarówno w Żywotach jak i dokumentach nazwa Piritz nigdy nie ulega skróceniu.

²    Mon. Pol. Hist, II. str. 481.

³    In us. sch, L. II.. c. 19.

B r u z i. Są to Prusacy, mniej więcej w tem geograficznem znaczeniu i rozciągłości, jakie są znane według pomuików X—XI w.

3. Yuizunbeire — Caziri.

Po Pruzi są wymienieni Vuizunbeire. Przypominamy, że Kralićek dopatruje się w nich Bułgarów, siedzących w okolicy Siedmiogrodu. Powstaje jednak w ten sposób niczem nieusprawiedliwiona luka w formie ogromnej przestrzeni pomiędzy tymi Bułgarami a »Bruzi«.

Należy zwrócić uwagę, że w naszym opisie nazwy najbliższe idą w następującym porządku: Pruzi, Uuizunbeire i Caziri. Otóż wydaje się jasnem, że ludy te mniej więcej mieszkają w sąsiedztwie. Biorąc do ręki Jornandesa, przekonujemy się, że w pobliżu Estów, są wymienieni »Vidivarii i Agazziri« ¹. Z tekstu Jornandesa wynika, że Vidivarii siedzą u ujścia Wisły, nie sprzeciwia się to zasadniczo porządkowi nazw w naszej »Descriptio«, prawdopo-dobniejszem jest jednak, że »Descriptio« przytacza ludy w porządku

odwrotnym.

Na tem miejscu warto przytoczyć wywody Miillenhoffa, który stwierdza, że nazwa Prusaków zastąpiła pierwotną nazwę Estów, i że wogóle nazwa Prusaków wykształciła się wśród tych z nich,

którzy graniczyli z ziemiami polskiemi²⁵.

Müllenhoff zwraca dalej uwagę na to, że Vidivarii znajdują się dokładnie w tym samym stosunku do nazwy «Vidland« jak »Baiuvarii« do nazwy »Baiaheim« ²⁶. Müllenhoff w tym wypadku poszedł za zdaniem wydawcy Adama Bremeńskiego w Monumenta Germaniae Historie a, Lappenberga, który pierwszy zwrócił uwagę na to, Vidivarii są to mieszkańcy ziemi Withland²⁷.

mare

fecere.

¹ Mon. Pol. Hist. I. str. 1—2: Ad litus autem oceani ubi tribus fauci-bus fluenta Yistulae lluminis ebibuntur, Vidivarii resident, ex diversis nationi-bus aggregati; post quos ripam oceani item Esti tenent, pacatum hominum genus omnino. Quibus in Austro adsedit gens Aggazzirorum fortissima, frugum ignara, quae pecoribus et venationibus victitat. Ultra quos distenduntur supra Ponticum Bulgarorum sedes, quos notissimos peccatorum nostrorum mala

Ibi sunt etiam qui dicuntur Alani vel Albani, qui lingua eorum Wizzi (war y ant Wirzi) dicuntur, crudelissimi ambrones« etc. Otóż Lappenberg podnosi, że V i di v ar i i są właśnie onymi Wizzi. I nie myli się. Z zestawienia bowiem tekstu Jornandesa z tekstem Kosmografa rawennackiego przytoczonym poniżej wynika jasno, że Vidivarii siedzą według Jornandesa na północ od Agazziri, według zaś Kosmografa na północ od Chazarów siedzą Alani, to znaczy ci, którzy według Adama, w ich własnym, języku zwą się Wizzi.

Adam Bremeński mówi :

Uuizunbeire są zatem znanymi Vidivarii, która to nazwa, jak już podniósł Miillenhoff, w ciągu wieku IX znika, i w tym charakterze jest cennym przyczynkiem do określenia chronologii naszego zabytku oprócz tych momentów, które podnieśliśmy we wstępie do niniejszych uwag.

Co to za lud stanowili Vidivarii osądzić trudno"? Chcemy zestawić jeszcze parę notatek stwierdzających, że w nazwie Vuizun-beire można także doszukiwać się pierwiastków słowiańskich. Król obodrycki w Annales Regni Francorum nosi imię Witz an. Cie-kawszem jest, że olbrzymia mogiła przy ujściu rzeczki Cny do Pry-peci nosi nazwę Widziun-hora. Możliwe jest, że z nazwą beir e-varii pozostaje w związku imię obodryckich Wagirów, czyli Wai-rów (czy Wagerów).

Pozostaje jako pewnik, że Vuizunbeire, to sąsiedzi Prusaków sąsiadami zaś ludu Vuizunbeire muszą być także Caziri²⁸, czyli

Jornandesowi Agazziri. Kralićek widzi w nich Chazarów, Ghaza-rów upatrywał w nich także Szafarzyk (Slav. Altherth. II str. 176). Odmienne zdanie Zeussa i Lelewela nie mają znaczenia wobec wyraźnego brzmienia informacyj, które podaje »Ravennatis Anonymi Cosmographia« Caziri są zatem Ghazarami.

E. 1. Ruzzi — Lucolane.

Gała ta grupa nazw jest samodzielną częścią całego »Opisu«.

Jedynie transkrypcya nazwy i miejsce jakie zajmują w »Opisie« mogą określić właściwe znaczenie »Ruzzi«. Transkrypcya wskazuje na łacińsko-niemieckie pochodzenie nazwy. Ruś w źródłach greckich jest zwana »Rhos«, stąd ta nazwa w Ann. Bertiniani ad r. 839²⁹.

Transkrypcji naszego pomnika najbliższą jest forma, przekazana przez 15 glossę Adama Bremeńskiego². Inne źródła niemie-cko-łacińskie, z epoki blizkiej »Opisu« jak kronika Reginona, lub mandat cłowy Ludwika Dziecka używają formy »Rugi« ³. W polskich źródłach Rusini pisani są rozmaicie. Dokument »Dagome iudex« pisze »Russe« ⁴. List Brunona do Henryka II. ma formę bardzo podobną do Ruzzi, mianowicie »Ruzi«⁵. Dytmar pisze: »Rusco-rum, Ruszorum, Ruscia, Rucia«⁶.

Sąsiadujący z Rusią Fbrsderen liudi stanowią znowu Ind nie dający się określić. Można wprawdzie uznać za Zeussem i za Kralićkiem, że dawniejsi badacze jak Lelewel i Szafarzyk błądzili, gdy sądzili, że te dwa wyrazy oddzielone kropką oznaczają dwa ludy. Prawdopodobnem jest zatem, że kropka dostała się tu wskutek błędu kopisty. Usunięcie tej kropki nie rozstrzyga o usunięciu trudności interpretacyi.

Zeuss łączył nazwę »Forsderen« z pojęciem lasu, a »liudi«

‘Ser. Rer. Gerra. In. us. sch. ed. Waitz. str. 19.

²    Ibid. Hannoverae 1876, ed. Lappenberg str, 52: Trans Oddoram flu-vium primi habitant Pomerani, deindc Polani, qui a latere habent hinc Pruz-

zos.

inde Rehemos, ab oriente Ru z z os (waryant Ruzlos). cf. giossa 63 (str. 103): Haroldus a Grecia regressus, filiam régis Ruziae (waryanty: Ruzzie — de Rus si a) Gerzlef uxorem accepit. Ibid. str. 55 i 162: »Ostrogard Ru z z iae«.

³    Regino in us. sch. str. 170: Legati Hełenae reginae R ugór urn, cf. ibid. str. 172 i 177.

⁴    Mon. Pol. Hist. I. str. 149.

⁵    Ibid. str. 224 i 225: Senior Ruzorura.

⁶    In us. sch. ed. II. str. według Indeksu.

«.

uważał za wyraz słowiański; i określił ich jako »Waldleute-Drewl-jane

Szafarzyk jedną i drugą nazwę uważa za fińskie. »Liudin Koniec« w wielkim Nowogrodzie, to fińska dzielnica L

Uwaga Szafarzyka zasługuje na dokładniejszy rozbiór. Nazwy dzielnic Wielkiego Nowogrodu były następujące: Antonowska, Gor-niczarska, Kożewnicka, Liudin, Nerewskij, Nikolskij, Płotnickij, Sławienskij²⁹ 30.

Z nazw ulic można wynotować: Wariażskaja (Wereck aj a), Wołosowa, Dobrynia, Nerewskaja, Prusskaja, Chrew-kowa, (Frewkowa, Friakowa)³¹.

Z uwag Szafarzyka wynika zatem pewne prawdopobieństwo związku geograficznego pomiędzy »Ruzzi« a »Forsderen liudi«. Ta ostatnia nazwa nosi charakter dość współczesny terminologii IX w. Przypomina ona na pierwszy rzut oka takie nazwy jak »Austreleudi« i »Nordleudi« (nortliudi), pojawiające się dość często w Annales Regni Francorum³². •

Nazwę tę można zestawić z bardzo charakterystyczną wzmianką o »L i u d i-go 1 i a d’« w ruskich latopisach, a także z nazwą »Liu-dowl« (Liudiwl), szwedzkiego grodu w ziemi Murmańskiej³³.

Dwie następne nazwy dadzą się także najprawdopodobniej związać geograficznie i historycznie z terytoryum nowogrodzkiej Rusi. Szafarzyk nie przyłącza się stanowczo ani do Słowian ani do Finnów. Skłonny jest jednak szukać ich na tern samem terytoryum, zwracając uwagę na nowogrodzkich »Wereżan« i na rzeczkę pod Nowogrodem Wereża, bądź Werjaża³⁴.

Czy jednak byli to rzeczywiście Słowianie? Z dalszych uwag o Serawici wynika, że dla »Fresiti« najdogodniej ze stanowiska historycznej interpretacyi byłoby znaleźć miejsce gdzieś w okolicach Białego Jeziora, a więc na terenie fińskiej W e s i, gdzie miał osiąść brat Ruryka — Sinews. Wreszcie Fresiti mogą odpowiadać nazwie Friazi = Wariazi¹.

Serauici. Szafarzyk uważa za »Serawci« albo za »Zerawci«. Najprawdopodobniejszym wydaje mu się związek z nazwą mieszkańców okolic rzeki Żerawa, czy Źerewa (dopływ Uszy na Wołyniu), bądź też Zerewica, w ziemi nowogrodzkiej. Kralicek przyjmuje, Zerauici to mieszkańcy Zarov'a obecnie Sorau na Łużycach (a więc dawne Zara Dytmara).

Słuszność jednak jest po stronie Szafarzyka. Jego wzmianka o możliwości nowogrodzkiego sensu nazwy Serauici daje się pogłębić, i to w bardzo interesującej mierze.

Zerewica wspomniana przez Szafarzyka (prawdopodobnie prawy dopływ Newy) nie może wchodzić w rachubę, choć samo przypuszczenie byłoby dość nęcące. Nazwa bowiem mogła pozostawać w związku z nazwą ziemi i ludu Iżera (Iżerianie, Izżerianie), zwanej także »Zżera« nad rzeką Iżżerą (lewym dopływem Newy). Pierwszeństwo należy jednak dać śladom, które prowadzą ku starej, pskowskiej ziemi.

Według znanej legendy o powołaniu Waręgów do Nowogrodu, brat Ruryka, Truwor, osiadł w Izborsku, w ziemi pskowskiej. W pobliżu tego grodu znajdowała się góra Żerawa, na której w r. 1330 wystawiono murowany zamek. Miejsce to można uważać równocześnie za najdawniejszy teren samego Izborska w tych czasach, kiedy grody z reguły budowano na wzgórzach, na niedostępnych miejscach.

