"HMMM

■M

Ï'.-V

fs

mi

v-' >!•.••:

mÆ

mWKÊÊËÊi

SK

WÊ^ÊÊê

mmmmm.....

i

■ÉËÉ11SMB

mmmM

SfiH

nHiÉu

"\

ARCHIWUM NAUKOWE

WYDAWNICTWO TOWARZYSTWA DLA POPIERANIA NAUKI POLSKIEJ.

DZIAŁ I. — TOM IV. — ZESZYT 2.

DR. BENON JANOWSKI

O ODLEGŁOŚCIACH

ARCHIWUM NAUKOWE

O ODLEGŁOŚCIACH

1.000000 m2

O ODLEGŁOŚCIACH

JAKO CZYNNIKU ROZWOJU KULTURY

Ti-

Z 4 FIG. W TEKŚCIE I 5 TaW.

/N

&J-

cV: v. w.:. •.. v ■■ ' ■

ESP»

33.3>.

1.SE i

WE LWOWIE.

NAKŁADEM TOWARZYSTWA DLA POPIERANIA NAUKI POLSKIEJ. DRUKARNIA UNIWERSYTETU JAGIELL. POD ZARZĄDEM J. FILIPOWSKIEGO.

1908.

Skład główny wydawnictw Towarzystwa utrzymują we Lwowie Gubrynowicz \ Schmidt, w Krakowie Księgarnia Spółki Wydawniczej Polskiej, w Warszawie E. Wende i Sp., w Poznaniu J. Leitgeber i Sp.

WYCIĄG ZE STATUTÓW TOWARZYSTWA DLA POPIERANIA NAUKI POLSKIEJ WE LWOWIE.

Celem Towarzystwa jest: udzielanie ppmocy piateryalnej badaniom naukowym polskim, podejmowanym przez osoby lub instytucye w jakiejkolwiek gałęzi wiedzy ludzkiej.

Towarzystwo składa się z członków:'

a)    czynnych;

b)    wspierających.

Członkowie czynni dziedą się na:

a)    założycieli;

b)    zwyczajnych.

Członkowie wspierający dzielą się na:

a)    dożywotnich;

b)    zwyczajnych.

Członkiem czynnym założycielem, na stałe, staje się:

a)    kto uiści jednorazową wkładkę w kwocie 200 kor. (80 rub.)',

b)    kto wkładkę 200 kor. uiści w czterech bezpośrednio po sobie następujących ratach rocznych po 50 kor. (20 rub.), po uiszczeniu ostatniej z tychże rati

Członkiem czynnym zwyczajnym staje się osoba, która uiści na cele Towarzystwa roczną wkładkę 8 kor. (3⁻50 rub.). Na żądanie wkładka roczna może być rozdzieloną ma cztery równe raty ćwierćroczne po 2 kor. z góry płatne.

§. 10. Każdy członek czynny Towarzystwa, zarówno założyciel jak i zwyczajny, ma prawo:

a)    zabierania głosu i głosowania na Zgromadzeniach Walnych;

b)    wyboru i wybieralności;

c)    przedkładania i popierania wniosków, zmierzających do urzeczywistnienia celów Towarzystwa, W granicach statutem dozwolonych ;

d)    otrzymywania, po zniżonej cenie, publikacyj, co do których Towarzystwo zniżenie takie dla swych członków uzyska (§. 44 lit. a);

ę) z nakładów własnych Towarzystwa, lub z nakładów obcych, częściowo na jego własność ustąpionych ($. 44 lit. b, c), w jakimkolwiek czasie wydanych, o ile starczy zapas, bezpłatnego, według wyboru, otrzymywania publikacyj za cenę księgarską 8 kor. corocznie. §. 11. Członkiem wspierającym dożywotnim staje się osoba, która uiści na cele Towarzystwa jednorazową wkładkę w kwocie 50 kor. (20 rub.).

§. 12. Członkicrh wspierającym zwyczajnym staje się osoba, która uiści na cele Towarzystwa wkładkę roczną 2 kor. (1 rub.).

§. 13. Członkom wspierającym dożywotnim i zwyczajnym przysługuje prawo z nakładów, wymienionych w §. 10 lit. e, bezpłatnego, według wyboru, otrzymywania publikacyj za cenę księgarską 2 kor. corocznie.

§• 2.

§• 6.

§. 7.

§• 9.

o.

¹ f:

,T'/7

Adres Towarzystwa:

LWÓW, ARCHIWUM BERNARDYŃSKIE.

Biblioteka Politechniki Krakowskie)

100000297919

.

.

#

:

.

j.

'

:

■ r '

' i :r . '

ï ! ix t.

■

.

'

.

r

ARCHIWUM NAUKOWE

WYDAWNICTWO

TOWARZYSTWA DLA POPIERANIA NAUKI POLSKIEJ

DZIAŁ I. — TOM IV. — ZESZYT 2.

DR BENON JANOWSKI

O ODLEGŁOŚCIACH

JAKO CZYNNIKU ROZWOJU KULTURY.

WE LWOWIE

NAKŁADEM TOWARZYSTWA DLA POPIERANIA NAUKI POLSKIEJ

1908.

O ODLEGŁOŚCIACH

JAKO CZYNNIKU ROZWOJU KULTURY

NAPISAŁ

DR BENON JANOWSKI

Z 4 FIG. W TEKŚCIE I 5 TABL.

r~J /#\

®.E>.

WE LWOWIE

NAKŁADEM TOWARZYSTWA DLA POPIERANIA NAUKI POLSKIEJ.

1908.

ftc Vt

' biblioteka 1

• etOWNA ’i

%0#

vir

ta

Z drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krâkowie pod zarządem J. Filipowskiego.

Akc. Nr-JlZSŁS

O odległościach

jako czynniku rozwoju kultury.

*■

Studyum społeczno-przyrodnicze.

Napisał

Dr. Benon Janowski.

1. Znaczenie odległości w antropogeografii.

Znajomość rozwoju stosunków gospodarczych i wogóle kulturalnych pewnego kraju, okolicy, miasta zwykło się opierać na zrozumieniu położenia geograficznego nie tylko w matematycznem jego określeniu za pomocą szerokości i długości geograficznej, lecz za pomocą o wiele więcej mówiących odległości od spławnych rzek, wybrzeży i ognisk kultury.

Długość i szerokość geograficzna danej miejscowości nie ulega zmianie w ciągu czasu i pozwala w grubszych zarysach ocenić klimat, florę i faunę, odległość natomiast wzajemna lądów, krajów i miast, ujść rzecznych i wybrzeży zmienia się ustawicznie przez budowę dróg, kolei, żeglugę parową, i decyduje niemal o rozwoju gospodarstwa i kultury.

Klasycznym tego przykładem była dwukrotna zmiana dróg handlowych z Europy do Indyi wschodnich dokonana raz przez odkrycie Vasca de Gamy, powtórnie przez przekopanie kanału Suezkiego. W obu wypadkach nastąpiła doniosła zmiana w stosunkach handlowych, a nawet politycznych krajów dotkniętych tym przewrotem. Miasta, które w średnich wiekach należały do kwitnących, dzisiaj należą do drugo albo trzeciorzędnych. Miasta włoskie jak : Genua, Piza, Wenecya, południowo-francuskie : Marsylia, Tuluza, Bordeaux,

Archiwum nauk. A. IV. 2.

Narbonne, niegdyś pierwszorzędne, ustąpiły miejsca Paryżowi, Lyonowi, Berlinowi, Hamburgowi i innym, podczas gdy z drugiej strony wiele miast mniejszego znaczenia w czasach dawniejszych wysunęło się na plan pierwszy. W Anglii miasta położone w południowo-wschodniej stronie, odgrywające wielką rolę w średnich wiekach, jak York, Canterbury, Oxford, Cambrigde, Nor wich, prześcignęły w XIX stuleciu osady z północno-zachodnich okolic jak Manchester, Liverpool, Birmingham, Salford, Boit ; na wschodzie położony Edynburg, który jeszcze na początku XIX w. równy był liczbą mieszkańców Glasgowmwi, ma obecnie 316,000 m., gdy Glasgów liczy ich 760,000 (1902). A nie jest powodem jedynym tych zmian wielki rozwój przemysłu w zachodniej stronie W. Brytanii, oparty na eksploatacyi doskonałego węgla, lecz i handel zamorski, któremu wybrzeża zachodnie są bliższe, od wschodnich. Napróżno prawie stara się Huil, niegdyś w XIV w. trzeci port w państwie po Londynie i Bristolu, zachować dla siebie jakąś część ze zysków zamorskiego handlu, Liverpool prześciga go znacznie, oddając swą przystań trzy razy większej liczbie okrętów.

Z tych przykładów, których liczbę możnaby znacznie pomnożyć, wykazując i na ziemiach polskich utratę stanowisk, jakie zajmowały miasta, takie jak Toruń, Halicz, Dukla, Biecz a podniesienie się innych, szczególniej Łodzi — jest widocznem, że zmiana wartości położenia geograficznego, którą tak lubimy uzasadniać fizycznemi warunkami i sąsiedztwem niedalekich centrów wytwórczości i handlu jest w związku ze zmianą dróg handlowych, budową nowych dróg, ulgami w przewozie towarów. Każdy zaś nowy środek komunikacyjny, nowa droga, ulgi przewozowe zmniejszają odległość dotyczących miejscowości, pozostawiając natomiast inne w tyle. Pierwsze oczywiście zyskują na tern, drugie tracą. Te więc kraje, których odległości nie zmalały pod wpływem jakichkolwiek udogodnień komunikacyjnych, muszą stać na szarym końcu wszystkich krajów, ich wartość, powiedzmy nawet wprost renta gruntowa zostaje niższą. Do tych zaś należą kraje położone ekscentrycznie, jak Australia, wschodnia Polinezya, kończyny południowej Ameryki, wnętrze środkowej Afryki, dalej górskie, których mieszkańcy są odcięci od świata, jak Indyi wschodnich, Luzonu, Sumatry. Są to kraje prawie izolowane, których kultura znajduje się na najniższym stopniu rozwoju.

Znamiennym rysem tej kultury jest wielka niestałość stosunków politycznych, idąca w parze ze zmiennością rozsiedlenia. Państwa murzyńskie środkowej Afryki obejmują czasem znaczne obszary i dochodzą do wielkiej potęgi, rzadko jednak okres ich istnienia trwa dłużej nad jedno stulecie. Osady zwykły w całej Afryce zmieniać często położenie z powodu niezdrowego klimatu, wrogich napadów, śmierci naczelnika, lub zgoła błahego powodu. A nietylko dzieje się to w okolicach, w których chaty buduje się z lekkiego materyału, trawy, trzciny, liści palmowych, gliny, ale i w Sudanie, gdzie domy są trwalsze. Całe obszary świecą naraz pustkowiem, jak również puste przestrzenie ogarnia nagle bijące tętno życia. Ta zmienność stosunków nie jest właściwą tylko szczepom murzyńskim, gdyż podzielają ją i państwa mające charakter arabsko-mahometański, jak n. p. Fulbów. Raczej należy ją odnieść do geograficznego położenia i dostępności okolic. Pustynie i obszary środkowej i zachodniej Afryki, pokryte gęstym, dziewiczym lasem, odznaczają się z natury tendeneyami antispołecznemi; na wschodzie w szerokich, przejrzystych sawannach państwa trwają dłużej. Gdzie więc trudności komunikacyjne są nagromadzone w wyższym stopniu, tam szybciej następują po sobie powstawanie i upadek państw i miast. O drogach bitych bowiem nie ma mowy w Afryce, z wyjątkiem okolic znajdujących się pod wpływem europejskiej kultury. Szlaki karawanowe istnieją w bardzo skromnej ilości, nadto zmieniają się ciągle. Przez Saharę prowadzi z północy na południe 6 do 7 dróg, ze wschodu jeszcze mniej, podobnie jest w Afryce środkowej ; na wyżynach zaś południowo-wschodniej Afryki jest ich tyle, że właściwie nie ma żadnej. Przez pewien czas używa się jednych, w innym czasie innych. Te peryo-dyczne zmiany szlaków handlowych korespondują ze zmianą osad i ich nietrwałością. Jednem słowem, to, co w historyi ludów Europy do czasów najnowszych daje się stwierdzić na małą skalę, to jest powolny lub szybszy wzrost miast w różnem stopniowaniu w zawisłości od środków komunikacyjnych, to na pierwotnym stopniu kultury w Afryce występuje o wiele jaskrawiej.

wszędzie, gdzie

nam

A nietylko Afryka posiada ten przywilej spotykamy ubóstwo komunikacyi, istnieje ubóstwo kultury, występuje przerażająca nędza w razie klęsk elementarnych lub nieurodzajów, walki, zniszczenie osad, rozprzężenie dawnych związków państwowych i powstawanie nowych. Środkowa Azya, Mongolia, mogą dostarczyć interesujących przykładów na chwianie się warunków i zdolności rozwoju osad. Wyczerpią się zapasy drzewa w oddaleniu jednego dnia drogi, mieszkańcy przenoszą się gdzieindziej. To życie,

czerpiące soki z najbliższej okolicy, gdyż nie panuje nad zoaczniej-szemi odległościami, tłumaczy nam wielką liczbę ruin miast w tych stronach, o których wspominają podróżnicy do czasów najnowszych, nie wyłączając Swen Hedina.

Europa na początku okresu cywilizacyjnego wykazuje podobne stosunki a w średnich wiekach okolice, dotknięte nieurodzajem, były pozostawione na pastwę swego losu, dopóki rozwój sieci komunikacyjnej nie poprawił położenia. Zjawiska te występują wszakże w łagodniejszej formie. W Anglii chwiały się ceny przeciętne roczne pszenicy w XIII w. o 56-krotną swą wartość, w XIV o 40-krotną, w XV o 20-krotną, w XVI o 8¹/₂, w XVII o S¹/,, w XVIII o 4¹/,. Z biegiem czasu wyrównały się ceny do normalniejszego poziomu przez zacieśnienie się wszystkich krajów, przyczyniając się do stałości stosunków życiowych, normalnego i pewnego rozwoju miast i krajów. Wszak dziś różnica cen zboża między Odessą a Berlinem nie wynosi nawet 30°/₀. Czy nie uderzy każdego skwapliwość, z jaką państwa nowożytne, pod naporem silnie pulsującego życia, rzucają się do budowy wielkich linii kolejowych: Rosya — transsyberyjskiej, Niemcy — bagdadzkiej, Francya — saharskiej, Anglia — transafrykańskiej, Stany Zjednoczone do północno-wschodnich kończyn Azyi i przekopania kanału Panamy. Każda z tych dróg, to potężne ramię siły tych państw, to strumień olbrzymiej energii spływającej do rezerwoarów europejskich, ustalający dalszy normalny rozwój zaludnienia i miast. Czy zaś nie jest znamiennem, że partykularyzm Greków był głównym powodem ich upadku, że w naszej Rzeczypospolitej o drogach najmniej myślano.

Pobieżny przegląd faktów poucza nas, że zmiana odległości miejscowości geograficznych w odniesieniu oczywiście do człowieka, dokonana przez znoszenie trudności komunikacyjnych, co możnaby nazwać antropogeograficzną zmianą odległości, jest jedną z zasadniczych cech postępującej kultury. Ona to powoduje wzrost wartości w kierunku linii zbliżeń, wzrost .osad dawnych, powstanie nowych. Miasta rozporządzające licznymi i dalekimi środkami komunikacyjnymi są jak drzewa o wielu głęboko sięgających korzeniach, nie byle jaka zawierucha potrafi je obalić. Dlatego odległościom i ich antropogeograficznym zmianom, jako pierwszorzędnemu czynnikowi miastotwórczemu, godzi się baczną uwagę poświęcić i przyznać, że słuszność miał Frydryk Ratzel, domagając się powstania nauki o odległościach.

