toziAŁf POLITECHNICZNE KRAKÓW

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

BSÊP .

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000217041

ŚWIAT I ŻYCIE

TOM I

Świat i Życie

ZARYS ENCYKLOPEDYCZNY WSPÓŁCZESNEJ WIEDZY I KULTURY

TOM I

REDAKTOR NACZELNY

Dr ZYGMUNT ŁEMPICKI

PROF. UNIW. WARSZAWSKIEGO

REDAKCJA

Dr ANNA CHOROWICZOWA

KSIĄŻNICA-ATLAS

LWÓW-WARSZAWA

i,iO î £,<

KRAKÔ V

S, A

«_ 'w&o-

2323

TEKST I ILUSTRACJE ODBITO W ZAKŁADACH GRAFICZNYCH S-KI AKC. KSIĄŻNICA-ATLAS WE LWOWIE

Akc. Nr.

Zeszyt

Spis artykułów zawartych w tomie I (1933)

Spis tymczasowy — w tomie IV będą umieszczone spisy dla całości „Świata i Życia".

Strona

1—9

9—19 19—30 30—35 35—46 46—54 54—59 60—68 68—76 77—83 83—89 89—97 97—105 105—117 117—131 131—134 134—147 147—151 v 151—157 157—172 172—192 192—204 204—213 213—218 218—226 226—229 229—235 235—240 240—248 248—254 254—269 269—275 275—286

Tytuł i autor

Abecadło — A. Obrębska

Absolutyzm — J. Feldman

Adwokat — L. Okręt

Afekt — W. Witwicki

Afryka — J. Czekalski

Akademja — S. Łempicki

Akcent — K. Nitsch

Akcja — Akcyjna Spółka — L. Fali

Aktor — A. Grzymała-Siedlecki

Akwarjum — T. Wolski

Akwedukty i termy — J. Parandowski

Alchemja — L. Szperl

Aleksander Wielki — J. Parandowski

Alkoholizm — M. Kacprzak

Alpy — B. Olszewicz

Amazonka — B. Lepecki

Ambasador — R. Przeździecki

Ambicja — W. Rzymowski

Ameryka — E. Romer

Ameryka Połud. — St. Pawłowski

Ameryka Północna — E. Romer

Analfabetyzm — K. Konarski

Analiza — K. Ajdukiewicz

Anarchizm — K. Srokowski

Antarktyda — J. Wąsowicz

Antropogeograf ja — St. Pawłowski

Antropologja — J. Czekanowski

Antyki — M. Hartleb

Apostołowie — X. F. Rosłaniec

Apteka — B. Koskowski

Arabowie — M. Jarosławski

Nr tabl.

2—5. I barwna (zeszyt 1)

to OO Ol

10. 11

12. 13

14—16 17—23

24. 25

26. 27

28

29

Arasy — J. Starzyński Archeolog ja — J. Parandotoski

i W. Antoniewicz

30

31. 32

287—295 295—304 304—316 316—324 324—331 331—336 337—343 343—352 352—362

Architekt — H. Oderfeld Archiwum — K. Konarski Arjanie polscy — K. Górski Arjowie — S. Schayer Arktyda — J. Wąsowicz Arogancja — W. Witwicki Artylerja — A. Hniłko Arytmetyka — T. Sierzputowski Astronom ja — E. Rybka

33—35

36—38

39. 40

41. 42

Zeszyt

Strona

362—371 371—378 378—389 389—398 398—406 406—419 419—430 430—440 440—447 447—453 453_474 474—483/4 483/4—494 494—499 499—510 510—518 518—529

Tytuł i autor

Asyrja — A. Hertzówna Atelier filmowe — J. B. Toeplitz Ateny — J. Parandowski Atlantyk — St. Pawłowski Atmosfera Ziemi — E. Rybka Atom — S. Ziemecki

43. 44

45

46—48

Nr tabl.

Australczycy — S. Poniatowski Australja — St. Pawłowski Austrja — St. Pawłowski Autorytet — A. Grzymała-Siedlecki Azja — J. Czekalski Azja Przednia — St. Pawłowski Babilonja — A. Hertzówna Bagna — R. Galon Bakterje — H. Sparrow Bakterjologowie — P. Słonimski Balzak i powieść francuska —

49 a. b 49 c—51 52. 53

54—58

59

60

II barwna (zeszyt 5)

529—536

536—543

543—559

559—561

561—566

566—576

577—580

580—589

Bałkany — K. Srokowski

Bałtyk — St. Pawłowski

Banki — T. Sławiński

Bank Polski — T. Sławiński

Banzai — J. Jaworowski

Barok — J. Starzyński

Barok w literaturze — M. Hartleb

Boy-Żeleński 61

62

63

65—74. 75 b. 78 a

589—600

600—609

609—614

Barwniki i przemysł barwnikarski —

W. Kączkowski

Baśń i bajka — S. Beylinówna Bawełna — J. St. Cezak

64

79

Bazylika starochrześcijańska —

J. Starzyński 75 a. 76—78

Behawioryzm — J. Dembowski Beton — S. Kamiński

614—622 622—626 626—637 637—642 642—648 648—658 658—667 667—670

670—673    ' Bibljografja — J. Muszkowski

674—681 681—690 690—698 698—707 707—718 718—728 728—744 744—752 752—756 756—763 763—774 774—780 780—786 786—792 792—803

Bezrobocie — Z. Kącka Bezrobocie młodzieży — M. Balsigierowa Białko — P. Słonimski Białorusini — L. Wasilewski

Biblja — X. F. Rosłanicc Bibljofilstwo — J. Muszkowski

Bibljoteka — J. Muszkowski Biegi — W. Humen Biesiady — M. Hartleb Bismarck — J. Feldman

80

81

82

83—85

86

Bitwa jutlandzka — K. Taube Bitwa pod Warszawą. — A. Borkiewicz 87. 88 Bizancjum — M. Serejski    89—93

Bohater — W. Rzymowski Boks — W. Junosza-Dqbroivski Boliwar — B. Olszewicz Bolszewizm — Z. Łempicki Bonza — J. Jaworowski Botanika — B. Hryniewiecki Ból — P. Słonimski Braminizm — S. Schayer

94

95

96—98

Zeszyt

Strona

Tytuł i autor

Brazylja — T. Jaczewski

Broń w dawnej Polsce — A. Hniłko

Budda i buddyzm — S. Sćhayer

Budżet — T. Grodyński

Burżuazja — A. Hertz

Cechowa sztuka — J. Starzyński

Cechy — M. Hartleb

Celowość — K. Ajdukiewicz

Celtowie — J. Reinhold

Cement — S. Kamiński

Cena — T. Sławiński

Cezarowie — J. Parandowski

Chanat — T. Kowalski

Charakter — St. Baley

Chata — K. Moszyński

Chemja — J. Dobrzański

Chemja ustrojów żywych — P. Słonimski

Chiny — J. Jaworowski

Chłop — Fr. Bujak

Chopin — K. Stromenger

Choroba — P. Słonimski

Chrześcijaństwo — X. A. Klawek

Ciążenie powszechne — L. Infeld

Ciepło — M. Grotowski

Cieśniny — J. Czekalski

Ciśnienie — L. Wertenstein

Cło — W. Ciechomski

Cukier — J. Iwasiewicz

Curie-Skłodowska — L. Wertenstein

Cyganie — E. Frankowski

Cyrk — J. Parandowski

Cywilizacja — B. Suchodolski

Czartoryski — M. Kukieł

Czas astronomiczny — E. Rybka

Czechosłowacja — A. Chorowiczowa

Człowiek — E. Loth i St. Miller

Czyn — T. Kotarbiński

Czytanie — H. Radlińska

Czytelnictwo — H. Radlińska

Danja — B. Olszewicz

Darwinizm — J. Dembowski

Dekoracja — R. Zrębowicz

Demokracja — K. Grzybowski

Demokratyzm — A. Hertz

Diament — J. Morozewicz

Długowieczność — J. Dembowski

Dom — J. Starzyński i H. Oderfeld

Domowe zwierzęta — T. Marchlewski

Doświadczenie — K. Ajdukiewicz

Dramat — Z. Łempicki

Droga mleczna — E. Rybka

Drogi — M. Nestorowicz

Drób — M. Trybulski

Drukarstwo — S. P. Koczorowski

Nr tabl.

803—813 813—825 825—835 835—845 845—854 855—861 861—867 867—875 875—883 883—887 887—893 893—904 904—907 907—916 916—923 923—931 931—940 940—958 958—969 969—978 978—989 989—996 997—1006 1006—1012 1012—1020 1020—1032 1032—1039 1040—1050 1050—1054 1054—1063 1063—1068 1068—1081 1081—1091 1091—1103 1103—1117 1118—1136 1137—1144 1144—1148 1148—1153/4 10 1153/4—1162 1162—1172 1172—1180 1180—1190 1190—1194 1194—1200 1200—1207 1207—1219 1219—1226 1226—1233 1233—1247 1247—1255 1255—1263 1263—1270 1270—1278

99

100. 101

105—110

102—104

111

112

113—117

118—121

122

123—125 a 125 b. 126

to to

129. 130 131

132—136

137

138. 139

140—144

145—151

152

153—155

156—159

Spis ustępów treści rozrywkowej na okładce

Zeszyt 1:

Mnożenie na palcach.

Kubek w kubek.

Rękawiczki.

Nić pajęcza.

Zeszyt 2:

Wodzi baba Firleje.

Paszkwil.

Wyprawa zoologiczna za króla Augusta II.

Zeszyt 3:

Bambus.

Broda i wąsy.

Zeszyt 4:

Punktualność.

Dwa odkrycia astronomiczne. Zeszyt 5:

Pierwsze wieczne pióro.

Byliny.

Wart Pac pałaca i pałac Paca.

Zeszyt 6:

Gazety codzienne.

Kartofle.

Kość słoniowa.

Olbrzymia sieć.

Zeszyt 7 :

Bezlotki.

„Ten zegar stary kuranty tnie“. Djabeł wenecki.

Zeszyt 8:

Jak nasze prababki zdobywały polor i urodę.

Krynolina.

Sylwetka.

Zeszyt 9:

Hejnał.

Polowanie na trufle. Wachlarz.

•y.

ABECADŁO. Wszyscy od lat najmłodszych mamy do czynienia z abecadłem i wyraz ten jest dla nas tak pospolity, że gdy usłyszymy zamiast niego alfabet, wydaje się nam, jakby była mowa o jakiejś innej rzeczy, o wiele mądrzejszej i uczeńszej. Tymczasem oba wyrazy oznaczają to samo: zbiór znaków używanych w piśmie, tylko alfabet pochodzi od nazwy pierwszych dwóch liter abecadła greckiego, alfa (a) i beta (ß), zaś w abecadle wzięto nie dwie, lecz pierwsze cztery litery łacińskiego alfabetu, które brzmiały a, be, ce, de.

Abecadło obiecuje...

Mógłby zatem powiedzieć ktoś, obserwujący uważnie ten wyraz, że po polsku powinniśmy mieć abecedło — nie mamy jednak takiego wyrazu, choć u sąsiadów naszych, Czechów, słyszymy abeceda, albo i po francusku mówimy na elementarz abécédaire. A nie mamy go dlatego, że oto język nasz spłatał nam figla i od bardzo dawnych czasów, odkąd zaczęto pisać i wydawać książki polskie, skojarzyli Polacy nazwę na abecadło z obiecać i powstała stąd forma naprzód obiecado („Patrzy [— patrz] obiecada mego, tobie tu napisanego“ — mówi w XV w. P a r k o s z, pierwszy reformator alfabetu polskiego), a potem obiecadło. Dziś zresztą obiecadła używamy tylko żartobliwie; mówiąc poważnie, posługujemy się abecadłem lub alfabetem. Prawosławne narody słowiańskie używają

świat i życie.

na abecadło nazwy azbuka, również od wyrazów, zaczynających się : pierwszy na a w az czyli po starosłowiańsku „ja“, a drugi na & w buky, to samo, co drzewo „buk“.

Różne rodzaje abecadeł.

Abecadło jest to więc zbiór znaków czyli liter, używanych w piśmie. Oczywiście nie mamy tu na myśli wszystkich odmian pisma na świecie. Naprzykład pismo obrazkowe, jak niegdyś hieroglify egipskie, albo pismo i d e o g r a-f i c z n e, używane przez Chińczyków, mają znaki dla całych wyrazów albo pojęć, np. chiński znak znaczy „koń“, znaczy „drzwi“ (-» Pismo). Inną grupę stanowią pisma fonetyczne czyli głoskowe, gdzie każdy dźwięk czyli głoska dostaje odrębny znak (literę) i dopiero zbiór takich liter nazywa się alfabetem. Ale i fonetyczne pisma, choć wszystkie możemy sprowadzić do wspólnego pradawnego wzoru pisina języków semickich, rozwinęły sczasem u siebie różne systemy abecadeł. Bo oto oprócz takich głoskowych alfabetów, gdzie, jak w naszym, mamy znaki dla spółgłosek i samogłosek, istnieją alfabety tylko spółgłoskowe, gdzie się pisze jedynie spółgłoski wyrazu, a samogłosek czytający sam się domyśla. Na naszym języku można to sobie wyobrazić tak, jakgdybyśmy chcieli przeczytać np. wyraz kolano, napisany tylko za-pomocą spółgłosek k l n, ale wtedy moż-naby zamiast opuszczonych samogłosek o a o wstawić równie dobrze a i a,

i otrzymalibyśmy kalina, albo o o, po k i po w, i dostalibyśmy Kolno, albo tylko a, o czy i po l, i mielibyśmy klan, klon lub klin. Jak widzimy, alfabet spółgłoskowy nie nadawałby się do naszego języka, bo ze względu na wielką rozmaitość kombinacyj samogłoskowych byłby za trudny do odczytania. Wyłącznie spółgłoskowy jednak był dawny alfabet hebrajski, i dopiero potem, gdy język hebrajski zaczął wychodzić z użycia i Żydzi przestawali go rozumieć, zaczęto dodawać nad lub pod spółgłoskami znaki wskazujące, jaką samogłoskę należy przy nich wymówić. Znamy wszyscy hebrajsko-żydowski wyraz mełamed („nauczyciel w chederze“ ) ; otóż po hebrajsku „uczeń“ brzmi lamed, a pisze się (w hebrajskiem zawsze od strony prawej ku lewej ) zapomocą trzech znaków na spółgłoski l m d: ‘Töb; kreska i przecinek pod literą l oznacza, że trzeba po l wymówić a, trzy kropki pod m, że jest kolej na samogłoskę e.

Oprócz spółgłoskowego znamy jeszcze także abecadło zgłoskowe, w któ-rem całe zgłoski oznaczono przez jeden znak. Alfabet taki spotykamy w języku staroindyjskim, zwanym też san-skrytem (-» Sanskryt) ; są tam odrębne znaki dla samogłosek a, i, u i t. p., a odrębne dla połączeń zgłoskowych ka, ta, ba, ke, po, tu i t. p. Np. samogłoska a, kiedy stanowi sama zgłoskę, wygląda tak ^ , ale znak na zgłoskę ka już wcale poprzedniego znaku nie będzie w sobie zawierać, tylko się wyrazi przez zupełnie inny znak ^ , podobnie ta przez cf , tu przez , wyraz putra „syn“ przez ^ i t. d.

Jeszcze pod jednym względem różni się alfabet sanskrycki od innych: ma inny porządek liter. Wszystkie alfabety języków europejskich, wywodząc się z alfabetu fenickiego, zachowują tę samą naogół, niczem dziś dla nas nieuza-

sadnioną, kolejność znaków, i nikt nie może wytłumaczyć, dlaczego b idzie po a, zaś r przed $ — to się już utarło i weszło w zwyczaj. Lecz gramatycy indyjscy, którzy byli bardzo subtelnymi badaczami języka, już na wiele wieków przed nami uporządkowali znaki alfabetu według sposobu wymawiania dźwięków; podzielili więc alfabet na szeregi samogłosek, dwugłosek czyli dyftongów, a połączeniom spółgłoskowym dali podziały na : tylnojęzykowe (ka, kha, ga...), dziąsłowe (cza, dża...), zębowe (ta, da...), wargowe (pa, ba, ma...) i t. d.

Grecja i Rzym, dwa źródła współczesnych alfabetów europejskich.

Pierwszym narodem w Europie, który przejął pismo od Fenicjan, byli Grecy; od Greków przejęli je Rzymianie, i od tych dwóch narodów, stanowiących dwa ogniska cywilizacji starożytnej o pierw-szorzędnem znaczeniu w rozwoju kultury europejskiej, rozszerzyła się sztuka pisania wśród wszystkich ludów Europy. Od Rzymian przejęła pismo i alfabet łaciński cała zachodnia Europa, a ze Słowian : południowi (częściowo) i zachodni — w tych liczbie i my. Na greckim znów alfabecie wzorował się apostoł Słowian, św. Cyryl, układając w w. IX pierwszy alfabet dla Słowian. Istniały dwa starosłowiańskie alfabety : g ł a g o-lica i cyrylica; cyrylicę, pismo ksiąg kościelnych, przerobili Rosjanie na pismo świeckie, t. zw. grażdankę, i dziś powszechnie posługują się nią narody słowiańskie, należące do cerkwi prawosławnej lub choćby obrządku wschodniego (Rosjanie, Ukraińcy i Białorusini, Bułgarzy i Serbowie). Na obszarze Polski mamy Ukraińców i Białorusinów, piszących taką właśnie graż-danką. Abecadło ich sprawia nam trochę trudności, bo niektóre litery w ich alfabecie czytają się zupełnie inaczej, np.

nasze b oznacza u nich w, albo nasze p używa się jako r ; w ten sposób rosyjski wyraz bop (== złodziej) przeczytać trzeba wor. Alfabet starosłowiański miał jednak tę wielką zaletę, że każdemu dźwiękowi odpowiadał w nim specjalny znak.

ą — ę, ć, ń, cz—sz.

Inaczej było w Polsce. My, przyjmując przed kilkuset laty alfabet łaciński, napotkaliśmy na wielką trudność w tern, że język nasz miał więcej dźwięków i więcej potrzebował liter, niż uboższa w głoski łacina. Język łaciński np. nie posiadał samogłosek nosowych ą, ę, ani miękkich spółgłosek ń, ć, di i t. p. Trzeba było jakoś sobie radzić: albo łączyć dwa znaki w jeden dla oznaczenia nowej głoski, jak np. sz, cz, dz, albo przerabiać dawne litery na nowe, dodając nad niemi lub pod niemi małe znaczki (ogonki, kreski, kropki), t. zw. znaki diakrytyczne, np. w ę, ą, ń, ś, ó, ż i t. p. Na początku piśmiennictwa polskiego, kiedy się pisało przeważnie po łacinie, w sposobach wyrażania dźwięków polskich szczupłym alfabetem łacińskim panowała ogromna dowolność: każdy pisał innym sposobem i nikt nie dbał o uporządkowanie pisowni polskiej.

„Obiecado“ Parkosza.

Systematycznie zajął się tern dopiero w XV wieku Jakób P a r k o s z i napisał ortografję, zwaną po łacinie Abecedarium nostrum, a z polska Obiecado moje. W książce tej nie chciał iść Parkosz śladami wielkiego reformatora pisma czeskiego Jana Husa, który opracował dla Czechów nowy i mądrze ułożony alfabet, składający się z liter łacińskich, połączonych ze znakami diakrytycznemi. I Parkosz niektórym literom dał znaki diakrytyczne, np. ć pisał on jak francuskie ę, kiedy-

indziej modyfikował kształty liter: np. wprowadził nowy znak na n twarde, 11, obok zwykłego n na n miękkie, ale w innych wypadkach zachowywał znaki złożone, np. s pisał przez ss, a na ż używał sz i książkę swą takiem zakończył wezwaniem:

Patrzy obecada rrçeeqp Thobe thu rçapissarçeqo Boę trnyerrj kaszde slotrko thobe Pissrąerrj rosrji qjos da trssobe.