Nazwę tę wolno łączyć z nazwą rzeki w ziemi izborskiej »Sierica« (Sirieca, Siarica, Norica), znaną dobrze Latopisom z XV w.².

Name lässt sich, nicht mehr wiederherstellen, vielleich lautete er Brezići (von der Stadt Breza), oder Brezići (von Breg, Bregy) i t. d. W n. 3 na tejże stronie zwraca uwagę na materyał nowogrodzki.

¹    Cf. Cyt. Geogr. ukazatiel k’ Połn. Sobr, i indeks: »Friagi« są cytowani, jako Frygijczyki, i jako włoscy Niemcy. Tracya nazywa się ziemią »Fria-zeskaja«. W Nowogrodzie była ulica zwana »Chrewkowa«, inaczej »Friakowa« lub Frewkowa. Mieszkańcy ulicy »Wariażskiej« nazywali się »Wereżany« (We-reżanie lub Bereżany). Rzeczka »Wariaża« zwała się inaczej »Weriaża«.

²    Materyał nazw cytowany w sprawie Serauici w cyt. Ukazatiel geografie z. k Połn. Sobr. Rus. Lietop.

Lucolane. Kralićek doszukuje się ich wraz z Serauici pomiędzy Łabą a Odrą na terenie Łużyc w Lucovane, mieszkańcach obwodu Luckau na dolnych Łużycach.

Godne jest uwagi, iż według zapatrywań niektórych uczonych Psków-Izborsk stanowił najdawniejsze centrum osadnictwa późniejszych Krywiczów¹. W Kry wieżach zresztą można widzieć nazwę młodszej formacyi; Fresiti, a zwłaszcza Serawici stanowią formę dawniejszą.

Szafarzyk »Lucolane« uważa za Łukomljan. Umieszcza ich w gubernii mohilewskiej, gdzie w powiecie sieńskim istnieje miasteczko Lukoml.

Naszem zdaniem rzecz przedstawia się inaczej, a .Lucolane stanowią jeden z ciekawszych ustępów »Opisu«. Jeszcze Szafarzyk wyróżnił wśród rzek Wschodniej Europy, znanych starożytnym pisarzom rzekę »Àuxoç«. Rzeka ta obok Syrgis miała wypływać z ziemi Tyssagetów i wpadać do Czarnego Morza². Nazwa ta, naszem zdaniem, utrzymała się i później, przechodząc na ludy, które, wciąż nowe, zjawiały się tu, i równie szybko znikały. Nazwa jednak trwała," czy w nazwach ludów, czy tutejszych grodów. Pouczenie Władimira Monomacha, i Latopis znają w późniejszej ziemi perejasław-skiej (na wschód od Kijowa) grody o nazwach »Pri-łuk«, a prze-dewszystkiem Łukoml (Łukami nad Sułą), dzisiaj w gubernii poł-tawskiej, powiat Łubieński. Były to okolice kresowe, ulegające w XI w. przeważnie Połowcoiu. Jest to rzecz charakterystyczna, iż nazwa oparta o prastary Łuk została przez Połowców przyswojoną. Latopis hypacko-wołyński opowiadając pod r. 1143 o układach książąt ruskich z połowieckimi, wymienia Połowców »Łukomorskich«, obok drugiej grupy książąt połowieckich — Burczewiczów. Zresztą wzmianek tych o Połowcach Łukomorskich jest więcej³.

Sądzimy zatem, że w IX w. nazwa ta obejmowała mniej więcej to samo terytoryum, nie była własnością ludu słowiańskiego, lecz koczowniczego.

¹ Cf. Hruszewski I. str. 188—189.

* Op. cit. I. str. 499. Cf. Niederle, Słów. star. w przekładzie Chamca ³⁵

1. str. 196.

2. Ungare.

Z zestawienia wiadomości o Ruzzi, Serawici i Lucolane wynika, że Węgrów — Ungare — szukać należy w najbliższem sąsiedztwie Lucolan. Jest to zatem ta epoka osadnictwa Węgrów, kiedy według Porfirogenety siedzieli oni w okolicy Atelkuzu, »w których to miejscach teraz naród Pacynakitów mieszka«. Terytoryum zresztą, zamieszkałe przez Węgrów w w. IX mogło być większe, niż to, jakie później zamieszkiwali Pieczyngowie ³⁶.

Z uwagi tej wynika dowodnie, iż okres powstania naszego »Opisu« jest w każdym razie znacznie wcześniejszy, niż data circa 873, jak chce Kralićek.

Całość wreszcie ustępu o Ruzzi, Forsderen liudi, Fresiti, Se-rauici i Ungare robi wrażenie bardzo starego zabytku. Informacye, jakie ten ustęp wogóle o Rusi podaje, schodzą się w dziwny sposób z danemi najdawniejszego Latopisu — o powołaniu Waręgów do Nowogrodu Wielkiego. Jest to więc jedyne w swym rodzaju źródło ; stanowi ono nie tylko potwierdzenie danych zawartych w Nowogrodzkiej Legendzie — ale można powiedzieć, że stanowi najstarszą zapisaną relacyę o pochodzeniu Rusi. Kto wie, czy źródłem tej relacyi nie są informacye, dostarczone przez owo ruskie poselstwo do Rizancyum i na dwór Ludwika Pobożnego, zanotowane a d a. 839 przez Annales Rertiniani.

F. 1. Uuislane.

W tem miejscu »Opis« po raz ostatni nawraca ku północy. Zatem Wiślanie wymienieni są jako sąsiedzi (od południa?) Wie-luńczan i Prusaków, co zgadza się z wskazówką o granicach Polski, czy u Ibrahima Ibn-Jakuba, czy u Adama Rremeńskiego, czy wreszcie naszej najdawniejszej kroniki.

Pozycya, jaką Wiślanie zajmują, nie nakazuje jednak przypuszczać, by sąsiadowali bezpośrednio, czy z Ruzzi, czy też z Un g ar e.

Na przykładzie Wiślan, w wyższym jeszcze stopniu, niż gdy chodzi o Ruzzi i Ungare, można stwierdzić błędność przypuszczenia Kralićka, jakoby »Opis« nie dając im żadnego komentarza, nie przydzielając im pewnej ilości grodów, znał ich, dlatego właśnie, tylko z nazwy. Pozycya Wiślan nie jest zresztą przypadkową. Z szeregiem, wymienionych następnie, ludów znajdują się oni w ścisłym tery tory alnym związku, który jest zupełnie naturalny. Nie mogli się więc znaleźć tu przypadkowo, wyrwani niejako z grupy nazw, (jak chce Kralićek), która pierwotnie do »Opisu« nie należała.

W szczególności można do pewnego stopnia zestawić dane naszego »Opisu« z nieznanym co do czasu powstania, lecz starożytnym zapiskiem, na którym się oparły falsyfikaty miśnijskie, łączące plemiona łużyckie ze śląskiemi w jedną geograficzną i polityczną (dyecezyalną) całość. Zapisek ten oddany jest w dwóch przekazach, jeden opiewa: »in Talemence, in Nisanen, in Lucize, in Milczsane, in Diedesa«; drugi te same nazwy w innym wymienia porządku: »Dalaminza, Nisane, Diedesa et Milzsane et Lusiza« (por. niżej, gdzie cytaty).

Jeżeli który z utworów średniowiecznych był znany dobrze, czy w Ratyzbonie, czy w innem centrum niemieckiem IX w. — to był nim w każdym razie Żywot Karola Wielkiego pisany przez Einharda. Wisła, jak wiadomo zajmuje w nim bardzo wybitne miejsce: »deinde omnes barbaras ac feras nationes, quae inter Rhenum ac Visulam fluvi os oceanumque ac Danubium positae, lingua qui-dem poene similes, moribus vero atque habitu valde dissimiles, Ger-maniam incolunt, ita perdomuit, ut eas tributarias efficeret; inter quas fere praecipuae sunt Welatabi, Sorabi, Abodriti, Roemanni — cum his namque bello conflixit; ceteras quarum multo maior est numerus, in deditionem suscepit«³⁷.

Karol Wielki i jego wojska, nie byli nad Wisłą, to prawda. Lecz również prawdą jest, że wyrażenie Einharda nie może polegać jedynie na przejęciu żywcem danych o granicach Germanii ze źródeł klasycznych. Rzut oka, nawet pobieżny na przebieg wojen Karola Wielkiego, czy to prowadzonych przeciw Lutykom, czy przeciw Czechom poucza, że Karol Wielki—w walkach nad Łabą, posunął się ku tej granicy, która w 150 lat później stanowi zachodnią peryferyę potęgi państwa czy Mieszka I, czy Rolesława, czy Mieszka II. W r. 789 Karol Wielki dotarł wzdłuż Haweli aż do

Piany, a więc posunął się ku zachodnim granicom późniejszego nadodrzańskiego Pomorza. Tu stanął, i dalej nie poszedł. Dragowi-towi zaś, królowi Wilków, który widocznie już nie mógł dalej na wschód się cofać, gdyż był to już inny politycznie świat, nie pozostawało nic innego, jak poddać się frankońskiemu władcy L

Podobnie w r. 805, kiedy wojska Karola młodszego zalały Czechy, i przez 40 dni pustoszyły kraj na wschód od Łaby, w walkach z temi wojskami padł rzekomo czeski książę Lech ściśle na późniejszej granicy czesko-polskiej, odwiedzanej później niejednokrotnie przez wojska Bolesława Chrobrego i Bolesława Krzywoustego³⁸ 39. Z wyprawy tej, jeżeli nawet podczas niej nie walczono z wojskami polskiemi, można było przynieść ze sobą do Frankonii dokładne informacye o krajach nadwiślańskich, bądź też o krajach nadodrzańskich, z któremi się już w naszym »Opisie« spotykamy.

A zatem związek Wiślan z nazwami porzecza górnej Odry żadną miarą nie może być uznany za przypadkowy. Jest on organiczny, odsłania nieznane dotąd ognisko ludów. Nazwa Wiślan w analogicznem znaczeniu jest użyta w Opisie Germanii króla Alfreda, a także w »Periplus« Otera norweskiego i Wulfstana. Ten ostatni wyraźnie mówi, że nad Wisłą leży kraj Wenedów, który należy odróżniać od Witlandyi, także nad Wisłą, u jej ujścia⁴⁰ 41 42.

Terytoryum nazwy Wiślan jest dość ściśle odgraniczone od zachodu i północy, a to dzięki szeregowi nazw poprzedzających i następnych. Natomiast od wschodu i południa granice są otwarte, a rozmiary terytoryum, jakie nazwa obejmowała, nie dadzą się ściśle określić.

Identyczne formy tejże nazwy znajdują się w Legendzie pan-nońskiej¹, i, jeżeli można się oprzeć na bystrem spostrzeżeniu Kra-lićka, w słynnem »Bislas« Konstantyna Porfirogenety ².