Jeżeli jednak wszelkie udogodnienie komunikacyi jest dźwignią krajów i miast, to na odwrót miasta większe starają się o budowę nowych dróg. Trudno tu rozstrzygnąć, co jest pierwszem, czy droga, czy miasto, zdaje się, że wzrastają razem, stanowiąc organiczną całość. Nie można bowiem pominąć faktu, że siecią kolei i dróg pokrywają się okolice, przedstawiające znaczną wartość, zwłaszcza, jeżeli kryją w swem łonie skarby mineralne. Pierwsza kolej we Fran-cyi powstała koło St. Etienne dla wywozu węgla do rzek spław-nyeh a najgęstszą siecią są pokryte północne i północno-wschodnie strony koło Lille, obfitujące w pokłady kruszców i węgla, posiadające przemysł i urodzajną glebę. Pierwszy w właściwem znaczeniu kanał zbudowano w Anglii w r. 1765 w celu zaopatrzenia rozkwitającego Manchesteru w węgiel z kopalni Worsley-mill, doprowadzając go później do Liverpoolu i Prestonu. Przed końcem XVIII w. powstała gęsta sieć kanałów około okręgów 'węglowych i przemysłowych, a wybrzeża wschodnie i zachodnie Wielkiej Brytanii połączono poczwórnemi drogami wodnemi. Nie mniejszą uwagę zwraca budowa kolei, rozpoczęta po wojnach napoleońskich. Po otwarciu linii Manchester-Liverpool w r. 1830, połączono w kilku dziesiątkach lat najbardziej przemysłowe części kraju, a rzut oka na mapę kolei W. Brytanii okazuje nam nierówny rozkład linii kolejowych. Podczas gdy węglowe i żelazo zawierające obszary, okolice posiadające wielki przemysł fabryczny są objęte najgęstszą siecią, to inne mają kolei tyle, co Gałicya. Najliczniejsze posiada zagłębie węglowe szkockie i »lowlandy« między Edynburgiem i Glasgowem, w Irlandyi najbardziej przemysłowa prowincya północna Ulster, w Anglii wielki rewir węglowy koło Newcastle, hrabstwo Lancaster, Stafford, przemysłowe okolice Yorku, Birminghamu i południowa Walia, wreszcie Londyn. W Szwecyi największą gęstość linii kolejowych posiadają okolice między Stockholmern, Upsalą, jeziorem Wener i Gothenbur-giem, na co wywarły wpływ blizkie kopalnie i gęsto zaludniony półwysep Szonen. W Niemczech, Austryi i gdziekolwiekbądź możnaby z łatwością wykazać, że gęstość środków komunikacyjnych stoi w prostym stosunku do wartości okolic, jakie obejmują. Zjawisko to jest tak powszechnem, że wydaje się być samo przez się zrozumiałem.

O ile zatem drogi przyczyniają się do podniesienia się dobrobytu okolicy i znaczenia osad, to także i naodwrót bogactwo pewnych obszarów wywołuje budowę dróg lądowych i wodnych. Wartość tę reprezentują urodzajność ziemi, skarby mineralne, zdolność

produkcyi przemysłowej ponad własne potrzeby, wreszcie miejscowości położone nad spławnemi rzekami i na wybrzeżach morskich. Te ostatnie bowiem, chociaż nie posiadałyby warunków do zyskownej pracy wytwórczej w pewnej gałęzi, to jednak przez taniość i dogodność komunikacyi. wynikającą z samego położenia są bliższemi okolicom bogato wyposażonym przez przyrodę i dlatego rozwijają się szybciej, osiągając znacznie na równi z tamtemi. Stąd też od czasów najdawniejszych miasta wielkie powstawały nad rzekami i na wybrzeżach mórz śródziemnych, gdy zaś nauczono się przepływać oceany, nad oceanami. Osady położone nad niemi są bliższe wielu okolicom ziemi i strefom klimatycznym, niż jakiekolwiek inne na lądzie położone. Nie jest to grą przypadku, że największe miasta i najgęściejsza ludność skupia się po obu brzegach Atlantyku i Oceanu Wielkiego, przyczem ujścia rzek, szczególnie europejskich, odgrywają bardzo wybitną rolę. Z miast nadbrzeżnych, amerykańskich były najznaczniejsze te, które leżały najbliżej Europy, to jest Boston, ujście rzeki św. Wawrzyńca. Dopiero w XIX w. wzrosły Nowy York, Filadelfia, Baltimore, Charleston, Nowy Orlean.

2. Metodyczna strona zagadnienia.

Powyższy przegląd faktów wystarcza do udowodnienia, że istnieje wpływ wzajemy między oddaleniem a rozwojem osad i gęstością zaludnienia, wypada jednak przypatrzyć się bliżej procesowi rozwojowemu tych zjawisk i postarać się o możliwie najściślejsze, ilościowe rozwiązanie kwestyi, w jakim stopniu zmiana oddalenia wpły wa na wielkość osad, dlaczego w tę a nie inną stronę szle ko-munikacya swe odnogi i w tern a nie innem miejscu powstają osady. Mo-żnaby z góry wątpić w możliwość rozwiązania kwestyi odległości zapo-mocą formuły, dającej się wszędzie zastosować. Czyż rozmaitość stosunków uprawnia nas do przypuszczenia, że wszędzie rozwojem dobrobytu kieruje wszechmocne oddalenie, zresztą żaden inny czynnik. Czy obronność miejsca, stopień kultury, ustrój społeczny, antagonizmy szczepowe i rasowe nie mają w tem żadnego wpływu? Gdybyśmy się opierali jednak na szczegółowem monograficznem badaniu odnośnych historycznych czy etnograficznych zjawisk, moglibyśmy łatwo wziąć to za wyniki odległości co, w rzeczywistości jest skutkiem zgoła innych okoliczności. Następnie wystąpiłaby trudność w syntezie, w sumowaniu rezultatów poszczególnych badań i wątpliwość, czy prawidła, jakie dałyby się wysnuć, znalazłyby wszędzie w każdym bez wyjątku wypadku zastosowanie. Wypływa z tego jasno, że indukcya nie jest tu wskazaną; metoda dedukcyjna musi nam rozświecać drogę.

Nie przesądzając znaczenia innych czynników w kulturalnem rozwoju terytoryów, stwierdzamy tylko, że w każdym wypadku oddalenia mają swoją w tein funkcyę. Funkcya ta, jak się przekonamy, jest podwójną, inną dla oddalenia matematycznego, w której nie ma udziału opór, jaki odległość stawia w komunikowaniu się, — inną dla oddalenia fizycznego, przedstawiającego trudności komunikacyjne. Odnośne wzory są bardzo podobne do wzorów niektórych z dziedziny fizyki.

Dziedziny fizyki a socyologii lub antropogeografii są zupełnie różne, ciekawą jednak rzeczą jest stwierdzić, że między zjawiskami obu kategoryi zachodzą interesujące analogie. Nie dowodzą one tożsamości zjawisk, pozwalają jednak w badaniach socyologicznych korzystać z pojęć i metod nauk przyrodniczych i na ich wzór poczynić niektóre ważne zastosowania. Analogia bezsprzecznie należy do silnych dźwigni myślowych i poznawczych, ona zestawia i wiąże zjawiska na pozór odległe, wiedzie od rzeczy znanych do nieznanych, od blizkich do dalekich. W naukach przyrodniczych, w fizyce jest w powszechnem użyciu. Zjawiska hydrostatyczne zestawia się ze zjawiskami elektryczności, te znowu ze zjawiskami światła i ciepła. Ile dobrego metoda ta zdziałała, o tem świadczy dzisiejszy stan tej nauki, znajdujący wspólne podstawy dla całego szeregu różnych zjawisk. Jej zawdzięcza powstanie socyologia biologiczna, polegająca na analogiach między organizmem zwierzęcym a społecznym. A chociaż zawsze głęboka różnica dzielić będzie świat organiczny od świata t. zw. nadorganicznego, to jest ustrojów społecznych i chociaż analogie zastosowane do szczegółów wyglądają paradoksalnie, czasem niemal humorystycznie, to jednak zrozumienie budowy społeczeństwa od czasu ewolucyjnej teoryi Spencera postąpiło znacznie. Treść w obu wypadkach, światy mogą być różne, prawa rządzące rozwojem jednak podobne, nawet tesame, tem bardziej, że nie są to prawa przedmiotowo w naturze istniejące, lecz modele, formy poznania naszego zmienności zjawisk. Czyż więc mielibyśmy a limine odrzucać analogie między zjawiskami fizykalnemi a społecznemi; między światem nieorganicznym a nadorganicznym? Każda metoda jest dobrą, jeżeli prowadzi do celu i jest stosowaną z należytym kryty

cyzmem.

ma

Analogie w naszym wypadku mają tę jeszcze dodatnią stronę, że rozszerzają sposoby badania i prowadzą do ilościowego traktowania rzeczy. Jeśli się zaś przytem okaże, że granica, jaką zajmują nauki przyrodnicze, może sięgać znacznie wyżej, obejmując i nauki społeczne, to ta okoliczność nie budzi w nas żadnych obaw. Owszem życzyć sobie należy, aby nauki przyrodnicze panowały niepodzielnie w każdym kierunku naszego poznania. Jeżeli pewne nauki, ze względu na odmienne sposoby badania i poznania, zdają się przyoblekać nieprzyrodniczą« szatę, to można to wytłumaczyć przeżytkiem z dawnych czasów, gdy wszystkie sprawy ludzkie i to, co związek tylko z człowiekiem wyjaśniano psychologicznie, determinując jego wolę mniej lub więcej, stawiając w każdym razie człowieka zawsze w środku obrazu. Niewątpliwie, że zarozumiałość ludzka ma także swoje wymogi. A ten kierunek antropocentryczny, szczątki dawnego animizmu, który dziś przeważnie panuje w naukach społecznych, do którego w geografii zaliczała się szkoła Ritterowska a i dziś ma bardzo wielu zwolenników, jak Supana¹, nie może się utrzymać z postępem nauk przyrodniczych. Upadł system geocentry-czny w XVI w., pod ich wpływem przyjdzie kolej na antropocentryczny w przyszłości.

sca

Psychologiczne »wyjaśnienie« nie jest żadnem wyjaśnieniem po pierwsze dlatego, że ono tylko opisuje stosunek czynu, zdarzenia człowieka do jego świadomości i jest operacyą taką samą, jakby ktoś chciał ciepło powstające przy utlenianiu się tłumaczyć płomieniem, powtóre, że przypuszcza innego rodzaju związki, aniżeli te, jakie w »resztce« przyrody zachodzą. W miarę, jak przedmiotem badań będą mogły stać się elementarne składniki, nie całe ich kompleksy w kształcie uczuć, woli, przesąd psychologiczny ustąpi miej-mechanicznemu pojmowaniu zależności i związków. Zanim jednak usiłujemy znaleźć funkcyę oddalenia w wymienionym kierunku, musimy ustalić pojęcie i znaczenie energii społecznej.

3. Energia społeczna.

Z przyjemnością wypada zaznaczyć, że pojęcie energii społecznej pozyskało sobie w naszej literaturze prawo obywatelstwa. Zostało wprowadzone przez Zygmunta Herynga, który w swej: »Logice ekonomii« ¹ rozumie przez nią »tę część ogólnej energii kosmicznej, która się przejawia w procesach indywidualnego i społecznego życia jednostek, tworzących pewien społeczny układ i dzięki której żywotność całego układu społecznego oraz oddzielnych jego składników podtrzymuje się, lub wzmaga«. Na określenie to możnaby się zgodzić, chociaż i wszelkie doświadczenia zawarte w dziełach nauki i sztuki, zakłady przemysłowe i komunikacyjne, w ogóle cały dorobek minionych pokoleń, który czasowo nie obejmują procesa indywidualnego i społecznego życia, który nie występuje czynnie, lecz drzemie pod postacią energii pozornie ukrytej, zasługuje na miano energii społecznej. Byłaby nią zatem ta część ogólnej energii kosmicznej, którą społeczeństwa rozporządzają.

Czy mamy jednak prawo sprowadzania zjawisk życia społecznego do objawów energii ? Że podłoże życia w ogólności jest energetyczne, przyznają nawet przeciwnicy znanego chemika Wilhelma Ostwalda i jego energetycznego światopoglądu wyłożonego w dziele: »Vorlesungen über Naturphilosophie«, do których należy Schnehen. Organizm bowiem pracuje, a praca ta byłaby niemożliwą bez wystarczającego zapasu energii ustawicznie się uzupełniającego. Każda praca tak wewnętrzna w organizmach, jak i zewnętrzna jest opłacaną ze źródeł energetycznych, podlega prawom energetyki i sama nie jest niczem innem, jak energetycznym objawem². Otóż ponieważ przez społeczeństwo nie można rozumieć li tylko zbiorowisko jednostek, lecz pewien układ generis humani, wraz z obszarem ziemi i materyałami użytec-znemi w niej lub na niej się znajdującymi, więc energię społeczną możemy też określić jako zdolność wykonania pracy fizycznej i umysłowej ze strony człowieka przy pomocy materyałów użytecznych. O ile człowiek wkłada w coś pracę swych mięśni, nerwów i mózgu o tyle praca jest zużyciem energii fizyo-logicznej, lub wedle Ostwalda biologicznej, o ile zaś człowiek posługuje się narzędziami pracy, materyałami mu dostępnemi, wogóle

¹ Zygmunt Heryng. Logika ekonomii ze stanowiska nauki o energii. War

szawa 1896.

² Wilhelm v. Schnehen. Energetische Weltanschauung, Lipsk 1908. S. 94.

czynnym w każdej produkcyi kapitałem, o tyle współdziała też energia w tych materyałach zawarta; którą możemy nazwać energią użyteczną. Jej to jest poświęcony następny rozdział rozprawy.

P. Heryng twierdzi, że nie istnieje specyalna forma ruchu społecznego, wystarczy jednak cokolwiek oglądnąć się koło siebie, a zauważymy, że praca rolnika jest zgoła inną i bezpośrednio ma inne zadanie, niż praca przemysłowca, nauczyciela, dziennikarza, ta zaś inną, niż praca żołnierza. Możemy zatem wyróżnić i zdolności do tych prac t. j. energię rolniczą, przemysłową, oświatową, religijną, wojskową, tak, jak się wyróżnia te sfery działalności ludzkiej w podręczniku każdej statystyki. Ciekawą więc byłoby rzeczą zastanowić się, czy mamy prawo uważać te formy energii społecznej za analogiczne do form energii fizycznej t. j. mechanicznej, cieplnej, chemicznej, elektrycznej i czy istnieje zamienność form energii społecznej.

Otóż nie trzymając się zresztą poglądu Comta, musimy stwierdzić, że w początkowych stadyach rozwoju kultury energia społeczna przejawiała się we formie gospodarczej, wojskowej i religijnej. O ile później wzrosła energia gospodarcza, o tyle stosunkowo zmalała wojskowa i religijna. Jeżeli w czasach wypraw krzyżowych i prądów ascetycznych wzrosła w Europie energia religijna, to musiało się to stać kosztem innej energii. Energię całego społeczeństwa musimy uważać za stałą w pewnym bardzo krótkim okresie czasu, odpowiadającą wielkości zaludnienia i współczesnemu kapitałowi społecznemu i dlatego wzrost pewnej formy energii musi nastąpić kosztem innej.

Człowiek oddający się jednemu zawodowi i stwarzający w swym zakresie rzeczy użyteczne, nie oddaje się innemu, podnosi zatem energię w jednym kierunku a obniża w innym. Zamienne są wreszcie formy energii za pośrednictwem pieniądza, czy to drogą kupna-sprzedaży, czy wynajmu. Mamy więc prawo mówić o jej zamienności. W jakich warunkach ona następuje, poucza historya, badając prądy czasu, wpływy pewnych wydarzeń, osobistości, środowisk, wreszcie całych układów na zdolność dalszego rozwoju człowieka. W rzeczywistości to badanie prądów i wpływów nie jest niczem innem, jak stwierdzaniem warunków, wśród których pewne formy energii zamieniają się na inne. Takie postawienie kwestyi, niewątpliwie przyrodnicze, wydaje mi się ściślejszem, gdyż pozwala badania jakościowe zamienić na ilościowe.