(Patrzy obiecada mego Tobie tu napisanego,

Boć w niem każde słówko tobie Pismem różny głos da w sobie).

Reforma Zaborowskiego.

Mimo tego zachęcania reforma Parko-sza się nie przyjęła, jako niepraktyczna a niebardzo dokładna. Nielepiej też powiodło się drugiemu reformatorowi polskiego pisma, St. Zaborowski e-m u (pocz. XVI w.), który w swej „Orto-grafji“ zupełnie otwarcie poszedł za przykładem Husa i powymyślał dla wszystkich głosek polskich oddzielne litery, upstrzone, jak w czeskiem, znakami diakrytycznemu Nowe to pismo wyglądało następująco:

Na próżność ńestatku twego Ńe ber ÿmêna bożego.

Pamątay to sobe vele Bis ccił swatà ÿ ńedele.

(Na próżność niestatku twego Nie bierz imienia bożego.

Pamiętaj to sobie wiele,

Byś czcił święta i niedziele).

Naukowy alfabet fonetyczny.

Ale i ta próba nie utrzymała się długo i dzisiejszy polski alfabet składa się albo z pojedyńczych znaków, zaopatrzonych niekiedy w dodatkowe znaczki, albo ze znaków kombinowanych. Do takiego abecadła przyzwyczailiśmy się

Rzekomy gotyk — „szwabacha“.

Nazwa „pismo gotyckie“ wymaga ma-    nie słuchowej oparty jest alfabet więź-

łego wyjaśnienia: używa się jej dla pi-    niów, złożony z pukań i pauz. Istnieją

sma frakturowego, łamanego    wreszcie alfabety stosowane na odle-

(por.łac. f rango) ,które powstało w śred-    głość, oparte na sygnałach świetlnych,

niowieczu z minuskuł łacińskich; pismo    na krótszych lub dłuższych przerwach

to było rozpowszechnione w całej Eu-    w przesyłanym prądzie elektrycznym,

ropie, a do dziś jeszcze (w nieco zmie-    jak alfabet Morse’a (-* Telegraf) —

nionej formie) trzymają się go Niemcy,    i całe mnóstwo innych specjalnych zna-

broniąc go jako rzekomo starożytnego    ków, szyfrów tajnych, których większo-

dziedzictwa kultury germańskiej, co się    ści nie znamy, a które sami moglibyśmy

nawet w nazwie gotyku (od Go-    wymyślać w nieskończoność. Widzimy

t ó w) ma uwydatniać ; tymczasem na-    z tego, że wygląd i rodzaj znaków,

zwę tę nosi ono zupełnie niewłaściwie,    wchodzących do alfabetu, jest rzeczą

i nie dostrzegamy jego nieścisłości, ale kiedyby się chciało napisać coś bardzo dokładnym sposobem, trzebaby wprowadzić różne zmiany. Takie zmiany wprowadzają uczeni, badający specjalnie język, językoznawcy, i w ten sposób stwarzają alfabet naukowy, t. j. ściśle fonetyczny (używany zwłaszcza w nauce o dialektach). Nie mogą w nim istnieć znaki złożone, jak dz, dź albo ni (w słowie: konia)—zastąpione są one przez inne litery, np.g =dz (na drogę = na drodze), ś = sz (śary = szary), a ń pisze się nietylko na końcu wyrazu czy przed spółgłoską (koń, na końcu), ale też i przed samogłoskami (kona, korzec — konia, koniec) i t. p.

Co do kształtu dzielą się litery alfabetu na odmiennie pisane duże litery, t. zw. majuskułę, odmiennie zaś małe czyli minuskułę. Z ważnych dla historji alfabetu polskiego znamy prócz tego dwa typy kształtów liter: alfabet łaciński okrągły, jakim i dziś piszemy, i niesłusznie gotyckiemi zwane ostre, łamane litery, które, jak ich dawniejsza nazwa — szwabacha — wskazuje, przyjęliśmy od Niemców; były one w użyciu w drukach staropolskich do końca XVII w., a dziś jeszcze używają ich ewangeliccy Mazurzy w Pru-siech Wschodnich.

bo najstarsze zabytki, pisane językiem i alfabetem Gotów, np. Biblja Ulfilasa z IV w. po Chr., mają alfabet, pochodzący z pisma grecko-uncjalne-g o o kształtach zupełnie innych, niż łacińskiego pochodzenia fraktura. Starożytni Germanie mieli też wprawdzie swoje własne pismo, t. zw. runy, ale i te nie były oryginalne, i uczeni doszukują się w nich greckich lub łacińskich wzorów.

Alfabety niewzrokowe.

Alfabetu używamy pozatem nietylko dla oznaczania dźwięków mowy: litery alfabetu występują niekiedy również w roli cyfr (liczby rzymskie) i zanim weszły w użycie cyfry arabskie, zwyczaj ten był ogromnie rozpowszechniony. Dzisiaj używamy także dużych i małych liter przy klasyfikowaniu czegokolwiek na główne i podrzędne grupy.

Pozatem są alfabety, które czyta się nie wzrokowo, lecz dotykowo : taki jest np. alfabet dla niewidomych, składający się z wypukłych i wklęsłych kropek, ugrupowanych inaczej dla każdej litery, tak by niewidomy mógł je dotknięciem palców rozpoznać (-» Niewidomi). Inne znów alfabety nie docierają nigdy do zwykłej postaci pisma. Naprzykład alfabet głuchoniemych „pisze się“ w powietrzu gestami, przez naśladowanie palcami kształtów liter. Tylko na stro-

SKĄD SIE WZIĄb NASZ ALFABET EGIPT I SYNAI IFENICJAIGRECJAI RZYM

ĆK

tir

GŁOWA WOŁU

K OKf^SLAJ^Cr lYOkÇ

n □' Dnmü

ZNA

ALEF

Do- ro semicku: wöt

MÓWI

ALEF

ALFA

oo

PA

rUEDIPSkU: dom

BET

ro &ÊMICWT. DOM

IETA

7°

Æ>

rEp

R.ESL

ro EGIPSKU'GŁOWA PD SEMICKU: GŁOWA

P>0

Ryc. 1. Powstanie pisma.

A. Obrębska.

niestałą, którą możemy do pewnych granic sami zmieniać i przystosowywać do różnych warunków.

ABSOLUTYZM. — „Sejm uchwalił budżet prezydenta Rzeczypospolitej“ — „Sejm udzielił prezydentowi specjalnych pełnomocnictw“ — takie i tym podobne wiadomości spotyka się niemal codziennie na szpaltach gazet polskich. Nazwisko prezydenta powtarza się w tych gazetach niemal tak często, jak np. w gazetach angielskich, włoskich, czy szwedzkich powtarza się imię panujących w tych krajach monarchów. Imiona te obywatele danych krajów wymawiają najczęściej z najgłębszym szacunkiem a nierzadko i z prawdziwą czcią i miłością — a mimo to każdy przecież wie, że ani prezydenci republik, ani monarchowie w różnych królestwach świata nie są dziś panami życia i śmierci mieszkańców danego kraju, że nie wolno im rządzić według swego uznania i swego widzimisię, i że tern samem zakres ich władzy ograniczony jest bardzo ściśle ca-

łym szeregiem specjalnych praw i rozporządzeń. W niektórych krajach, jak np. w Stanach Zjednoczonych A. P., zakres władzy prezydenta jest znacznie większy, niż np. w Polsce, ale i tam przecież nie wolno prezydentowi przekroczyć granic swoich uprawnień — tak samo, jak nie wolno ich przekroczyć królowi angielskiemu, włoskiemu, czy szwedzkiemu (-» Monarch,ja).

Każdy, kto uczył się choć trochę hi-storji, wie, że niezawsze tak było. Nieraz przecież czytaliśmy wszyscy o władcach niczem nieograniczonych, sprawujących swoją władzę niepodzielnie, nie znoszących najmniejszego , oporu, czy sprzeciwu. Taki ustrój właśnie, w którym król, względnie wogóle najwyższy czynnik w państwie wykonywuje władzę niepodzielnie, nie krępowany w swoich czynnościach przez nikogo, przez nikogo nie nadzorowany i przed nikim nie odpowiedzialny, nazywamy absolutyzmem. Absolutyzm przejawiał się w biegu dziejów w różnorodnych postaciach, zależnie od warunków politycznych, stopnia dojrzałości społeczeństwa i rozwoju kultury.

Wschód — kolebka absolutyzmu.

Pierwszy raz w dziejach spotykamy się z absolutyzmem w jego najpełniejszej postaci w państwach starożytnego Wschodu. Faraonowie egipscy (-» E-gipt) oraz władcy Babilonji i Asyrji (—> Babilonja i Asyrja), uważani za bóstwa, otaczani byli zewnętrznemi oznakami kultu religijnego, rozporządzali stosownie do swej woli życiem i mieniem poddanych, zaś czyny swe uwieczniali w posągach i napisach, rytych na ścianach pałaców i grobowców. Despotyzm wschodni znalazł najpełniejsze wcielenie w starożytnej monarchji perskiej (—> Persja) i w państwie Aleksandra Wielkiego, do Europy zaś wkroczył z państwem tureckiem (—» Turcja), którego władca świecki był równocześnie kalifem, t. j. zwierzchnikiem duchownym świata mahometańskiego, i wykonywał władzę w duchu staroazjatyc-kim aż do chwili przeobrażenia Turcji w monarchję konstytucyjną (1908).

Absolutyzm europejski.

Rzym, Bizancjum, Rosja.

Odmienny charakter nosi absolutyzm europejski, który korzeniami swemi tkwi w stosunkach rzymskich. Przejście Rzymu od republiki do cesarstwa nie oznaczało zrazu wprowadzenia absolutyzmu, albowiem princeps dzielił swą władzę z senatem. Właściwymi twórcami absolutyzmu rzymskiego byli dopiero późniejsi cezarowie Dioklecjan (284—305) i Konstantyn Wielki (306—337), którzy, stłumiwszy anar-chję wojskową, wprowadzili rząd ściśle absolutny, centralistyczny, oparty na sprawnych urzędach, osobę zaś władcy opromienili przepychem wschodniego ceremonjału. Ugruntowana przez nich forma rządzenia uległa w cesarstwie

wschodnio-rzymskiem dalszemu przeobrażeniu. Władcy bizantyńscy (-» Bizancjum) prowadzili w swych pałacach życie, unormowane drobiazgową etykietą, na wzór despotów Wschodu szafowali wyrokami śmierci, gotowali swym przeciwnikom najokrutniejsze męki, konfiskowali ich majątki, wreszcie podporządkowali sobie całkowicie kościół, normowali spory dogmatyczne i prześladowali kacerzy.

Absolutyzm bizantyński oddziałał potężnie na Ruś, zwłaszcza zaś na kształtowanie się państwowości moskiewskiej. Żaden kraj w Europie, nie wyłączając Francji Ludwika XIV, nie dał równie klasycznego przykładu utożsamiania państwa z osobą władcy. Dzieje Moskwy, to rozwój władzy jej carów, którzy, jednocząc ruskie kraje, niwecząc znaczenie czynników społecznych, rozciągając swój wpływ nad cerkwią, wyrastali w oczach ludu do rzędu nadziemskich potęg. Samodzierżawie carskie stało się dogmatem polityki i podstawą patrjo-tyzmu, sprzęgło się najściślej z religją prawosławną i narodowością rosyjską. Społeczeństwo, zepchnięte do stanu biernej nicości, za najwyższą cnotę poczytywało ślepe uleganie woli cara i składanie na jego skinienie najbardziej całopalnych ofiar. Teoretycznie ograniczony Kartą konstytucyjną 1905 roku, absolutyzm carski (—> Caryzm i carowie) znalazł faktyczną kontynuację w powstałej na gruzach caratu czerwonej republice bolszewickiej (-» Bolsze-wizm i Sowiety).

Na zachodzie Europy.

Innemi drogami rozwijał się absolutyzm na zachodzie Europy. Podbudowę teoretyczną stworzyli prawnicy rzymscy okresu cesarstwa, ucząc, że lud przelał nieodwołalnie pełnię swych praw na cesarza, który jest wskutek tego władcą nieograniczonym i stoi ponad usta-

wą pisaną. Ciągłość rozwoju absolutyzmu zachodnio-europejskiego przerwana została przez najazd plemion germańskich (-» Wędrówka narodów), które potworzyły na gruzach imperjurn rzymskiego szereg państw o ustroju również absolutystycznym, ale na inną modłę. Państwo uważane tu było za prywatną własność panującego, który, roszcząc sobie wskutek tego prawo do całej ziemi,rozdawał ją według swej woli wza-mian za obowiązek służby wojskowej. Najwyższy wódz siły zbrojnej, był on równocześnie najwyższym prawodawcą i sędzią, zarządzał krajem przez mianowanych przezeń i odwoływanych urzędników, nakładał na ludność powinności i daniny. Podobnie ukształtował się ustrój w nowopowstałych państwach środkowej Europy: w Polsce (okres prawa książęcego), w Czechach oraz na Węgrzech.

Ta silna władza monarsza uległa z rozwojem stosunków znacznym ograniczeniom.

Z autorytetem korony rywalizowała potęga feudalnej arystokracji i szlachty, miasta uzyskały samorząd. Dopiero w XIV wieku poczęło ponownie ujawniać się powszechne w Europie dążenie do stworzenia silnej władzy mo-narchicznej. Wpłynął na to szereg czynników : wzrost samowiedzy narodowej i idąca wślad za tern dążność do tworzenia większych całości państwowych, załamanie się potęgi papiestwa i rozprzężenie w łonie kościoła, upadek średniowiecznego rycerstwa, rozkwit warstwy mieszczańskiej, która w absolutnej władzy królewskiej upatrywała najskuteczniejszą ochronę przed anarchją feudalną i warunek pomyślnego rozwoju gospodarczego. W tworzeniu nowoczesnego absolutyzmu królewskiego przodowała Francja, najdzielniejszymi zaś jego pionierami byli wielcy prawnicy francuscy, wykształceni na prawie rzymskiem, t. zw.

legiści. Dzięki konsekwentnej i systematycznej pracy szeregu władców francuskich władza królewska oparta została na mocnych podstawach wspólnych in-stytucyj sądowych i administracyjnych oraz na stałych podatkach i stałej armji, autorytet zaś korony utwierdzony w stosunku do całego społeczeństwa. Analogiczne zwycięstwo absolutyzmu królewskiego dokonało się równocześnie w innych krajach Europy: w' Anglji uskuteczniła je nowa dynastja T u d o r ó w w wieku XV i XVI, w Hiszpanji Ferdynand Katolicki (1452—1516) i jego następcy, w Austrji Maksy-miljan I (1459—1519) i Ferdynand I (1503—1564).

Hartowanie władzy monarszej w ogniu walk religijnych.

Potężny wpływ na ugruntowanie absolutyzmu wywarła reformacja. L u-ter (1483—1546) był czcicielem władzy świeckiej, której przyznawał prawo urządzania stosunków kościelnych. Władcy protestanccy nietylko wzbogacili się przez sekularyzację dóbr kościelnych, ale podporządkowali sobie w zupełności duchowieństwo. Władcy katoliccy w walce z różnowierstwem ograniczyli przywileje kleru katolickiego i utwierdzili ostatecznie swą przewagę w państwie. Odłam pisarzy katolickich, którego najgłośniejszym przedstawicielem był na Zachodzie jezuita B e 11 a r-m i n a w Polsce Piotr Skarga, uzasadniał absolutyzm koniecznością przywrócenia jedności religijnej. Z drugiej strony krwawe wojny i przewroty religijne wzbudziły w społeczeństwach europejskich pragnienie silnej władzy, zdolnej uśmierzyć waśń wyznaniową i zapewnić normalne warunki rozwoju.

Państwo — to ja.

W ruchu tym przodowała znowu Francja. Po okresie anarchji religijnej i politycznej król Henryk IV (1533 do 1610) oraz kardynałowie - mężowie stanu Richelieu i Mazarini utorowali drogę monarchji nieograniczonej Ludwika XIV (1638—1715). Za panowania tego władcy dawna kró-lewskość „z Bożej łaski“ osiągnęła punkt .szczytowy najświetniejszego rozwoju i stworzyła dla całej Europy wzór do naśladowania. Ludwik XIV (Tabl. 1, b) ogromem swej wszechwładzy unicestwiał zarówno prawa narodu, jak jednostki. Uważając się za uosobienie państwa, podporządkował sobie ściśle kler, rozluźniając jego zależność od Rzymu, szlachcie odebrał wpływ na sprawy publiczne i zapędził ją do służby dworskiej, zgniótł parlamenty, samorząd miast i przywileje lokalne. W stosunku do poddanych występował jako nieograniczony władca ich osób i dóbr, nakazywał ich więzić na podstawie t. zw. „lettres de cachet“, nawracał przemocą i prześladował hugenotów (-» Ludwików wiek).

W XVIII w. absolutyzm monarszy stał się panującą formą rządów na całym kontynencie Europy, wyjąwszy Polskę, Holandję, Szwajcarję, a od 1720 r. Szwecję. Władca, zgniótłszy ostatecznie przywileje stanów, budował rząd nieograniczony, którego głównemi cechami były: ześrodkowanie całej władzy w u-rzędach centralnych, nadzór policyjny, wdzieranie się władzy państwowej we wązystkie dziedziny, dążność do normowania całego toku życia przy pomocy niezliczonych edyktów i regulaminów.

Absolutyzm oświecony.

Czerpiąc natchnienie z dzieł filozofów oświecenia, władca absolutny tego okresu zmierzał jednak konsekwentnie do usunięcia przeżytków średniowiecza, przebudowy państwa w duchu potrzeb nowożytnych i podniesienia dobrobytu ludności, wzamian za co żądał jak największych danin podatkowych i jak największej liczby żołnierzy. Głównymi przedstawicielami tej nowej formy absolutyzmu, którą historycy nazywają absolutyzmem oświeconym, byli król pruski Fryderyk II (1740—1786), cesarz niemiecki Józef II (1741 do 1790) i carowa Rosji Katarzyna II (1762—1796).

Zasadniczym rysem absolutyzmu oświeconego było ugruntowanie wszechwładzy państwa w stosunku do poszczególnych jego części składowych i czynników społecznych oraz poddanie swym wpływom wszystkich objawów życia publicznego. Nieuchronnem tego następstwem był konflikt z kościołem katolickim. Do skrajnych konsekwencyj w praktyce doprowadził ten konflikt Józef II, który usiłował przetworzyć kościół w organ państwa, służący bezpośrednio jego celom i interesom : znosił masowo klasztory, regulował rozkład paraf i j, zabronił odwoływać się do decyzji władz papieskich, upaństwowił kształcenie kleru, poddawał cenzurze listy pasterskie i kazania a nawet przepisywał sposób odprawiania nabożeństw. Wynikiem tych tendencyj antykościelnych absolutyzmu oświeconego było wypędzenie jezuitów z kilku państw katolickich, a następnie zniesienie zakonu (r. 1773). Równolegle z tern następuje poprawa losu gnębionych dotychczas mniejszości wyznaniowych. W Prusiech Fryderyk II (Tabl. 1, a) dał swym poddanym wolność sumienia, w Austrji Józef II ogłosił w r. 1781 t. zw. Patent Tolerancyjny, we Francji przywrócono hugenotom prawa. Wypierając duchowieństwo z dotychczasowych pozycyj, z nstury rzeczy musieli władcy absolutni otoczyć większą opieką szkolnictwo. Nauczanie oddane zostało powszechnie pod opiekę państwa. Władcy niemieccy zrobili dużo dla dźwignięcia z upadku uniwersytetów. W Prusiech wprowadzono w zasadzie przymus szkolny. Prawnicy przystępowali do tworzenia i opracowywania nowych zbiorów praw oraz starali się o zreformowanie sprawiedliwości w duchu humanitarnych ideałów stulecia. W niektórych krajach zniesiono tortury i karę śmierci. Wydatną opieką otaczał oświecony absolutyzm życie gospodarcze kraju. Zaszczepianie nowych gałęzi przemysłu, ochrona wytwórczości rodzimej przy pomocy ceł ochronnych, popieranie inicjatywy prywatnej, dbałość o handel, rolnictwo i przyrost ludności, osuszanie bagien i budowa szos — wszystko to wchodziło w sferę zainteresowań i działalności władcy XVIII w. Staraniem oświeconego absolutyzmu było wreszcie roztoczenie ochrony nad ludem wiejskim i zmniejszenie jego zależności wobec panów. Najdalej posunął się w tym względzie Józef II, który w krajach swoich zniósł poddaństwo osobiste.