Znaczenie nazwy Wiślan jest nie tylko czysto etniczne, ale i polityczne. Z pewnem bowiem prawdopodobieństwem można przypuszczać, że u podstawy identyfikacyi Mistrza Wincentego: Polacy = Wandali tkwi utożsamienie Polaków z Wiślanami. Wincenty mówi: »Ab hac (od Wandy) Vandali fluvii dicitur nomen secutum, quod eius regni centrum exstiterit: hinc omnes sunt Vandali dicti, qui eius suffuere imperiis«³. Już Adam Bremeński sądził, że Słowianie, mieszkający między Łabą a Odrą, a także Czesi i Polacy, w dawniejszych czasach zwali się Wandalami. Źródła starsze od Adama w ten sposób nazywają Słowian czesko-morawskich i Polaków. Annales Alamannici pod r. 796 używają tej nazwy odnośnie do pierwszych. »Opis« cudów Udalryka, biskupa augsburskiego, Mieszka księcia polskiego nazywa »dux Wandalorum«⁴¹. Kombinując szereg tych wiadomości można przypuszczać, że nie tylko Odra, leży Witlandya i kraj Winedów. Witlandya należy do Estów. Wisla zaś wypływa z kraju Winedów...

¹    Mon. Pol. Hist. I. str. 107: pogański książę bardzo potężny siedzący w »wisliech« (= wiślan).

²    Op. cit. str. 235 nota 2: Petruszewicz irrt, wenn er glaubt dass w Wisliech der pann. Legende die Mehrzahl oder Menge der Flussbette der Weichsel (lachy, koryta) bedeute. V Vislëch oder auch Vislach ist nicht Local plur. von Visla, sondern der Local von Wislëne oder Vislane, wie Polas von Polëne, Turas Turene (Turäne böhm.), demnach ist Vislas bei Constant. Porfirog (de adm. imperio c. 33) auch ein solcher Local. Später übergieng das s in ein ch über.

³    Mon. Pol. Hist, II. str. 258.

⁴    Mon. Germ. Hist. SS. str. 422—423. G er har di: Miracula S. Ou-dalrici ep. inter a. 983—993 scripta: § 21. In regione Sclavorum filius Volizlaui ducis valitudinem incidit... Ta wzmianka tyczy księcia czeskiego; następna zaś polskiego: § 22. Alio quoque tempore quidam dux Vandalorum, Misico nomine cum sagitta toxicata in brachium vulneratus est... Wandali zatem są wyraźnie odróżnieni od Słowiańszczyzny (czeskiej).

ale i Wisła od dawnych czasów, jeszcze przed Wincentym, nosiła nazwę Wandalus⁴³.

Brak niestety pozytywnych danych z X—XII w., by można ustalić najwcześniejszą datę pomieszania Wisły z »Wandalus«, gdyż wówczas tylko możnaby przypuszczać, że Wandali w pewnych wypadkach mogą być Wiślanami. Mesco, dux Wandalorum, może znaczyć książę Słowian, a nawet Awarów ⁴⁴.

2. Sleenzane — Milzane.

Sleenzane, Lunsici, Dadosesani, Milzane — cztery te nazwy są jasne i w znacznej mierze odpowiadają nazwom ludów i terytoryom znanym dobrze w późniejszych czasach. Na ogół zastanawia pytanie, w jakim stosunku stoją one do nazw późniejszych. Fakt, że obok Ślęzan są wymienieni Dziadoszanie i Opolini, dowodzi, że mamy do czynienia ze szczepami pierwotnymi, które były o wiele mniejsze od późniejszych dzielnic piastowskich, czy ziem słowiań-sko-niemieckich. W tern samem mniej więcej, t. j. drobnem znaczeniu, występują nazwy szczepów w znanym dokumencie biskupstwa praskiego z r. 1086, gdzie ze szczepów śląskich są wymienione: »Slasane, Trebowane (?), Bobrane(?), Dedosane usque ad me-diam silvam, qua Milcianorum occurrunt termini«⁴⁵.

Dytmar tłómaczy nazwę Śląska w sposób dość podobny do nazwy Dalemińców-Głomaczy. Tłumaczenie to daje Dytmar z racyi wzmianki o grodzie Nemzi, o którym, naturalnie, dodad »eo quod a nostris olim sit condita«. Otóż Niemcza ze względu na swą nazwę bardzo zainteresowała Dytmara i dlatego właśnie dokładnie określił jej położenie. »Posita est autem in pago Silensi, voca-bulo hoc a quodam monte nimis excelso et grandi olim sibi indito, et hic ob qualitatem suam et quantitatem, cum execranda gentili-tas ibi veneraretur, ab incolis omnibus nimis honorabatur«⁴⁶.

Dając Ślęzanom za sąsiadów Lunsizi — w znaczeniu Łużyczan, «Opis« oczywiście błądzi. Śięzanie »Opisu«, jak już podnieśliśmy, to dopiero zarodek późniejszego wielkiego Śląska. Ci Śięzanie nie sąsiadowali z historycznymi Łużyczanami, lecz raczej z Milczanami.

Możnaby sądzić, że owi Lunsizi nie są historycznymi Łużyczanami. W dzisiejszem Kaliskiem jest rzeka Łużyca, dopływ Prosny. Nazwy Łężyce i t. p. nie są obce naszemu osadnictwu. Przypuszczenia te nie miałyby jednak dostatecznej podstawy.

Po Lunsizi »Opis« wymienia Dadosesani, a po nich

Milzane.

Zauważyć należy, że brzmienie nazw jest zupełnie czyste i od-wiada w zupełności późniejszym transkrypcyom \ Przyczem ilość podanych grodów znajduje się mniej więcej w istotnym proporcyo-nalnym stosunku do rozległości terytoryum, każdego z wymienionych szczepów. Dyplom cesarza Ottona I (z r. 970—971) dla biskupstwa w Miśnii, nie zupełnie zresztą pewnej autentyczności, wymienia przedmiot darowizny w postaci dziesięciny trybutu z pięciu następujących szczepów: »hoc et Dalaminza, Nisane, Diedesa et Milz-sane et Lusiza«. Jak widzimy, Dziadoszanie idą po Nisane, choć w rzeczywistości z nimi nie sąsiadują⁴⁷ 48.

3. Besunzane — Verizane.

Besunzane, civitates II. Szafarzyk nazwę Bieżuńczan objaśnił dość trafnie, zestawiając ją z B u s i n c kroniki Dytmara, a zwłaszcza z nazwą lasu w Marchii Brandenburskiej Besut, alias Be-sunt. Od siebie możemy zauważyć, że tak jak Velunzani, są w związku ze starą słowiańską nazwą Julina-Wieluniec, tak nazwa Besunzane może pochodzić od nazwy jakiegoś grodu — Bieżuniem Nazwy pokrewne są dość gęste w Polsce i na Śląsku, a także w Czechach.

Na uwagę zasługuje Bieżuń mazowiecki, w powiecie sierpe ckim, nad rzeczką Wkrą, znany już od XIV w. Był to centr lokalny, w każdym razie wybitniejszy, a mieszkańcy może nie tylko tej wsi, ale i okolicy nazywali się Bieżuniaki.

Przedewszystkiem jednak należy szukać Bieżuńczan na Śląsku, czy też w jego pobliżu. Wśród dopływów górnej Odry znajduje się rzeczka Birawa, alias Bi erawka, a u jej ujścia do Odry leży osada Bierawa. Z nazwą tą w niewątpliwym związku pozostaje Stary i Nowy Bieżuń (Berun), o 10 kilometrów mniej więcej na wschód od źródeł Bierawy, w okolicy Oświęcima. Tak samo jak Ślęzanie zamieszkiwali kraj nad Ślęzą, Bieżuńczanie mogli mieszkać nad Bierawą h

Verizane, civitates X. Wrażenie nazwy jest czysto polskie. Na Kaszubach jest znaczna rzeka, dopływ Wisły, Wierzyca-Z nazwą tą, być może, pozostaje w związku nazwa znanego prawego dopływu Warty W i e r c i c y (i drugiego dopływu tejże nazwy), a także Wierciczki, z niemiecka Wier z i ca⁴⁸.

Czy takie staropolskie nazwy, dość gęste, jak Wierz ej a, Wierzeicza, W i e r z e i k y są w związku z temi nazwami, nie wiem.

Sąsiedztwo Bieżuńczan słuszność przypuszczenia może poprzeć Okolica porzecza Warty przedstawia jeden z najstarszych terenów naszego osadnictwa. Może zresztą i nazwa Warty być w łączności z nazwą Wiercicy. W takim razie pod nazwą Verizane kryłby się jeden z najstarszych szczepów polskich.

łatwo,

Słownik wileński z r. 1861 określa wart jako zakręt głównego nurtu rzeki, prąd po linii krzywej; stąd wartki szybko kręcący się.

Nazwa Wiercica może zostawać w związku z nazwą starożytnej osady Wieruszowa nad Prosną (już Słownik Geogr. przypuszczał istnienie na terenie osady prastarego grodu). Nazwie tej odpowiada nazwa rodu szlacheckiego Wieruszów.

Nazwy takie jak Wierzyce, (Urceowici w dokumencie z r. ⁴⁹ 50

1209)⁵¹ w powiecie gnieźnieńskim, mają się do nazwy Uerizane dokładnie w tym samym stosunku, w jakim nazwa wsi Stadici pozostaje do nazwy szczepu Stadici i t. d. Obecność tego rodzaju nazw na ziemiach polskich dowodzi, że mogła istnieć nazwa szczepu Wierzyce. Do nich można zaliczyć jeszcze nazwę wsi Wie risch au, w r. 1369 We rusch w powiecie świdnickim na Śląsku, także nazwy jak Wierć w i Wirów.

4. Fraganeo — Lupigłaa.

Fraganeo. G i vi tat es LX. Szafarzyk poczytuje ich za »Fergunna (Roczników Frankońskich), Zeuss ma ich za Pr aga ne.

Na uwagę zasługuje wywód Keltscha, uzupełniony przez Kra-lićka. Według Keltscha »Frageneo« powstało z Frawengo, a kraj ten odpowiada nazwie »Maegdhaland« króla Alfreda. Keltsch opisuje nawet granice tego terytoryum. Miało one leżeć na północ od Opolan, a na południe od Lubuszan, po prawej stronie Odry. Kralićek łączy z tern wiadomość Ibrahima, który słyszał od samego Ottona I o kraju Amazonek.

Zresztą Kralićek skłonny jest przypuszczać, że »Opis« kombinuje znaną już w tym czasie nazwę Pragi-Fraga z legendą o Wła-ście z Dziewinu. Na ogół jednak lokalizacya Kralićka zgodną jest z określeniem Keltscha, przyczem Kralićek za Keltschein uznaje, iż Lupigłaa to teren lubuski.

Możliwe jednak, że obydwie nazwy oparte są na innych zasadach, niż wszystkie poprzednie nazwy. Szafarzyk pierwszy podniósł, że w nazwie Lupigłaa może się ukrywać pierwiastek mitologiczny. Nazwy tego typu w podanem brzmieniu nie są obce krajom słowiańskim. W powiecie rohatyńskim jest wieś F raga, tak już w XVI w.⁵², z cerkwią i jeziorem tejże nazwy. Nazwy F r a-gant i F rag-Bach znane są w południowej Słowiańszczyźnie, na co zwracał uwagę już Szafarzyk. Nazwa Pragi nie stanowi wyłączności czeskiej. Na przestrzeni ziem polskich jest nie jedna Praga, a więc pod Warszawą, w pow. brzezińskim, łęczyckim, ko-zienickim iłżeckim, koneckim, płońskim.

Z porządku, w jakim nazwy biegną, nie uważałbym za wykluczone, by Fraganeo nie mieli się znajdować, czy na terenie

późniejszej ziemi krakowskiej, czy w bezpośredniem jej pobliżu. Brzmienie nazwy sąsiadów (Lup igła a) bynajmniej nie stoi temu na przeszkodzie.