Ostatecznem źródłem energii społecznej jest promieniowanie energii cieplnej i świetlnej przez słońce a także siła powinowactw chemicznych, tkwiąca w materyałach skorupy ziemskiej. Człowiek otrzymuje energię pod postacią pokarmów roślinnych i zwierzęcych wraz z tlenem, zawartym w powietrzu i wodą. Stąd zaczerpniętą energię wydaje organizm pod postacią pracy i ciepła. Między energią zaczerpniętą a zużytą istnieje ścisły związek, o czem się przekonano z bezpośrednich pomiarów. Jeżeli bowiem do pracy wykonanej w pewnym czasie przez człowieka, wraz z ciepłem oddanem na zewnątrz, dodamy energię chemiczną materyi wydalonej z organizmu n. p. wody, dwutlenku węgla i energię zawartą w mięśninch, kościach, którą organizm sobie przyswoił, otrzymamy energię spożytego pokarmu i tlenu. W tern równaniu mieści się zasada zachowania energii, postawiona pierwszy raz przez lekarza z Heilbronu Roberta Mayera w r. 1842, który zajmując się badaniem fizyologicz-nych zjawisk, odkrył związek między wykonaną przez organizm pracą z jednej strony a z drugiej, wytworzonem wewnątrz przez spalenie ciepłem. On też pierwszy użył wyrażenia mechanicznego równoważnika ciepła.

zu

Praca zostaje przeniesioną na wytworzenie pewnej użyteczności, której wartość nie może być mniejszą od wartości spożytych pokarmów i pewnych koniecznych wygód życiowych. Konsekwencya tej zasady musi się zatem przejawić i w energetyce społecznej i wyrazić w ten sposób, że wartość wyprodukowanych użyteczności nie może być mniejszą od zużytych na produkcyę materyałów, czyli, jak się to mówi krótko, cena produktu nie może być mniejszą od kosztów produkcyi. Może wprawdzie być większa i jest tendencya wygórowania jej możliwie najwyżej, jeżeli jednak zważymy, że ten-dencye takie posiadają wszystkie jednostki i układy społeczne, przeto muszą się one przeciąć w pośrodku i zadawalać uzyskaniem przeciętnej wartości swej pracy. Ta przeciętna wartość pracy ludzkiej nie odpowiada w poszczególnych przypadkach zasadzie zachowania energii w znaczeniu przedmiotowem, ale oscyluje koło niej. Zazwyczaj jest wyższą, bywa też chwilowo niższą. W tym ostatnim wypadku musi sprowadzić osłabienie i upadek jednostki, czy układu, assymilacya bowiem nowych sił i materyałów jest mniejszą, niż

życie ich.

Podmiotowo stosuje się ta zasada w każdym wypadku, gdyż nawet wtedy, gdy oddajemy energię kinetyczną w formie pracy bez odzyskania jej we formie równowartościowej, uważamy to za interes, biorąc na wzgląd twarde warunki otoczenia. Zauważyć jednak musimy, że zasada zachowania energii, istniejąca przedmiotowo, rozszerza z postępem dziejów swoje władztwo coraz widoczniej.

Inną bowiem była w świecie starożytnym dla heloty, inną dla metojka lub plebejczyka, inną dla eupatrydy lub właściciela wielkich latyfundyów. Praca, jaką wykonywał układ rodzinny optymaty, nie daje się prawie porównać z pracą niewolnika, ze względu na wyniki jej, pozyskane dla swego układu. Religia chrześciańska, będąca w początkach religią stanów wydziedziczonych znosiła tę niesprawiedliwość wieków, nabytą po barbarzyńskiej przeszłości w miarę, jak zyskiwała uznanie. Stawszy się jednak religią panującą, przystosowała się do pojęć i stosunków czasu. Głosiła uległość klasom panującym, chociaż nie zrywała stosunków z uciemiężonymi, piętnując nadużycia, głosząc potrzebę dobrych uczynków, miłosierdzia i jałmużny. Darowizna energii jest jednak sprzeczną również z zasadą jej zachowania. Tak więc przykazanie »kochaj bliźniego swego, jak siebie samego« wyrażające tę zasadę, w praktyce było różnie stosowane w średnich wiekach, dopiero wielki prąd oświecenia XVIII w. i ruchy demokratyczne XIX w. dopomogły jej do znacznego postępu. Proces ten jest jednak w dalszym toku. Jest to proces w istocie swej prądem demokratyzującym społeczeństwo a istotą jego toro wanie drogi zasadzie zachowania energii człowieka do powszechnego zwycięstwa.

Kilkakrotnie już użyliśmy wyrażenia »układ społeczny«. Należy przezeń rozumieć rodzinę, szczep, stowarzyszenie, instytucyę, stronnictwo, państwo nawet całą ludzkość wraz z ziemią i rzeczami, które do nich należą. Fizyka rozróżnia układy zachowawcze, które wykonaną pracę odzyskują w całości i niezachowawcze, które ją tracą z powodu istnienia sił rozpraszających n. p. tarcia. I w społeczeństwie możemy zauważyć układy, które odzyskują pracę, wyłożoną w tym samym stosunku; o tych mówimy, że wegetują, lub odzyskują ją z przyrostem a wtedy wzrastają. W obu wypadkach są to układy zachowawcze. Istnieją jednakowoż i niezachowawcze: rodziny, instytucyę i państwa, które z biegiem czasu assymilując coraz mniej a zużywając wiele energii, zaumierają. Ściśle biorąc nie ma układów zachowawczych nigdzie z wyjątkiem całej ludzkości. Ona bowiem rozwija się stale i wzrasta, podczas gdy instytucyę, państwa i rasy nawet zanikają, tak samo, jak do pewnego stopnia tylko system planetarny można uważać za zachowawczy a to z powodu, że ruchy planet odbywają się niemal w próżni i bez zmiany, odkąd ludzkość nauczyła się je obserwować.

Ten podział pozwala nam przyjrzeć się tworom historycznym z przyrodniczego stanowiska. Pozwala ocenić niezachowawczość n. p. państwa polskiego, mimo zachowawczości pewnych jego stanów. Zużycie energii w zapasach z wrogiem było tu znaczne, gdyż sprzyjało temu położenie geograficzne, otwarte granice. Zużywało się też jej wiele na sejmikach, zajazdach a nie w kierunku, jakiego wymagała idea układu. Z drugiej strony produkcya malała, stany wytwórcze, włościaństwo i mieszczaństwo skrępowane prawami na swoją niekorzyść ledwie dawało znaki żywotności.

Dlaczego znikać poczęli drobni posiadacze ziemscy w ostatnich latach rzeczypospolitej rzymskiej wobec koncentracyi rozległych la-tyfundyów, obrabianych tanią ręką niewolników, rękodzielnicy i drobni przemysłowcy w XIX w. wobec gromadzenia się kapitałów stojących na usługi wielkich fabryk, poruszanych tanią energią węgla kamiennego? Drobnym przedsiębiorcom nie opłaciło się produkować, czyli zasada zachowania energii została zwichnięta na ich niekorzyść.

Zwichnięcie tej zasady nie tak łatwo prowadzi do zaniku niedobór wykazującego układu. Towarzyszą temu procesowi często silne wstrząśnienia społeczne, wojny domowe, żeby tylko wspomnieć, nawiązując do poprzednich przykładów, walki optymatów z popularami i kwestyę robotniczą XIX w. Nie są one gwałtowne, jeżeli układ wielkie korzyści ciągnący, wkłada przynajmniej nieco pracy, gwałtowniejsze, jeżeli przywileje jego tracą wszelkie energetyczne uzasadnienie. Przypatrzmy się szlachcie francuskiej w. XVIII. Dopóki władała ziemią w zamian za podatek krwi, jaki na niej ciężył i obronę ludności, dopóty stanowisko jej było silne w państwie i bez-wątpienia w tych to czasach feudalnych trudno było sobie wyobrazić, jakby mogło być inaczej. Gdy jednak od czasów Ludwika XIV, rody francuskie zażywają wczasów na dworze wersalskim, tracą styczność z ludem dzierżawiąc liczne włości, nie łożą nic na jego obronę, gdyż bronią lud wszechmocni intendenci i armia króla, jedyną troskę łożąc na własną reprezentacyę, wtedy hasło »allons a la nature« musiało wydać owoce, jakobinizm i rewolucya zniosły prawa feudalne i zrównały stany.

społecznego, instyt^ipagwowych

Nie chcąc mnożyć przykładów, stwierdzamy tylko fakt oczywisty, że byt każdego układu

polega na zachowaniu energii społecznej, czyli na równowadze między pracą zużywaną na swoje potrzeby a wykonywaną. Nie chodzi przytem o jakąś absolutnie przedmiotowo stwierdzoną równowagę, choćby tylko w pieniądzach, lecz dość powierzchowny »vox populi« w tych sprawach lub sąd miarodajnych układów. Taki zaś miarodajny układ jest sobie zwyczajnym układem, co do którego jednak nie ma żadnej wątpliwości, źe wywiązuje więcej energii na pożytek ogółu, niż ją chłonie; sąd jego zatem jest równocześnie gwarancyą >pożytecznego działania« układu energetycznie słabszego. Jeżeli jest to układ gospodarczy, mający produkcyjne cele na oku, jak związki gospodarcze, zawodowe, banki, towarzystwa akcyjne możemy obliczyć równanie prac i zestawić przychody lub straty. Dadzą się wykazać przychody, to układ ma racyę bytu, jeśli nie rozwiązuje się.

Są jednak układy, których zdolności do życia nie jesteśmy w stanie określić, a są mianowicie takie, które produkują energię nie gospodarczą, lecz oświatową lub religijną, do której pomiarów brak nam ścisłych jednostek. Możemy wprawdzie wziąć za podstawę ilość wydanych książek, ilość na pewną modlę wykształconych je-dynostek, współwyznawców i t. p., ale któż zaprzeczy, że rozstrzyga tu częściej jakość, aniżeli ilość, że często dwa znakomite istotnie posuwające naprzód naukę dzieła, zrównoważą dwieście przeciętnych lub mniej, niż przeciętnych. Te zatem układy mogą utrzymywać się na powierzchni życia, mimo, że bilans energetyczny wypada ujemnie, wydaje się atoli czynnym z powodu błędów w sposobie oceniania, względnie różnych w tej sprawie sądów. Wprawdzie na tej podstawie i to nasze twierdzenie jest tylko podejrzeniem, powinniśmy raczej przypuszczać, że każdy istniejący układ ma racyę bytu, skoro istnieje, chociaż spotykalibyśmy się ze sprzecznemi sądami.

Zasadniczą jest tylko ta myśl, że nie jesteśmy w stanie przedmiotowo ocenić produkcyi energii użytecznej u wielu układów oświatowych, politycznych, wojskowych i dlatego nie wiemy, czy energia konsumowana przez nie, jest ich dostatecznym ekwiwalentem, czy nie. Energię zużytą można do pewnego stopnia obliczyć. Tak n. p. wiemy, ile kroci kosztuje organizacya wojskowa, któż jednak pewnie zdoła ocenić jej wartość. Jeszcze w czasie wojny, kiedy energia wojska staje się jawną, można w przybliżeniu określić jej dzielność, chociaż nie same zwycięstwa winno się brać za podstawę. W czasie pokoju jednak, gdy energia ta jest ukrytą podobnie jak energia molekularna cząstek, jak możemy ocenić, ile kroci strat zaoszczędza samem istnieniem, jakieby poniósł układ ogólny, gdyby jej nie było. Stąd to w instytucyach tego rodzaju i układach niegospodarczych bilans energetyczny, który jest zarazem bilansem życia, nie da się ocenić przedmiotowo. Oceniają go dodatnio te układy, którym energia jego jest potrzebną, ujemnie te, którym jest wrogą, lub przynajmniej mało korzystną. Energia zużyta może być zawsze przedstawioną cyfrowo w pieniądzach, wywiązywana czyli produkowana otrzymuje rozmaitą wartość, stosownie do warunków otoczenia i związków dotyczących układów. Tamta daje się oznaczyć dlatego, że jest energią kinetyczną, jawną pracą ta zaś potencyalną, ukrytą, lub przedstawiającą się we formie, nie dającej się pomierzyć. Jednem słowem, koszty utrzymania każdego układu są znane, produkcya niektórych niepomierna a zatem nieznana, jak n. p. przy szkole, instytucyach religijnych, organizacyach wojskowych w czasie pokoju.

Podobnie ma się rzecz z wytworami ręki ludzkiej, których ilość kinetycznej energii, zużytej przez producenta jest znaną, poten-cyalnej, przeznaczonej do zużycia przez konsumenta mniej lub więcej określoną, jak to słusznie podkreślił zresztą w wspomnianej pracy Heryngł. Stąd to z energią i prawem jej zachowania łączy się ściśle pojęcie wartości w znaczeniu ekonomicznem, czem zajmiemy się w następnym rozdziale. Tymczasem nie możemy pominąć zaznaczenia doniosłości omawianej zasady w etyce i prawie.

Możnaby powtórzyć za Tołstojem, że dobrym być, znaczy więcej dawać, aniżeli brać — złym odwrotnie. Twierdzenie to jest tylko wtedy prawdziwem, jeżeli energia, którą bierzemy, pochodzi od układów społecznych a nie przez assymilacyę energii fizycznej czerpanej bezpośrednio z natury. Skoro bowiem ta zwraca nam zużytą energię ze znacznym przyrostem, to dla etyki, normującej stosunki między ludźmi, jest obojętnem, byleby przyrost był rozdzielony w stosunku wyłożonych prac między członków pewnego układu. Byłoby to ła-twem do zastosowania, gdyby chodziło o prace pomierne i jednorodne, gdzie atoli wkłada się pracę fizyczną, gospodarczą, umysłową w najrozmaitszych odcieniach i stopniowaniu, według jakiego klucza obliczyć rozdział przyrostów energii nabytej ? Thiinen usiłował oznaczyć płacę robotnika zapomocą słynnej formuły ^/AP, w której A

¹ Logika ekonomii S. 247.

oznacza płacę robotnika, P kapitał i pracę, lecz tak ten wzór jak i »dzień normalny roboczy« Rodbertusa wraz z tablicami Petersa nie znalazł w praktyce zastosowania. Gdyby było moźliwem oznaczyć równoważniki rozmaitych energii, wartość różnych kategoryi prac zawodowych, kwestya społeczna w n aj ogólniej szem znaczeniu byłaby rozwiązaną. Gdy jednak tak nie jest, wieki rozwiązywały ją w rozmaity sposób często z pogwałceniem zasady zachowania energii, która musi być uznaną za najwyższą zasadę etyczną sprawiedliwości społecznej.

Ze nią ona jest, tego dowodem przepisy różnych narodów i re-ligii, zabraniające jej nadwerężenia, oczywiście w takiein brzmieniu, jak ją sobie układ pewny przedstawiał. Kradzież, zabójstwo, oszustwo i pospolite kłamstwo znoszą niewątpliwie jej naturalne panowanie i sprowadzają przez to degeneracyę układu; nakazy zatem etyki i pewna ważniejsza ich część, skodyfikowana jako prawo, podtrzymują władanie tej naczelnej zasady. Jeżeli Kant uznaje za naczelną zasadę moralności dla każdego taką, jaka mogłaby być wziętą za podstawę ogólnego prawodawstwa, to przedmiotowo odpowiadać jej może tylko zasada zachowania energii, ponieważ li tylko przy jej ścisłem zastosowaniu sprzeczności i starcia są wykluczone. To zatem ogólne prawo etyczne rozumowe, postulowane przez wielkiego myśliciela a także w odmiennych formach przez różne zakony i prawodawstwa n. p. »nie czyń innym tego, czegobyś nie chciał, aby tobie czyniono«, »do ut des« ma przedmiotowe podłoże w zasadzie kierującej całym wszechświatem.

Z tego względu nie moglibyśmy się zgodzić z kierunkiem realistycznym, którego przedstawiciele jak Haller, Kirchmann wyprowadzają przepisy etyczne z nakazów Autorytetów, boskiej, książęcej lub ludowej, powodujących się tylko swoją korzyścią, przyjmowane atoli przez tłum za etyczne w poczuciu swej niemocy wobec niezmierzonej potęgi tych powag. Otóż właśnie potęga ich nie jest niezmierzoną, opiera się na energii mas, jakiemi władają i z tego tytułu nakazy te, nawet egoistycznie pojmowane, muszą się liczyć z zasadą zachowania energii tych mas, jedynie zdolnej potęgi ich nie uszczuplić a nawet podnieść. Może to liczenie się zakrawać na parodyę z naszego obecnego stanowiska, zawsze jednak przynajmniej słabym jej odblaskiem musi być osłonięta całość tych nakazów. Niewątpliwie w genezie etyki i prawa silne są, a silniej szemi były tendencye egoistyczne, żądne wyzysku energii układu na swą korzyść, ale też silne były a silniejszemi są tendencye rozumowe oparte na jej sprawiedliwym rozdziale i zachowaniu.

4. Energia użyteczna a wartość.

Przedmioty, mające własność zaspakajania potrzeb człowieka zowią się dobrami i wchodzą w pewien stosunek do niego, czy to podtrzymując jego organizm, czy to jako narzędzia przyczyniając się do udoskonalenia jego własnych organów. Do dóbr należą też dzieła sztuki, gdyż odpowiadają potrzebom emocyi estetycznej, dzieła naukowe odpowiadające potrzebom intelektualnym.