Jego zasługi 1 błędy.

Ogólny bilans absolutyzmu oświeconego wykazuje niewątpliwie szereg po-zycyj dodatnich. Usunął on z ustroju państwa wiele szkodliwych przeżytków i naleciałości, przyczynił się do ujednostajnienia urządzeń i zatarcia jaskrawych różnic społecznych, dał pochop do szeregu pożytecznych reform. Rozciągając swą działalność na zaniedbane uprzednio dziedziny życia społecznego, gospodarczego i kulturalnego, spowodował wydatny rozwój bogactw, ogólne podniesienie się stopy cywilizacji i wzrost potęgi i znaczenia państwa. Dziełem absolutyzmu oświeconego było wreszcie stworzenie dwóch nieodzownych składników nowożytnej państwowości europejskiej : silnego, ogarniającego całość potrzeb krajowych rządu oraz sprężystych i czujnych urzędów. Zasługom tym odpowiadają jaskrawe braki i błędy. Absolutyzm XVIII w. przeceniał wszechwładzę państwa, lekceważył zaś całkowicie społeczeństwo.

Traktując je jako czynnik wiecznie niedojrzały, niezdolny do stanowienia o sobie, wymagał jedynie biernego posłuszeństwa, tłumił natomiast ducha inicjatywy i twórczości. Sprężyną, wprawiającą wszystko w ruch, miał być władca oraz podległe mu urzędy. Otóż czynniki te, przez nikogo w władzy swej nie krępowane i żadnej nie podlegające kontroli, nauczyły się deptać prawo i posuwać swą arbitralność do ostatecznych granic. Wyrosły w walce z samowolą i nadużyciami żywiołów feudalnych, skończył absolutyzm na demoralizowaniu społeczeństwa anarchją i nadużyciami zgóry. Państwo XVIII w. było nietylko oświeconem, ale urzędni-czo-policyjnem z wszystkiemi tego ujem-nemi objawami, jak samowola wszechwładnej biurokracji, ucisk podatkowy, nadużycia w wymiarze sprawiedliwości, cenzura, szpiegostwo, donosicielstwo, natrętne wdzieranie się władz w sferę życia prywatnego. Co zaś najważniejsza, absolutyzmowi oświeconemu nie udało się mimo całego wysiłku dokonać gruntownej przebudowy państwa i społeczeństwa. Zacierając jaskrawe odrębności prowincjonalne i niszcząc znaczenie polityczne czynników feudalnych, zostawił państwowość, w której na każdym kroku występowały przeżytki odrębnego rozwoju historycznego poszczególnych jego części, oraz społeczność, opartą na przywileju i stanowości. W drugiej połowie XVIII w. wystąpiła w umysłowo-ści i opinji publicznej silna reakcja przeciw absolutyzmowi. Nawet ci z pośród filozofów i ekonomistów, którzy uznawali teoretyczną doskonałość nieograniczonej władzy monarchicznej, poddawali istniejące stosunki ostrej krytyce.

Walka z absolutyzmem.

Wielki filozof francuski, K. Montesquieu (1689—1755) zaznajomił Eu-

bynajmniej zaufania. Człowiek to bez woli, bez charakteru, nigdy nie umiał zwalczyć pokusy, oprzeć się złym pobudkom ; zaprzepaścił w sobie uczciwość, bojaźń sądu Boskiego i ludzkiego, nie umiał nigdy żyć, jak należy — takiego trzeba wyłączyć ze zdrowego i uczciwego społeczeństwa.

ropę z ustrojem konstytucyjnym Anglji i wzbudził dla niego powszechne uwielbienie; J. J. Rousseau (1712—1778), głosząc w zasadzie konieczność wszechwładzy państwa, obudził jednak swemi pismami dawne ideały ludowładcze. Zdobycie niepodległości przez Stany Zjednoczone wywarło potężny wpływ w duchu wolnościowo-republikańskim. Decydujący jednak cios zadała absolutyzmowi rewolucja francuska, która pierwsza na kontynencie urzeczywistniała zasadę zwierzchnictwa ludu i w jej imię obaliła dawną monarchję. Po upadku Napoleona nastąpiło w szeregu państw wskrzeszenie absolutyzmu, który znalazł zastęp nowych teoretyków, zaś dla strzeżenia go zostało zawiązane święte przymierze. Absolutyzm jednak mimo wspierających go potęg duchowych i mate-rjalnych okazał się już formą przeżytą, niezdolną do zaspokojenia dążeń ludów europejskich, które po mniej lub więcej uporczywych zmaganiach zdołały w ciągu XIX wieku zastąpić go wszędzie, z wyjątkiem Rosji i Turcji, ustrojem praworządno-konstytucyjnym.

Już nic, zda się, nie uratuje szarego człowieka z ławy oskarżonych. Podsąd-ny ocknął się a jego tępy wzrok po raz pierwszy zalśnił straszliwem przerażeniem.

Adwokat — ostatnia nadzieja oskarżonego.

J. Feldman.

Ale oto teraz kolej na adwokata. Sąd przed wydaniem wyroku czeka na jego przemówienie. Adwokat wstaje i rozpoczyna swoją mowę. Ubrany jest w togę tak, jak sędziowie i prokurator, bo na-równi z nimi jest sługą sprawiedliwości : ma bronić szarego człowieka. Odwieczna zasada sprawiedliwości powołała go na tę trybunę, odwieczna świadomość tego, że sprawiedliwość ludzka, jako ludzka, jest omylna, że jej obowiązkiem jest nie zamykać się w potępieniu, dopóki rzecz nie będzie wyświetlona zupełnie, wszechstronnie, dopóki wszelka wątpliwość nie ADWOKAT. W sali sądowej pusto, będzie usunięta, jeśli usuniętą być może. nikogo nie interesuje ten zniszczony, sta- Broni... Powiada, że pewność, jakoby ry człowiek na ławie oskarżonych, który przestępcą był ten oto szary człowiek, tępym wzrokiem patrzy na sędziego nie jest bynajmniej niewzruszona. Roz-i dwu asesorów, co na wzniesieniu zajęli waża zeznania świadków, wykazuje, że fotele sędziowskie. Właśnie wstał proku- są one chwiejne, niezupełne, niejasne; rator, oskarżyciel państwowy. Mocno, tu brak pamięci, tam wadliwa obserwa-bez litości żąda kary surowej za prze- cja, tu zupełna nieumiejętność zdawa-stępstwo, dokonane przez człowieka na nia sobie sprawy z tego, co dzieje się ławie oskarżonych. Prokurator nie ma naokół. Adwokat w zeznaniach tych żadnych wątpliwości, że to właśnie świadków widzi niezgodność z oczywi-oskarżony zbrodnię tę popełnił; w spra- stemi faktami, stronniczość, powodowa-wie tej nagromadzono tyle dowodów, ną osobistą niechęcią czy nienawiścią, świadkowie zgodnie ustalają jego winę, Zadaniem adwokata jest wychwytać te a nieme dowody rzeczowe, pismo sfał- wszystkie niedokładności i sprzeczności szowane, wytrych, czy siekiera, jakże i przekonać sąd, iż zeznaniom tych wymownie potwierdzać się zdają ich świadków ufać nie należy. Adwokat słowa. A i sam oskarżony nie wzbudza przyznaje, że szary człowiek z ławy

oskarżonych nie umiał żyć; to prawda, że zaprzepaścił on swoje zalety i swoje talenty, które posiadał, że nic nie umiał zdziałać, że nie miał hamulców moralnych, ale ten jego upadek — to nie jest jeszcze dowód jego winy. Od bierności, lenistwa do zbrodni, to krok jeszcze wielki. Świadomość, że mamy przed sobą człowieka słabego i upadłego pod względem moralnym, za dowód jego winy wystarczyć jeszcze nie może. Adwokat prosi o uniewinnienie człowieka z ławy oskarżonych. Sąd po naradzie uniewinnia podsądnego, sąd podzielił wątpliwości adwokata. Adwokat składa swą togę w poczuciu spełnienia dobrego uczynku. Dzięki jego przenikliwości, rozwadze, pracy i rozumowi wymierzona została sprawiedliwość, sprawiedliwość ludzka, może omylna, ale szlachetna, świadoma wielkiej praw’dy kulturalnej, że bez dowodów mocnych, stałych, pewnych skazywać nikogo nie wolno. Adwokat zasłużył się społeczeństwu i może żywić słuszną dumę: jest temu społeczeństwu potrzebny, a rola jego w święcie i w życiu jest i powinna być piękna.

Adwokat rzecznikiem miłosierdzia i sprawiedliwości.

Pusto i głucho było w sali sądowej podczas rozprawy szarego człowieka. Czasami jednak sala sądowa bywa zapełniona do ostatniego miejsca i tłumy walą do niej, jak na najwspanialsze widowisko. Na ławie oskarżonych zasiada wówczas nie szary, nikomu nieznany człowiek, ale wspaniały jegomość, który zniszczył setki ludzi, albo człowiek, który zabił zasłużonego i kochanego członka społeczeństwa, albo nieszczęsna kobieta, która zabiła w szale rozpaczy. Bywa też często, że ławę oskarżonych zajmują ludzie, oczarowani fałszywą doktryną, która dla nas jest zbrodniczą a im wydaje się słuszną. W takich wypadkach rola adwokata wyrasta olbrzymio. Obrońca wspaniałego jegomościa, który zniszczył setki ludzi, musi mocno walczyć, zanim odda go w ręce karzącej sprawiedliwości, bo w takich okrutnych, powszechnych oskarżeniach bywa też wiele przesady i zaślepionej nieprawdy.

r ça ą

rt :

Ryc. 2. Adwokat w todze 1 birecie.

Wielkiemu naciskowi oskarżenia w imię ludzkości przeciwstawiony być musi głos, wzywający do wyzbycia się uprzedzeń, przestrzegający przed zbyt po-śpiesznemi wyrokami. A nawet jeśli prawda oskarżenia jest niewątpliwa i niewzruszona, obrońca nie powinien wstydzić się swego głosu, proszącego o miłosierdzie. Bo najtwardsze serca i najbardziej kamienne dusze niezawsze winne są temu, czem się stały, i jest rzeczą piękną a społecznie użyteczną, aby ten pierwiastek ich niewinności wydobyć na światło dzienne i pokazać sądowi. A jakiej śmiałości,' jakiej bystrości umysłu, jakiej podniosłości myśli, jakiego gorącego przekonania, jakiej wiary w siebie, jakiej wreszcie pracy i ostrożności potrzeba, aby nie obrazić społecznego instynktu, który miłosierdzie rozróżnia od moralnej obojętności, i aby niewinnego człowieka wydobyć z matni przeciw niemu skierowanych poszlak, aby obronić ludzi, którzy zasiedli na ławie oskarżonych, ale których intencje były szlachetne a tylko formy wcielania tych intencyj w życie były fałszywe i niebezpieczne!

Adwokat cywilista w sądzie i w życiu.

Sąd oczywiście zajmuje się nietylko pospolitemi przestępstwami szarych ludzi z ławy oskarżonych albo wielkiemi zbrodniami głośnych przez swoje przewiny jednostek. Poza tą wielką dziedziną kryminalistyki do zadań sądów należy jeszcze decydowanie w swoich wyrokach o niezliczonych innych sprawach ludzkich : o sporach cywilnych, osnutych na głównej zasadzie: oddaj każdemu, co się należy. Spór cywilny, to spór między obywatelami o prawa, tym obywatelom przysługujące — o prawa mienia, własności, dobytku, zobowiązań. Ta niesłychanie rozciągła dziedzina sporów, gdzie słuszność trudniejsza bywa do ujęcia, niż w zwykłej sprawie karnej, waży niesłychanie wiele w życiu społecz-nem. Kto rozstrzyga te spory, musi znać nietylko prawo moralne : nie kradnij — ale musi też wiedzieć, jak się ułożyły, w jaki oficjalny kodeks, czy kodeksy ulały się formy życia cywilnego. Ogólna formuła „oddaj“ wypowiada się w poszczególnych formułach-prawach, rozporządzeniach, dekretach władzy. To trzeba wszystko umieć i rozumieć, trzeba wiedzieć, jak i pod wpływem jakich czynników krystalizowały się te normy, przepisy prawa czynnego, jaki jest ich duch i jakie zastosowanie. W tej rozległej dziedzinie sporów z dwu przeciwnych stron stają przed okiem sądu, który jest rozjemcą tych sporów i powie, kto ma słuszność — adwokaci. I tutaj rola ich jest i powinna być piękną. Zresztą i bardzo trudną. Trzeba tu przecież dokonać pracy rozbioru i rozstrzygnąć, czy pretensja oparta jest na podstawach prawnych. Sąd w tych sporach pozostawia wielkie pole inicjatywie spór toczących „stron“, wysłuchuje ich argumentów, od adwokata zaś żąda mądrego, szybkiego oświecenia, związania tej sprawy z paragrafami kodeksu, wykazania, która z zainteresowanych stron stosuje wierniej i ściślej przepisy prawne, która z nich ma rację a która jej nie posiada. Adwokat w sprawach cywilnych musi przynieść do sądu owoc swej poprzedniej pracy w rozeznaniu tych sporów, winien wszystko rozumieć, wszystko wyjaśnić, we wszystkiem pomóc sądowi. Piękna to i trudna rola!

Poza tern właśnie adwokat cywilista służy pomocą i radą swemu klientowi wszędzie tam, gdzie sytuacja życiowa wymaga głębszej znajomości prawa. Jeżeli więc chodzi o kupno lub sprzedaż większych objektów (np. dom, wieś), o zawarcie kontraktu spółki lub dzierżawy, o sporządzenie testamentu, o utworzenie fundacji na jakiś cel, o uregulowanie spraw spadkowych lub wreszcie czasem i o wyjaśnienie zawiłych przepisów i stosunków w dziedzinie administracyjnej — tam wszędzie pomoc doświadczonego adwokata, jako znawcy ducha i litery prawa, jest niezbędna.

Życie więc stawia przed adwokatem wdzięczne i rozległe zadania. Nie każdy może im sprostać, przypatrzmy się więc trochę bliżej temu, jakie kwalifikacje umysłu i charakteru posiadać musi człowiek, pragnący poświęcić się temu zawodowi.

Jakim powinien być dobry adwokat?

Słowo „adwokat“ pochodzi od łacińskiego słowa advocare, które znaczy tyle, co przywoływać, przyzywać. Adwokat jest więc tym, którego człowiek, znajdujący się w potrzebie, przyzywa, przywołuje na pomoc. Przetłumaczone na język dzisiejszy, znaczy to poprostu, iż prawo pozwala osobie prywatnej w obronie swoich interesów zwracać się o pomoc do tego prawnika-adwokata, którego dana osoba darzy specjalnem zaufaniem. W ten sposób staje się adwokat doradcą prawnym swego klienta, zarówno w jego sporze cywilnym z innemi osobami pry-watnemi, jak i w sprawach karnych, w jakie może jego klient być zawikłany z powodu przekroczenia i złamania prawa, ustanowionego przez kodeksy i ustawy karne. Zadaniem adwokata jest skierowanie sprawy swego klienta na drogę, wskazaną przez prawo, jest jej obrona najpierw przed oddaniem do sądu a potem w samym sądzie. W ten sposób składa klient w ręce swego adwokata swe mienie, honor, wolność a nieraz i życie. Odpowiedzialność adwokata jest wdęc w tych warunkach ogromna. Od jego roztropności i wymowy, od jego przenikliwości i doświadczenia zależy nieraz los człowieka, który oddał mu swoją sprawę, który zaufał jego kwalifikacjom i jego charakterowi.

Dyskrecja.

Wspólny kapitał, wspólne ryzyko.

Ul

(MB

6.5 /n

Bartłomiej.

Archeologja wczesnohistoryczna.

Ustalenie przynależności politycznej.

Lud i ustrój państwa.

Atomistyka dawniej a dziś.

Alpy.

Ludność.

Pomost z Azji do Europy.

Dekoracja monumentalna.

Najsłynniejsze bazyliki.

Próby „odrodzenia narodowego“, zgniecione przez Rosję.

Za króla Sasa jedz, pij i popuszczaj pasa!

„Nowy Eden“ — Konstantynopol.

Próby.

Halabardy i obuchy.

Cechy średniowieczne.

Monarchja absolutna Dioklecjana.

Us,

Objawy i podział cborób.

Ciśnienie w gazach,

Obrzędowy charakter widowisk.

Krainy karpackie.

Korzystne położenie geograficzne.

Tani dom własny.

iliS

■Hiwap _

^Mapi ’ >m

a. Obóz studentów-ochotników w Rembertowie w r. 19

Sp£ ii:'

Mnożenie „na palcach“. Ciekawy sposób mnożenia „na

Dyskrecja.

Adwokatowi nie wolno więc przede-wszystkiem zdradzić -zaufania swego klienta. Samo prawo daje mu przywileje, których nikt inny, poza księdzem i lekarzem, nie posiada. Prawo bowiem nietylko pozwala adwokatowi zachować tajemnicę, powierzoną mu przez klienta, ale nawet nie pozwala mu wręcz tajemnicy tej zdradzać, chociaż w związku z tern przypomnieć należy, iż zakres tajemnicy zawodowej w polskiem prawie jest obecnie bardzo szczupły. W każdym razie adwokat jest to człowiek, do którego klient przyjść musi w tej pewności, iż jemu jednemu powderzyć może spokojnie wszystkie swToje tajemnice. Wszelka niedyskrecja ze strony adwokata uważana jest za bardzo ciężkie wykroczenie. Ta atmosfera zaufania, ta pewność, iż tajemnica jego nie będzie zdradzona, jest konieczną dla spokoju klienta. Klient musi wiedzieć i wierzyć, że adwokat, o ile zgodził się być jego obrońcą, będzie człowiekiem wiernym mu i oddanym. Jeśli zwierzenia klienta podważają w adwokacie szacunek dla jego osoby i zaufanie dla sprawy — adwokat powinien się jej zrzec, szanując jednak do końca życia wszystkie zwierzenia klienta i nie czyniąc z nich nigdy żadnego użytku. O konieczności zachowania dyskrecji pamiętać też musi każdy, chcący się poświęcić zawodowi adwokata.

Lojalność, umiar i rozwaga.

Lojalny względem swego klienta, winien też adwokat być lojalnym względem sądu i względem swego przeciwnika. W obronie prawr swego klienta walczyć on musi po rycersku, bez podstępu, z otwartą przyłbicą, nie uciekając się do czynów niepięknej przebiegłości. Prawo daje adwokatowi cenny przywilej wolności słowa i pisma. Przywileju tego nie wolno adwokatowi nadużywrać. Każde słowo, wypowiedziane przez niego w sali sądowej, musi być pełne umiaru i rozwragi. Nie wolno mu obrażać sądu, ani szarpać niczyjej czci i godności.

Wymowa.