Łupiglaa Lelewel widział w mieszkańcach kraju nad Łupią, dopływem Nissy¹. Szafarzyk po za uwagą podkreśloną już wyżej, poświęcił Łupiglaa dłuższy wywód i zwrócił uwagę, iż Łupiglaa jest pisane niewłaściwie, zamiast Lupoglawa; wylicza też odnośne nazwy, na Rusi, w llliryi i w Kroacyi, a także na Węgrzech (w komitacie warażdyńskim)². Znany także nam jest jeden przykład czeski³.

Nazwa nie jest obcą i w Polsce. Dokument Władysława Łokietka z r. 1328, zachowany w oryginale, wykluczone są zatem wątpliwości lekcyi, w ten sposób opisuje granice roli: »agros quos habuit (Johannes dictus de Belecz) in Marsouicz versus Gosczam a prato qui di ci tur Lup igło w Yincencii militis de Lucicz et alios agros habuit a ponte super fluvio Goscza⁴... Nazwa ta niema więc w sobie nic wyjątkowego, wobec czego poprawka Keltscha i Kralicka, Łupiglaa na Liubusua, niema żadnego uzasadnienia.

5. Opolini — Golensizi.

na

Nazwa Opolini nie wzbudza żadnych poważniejszych wątpliwości. Lelewel nie sprzeciwiał się takiemu ujęciu, choć ze względu swój układ »Opisu« raczej skłonny był widzieć w »Opolini« te-rytoryum odpowiadające Selpoli. Szafarzyk identyfikuje Opolini z Opolem. Podobnie czyni Kralićek, który sądzi, iż kraj Opolan

r. 1914

¹    Géographie d. M. A. II. str. 36.

²    Op. cit. II. str. 597—598, cf. Andrée Atlas, wydanie z

75—76 i 77.

» Friedrich. Cod dipl. Reg. Reg. Boh. Indeks: Glupoglavi, sp. XIII Hlupohlavy, nunc Upohlâvy, villa mnrii s. Georgii in castro Pragensi cc. 1127, str. 422.

⁴    Kod. dypl. Kat. Krak. I. nr. 147, str. 185.

⁵    Grünhagen Schles. Reg. nr. 350, a. 1229, t. VI. Papież Grzegorz IX poleca biskupowi krakowskiemu i innym rozsądzenie sporu pomiędzy biskupami wrocławskim a olomunieckim o granice dyecezyi odnośnie do »Golesi-

SCO«.

Spór ten był następstwem zarządzenia czeskiego Przemyśla z r. 1201, Friedrich, Cod. dipl. II. nr. 22, str. 19: constitui decimam episcopo (Olomu-censi) dari in provincia »Golassizch« undique per omnes villas meas et mili-tum meorum«.

w naszym zabytku odpowiada terytoryum »Gbrouati et altera Chro-wati« dokumentu z r. 1086. Identyfikacya ta niema jednak głębszej

podstawy.

Terytoryum Opolan, w pierwotnym kształcie, było zapewne nie wielkie. Bulla wrocławska z r. 1154 Opola nie wymienia. Otóż zastanawia, że nazwie tej towarzyszy 20 grodów, gdy Slęzanie mają tylko XV. Forma nazwy nie wydaje się nam także całkowi

cie jasną.

Golensizi. Wspomniana bulla wymienia pomiędzy Cie-

a więc o nazwie

szynem a Otmuchowem »gradice Golensizeshe« bardzo podobnej do »Golensizi«. Gród ten według wszelkiego prawdopodobieństwa odpowiada terytoryum opawskiemu »Golazsizch« albo »Golesisco«. Pierwotnie zatem byłoby to terytoryum polskie. Nie

jest nieprawdopodobnem, że terytoryum to nawet wykraczało po za granice późniejszego opawskiego Śląska, i miało swoiste pierwotne granice, mogła obejmować wschodnie Morawy, po za Morawą na wschód, może aż do rzeki Wagu. Na południowy wschód od Prze-rowa leży miasteczko »Holleschau« (Kołaszów czy Gołęszów ?), a jeszcze dalej na południe, nad rzeczką Chwojnicą, lewym dopływem Morawy, leży węgierska już miejscowość »Hohes«. Zresztą nazw tych nie brakło i w Czechach i w ogóle na terenie zachodniej Słowiańszczyzny⁵³.

Wnioski.

Szereg szczegółowych spostrzeżeń rozwiniętych w niniejszej pracy daje się ująć w następujące wnioski. »Opis« powstał jeszcze w I połowie IX w., a częściowo zużytkowuje dane informacyjne pochodzące jeszcze z wcześniejszych czasów. Cały »Opis« oparty jest na kilku zasadniczych źródłach, mówiących o pewnych grupach ludów. Nie jest on chaotyczny, a względy pedagogiczne, choć mogły kierować spisaniem nazw ludów na północ od Dunaju, nie mogły być wyłącznie decydujące. Pierwsza grupa, to nazwy od Nortabtrezi do Merehanos włącznie, przyczem Merehanos jest to osobny lud obok Marharii. Merehanos siedzą już nad samym Dunajem, może na tern miejscu, gdzie siedzieli Timoczanie, niesłusznie sadowieni na południe od Dunaju.

»Osterabtrezi« nie siedzą na południu, lecz są wschodnimi sąsiadami owych »Nortabtrezi«. Fakt ten zmienia zasadniczo pogląd na całość układu »Opisu«, gdyż wszystkie nazwy od »Miloxi« począwszy, a kończąc na »Zeriuani« muszą być pojęte, jako mniej więcej sąsiadujące z nazwami pierwszej grupy. Przyczem ta druga grupa, od »Miloxi« do »Zeriuani« dzieli się na dwie pod-grupy, z których pierwsza obejmuje nazwy ludów siedzących, bądź między dolną Łabą a dolną Odrą, bądź w pobliżu Czech i Moraw (są to nazwy od Miloxi—Stadici). Druga grupa od »Sebbirozi aż do Zeriuani« obejmuje Słowiańszczyznę, siedzącą na terytoryum później węgier-sko-wschodniem, siedmiogrodzkiem a nawet i rumuńskiem; »Zeriuani« można uważać za nazwę ludu siedzącego na południowy wschód od Merehanos, zawsze jednak na północ od Dunaju.

Nazwy nadbałtyckie od »Prissani do Uuizunbeire» włącznie tworzą grupę osobną. Z nich za najwybitniejszą można uważać Uelunzani. »Opis« nie dostarcza dowodu, by zachodziły jakieś ściślejsze związki między nimi, a innemi grupami słowiańskiemi, w tym czasie.

Bardzo ważną i osobną grupę tworzą plemiona ruskie, o typowym mieszanym charakterze ruskim (warężskim), fińskim i słowiańskim, siedzące zdaje się jeszcze, na północnej Rusi (późniejszej nowogrodzkiej). Ta część »Opisu« polega na clanych, przypominających zasadnicze elementy przekazu o powołaniu Rusi do Nowogrodu, a związek »Opisu« ze wzmianką ad a. 839 w Ann. Bertiniani wydaje się dość prawdopodobny.

Porzecze Dniepru natomiast jest zajęte przez ludy koczownicze, a to Węgrów i Lucolane.

Ostatnią wreszcie grupę tworzą nazwy od »Uuislane do Go-lensizi« włącznie. Jest to grupa polsko-łużycko-śląsko-morawska. Jest nią objęte porzecze Wisły, jednak bez ujścia, nad którem siedzą Wieluńczanie i Prusacy. Nazwa »Wiślan« choć jest niewątpliwie pochodzenia geograficznego, tutaj jest użytą w znaczeniu prawdopodobnie politycznem. W grupie występuje wyraźnie związek pomiędzy nazwą Wiślan a Łużycanami, szeregiem plemion później śląskich, a terytoryum opawski em. Nazwy Besunzane, Uerizane, Lu-piglaa, ze względu na ich charakter językowy mogą należeć do zbiorowiska polskich ludów.

W formie śmiałego przypuszczenia możnaby wyrazić twierdzenie, że jedenaście tych nazw odsłania przed-chrześcijańską kon-strukcyę polityczną na ziemiach odrzańsko-wiślańskich (górnej Odry i Wisły). Nazywam to przypuszczenie śmiałem, choć szereg danych popiera jego prawdopodobieństwo. Oprócz bowiem danych »Opisu« i Legendy pannońskiej, »Opisu« króla Alfreda mówiących o Wiśla-nach, świadczy o tern fakt istnienia naszej legendy wiślickiej i zasłoniętej mgłą wieków polskiej postaci księcia Wisława, pod którą kryje się historyczna postać księcia czy Wisława, czy Witysława. uchodzącego za czeskiego księcia, dzięki nomenklaturze, używanej przez Roczniki Fuldajskie⁵⁴.

Indeks.

53.

Abasgia 58.

Absilia 58.

Abtrezi 7. 13.

Aisti 12. 15.

Alani (Albani, Wizzi) 57.58. Ara 32.

Asia 58.

’AtKipag 50.

Attorozi 4. 6. 7. 49. Aturezani 4. 6. 7. 49. Austreleudi 60.

Austrya 11.

Awarowie, Abari 23. 66.

Bagibareia 36.

Baiaheim 57.

Bałkan 24. 50.

Bałtyckie morze 6. 12. 15.

Bat 40.

Bawarowie, Bawarya, (Bo-iarii, Baioarii, Baioaria) 5. 11. 12. 13. 20. 22. 23.

57.

Bazylea 12.

Beheimi, Beheimare, Boe-manni, Bohemia (Czechy, Czesi) 4. 6. 13, 19. 20. 21. 23. 30. 34. 35. 37. 38. 40. 41. 43. 44. 49. 53, 59. 64. 66. 68. 72. 73.

Beire 5. 11,

Belina 44.

Berzitae 60.

Besunzane 4. 6. 7. 27. 68. 69. 73.

Besut (w marchii Brandenburskiej) 68. Bethenici 4. 6. 9. 13.16.

17.

Białe Jezioro 60. Bieczyn 36.

Bierawa (Birawa) 68. Bieżuń (nad Wkrą) 68. Bieżuniec 68.

Bilerci 48.

Bilinsko 44.

Bisenz 35.

Bizancyum 63.

Błotne jezioro 38. Bobrani 67.

Bodrog 13.

Bogdanócz 39.

Boia 5.

Boicz 38.

Boika w Karpatach 38. Boiki (Bojkowie) 37. 38. Boleraz 39.

Borkum 12.

Bösing 35. 40.

Bośnia 32.

Bosonium 35.

Bożensko 35.

Bozes 35.

Branibórz (Brandenburg) 17. 18. 33. 55. Braniczewo 14.

Brissiensis silva 55. Brixani 55.

Brodinia (Brodnik, Brodnica) 49.

Bruzzi (Prusacy, Prusy) Coseri 37. 4—8. 11. 55—58. 73.

Budżak (Tatarzy Budżac- Cozzinzani 37.

Crucic

cy) 34.

Budziszyn 35.

Bug (Boh) 31-35. 39. 42. Cris 48, Bug w pow. lipnowskim Culpa 23.

Buga 32. 42.

Bugaj 33.

Bugaj ówka 34.

Buezt (Buzt) 33.

Bulera 48.

Bulerci 48.

Bułgarzy (Yulgarii) 4. 6. Dassov 27. 7. 9. 10. 21. 22. 24. 25. Debritz 55.