Niepodobna jest uszeregować potrzeby co do stopnia natężenia w ścisły, stały system, jak to usiłował uczynić Lacombe², stawiając na czele potrzeby ciała i mającą na celu zadowolenie ich działalność ekonomiczną. Klasyfikacya jego wedle natarczywości potrzeby (urgence) nie może być nazwana ścisłą i dającą się ogólnie zastosować, co wynika ze samych określeń różnych potrzeb jako bardzo silne, ale rozmaite wedle okoliczności i indywidualności, niestałe, łatwo dające się zastąpić i t. p.

Jakkolwiek jednak ma się rzecz, z chwilą obudzenia się w człowieku pewnej potrzeby, pojawia się wartość w pożądanym przedmiocie, która też znika wraz z pożądaniem. Wedle trafnego wyrażenia Gide’a, przechodzi ona w parze z pożądaniem z przedmiotu na przedmiot, jak motyl i jego cień, zatrzymując się tam tylko, gdzie pożądanie spoczęło. Im ono jest silniejsze, tem wyższa jest też wartość przedmiotu.

Potrzeba i łączące się z nią pożądanie przedstawia siłę, pod wpływem której przedmioty ulegają zmianie położenia (transport) i przeistoczenia, czyli zmianie swoich własności i kształtów. Zmiany te wymagają pracy i pochłaniają tak energię fizykalną jak i fizyo-logiczną człowieka, która też polega na procesach fizykochemicznych, Pewien zasób tych energii jest uwięziony w wyprodukowanym a raczej przetworzonym przedmiocie, który zdolnym jest do zwrotu jej przy zużyciu, co też następuje, jeżeli tylko istnieje nadal pożądanie.

Stądto wartość możemy uważać za energię, jaką przedmiot oddaje nam do dyspozycyi. Wypada ją jednak nazwać użyteczną, aby wyróżnić od innych form energii n. p. energii wezbranej wody, chemicznej, grożącej ciału zatruciem, wreszcie obojętnych, które pożądane nie są a przeto nie mogą posiadać wartości.

Jaką jednak zdolnością wykonania pracy obdarzają nas dobra pożądane? Szafa stojąca w kącie, dom wybudowany nie wykonują żadnej pracy za nas, jak n. p. maszyny w fabryce, lecz zaoszczędzają jej nam przez to, że rzeczy nasze nie leżą w bezładzie, dom nadto stanowi przeszkodę w rozpraszaniu się energii cieplnej, pokarmy dostarczają nam bezpośrednio energii chemicznej, zamieniającej się w organizmie w ciepło i pracę mechaniczną, dzieła literatury uzdalniają nas do lepszego wyzyskania energii przyrody przez zrozumienie stosunków otoczenia, jednem słowem wartość każdej rzeczy da się uzasadnić energią, o jaką wzbogacić się możemy, względnie jej zaoszczędzeniem przez stawianie przeszkód w rozpraszaniu. Można nawet powiedzieć, że wartość jest tylko wyrazem na oznaczenie energii pożytecznej ze stanowiska antropocentrycznego.

Pojęcia energii użytecznej, na której polega wartość, używamy na wzór energii fizykalnej, gdyż czynnikiem wywołującym to zjawisko są potrzeby człowieka, siły inteligentne, nam bezpośrednio dobrze znane, wywołujące wprawdzie zmiany w przyrodzie, jak siły fizykalne lub chemiczne, lecz które wypada wyróżnić. Fizykalną jest o tyle, że jest zawsze albo cieplną, albo świetlną, albo chemiczną, lub mechaniczną. Pod formą użytecznej występuje atoli wtedy, gdy jest pożądaną przez człowieka i wtedy dokonują się tylko zmiany kształtu, położenia, przeistoczenia, ciał w przyrodzie, jakieby zresztą nie nastąpiły, gdyby energia fizyczna pod postacią użytecznej się nie okazała.

Znaczna część jej jest w mocy człowieka, nagromadzona w zapasach towarów, narzędziach pracy, urządzeniach domowych i t. p. o tyle też jest energią społeczną. Są jednak olbrzymie jej zasoby jeszcze nie wyzyskane a przedstawiające wysoką wartość. O ile opanowanie jej jest zadaniem przyszłości, o tyle nie jest częścią energii społecznej.

Ściśle biorąc energię tę wypadałoby nazwać wtedy użyteczną, gdyby praca, jakiej się człowiek podejmuje celem jej pozyskania, była mniejszą, niż zdolność wykonania pracy, jaką w zamian można otrzymać. Dopiero ta nadwyżka świadczonej nam pracy zasługiwałaby na miano użytecznej, lecz nadanie takiego znaczenia energii użytecznej byłoby nadużyciem wyrazu »użyteczny«, dlatego należy

rozumieć przez nią wartość użytkową, bez względu na pracę, jaką łożymy, celem jej pozyskania. Widocznie musi być ona dodatnia i ujemna. Dodatnią jest, jeżeli wykazuje zysk, ujemną, jeżeli powoduje straty, zero zaś wartości okaże się wtedy, gdy energia użyteczna będzie równą wyłożonej przez człowieka pracy. Właściwą wartość może stanowić tylko energia użyteczna dodatnia, gdyż o ujemnej nikt nie powie, że jest coś warta. Skoro zestawimy zatem obie energie, ludzką, dającą się pomierzyć kosztami produkcyi, z energią użyteczną, otrzymamy bilans energetyczny danego dobra, który może być czynnym lub biernym, zależnie od tego, czy okaże się po zestawieniu energia użyteczna dodatnia, czy ujemna.

Tylko w granicach czynnego bilansu energetycznego czyli energii użytecznej dodatniej może się mieścić wartość zamienna, która nie może być niższą od kosztów produkcyi a wyższą nad wartość użytkową. W pierwszym wypadku sprzedający traciłby część energii na rzecz kupującego, w drugim kupujący na rzecz sprzedającego, w obu więc energia człowieka nie byłaby zachowaną, o co właśnie chodzi przy kupnie-sprzedaży. Wartość zamienna, którą w pieniądzach wyraża cena, podnosi się zatem i spada w zakresie energii użytecznej dodatniej.

Zakres ten różny jest dla różnych jednostek, a inny dla całego układu społecznego, należy więc odróżnić energię użyteczną, indywidualną lub jakby ją lepiej nazwać prywatno-gospodarczą od ogólnogospodarczej. Różnica polega na tem, że ta druga jest wypadkową współdziałania prywatnych gospodarstw. Jeżeli szereg prywatnych układów gospodarczych oznaczyłby energię użyteczną pewnego dobra wartością e, inny szereg b wartością ej c wartością e₂ i t. d., to energia użyteczna całego układu M, składającego się z a —|— b —(— c —(—

= E.

szeregów równałaby się sumie algebraicznej

W tym wypadku postępujemy tak samo, jakbyśmy szukali środka masy fizycznej. Każda cząstka takiej masy spadając wykonuje inną pracę, zależną od swej masy i położenia ponad poziom, energię kinetyczną całej masy obliczamy jednak tak, jakby cała skupiła się w swym środku.

Okazuje się z tego, że pojęcie energii użytecznej opowiada dokładnie pojęciu wartości a analogia, jaka zachodzi między zjawiskami energii w fizyce a wartości w społeczeństwie, może nasunąć przypuszczenie, że kwestya wartości, podwaliny ekonomiki da się

a.e —j— b.ej —j- c.e₂ -b • • •

rozwiązać na zasadach teoryi energii nawet ze stanowiska dzisiejszych teoryi wartości.

Istotnie wartość jest rozstrząsaną przeważnie ze stanowiska użyteczności, rzadkości i pracy, teorya bowiem wartości granicznej Böhm-Bawerka, Mengera, Wiesera t. zw. szkoły wiedeńskiej sprowadza tylko użyteczność i rzadkość do wspólnego mianownika i stosuje się do układu izolowanego. Bzadkościnie odpowiada wprawdzie żadna forma energii, ale też rzadkość daje się podporządkować użyteczności lub pracy. Im większy jest bowiem zapas dóbr użytecznych, tera mniej trzeba łożyć pracy na ich pozyskanie lub odwrotnie. Użyteczność polega na energii potencyalnej, którą dobra posiadają bądź z natury, bądź przez pracę człowieka w nich skrystalizowaną. Po-tencyalną jest dlatego, że jej wielkość zależy od położenia względem układu, wskutek czego ten sam rodzaj dóbr ma rozmaitą użyteczność na rozmaitych miejscach ziemi a w obrębie nawet tej samej miejscowości dla rozmaitych układów. Praca jest formą energii ruchu czyli kinetycznej, jest bowiem przenoszeniem energii za pośrednictwem siły z jednego przedmiotu na drugi. Kto wyrabia sukno, meble, produkuje artykuły spożywcze, ten przenosi energię swą mięśniową i umysłową oraz innych materyałów użytecznych na swój wyrób. W wyrobie tym jest zawarta cała owa energia we formie potencyalnej, zdolnej do jej zwrotu przy zużyciu, tak, jak ciężar podniesiony do pewnej wysokości za pośrednictwem pracy posiada cały jej zapas w sobie ukryty, mogący go też zwrócić przy spadaniu. Te zjawiska stwierdzają w zupełności teoryę Marksa, Rodber-tusa — uczą, że przedmioty nabywają energii — wartości w ilości równoważnej pracy wykonanej. Tymczasem jest rzeczą powszechnie prawie uznaną w świecie naukowym, że teorya wartości Marksa jest nieprawdziwą lub raczej, że ukrywa część prawdy. Wartości przedmiotów zmieniają się ustawicznie, podczas gdy zasób pracy wyłożonej na wyrób tych przedmiotów pozostaje tensam. Są wreszcie rzeczy wartościowe, które nie wymagają pracy ludzkiej n. p. źródła mineralne, ziemia, której cena może wzróść do niesłychanej wysokości, mimo, iż nie kosztuje żadnej pracy człowieka. Widocznie zatem, że na zmianę wartości musi wpływać inna jeszcze okoliczność, niż ilość zużytej pracy a analogia przez nas naprowadzona, oddająca myśl Marksowską może być prawdziwą w pewnych tylko warunkach.

Wyobraźmy sobie, że podnosimy ciężar na równiku i pod biegunem z jednakowym nakładem pracy. Pod biegunem dosięgłby mniejszej wysokości niż na równiku, gdyż natężenie ciężkości jest tam większe. Podnosząc masę do tej samej wysokości na słońcu i na ziemi, udzielamy w pierwszym wypadku 27 razy większej energii temu ciału, niż w drugim, gdyż ciężar 1 grama jest tam 27 razy większy od naszego ziemskiego. Na innych ciałach niebieskich i w rozmaitych punktach przestrzeni świata, ciężar 1 grama ma rozmaitą wartość, zależnie od oddalenia tych ciał niebieskich, w których polu działania gram się znajduje. Jednem słowem, energia, z jaką jednostka masy może spaść, jest względną i zależną od jej położenia, nie jest własnością istotną ciał, lecz zawisłą od wpływów zewnętrznych. Jeszcze jaśniej przedstawia się ta sprawa przy obserwowaniu zjawisk elektrycznych i magnetycznych.

Ładując kulę o promieniu 1 elektrycznością dodatnią i zbliżając ją do jakiejkolwiek innej posiadającej tę sarnę elektryczność wwkonujemy pewną pracę wbrewr odpychaniu czyli udzielamy energii potencyalnej kuli w ilości równoważnej pracy, zużytej na pokonanie siły odpychającej. Niechaj zmieni się ilość elektryczności tej drugiej kuli lub zostanie przez inną większą zastąpioną lub znajdzie się w pobliżu trzecia, wartość tej naszej pracy ulegnie też zmianie zależnie od zmiany wpływów^ zewnętrznych.

W pierwszej analogii z siłami ciężkości zmiany te nie tak łatwo są możliwe, w drugiej z siłami elektryczności i magnetyzmu następują prędzej, ponieważ natężenie magnetyzmu ziemskiego podlega dziennym i wiekowym wahaniom, następują zaś bardzo szybko w zjawiskach społecznych, ponieważ siły zapotrzebowania ulegają stosunkowo bardzo szybkim wahaniom.

Na tern tle kwestya wartości przedstawia się zatem następująco. Marks miałby zupełną słuszność, gdyby stosunki zapotrzebowania, popytu się nie zmieniały. Energia potencyalna, przeznaczona do zużycia, musiałaby być równą kinetycznej, użytej na produkcyę, gdyż wiedzianoby, jaką ilość pewnego wytworu wyrabiać przy danym popycie, cena więc nie mogłaby być niższą od kosztów pro-dukcyi, nie byłaby też wyższą w stosunkach wolnej konkurencyi. Niestety zapotrzebowanie się ciągle zmienia nie tylko przez wzrost ludności, emigracyę, przesiedlenia, lecz także przez budowę dróg i udoskonalenia środków przewozowych, nieurodzaj, klęski elementarne, wypadki polityczne. Za zmianą siły jaką przedstawiają potrzeby, musi nastąpić i zmiana wielkości pracy, jaką ta siła wyko-

nuje, ponieważ praca jest iloczynem drogi i siły. Podobnie więc, jak ciała niebieskie wywierają na około siebie attrakcyę, którą nazywamy ciężkością o rozmaiłem natężeniu, stosownie do swej masy, tak osady ludzkie, wsie, miasta, całe okolice, kraje rozważane jako układy posiadają swą odmienną siłę potrzeb, która zależy też od masy t. j. gęstości zaludnienia i kultury ludności. Kultura przedstawia współczynnik przyciągania zmieniający się z jej rozwojem. Lud na niskim stopniu kultury nie będzie uczuwać potrzeb wielu rzeczy, które u cywilizowanego są przedmiotem codziennego użytku.

Tak więc dokoła środowisk ludzkich roztacza się pewnego rodzaju »pole działania«, w którem są czynne siły przyciągające. Stosownie do ich wielkości, możemy mówić o natężeniu zapotrzebowania lub lepiej popytu. Przez natężenie popytu rozumielibyśmy siłę działającą na jednostkę masy t. j. jeden kilogram, litr, metr, sztukę pożądanego dobra. Przedstawić natężenie pola popytu, odnoszącego się do najważniejszych rodzajów wytworów, uważałbym za rzecz nader ciekawą i pouczającą. Sprawą tą zajmiemy się w następującym rozdziale, tymczasem stwierdzić nam wypada, że wartość zamienna jest zdolnością wykonania pracy, zależną od położenia w polu popytu, zatem energią i nie kosztuje nic więcej, jak tylko energię. Jeżeli natężenie popytu wzrośnie już po wykonaniu pracy nad danym wytworem musi wzróść i wartość wytworu i ukazać się zysk, tak, jak gram stałby się cięższym, gdyby masa ziemi się powiększyła. Stądto wszelki przyrost wartości ponad koszta produkcyi musimy odnieść do wzmocnionej siły zapotrzebowania.

Jakkolwiek zatem zechcemy się zapatrywać na kwestyę wartości, czy ze stanowiska użyteczności, czy pracy, zawsze daje się ona sprowadzić do objawów energii.

5. Cena potencyałem.

Zdolność wymienną możemy oceniać pracą, względnie ofiarami, jakie ponieść musimy w celu pozyskania jakiegoś dobra. Gdybyśmy znali, jak to już zaznaczyliśmy, równoważniki wartości prac czyli energii użytecznej czynnej w różnych gałęziach produkcyi, nic nie przeszkadzałoby nam wartość dóbr pracą mierzyć, jak to już Smith rozważał. Li tylko ze względu na niemożliwość przeprowadzenia tego rodzaju pomiaru w praktyce, który w teoryi jest jedynie uzasadniony, gdyż wartość-energię niczem innem nie możemy mierzyć,

jak tylko pracą, musimy się uciec do jedynego miernika wartości chociaż niedoskonałego, — pieniądza. Wartość wyrażona w pieniądzach zowie się ceną. Przez to, że pieniądz opiera swą wartość na wartości kruszcu, który jest towarem, jak każdy inny i posiada swoje własne natężenie popytu, różne w różnych okolicach ziemi i zmieniające się w czasie, mierzy w sposób niedoskonały wartość dóbr, nie możemy mianowicie wiedzieć, czy zmianę w cenie należy odnieść do zmiany w wartości pieniądza, czy dóbr nim mierzonych. Gdybyśmy mogli wykluczyć zmiany jego własne, to jest wartość jego redukować do stałych podstaw, jakie posiada wyłącznie jako miernik wartości, zadanie swoje spełniałby ku zadowoleniu przedmiotowej ścisłości. Staramy się osiągnąć to zapomocą »indeksu liczb«, jednakowoż droga ta bardzo żmudna, nie dała wyników ogólnie dających się zastosować; nie posiadamy tablic, zapomocą których mo-żnaby dla każdego czasu i miejsca uskutecznić poprawkę dotyczącą zmiany wartości pieniądza.