Powodzenie sprawy zależy wr dużej mierze od wymowy adwokata. Mowa obrończa adwokata przekonać musi sąd o niewinności jego klienta, musi trafić do duszy i do rozumu sędziego. A rzecz to niezmiernie trudna i ważna. Trudna, bo inaczej przecież przemawiać trzeba w sprawie cywilnej, a inaczej w karnej, inaczej przed sądem przysięgłych, inaczej przed sądem zwykłym — ważna, bo nic chyba tak nie może zaszkodzić klientowi, jak rozwlekła i nieprzekonywująca mowa, wypowiedziana niewyraźnie, bezbarwnie i sucho. Kto nie czuje w sobie iskry talentu krasomówozego, ten nie powinien myśleć o kar jerze adwokackiej.

Odwaga cywilna.

Zawód adwokata wymaga też nieraz od niego nieustraszonej obrony swoich przekonań. Adwokatowi, broniącemu słusznej i sprawiedliwej sprawy, powinna być całkowicie obojętna myśl, iż swojem wystąpieniem może on narazić się komukolwiek. Cechować go też musi pełnia odwagi cywilnej. Adwokat musi więc być człowiekiem nietylko odważnym, ale i roztropnym, wymownym i lojalnym, rycerskim i niezależnym. By tę niezależność zapewnić adwokatowi, prawodawstwo polskie, wzorem niemal wszystkich prawodawstw europejskich, wprowadziło zakaz zajmowania się przez adwokatów wszelkiemi innemi zajęciami prócz adwokatury (nie dotyczy to pracy naukowej i nauczycielskiej).

Nielada więc zalety posiadać musi dobry i uczciwy adwokat i nielada wymaganiom musi on sprostać. Musi on posiadać wiedzę prawniczą, której nie ma przecież jego klient, musi umieć wypowiedzieć się przed kratkami sądowemi plastycznie, mądrze, przekonywująco. Musi być uparty w dochodzeniu swej słuszności, a drogę obrony rozważnie wybierać. Musi dużo rzeczy rozumieć, odnawiać wciąż swoją wiedzę i starać się zrozumieć ludzi, ich psychikę, ich pobudki, ich jawne i ukryte dążenia. Tylko w takim razie będzie on mógł pomóc klientowi — i pomóc sądowi w jego trudnem i odpowiedzialnem zadaniu wymiaru sprawiedliwości.

„Mądry człowiek, doświadczony w mowie“ — tak określali starożytni adwokata. Tak określić go można i obecnie. Możnaby również dodać do tego określenia, że adwokat winien być doświadczony nietylko w mowie, ale i w rozróżnianiu słuszności, że ani pokusa zarobku, czasami dużego, ani powab jawnej i ciekawej dla gazet i dla publiczności trybuny sądowej — nie powinien go pozbawiać niezależności i zdrowej a uczciwej oceny sprawy, jaką mu powierzono.

Powstanie adwokatury, jej rozwój.

Pomoc prawna przed sądem ze strony osób, posiadających specjalne wiadomości prawnicze, znana była już w starożytności. W Grecji i w Rzymie nie była to praca, wykonywana za wynagrodzeniem, lecz stanowiła środek zdobywania sobie zwolenników w karjerze politycznej. Perykles i Demostenes w Grecji, Cycero w Rzymie w ten sposób uprawiali zawód adwokata. Słowo patron, używane w danej Polsce na oznaczenie adwokata, i znany do dzisiaj termin „klient“ są pochodzenia rzymskiego.

Stan adwokacki wytworzył się dopiero właściwie we Francji w XIII wieku. Rewolucja francuska zniosła ten stan w roku 1790, skutki jednak tego posunięcia okazały się do tego stopnia ujemne, że już jedenaście lat później powołano na nowo adwokaturę do życia. Napoleon mimo znanej swej niechęci do adwokatów stworzył samorząd adwokacki we Francji.

Adwokatura w Polsce.

Adwokatura w Polsce w innych rozwijała się warunkach. Pierwsze przepisy o zawodach obrońców spotykamy już w Statucie Wiślickim (r. 1347). Noszą oni wtedy nazwę prokuratorów. W XV i XVI wieku instytucja prokuratorów dochodzi do dużych wpływów. Istnieją oni przy wszystkich trybunałach, których nadzorowi podlegają. Z chwilą powołania do życia Trybunału Piotrkowskiego (wiek XVI) pojawiają się świetni mówcy, zaczyna się złoty wiek polskiej adwokatury. W XVII wieku równolegle do rozprzężenia całego społeczeństwa idzie i upadek etyczny adwokatury, szerzyć się zaczyna sprzedaj-ność. Dopiero XVIII wiek przynosi pierwsze próby reorganizacji niegdyś

L. Okręt.

świetnego stanu adwokackiego, alk te próby zduszone są w zarodku przez upadek niepodległości Rzeczypospolitej. Od tej chwili rozpoczyna się na ziemiach polskich walka palestry polskiej z trzema zaborcami.

Adwokaci polscy usiłują przede-wszystkiem uniezależnić się od władz sądowych przez utworzenie samorządu adwokackiego. Próby te zawodzą. Władze zaborcze nie chcą pozwolić na wyemancypowanie się stanu adwokackiego z pod ich kontroli. Dopiero w roku 1868 zostaje wprowadzony samorząd adwokacki w Małopolsce a w dziesięć lat później w b. dzielnicy pruskiej. W najgor-szem położeniu była adwokatura w b. dzielnicy rosyjskiej, gdzie nie miała żadnych praw i gdzie była stale szykanowana i gnębiona za najmniejszy odruch narodowy. Mimo te trudne warunki palestra w czasach niewoli odegrała wielką i zaszczytną rolę w dziejach ruchu niepodległościowego. Adwokatura w b. zaborze rosyjskim broniła zawsze bezinteresownie, często z narażeniem własnego bezpieczeństwa, przestępców politycznych. W początkach XX wieku najwybitniejsi adwokaci warszawscy zorganizowali „Koło obrońców politycznych“, które złotemi zgłoskami zapisało się w dziejach palestry polskiej. Dopiero rok 1918 wyzwolił adwokaturę i w tej dzielnicy i dał jej możność samej zadecydować o swym losie w Statucie Tymczasowym Palestry Państwa Polskiego.

W roku 1932 wydany został Statut Palestry Polskiej, który ustalił ustrój adwokatury polskiej, wprowadzając w szerokim zakresie jej samorząd. Mamy więc dziś w Polsce okręgowe rady adwokackie i Radę Naczelną Adwokatury, złożoną z delegatów poszczególnych rad. Zadaniem ich jest nietylko obrona interesów adwokatury polskiej, ale i piecza nad utrzymaniem poziomu etycznego tego zawodu. Organy te są depozytarjuszami honoru stanu adwokackiego w Polsce. Statut Palestry Polskiej z roku 1932 opracował również warunki wstąpienia i przyjęcia do adwokatury. Młody prawnik, absolwent wydziału prawnego uniwersytetu polskiego, polski obywatel, nie może odra-zu zostać adwokatem. Musi on odbyć jeszcze pięcioletnią aplikanturę, t. zn. że musi pracować przez pięć lat w kan-celarji starszego adwokata, „patrona“, i pod jego kierownictwem zaprawiać się do działalności adwokackiej. Po roku pracy u „patrona“ aplikant może już w sprawach i na polecenie patrona występować w sądach grodzkich, po dwu latach w sądzie okręgowym. Po pięciu latach aplikantury kandydat na adwokata musi złożyć egzamin adwokacki przed mieszaną komisją egzaminacyjną, złożoną z trzech adwokatów i dwu sędziów. O ile egzamin ten złoży pomyślnie i o ile Rada Adwokacka uzna moralne cechy aplikanta za odpowiadające godności adwokata — zostaje on wpisany na listę adwokatów, zaczyna korzystać ze 'wszystkich praw oraz przywilejów tego zawodu i może rozpocząć niełatwą walkę o zdobycie w tej dziedzinie nietylko dobrobytu, ale i szacunku ludzi. A walka to niełatwa, tern bardziej w ciężkich warunkach po wielkiej wojnie, kiedy do zawodu adwokackiego napłynęła niezmierzona wręcz chmara ludzi i kiedy warunki pracy i zarobkowania są w całym świecie niezmiernie ciężkie.

AFEKT. W dawnej polszczyźnie miał ten wyraz ciaśniejsze znaczenie, niż w dzisiejszej nauce. Afekt znaczył dawniej mniej więcej tyle, co miłość. Tytuł starej książki do nabożeństwa brzmi : „Wojsko affektów zarekrutowanych“, a Cześnikowi wT „Zemście“ wydaje się zbyt poufałym i ciepłym nagłówek listu : „Cnym afektem ulubiony“.

Dziś nazywa się afektem gwałtowny wybuch jakiegokolwiek uczucia, objawiający się silnemi zmianami w obiegu krwi, oddechu, wydzielaniu gruczołów i w ruchach ciała. Afektem więc jest, naprzykład, strach, przy którym włosy stają dęba na głowie, mrowie chodzi po grzbiecie, dreszcz wstrząsa żebrami, serce bije jak młotem, kłapią zęby, głos więźnie i uginają się kolana. Afektem jest gniew, kiedy w piersiach krew zdaje się kipieć i uderza do głowy, gardło się ściska, nozdrza latają, żyły występują na skroniach i ściskają się pięści. Afektem jest i radość, kiedy oczy świecą, serce bije mocniej, śmiech dobywa się z piersi, nogi skaczą i człowiek wykonywa ruchy gwałtowne a niezawsze celowe.

tego uczymy dzieci od wczesnych lat opanowywać afekty. W szczególności : afekty gniewu, nienawiści, zazdrości, obrazy. W nich najłatwiej popełnić czyn, któregoby nam w chwili spokojnej rozsądek popełnić nie pozwolił. Zachowanie się człowieka w chwili afektu usuwa się w znacznej części z pod wpływu kory mózgowej a ulega działaniu t. zw. centrów podkorowych. Stąd liczni filozofowie już w starożytności, gdy jeszcze nie wiedziano o tern, że wielki rozwój kory mózgowej stanowi przywilej człowieka w świecie wszystkich istot żywych, często doradzali panowanie nad afektami jako typowy objaw szlachetnej natury ludzkiej i najpewniejszą drogę do spokoju wewnętrznego i trwałego zadowolenia.

Dlaczego w gniewie zaciskamy pięści?

Objawy ruchowe afektów mają często sens przyrodniczy, który łatwo pojąć. Tak np. zaciskanie się pięści w gniewie zmierza instynktownie do tego, żeby przez chwilowy bezruch uniknąć uwagi bystrego wroga. Tak zachowują się często w chwili trwogi prześladowane ofiary zwierząt drapieżnych. Krzyk przerażenia alarmuje drugich ludzi i automatycznie niejako wzywa ich na pomoc. Ucieczka w chwili trwogi zmierza do usunięcia nas z pola niebezpie-

W jednych afektach przybywa nam sił, np. w radości i w gniewie, w pewnych wypadkach strachu. W innych tracimy nagle siły, np. w przerażeniu, zdumieniu, w pewnych wypadkach rozpaczy. Dlatego rozróżniamy afekty ste-niczne i asteniczne — od greckiego wyrazu sténos — siła.

Działanie w afekcie.

Wszystkie afekty utrudniają myślenie, ograniczają pole uwagi, zmniejszają bezstronność i krytycyzm człowieka.

Dlatego od sędziego wymagamy, żeby nie wydawał wyroków w afekcie; dla- czeństwa. Jeżenie się włosów na gło-

Ryc. 3. Schematy twarzy ludzkiej: 1. w spokoju, 2. w smutku, 3. w radości, 4. w gniewie, 5. w strachu, 6. w cierpieniu gwaitownem. (Rys. W. Witwicki).

wie i na grzbiecie nadaje przerażonej istocie większą sylwetę i może przez to przerazić i zrazić nastającego nieprzyjaciela. Tak nieraz przestraszony kot, garbiąc się i jeżąc, skłania do odwrotu albo nakazuje rezerwę atakującemu foksowi. Skrzywienie, widoczne na twarzy, w chwili gniewu, bólu, niezadowolenia lub pogardy, odsłania kły — straszną broń istot drapieżnych i wszyst-kożernych.

Trudniej poprawnie wyjaśnić znaczenie łez, śmiechu, dreszczu wzruszenia i charakterystycznych dla afektów zmian w układzie oddechowym i krwionośnym. Jakiś sens zapewne i one mieć będą: albo oddawały kiedyś usługi naszym przodkom a myśmy je tylko od-dziedziczyli, jak np. podnoszenie wargi górnej w niezadowoleniu, chociaż dawno przestaliśmy się posługiwać kłami w walkach, albo też oddają nam usługi jeszcze i dziś, chociaż sami o tern nie myślimy.

Teorja Jamesa i Langego.

W wieku XIX wielkiego rozgłosu nabrała teorja afektów, na którą prawie równocześnie a niezależnie od siebie wpadło dwóch uczonych: Amerykanin James i Duńczyk Lange. Sądzili oni, że zmiany tętna, oddechu oraz ruchy dla afektów charakterystyczne nie są tylko objawami zewnętrznemi czyli skutkami afektów, ale że są raczej przyczynami afektów lub też stanowdą samą ich istotę. Nie dlatego, tak mówili, dziecko płacze, że cierpi, tylko dlatego cierpi, że płacze. Byle tylko ustał płacz, a tern samem ustanie i cierpienie. I nie dlatego ktoś ucieka przed niedźwiedziem, że się go boi, tylko naodwrót: dlatego tylko boi się niedźwiedzia, że ucieka przed nim, zamiast stać na miejscu. Nasze afekty są, zdaniem tych dwóch myślicieli, tylko pewnemi odruchami, które automatycznie powstają pod wpływem pewnych podniet, oraz wrażeniami u-strojowemi, odebranemi od tych odruchów. Jeżeli pewne ruchy serca i płuc wywołamy zastrzykami lub dawkami pewnych trucizn lub je innym razem zapomocą pewnych chemikaljów powstrzymamy, wywołamy tern samem lub powstrzymamy i same afekty. Tak działa np. alkohol, bromek potasu, gaz rozweselający i inne. Chemikalja przecież działają tylko na ciało i mogą wywoływać tylko odruchy i wrażenia ustrojowe, skoro więc mogą wywoływać afekty, to afekty są tylko odruchami i wrażeniami ustrojowemi.

Ta oryginalna teorja nie utrzymała się jednak w swem pierwotnem sformułowaniu. Pokazało się bowiem, że zmiany pulsu i oddechu występują nieco później, niż same afekty. Zwrócono też słusznie uwagę na to, że w afektach znajdujemy sądy i przedstawienia, bez których afekty byłyby tylko atakami nerwowemi. Z drugiej strony zaczęto pod wpływem tej teorji uważać słusznie zmiany tętna i oddechu oraz liczne odruchy nietylko za objawy, ale za niezbędne składniki afektów.

Brzydka wada afektacji.

Jeżeli ktoś w zachowaniu się i w rozmowie często i wymownie objawia afekty, których zdaje się nie doznawać, albo nie doznaje ich w tak silnym stopniu, jak to objawia, mówi się o nim, że jest afektowany i zarzuca mu się afektację. To niesympatyczna wada w obcowaniu. Bo, kiedy się ktoś nieszczerze chwyta za czoło, przymyka oczy w zachwycie, przechyla głowę wtył, łamie ręce, woła och i ach, rzuca omdlewające spojrzenia, to znów kąsa wargi i ściska pięści, uważając ukradkiem, jakie to wszystko robi

wrażenie--rozmawiający z nim nie

wiedzą, czy mu towarzyszyć podobnemi objawami przez grzeczność i też zacząć coś udawać, czy też powiedzieć lub ja

Świat i Życie.

mi.

koś inaczej objawić otwarcie, że się zgrywa i wierzyć mu niepodobna. Sytuacja niemiła i kłopotliwa. Jest to powodem, dla którego warto zawsze miarkować objawy afektów w obcowaniu z ludźmi — przedewszystkiem z ludźmi obcy-

W. Witwicki.

AFRYKA. (Tabl. 2, 3, 4, 5; Tab. I). Przepychem strusich piór, złotem, kością słoniową, hebanem i niewyczerpa-nem bogactwem czarnych niewolników nęciła oddawna Afryka kupców Starego Świata. Nazwana „czarnym lądem“-od ciemnej barwy skóry większości swych mieszkańców, najbliższa Europie po Azji część świata, pozostała jednak przez długie wieki obcą i nieprzystępną. Stałe wiatry zimowe popychały żagle fenickich, greckich, a później rzymskich statków ku śródziemnomorskim brzegom Afryki, musson zaś na oceanie Indyjskim skierowywał łodzie arabskie do wschodniego brzegu afrykańskiego. Odkrywcy jednak trzymali się wybrzeży, a jedynie na północy arabscy zdobywcy od wieku VII przenikali lądem aż do Sudanu, szerząc ogniem i mieczem islam wśród plemion berber-skich i murzyńskich, uprowadzając tysiączne rzesze w niewolę — aż do połowy zeszłego stulecia. Wrogo usposobieni względem niewiernych, tworzyli Arabowie zaporę pomiędzy Europą a ludami Afryki, broniąc je zazdrośnie przed wpływami Europy. To też jeszcze około roku 1860 Europejczycy znali Afrykę tylko po brzegu, w pasie lądu szerokim zaledwie na 50 do 100 km, a wyprawy badaczy w głąb nieznanych obszarów obfitują w dramatyczne sceny, jak np. podróże Stanley’a i Livingsto-ne’a (-> Livingstone), jak wielka wyprawa polska do Kamerunu w latach 1882—1885 pod wodzą znakomitych podróżników Polaków Rogozińskiego, Janikowskiego i Tomcze-k a, którzy już wtedy, w tych najcięższych latach niewoli, myślą o założeniu w Kamerunie pierwszej polskiej kolonji.

Co spowodowało tę nieprzystępność Afryki i jej odosobnienie?

Wrogie brzegi i niebezpieczne morze.

Afryka dźwiga się z wód oceanów jako potężny blok wyżyn. Brzegi jej są wskutek tego wysokie, strome, proste, ubogie w przylądki. Nadomiar złego silne wiatry wieją od południa z pustynnych wód zimnych. Odpędzały one dawnych żeglarzy, zdanych na łaskę wiatru a zdążających z północy, i dziś jeszcze utrudniają dostęp statkom: na oceanie spiętrzają falę, która z wielką szybkością i siłą uderza o całe zachodnie wybrzeże Afryki, tworzy potężny podwójny wał kipieli, zwany kalemą. Kalema uniemożliwia rybakom odpłynięcie od brzegów, a statkom przybicie doń. Trzeba w tym celu budować długie pomosty, które sięgają w morze aż poza przybrzeżną falę i zowią się wharf i pierś. Morze, zamiast ułatwiać stosunki z sąsiadami, odosobniło Afrykę.

Góry.

Przed zdobywcą lub kupcem, którzy po przezwyciężeniu niegościnnego wybrzeża szli w głąb lądu, nowe stawały przeszkody. Musieli wspinać się na górzystą krawędź. Nie były to jednak góry podobne do naszych Karpat (-» Karpaty) czy Alp (-» Alpy) — przypominały one raczej góry Norwegji (-» Norwegja). Ląd afrykański tylko na północy ma młode dzikie góry Atlasu (-* Góry ), reszta kraju ongiś również była w wielu miejscach górzysta. Ale było to bardzo dawno, w okresie tworzenia się węgla i dawniej jeszcze. Siły niszczące wiatrów, deszczów oraz zmiany temperatury, czyli siły erozji (-» Erozja) miały dość czasu, aby te dawne góry zniszczyć, zamienić na łagodne nabrzmienia, a znaczne przestrzenie lądu upodobniły dziś do wielkich równin ze sterczącemi gdzie niegdzie po-jedyńczemi górami, lub wygasłemi wulkanami (—» Wulkany). Tak zrównany ląd został połamany na olbrzymie bryły, niekiedy większe, niż Polska. Bryły te nierównomiernie pozapadały się i pochyliły ku środkowi kontynentu tak, że rozłożyły się na nich olbrzymie kotliny, najczęściej bezodpływowe. Poszarpane zewnętrzne krawędzie brył, zwłaszcza zaś najwyższej bryły południowej, utworzyły od strony morza niedostępne krawędziowe góry erozyjne.