Diedesa 63. 64. 68. Busani (Bużanie) 4. 6. 7. Dniepr 34. 51. 53. 62. 72.

29—34. 42. 43. 45.

Buschow 33.

Businc 34. 35. 68.

Busk 31. 33.

Busici 32. 33.

Bużanka 34.

Bużany nad Nieborką 34.

Buzków 33.

Bużyn 34,

Bytom 30.

52.

67.

Brotz 55.

Buęani 34. 37.

33.

53. 54. 56. 57.

Caziri (Agaziri, Chazary) 4-8. 5. 57—59. Chizzini 16.

Chorwaczko 39. Chotirodizi 50. Choziroził, 6. 7. 48,49. 51. Chrobaci, Chrobacya Wielka, Chorwaci 35—42.

71.

Cori 9.

Cossięa 87. Cozar 4-8.

Cseklesz (Lanschütz) 40.

Cupliis 58.

Czarne Morze 47. 62.

Czerwieńskie Grody 51,

Dacya 13. 41. Danai 4.

Dniestr 38. 47. 48. 51.

Dobena 43.

Dołężanie 28.

Dosse 26.

Doxa 26. 28.

Doxani 26. 28.

Dre wlanie 46. 51.

Drina 29.

Dudwag 42.

Dunaj (Danubius) 1. 4. 6—11. 13. 21-23. 25. 37—39. 43. 45. 46. 48. 49. 52—54. 64. 72, Dunajec 52.

Duńczycy 10. 14.

Dymin 56.

Dziadoszanie (Dadosesa-ni) 4. 6. 7. 27. 28. 66.

Erdeuelu 48. Estowie 57 65. Europa 10. 58. 62.

Fergunna 69.

Finnowie 60.

Forsderen liudi 4—7. 59. 60. 63.

Fraczskaja zemlia 53. Fraga 70.

Fraganeo (Fragant, Frag-bach, Frawengo) 4. 6. 7. 69. 70.

Francia 14. 22. 64, Frankowie 14. 22—25. 38.

65.

Fresiti 4. 6. 7. 60. 61. 63. Friazi (Wariazi) 60. Frisiones 20.

Galgocz Freistadl 41. Galicya wschodnia 38. Gdańsk 12.

Geraha 43.

Germania 20.

Glob e n 29.

Globig 29.

Globissin 29.

Globitz 29,

Globsow 29.

Glomuzi 18. 28. 29. Glopeani 4, 6 — 8. 13. 19. 28. 29.

Glupoglavi 70.

Głąbią 29.

Głogów 30.

Głębokie jezioro 29. Golazsizch 71.

Golenciza 72.

Golensizi 4. 6. 7. 10, 71.

Chwojnica 71* Ciemne Morze 38. Circipani 16. Cieszyn 71.

Cisa. 25. 45. 48. Cna 58.

Corca 23.

Eger 65.

Ems (Amiza, Ensa) 12.

13.

Enisa ad Rhenum 4. 5.

6. 11. 12.

Eptaradici 4. 6. 7. 8. 9.

46.

73.

Gradice Golensizeshe 71. Gopło 28.

Goscza 71.

Gotowie 71.

Gran (Gron) 43. 45.

Grecy 53.

Grudziądz 12. Guduscani 23.

Hawela 64.

Hawelberg 28.

Hanno wer 47.

Hehfełdi (Hawelanie) 4. 6. Kosini 34.

13. 15. 17. 18. 19.

Hercegowina 28.

Hevellun (Heveldun) 17.

Hircanus saltus 20.

Holicz 39. 40.

Holleschau 71.

Horvath 40.

Horvat Gurab 40.

Horvatberek (Mokrihaaj) 40. Kozar 50. Horvati (Horiti) 40. 41.

Hunowie

Igfon 48.

Ilburg 32.

Illirya 70.

Ionicus Pons 23.

Ipolysag 40.

Isontius 23.

Istris 23.

Izborsk 61,

Izera 40. 41. 61.

Iżżera (dopływ Newy) 61. Kuriandya 48.

Jabdiertim 51. Jadźwingi 44.

.lulin (Wieluniec) 68. Jumne 56.

Karpaty 45. 49. Kasorża 50. Kaszom 56. Kaszyra 50. Kaszuby 68.

Kaza (Każe) 50. Kazar 50.

Kazerazi 50.

Kijów 53. 62. Kołpianie 28. Konstantynopol 50. Königsfortt 55.

62.

67.

Korbea Nowa 13.

Körös 48.

Kos (Komitat Nitra) 39. Kosârhaza 39.

Kosarocz 39.

Kosicze 39.

Kossa (w pow. Ilława) 39. Kossarovcze 50.

Kosarocz 50. Koszyce 50, Kosztiroch 50. Kotone (Cattaro) 50. Kozences 37.

Kozirci 50.

Kozârd 50.

Kozyrew 50.

Krakowiany 44.

Krizos, Körös 24. Kroacya 25. 27. 29. 37.

40. 43. 70.

Kroków 36.

Krono 55.

Krywicze 61.

Krywiczi 61.

Kulpa 13.

Kumanie 49.

Łandeck 55.

Lautenburg 12.

Laborcza 47.

Łazi 58.

Lendizi, (Lachy, Lęchy, Lenzaninoi 4. 6. 7. 46. 50-52.

Aôxoç 62.

Linaa 4. 6. 13. 16. Lingones 16. Litomierzycka żupa 44. Lobila w Komitacie Liptowskim 39.

Lubossin 36.

Lubusz i Lubuszanie 14.

26. 27. 69.

Lucize 63, 64.

Lucicz 71.

Luckan 61.

Lucolane 4. 6. 7. 9. 51.

61. 62. 73.

Lueovan 61.

Liubusua 71.

Liudewit 25.

Liudi-Goliad 60.

Liudin Koniec 59.

Li udowi 60.

Lukom l (pow. Łubieński)

Lukoml 61.

Lukomljany 60. 61. Lunsici 4. 6. 7. 67. Lupiglaa 4. 6. 7.13. 70. 73. Lupiglow 71.

Lupoglawa 70.

Luta 51.

Lutycy (Leutici) 16. 18.

19. 26. 51, 64.

Luzica 68.

Łaba 7.14-16.20.27-29. 32, 47. 51. 55. 61. 64. 66. 72.

Łuczycy 51.

Łuczyha 51.

Łunkini 16.

Łuticzi (Ułuticzi) 51. 52. Łupią (dopływ Nissy) 70. Łużyca (dopływ Prosny)

Łużyczanie, Łużyce 27. 61. 67. 73.

Macedonia (Makidońska ziemlia) 53. 60. Machelin 55.

Madziarzy 38.

Mägdaiand 41. 69. Malchow 26.

Malechow (Milicon) 26. Marchia 30.

Marchia stara 33.

Marchia wkrzańska 26.

50.

64.

27.

Marchia środkowa 17. 26.

33.

Marchia nowa 55.

Marosz 23. 24.

Maryca 50.

Marsouicz 71. Mazowszany 44. 51. Meklemburgia 26. 27. Merehani 4. 6. 9. 10. 13.

21. 22. 25. 54. 72. Merseburska marchia 43. Milczanie 4. 6. 7. 63. 66. 67. 68.

Milostovici 26.

Mil os to vo 27.

Milow 26.

Miloxi 4. 6. 7. 9. 25-27.

72.

Milsen 26.

Milten 26.

Miłoszanie 27.

Miśnia 68.

Mocholan (Kluchovan) 39. Monachium 1.

Morawa serbska i bułgarska 21. 23.

Mcopaßia 24.

Morawa Mojmirowa 25. Morawa, Mama 28, 41. 71.

72.

Morawy. Morawianie (Morawa serbska, bułgarska i t. d.) 2. 10. 21. 23. 24.25.35.37.38.40 - 42. 53. 71—73.

Morezes 24.

Morizani (Morazeni) 4. 6.

13. 15. 16. 17.

Morus 48.

Msza 36.

Mucbula 39.

Muchulafew 39.

Multha 19.

Murmańska ziemia 60. Muriz 17.

Murizzi 17.

Narew 47.

Narwianie 47.

Natissa 23.

Nedelice 49.

Nedao 49.

Nemzi 67.

Neriuani (Derivani, Dre-viani) 4. 6—9, 48—48.

Neteo 49.

Netolici 49.

Neuro wie 47.

Newa 61.

Niaris (Wilia) 48. Niemieckie morze 12. Niemcy 2. 11. 29. 44. 60.

Nimmersatt 12.

Nierzeja kurlandzka 48.

Nierzeja pomorska 48.

Nisane 63. 64. 68.

Nitra 21. 39. 43.

Nitrzański gród 40.

Nordleudi 14. 60.

Nortabtrezi 4. 6. 10. 13. 14. 72.

Noteć 44.

Novigrad 34.

Nowogród Wielki. Dzielnice : Antonowska, Gor-niczarska, Kożewni-cka, Liudin, Nerew-skij, Nikolskij Płotni-ckij, Sławiańskij. Ulice: Wariażskaja, Wo-łosowa, Dobrynia, Na-rewskaja, Praskaj a, Chrewkowa 59—61. 63. 73.

Nyr 48.

Obodryci (Praedenecenti)

13 -15. 17. 23. 26. 64. Obra 30.

Odra 6. 13. 18. 28. 30. 51. 52. 55. 56. 59. 61. 65. 66. 68. 69. 72. 73.

Oldesloe (Thodeslo) 28. Olwnoua 33.

Otmuchów 71.

Opolini (Opole) 4. 6. 7.

67. 69. 71.

Oranienburg 26.

Orosius 8.

Osiek 36.

Oster 7.

Osterabtrezi 4—7. 9. 10.

13. 25—27. 54. 55. 72. Ostrovica 34.

Oświęcim 68.

Paluga 39.

Pannonia 22. 23. Pätschsee (Peazno, Peizno)

Penino 30.

Pezene 27.

Phesnuzi 4—7. 25. 27. Piana (Pana, Panis, Pea-nis) 16. 27. 56. 64. Piasnitz (Pesnize) 27. Pieczyngowie (Pacynaki-ci) 27. 38. 46. 50. 62. Piło 55.

Pińczów 33.

Plisni 43.

Pobuże 34.

Polanie 51. 59.

Polska, Polacy 1. 12. 63.

66 68. 76. '

Połabi 15.

Połąga 12.

Połowcy 49. 62.

Pomorze, Pomorzany 27.

44. 51. 55. 56. 64. Ponticum mare 57. 58. Posnitz (pod Jägerdorf na Śląsku) 35.

Prachensko 35.

Praga 44. 70.

Pragane 69.

Praga-Fraga 70. Preszburg 35. 40.

Priłuk 62.

(i*

Priegnitz 26. 55. Prissani(Brissani) 4.6 — 8.

55-56. 73.

Przerów 71.

Prypeć 58.

Puonzowa 43.

Pyritz (Pirissa) 55.

Sewerinest (ad Kossnn) Stodorani, (Stodor, Ztodor)

16-19. 55.

54.

Sewerinuluj Kimpol 54. Stolp 28. Siedmiogród 9. 46. 48. 56. Strupeniże 43.

Stybeczna 36. Sueui 5. 9. Świerzawy 30. Świr 29. 31.

Sierawa 54. Sierica 61.

Rathenow 17. Ratyzbona 64. Rehtarii 16. Ren 12. 64. Reregi 14. Rimphali 58. Romani 17. Rumunia 9. Runi 56.