Pod tym względem, układ miar pieniężnych jest o wiele względniejszy, niż ciężarowych w fizyce. Ciężar bowiem grania uważany za jednostkę siły różni się zaledwie o ⁵/ioo na różnych miejscach ziemi, nie podlega zaś żadnej zmianie w czasie. Niemniej jednak musimy pozostać przy tym jedynym mierniku. Oddając za dobro jakieś pewną ilość pieniędzy, wykonujemy pracę odpowiednią tej ilości. Te same ceny muszą nam ze stanowiska układu wyobrażać te same prace.

na

Jeżeli oznaczylibyśmy ceny przeciętne dzienne, miesięczne, czy roczne pewnego produktu w różnych miejscach i połączyli je liniami, to otrzymalibyśmy linie równych przeciętnych prac, jakie w miesiącu czy roku trzeba wykonać, aby przyjść w posiadanie jednostki tego wytworu. Podobnie możemy sobie wyobrazić naokoło ziemi powierzchnie tych samych prac, jakie wykonałyby cząstki masy tych powierzchniach umieszczone przy spadaniu na ziemię.

roz-

Obliczywszy wartość prac, potrzebnych do przeniesienia jednostki masy wbrew przyciąganiu ziemi z pewnego punktu do odległości nieskończenie wielkiej czyli potencyał dla całego szeregu punktów, w przestrzeni poza ziemią leżących, wybierzemy te, które mają jednakową wartość. Wytyczą one około ziemi, jak zresztą około każdej bryły przyciągającej, powierzchnię zwaną powierzchnią poziomu. Nie ciągają się w jednakiej wysokości, gdyż tam, gdzie przyciąganie jest silniejsze, jak w okolicach podbiegunowych lub górzystych, zbliżają

się ku sobie, w innych oddalają. Podobnie też otaczają biegun elektryczny lub magnetyczny powierzchnie różnych potencyałów. Stanowią one bardzo wygodną formę poznania siły przyciągania, wywieraną przez masy na dowolne cząstki w pewnej odległości się znajdujące. Na wzór ich wykreślimy linie tych samych cen dla niektórych produktów, postarawszy się wprzód uzasadnić, że wielkość, zwana potencyałem w fizyce, odpowiada cenie w ekonomice.

na

Za podstawę pomiaru wysokości ziemskiej, bierzemy poziom morza, skalę jednak możemy w dwojaki sposób urządzić. Albo kreślimy podziałkę metr za metrem, albo w ten sposób, iżby trzeba było zawsze wykonać tę samą jednostkę pracy n. p. jednego kilogram-metra, aby jakiś ciężar n. p. litr wody wynieść o jedną część skali wyżej. Aby więc znaleźć miejsce odpowiednie dla pewnego punktu tej podziałce, musimy tylko zmierzyć pracę, jaką wykonamy, podnosząc litr wody od powierzchni morza do wysokości punktu lub też zmierzyć pracę, jaką litr wody wykonuje, spadając z danego punktu do poziomu morza. Wysokości te nazywamy wysokościami poziomu, różnice między niemi różnicami poziomu.

za

Podobnie jak woda spływa z wyższego poziomu do niższego i stara się zachować wszędzie tensam poziom, tak też i elektryczność usiłuje z miejsc, gdzie jest bardziej nagromadzoną spłynąć do miejsc pod tym względem uboższych. Dlatego też jasną jest rzeczą, dlaczego elektryczność dodatnia, przedstawiając nadwyżkę, stara się zawsze wyrównać z elektrycznością ujemną, jako brakiem, potrzebą. Analogiczne wielkości, które przy wodzie nazwano wysokościami i różnicami poziomu, w nauce elektryczności nazywają się wysokością i różnicą potencyału. Jak u wody za punkt zerowy wzięto poziom, w którym rozlewając się po ziemi znajduje się w równowadze, tak i w nauce elektryczności uznaje się tę wysokość potencyału zerową, w której elektryczność rozpościera się po ziemi.

Analogicznie możemy mierzyć wysokość produkcyi lub konsum-cyi przyjętemi jednostkami dla ciał stałych i ciekłych lub też jednostkami pracy, jaką może przedstawiać gram złota, względnie jednostka waluty monetarnej. Oba pomiary wypadłyby różnie, gdyż pierwsze ilości produktów wymagają mniejszego nakładu pracy, są tańsze, niż następne, będące na wyczerpaniu, wysokości zatem produkcyi, czy konsumcyi wedle zaofiarowanych lub zapotrzebowanych mas nie będą się kryć z wysokościami obliczonych wedle prac — cen. Poziomowi zerowemu wody lub takiemuż potencyałowi elektryczności odpowiadałaby zerowa wartość dóbr, których pozyskanie człowieka nic nie kosztuje, lub co na jedno wychodzi, pozbycie się nie powoduje straty. Takiemi są wszelkie darme dobra przyrody, jak woda, powietrze, światło i ciepło słoneczne, i te wszystkie wytwory, które czasowo tracą zupełnie swą wartość. Różnicy wysokości poziomów i różnicy potencyałów odpowiada różnica cen a jak ciała spadają z wyższych do niższych poziomów, elektryczność spływa z wyższego potencyału do niższego tak i przedmiot bardziej wartościowy wypiera skutecznie mniej wartościowe. Przyjmując tę samą jakość produktów n. p. pszenicy, chmielu, wina, ten odniesie zwycięstwo, który mniej kosztuje; w tym zatem wypadku różnicy potencyałów odpowie różnica cen. Z dwóch przedmiotów takich samych co do jakości, ten będzie bardziej pożądany, który jest tańszy a handel takiemi towarami musi szukać źródeł najtańszych, i skierowywać je do miejsc najdroższych. Tak, jak określamy po-tencyał pracą, jakiej trzeba użyć, aby biegun elektryczności -j- 1 przenieść z nieskończonej odległości, względnie ze ziemi na dane miejsce pola elektrycznego, wbrew siłom przyciągania, moglibyśmy określić i cenę. Przedstawiałaby nam mianowicie pracę, jaką trzeba wyłożyć, aby jednostkę wytworu uzyskać w danem miejscu. Przez nieskończoną odległość wypada tu rozumieć ten kraj urojony, gdzie takie wytwory dostaje się daremnie a raczej akt produkcyi, przez jaki przechodził wytwór i w ciągu którego nabierał wartości.

6. Linie cen.

Oznaczając ceny jednostki pewnej kategoryi wytworów na obszarze ziemi i łącząc miejscowości, w których ceny są jednakowe liniami, otrzymujemy linie cen, które mają podobne znaczenie dla obrazu handlu jakiegoś kraju, co linie hypsometryczne dla morfologii powierzchni ziemi lub potencyałów dla elektryczności.

Na podstawie dat statystycznych³ ze 170 miejscowości wykreśliłem na załączonej mapce linie przeciętnych, rocznych cen pszenicy w r. 1902 dla Austro-Węgier. Obliczyłem ceny za 1 kg. z cen en gros podanych i po przekonaniu się, że największa różnica ceny wynosi 6 hal. za 1 kg., wykreśliłem 6 linii, odgraniczając obszary różniące się w cenie o 1 hl. Nie wybierałem miejscowości mających te same ceny, gdyż należało uwzględnić i dziesiąte części halerza dla tak małej jednostki towaru, lecz wyznaczyłem je przez interpo-lacyę. Obniżyła się przez to ich ścisłość i dokładność, zależna zresztą od ilości danych statystycznych i podziałki mapki. Mogłoby się zdawać, że gdyby ta ilość się podwoiła lub potroiła, przebieg linii byłby inny. Rzut oka jednak na załączoną mapkę wskazuje ich bieg regularny i zawisły od warunków produkcyi, tak, że główny kierunek byłby zatrzymany, chociaż w szczegółach musiałyby się pokazać zmiany. Celem zresztą tych linii nie jest tyle dokładne określenie, jaką cenę płacą na dowolnie danem miejscu, lecz zrozumienie poglądowe ogólnych precyodynamicznych stosunków.

Mapka okazuje, że istnieją trzy depresye cen (linie I—HI), jedna obejmująca Podole i północno-wschodnią Galicyę, druga Węgry południowe, wschodnie i Siedmiogród zachodni, trzecia wschodnie Czechy i zachodnie Morawy. Ceny wysokie (linie IV—VI) wykazują wogóle kraje górzyste, Alpejskie, zachodnie i północne Czechy, północna Morawa i Karpaty środkowe. Jak na mapie hypsometrycznej nachylenie terenu wzrasta, gdzie wartwice zbliżają się ku sobie a wody szybciej płyną i podobnie, jak na mapie izobarów tam, gdzie są gęściej ułożone, ruch powietrza jest silniejszy tak, że miarą gwałtowności wiatru może być gęstość linii tych samych ciśnień atmosferycznych, tak i linie cen wskazują nam kierunek i siłę wymiany dotyczącym towarem. Że wymiana może następywać tylko od miejsc, gdzie towar jest tańszy do okolic droższych, jest rzeczą zrozumiałą. Siła zaś tej wymiany zależy od różnicy cen i odległości miejsc, wskazujących tę różnicę. Chcąc oznaczyć z odstępu dwu linii siłę tam czynną, czyli to, co nazwaliśmy w poprzednim rozdziale natężeniem popytu, musimy zauważyć, że różnice cen są to różnice prac, jeśli jakość towarów jest ta sama, a te przyjęliśmy na mapie równe 1. Ponieważ zaś praca równa się iloczynowi z siły i drogi, więc siła musi się równać pracy t. j. 1 podzielonej przez odległość. Innemi słowy, siła jest odwrotnie proporcyonalną do odległości między

dwiema liniami s =

Ta własność mapy pozwala nam ocenić siłę

ruchu handlowego. Za jednostkę siły możemy uważać tę, która wymaga jednostki pracy na przezwyciężenie oporu jednostki odległości od jednostki towaru. Przyjąwszy za jednostki, jak w naszym wy-

padku 1 kg., 1 km, 1 halerz otrzymalibyśmy Sx =

1 hal.

1 kg. 1 km.

1 hl

i tę jednostkę moglibyśmy nazwać jednostką zysku. Jest to jednakowoż jednostka za wielka, jak to z mapki widoczne, wypadłoby nam bowiem operować setnemi częściami tej jednostki, dlatego byłaby lepszą jednostka 1000 razy mniejsza t. j.

tonna kilometr.

Jednostki te zawierają w sobie zysk, o ile bowiem wartość halerza nie pochłaniają koszty transportu o tyle są wynikiem większej siły popytu i zyskiem przedsiębiorcy.

Większy zysk powoduje większy ruch na danym szlaku, trwający tak długo, aż różnica cen zmaleje a zysk zredukuje się do minimum. Gdyby na danym szlaku nie było kolei lub wogóle dogodniejszej komunikacyi, co zwykle ma miejsce tam, gdzie różnice cen są znaczne, możnaby oznaczyć rentowność projektowanego środka komunikacyjnego. Jasną jest bowiem rzeczą, że tam, gdzie odległość między liniami mała, siła i ruch wielki, kolej będzie rentować się bardziej, niż w okolicach o słabszej różnicy cen. W tym celu jednak należałoby poznać różnice cen całego szeregu produktów. Dzisiaj oblicza się rentowność, mającej się budować drogi kolejowej w sposób bardzo jeszcze prymitywny. Wydelegowany komisarz, przejeżdżając przez miejscowości, przez które ma być przeprowadzoną linia kolejowa, ogląda lasy, zbiory z roli i t. p., wycina i transportuje w myśli do pierwszej istniejącej juz stacyi a nawet dalej i na podstawie taryfy przewozowej oblicza przybliżony dochód przyszłej kolei. Nie mam zamiaru zajmować się postawieniem danych do obliczenia rentowności dróg, wystarczy jednak zauważyć, że n. p. z handlu pszenicą na przestrzeni Sambor-Turka, gdzie siła działa z natężeniem 109 jednostek, kolej może mieć znaczniejsze dochody, niż na przestrzeni Przemyśl-Sambor o sile 25. Należałoby jednak rozważać nie tylko ruch lokalny na małej przestrzeni, lecz i skierowany w dalsze strony, o ileby nie spowodował odpływu towarów z innych linii.

Budowa każdej nowej drogi przyczynia się do zwiększenia ruchu i do obniżenia różnicy cen, którą znowu starają się utrzymać udoskonalenia techniki produkcyi, podobnie jak siła elektromotoryczna stara się utrzymać na końcach przewodnika stałą różnicę po-tencyałów, którą znosi prąd, będący wynikiem tej różnicy. Linie cen przeciętnych rocznych nie dają nam jeszcze wiernego obrazu stosunków wytwórczych i handlowych kraju, na bieg ich mogą mieć silny wpływ, nieurodzaj lub zbytni urodzaj, przesilenia ekonomiczne, chwiejne czasowe konjunktury targowe. Możemy ominąć jednak niepożądany wpływ tych czynników, wykreślając linie cen z okresu kilku lat a w tym razie mają geograficzne znaczenie. Łączą w sobie elementy klimatycznej i fizyograficznej natury ze stosunkami osiedlenia, komunikacyi i wogóle kultury ludzkiej.

Na mapie II, podajemy linie cen pszenicy dla Galicyi z okresu 3 lat (1901—1903). Bieg ich odznacza się większą regularnością, niż rocznych z r. 1902. Zasadniczy układ jest ten sam. Północno-wschodnią Galicyę obejmuje zniżka ze środkiem na Podolu; zwyżka cen sięga głęboko w Karpaty. Natężenie siły i tu jest największe na szlaku Mikołajów-Sambor-Turka i Wyźnica-Kosów.

Szczególniejszą wierność w odzwierciedleniu stosunków produ-kcyi okazują linie cen kukurudzy na Węgrzech, posiadają przy tern typowy układ linii poziomu.

Na mapie IV, podajemy linie cen mięsa wołowego na Węgrzech z okresu 5 lat (1898—1902). Zniżka rozciąga się w kierunku północno-wschodnim od ujść Drawy do źródeł Cisy, obejmując puszty, kierunek zaś największego natężenia siły jest prostopadły do tamtego, sięgając od Preszburga przez Budapeszt do Temeszwaru.

Zupełnie odmienny obraz przedstawiają Niemcy, będące krajem konsumcyjnym. Geny mięsa są tam wysokie. Szczególniejsze przeciwieństwo wykazuje zabór polski do reszty cesarstwa. Prusy i Poznańskie, chociaż nie prowadzą intenzywniejszego chowu bydła, niż Meklemburgia, Hannower lub Bawarya objęte są zniżką malejącą gwałtownie w kierunku Berlina a anomalią wprost musi się wydać okolica Magdeburga, mało produkująca a widocznie i mało konsumująca.

7. Państwo izolowane.

W r. 1826 wyszło dzieło niemieckiego ekonomisty Henryka Thünena p. t. »Państwo izolowane« \ w którem autor przypuszcza w abstrakcyi państwo położone na równinie, bez dróg, rzek i kolei, z jedynem miastem w środku, jako miejscem zbytu dla produktów rolniczych, otoczone na krańcach pustynią. Skłoniła go do tego przypuszczenia klasyczność występowania niektórych zjawisk gospodarczych, lub jak kto chce, łatwość wysnucia prawideł, dotyczących

¹ Polski przekład Boguckiego 1859.

intenzywności i rodzaju uprawy i z tem związanej renty gruntowej. Opierając się na danych, wziętych z meklemburskich stosunków swego czasu, dochodzi do przekonania, że rodzaj uprawy zależy od odległości od miasta; musi się układać wedle stref wśpółśrodkowych W pobliżu miasta najbardziej będzie się rentować uprawa jarzyn, owoców i produkcya nabiału ze względu na łatwość psucia się tych artykułów i niezdolność do dalszego transportu. Czysty dochód z uprawy ogrodowin musi być tem samem większym niż uprawy innych produktów wysuniętych na dalszy plan. W następnym okręgu rentować może się najbardziej kultura lasowa z powodu wiele kosztów wymagającego przewozu drzewa, w trzecim system płodozmienny, w czwartym trzypolowy, w piątym chów bydła. Poza tą strefą znajduje się przestrzeń niezamieszkana, gdyż żaden rodzaj gospodarki nie tylko, że nie przynosi renty ale i zwykłych odsetek od kapitału wwożonego w zabudowania i na uprawę. Renta gruntowa zatem maleje z odłegłością od miasta.