W pianach katarakt, w grzmocie wodospadów.

Rzeki nie ułatwiały wędrowcowi przebycia tej nadbrzeżnej wyżynnej krawędzi, gdyż rzeki Afryki są albo zbyt ubogie w wodę, okresowe, albo zbyt wielkie — nie łączą wnętrza kraju z morzem dogodną drogą wodną. Muszą one bowiem przerzynać się przez krawędzie kotlin wewnętrznych wąskiemi gardzielami wciętych łożysk, całe w pianach katarakt, w grzmocie wodospadów, pełne wirów i bystrzyc, aby później nad morzem, zatamowane falą kalemy, rozlać się w bezsile szeroko, ujściem rozgałęzionem i wiecznie zmiennem. Nie prowadzą więc one człowieka w głąb lądu, bo zatracają ciągłość: wodospady rozbijają je na odcinki jakby samodzielne, noszące często różne nazwy, chociaż do jednej należące rzeki.

Nil, ojciec Egiptu.

Nawet olbrzymi Nil, druga co do wielkości rzeka świata, nie torował drogi w głąb kraju tak, że dotarcie do jego źródeł było jednem z najtrudniejszych przedsięwzięć podróżniczych i przez długie lata dawało pole fantazji. Między innymi wielkie zasługi nad zbadaniem źródeł Nilu położył znakomity antropolog polski Jan Czekanowski. Zato żadna inna rzeka świata nie ma tak doniosłego znaczenia dla kraju, przez który przepływa. Gdyby Nil płynął przez kraj o normalnej ilości opadów, byłby rzeką przeklinaną za zmienny stan wód i za zjeżone kataraktami łożysko, utrudniające żeglugę. Dopiero jednak to, że Nil przecina swą doliną pustynię, nadaje mu wartość specjalną. Na ogromnej przestrzeni, od wyżyny Uganda aż do morza Śródziemnego, życie rozwija się tam tylko, dokąd docierają życiodajne wody „ojca Egiptu“ (-» Egipt). Już jednak wydobycie się z dna doliny Nilu na przecięty przez nią płaskowyż nastręcza niemałe trudności. Rzeka jest zamknięta w swej dolinie i pozostaje zupełnie obca krajom, przez które przepływa.

Monotonne równiny.

Zato, gdy podróżny wedrze się na wyżynę, ląd przeszkód mu już nie stawia. Karawana wędrować może tysiącami kilometrów przez jednakowe, nużące mono-tonnością krajobrazy równin, lekko falistych kotlin, rzadkich krawędzi, przez niskie działy wodne. Brak tu naturalnych granic, mało jest miejsc z natury obronnych. Znajdziemy je tylko w górach Atlasu, na urwiskach gór krawędziowych oraz na zboczach wielkich rowów, które powstały wskutek zapadnięcia się znacznych obszarów ziemi i zostały wypełnione przez wielkie jeziora Afryki Wschodniej.

We władzy klimatu.

To też ukształtowanie się kontynentu słaby wpływ wywarło na mieszkańców Afryki. Nie znajdziemy tu (poza Atlasem) plemion górali, przeciwstawiających się mieszkańcom równin. Człowiek zależy w pełni od klimatu i od szaty roślinnej, którą warunkuje też klimat — i do nich dostosowuje swój tryb

życia, zajęcie, pożywienie, dom, odzież, zwyczaje. Od Atlantyku aż po rów wschodnio-afrykański nic się nie przeciwstawia potędze klimatu : ani góry, ani wielkie rzeki, ani wpływ morza, odciętego krawędzią wyżyny. Klimat zmienia się w Afryce jedynie pod wpływem oddalenia się od równika, gdyż wówczas zmniejsza się ilość ciepła słonecznego, zmienia się rozkład pory deszczowej lub zanika ona zupełnie.

0°<Xw

20”

VJ

vr

i01

•» •

jW*«

O*

îSpl

»V

il

Pasy klimatyczne i roślinne.

Żaden inny kontynent nie jest tak ubogi w zróżnicowania klimatyczne, żaden nie ma tak małej ilości krain przejściowych. Ponieważ zaś szata roślinna odzwierciedla panujący typ klimatu, jest więc Afryka jedynym kontynentem, na którym krainy klimatyczne i roślinne rozłożyły się olbrzymiemi pasami równoleżnikowemu Tworzą one po obu stronach równika prawie symetryczną podwójną gamę krain na północy i południu: krain śródziemnomorskich i przylądkowych, stepów A1-gerji i Trans wal u, pustyń (-» Pustynia) Sahary i Kalahari, sawann Sudanu i Rodezji, lasów tropikalnych na prawym i lewym brzegu Ko n g o oraz na wybrzeżu zatoki Gwinejskiej. Symetrję zjawiska, podobną do schematu, naruszają tylko płyty wyżynne Afryki Wschodniej i Abisynji, które mają klimat inny, niżby to z ich położenia wypadało : chłodniejszy i suchszy w Afryce Wschodniej — chłodniejszy i wilgotniejszy w Abisynji.

Zależność człowieka od przyrody.

Ryc. 4. Krainy roślinne Afryki.

(Według Jaegera).

1. Drzewa i krzewy o liściach wiecznie zielonych, makkja śródziemnomorska, „busz” Kraju Przylądkowego, na zboczach Atlasu lasy cedrów, sosen i dębów korkowych. — 2. Stepy z rzadko rozrzu- zjawisk geografji Człowieka i zjawisk conemi karłowatemi palmami. — 3. Obszary prawie , .    ? _TT .    ,    . .

pustynne, z okresową roślinnością trawiastą. — historycznych. W pasie StepU CZłOWiek

J' Äh M^L“tyS0iÄ»,de”.e"⁰|    trudni ,si« Pasterstwem, na pograniczu

płnc. od Abisynji, na płd. od Kilimandżaro, na za- stepu i laSU chód od Kalahari. Na zboczach wyżyn w Somali,    ,

w Kenja, w Rodezji drzewa i krzewy wśród stepu myślistwem 1 nie posiadają kolców i mają liście szerokie). —

5. Sawanny o trawach wysokich, rzadkich, niskich drzewach i lasach galerjowych nad rzekami i okre-sowemi potokami. — 6. Wiecznie zielone dziewicze lasy równikowe. Nad zatoką Gwinejską na pograniczu ze stepem tracą liście w porze suchej. —

7. Suche, rzadkie lasy małych drzew, zrzucających liście w porze suchej. — 8. Łąki i pastwiska wyżynne i górskie, otoczone lasami górskiemi na krawędzi wyżyn i gór. — 9. Oazy Sahary i Egiptu, uprawa palmy daktylowej, pszenicy i jęczmienia. —

10. Wielkie rowy tektoniczne Afryki Wschodniej, na ich krawędziach roślinność wyżyn : łąki wyżynne i lasy górskie.

Tym ułożonym pasami krainom klimatycznym odpowiadają pasy krain roślinnych, a tym zkolei pasowy układ

rolnictwem, w lesie zbieraniem dzikich

owoców. W Afryce te różne krainy stykają się ze sobą na ogromnych przestrzeniach i przeciwstawiają osiadłą ludność

pie — pustynia.

Obszary białe na ma

koczownikom. Cierpliwi ogrodnicy hamiccy, Berberowie, bronić musieli swych sadów, pełnych pszenicy, jęczmienia, fig, brzoskwiń, granatów i oliwek przed zamachem Arabów, koczujących na stepach Al-

stanowi istotę

Massa-

20°

T~

°4r

Va o 5

EOŁ

2ß

20

■ 0“

20

2. Pasterze-

znany tylko w Abisynji) i hodowcy; uprawa w wielu odmianach, bawełny i orzecha ziemnego. — 5. Obszary leśne, z ludami myśliwskiemi i koczow-niczemi (zbieracze). Rolnicy-kopieniacze tylko na polanach wśród lasów; uprawa roślin bulwiastych drzew, dostarczających kauczuku Nad brzegami ka nału Mozambickiego i na Madagaskarze uprawa ba bananów, kukurydzy, ryżu, kakao, palmy olejnej wełny, palmy kokosowej, agawy sizal. W tych ob szarach leżą plantacje przedsiębiorców europej skich. — 6. Gospodarka europejskich kolonistów farmerów, rolników i hodowców.

gerji, i budowali swe murowane, dachówką kryte, osady na grzbietach odnóg gór Atlasu.

Ciż Arabowie trzymali w grozie mieszaną murzyńsko - berberską ludność oaz Sahary, chroniącą za glinia-nemi murami swych warownych siedzib zbiory daktyli i jęczmienia. Spokojni hodowcy, murzyni Sudanu otaczali sw’e osady palisadą i zamykali miasto glinianemi murami nietyle przed napaścią lwów, ile przed najściem lotnych band koczowników : berber-skich Tuaregów z Hoggaru. A na południu, gdzie mucha tse-tse kładzie kres hodowli rolniczej, mieszkańcy polan uprawnych drżeli przed zdradzieckimi myśliwcami z lasów tropikalnych. Podobnie na południe od równika ,,tre-kujący“ (koczujący) Boer - hodowca zamykał koliskiem wozów swój obóz przed napadem ludów sawanny.

Wyparci przez pasterzy Zulusów, myśliwcy i zbieracze Hotentoci i B u s z m e n i kryli się w kolczaste gąszcza pustynnego stepu Kalahari. A motyką uprawiający , ziemię m u-r z y n Bantu z lękiem wdzierał się w głąb puszczy, drżąc przed pułapką karłowatych leśnych ludzi, p i g m e-j ó w czyli n e g r y t ó w, żyjących z łowiectwa i zbierania korzeni i owoców drzew dziko rosnących.

Istota zjawisk historycznych w Afryce.

Aż po dziś dzień walka pomiędzy ludami osiadłemi a włóczęgami — pasterzami i myśliwcami zjawisk historycznych w Afryce. Linje walk i zmian politycznych biegną nie wzdłuż gór i rzek, jak gdzie indziej, lecz wzdłuż granic pomiędzy lasem a sawanną, pomiędzy stepem a pustynią, pomiędzy krainą śródziemnomorską czy przylądkową a stepem. Granice te zaś przypadają na granice pasów klimatycznych.

Najbardziej rozwija się życie plemion w Afryce na linjach zetknięcia się takich różnych krain (np. K a-bylja, Sudan, kraj jów). Kraje, które w historji Afryki zachowywały się biernie, które nie odegrały większej roli w rozwoju jej ludów, przypadają na obszary albo zupełnie pozbawione roślinności albo nadmiernie zarośnięte: las tropikalny dławi człowieka osiadłego szybkością rozrostu i przepychem życia roślinnego, pustynie odpędzają go głodem i pragnieniem.

M?°

**

~r~

4—

HMD'

isäga 3

VZ7X 4

5

FOTS1 6 (=]7

20”

Ryc. 5.. Zajęcia ludności i typy gospodarki w Afryce.

(Według Jaegera, Dove i innych).

1. śródziemnomorski i przylądkowy obszar hodowli drzew owocowych (pomarańcze, cytryny, winorośl) i uprawy pszenicy. Tylko w tych obszarach osiedli Europejczycy, rolnicy i hodowcy, koczownicy, (stada owiec, bydła, wielbłądów, koni, kóz, osłów). — 3. Oazy — ludność osiadła uprawia palmę daktylową, pszenicę, jęczmień, bawełnę, .pomarańcze. 4. Osiedli rolnicy-kopieniacze (pług

prosa

7. Pustynie.

Mieszkańcy „Czarnego lądu“.

Pierwotnymi mieszkańcami „Czarnego lądu“ były prawdopodobnie ludy karłowate, negrytowie. Zajmowali oni prawdopodobnie całą Afrykę, jedynie na północy stykali się z ludami białemi, które wywędrowały z górskiego gniazda A b i s y n j i. Negrytowie musieli ustąpić przed najściem od wschodu (z nieznanych dokładnie nauce krain) ludów czarnych, które trzema falami zalały ląd Afryki. Pierwsza fala poszła pomiędzy lasami i stepami na południu od równika i rozbiła negryt.ów. Jednych zapędziła na północ w lasy i aż po jezioro Czad, drugich na południe w stepy i pustynię Kalahari, gdzie ich potomków zwiemy Hotentotami i Busz-mena m i. Ta fala murzynów, nie-zmieszana ani z białymi ani z negry-tami, zowie się Bantu. Druga fala czarnych poszła krawędzią lasu i stepów Sudanu i wzdłuż pobrzeża zatoki Gwinejskiej. Zmieszała się nieco z negrytami i z murzynami Bant u i wytworzyła grupę murzynów g wili e j s k i c h. Trzecia fala czarnych najeźdźców oddzieliła się od poprzedniej, rozlała się ku północy po stepie, zmieszała w znacznym stopniu z negrytami i białemi ludami północy — tak powstała grupa murzynów s u d a ń-s k i c h.

Arabowie ujarzmili i nawrócili w wiekach średnich na islam zarówno ludy białe pobrzeża m. Śródziemnego, jak i liczne szczepy murzynów sudań-skich.

Europejczycy w Afryce.

Europejczycy podzielili ląd Afryki pomiędzy siebie i rozpoczęli zagospodarowywać te kraje w końcu ubiegłego i początkach bieżącego stulecia. Na północnym zachodzie rozsiedli się Francuzi (Alger, Marokko,

Tunis i t. d.), południową i wschodnią Afrykę zajęli Anglicy (Trans-w a 1, Rodezja, O r a n j a i b. ko-lonje niemieckie), sam zaś środek zajmuje wielka posiadłość belgijska, Kon-g o. Znaczne obszary są w posiadaniu Włoch i Portugalji. Hiszpan ja posiada w Afryce tylko drobne skrawki lądów. W wielkiem dziele kulturalnem, jakie narody te prowadziły i prowadzą w Afryce, brały udział setki najwytrawniejszych pracowników różnych narodowości. Wśród pracowników tych nie brak i Polaków. Jan Dybowski, niesłusznie przez długi czas uważany za Francuza, pracuje w służbie francuskiej jako generalny inspektor rolniczy w Al-gerze. Badał on także tereny Kongo belgijskiego. Kalasanty Motyliński w połowie XIX wieku z ramienia Francji bada obyczaje i język murzynów afrykańskich. Na jego pamiątkę nazwano jeden z fortów w posiadłościach francuskich w Afryce fortem Motyliń-skiego. Wskutek tej intensywnej gospodarki europejskiej na obszarach Afryki sąsiadują ze sobą krainy najbardziej pierwotne — jak las tropikalny z ludami karłowatemi — i krainy o wysokim poziomie techniki i kultury europejskiej. Posiadłości europejskie dzielą się na trzy grupy:

1) obszary bierne, jeszcze niezagospodarowane lub do gospodarki nieprzydatne, np. Sahara, znaczna część dorzecza Kongo, Rodezji i kolonji K e n j a, 2) obszary gospodarki plantacyjnej, gdzie Europejczyk, niezdolny do pracy ręcznej wskutek klimatu, organizuje tylko pracę krajowców, którzy dostarczają mu surowców, niezbędnych dla fabryk w Europie. (Np. plantacje bawełny w Sudanie anglo-egip-skim i Egipcie, plantacje, dostarczające tłuszczu jadalnego orzecha ziemnego, znanego nam pod nazwą orzeszków chińskich, w Sudanie francuskim

J. Czekalski.

plantacje palmy oleistej, ananasów, kakao, kauczuku na brzegu zatoki Gwinejskiej, kopalnie miedzi w Kongo-Katanga, 3) obszary zamieszkane przez ludność pochodzenia europejskiego, kolonje osadnicze, uprzemysłowione, upodobnione w pewnej mierze krajom Europy, jak Alger, Tunis, Marokko, L i b j a, kraj Przylądkowy, Transwal, Natal i inne.

Podział na te grupy i ich rozmieszczenie podyktowany jest przez klimat, który pozwala Europejczykowi na pracę intensywną tylko w obszarze śródziemnomorskim, w kraju Przylądkowym i na niektórych wyżynach. Jednocześnie obszary te obfitują w skarby mineralne, które stały się podstawą rozwoju kolonij europejskich. Tak w kraju Przylądkowym występuje złoto (największa produkcja w świecie, 53°/₀ prod. świat.), diamenty (największa produkcja w świecie 51°/₀), miedź w Kongo i Rodezji, cynk w Algerze. Kraje osadnicze rozwijają się szybko i pomyślnie. Zwłaszcza Alger, Marokko i kraj Przylądkowy. Wytworzyły się tam nawet własne społeczeństwa, przywiązane do nowej ojczyzny, podobnie, jak się to stało w Kanadzie i Australji. Zwłaszcza Związek Południowoafrykański (-> Wielka Bryłanja) daje nam obecnie obraz nieoczekiwany wr tak dzikiej jeszcze „czarnej“ Afryce. Sieć znakomitych dróg bitych i li-nij kolejowych łączy kwitnące osady i miasta o typie europejskim, świetnie zagospodarowane, o wysokim poziomie kultury, mające doskonale rozwijające się szkoły i uniwersytety. Ludność biała jest jednak kroplą tylko w morzu czarnych ludów Afryki. Ludy te, które Europejczycy starają się wciągnąć w orbitę swej kultury (w Rodezji pracują Polacy-misjonarze), pozostają dotychczas naogół obce nowym wpływom. Poddali się białym, pracują, aż zbyt często wyzyskiwani przez nowych władców, ale stanowią świat odrębny, o nie dającej się przewidzieć przyszłości. Słusznie porównał ktoś Afrykę do lwicy, którą Europie udało się pokonać i poskromić — ale nigdy nie uda się oswoić.

AKADEMJA. Wyraz „akademja“ należy do tych terminów, które w ciągu wieków przybierały rozmaite znaczenie.

Pochodzenia nazwy.

Pochodzenie tej nazwy jest bardzo charakterystyczne. Niedaleko Aten, nad rzeką Kefisos, był gaj, złożony z platanów i drzew oliwnych, poświęcony mitycznemu bohaterowi ateńskiemu, Akadem o s o w i, W rozkosznym tym ogrodzie rozpoczął około r. 388 przed Chr. gromadzić swych uczniów i zwolenników znakomity filozof grecki Platon, uczeń Sokratesa, autor słynnych „Dialogów“. Zczasem powstała tutaj szkoła filozoficzna, którą Platon nazwał „Aka-demją“, właśnie od nazwy gaju Akade-mosa.

Popularność ' Akademji Platońskiej była w starożytności i w czasach następnych tak wielka, że nazwa jej dała życie wszystkim późniejszym „akade-mjom“ i całemu słownictwu, z „akade-mją“ związanemu.

Z biegiem czasu wytworzyła się pewna dwoistość pojęcia i terminu „akademja“ ; i to także związane było z matką wszystkich akademij, t. j. z Akadem ją Platońską. Ponieważ Akademja Platońska była nietylko szkołą wyższą, ale także zgromadzeniem ludzi uczonych, rozprawiających o ważnych zagadnieniach naukowych, dlatego w czasach późniejszych oznaczano nazwą akademij : 1) towarzystwa uczonych i literatów, poświęcone uprawianiu pewnych gałęzi wiedzy i 2) szkoły o wyższym poziomie naukowym.

Rozkwit akademij w epoce humanizmu i renesansu.