Sietuń 53. Sissek 13. Sitomeria 43. Sittimiro 43.

Swirany 31.

Swirjany 31. Sittici(Żytycy)4.6—8.19. Swirskie 31. 30-32. 34. 42. 45.

Świeryż 30.

Świerże (nad Wisłą) 30.

Siusili 32.

Siewierzanie (naddunaj- Swirz 31.

scy) 23. 29. 46. 54.

Skalitz (Skalice, Zakol) Syrgis 62.

Syta 43. Sytke 43. Sytna 43. Sysele 41. (Śięzanie, Szamos 48. Śląsk) 2. 4. 6. 7. 29. Szczecin 55. 30. 42. 44. 66-68. 71.

Świrze 31.

39. 40.

Skole 38.

Rupin Nowy 33.

Ruzzi (Rhos, Rugi, Rus Skwirzyna 30. itp.) 4—7. 10. 28. 31. Slęza 68.

47—51. 59—60. 62—63. Sleenzane

73.

Rytej skie góry 41.

Słowaczyzna 37. 39.

Słowianie, Słowiańszczyzna 5. 11. 15. 17. 18.

20. 27. 28. 31-33. 39.

47. 48. 50—54. 60.

64—66. 70. 72.

Słupia 28.

Sebbirozi 4—9.45. 46. 53. Smeldingon 4. 6. 9. 13. Tanew (dopływ Sanu) 52.

16. 17.

Sarmacya 41.

Sasi, Saxones 14. 19. 20, Saus 23.

Scythia 58.

Schwabengau 32. Schwerin 30.

Talaminzi (Demełchion, Dalemińcy, Dalmaci, Glomuzi, Głomacze) 4. 6. 11. 18-19. 29. 37. 41. 43. 49. 63. 64. 67. 68. Tangermünde (nad Łabą)

32.

72.

Tanewzi 52.

Semeldincconnoburg 17. Tatarzy 54.

Taxorum silva 55. Temeze 25. Tessalia 60.

Selpoli (Selpuli) 28. 71.

Selpicz 39.

Semland 56.

Semlin 17.

Serauici 4. 6. 7. 9. 53. Stadici 4.6—8.20.30.31. Thaden 28.

60-63.

Serbetii 52.

Serbia Biała 37. 52.

Smolnianie 16.

Spicymierz 26. Sprée 6.

32. 34. 44-46. 55. 69. Thadesi 4-7. 13. 27. 28.

72.

45.

Stadeln 45. Stadlau 45.

Serbowie głomaccy 49.

Serbia (Subi, Sorabi) 4. 6. Stadło 45.

11. 13. 18-20. 23. 25. Stadniki 44.

37. 38. 41. 43. 49. 52. Starogród 55. 54. 64.

Serimunt 41.

Sermende 4.

Stargardzka ziemia 27. Starkow 29.

Stendal 33.

Tbafnezi 4. 6. 7.13. 52. 53. Thehain 36.

Tholosantes 16.

Thorpp 28.

Thuringia 11.

Tiefensee 29.

Timavi 23.

Timeses (Ternes) 24. 25.

Timoczanie 23. 24. 25. 72. Wariaża 60. Timok 24. 25.

Tissa 23.

Titsa 24.

Togeremiiti 32.

Tongera 32.

Topolnica 54.

Toruń 12.

Trebowani 67.

Trenczyński gród 41.

Tucherini 43.

Tugar 37. 40.

Tugarani 37.

Tugeri 37.

Tugina 37.

Tuharski potok 40.

Tuliyne (miasto i rzeka) 41.

Turcya 24. 88.

Turkia 37.

Tutes 24.

Tyrnawa (miasto) 39.

Tyrnawa (rzeka) 39.

Tyssageci 62.

Tywercy 49.

54.

51.

Umusover 48.

Ungh (Hung) 47.

Unlizi (Ultinoi, Uglicze) 4.

6. 7. 45—47. 51. Ustiure 32.

Uuillerozi 4. 6. 7. 48.

Vagosola 42.

Velunzani (Belunzani) 4.

6-8.55.56.63,68.72.73. Verizane 4. 6. 7. 68. 69. 73. Vidivarii (Wizzi) 57. 58. 59. Vilini 56.

Vologost 56.

Vuilci (Weletowie, Wilto-wie) 4. 6. 13-17, 19. 23. 64.

Yuislane (Wiślanie) 4. 6.

7. 9. 29. 41. 63-67. 73. Vuinzubeire 4—7. 57. 58.

72.

Wandali 66. Waregowie 61. 63.

Warnabi 15. 16.

Warno w 16.

Warta 30. 69.

Weitao 43.

Welunecz (Julin) 56. Wełynianie 31.

Wenedzi 65.

Wereszyca 51.

Wereża (pod Nowogrodem) 60.

Wereżanie 60. Werinofeldo 19. Werinhar 32.

Werinzo 32.

Werusch (na Śląsku) 69. Wesi 60.

Wezenta 27.

Węgrzy (Ungare Węgry Ugri) 4-7. 9. 10. 24. 39. 40. 42. 43. 47. 48. 50. 53. 54. 62. 62. 63. 70. 73.

Widziunhora 58.

Wiedeń 45.

Wielkopolska 55. Wiercica 69.

Wierciczka 69. Wierischau 69.

Wierów 69.

Wieruszowa (nad Prosną) 69.

Wierzbno 16.

Wierzeicza 69.

Wierzeja 69.

Wierzejka 69.

Wierzyca 68.

Wierzyce 69.

Wihmuodi 14.

Winidi 64.

Wiosennica 27.

Wirów 69.

Wisła 33. 38. 42. 48. 51.

53. 56. 57. 64. 66. 73. Withland 57. 65.

Witin 32.

Wizna 12.

Wkrzanów 27.

Wolińsko 35.

Wołga 5. 52.

Wołosi (Wołchy,) 53.

Wołyń 31. 32. 43. Wychap (Kis-Yicsap) 41. Wysoka (Wittstock) 26. 28.

Zabrozil. 6.7.46.49.51.52. Zabuże 34.

Zemzizi 17.

Zenta 50.

Zerawa 61.

Zerawa (dopływ Uszy na Wołyniu) 61.

Zerawci 60.

Zerawici 61.

Zerewica (w ziemi nowogrodzkiej) 61.

Zermagna 28.

Zeriuani 4. 6. 7.9.25.29.

46. 52—55. 72.

Zlomizi 29.

Zlopeani 28.

Zlubiani 28.

Znetalici 4. 6. 7. 49. Zomus 48.

Zsitoua 43.

Zsitwa 43. 44. Zwenihorod (Dźwinogród)

Zuirin 30.

Zuireani 4—7. 25. 29—31.

43. 52. 53.

Zversow 30.

Zwicowe 43.

Zwierzyn (Yeligrad) 29. Zwiratici 30.

Zwornik 29.

Zytary 43.

Żytin 43.

Zytiniec 43.

Zytniki 43.

Żarnowieckie jezioro 27. Żarów (Sorau na Łuży-cach) 61.

Żuławy 27.

Żytomierz 31.

Żytomierz (wołyński) 43. Żytyce 43.

Spis treści.

I.    Literatura przedmiotu. Rękopis. Tekst zabytku. Charakter układu »Opisu«. Jego wiek. Miejsce powstania.

II.    Przegląd nazw. A. 1. Nortabtrezi i Osterabtrezi razem tworzą grupę znanych Obodrytów na północy. 2, Yuilti. 3, Linaa, Bethenici, Smeldingon, Morizani. 4. Hehfeldi. 5. Surbi-Talaminzi. 6. Becheimare-Marharii. 7. Uulgarii, Merehani (ci ostatni nad dolnym Maroszem?).

B.    1. Miloxi-Phesnuzi-Thadesi, Glopeani-Zuireani. 2. Busani (między Morawą a Wagiem. Związek ich terytoryum z terytoryum Białej Chroba-cyi) — Sittici (nad Zsitwą) i Stadici (między Gronem a Cissą?).

C.    Nazwy od Sebbirozi do Thafnezi: Unlizi (Ungh-Ungvâr?), Neriuani (nad Nÿirem), Attorozi, Uuillerozi, Zabrozi (na wschód od Siedmiogrodu); Zne-talici; Aturezani, Chozirozi (= Neriuani? = Cozar), Lendizi (Lenzaninoi); Thafnezi. 2. Zeriuani (nad Dunajem-Szoereny-Severinu).

D.    1. Prissani (sąsiedzi Osterabtrezi i Miloxi); 2. Velunzani-Bruzi. 3. Uui-zunbeire-Caziri nad Bałtykiem.

E.    1. Ruzzi-Lucolane wraz z Forsderen liudi i Fresiti tworzą grupę ludów najbardziej wschodnią, od Nowogrodu Wielkiego aż do dolnego Dniepru. 2. Ungare (jeszcze nad Dnieprem?).

F.    1. Uuislane. 2. Sleenzane-Milzane. 3. Besunzane (Śląsk górny) — Ve-rizane (nad Wartą). 4. Fraganeo-Lupiglaa (krakowskie?). 5. Opolini-Golensizi — F — obejmuje zatem plemiona łużycko-śląsko-polskie (małopolskie?).

Wnioski.

Indeks.

Uff.

r.

//

bemrciuĘL- Iuxta AleffąaofiwawT cA.xnwW <[w\w i^rrrr cmttntrTxAm 'ßt^kmuarc ampiA fcuiu \V‘ Martu

C irwifi

»LenAi^i. \ltitaurf:> xr « vm%

! " :i i v

ISO

»dürr - ec* L

IV»a^fir * i;,Æ <11* nr* cc

I ’ł.

K2

ft^r ciurr >cx,v    *

XXX * Łefii//*4.trf<r •

tr

*>

^ :;iTr

lą

Luce?

cuiijr XV L11/1

A 11 CCI '

C-CiJIT

cmtr * cir Ijen^A/ie *ct«rr x''

X;l*-

ntfiltrfiirr xi*(^ulÿxnf nyo

rurliatenfeturr van ipmiilrmuti*    oceiffir ^r/c*r?

ftrerrop«rcmrfktbc^ « [Arpopalaf^uCiiocir/ir merek* nor«pff krnunaf XXX-L/k funr ftjjion^l^mmArn trtfimb-rinf'' 1 AiTmtxiA ißorn ftrœfniîdew 0/1 n ab rrr%i - iriijua aurtacccfjpliifcpÂ-c fum: lx-v.i’ Plicfiiuvi'lufcaiirr Lvx;TI%ulrrt pl«.nj«'V cc Life■ Clapftuii-i/iijha ciiitf ■ cccc⁻.vtt co.UT.plmr /uiru.-ii ¹ . t’ciuir ccc-XXV• ßuf.Va li.Æccun cr xxx i Sitnn f t^m inmfi populife^urhîh rmintniJbmf’Si^ici'm^iià. citict -

ó.^rpopuluĄ-mffniair-St^fcn^i.kitaiiir    n

h^i popu ( ufrmdru/ Viucf ccc xv m-J^enuarirUbcuirr 'Attoro^i lakcxL'VurpopuloffrrrcifffVuuf *

cc Lviii- iJfii(lcnr'/4* !».H»

* ^rnnAiti kit? ci w«' - L

■Md

OKÏ

tmjUA cWftjrt t

<xvia

tpnrAcilCi' kltoiMT ^r<nt:b.\\ui

''\>•' '$&■ ’>%%“V',--■ *    '•<*»>|| /•

ii nr cc XU

\ V -lut.