Państwo Thünena jest migawkowem zdjęciem, okazującem się takim na przeciąg może jednego roku, gdyż przyjąwszy stałą cenę w mieście przypuszcza Thünen, że popyt nie wzrasta, tamuje rozwój spożycia a zatem i wzrost ludności w mieście i okolicy. Można też wątpić w absolutne następstwo systemów uprawy \ chociaż niektórzy, jak Wiskemann dopatrują się ich w starożytności, dokoła Rzymu, lub Conrad w czasach dzisiejszych, uważając cały świat cywilizowany za państwo izolowane, ze środowiskiem targu w Anglii⁴ 5. Oczywiście przez budowę dróg, kanałów, kolei, różną urodzajność ziemi porządek kultur musi uledz zmianie; w pobliżu dróg uprawa będzie .zawsze intenzywniejszą, w dalszej odległości ekstenzywniejszą.

Nie zajmowalibyśmy się Thiinenem dłużej, gdyby nie zamiar wykorzystania jego zasadniczego pomysłu w innym kierunku. Wprawdzie niebezpiecznie jest w czasach, gdy silnem jest jeszcze mniemanie, że tylko na drodze historycznej można rozwiązać wiele zagadnień, schodzić na tory abstrakcyi. To też było powodem dłuższego niedoceniania Thünena, chociaż Roscher nazwał go ścisłym ekonomistą a Oncken i Conrad klasykiem. Obecnie zajmują się nim wię-

s. 116.

cej, jak niektórzy sądzą dlatego, że świat potrzebuje dogmatów¹, a jak właściwie przyjąćby należało, że zajęcie się omawianym »homo oeconomicus« jak się z ironią szkoła historyczna o badaczach klasycznej szkoły odzywała, oznacza reakcyę już i w Niemczech samych przeciw niej. Pomnażać bowiem szczegóły do nieskończoności, gromadzić materyał statystyczny olbrzymich rozmiarów, bez nadziei wysnucia jakichkolwisk praw rządzących zjawiskami ekonomicznemi, nie można na wieki. Okresy badań o charakterze dedukcyjnym i empirycznym zmieniają się kolejno, chociaż się nigdy nie urywają zupełnie. Jałowieje teorya przez brak dokładniejszych spostrzeżeń, wypada się postarać o obszerniejszy materyał, nagromadzi się tego materyału więcej, trzeba stawiać rusztowanie. Państwa izolowanego nie ma nigdzie, jak nie ma w rzeczywistości izolowanych biegunów magnetycznych, a jednak przyjmuje się je w teoryi fizyki, gdzie mają wielkie znaczenie, aczkolwiek fizyka jest nauką eksperymentalną i prędzej mogłaby się wyrzec konstrukcyi dowolnych i dedu-kcyi, niż ekonomika.

Otóż przedstawmy sobie takie państwo izolowane Thünena na warunkach przez niego podanych, z miastem w środku przedstawia-jącem pewien określony popyt na płody rolnicze, produkowane w okolicy i gdzie istnieje pewna określona podaż wyrobów przemysłowych. Przyjmijmy dalej, że w okolicy nadwyżki zbiorów ponad własne zapotrzebowanie wytwarzających gospodarstw jak też zapotrzebowanie wyrobów przemysłu wszędzie jest przynajmniej mniej więcej jednakie; jaki tedy będzie stosunek podaży do popytu w odległości danej od miasta? Nie trudno to odgadnąć, bo skoro podaż płodów rolniczych jest proporcyonalna do rozmiarów powierzchni terenu, powierzchnie zaś kół mają się tak, jak kwadraty promieni czyli odległości, więc podaż tych towarów będzie w odległości 2, 3, 4, 5 km. — 4, 9, 16, 25 i t. d. razy większą. 0 ile jednak podaż się zwiększy, o tyle popyt za tym towarem się zmniejsza t. j. w miarę możności zaspokojenia; możemy zatem wyrazić się, że popyt na produkty rolnicze zmniejsza się z kwadratem odległości od miasta. Gdybyśmy przez m oznaczyli masę zapotrzebowanych artykułów, przez r odległość, przez f siłę, wypadłoby napisać f == “

Odwrotnie miałaby się rzecz przy rozważaniu zapotrzebowania

¹ Lipschütz. Die Methodik der Wirtschaftswissenschaft bei H. Thünen. Zeitschrift für Nation.-Oek. u. Statistik 1903. s. 812.

= 565 m.

¹

Supan. Über die Aufgaben der Spezialgeographie und ihre gegenwärtige Stellung in der geogr. Literatur. Pettermanns Mitteilungen 1889 S. 156.

²

P. Lacombe. De l’histoire considérée comme science 1894. S. 35.

³

Oesterreichisches statistisches Handbuch 1903.

⁴

For. Grünberg Karol. Handbuch der Staatswissenschaften Conrada VII.

⁵

J. Conrad. Grundriss zum Studium der politischen Oekonomie 1902, II.

s. 25.

wyrobów rękodzielniczych i fabrycznych na prowincyi. Zapotrzebowanie to proporcyonalne do powierzchni wzrastać musi z kwadratem odległości a temsamem zdolność jego zaspokojenia maleć w tym-samym stosunku.

Gdyby zapotrzebowanie zboża wynosiło w mieście 100 cetna-rów a podaż tego artykułu rozmieszczała się na całym obszarze dokoła niego tak, że na 1 har przypadałby 1 cetnar zboża, wpływ

zapotrzebowania niknąłby w odległości r = \J

byłby podwójnym, czyli zapotrzebowanie wynosiłoby 2 cetnary na

około 400 m. potrójnym

100 har.

3-14

1 har. w odległości r =

1.000000 m²

2.314

w odległości 324 m., poczwórnym 282 m., pięć cetnarów zapotrzebowania wynoszącym na 1 har w odległości 252 m. i t. d. Temsamem daną jest jednostka siły. Siła działa z natężeniem 1, tam, gdzie podaż pokrywa popyt, z natężeniem 2, gdzie pragnie się 2 razy tyle towaru dostać, ile go znaleźć można. Przewyżka zapotrzebowania 2, 3, 4, i t. d. razy większa od zaofiarowania jest miarą siły przyciągającej, bo zmierza do sprowadzenia dóbr do środka, odwrotnie, wielokrotna przewyżka zaofiarowania ponad zapotrzebowanie miarą siły odpychającej, bo zmierzającej do wydalenia dóbr z miejsca. W pierwszym wypadku mamy do czynienia z depresyą, zagłębieniem, w drugim, biorąc na uwagę zaofiarowanie z elewacyą, wzniesieniem, a ponieważ tam, gdzie zapotrzebowanie wzrasta, ceny też podnoszą się, przeto nie jest słusznem, jakto i my ulegając zwyczajowi przyjęliśmy w poprzednim rozdziale, nazywać zniżkę cen depresyą. Rzeczywista depresyą, zapotrzebowanie schodzi się z elewacyą ceny, rzeczywista elewacya z depresyą ceny. Stądto nie ma analogii pod tym względem między ruchem powietrza, wody, elektryczności a ruchem towarów. Powietrze wieje od miejsc, gdzie jest ciśnienie wysokie, do miejsc o ciśnieniu słabszem, woda spływa z poziomów wyższych do niższych, towary zaś rozchodzą się z miejsc, gdzie są ceny niskie, do miejsc, gdzie są wysokie. Analogia byłaby jednak przywróconą, gdybyśmy mieli na względzie rzeczywiste de-presye i elewacye i zmienili odpowiednio słownictwo tyczące się cen.

Chcąc dla uzmysłowienia wykreślić profil depresyi lub elewa-cyi dla państwa izolowanego na warunkach przez nas przyjętych, należy na osi odcinków wyznaczyć odległości w odpowiedniej po-działce, na osi rzędnych ilość zapotrzebowanych lub zaofiarowanych

IM

towarów. Zapomocą wzoru f — — obliczamy wartość siły dla ka-

r 5

żdej odległości. Punkty wyznaczone powyżej osi xx, jeśli ma to być elewacya, poniżej przy depresyi łączymy linią i otrzymujemy profil. Jeśli wyobrazimy sobie, że krzywa wykona obrót około osi yy, będziemy mieli obraz sił działających w polu popytu lub podaży, jak to uwidocznione na fig. 2.

Fig. 1.

10 Kil!

x*

-!0

20

sa

50

60

70

80

90

Profil depresyi.

W x miasto o zapotrzebowaniu = 100 na x y. xx odległość = 10 km. ss linia siły popytu.

Gdyby w pewnej odległości od miasta państwa izolowanego istniało drugie środowisko zapotrzebowania tego samego artykułu o rozmiarach m1} natenczas i jego siłę oddziaływania wyrażałby m

wzór f = Ponieważ odległość jest wspólna dla obu miejsco-

r².

wości, siła wzajemnego oddziaływania musi być wprost pro-porcyonalną do rozmiarów zapotrzebowania *obu miejscowości a

m mx

odwrotnie do kwadratu odległości czyli f — wają na siebie dwa środowiska popytu lub podaży tego samego to-

r².

Jeźeli oddziały-

waru m i mj będą posiadać tensam znak — lub -f- a siła będzie miała charakter odpychający czyli konkurencyjny; będą to środowiska jedno podaży, drugie popytu, znaki będą przeciwne a siła będzie mieć charakter przyciągający. Miernikiem tej siły nie może być cena, gdyż ta jest miarą pracy, zawiera jednak w sobie czynnik »siły« tak, że stosunek podaży do popytu istotnie jest w znacznej

Fig. 2.

■c.

Elewacya i depresya cc. linie cen

ss. linie sil (drogi naturalne ruchu towarowego)

części rostrzygającym dla ceny. Wzór powyższy nie wyraża nic innego, jak stosunek podaży do popytu w pewnej odległości od centrów produkcyi lub konsumcyi, nie mówi zaś nic o kosztach transportu, o przezwyciężeniu oporów odległości, na co się wiele siły zużywa. Koszta przewozu stanowią zupełnie inną »funkcyę« odległości, bardzo podobną do funkcyi tarcia, zanim jednak przejdziemy do oznaczenia jej, przyjrzyjmy się jeszcze wyprowadzonemu wzorowi w świetle badań statystycznych.

8. Pod znakiem grawitacyi.

Prawo podaży i popytu wyrażone we wzorze f =

m m, .

—— jest

identycznem z prawem newtonowskim przyciągania ciał niebieskich a także z prawem oddziaływania dwu ciał magnetycznych lub na-

Archiwum nauk. A.IV. 2.

elektryzowanych. Z kwadratem odległości słabnie też moc światła, głosu, ciepła promieniującego. Prawdziwość tego prawa udowodniono w fizyce eksperymentalnie za pomocą szalek skręcenia Coulomba dla elektryczności i magnetyzmu, fotometrów dla światła, ogólne zaś prawo ciążenia stwierdzono z ruchów ciał niebieskich, księżyca około ziemi, planet około słońca. Pierwotny pomysł tego prawa powziął Newton na tle dedukcyi wynikającej, z podobnego, jak przedstawiliśmy, geometrycznego rozważania rzeczy. Rozkładając bowiem siłę na powierzchni kuli 2, 3, 4 razy dalej zatoczonej, zatem 4, 9, 16 razy większej, musiał uznać, że przyciąganie w każdym jej punkcie jest 4. 9. 16 razy słabsze. Wiemy o tern z listu jego pisanego do Halleya (14/VII 1686), w którym Newton przytacza, że przed dwudziestu mniej więcej laty powziął pojęcie o działaniu siły ciężkości w stosunku odwrotnym do kwadratu z odległości.

W naukach społecznych eksperyment jest wykluczony, zjawiska też nie powtarzają się tak nieodmiennie, jak ruch planet dokoła słońca. Chcąc zatem sprawdzić statystycznie prawdziwość prawa grawitaeyi dokoła miast, kopalń, w ogólności środowisk produkcyi i konsumcyi, musimy jeszcze zauważyć, że nie mamy przed sobą państwa izolowanego lecz pole, na którem przenikają się wpływy dziesiątek tysięcy gniazd wytwórczości i spożycia, pole nierównie ukształtowane, stawiające różne przeszkody komunikacyi. Splot tych stosunków różnolitych i zmiennych w czasie, rozwikłać i sprowadzić do form pożądanych okazać się musi niemożliwem. A jednak nie chcemy przesądzać, czy gdzieś w wybranych okolicach, odpowiadających w przybliżeniu przynajmniej wymogom państwa izolowanego, nie udałoby się za pomocą speeyalnego zdjęcia statystycznego wykazać. że ilość dowożonych produktów lub napływu ludności wzrasta z rozmiarami zapotrzebowania a maleje z kwadratem odległości. Niektóre bowiem daty poniżej przytoczone zdają się być dla tej sprawy dość charakterystyczne.

Otóż mogłoby się zdawać, że przy dostępności i taniości dzisiejszych środków przewozowych mogłyby okolice dalsze być zaopatrywane z pominięciem bliższych. Tymczasem, jak się przekonał van der Borght¹, najżywszy ruch obejmuje najbliższe okręgi. Wywóz koleją z Niemiec do Rosyi wynosił w r. 1901 — 1.377,880 ton towarów. Z tego pozostało w najbliższych okolicach Królestwa Polskiego 1,246.526 ton, a tylko 131.354 a więc nie cała yi0 wywozu dostała się dalszym prowincyom. Z całego wywozu do Rosyi pochodzą 946.979 ton zatem prawie ⁷/₁₀ z okręgu rządowego Opole. Z wysyłki węgla do Rosyi w ilości 779.195 ton dostaje się Królestwu 754.107 t. Węgiel ten pochodzi prawie wyłącznie ze Śląska. To samo okazuje się przy wywozie żelaza, koksu, kamieni do budowy, wyrobów żelaznych, nawozów sztucznych i cynku. Wywóz do Austryi z Niemiec wynosił w r. 1901.

624.988

» Wrocław, i Lignicy 1.111.364 » 2.852.817 »

do Galicyi 649.913 ton, z okręgu rządowego Opole 611.931 ton do Węgier 687.149 do Czech 2.205.703

do reszty krajów austr. 3.717.063 t. »

Najpoważniejsze miejsce w tym wywozie zajmuje węgiel (do Galicyi 534.990 t. z Opola 534970.

Szwajcaryi dostarczają najwięcej okręgi Saar, Alzacya, Baden Mannheim i Ludwigshafen. Berlin zaopatruje się w najbliższej okolicy Brandenburgii w mięso, słoninę, kartofle. Mąkę i fabrykaty mą-czne sprowadza z Brandenburgii w ilości 28.193 t. z sąsiednich pro-wincyi, Saskiej, Turyngii, Meklemburgii, Pomorza, Poznańskiego w ilości 21.599 t. z zagranicy 1.583 t. Prowincya Hanowerska wysyła największe masy cukru do najbliższej okolicy, Magdeburg cykoryę do swego powiatu. Każdy znamienitszy okręg produkcyjny wysyła najwięcej osobliwie spirytualiów i drzewa do swego powiatu a potem do okolic z nim sąsiadujących.

Daty, dotyczące napływu ludności wiejskiej do miast różnych państw, udowadniają jeszcze lepiej, że z odległością zmiejsza się bardzo szybko natężenie popytu na pracę i że natężenie to wzrasta w stosunku prostym do wielkości miasta. Jest to objawem powszechnym nowszych czasów, że liczba większych miast wzrasta stale, podczas gdy ludności wiejskiej ubywa. Już to wystarcza do stwierdzenia przy ogólnym wzroście cyfry ludności, że miasta rosną kosztem ludności wiejskiej, na którą wywierają wpływ przyciągający. Ludność miejska zwiększyła się w Niemczech od r. 1871—1900 o 18°/0², samych miast największych, mających więcej niż 100.000 mieszkańców o 8‘7°/₀, tak, że liczba ich wynosi obecnie 33., we Francyi od r. 1846—1891 o 13%, w Austryi od r. 1843—1890 o 12%, w Stanach Zjednoczonych od r. 1840—1900 o 20,6°/₀- Wedle Załęskiego³, Łódź powiększyła się w ciągu lat 25 (1872—1897) o 524%, Częstochowa o 214%, Pabianice o 249%, Chełm o 256%-Wzrost ten miast pochodzi w połowie mniejwięcej z przypływu ludności wiejskiej, co udowadnia statystyka urodzeń. W 33 wielkich miastach niemieckich wedle spisu z r. 1900 urodziło się w mieście, w którem przebywało 43⁻29°/₀ mieszkańców, przybyło zatem obcych 5671%, W innych miastach Europy wedle spisu z r. 1890 przebywało w tern samem mieście, w którem się urodziło na 1000 osób: w Antwerpii 661, Londynie 629, Kodenhadze 524, Medyolanie 484, Glasgowie 413, Rzymie 446, Chrystianii 425, Budapeszcie 424, Berlinie 424, Stockholmie 416, Paryżu 349, Wiedniu 345, Warszawie 520 (1882). Najwięcej ludności napływa z najbliższych okolic w Niemczech wedle Zahna hb'Q⁰/₀] Berlin czyni tylko pod tym względem wyjątek, bo 31% napływającej ludności przebywa z najbliższego sąsiedztwa, 68•9% z cesarstwa.