W znaczeniu „towarzystwa uczonych“ zmartwychwstaje akademja przede-wszystkiem w czasach renesansu i humanizmu. Wiąże się to ściśle z tym okresem, kiedy do Włoch zaczynają napływać coraz obficiej z zagrożonego przez Turków Konstantynopola uczeni i nauczyciele greccy. Poczyna się szerzyć znajomość języka i kultury helleńskiej, budzi się kult dla Platona i jego nauki, która staje do walki ze zniekształconym w średniowieczu Arystotelesem. I oto widzimy, jak w XV wieku wyrastają na gruncie Włoch towarzystwa uczonych i wielbicieli humanizmu, nazywane aka-demjami.

W wieku XVI powstaje we Włoszech takich akademij czyli towarzystw naukowych, literackich, artystycznych — całe mnóstwo. Posiada je każde większe miasto, czasem po kilka naraz. Początkowo poświęcone są one kultowi humanizmu, studjom klasycznej poezji, filozof j i, także sztuki; później, gdy budzi się literatura renesansowa w języku włoskim, uprawiają one ze szczególnem zamiłowaniem literaturę narodową, dbają o rozwój języka i słownictwa włoskiego, zajmują się przeszłością Włoch. Noszą one nazwy łacińskie i włoskie, nieraz bardzo charakterystyczne, mające świadczyć o zapale dla studjów, które kultywują ; spotykamy więc akademje : „zapaleńców“, „gorejących“, „niewzruszonych“ i t. d.

Zwyczaj zakładania akademij przedostał się z Włoch za Alpy, do innych narodów, np. polscy studenci w Padwie w XVI wieku, pod przewodem Wojciecha Kryskiego, znanego z „Dworzanina“ Górnickiego, mieli tam założyć także swoją „Akademję między Polaki“, o której nie mamy dokładniejszych wiadomości. Także na dworze Zygmunta Starego miał istnieć rodzaj takiej aka-demji wśród dworzan-humanistów ; a może i „Rzeczpospolitę Babińską“ należałoby uważa* za taki twór renesansowego życia w Polsce?

Wiek XVIII — „stulecie akademij".

Gdy potem przyszła epoka oświecenia, ziarna, rzucone przez włoskie akademje, wydały bujne owoce: w całej cywilizowanej Europie zaczęły tworzyć się inne akademje — prawdziwe ogniska nowożytnej już nauki i kultury.

Początek dała im Francja, w której już za Ludwików XIII i XIV (wiek XVII) powstają akademje, poświęcone popieraniu literatury i języka narodowego, archeologj i i literatury klasycznej, wiedzy ścisłej i sztuk pięknych, połączone później w jedną wielką akademję, t. zw. „Instytut Francuski (Institut de France) w Paryżu. Za przykładem Francji idą wszystkie niemal ważniejsze państwa europejskie, tworząc w XVIII w., w tern prawdzi-wem „stuleciu akademij“, wielkie towarzystwa naukowe, zostające pod opieką lub wprost na utrzymaniu rządu, posiadające własną, specjalną organizację i ściśle określone cele.

Polska XVIII w. nie pozostała także głuchą na tworzenie tych nowych ognisk nauki i kultury w duchu wieku oświecenia; za czasów Stanisława Augusta projektowano niejednokrotnie w otoczeniu królewskiem stworzenie Akademj i Nauk w Warszawie; myślą o tern poszczególni członkowie i współpracownicy Komisji Edukacji Narodowej, ale zamysł ten nie został urzeczywistniony; natomiast później, już po utracie niepodległości powstał szereg towarzystw naukowych i prywatnych akademij (na wzór włoskich), np. Warsz. Tow. Przy-

•yy.

mm

i ft§s§

ylPÉt

Jfw

Miii II

Ryc. 6. Gmach Tow. Przyj. Nauk w Warszawie.

jaciół Nauk, które, zwłaszcza od czasu objęcia w niem przewodnictwa przez Staszica w r. 1808, rozwinęło bardzo ożywioną działalność; siedzibą Tow. Przyjaciół Nauk był t. zw. pałac Staszica przy zbiegu Krakowskiego Przedmieścia i Nowego Świata w Warszawie.

Najsłynniejsze akademje świata.

W ciągu w. XIX obserwujemy dalszy rozwrój akademij wr Europie. Są to albo akademje ogólne (obejmujące różne dziedziny wiedzy), albo akademje specjalne (częściowa), t. j. towarzystwa naukowe, poświęcające się tylko pewnej nauce lub pewnej grupie nauk. Wiek XIX jest też tem stuleciem, w którem akademje umiejętności (czy nauk) wyzwalają się z pod wpływńw postronnych (np. rządów), a stają się reprezentantkami dążności naukowych danego narodu i nauki czystej wogóle.

W wieku XIX i XX akademje umiejętności, cieszące się ogromną powagą, stały się chlubą swoich państw i narodów ; dzięki nim zbliżyły się na nowo narody świata do siebie, wytworzyła się znowu w wielkiej pokojowej dziedzinie nauki i kultury jakby jedna ogromna „rzeczpospolita uczonych“, jaka istniała niegdyś w epoce humanizmu.

Jest rzeczą niemożliwy scharakteryzować, choćby pokrótce, działalność i zasługi akademij poszczególnych narodów. Każda prawie z nich ma za sobą poważny dorobek na polu nauki wdasnej i ogólno-światowoj ; wydawnictwa star-sz3rch akademij idą dzisiaj w setki i tysiące tomów, w setki wydawnictw, a rezultaty badań i prac tych najwyższych instytucyj naukowych złożyły się w głównej mierze na to, co nazywamy nauką cywilizowanych narodówr dzisiejszego świata.

i-

ii

trrt

■Tir «

i'IitSr    ::il

Ê-._____

Ryc. 7. Pałac Mazariniego w Paryżu, siedziba Akadetr.ji Francuskiej.

Z pomiędzy akademij Europy naj- ma ustrój podobny do innych akademij. większym rozgłosem cieszą się zwłaszcza Składa się ona z czterech wydziałów: dwie : Akademja Francuska histor. - filozoficznego, filologicznego, (Institut de France) w Paryżu i A k a- mat.-przyrodniczego i lekarskiego. Licz-demja Nauk w Berlinie ba członków Akademji jest ograniczona (Preussische Akademie der Wissen- statutowo. Na miejsce zmarłych wybiera schäften), która położyła ogromne za- się co roku nowych członków. Wyboru sługi zwłaszcza na polu filozofji klasycz- tego dokonywują sami członkowie Akadem ji. Uważany on jest za niezmiernie zaszczytne wyróżnienie, które przypada w udziale tylko najwybitniejszym mężom nauki. Na czele Akademji stoi prezes, wiceprezes i sekretarz generalny.

ru ■

<'

Ryc. 8. Członek Akademji Francuskiej w stroju galowym.

uczo-

oraz

ze specjalnych funduszów, zapisanych w ciągu lat na rzecz Akademji (w majątkach ziemskich, nieruchomościach, gotówce, papierach wartościowych) ; posiada ponadto inne fundusze, z których Polska Akademja Umiejęt- stosownie do woli ofiarodawców udziela noś ci w Krakowie (załóż, w 1873 r.) nagród za prace naukowe lub artystycz-

Pod zarządem Akademji zostaje Muzeum Fizjograficzne, Muzeum Archeologiczne, Bibljoteka Akad. oraz stacje naukowe polskie w Paryżu (t. j. Bibljoteka Polska) i w Rzymie, dokąd uczeni polscy wyjeżdżają na studja. Ponadto w łonie Akademji istnieje szereg polskich komitetów narodowych, wchodzących w skład różnych międzynarodowych unij naukowych dla poszczególnych gałęzi wiedzy, których zadaniem jest utrzymanie stałego kontaktu z nauką światową. Staraniem naszej Akademji Umiejętności ukazała się w ciągu 60 zgórą lat jej działalności tak pokaźna liczba wydawnictw, że składają się one dzisiaj niemal nej, historji i literatury niemieckiej, fi- na osobną bibljotekę. Wśród nich są lozofji i językoznawstwa. Przed wojną publikacje tak imponujące, jak pomni-do bardzo wybitnych należała A k a- kowa „Bibljograf ja polska“ K. Estrei-demja Nauk w Petersburgu, zasłu- chera, „Lud“ O. Kolberga (wspaniały żona około badań języków i literatur sło- zbiór materjałów etnograficznych), wiańskich, języków i historji Wschodu, j t. d. Pod egidą Polskiej Akademji także nauk przyrodniczych. W Anglji, Umiejętności ukazały się i ukazują do-gdzie niema akademij, a zato istnieje tąd najwybitniejsze dzieła polskich cały szereg poważnych towarzystw nau- nych we wszystkich dziedzinach wiedzy, kowych specjalnych, wielką naukę bry- Akademja utrzymuje się ze stałej sub-tyjską reprezentuje głównie „Royal So- wencji Ministerstwa W. R. i O P. cięty“ (Król. Towarzystwo Nauk) w Londynie.

Polska Akademja Umiejętności w Krakowie.

ne, daje stypendja młodym badaczom na studja zagraniczne lub na badania w pewnych określonych kierunkach.

Obok Polskiej Akademji Umiejętności w Krakowie posiada Polska także kilka poważnych towarzystw naukowych o poziomie niemalże akademij, jak np. Towarzystwo Naukowe w Warszawie, Towarzystwo Naukowe we Lwowie, a w dalszej już mierze : Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Poznaniu, Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Wilnie i t. d. Nie posiada natomiast Polska żadnej akademji literackiej. Literaci i artyści nie należą zazwyczaj do Akademji Umiejętności. Dzieje się więc u nas inaczej, niż np. we Francji, gdzie wielcy pisarze są członkami Akademji Francuskiej. Sprawa utworzenia Akademji Literatury Polskiej była już parę razy przedmiotem ożywionej dyskusji w naszym święcie literackim, dotychczas jednak myśl utworzenia takiej akademji nie została jeszcze urzeczywistniona.

Akademje — szkoły.

Mówiliśmy dotąd o akademjach jako o towarzystwach naukowych, których najwyższym wykwitem są dzisiejsze akademje umiejętności i nauk. Zkolei należy wspomnieć o „akademjach“ w znaczeniu szkół. Akademje takie (szkoły) pojawiają się już od czasu do czasu w epoce renesansu, a są to albo szkoły specjalne, zwłaszcza z zakresu sztuk pięknych (malarstwa, rzeźby i t. d.), albo poprostu szkoły średnie o poziomie wyższym, niż zwyczajne, a więc stojące jakby na pograniczu między gimnazjum a uniwersytetem. W Polsce mamy w epoce renesansu także takie szkoły, którym założyciele nadają nazwę akademij. Tak nazwał (Neo-academia, nowa akademja) swoją szkołę w Poznaniu biskup Jan Lubrański (załóż, w r. 1519), taką nazwę nosiła często Akademja Zamoyska, założona przez hetmana Jana

Zamoyskiego (1594 r.), która była właściwie szkołą średnią z dodaniem pewnych kursów uniwersyteckich i z przywilejami uniwersyteckiemu Także uniwersytety, zostające w rękach jezuitów, ponieważ były uniwersytetami niezupeł-nemi (nie miały zwykle wydziałów medycznych i prawa świeckiego), otrzymywały w potocznej mowie nazwę „akademij“. Nazwa „akademja“ oznaczała więc zawsze coś mniejszego od uniwersytetu, coś niepełnego; pełne uniwersytety nosiły nazwę łacińską „studium generale“ lub „Universitas“ ; dopiero później, w wieku XVII i XVIII, nazywane były w sposób przenośny „akademjami“, jak-gdyby ogniskami wiedzy, podobnemi do Akademji Platońskiej ; dlatego to uniwersytet krakowski nazywano także często Akadem ją Krakowską. W ciągu wieków XIX i XX nastąpiło zupełne uporządkowanie w całej terminologji. Akademjami nazywają się teraz szkoły wyższe (lub średnie o wyższym poziomie), które obejmują programem swoim tylko pewną, określoną dziedzinę wiedzy i umiejętności. Odróżniamy więc: aka-demje duchowne, akademje górnicze, akademje handlowe i t. d.

W Polsce XIX wieku istniał cały szereg takich akademij specjalnych. Między in. wymienić się godzi A k a-demję Sztuk Pięknych w Krakowie, na czele której stali artyści tej miary, co J. Matejko i J. Fałat.

Obok tych dwóch znaczeń zasadniczych (akademje umiejętności i wyższe szkoły specjalne) ma dzisiaj wyraz akademja jeszcze inne znaczenia. Przez akademje rozumiemy także dzisiaj uroczyste zebrania publiczne (z odpowiednim programem), poświęcone uczczeniu znakomitych osobistości lub ważnych wydarzeń historycznych, np. akademja na cześć Marszałka Piłsudskiego, akademja ku uczczeniu rocznicy konstytucji trzeciego maja i t. d. S. Łempicki.

AKCENT. Przez „akcenty“ rozumie w dialektach własnego języka, nie sły-się bardzo często pewne znaczki nad li- szymy go tylko w swem rodzinnem śro-terami, a więc greckie '    , francuskie dowisku ; ale zato słyszą go u nas inni.

Acutus, gravis, circumflexus i ich potomstwo.

Do wyrażania tych głównie samogłoskowych odcieni używano od greckich czasów znaczków nad literami. Trzy greckie akcenty znane są nam pod prze-tłumaczonemi na łacinę nazwami : acutus, a więc „ostry“ ', np. fîeôç (theós) bóg, àvr]Q (anër) mężczyzna; gravis „ciężki“ ’, np. fîeàç ëçprj (theós éphë) bóg powiedział ; circumflexus „wygięty“ ~, np. 'Aftrjrai (Athënaj) Ateny. Z temiż nazwami przenieśli te znaki uczeni do języka francuskiego, gdzie też mamy accent aigu a. grave a. circonflexe A , ale z zupełnie innemi znaczeniami, od których tu zaczniemy, bo są dla większej liczby czytelników zrozumiałe. We francuskiem więc ' i nad e oznaczają dwa różne e : é — to e wąskie, t. j. wymawiane z podniesieniem języka, a więc węższym kanałem ustnym, coś w rodzaju e¹ \ è — to e szerokie, bliższe ea ; " pisze się nad nie-któremi samogłoskami długiemi, np. rêve (senne marzenie), choć to samo e pisze się inaczej w grève (strajk), a tenże znak służy czasem do rozróżniania na piśmie dwu identycznie wymawianych wyrazów, np. mur (mur), ale mûr (dojrzały). I t. p. Tu więc akcent oznacza sposób artykułowania samogłosek w jamie ustnej, nieraz zaś niema właściwie znaczenia. — Natomiast greckie znaki wyrażały coś zupełnie innego, mianowicie powstający w krtani różny muzyczny ton samogłosek. Różnica między gr. xrjg (kër) (serce) a ngg (kër) (śmierć) lub_ między olxoi (ójkoj, (w domu) a olxoi (öjkoj) (domy) była taka, jakby ktoś ten wyraz na dwa różne sposoby odśpiewał lub choćby powiedział na dwa różne sposoby, podobnie jak my

' serbskie naukowe ' ' ~ " i t. p. Ludzie niewykształceni gramatycznie gotowi są zwać tak wszystkie znaki nad czy pod literami, np. w niemieckiem dürr, we franc, ambiguë czy leçon, w czeskich nëco (= nieco) czy cas (= czas), w używanych w fonetycznych alfabetach literach p, t, d, a i t. p. Zastanowiwszy się jednak, widzimy, że niezawsze to jest słuszne, skoro nie są „akcentami“ znaczki modyfikujące spółgłoski (nie jest akcentem ' w naszem śnieg, natomiast jest nim, a przynajmniej nazywa się to samo ' we franc. été), a nawet niezawsze znaczki nad samogłoskami bywają akcentami, np. w niem. schön. W każdym razie idzie tu głównie o jakieś odmiany samogłosek.

Ale pozatem używa się wyrazu „akcent“ w o wiele szerszeni znaczeniu.

„Mówi po polsku dobrze, ale cudzoziemskim akcentem“ (np. „twardym niemieckim akcentem“) albo: „francuszczyzna bez błędu, ale po akcencie znać, że to Polak, czy Niemiec“, przyczem wcale się nie twierdzi, by ten ktoś akcentował po francusku nie na ostatniej zgłosce. A nawet w obrębie polszczyzny:

„ma jakiś dziwny akcentlt — tak się określa ludzi, których sposób mówienia zwraca uwagę czemś niepowszechnem, przenikającem cały ich język, ale do ujęcia trudnem. Nie idzie tu o wyrazy ani o błędy gramatyczne — zwykle jest to jakaś osobliwa wymowa, którą określamy jako twardą, miękką, urywaną, śpiewającą... A nawet co do wymowy: czy śląskie krziwy, grzib albo wileńskie zmiana, zjazd są śląskim lub litewskim akcentem? nie, bo to łatwo wyrazić literami, a akcent — to jakiś trudny do określenia ton, jakieś przeciąganie czy podnoszenie głosu. Taki swój „akcent“ ma każdy język, słyszymy go nawet

inaczej powiemy wyraz tak obojętnie twierdząco, a inaczej ze zdziwieniem lub oburzeniem. Te greckie akcenty były w związku z iloczasem (długością lub krótkością samogłosek) i poczęści z miejscem przycisku wyrazowego, ale główną rzeczą był ton muzyczny; od tego też pochodzi wyraz akcent, łaciński accentus (cano, canto „śpiewam“), przetłumaczony z gr. JTQoacûôia (prosödia), co właśnie znaczyło „przyśpiew“.

Intonacja.

Taki akcent muzyczny, zwany w językoznawstwie intonacją lub tonacją, można dziś jeszcze obserwować w języku litewskim, ze słowiańskich w serbochorwac-kim i słoweńskim. Występuje on też w językach pozaeuropejskich, najtypo-wiej może w chińskim, w którym wyraz, dla Europejczyka jednobrzmiący, może mieć dwa, trzy a nawet cztery znaczenia zależnie od tego, na jaki ton jest „zaśpiewany“, czyli że to, co my wyrażamy barwą głosek, tam może być, i bardzo często jest, wyrażane różną wysokością muzyczną.

Przycisk.

Dziś jednak akcent oznacza dla nas przedewszystkiem przycisk, czyli siłę wydechu powietrza z płuc, wyróżniającą pewną zgłoskę wyrazu. Mówimy więc, że po francusku akcentuje się zawsze zgłoskę ostatnią, po polsku przedostatnią. Po rosyjsku akcent wyrazowy jest ruchomy, mówi się np. wod a, ale w I. mn. w*ody (przycisk najlepiej oznaczać przez ¹ przed samogłoską, bo ' nad samogłoską może wyrażać różne rzeczy, np. po francusku jakość samogłoski, a po czesku lub węgiersku jej długość) ; po łacinie akcentowana jest zgłoska przedostatnia, jeżeli jest długą, np. Polonus, jeśli zaś przedostatnia jest krótka, akcent pada na trzecią od końca, np. qWantïtas (ilość). Z tern pojęciem przycisku w obrębie wyrazu skojarzył się wyraz akcent najsilniej ; to też akcentować coś znaczy przenośnie: „zwracać na coś uwagę, podkreślać“.

Hoczas.

Trzecim składnikiem akcentu w szerszeni znaczeniu słowa jest iloczas : długość lub krótkość samogłosek. Dla Polaka i to jest trochę obce; my wszystkie zgłoski wymawiamy jednako krótko : nos Polöni non curdmus quantitâtem syllabdrum („my Polacy nie dbamy o iloczas zgłosek“) — wyśmiewali się z nas obcy w zdaniu, w którem właśnie wszystkie przedostatnie zgłoski powinny być długie i stąd przycisk na drugiej, nie na trzeciej od końca. Długie i krótkie rozróżniają też języki francuski i niemiecki, ale najwyraźniej z częściej u nas spotykanych czeszczyzna, gdzie każda zgłoska musi być wyraźnie krótka lub wyraźnie długa, np. Praha (t. j. Praha), Vaclav (t. j. Väcläv), ■Jiń (t. j. Jirzl), kdzdni (kazanie), pospi-chat’ (pospieszać)..., przyczem przycisk jest zawsze na zgłosce pierwszej, choćby ona była krótka, a następne długie.