Wmźzk

______

®*ci|irr x

tirf XX- Golenfi^r-

a a • cuirr xx,v< Opolem-ci ?

ourr v *

ii

I KEOIA TOHA.CXKSÏS

Zakrzewski St. Opis grodów i terytoryow.

£3

X-

Hadaczek Karol. Osada przemysłowa w Koszyłowcach z epoki eneolitu. Studya do początków cywilizacyi w południowo-wschodniej Europie, z 10 tablicami. 8° więk. str. 75. 1914. .    .    .

Kor.

Hahn Wiktor. Juliusza Słowackiego Samuel Zborowski. 8° więk. Str. 71.1905.

— Literatura dramatyczna w Polsce XVI wieku. 8° więk. str. 133. 1906.

Hirschler Jan. Spostrzeżenia nad rozwojem zarodkowym motyli, z 9 fig. w tekście i 4 tabl. 8° więk. str. 85. 1907. .    .

Janowski Benon. O odległościach jako czynniku rozwoju kultury, z 4 fig. w tekście i 5 tabl. 8Ü więk. str. 43. 1908. .    . .

Kolankowski Ludwik. Zygmunt August, wielki książę Litwy do roku 1548. z 3 tabl. i 10 mapami. 8° więk. str. 419. 1913.........

Krasicki Ignacy. Satyry i listy. Wydanie krytyczne Lud. Bernackiego z 11 podobiznami. 8° więk. str. VI i 253. 1908.

Longchamps de Berier Roman. Rękojmia z powodu wad i braków a obowiązek świadczenia. Studyum z austryackiego prawa cywilnego. 8°

co

<N

CC

y.

(N

Łoziński Walery. Doliny rzek wschodnio-karpackich'\ podolskich, z 7 fig.

w tekście i 5 tabl. 8° wiek. str. 67. 1905.    .    . {......

Modelski Teofil Emil. Król »Gebalim« w liścik Chasdaja. Studyum historyczne z X w. 8° wiek. str. 122. 1910. Z'.........

Nanke Czesław. Szlachta wołyńska wobec Konstytucyi Trzeciego Maja. 8°

wiek. str. 93. 1907......".............

Nowak Jan. Jednostki tektoniczne polskich Karpat wschodnich, z 4 rycin.

w tekście i 1 tabl. 8° wiek. str. 44. 1914. . . .

Ohanowicz Alfred. Ciężary państwowe duchowieństwa w Polsce w drugiej połowie XV i w początkach XVI rçneku (1447—1530). 8° wiek.

¹ str. 80. 1911. ..... ...............

— Współwłasność wprawie prywatnem austryackiem. 8° wiek. str. 75.1916 Podlacha Władysław. Malowidła ścienne w cerkwiach Bukowiny, z 10

tablicami. 8° wiek. str. 208. 1912.....✓........

Potocki Wacław z Potoka. Ogród Fraszęk, wydanie zupełne Al. Brücktom 1. 8o śfr. XXXVII i 586, dom II. 8° str. XXV i 5^9.' 1907.

nera,

Sawicki Ludomir. Z fizyografii zachodnich Karpat, z 27 fig. w tekście i 2

tabl. 8° wiek. str. 108. 1909.    . .

Silnicki Tadeusz. Prawo^lekcyi królów w dobie Jagiellońskiej. 8° więk.

str. 124. 1913. . . 7...............

Władysław. Galicya pod względem medycznym za Jędrzeja Krupińskiego, pierwszego protomedykia 1772—1283^-Z portretem Krupińskiego. 8° więk. str. 368. 1907. .    .

Szumowski

Tokarski Julian. Lakkolit z Cerro de Cacheuta w Argentynie, z 3 fig.

_^/ w tekście i 3 tabl. 8° więk. str. 32. 1914. ^........

Tomkowicz Stanisław. Przyczynki do historyi kultury Krakowa w pierw szej połowie XVII w., z 31 tablicami, 8° więk. str. 315. 1912. . Trembecki Jakub Teodor. Wirydarz Poetycki. Z rękopisu Radcy Dr Ludwika Mizerskiego, wydał Aleksander Brückner, tom I. 8° więk str. XXIII. i 512. 1910, tom II. 8° str. XLII i 401. 191K . . . Weigl Rudolf. Studya nad aparatem Golgi-Kopscha i trofospongiami Holm grena w komórkach nerwowych kręgowców, z 1 tabl. 8° więk str. 114. 1910.    . . : \ . . . . X..........

vl

CO

CO

cc /

CO co

<1

co

21

'/

:£7)

¹

   Cod, dipl. Saxon. Reg. I. 1. Cici, Citica, Ziza (nazwa biskupstwa i grodu: pagus: Zitici. Ibid. nr. 3 de a. 961: Zitici, que habet civitatem Zur-bici. Ibid, nr. 16 de a. 973: 1) Jedne Citice pomiędzy Siusli a Sirmunti; 2) Ci-tice juxta Albiam, a nadto: Zizouua. Ibid. str. 15: dyecezya i marchia żytycka obejmowały następujące okolice: Weitao, Tucherini, Plisni, Geraha, Zwicowe, Strupenize, Dobena, Puonzowa.

²

   Cytowany Ukazatiel k izdaniam Wremiennoj Kommisii etc. Ki

³

   Font. Rer. Bohem, II, str.

⁴

   Ibid, IV, str. 171: Jakż se ma kralestwo zsvëti (Wacław I), je se svÿm rodem stydëti. Kaza z Stadic rod svoj rozhnati a tu vś>iu ves Nëmcôm dâti.

⁵

Oesterley, Hist, Geogr, Lex. Stare to nazwy z XII i z XIII w.

⁶

   Kralićek, Op. cit. str. 229: Beim ersten Anblick macht das Wort den Eindruck eines hybriden aus dem griechischen ércxà und dem slawischen r a d i c i, das aus r o d i c i entstanden sein kann. Möglich also, dass es aus einer byzantinischen Quelle in den westslawischen Mund, zur Hälfte übersetzt gekommen ist. Das ursprüngliche Wort fanden wir dann in Theophanes »Iwia ysvsa ötco Ttazxov«; ganz slawisch würde es heissen semirodici, neuböhm. sedmirodici, sieben Geschlechtern angehörig. Unwillkülirlich erinnert man sich an die sieben Geschlechter, in welche die bulgarischen Slawen in ihrer mösischen Heimat zerfielen, von wo sie hier jedoch irrtümlich nach dem Nordufer der Donau, ihrer früheren Heimat vor 678, verlegt worden sein könnten.

⁷

   Niederle, Slov. Star. II. str, 415 n, 2.

⁸

   Kôvacs, Op. cit.

⁹

   Endlicher, Rerum Hungaricarum Ser. str. 14: egressi sunt (Hungari) in terram Pannonie et sic venientes per silvam Houos, ad partes Hung de-scenderunt, et cum illuc pervenissent, locum, quem primo occupaverunt, Mun-

nominaverunt,,, Terytoryum Hung od strony Munkacza graniczyło zatem wprost z Rusią halicką... qui eis (Hungaris) per silvam Houos viam prepara-rent, usque ad confinium Hung, Ibid... et ab Hungu omnes sui milites (Arpada) vocati sunt Hunguari secundum linguam alienigenarum. Ibid. str. 15.

¹⁰

   Ibid,., tune cornes eiusdem castri (Hung) nomine Loborcy, qui in lingua eorum duca vocabatur, fuga lapsus ad castrum Zemlum properabat, quem milites ducis (Arpada) persequentes, iuxta quendam fluvium comprehendentes, iaqueo suspenderunt in eodem loco, et a die illo fluvium ilium vocaverunt sub nomine eiusdem Loborcy,

¹¹

   Ibid. str. 23.

¹²

   Ibid. str. 13: terram vero, que est inter Tliisciam et silvam Igfon, que iacet ad Erdeuelu, a fluvio Morus usque ad fluvium Zomus, preoccupa-visset sibi dux Morout, cuius nepos dictus est ab Hungaris Menumorout.

¹³

Pjotthast, Regesta. I. nr, 7984: in Cumania et Brodinia.

¹⁴

⁸ Niederle: Słów, Star. II. str. 81 zaznacza, iż Jordanes wymienia wśród rzek pannońskich, następujące dwie: Nedao, Neteo, Otóż obydwie te nazwy, podobne do naszej Noteci mogły stać się podstawą nazwy Znetalici.

¹⁵

rchiwum nauk. A. IX. 1.

¹⁶

   Nie der le, ibid.; na greckim Bałkanie, pomiędzy Konstantynopolem, a ujściem Marycy.

¹⁷

   Mon. Pol. H i s t. I. str, 46,

¹⁸

⁸ Hornyânsky: Geogr. Lex. d. Königr. Ungarn. Pest. 1858.

¹⁹

   Mon. Pol. Hist. I. str, 16 i 42, w tym drugim wypadku transkryp-cya jest odmienna: AsvÇevïvoi.

²⁰

   Mon. Pol. Hist. I. str. 553: Słowianie owi przyszedłszy siedli nad Wisłą i przezwali się Lechami, a od tych Lechów przezwali się jedni Polanami, drudzy Lechowie Łutyczami, inni Mazowszanami, inni Pomorzanami. Nestor więc wymienia plemiona polskie w tym porządku: Polanie (Gniezno i Kraków), Łutycze — mieszkańcy grodów czerwieńskich; jako sąsiadów tychże od północy Mazowszan, i wreszcie sąsiadów tychże—Pomorzan. Porządek Lato-pisu staje się niezrozumiały, to znaczy brak go, jeśli przyjmiemy, że Łuticzi oznaczają Słowian zadodrzańskich.

²¹

   Op. cit. II. str. 144.

²²

   Ibid. str. 203—204: Nicht weniger wahrscheinlich scheint die Ansäs

sigkeit eines Seweraner genannten Slavenstammes in dem sogenanntem sewe-riner Banate zu sein, von welchem dem Banat der Name verblieh... Als König Bela IV gegen die Bulgaren, vom Papste aufgereitzt, zu Felde zog, bedang er sich ausdrücklich, frei über die Einverleibung des sewerinschen Landes (terram Zemram, lies Zewram oder Zewrin, lag an der bulgarischen Grenze) zu irgend einem Bisthume verfügen zu dürfen. Im Jahre 1237 wollte dies Land (terram de Zevrino) den Johanniterritern unter gewissen Bedingungen, namentlich unter der Zusicherung, das Land gegen die Tataren zu verteidigen, überlassen; cs ward indessen nichts daraus und das Land verblieb unter der Verwaltung ungarischer Bane, von denen einige aus dem XIII Jhd. erwähnt werden. Heutzutage erblickt man statt der ehemaligen Stadt und Veste nur noch Trümmer unfern der Mündung der Topolniza in die Donau, wo sich ein von den Walachen Kimpol Sewerinuluj genanntes Dorf befindet. Nicht weit davon liegt das Dorf Sewerineśt am Kossun. Pottliast nr. 10.637: Gregorii IX, A. 1.238, Belae regi Ungariae qui petierat, ut ipsi legationis officium in terra Assani committatur, etiam concedatur potestas limitandi diocèses, instituendi episeopos et distinguendi parochias, necnon et terram, quae Zemram nominatur.....