Przedewszystkiem jednak znakomite dzieło prof. Rauchberga ⁴ dostarcza nam cennych spostrzeżeń, dotyczących wędrówek ludności w obrębie Austryi. Na podstawie dat udowadnia autor, że im mniejsze jest miasto jakieś co do liczby ludności, tern mniej obcych, gdzieindziej urodzonych, przebywa w niem. Oto jego słowa : »Jak siła napływu tak i rozległość obszaru, z którego się napływ rekrutuje, jest wprost proporcyonalna do wielkości celu wędrówki. Wędrówki na obszarze tego samego powiatu politycznego pokrywają przeważnie potrzeby mniejszych miejscowości, wędrówki poza granicami powiatu ale w obrębie tego samego kraju kryją zapotrzebowanie średnich miast, podczas gdy napływ z poza granic kraju i państw kieruje się przeważnie do miast liczących więcej niż 20.000 mieszkańców« (s. 105). »Siła attrakcyjna pewnej miejscowości działa tein potężniej i dalej, im większa jest ta miejscowość«. Że siła ta maleje z odległością, wykazują daty odnośne z wszystkich krajów koronnych, zatem i przeciętne z całego państwa. Na 1000 bowiem osób zamieszkujących przeciętną gminę w Przedlitawii rodzi się w niej 652, w innej gminie tego samego powiatu 150, w innym powiecie tego samego kraju 127, w innym kraju 54, zagranicą 17. Dane te nie przemawiają za tem, żeby siła malała z kwadratem odległości, bo też rzeczywiste fizyczne warunki ruchu ludności nie wiele mają wspólnego z idealnemi naszemi założeniami, sprowadzonemi do geometrycznych podstaw.

9. Opór odległości.

Wyobraźmy sobie, że państwo izolowane zajmuje się chowem owiec i produkuje w pewnym roku 100 ton wełny. Wartość tych 100 ton będzie się oznaczać zdolnością zaspokojenia ostatniej potrzeby. Jeżeli bowiem uszeregujemy potrzeby wedle stopnia ich natarczywości, czyli siły, to najniezbędniejszem byłoby użycie wełny do wyrobu własnej odzieży, następnie derek dla siebie, służby, koni wreszcie dla ochrony mieszkania przed zimnem, a więc do zatykania luk w oknach, odrzwiach i t. p. Pierwsza wyprodukowana ilość miałaby największą wartość, następne mniejszą, a gdyby pozostał jeszcze jakiś zapas ponad ostatnią potrzebę nie miałby żadnej wartości, gdyż nie byłoby i siły za pośrednictwem której wszelki przedmiot nabiera energii.

z ca-

Ta teorya krańcowej wartości szkoły wiedeńskiej odpowiada zupełnie analogicznemu zjawisku z dziedziny hydrostatyki i elektryczności. Przedstawmy sobie uszeregowane potrzeby pod postacią wysokości naczynia, które ma być napełnione wodą i obliczmy energię z jaką wlewa się woda. Dno i każdy przekrój poprzeczny naczynia będzie odpowiadać ilości produktów, zaspakajających tę samą kate-goryę potrzeby, wysokość — same kategorye w porządku malejącym, tak, że najniezbędniejsze umieścimy przy samym dnie, ostatnie u wylotu. Pierwszy litr wody wykonuje największą pracę, bo spada łej wysokości, następne coraz mniejszą, a po wypełnieniu naczynia nie mogą wykonać żadnej pracy. Jeżeli M. oznaczałoby nam masę wody, która wypełnia naczynie do wysokości W, praca, jaką spadająca woda wykonała, równałaby się M -y, tak, jakby cała przebiegła

drogę do połowy wysokości, gdzie się znajduje jej środek ciężkości. Zdolnością zaspokojenia ostatniej potrzeby oznaczałaby się zatem analogicznie wartość ostatniego zapasu produktów, na ten cel zużytych; wartość zaś całego zapasu dóbr, zdolnością zaspokojenia średniej po-irzeby a teorya szkoły wiedeńskiej mogłaby się nazwać teoryą średniej użyteczności.

Coś podobnego możemy też zauważyć przy naładowywaniu kuli o promieniu r elektrycznością do potencyału 1. Na to potrzeba elektryczności -j- 1, pracy jednak pół jednostki, ponieważ tylko ostatnia cząsteczka elektryczności zostaje wymienioną do potencyału 1,

E

—. Tyle też pracy

średnie zaś wyniesienie całej ilości wynosi ¹f₂

może wykonać ta elektryczność, gdyby ją odprowadzono do ziemi, tak, jak przedtem woda, gdyby z otworu przy dnie wylała się. Taką też wartość miałby pewien zapas wytworów, gdyby go mieli mieszkańcy państwa izolowanego ocenić wedle swych potrzeb. Wielkość tej pracy zowie się w nauce o elektryczności »potencyalem własnym«, odpowiadać mogłaby mu w gospodarstwie »wartość własna«,

Wyobraźmy sobie teraz, że w pewnem środowisku produkcyi żelaza cena 1 kg. spadła do kosztów jego eksploatacyi przypuśćmy 3 ct., gdyż taką jest też krańcowa wartość żelaza, zaspokajającego ostatnie najmniej naglące potrzeby. Niechaj stosunki komunikacyjne dokoła tego środowiska będą tego rodzaju, że za przewóz 1 kg. na

Fig. 3.

13

10

13

20

11    10    9    6    7    6    5    ił    3

26 25 W    23    11    21    20    19    !8    17    "16

B.

na

na

odległość 1 mili w którymkolwiek kierunku płaci się 1 ct. W odległości 10 mil tedy cena 1 kg. musi wynieść 13 ct. Niechaj w tej odległości mieści się środowisko zapotrzebowania żelaza o silnem natężeniu. Wartość »własną« krańcową 1 kg. oceniają mieszkańcy 26 ct., ponieważ zaledwie pierwsze potrzeby znajdują pokrycie miejscu. W odległości zatem jednej mili w kierunku źródła produkcyi mieć będzie 1 kg. cenę 25 ct., a 10 mil w głównem centrum produkcyi 16 ct. Na całej linii, jak to widocznem jest z sze-

matycznego rysunku, wykreślonego na podstawie analogii między teo-ryą krańcowej wartości a energią wody, wypełniającej naczynie, utrzymuje się stała różnica cen wynosząca 13 ct. Oznaczając przez C, cenę w miejscu popytu, przez c, cenę w miejscu podaży, znajdziemy różnicę cen w którymkolwiek punkcie odległości, odejmując od C — c koszta przewozu r, wynoszące dla r jednostek odległości zatem różnica D = G — c — r.

Różnica cen po potrąceniu kosztów przewozu stanowi czysty zysk czyli przyrost energii, przypadający na korzyść jednego lub drugiego układu, stosownie do kupieckiej dzielności mieszkańców. Ponieważ przyrost energii na jednostkę odległości stanowi siłę wedle pojęć fizykalnych, przeto różnica D podzielona przez odległość oznacza jak to już wyraziliśmy w jednym z poprzednich rozdziałów,

G ! n*

siłę ruchu handlowego na pewnej przestrzeni zatem S — - -

razie S =

= 0. Nastąpiłoby więc wyrównanie w gra-

Siła ta mogłaby być nazwaną gradjentern zysku. W chwili podjęcia ruchu wynosiłaby w naszym przypadku ¹³/i₀ = 1 ³/io ct. na milę odległości, w miarę zaspakajania jednak pierwszych potrzeb miejscowości konsumującej, cena 1 kg. obniżałaby się tamże, w miejscowości produkującej podnosiła, gdyż zamiast pokrywać ostatnie potrzeby, zwracające zaledwie wyłożoną na eksploatacyę pracę, wo-lanoby wywozić z większą dla siebie korzyścią. Temsamem ruch stawałby się coraz słabszy a ustałby, gdyby cena w miejscu B spadła do 20 ct., w miejscu A podniosła się do 10 ct., w tym bowiem 20—10—10

10 nicach tej odległości, czyli równowaga.

W dwojakim wypadku ruch zostałby wznowiony. Albo odległość skróconoby przez zaprowadzenie tańszego środka komunikacyi względnie, jeżeli już jest kolej, przez obniżenie taryfy przewozowej. W tym razie, zmniejszając opór komunikacyi układ cały, składający się z dwu centrów stałby się sprawniejszy t. j. przyczyniłby się do kapitalizowania większych ilości energii, zamiast jej rozpraszania, albo też ceny musiałyby utrzymywać się mniej więcej w pierwotnym poziomie przez dalszą ciągłą produkcyę i dalszą konsumcyę. W rzeczywistości musi też tak być przynajmniej w stosunkach wolnej konkurencyi i do czasu wyczerpania surowca, jakiego przyroda dostarcza.

I znowu musimy wrócić do zjawisk fizycznych, aby uprzytomnić sobie głęboką analogię, jaka zachodzi między krążeniem prądu elektrycznego a ruchem handlowym. Prąd krąży tak długo, jak długo istnieje na końcach i w każdej choćby najmniejszej długości przewodnika odpowiednia różnica potencyałów (niejako cen). Utrzymać ją w tej wysokości stara się siła elektromotoryczna (stateczna pro-dukcya i konsumcya). Jak różnica potencyałów, wywołując prąd siebie

Fig. 4.

\n

4>£^r', /\p ----l^^rT^r-

///

___

"X.

/'

Cv\

\ \ \ \

¹³ J3M7( 16, lia II1 80 ’ 2l[ 22, 23~ W~li

-U9

làlliü

/TT

' ' \

\ \

\\

i\

v/.

///

x^

TvTTL

"A-___

'X >

'x

samą znosi, tak siła elektromotoryczna stara się ją utrzymać, czego wynikiem jest prąd stały. Natężenie prądu jest więc wprost propor-cyonalne do różnicy potencyałów a odwrotnie do oporu przewodnika, zawisłego od jego długości, wielkości przekroju i specyficznej zdolności przewodzenia. Jest to znane prawo Ohma, które prawie bez zmiany stosuje się do ruchu handlowego, wzór bowiem poprzednio

się przedstawić w formie S =

z przyjętych danych wysnuty na gradjent zysku czyli silę ruchu da

^    ^ z tem zastrzeżeniem, że przy

S — 1, ruch ustaje.

Przedstawmy sobie teraz w rzucie poziomym te same stosunki handlu żelazem, które na powyższym rysunku niejako w profilu były uwidocznione, przypuszczając jednakową zdolność komunikacyi dokoła obu centrów. Wypadnie nam zatem zatoczyć koła w odległości 1, 2,... 10 mil i przenieść na nie ceny 1 kg. żelaza. Łącząc następnie te przecięcia się kół, które dają nam tę samą różnicę cen, otrzymamy szereg elips dla każdej różnicy jedną. W ogniskach ich znajdować się będą oba centra. Jeżeli zatem w przenośni zazwyczaj mówimy o ogniskach handlu, cywilizacyi, to możemy widocznie brać te wyrażenia w dosłownem znaczeniu; chodzi tylko o to, co mają znaczyć elipsy.

Że krzywe wykreślone są elipsami, tego dowodem jest sposób ich powstania. Każdy punkt tych krzywych posiada tę własność, że suma odległości jego od obu centrów jest stałą, równą osi wielkiej a wynosi dla pierwszej elipsy 11, dla drugiej 12, dla trzeciej 13 i t. d. O tyle też staje się mniejszą różnica cen, wynosić więc będzie w miejscach tworzących elipsę pierwszą 12, drugą 11, trzecią 10 i t. d. Zysk, a zatem siła ruchu handlowego, ze względu na opór, jaki stawia sama odległość w równym terenie, jest największą wzdłuż prostej oba ogniska łączącej, słabnie zaś wzdłuż elips. Gdyby drogi prowadziły tak, jak promienie wodzące elips, obniżałyby siłę handlu do poziomu zaznaczonego na elipsie. Wyraziwszy się jeszcze dobitniej, powiemy, że każda miejscowość położona n. p. na elipsie pierwszej, utrzymująca się tylko z pośrednictwa w handlu zamiennym obu ognisk, byłaby o jednostkę energii na jednostkę towaru tą drogą przewożonego poszkodowaną w stosunku do miejscowości, położonych na prostej, podobnie miejscowości na drugiej, trzeciej elipsie w stosunku do poprzedzających. Moment ten, dotyczący położenia pewnej miejscowości, względem ognisk produkcyi i konsumcyi musi być rozstrzygający dla rozwoju handlu pewnych osad, gdyż rozwinie się on prędzej wzdłuż prostej, niż w kierunku elips. Osady już z położenia mają przeznaczony pewien zapas energii, jaki ze stosunków gospodarczych sąsiednich miejscowości mogą czerpać, nie biorąc tu oczywiście w rachubę innych czynników, które, jako nie wchodzące w zakres postawionego zagadnienia musimy wyłączyć.

podstawiwszy za a,--za e —

Od czego zależy jednak oś mała elipsy? Przyjąwszy za początek współrzędnych środek elipsy i podstawiwszy w równaniu D=C — G — r za r = 2e ponieważ odległość obu ognisk równa się podwójnemu mimośrodowi, otrzymamy C — c = D -}- 2 e. Wyraziwszy zysk D w odległościach, przekonujemy się, że C — c = 2a, to znaczy, że zamieniając różnicę krańcowych wartości (cen w obu centrach) danego towaru na koszta transportu, otrzymamy długość, która stanowi oś wielką elips (2 a). Wzór zatem D = C — c — r, przetłómaczony na język stosunków geometrycznych, będzie się przedstawiać w formie D = 2 a — 2e. Im e staje się mniejsze, tern D większe, czyli siła ruchu handlowego jest tern większa, im mimo-śród mniejszy, wtedy też elipsy zbliżają do kształtu koła a oś mała

staje się równą osi wielkiej. Ponieważ oś mała b — y a²—e2> w^§c

~ dostaniemy b = \J2 r 2

Mając dane a i b, możemy znaleźć poszczególne punkty elips dla

każdej odległości za pomocą równania

4.

y²

= 1. Ostatnia za-

a" ~b²

znaeza nam te miejscowości, przez które sprowsadzanie żelaza z jednego ogniska do drugiego przestaje się opłacać.

Ten sam związek zachodzi między różnicą ceny jakiegokolwiek innego towaru, zaofiarowanego w B, a zapotrzebowanego w A, a odległością. W rezultacie zatem suma różnic wartości wszystkich produktów w A i B wraz z odległością antropogeograficzną (nie geograficzną, bo wchodzą tu w grę stosunki komunikacyi, przez co opór naw^et dalszych odległości może być mniejsze, niż bliższych), — określają całe pole działania dla handlu tranzitowego. Gdyby w polu działania znalazły się miejscowości, określające cenę samodzielnie wodle swych stosunków produkcyi i zapotrzebowania, powstałyby nowe depresye i elewacye, a zatem nowre ogniska, wywołujące kom-plikacye w całym systemie energetycznym pola. Gdy dodamy, że opór, jaki odległość stawia, jest zmienny, a drogi nie prowadzą w prostym kierunku, lecz doznają zboczeń pod wpływem przeszkód naturalnych i przyciągania ognisk pośrednich, linie eliptyczne zamienić się muszą w krzywe kształtów nieregularnych, jak to uwidoczniają mapki linii cen.

Na większych przestrzeniach stosunki te wyrównują się cokolwiek i nie jest to rzeczą przypadku, że świat starożytny objął kraje

⁻

I- -

:r

i-.,

.1

-0239= : ■

bV -

Linie cen pszenicy z r. 1902 w monarchii austryacko-węgierskiej za 1 kg. w koronach.

I. — 0-140 II. - 0150 III. — OT60

Oesterreich, statistisches Handbuch 1903. Tabellen zur Währungsstatistik v. k. k. Finanz-Ministerium 11 Theil, S. 895.

IV. — 0-170 V. — 0T80 VI. — 0T90

Podziałka 1 :4,400.000.