Te trzy główne gramatyczne składniki akcentu wcale nie wyczerpują wszystkiego. Wchodzą tu w grę jeszcze inne, np. przyzwyczajenie do mówienia głośniej czy ciszej, do wymowy nosowej... a zwłaszcza tempo i melodja całych zdań, chyba nutami do oddania.

Ozy, gdzie i jak „śpiewają“?

Cóż się więc składa na normalny polski akcent? Brak znaczeniowych różnic muzykalnych i brak iloczaSu, przycisk stały na drugiej zgłosce od końca (wyrazy z przyciskiem na trzeciej od końca, poza nielicznemi obcemi, jak nduzyka, uniwersytet, są właściwie formami zło-żonemi, np. Wyliśmy z ruchomem -śmy, jak w tfameśmy byli). Język nasz jest

AKCYJNA SPÓŁKA.

więc pod tym względem niewątpliwie monotonny. Tak jest dzisiaj ; bo niegdyś, za pierwszych Piastów, miał on i intonację, i iloczas, i ruchomy przycisk. W obrębie polskich dialektów kulturalnych akcentową odrębnością najbardziej uderza odcień „lwowski“ (ściśle biorąc nietylko lwowski, ale wogóle kresowy, zwłaszcza mniejwięcej w b. wschodniej Galicji) ; polega on na przedłużaniu zgłosek akcentowanych, a osłabianiu innych, przyczem nieakcentowane e skłania się ku i (po spółgłoskach twardych ku ÿ), nieakcentowane o ku u, tak że zaciera się różnica między: przepisane ukazy a przypisane okazy. Toteż dla mieszkańców Polski etnograficznej południowi kresowcy „śpiewają“. Nie można się jednak dziwić, że według lwowian to właśnie krakowiacy śpiewają, tylko że „śpiewają“ inaczej, częściej akcentując zgłoskę pierwszą, a przedłużając i raczej wyższym tonem wymawiając ostatnią. Gdy więc karykatura wymowy lwowskiej wyglądałaby np. pu-kaaży ooku, to krakowska wypadnie mniejwięcej tak: p^okażee okoo. Niewątpliwie istniejące „akcenty“ warszawski czy poznański, napewno bliższe krakowskiemu, trudniejsze są do oznaczenia. Czyli że każdy jakoś „śpiewa“, tylko że każdy inaczej i że każdy nazywa śpiewaniem akcent różny od swojego. Bardziej uderzają oczywiście „akcenty“ sztuczne, np. udające niedbałą mowę arystokracji, mówienie przez nos, a także „akcenty“ nienależące do języka kulturalnego, z których jeden może każdy odrazu zaprodukować : niech tylko mówi (byle nie po lwowsku), z wysuniętą ku przodowi dolną szczęką, a zaraz usłyszy siebie samego jako krakowskiego andrusa. — Ale podkreślić trzeba, że wszelkie „akcentowe“ różnice są wogóle w Polsce małe, nawet w narzeczach ludowych, gdzie wybitniejsze są tylko na Kaszubach i na Podli alu. K. Nitsch.

AKCJA

Przechodząc ulicami Waszego miasta, widzicie na każdej niemal pewną ilość sklepów, pracowni i warsztatów rzemieślniczych, a także i małych fabryczek różnego rodzaju. Gdy spojrzycie na t. zw. „szyld“, umieszczony nad wejściem, przekonacie się, że sklepy te i pracownie są przeważnie własnością poje-dyńczych osób, bo na tabliczkach widnieje zwykle jakieś nazwisko, np. Jan Bogucki. Czasami zdarza się, że taki sklep, warsztat lub fabryczka należy nie do jednej, lecz do dwu, a nawet więcej osób. Poznać to możemy również łatwo z tablicy firmowej.

Póki idzie o sklep, pracownię rzemieślniczą lub małą fabryczkę, jest to zupełnie naturalne i wcale was nie dziwi, że jedna lub dwie osoby dokonały takiego dzieła jak to np., że pan Bogucki otworzył sobie sklep spożywczy. Rzecz prosta, że otwarcie wielkiego sklepu np. składu jubilerskiego, zbudowanie cegielni lub założenie małej fabryczki kosztuje bardzo dużo pieniędzy, ale znów nie tyle, by człowiek bogatszy, a mamy takich w każdym kraju, nie mógł się, czy-to sam z własnych zasobów, czy też przy pomocy kredytu (-> Kredyt) na taki wydatek zdobyć.

Ale cobyście powiedzieli, gdybyście usłyszeli, że np. p. Jan Bogucki podjął się wybudowania nowej linji kolejowej, albo że firma „Krzyszkowski i Spółka“ zakłada nową linję okrętową, łączącą Polskę z Austral ją i Nową Zelandją?

Przedsiębiorstwa ponad możność i odwagę jednostki.

Powiedzielibyście oczywiście, że to jest niemożliwe. Bo każdy z was doskonale rozumie, że p. X czy p. Y może sobie założyć, o ile jest zamożny, wielki sklep, albo elegancką pracownię szewską, czy krawiecką, wreszcie jakąś nawet mniejszą fabryczkę, ale żaden z nich u nas, czy gdzie indziej, choćby był najbogatszym w świecie człowiekiem, ani nie zbuduje linji kolejowej lub kanału żeglugowego długości kilkuset kilometrów, ani nie założy wielkiej huty żelaznej. Dlaczego? Wiemy przecież doskonale, że np. w Stanach Zjednoczonych A. P. jest mnóstwo miljonerów, a nawet miljarde-rów, których staćby było na założenie największego nawet przedsiębiorstwa. A jednak i oni tego nie czynią; żaden z nich mimo swego olbrzymiego majątku nie podejmie się sam jeden założenia tak wielkiego przedsiębiorstwa, w któ-rem musiałby utopić cały swój majątek.

Dwa są bowiem powody, dla których jednostki, nawet najbogatsze, ani nie budują same wielkich linij kolejowych i olbrzymich fabryk różnego rodzaju, ani nie wiercą kopalń węgla, nafty lub jakichś kruszców i t. p. Pierwszy, to fakt, że do zakładania takich wielkich przedsiębiorstw potrzeba ogromnych kapitałów, któremi jednostka prawie nigdy nie rozporządza; drugi zaś — to obawa przed ogromnem ryzykiem, jakie każde nowozałożone przedsiębiorstwo przedstawia, a więc i przed utratą całego włożonego w takie przedsiębiorstwo majątku w razie, gdyby ono zamiast spodziewanych zysków przynosiło same straty.

Wspólny kapitał, wspólne ryzyko.

W jakiż więc sposób powstały te wszystkie olbrzymie przedsiębiorstwa — koleje, kanały, linje okrętowe, kopalnie, huty, fabryki, które istnieją i ciągle jeszcze powstają na całym świecie? W bardzo prosty! Widzieliście przecież na głównych ulicach swego miasta różne firmy-sklepy, pracownie i t. d., które są własnością spółek, złożonych z dwóch, trzech wspólników. Takie spółki, w których każdy spólnik odpowiada całym swym majątkiem za zobowiązania spółki, zdawiendawna były już znane i bardzo rozpowszechnione. Cóż tedy było prostszego, jak wpaść na pomysł założenia takiej spółki, do której zamiast paru należałyby dziesiątki, setki, ba, nawet tysiące spólników, z których każdy wniósłby tylko pewną kwotę do przedsiębiorstwa i tylko tą kwotą odpowiadałby za jego zobowiązania, uczestnicząc wzamian zato w stosunku odpowiednim do wpłaconej przez siebie kwoty zarówno w zyskach przedsiębiorstwa, jak i w jego majątku w razie jego likwidacji czyli rozwiązania. Te kwoty, które każdy spól-nik wpłaca do takiego przedsiębiorstwa, nazwano akcjami, całą sumę, która ma być przez wszystkich spólników czyli akcjonarjuszy złożona celem założenia danego przedsiębiorstwa — kapitałem akcyjnym — a wreszcie spółkę, która w ten sposób powstaje — spółką akcyjną.

Istota S. A.

Spółka akcyjna, oznaczana często skrótem S. A., jest więc taką formą przedsiębiorstwa, przy której wszyscy spólnicy (akcjonarjusze) uczestniczą w przedsiębiorstwie tylko swemi wkładami majątkowemi (akcjami), nie przyjmując żadnej osobistej odpowiedzialności za jego zobowiązania. Jest ona wyłącznie połączeniem kapitałów. Kapitał akcyjny jest jakoby uosobieniem przedsiębiorstwa i on tylko odpowiada za jego długi. Poszczególny akcjonarjusz nie ma jeszcze z samego tylko tytułu posiadania akcyj prawa do czynnej współpracy w spółce akcyjnej, chyba że go naczelna władza spółki, którą jest walne zgromadzenie akcjonarjuszy, osobną uchwałą do tego powoła.

Dywidenda, podział zysków.

Jeżeli spółka daje zyski, to zysk ten zwie się dywidendą (od łacińskiego divido— dzielę) i bywa rozdzielany między wszystkich akcjonarjuszy wedle stawki procentowej, którą uchwala walne zgromadzenie za dany rok operacyjny, t. j. rok pracy przedsiębiorstwa, który niekoniecznie musi się zgadzać z rokiem kalendarzowym. Dywidenda bywa rozmaita, zależnie od tego, jakie zyski dana spółka wykazała w odnośnym roku.

Wysokość kapitału akcyjnego.

Wysokość kapitału akcyjnego może być w różnych spółkach różna. Górnej jego granicy nie określa ustawa w żad-nem państwie. W niektórych państwach natomiast ustawy określają dolną jego granicę, t. j. najniższą dopuszczalną jego wysokość. Tak np. w Polsce kapitał akcyjny wynosić musi co najmniej 250.000 zł.

Akcje.

Wartość nominalna akcyj, t. j. ta wartość, która musi być ustalona już w kontrakcie spółki, zawartym przez jej założycieli, i musi być wydrukowana na każdej poszczególnej akcji, może być w różnych spółkach różna, ale w obrębie tej samej spółki musi być dla wszystkich akcyj jednakowa. W niektórych państwach ustawa określa ściśle dolną granicę wartości nominalnej akcyj, które w Polsce opiewać muszą co najmniej na 100 zł. (wyjątkowo 25 zł.), w Niemczech na 1000 mk (wyjątkowo 100 mk). Akcje mogą być imienne (na nazwisko właściciela) lub też okaziciela, co jest regułą. Akcje są niepodzielne, t. j. nie można np. podzielić jednej akcji 200-złotowej na 2 akcje po 100 zł. Natomiast można je swobodnie sprzedawać i nabywać, co się przeważnie uskutecznia na giełdzie (-» Giełda), o ile dane akcje są na niej notowane.

Emisje i obligacje.

Jeżeli dotychczasowy kapitał akcyjny nie wystarcza już spółce do prowadzenia jej interesów, to może ona na mocy uchwały walnego zgromadzenia albo powiększyć ten kapitał przez wypuszczenie (emisję) nowych akcyj, albo uzyskać kredyt w banku (—» Bank i Kredyt), albo wreszcie wypuścić pożyczkę obligacyjną.

Obligacja, podobnie jak i akcja, jest papierem wartościowym, a mianowicie dowodem zobowiązania dłużnego spółki akcyjnej, opiewającym na okrągłe kwoty (100.—, 500.—, 1000.— zł.), który zapewnia posiadaczowi ustalone zgóry odsetki i musi być przez spółkę wedle również zgóry ustalonego planu losowań wylosowany i wykupiony.

Walne zgromadzenie — sejm S. A.

Kapitał akcyjny oczywiście sam myśleć ani działać jednak nie może. Muszą więc istnieć żywi ludzie, którzy za spółkę akcyjną myślą i działają, którzy zarządzają jej kapitałem akcyjnym, względnie przedsiębiorstwem, stworzo-nem przy pomocy tego kapitału. Najwyższą, niejako ustawodawczą władzą spółki jest walne zgromadzenie akcjonarjuszy, którego uchwały decydują o wszystkich ważniejszych sprawach spółki. Każdy akcjonarjusz, a więc także posiadacz jednej tylko akcji, ma prawo brania udziału w walnem zgromadzeniu i głosowaniu na niem. Walne zgromadzenie to jakby sejm spółki akcyjnej. Ale sejm nie może sam rządzić, tylko za pośrednictwem rządu.

Rząd — zarząd.

Tym rządem w spółce akcyjnej jest zarząd (dyrekcja, dyrektorzy, generalny dyrektor), mianowany zależnie od tego, co statut spółki postanawia, albo przez walne zgromadzenie, albo przez trzecią władzę spółki, t. j. przez radę nadzorczą. Każda spółka akcyjna musi posiadać zarząd, który zastępuje ją przed sądem i poza sądem, który jest jej organem wykonawczym, który w jej imieniu (w znaczeniu prawnem) „działa“ i który wobec tego ma prawo podpisywania jej „firmy“.

Organy kontrolujące.

Każda spółka akcyjna, oprócz walnego zgromadzenia i zarządu, posiadać nadto musi bądź radę nadzorczą, bądź komisję rewizyjną, bądź też, o ile statut tak stanowi, obie te władze. Rada nadzorcza składać się musi przynajmniej z pięciu osób, wybieranych przez walne zgromadzenie. Jest ona przedewszystkiem organem kontrolującym spółki, który ma wykonywać nadzór nad działalnością zarządu i bronić interesów akcjonarjuszy tam, gdzie-by one z powodu odrębnych interesów członków zarządu mogły być na szwank narażone. Głownem zadaniem komisji rewizyjnej jest sprawdzanie rachunkowości i bilansu spółki.

Pierwsze spółki akcyjne.

Spółka akcyjna nie odrazu oczywiście powstała w tej formie, jaką jej nadało nowoczesne ustawodawstwo i jaką dopiero co poznaliśmy. Początki jej istnienia przypadają na koniec wieków średnich, a ojczyzną jej były Włochy północne, gdzie z inicjatywy i pod nadzorem władz państwowych powstały pierwsze towarzystwa, przypominające swym charakterem dzisiejszą spółkę akcyjną. Jako najstarsza spółka akcyjna — raczej zakład akcyjny — uchodzi „Bank Genui“, który założony został w 1407 r. pod nazwą: Comperae regi-minis Sancti Georgii.

Podobne, oparte także na zasadzie połączenia kapitałów i ograniczonej do wkładki odpowiedzialności uczestników spółki powstały również wkrótce potem w innych częściach Włoch. Za ich przykładem zorganizowano następnie wielkie kompanje dla handlu z krajami za-morskiemi w Holandji, Francji, Anglji i Niemczech (-» Kolonje).

Era rozkwitu.

Największy rozwój spółek akcyjnych przypada na w. XIX. Charakteryzuje się on tem, że z jednej strony spółki akcyjne potrafiły się stopniowo uwolnić zupełnie od wpływów państwowych, które początkowo zarówno przy ich zakładaniu, jak i przy kierowaniu niemi były bardzo silne, z drugiej zaś tem, że działalność swoją, ograniczoną w początkach ich rozwoju tylko do banków i kompa-nij handlu zamorskiego, rozciągnęły zczasem na coraz to nowe dziedziny życia gospodarczego, jak towarzystwa asekuracyjne, budowa kanałów, koleje, kopalnie i huty, przemysł budowlany, wszelkie gałęzie przemysłu przetwórczego, elektrownie i gazownie, przedsiębiorstwa widowiskowe i t. d.

Zalety spółki akcyjnej.

To też można śmiało powiedzieć, że olbrzymi rozwój przemysłu i handlu w ostatnim wieku zawdzięczamy głównie rozpowszechnieniu się tej formy przedsiębiorstwa, którą jest spółka akcyjna. Dzięki temu bowiem, że potrzebny do założenia lub prowadzenia największego choćby przedsiębiorstwa kapitał akcyjny rozłożony zostaje na wielką ilość stosunkowo niskich udziałów (akcyj) i że największe choćby ryzyko podzielone zostaje między wielką ilość uczestników, może spółka akcyjna bardzo łatwo zebrać potrzebny jej, nieraz wręcz olbrzymi, kapitał. I to tem łatwiej, że do grona jej uczestników oprócz właściwych przedsiębiorców wchodzi bardzo wiele osób (jak urzędnicy, oficerowie, starcy, kobiety i t. d.), które ze względu na swe stanowisko lub wiek nie mogłyby osobiście brać udziału w żadnem przedsiębiorstwie zarobkowem.

Ważną zaletą spółki akcyjnej jest także fakt, że dzięki niej przedsiębiorstwo uniezależnia się zupełnie od osoby przedsiębiorcy, od stanu jego zdro-

iż. Fali.

67

Akcja — Aktor.

68

wia, wieku, śmierci, t. j. od różnych przypadkowych okoliczności. Ubywających akcjonarjuszy, czy członków zarządu zastąpią inni, a samo przedsiębiorstwo trwa nadal tak długo, póki istnieje to, co stanowi jego istotę i jego fundament, t. j. kapitał akcyjny. Fakt ten zapewnia również trwalszą i pewniejszą egzystencję zatrudnionych w przedsiębiorstwie pracowników, z których w miejsce ginącego stanu średniego rzemieślników, drobnych przemysłowców i małych kupców powstaje w państwach wysoko uprzemysłowionych nowy stan średni urzędników przemysłowych.

Cechy ujemne.

Z drugiej strony posiada jednak spółka akcyjna także wiele cech ujemnych. Do największych może jej wad należy to, że szeroka publiczność, nabywająca akcje różnych przedsiębiorstw, nie ma pojęcia o rzeczywistym stanie ich interesów i często daje się wciągnąć do spółek niepewnych, a nieraz nawet oszukańczych.

W obrębie samych spółek akcyjnych na poważne niebezpieczeństwo bywają też narażeni drobniejsi akcjonarju-sze, którzy na zebraniach walnych spółki nie mogą się bronić przeciw potężniejszym od nich akcjonarjuszom lub grupom akcjonarjuszy, rozporządzających większą liczbą głosów. Tacy wielcy akcjonarjusze mogą często dla swoich czysto egoistycznych i nieza-wsze zgodnych z interesami spółki celów postępować wbrew potrzebom drobniejszych akcjonarjuszy, narażając ich na wydatne straty.

Ustawodawstwo.

Ustawy wszystkich państw starają się przeciwdziałać tym ujemnym stronom spółek akcyjnych, lecz niezawsze z powodzeniem. Ustawodawstwo polskie uwzględnia w bardzo szerokim zakresie ochronę mniejszości akcjo-narjuszy. W tym celu wszystkie niemal państwa, a więc także i Polska, dokładnie określiły, w jaki sposób może powstać spółka akcyjna, jakie są prawa i obowiązki akcjonarjuszy, jakie mają być i w jaki sposób powołuje się lub usuwa władze spółki akcyjnej, jakim warunkom musi odpowiadać jej rachunkowość, w jaki sposób odbywa się likwidacja spółki akcyjnej lub łączenie się (fuzja) dwóch lub więcej spółek akcyjnych. W Polsce ustawy określają nadto jeszcze odpowiedzialność cywilną i karną założycieli, zarządu i organów nadzorczych za działalność na szkodę spółki. Każda nowopowstająca spółka akcyjna opracować musi przedewszystkiem swój statut i przedłożyć go do zatwierdzenia Min. Przem. i Handlu. Po rozpoczęciu działalności spółki państwo dba przedewszystkiem o to, żeby organy kontrolujące spółki miały odpowiedni wgląd w interesy spółki. Tym organom oraz walnemu posiedzeniu obowiązany jest zarząd pod groźbą grzywny do 10.000 zł. przedstawić corocznie bilans spółki. Zarząd spółki musi bilans, zatwierdzony przez walne zgromadzenie ogłosić w ciągu czternastu dni w „Monitorze Polskim“ i w niektórych innych pismach, oraz przedłożyć go wraz ze sprawozdaniem sądowi i Min. Przemysłu i Handlu. W ten sposób nietylko współwłaściciele i odnośne władze, ale i szeroka publiczność dowiadywać się mogą o stanie interesów spółki.