²³

Helmoldi in us. sch. ed. II. str. 72—73. Cytowany już ustęp: Cum igitur vice quadam Brizanorum et Stoderanorum populi, hii videlicet qui Ha-velberg et Brandenburg habitant, rebellare pararent; str. 73: Brizani; str. 174: Brizanorum.

²⁴

Kod. dypl. Wielk. I. nr. 297, str. 260: Incipiunt autem ista arva in quodam rivo dieto Debritz ubi via de Brotz versus Landeck ducit, et pro-tendunt se in ista via regia Nove Marchie quicquid iuxta illius dextram et iuxta fluvium maiorem Pilo situm invenitur. Hinc directe in viam Machelin ad

²⁵

   Deutsche Alterhumskunde II., str. 12 i 14.

²⁶

   Ibid. str. 347.

²⁷

   Komentarz Miillenhoffa został powtórzony przez Momsena przy wydaniu Jornandesa w Auctores antiquissimi w Mon. Germ. Hist. Zdanie to, obok Lappenberga wygłosił także Voigt w Gesch. Preuss.

²⁸

In portione autem Jahet filii Noë, quam philosophi Europam appella-verunt, sistuntur patriae, id est patria quae dicitur Scytłiia, quae in omnibus eremosa existit. ponitur ipsa patria łitus Oceanum septentrionalem iuxta prae-fatos montes Rimpheos, quae patria longe iateque spatiosissima esse dinosci-tur. item ponitur in locis planiciis longe Iateque nimis spaciosissima quae dicitur C h a z a r i a, et usque maior Scythia appel la tur quam .lorda-nis cosmographus in modum t'ungi scarifum esse dixit. quos Chazaros supra scriptus Jordanis Agaziros vocat per quam Chazarorum patriam plurima transeunt flumina, inter cetera fluvius maximus qui dicitur Cuphis, item iuxta mare magnum Ponti-cum confînalis praedictae Lazorum patriae, quam Laziam in Asia nominavi-mus patria est quam transit fluvius, qui vocatur Absilis quae dicitur Absilia.

§ 2. Item iuxta ipsam patriam ponitur patria quae dicitur Abasgia...... .

Nam desuper iam dictas patrias ad partem septentrionalem ponitur partia quae dicitur Alanorum. (Ravennatis... Cosmographia... ediderunt Pin der et Parthey, Berolini 1860, str. 168—169.

²⁹

   Op. cit. II. str. 136—137: Die Forsderen d. h. ein finnischer Stamm dieses Namens (Fors-Deren, vgl. Terfinni, slawisch Ter), die Ljudi, gleichfalls ein finnischer Stamm (vgl. Luudinkeelei d. h. finnische Sprache, Ludin Konec = das finnische Stadviertel in Nowgorod.

³⁰

   Nowgorodskij a Lietopisi. Izdanie Archeograliczeskoj Kommissii. S. Petersburg. 1879, Indeks.

³¹

   Ibid.

³²

   In us. sch. ed. Kurze, Indeks.

³³

   Ukazatiel Połn. Sobr. Rus. Lietop.

³⁴

   Szafarzyk, op. cit. II. str. 144: Ob die Fresiti, welche vor den Że-rawzi und Lukomljanv aufgezählt werden Slaven oder Finnen gewesen, ist zweifelhaft. Namensverwandt scheinen die Slavischen Berzitae in Makedonien oder Thessalien zu sein: da dies schwerlich blosse Namensverwandtschaft ist, so würde ich die Fresiten lieber den Slawen beizählen. Der wahre slavische

³⁵

Lat. hyp. woł. wydanie petersburskie z r. 1871 str. 454. Połowcy znani są temu Latopisowt, jako: Korsuńscy, Łukomorscy, Perejasławscy i Ruscy. cf. nadto Latopis według rękopisu Laurentego wyd. petersburskie z r. 1910.

³⁶

Mon. Pol. Hist. I. str. 44, a także 47, gdzie mowa o rzekach Etei i Kuzu. Cf. Po w) est’ wrem. liet. Według cyt. wyd. z r. 1910; str. 24, ad a. 898: Idosza Ugri mimo Kijew goroju, jeże sia zowiet nynie Ugorskoje, i pri-szedsze k Dniepru stasza wieżami; bieszą bo chodiaszcze aki se Połowci.

³⁷

Vit a Karoli M. ed. V. c. 15, str. 16.

³⁸

   Por. Bogusławski. Dzieje Słowian, półn.-zach. III. str. 29. W szczególności o dotarciu aż do rzeki Piany: Jhb. d. fränkischen Reiches, Simson, Karl d. Grosse II. str. 5. Wzmianka o Peene w t. zw. Fragmentach Duchesne a jest zupełnie wiarygodna, choć odnośny ustęp w całości nie jest zupełnie jasny: Mon. Germ. Hist. SS. I. 34 fuit rex Carlus in Sclavania, et vene-runt ad eum reges Sclavaniorum, Dragowitus et filius eius, et alii reges Witsan, et Drago cum reliquos reges Winidorum; et fuit usque ad Pana flu-vium, et subdidit has nationes in sua ditione et reversus est in Franciam.

³⁹

   Bardzo dokładny opis wyprawy w Ann. Mettenses priores (ed. in us. sch. Simson), str. 94 Gdy wojska najezdnicze już się złączyły nad rzeką Eger: Caroli autem regis et principum eius qui cum eo erant imperio usus totus iile exercitus ipsam regionem invadit. Sed Sclavi invia et saltus penetrantes se minime ad pugnam preparaverunt. Yastata autem et incensa per XL dies eadem regione, ducem eorum nomine Lechonem (Lecha, a nie Bêcha, jak, wskutek nielicznych zresztą błędnych lekcyi w odnośnych pomnikach, dawniej czytano. Obecna paleografia Roczników Karolińskich zna tylko Lecha) occidit.

⁴⁰

   Mon. Pol. Hist. I. str. 23: A na wschód od Moraw jest kraj Wiślan

⁴¹

(V i s 1 e land). Ibid. str. 11: Wisła zaś jest rzeka bardzo wielka, a nad nią

⁴²

rchiwum nauk. A. IX. 1.

⁴³

   Cf. Rocznik Traski, Mon. Pol. H i s t. II. str. 857 ad a. 1332 nazywa Wisłę »Wandalus«. Cf. wiadomość kroniki t. zw. Mierzwy. Ibid. str. 163: Hic (Wandalus, syn Negnona) ex nomine suo fluvium qui nunc Wysla vulgariter nuncupatur, Wandalum censuit appellari, nam et mons, de quo oritur dictus fluvius Wanda, ab eiusdem nomine vocitatur.

⁴⁴

   Cf. o Wandalach. Uwagi Szafarzyka, op. cit. I. str. 418—421.

⁴⁵

⁵ Mon. Pol. Hist. I. str. 147.

⁴⁶

* Mon. Pol. Hist. I. str. 307.

⁴⁷

   Nazwę Łużyc w formie najbardziej zbliżonej do Lunsizi oddaje kontynuator Reginona ad a. 963: apud nos quoque Sciavi qui dicuntur Lusizani (waryant Lunsinzani) subduntur, Ser. Rer. Germ, in us. sch. ed. Kurze, str. 179. Przekazy nazwy Milczan według zestawienia Posse⁴⁷ go: Milsca, Mil-zeni. Milczsane, Milzani, Milciani, Milce.

⁴⁸

   Posse, op. cit. I. nr. 13. Natomiast w niepewnej również bulli Jana XIII z r. 968 (Ibid. nr. 7) są te szczepy wymienione, w zupełnym porządku od zachodu na wschód: Talemence, Nisanen. Lucize, Milczsane, Diedesa. Cf. nadto dane cytowanego powyżej dokumentu praskiego.

⁴⁹

   Uwagi o Bieżuniu na podstawie Sfown. Geogr. W komunikacie przedstawionym w lipcu 1910 Akademii Umiej., cf. Sprawozd. 1910, uważa--łem Bieżuńczan za szczep mazowiecki.

⁵⁰

   Dokument, niestety, w kopii niezbyt poprawnej z r. 1369, Kod. dypl. Maîop. I. nr. 302, podaje brzmienie rzeki i wsi Wierczicza.

⁵¹

Kod. d y p 1. W i e 1 k. I. nr. 104.

⁵²

³ Akta grodz, i ziem. X. str. 115 i 158.

⁵³

Holeschovitz-Bubna — lokalna nazwa praska, cf. Cod. dipl. Sax.. Reg. I. 1. nr. 62 de a. 1013: in pago Gudice nomine Golenciza cethla.

⁵⁴

Cf. Zakrzewski St. Źródła podań tyniecko-wiślickich. Os. odbicie z kwart. Hist. r. 1914, t. XXVIII, str. 1—138.

POLITECHNIKA KRAKOWSKA

Biblioteka Politechniki

111-306241

Kdn. Zam. 480/55 20.000

Weyberg Zygmunt. Podstawy krystalog i 4 tabl. 8° więk. str. XIV i 160, 19 Widajewicz Józef. Powołojwe-p\)radIne. E Piastowskiej, 8° więk. str. 146. 1913 Witwicki Władysław. Analiza psycholog w tekście i 1 tabl. 8^ wieje. str. 127.

Zakrzewski Stanisław. Opis grodów i terytoryów ź północnej strony Dunaju, czyli t. z. Geograf Bawarski, z 1 tablicą, 8° więk. str.. 80. 1917,

'■y

Archiwum naukowe, Dział I, historYczno filologiczny, tom 1 — IV po .    .    12

Tom V.

Tom „VI.

Tom VII

16

■/

11

13

y-:

Tom VIH i IX w druku.

Dział II, matematyczno-przyrodniczy, töm 1. .    .    .

Tom II w druku.

Zabytki piśmiennictwa polskiego 1 — 2. Potocki W.

fraszek, I i 11.............

3. Krąsicki I., Satyiy i listy. ......

4—5. Trembecki J. T., Witydarz poetycki I i II. Studya nad historyą prawa polskiego, tom 111.

Tom IV i V po...........

JO

Bulletin de la Société pour l’avancement des sciences, tom I (1901— 1910) str. 204.    . . .    . .

-Toż XI—XIII (1911-1913) po Sprawozdania Wydziału Towarzystwa. Roczniki 1901 — 1916 po . . Pierwsze dziesięciolecie Towarzystwa dla popierania nauki polskiej (1901—1910) napisał dr. Przemysław Dąbkowski, Lwów 1911

str. 52.................... .    .    .

Księga Pamiątkowa ku czci Bolesława Orzechowicza. Tom I, str. XXVII i 544 z 10 tabl. i 2 ryc. w tekście; Tom 11, str. 661 z 3 tabl. i 1 ryc. w tekście. 1916..............

CO

co

Członkowie Towarzystwa

dzielą się na: 1) .czynnych założycieli z jednorazową wkładką 200 kor. (także w 4 ratach rocznych po 50 kor.); 2) wspierających dożywotnich z jednorazową wkładką 50 kor.; 3) czynnych zwyczajnych z roczną wkładką 8 kor.; 4) wspierających zwyczajnych z roczną wkładką 2 kor. Członkowie pod 1) i 3) mają ęrawo do poboru bezpłatnej rocznej premii z wydawnictw- Towarzystwa za tenę księgarską 8 kor., członkowie pod 2) i 4) do poboru takiejże premii roeznej za

cenę księgarską 2 kor.

Xjj

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

V'

100000231320

r

Biblioteka Politechniki Krakowskiej 111-306241