0 10 ’J 30 W 50

ion

I5i) Km.

0169

0-169

OI91

l:s

’8.

0172

7\W

0175

Olg

0163

Sch

17'

0178/-, M / a

Wl

''mt;' °'l⁶' n

Y Ir ¹

K*

0I7M ,    ,

0178 P N 0I79/IZ am H LD I8I

O kii

0-155

163

0-152,

°Cti

0173 Wv 0I73VË

(SL, ]?

fl58

166

0155

°Ł

0165

0719

0166 *P T 0'163 ”5/

W\(M58

SE

0180 Tr

169

0167

0167

0163

A ;

0177 A

0-163

■i

'oGr

SĆh

0.187

5162

M^8n »N \

Tijąo \y

016H    ) °^0I6

T>^1177 K")

c"-    MM \fl|77^;

Ł 0166 B”(j!66W^

•A    n    f W-X

■M—-j

0166

ts

i^oifio e

W B.E.

0166(7 0° U

0]6Z

J /    ⁰¹⁷A

/on» «m^5™

-----I

51P

°T

01]

Rz \

O-16R

Mi

iW

<0052

Wd

170

1158

0'I63

°Ls

f 0-15° i---—-

0170

Ï73

0'l69

”K

_0160

0-158

0156 T *

0153

Tr Chr

0162 ÎW60 , ÜÏÏ¹*—& 0955

Ci

. \\°T

OTjAi °H⁵’⁵

~ ffiUW

0158

Ci

»58

0166

0169

oiBP

I@=

0'l5l

*E

%Ü70 OJtó 0161 Cl °§L

ÖI58

m"

0153

Ng

0-155

w.w

O'i6o

LC

159

J2

0767/

y^o v

10779

0166

.0156

0-156

s?

Kr.

•K

• Z.

Mi

0161

W.K.

1156

h. mT

0154

015?

“3

0152

MT

.0-159

0159

015E,

"§z

I’

0151

“I

0155

*N.B

TI

:

-

II AVI

Kronstadt

>1

1175

o2

twi

«r~”

Linie cen kukurudzy na Węgrzech

r. 1902, za cetnar metr. w koronach.

III. — 11—

■01

IY. - 11-50

r-i

II. — 10 50

Tabellen zur Währungsstatistik II Theil. Podziałka:

•U1» OSt

100

DS

no

£9.01

“I

1—4

1V95

/ÄP¹'

Debreczyn.

g»!

°ï

g4    -J

G7    O

.ï2

■jg)f

L^J.

oi

■E^s

Losouc

-Mp

i#=j

Ë-l^

<Ą/

!-!_f2

HH

.Cwl

ill

S.l

Sf

/J

s f &

o. g Ce

Cxo

l»3

&s

"t>l

Archiwum nauk. A. IV. 2.

B. Janowski.

i

0ib9

Krakow

0*156

0169

jjj Wdc/ow/ce

m 0161 Wieliczki

HO W' 1

«161

Bochnia

0M67

Tarnów

0166

A*«

5ien<awd

Ji60

R/esz^w,

0172,

0155

Radymno

Przemyśl

0157

0158

Mościska

0 166 R-yindnow' J)ui(la

vff!70

0753

Sambor

0 |56

0*155

<?okal

Żółkiew

Lwów

/TON Bfksjajôïv •

0*155

Glioolorow

0*157

0*152 °Zly£ lirnopol /

Broeianjr

0107

0206

Turka

■-mjr

Stryj

Trphliowla ChorosUó

0165

Monos

« Wisz

0753    0|5}

»fefryska. Bucü

0*166

0156

^c; Czortków

Linie cen pszenicy w Galicyi, przeciętnych z r. 1901, 1902, 1903 za 1 kg. w koronach.

(Stanisławów \ü

\TfuiUàcî

. \ ⁰¹.5Ł

Obe?tyn . "f Horoden

\0160

i. — 0150 II. — 0-160

III. — 0.170 IY. — 0-180

Kołowyjd

170

Kosow

57

0157

Oesterreichisehes statistisches Handbuch für die im” ßeichsrathe vertretenen Königreiche 1902, 1903, 1903.

Podziałka:

minia

Czermow

io U 30 W 50

wo Km.

0151

JJ GurdHumon

131*9

91-59

41-50

150

|-JW\I3«8    /

jT^wéiiVOortm u/c/ I5fe VSV⁷

■UOsseßorfWmdorf 3I5K5 /'“I?'8 l5(fp^Srdn

/ K-îi

50-59

Brema

tiog

K.el

130

100,

IM'

120

no

^J3Z8 LubtU Hàmburç

m

Hani

W-3Z

»ower

IH9'3

,<2

32-41

IV5

Berlin

23-32

Lipsk

IH-3Z

90

50-59,

80

113*1

rólłwipc

Ili 70

«3-32

\

5Wo\o/

y90

'O

,100

MIO

M ^ ^rdntyu,M a M

0?U,,C^    iwä

!w«

10.99

Karlsruhe

1902

Zw/cfca

50-59

iw?

NurymhtrM

1357

ChemnitiS

JJrezi io

32-91

ihn

I98 5

^trjssOu rg

Sluilgarł

50-59

190

23-32

91-50

Linie cen mięsa wołowego w Niemczech, riejlepszej jakości z wołów najwyżej 7-le-tnich za 1 dz. (100 kg.) w markach z r. 1904. Liczby znaczniejsze oznaczają ilość chowanych wołów na 100 mieszkańców.

Vierteljahrshefte zur Statistik d. deutschen Reiches 1905 I. S. BB.

Podziałka :

t_Ï.

iwKm

>

,

,v .

.

Ł

»

' ■: ’ ' •    - ■' I

Tab. V

12i

Kronstadt

18.0

Maros Vasarhely

osi

M.Szyget

Linie cen mięsa wołowego na Węgrzech, przeciętnych z 5 lat (1898—1902) za 1 kg. w koronach.

I. — 1- II. — 1.20; III. — 1-40 Tabellen zur Währungsstatistik II Theil, S. 908.

Podziałka :

asT

100

°u

na

Klausenburg

035

Szatnäf

0-94

Ungvar

039

S6.0

I EĆ35

zyce

Sat.Ujhely

06.0

98.0

Tok°aj

Nyiregjliara

Jebreczyn

880

W. Wa rddy u

in

Arad

'\zi

037

EtU

102.

egledjrolnok

0'89

oeo

Losonci

101

m^k0

Kecsxemét

fil Szegedyn

żaba

O' 80

W.Kikinda \

Teraesrar

oyJ    j

W.ßecjkerek 1

II

roi

Gran

90.1

Neutra

■sNeu^iiusel

ib

1*0 5

Ka|oosvdT

Iw/ 9U

030

Zombor

I -V?⁹

rsKirg

hh-l

Idenburg

iti

W. Kaniźsa

Archiwum nauk. A. IV. 2.

B. Janowski.

do granic elipsy, której oś wielką stanowi linia przechodząca przez ujścia Rodanu i Massalię, Rzym, Brundisium, północną Attykę, a więc prawie Ateny, Milet, Fenicyę, Palmyrę, Babilon, Persepolis, Indye poniżej ujść Indusu. Uważając za ogniska Rzym — Babilon lub późniejszy Bagdad, otrzymamy oś małą w kierunku prostej łączącej Sinope z Memfisem. Najważniejsze kraje pod względem kultury i cywilizacyi starożytnej, znajdą się w obrębie elipsy. I nic dziwnego, wszak za wymianą płodów postępuje i wymiana zdań, wiadomości, podań, oswojenie się z obcymi zwyczajami, w ogóle szczepienie kultury, posuwające się najintenzywniej w kierunku najmniejszych oporów odległości.

Jeśli teraz zapytamy, od czego zależy kierunek dróg, to wypadnie odpowiedzieć, że od kierunku, w którym różnica cen jest największą, a opór odległości najmniejszy. Moglibyśmy sobie nawet wyobrazić odrębną plastykę terenu handlowego dla różnych wytworów analogiczną do plastyki powierzchni ziemi. Najwyższemi byłyby miejsca, wytwarzające najwięcej najlepszej jakości towarów, naj-niźszemi miejscowości o najsilniej rozwiniętym popycie za tym towarem, dzieliłyby je przestrzenie o stokach rozmaicie nachylonych, których składową poziomą stanowiłaby odległość zredukowana t. j. wykreślona w stosunku do kosztów transportu danego towaru, pionową zaś różnica cen, czyli wysokości. Kierunek dróg byłby wtedy wyznaczony apriorycznie kierunkiem najstromszego spadku, jak się to dzieje przy wodach płynących. Przyrosty energii są tu najznaczniejsze, siła największą i gdybyśmy mogli użyć do przedstawienia rzeczy linii sił, oddających tak znakomite usługi teoryi elektryczności i magnetyzmu, drogi lądowe i wodne byłyby pękami tych linii, ramionami siły. Ponieważ zaś przyrosty energii użytecznej są tu największe, więc i każda miejscowość przy drodze lub w pobliżu niej położona, ma większą zdolność rozwoju, niż jakakolwiek inna.

Treść.

Str.

1.    Znaczenie odległości w antropogeografii

2.    Metodyczna strona zagadnienia .    .    .

3.    Energia społeczna........

4.    Energia uzytéczna a wartość . . . .

5.    Cena potencyałem........

6.    Linie cen...........

7.    Państwo izolowane.......

8.    Pod znakiem grawitacyi......

9.    Opór odległości.........

17

22

25

28

33

37

BIBLIOTEKA GŁÓWNA i

ro

WYDAWNICTWA

TOWARZYSTWA DLA POPIERANIA NAUKI POLSKIEJ

WE LWOWIE.

ARCHIWUM NAUKOWE.

DZIAŁ I, historyczno-filologiczny.

Tom. I. Z. 1. Dąbkowski P. 0 utwierdzeniu umów pod grózą łajania w prawie polskietihsredniowiecznem. — Z. 2. Buzek J. Studya kresu administracyi wychowania publicznego, I. Szkolnictwo ludowe.

8° wiek. str. 559. 1904.................

Tom II. Z. 1. Dembiński Br. Stanisław August i Ks. Józef Poniatowski w świetle-własnej korespondencyi. — Z. 2. Witwicki Wł. Analiza psychologiczna objawów woli. — Z. 3. Hahn W. Juliusza Słowackiego Samuel Zborowski. — Z. 4. Dąbkowski P. Załoga wprawie / polskiem średniowiecznem. 8° wiek. str. 509. T905

Tom III. Z. 1. Dąbkowski P. Rękojemstwo w prawie polskiem średniowiecznem. — Z. 2. Dąbkowski P. Litkup. Studyum z prawa polskiego. — Z. 3. Hahn W. Literatura dramatyczna w Polsce XVI wieku.

— Z. 4. N a n k e C z. Szlachta wołyńska wobec Konstytucyi Trzeciego

W , Maja. 8° wiek. str. 553 1907.............. .

Tom IV. Z. 1. Szumowski Wł. Galicya pod względem medycznym za Jędrzeja Krupińskiego pierwszego protomedyka 1772 — 1783. — Z. 2. Janowski B. O odległościach jako czynniku rozwoju kultury. — Dalsze zeszyty w druku.    ^    7    -<

DZIAŁ II, matematyczno-przyrodniczy.

Tom I. Z. 1. BodaszewTski Ł. J. Teorya ruchu wody na zasadzie ruchu falowego. Cz. I. — Z. 2. Łoziński W. Doliny rzek wschodnio-kar-packich i podolskich. — Z. 3..Hirsch 1er J. Spostrzeżenia nad rozwojem zarodkowym motyli. — Z. 4,VGr och mali cki J. Badania nad regeneracyą soczewki ocznej u ,ryb. — -Dalsze zeszyty w druku.

,•    ₍    ' .    .... r - ■■ J ^ ^    \ - •'T V.. -ÿ -» ^ . - ■ /    ^

Studya nad historyą prawa polskiego

wydawane pod redakcyą

Oswalda Balzera.

Tom III. Z. 1. Ch o dyn i cki H. Sejmiki ziem ruskich w wieku XV. — Dalsze zeszyty w druku.

Tom I. i II. wydane nakładem prywatnym, nabywać mogą członkowie Towarzystwa po cenie zniżonej 8 K za tom.

Kor.

z za-

12

A,

12

12

Sprawozdania Wydziału Towarzystwa. Roczniki 1901—1907 po 50 hal. Członkowie nowowstępujący otrzymują Sprawozdanie za rok ostatni bezpłatnie.

•V,

WYDAWNICTN

TOWARZYSTWA DLA POPIERANIA

WE LWOWIE.

POLITECHNIKA KRAKOWSKA

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

111-306242

Kdn. Zam. 480/55 20.000

Kor,

Abraham Władysław. Powstanie organizacyi kościoła łacińskiego ira Rusi

Tom I. 8° wiek. str. XVI i 418. 1904............

Bodaszewski Łukasz J. Teorya ruchu wody na zasadzie ruchu falowego Część I, z 76 fig. w tekście i 2 tabl, 8° wiek. str. 126, 1901. . Buzek Józef. Studya z zakresu administracyi wychowania publicznego I. Szkolnictwo ludowe. 8° wiek. str. 479. 1904.

Chodynicki Henryk. Sejmiki ziem ruskich w wieku XV. 8" str. 119

10

Dąbkowski Przemysław. Litkup. Studyum z prawa polskiego. 8° wiek. str. 68. 1906.    ^    L ........

—    O utwierdzeniu umów pod grozą łajania w prawie polskiem śreclnio-

wieeznem. 8® wiek. sir. 75. 1908..............

—    Rękojemstwo w prawie polskiem średniowiecznemu 8° wiek. str. 255.

1904............... \ t. • • • • • • •

-— Załoga w prawie polskiem średniowiecznemu 8" wiek. str. 49. 1905 . Dembiński Bronisław. Stanisław August i Ks. Józef Poniatowski w świetle" własnej korespondencyi. 8° wiek. str. 259. 1904........

—    Źródła do dziejów drugiego i trzeciego rozbioru Polski, łom 1. Poli

tyka Rosyi i Prus wobec Polski od początku Sejmu Czteroletniego do ogłoszenia Konstytucyi Trzeciego Maja, 1788—1791. 8° wiek. str. LXXI i 565. 1902...................

Grochmalicki Jan. Badania nad regeneracyą soczewki ocznej u ryb, z tablicą, 8 wiek. str. 28. 1908...............

Hahn Wiktor. Juliusza Słowackiego Samuel Zborowski. 8° wiek. str. 71. 1905.

—    Literatura dramatyczna w Polsce XYI wieku. 8° wiek. str. 133. 1906 Hirschler Jan. Spostrzeżenia nad rozwojem zarodkowym motyli, z 9 fig.

w tekście i 4 tabl. 8° wiek. str. 85.1907...........

Janowski Benon. O odległościach jako czynniku rozwoju kultury, z 4 fig.

w tekście i 5 tabl. 8° wiek. str. 43, 1908........ .    .    .

Łoziński Walery. Doliny rzek wschddnio-karpackich i podolskich, z 7 fig.

w tekście i 5 tabl. 8" wiek. str) 67. 1905 ..........

Nanke Czesław. Szlachta wołyńska wobec Konstytucyi Trzeciego Maja. 8° wiek. str. 93. 1907

Potocki Wacław z Potoka. Ogród Fraszek, wydanie zupełne Al. Briick-. tom I. 8° str. XXXII i 586, tom II. 8« str. XXV i 549, 1907 . Szumowski Władysław. Galicya pod względem medycznym za Jędrzeja Krupińskiego, pierwszego protomedyka 1772—1783. Z portretem Krupińskiego, 8° wiek. str. 368. 1907.....>.........

Witwicki Władysław. Analiza psychologiczna'objawów woli, z 4 figurami w tekście V 1 tabl. 8° wiek. str. 127. 1904..........

nera

Biblioteka Politechniki Krakowskie)

it

03

CM

05

Cl

DO

▼H <M CO

co

co co

CO

co

co

100000297919

‘7

—-- ....

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

10Ö00Ö297S1S

111-306242

¹

Van der Borght. Zur Frage des Einflusses der Entfernung auf die Gäterbewegung, Zeitschrift für Nationalökonomie u. Statistik 1908. s. 168.

²

F. Zahn, die Volkszählung 1900 und die Grosstadtfrage Zeitsch. f. Nat. u. Stat. 1904. s, 19.

³

   Załęski. Królestwo Polskie pod względem statystycznym 1900.

⁴

   Dr. Heinrich Rauchberg. Die Bevölkerung Oesterreichs 1895.