AKTOR. Niejednokrotnie każdemu z nas przydarzy się to widzieć:

W górach, czy nad morzem, czy wo-góle w okolicy, znamiennej swą malow-niczością, stoi człowiek, wpatrujący się z zachwytem w krajobraz. Stoi samotny, samotnie przeżywający piękno. Przyj-

3S?3

(tlf/rrw

rżyjmy mu się bacznie: cechuje go bezwzględny spokój, cały jest skoncentrowany we wzroku, jakby wrósł w ziemię, doznawane wzruszenie wprowadziło jego mięśnie w nieruchomość.

Ale niech się teraz zdarzy, że po pewnej chwili podszedł do niego ktoś, może znajomy, i człowiek ten może już teraz podzielić się z kimś swoim entuzjazmem. Jakże się zmienia natychmiast! Nietylko jego ręka bezwiednym gestem zaczyna wskazywać szczegóły krasy krajobrazowej, ale całość jego mięśni jest jakby naelektryzowana, pełna ruchu. Człowiek ten duchowo i fizycznie pomnaża się w sobie, bo ma przed kim wypowiedzieć swoje wzruszenie.

A jeśli się zdarzy, że zdołał zainteresować i przejąć swego towarzysza, to własne jego przejęcie się rośnie w dwójnasób, w trójnasób, dziesięćkrotnieje może. Odbywa się w nim jakby nowe nasycenie psychiczne. I im większa będzie ilość tych, których może zaczaro-wywać swoim zachwytem, tern większa i w nim samym suma wzruszenia. Jeślibyśmy ilością „a“ określali jego zachwyt samotny, to teraz, w atmosferze tłumnego wzruszenia, owo „a“ spotęguje się do a², a⁸... an.

Ale pod wpływem zbiorowego wzruszenia nietylko w nim zajdą te przemiany. Wśród jego słuchaczów znaleźć się może jednostka, która sama przez się nie potrafiłaby może odczuć owego piękna — ale teraz pod wpływem wymownego i narzucającego się zachwytu, jak również pod wpływem zbiorowego psychicznego naelektryzowania, przestaje być nieczułą na piękno, dostrzega je i przejmuje się niem.

Weźmy tego człowieka, w którym potęguje się entuzjazm, gdy może go przed kimś wypowiedzieć, i weźmy ten tłum, który się zaczarowywa jego wzruszeniem, a będziemy mieli zaródź jednej i drugiej połowy teatru: aktora i sali widzów.

Aktorem prawdziwym jest nie ten, który potrafi udać wszelaką ludzką postać, bohatera czy zakochanego, skąpca czy nikczemnika : aktorem prawdziwym jest ten, który pięknem czy prawdą danej postaci tak się potrafi przejąć, że

fo

MJSÉ

ß, }

/]

gś

Ryc. 9. Maski aktorów greckich.

staje się nią, staje się na czas grania herosem czy kochankiem, Harpagonem Moliera, czy Jagonem z „Otella“— i więcej jeszcze : to własne swoje przejęcie się postacią narzuca sali widzów tak, jak nasz obserwator malowniczości krajobrazowej narzucił swój zachwyt towarzyszom.

Oczywiście, że nietylko sztuka aktorska narzuca zachwyt innym ludziom. To samo czyni poezja, malarstwo, rzeźba, muzyka, architektura. Ale poeta czy muzyk, czy inny artysta-twórca przypomina nam raczej naszego obserwatora krajobrazu w momencie, kiedy samotnie przeżywał swój zachwyt. Aktorskie wzruszenie się, owo a², a³... an — powstaje wówczas, gdy w chwili gry, t. j. w chwili tworzenia, może swoim zachwytem podzielić się z tłumem, ze zbiorowiskiem ludzkiem. Na tern polega odmienność psychologiczna sztuki aktorskiej i teatru od wszystkich innych sztuk i twórczości artystycznych.

«I

errL

Ryc. 10. J. R. Molière.

Ludzie, mało obeznani z istotą sztuki aktorskiej, wyobrażają sobie, że skoro aktor przed każdą nową swoją rolą odbywa szereg prób, to jego występ na scenie jest już tylko mechanicznem powtórzeniem tego, czego się na próbach nauczył. Tak istotnie bywa ze wszystkimi miernymi aktorami, z temi ofiarami młodzieńczych swych pobłądzeń, którym wydawało się, że zapał do teatru i do sztuki aktorskiej to jest to samo, co talent, co tajemnica twórczości aktorskiej. Dla aktora-artysty próby są poniekąd tern samem, czem dla autora powieści naukowej jest zbieranie wiedzy i mate-rjałów np. historycznych. Zanim Flaubert napisał „Salambo“ lub zanim Sienkiewicz napisał „Quo vadis“, długie lata odbywali wtajemniczanie się w epokę, o której ich powieści miały traktować, wrastali niejako w zamierzchłe dzieje, ale twórczością był dopiero proces pisania „Quo vadis“ czy „Salambo“. Tak samo aktor: na próbach wtajemnicza się w sekrety duchowe tej postaci, którą ma odtworzyć, zapada w jej jakość charakteru, ale moment twórczy: narzucenie tej postaci sali widzów — następuje dopiero na przedstawieniu, przy wzajemnej elektryzacji, przy tern: a², a³...

an.

Zdarza się oczywiście, że wrażliwy aktor na jednej jakiejś, czy na wielu próbach gra tak, jak inni grają dopiero na przedstawieniu; jest to dowodem, że artysta już na próbie „zapomniał o Bożym świecie“, zapomniał, że jest sobą, wydaje mu się, że już tysiące ócz patrzą nań, przeszła przezeń owa elektry-zacja, ale w takich chwilach zawsze jest w stanie psychicznym wmówienia w siebie, że to nie próba, lecz przedstawienie. Takie wmówienie w siebie wywoływać też w sobie muszą aktorzy filmowi, grający w pracowniach kinematograficznych bez zapatrzonych w ich grę wi-dzów-elektryzatorów.

Okoliczność, że aktor-artysta na przedstawieniu dopiero daje pełnię swojej twórczości, nadaje pracy jego brze-mię wyjątkowych utrudzeń i niezwykłych nieraz odeń wymaga poświęceń. Porównajmy bowiem jego warunki pracy z warunkami pracy innego artysty, np. malarza. Twórca obrazu, gdy czuje się dziś nieusposobionym do malowania, może swą pracę odłożyć do jutra, może ją też przerwać w dowolnej chwili. Aktor, gHy wejdzie na scenę, nie może już przerwać twórczości, nie może jej odłożyć do jutra. Choćby ze sobą do teatru przyniósł najbardziej ubezwładnia-jące przeżycia, wiadomość o jakiejś swej klęsce, czy wspomnienie pożegnania się z ciężko chorem dzieckiem swem — aktor, jeśli jest aktorem sumiennym, musi przejść przez nadludzki trud duchowy zapomnienia o swoich osobistych niedolach — i grać, wcielać się w odtwarzaną postać. Wielki komedjopisarz a równocześnie aktor Molière umarł po skończeniu przedstawienia, na którem, będąc już ciężko chorym, do łez rozbawiał publiczność odtwarzaniem „Chorego z urojenia“ w swojej komedji. I musiał przewalczyć cierpienia, by widzowi narzucić prawdę postaci człowieka, któremu się wydaje, że jest chorym, jak tego

i zwykłość ludzka w grze aktora była równocześnie dziełem sztuki, aktor musi jej umieć dać pewne duchowe podkreślenie, którego sala teatralna ani widzi ani słyszy, a które się jednak czuje. Zachodzi coś podobnego do chwytania przez radjo głosu z poza setek kilometrów; głos ten w Sztokholmie czy Madrycie nie wytężył się przecie, by być słyszanym w Warszawie, Lwowie czy Poznaniu, ale cudowność wynalazku radja przeniosła go nam w całej jego naturalności. Talent aktorski jest niejako tym mówcą i tym aparatem radjo-wym równocześnie. Ale zdobyć w sobie ów aparat, zdobyć w sobie tę tajemnicę fali radjowej, to nietylko sprawa wrodzonego daru, to też i sprawa nieustannej pracy, nieustannego doskonalenia się w technice aktorskiej.

Piękną i nęcącą jest sztuka aktorska. Żadna inna sztuka nie może się wykazać tak doraźnem oddziaływaniem na człowieka, jak oddziałać zdolen teatr. I żadna inna nie jest tak powszechna, tak równocześnie trafiająca do ludzi najróżnorodniejszego gatunku uczuciowego czy umysłowego. Filozof francuski

ii

I'l •

chce ta komedja. —- Jednym z najcięższych i fizycznie i psychicznie zawodów jest zawód aktora.

Żaden inny zawód artystyczny nie zna takiej natychmiastowej odpowiedzialności, jak rzemiosło aktora. Co to znaczy?

Oto to, że każdy inny artysta ma możność poprawienia dostrzeżonej omyłki w swej pracy, przekreślenie źle napisanego wiersza, przemalowania danej plamy w obrazie etc. Źle na przedstawieniu użytego przez aktora akcentu, źle zastosowanego tonu — już się nie da odwołać; pozostał on już we wrażeniu publiczności. I ten zły ton, fałszywy akcent, męczy aktora przez cały dalszy ciąg przedstawienia, psuje mu jego usposobienie, bo niejako zawstydza go.

Znacznie trudniejszą, niż się widzom teatralnym i miłośnikom teatru wydaje, jest też i ta umiejętność grania na scenie, którą u aktorów podziwiamy. Na czemże polega ta umiejętność? Przypomnijmy sobie: niejednokrotnie z zachwytem wyrażamy się o grze danego aktora, bo był on w swojej roli tak prawdziwy. Wyrażamy się o tej grze :

„jakże się czuło, że to nie teatr!“. Czyli, że nic w tej grze nie było sztuczności, nic przesady. I tak istotnie jest : podstawa prawdziwej gry aktorskiej spoczywa w naturalności, na co już Szekspir zwraca uwagę w scenie Hamleta z aktorami. — Zachwyca nas i zapisuje się na lata w naszej pamięci naturalność aktora, jego ludzka zwykłość — powstaje więc pytanie: dlaczego nam się nie zapisuje tak w pamięci naturalność i zwykłość powiedzeń, gestu, spojrzenia naszych znajomych, których codzień w życiu spotykamy, z którymi w życiu obcujemy? Widocznie więc sceniczna naturalność aktora musi być uzupełniona czemś jeszcze nieu-    'frUI¹

chwytnem dla widza, czemś, co swoją    | llj!>j

niewidzialną wagą zapada w świadomość słuchacza. I tak jest. By naturalność

%t

, Jn

Ji

fa

X' i

Ryc. 11. Helena Modrzejewska, największa artystka dramatyczna polska, w roli Anny Oświęcimówny.

Życie aktora jest nieustannem wpatrywaniem się, wsłuchiwaniem się w skryte drgnienia duszy ludzkiej. Co w ludziach jest, co jest w ich gestach, ruchach i odruchach najbardziej ludzkie? Jaka ich intonacja głosu, które ich spojrzenie najlepiej oddaje dane ich uczucie, dane ich przeżycie? To jest ten nie kończący się nigdy uniwersytet stu-djów aktorskich.

Diderot w rozważaniach nad istotą sceny powiedział: „teatr jest jedynem miejscem, gdzie łza uczciwego człowieka w jedno się miesza ze łzą złoczyńcy“, mówiąc tern, że nigdzie tak jak w teatrze nie możemy być świadkami zbiorowego wzruszenia sztuką, i szczytny nawet może być zawód aktora, ale najeżony trudnościami i nieustanną wysiloną pracą.

Nowoczesny aktor nie może być nieukiem. Nie może dziś grać neurastenika bez dobrego przestudjowania, na czem polegają choroby nerwowe i jakie są ich znamiona. Nie może grać postaci renesansowej, nie mając pojęcia o obyczajach i o umysłowości czasów odrodzenia. Nie może grać myśliciela, wynalazcy, finansisty, nie rozeznawszy się

Piękny

Naukę taką okupuje się nieraz bole-snemi ofiarami. O wielkim aktorze fran-

cuskim Talmie (1763—1826) pozostała opowieść następująca:

fes Wy

mi

Hu

jm

Grał na scenie, w Komedji Francuskiej, odszedłszy od łoża ciężko chorego ojca. W czasie przedstawienia przyszła do teatru wiadomość, że ojciec Taimy zakończył życie. Zatajono przed artystą wiadomość do końca przedstawienia, oznajmiono mu ją dopiero wówczas, gdy dokończył grę. Powiadomiony o strasznym ciosie, tak jak stał, nie zrzucając nawet scenicznego kostjumu, wsiada w karetę i podąża do zmarłego, ukochanego ojca. Wbiega do żałobnej już teraz jego komnaty, rzuca się na kolana przed drogiemi zwłokami i z piersi jego wyrywa się jęk rozpaczy.

I tu — tego wńelki aktor nigdy już do końca swego życia zapomnieć nie mógł :

là*

m,

Ryc. 12. Talma.

skiego.

A. Grzymala-Siedlecki.

W tej samej chwili, kiedy najszczersza rozpacz z synowskiego jego serca wydarła ów bezwiedny jęk rozpaczy, w tej samej chwili Talma uczuć miał podobno, a sam później z bólem ludziom o tern miał mówić : w tej samej chwili przez jego mózg przestrzeliła nagła myśl : „Jakiby to był doskonały jęk na scenie!“ Z bólem przypominał sobie Talma w tern, jak dana gałąź życiowa wpływa tę chwilę, bo na sobie samym stwierdził, na wyrobienie typu ludzkiego i co w tej jak aktor nawet w najtragiczniejszych, gałęzi jest decydującego, że człowieka osobistych momentach pozostawać musi w dany typ urabia. Wszystkiem musi pod ciężarem tej nigdy nie przestającej się interesować i wszystko poznawać, w nim działać szkoły kunsztu aktor-Ale nietylko to :

77

Akwarjum.

78

ze szkła. Jeśli obserwa-

AKWARJUM. Gdyby znienacka zapytać kogoś nieprzygotowanego na pytanie, co to jest akwarjum, usłyszałoby się z pewnością najczęściej odpowiedź, że akwrarjum jest to okrągła waza z rżniętego szkła, w którem pływają złote rybki. Kto inny rzekłby może, iż akwarjum to wielki basen, w którym wykwintniejsi restauratorzy trzymają żywe rybki dla smakoszów. Żadna z tych odpowiedzi nie byłaby ścisła, akwarjum bowiem nie jest ani piękną wazą z kryształu, ani wielkim basenem, znajdującym się często w pośrodku sal restauracyjnych, ale jest to poprostu naczynie, w którem hodujemy zwierzęta i rośliny wodne.

Jakie naczynia nadają się na akwarjum.

W zasadzie kształt akwarjum jest obojętny; naczynie, mające służyć jako akwarjum, musi odpowiadać jednemu tylko warunkowi : powinno pozwolić na obserwację hodowanych w nim organizmów. Powinno więc być zbudowane chociaż częściowo z materjału przezroczystego

cja ma być dokładna, ścianki naczynia nić powinny zmieniać kształtu znajdujących się w niem przedmiotów. Z tego względu należy bezwarunkowo unikać tak rozpowszechnionych kulistych waz. Tylko w ostateczności można hodować organizmy wodne wr różnego kształtu słojach, których jedyną zaletą jest taniość. Z naczyń cylindrycznych na akwarja najlepiej nadają się grubo-ścienne słoje lekarskie, używane do przechowywania opatrunków, lub wielkie krystalizatory z czystego, grubego szkła. Od naczyń cylindrycznych znacznie odpowiedniejsze na akwarja są, naturalnie, naczynia, mające kształt skrzyneczek o ściankach prostokątnych. Mogą to być albo akwarja całkowicie odlane ze szkła, albo skrzynki o ramach metalowych z wkitowanemi ściankami szklanemi.

Akwarja całkowicie szklane mają duże zalety, przedewszystkiem można je urządzać zaraz po nabyciu, następnie łatwo można je czyścić i dezynfekować w razie potrzeby. Wadą ich jest nierówna grubość ich ścianek, wskutek czego akwarja takie łatwo pękają, podobnie jak i naczynia cylindryczne, stając się odrazu całkowicie niezdatnemi do użytku. Ażeby zapobiec pękaniu, należy akwarja szklane stawiać na podkładkach wojłokowych lub sukiennych, albo wkitowywać w specjalną metalową podstawę i zabezpieczać u góry metalową ramą, przykitowaną do krawędzi ścianek. Najpraktyczniejsze bezwątpienia są akwarja o ramach metalowych z wki-towanemi taflami szklanemi. Najwy-godniejszemi zaś do przeprowadzania obserwacyj są akwarja takie o podstawie czworokątnej. Przed nabyciem takiego akwarjum należy je napełnić wodą i przekonać się, czy akwarjum nie cieknie, gdyż uszczelnienie miejsc, przepuszczających wodę, jest bardzo kłopotliwe. Po nabyciu akwarjum trzeba je napełnić wodą i pozostawić w spokoju przez dni kilka, aby znikł zapach kitu i farby, poczem należy wybrać w mieszkaniu miejsce na jego ustawienie.

Jak i gdzie ustawić akwarjum?

W mieszkaniach niezbyt jasnych należy postawić akwarjum na parapecie okna, zwróconego na południe lub południowy wschód ; w mieszkaniach słonecznych lepiej umieszczać akwarja na stolikach, ustawionych przy oknach północno-wschodnich lub północno-zachodnich. Stolik powinien być tak ustawiony, by światło padało na akwarjum zboku, gdyż tylko wtedy będziemy mogli dogodnie obserwować ubarwienie hodowanych w niem zwierząt. Aby zapobiec w lecie silnemu działaniu promieni słonecznych, należy zastawiać okno wyso-kiemi roślinami doniczkowemi, lub za-

79

Akwarjum.

80

słaniać akwarjum przezroczystą zieloną kalką lub muślinem tejże barwy. Unikniemy w ten sposób rozrostu nadmiernego glonów (wodorostów), powodującego całkowite zmętnienie wody w akwarjum.

Staw pokojowy i jego dno.

Po ustawieniu akwarjum powinniśmy przystąpić do jego urządzenia. Na pytanie, jak należy urządzić akwarjum, możemy dać ogólną odpowiedź, że należy je tak urządzić, by odtwarzało cząstkę naturalnego zbiornika wodnego, minjaturową kałużę, sadzawkę czy staw. Winniśmy więc dać hodowanym organizmom warunki życia możliwie zbliżone do warunków naturalnych. Jeśli więc chcemy Jiodować rośliny wodne, musimy dać na dno akwarjum odpowiednio pożywny grunt. Jeśli zamierzamy hodować zwierzęta wodne, musimy w temże akwarjum hodować i wodne rośliny, gdyż życie zwierząt jak najściślej wiąże się z obecnością roślin. Rośliny pobierają na świetle dwutlenek węgla, wydychany przez zwierzęta, a wydzielają tlen, niezbędny dla ich procesów oddechowych. Często też rośliny są pożywieniem dla zwierząt lub kolebką ich potomstwa. Najodpowiedniejszym dla większości wodnych roślin kwiatowych będzie grunt, złożony z mieszaniny darniowej ziemi, torfu, gliny i nieprzemytego rzecznego piasku. Na dno akwarjum nakładamy dwu do trzech centymetrową warstwę tej mieszaniny i, w celu zapobieżenia gniciu, posypujemy ją drobne-mi kawałkami węgla drzewnego. Jeśli mamy zamiar hodować wyłącznie zwierzęta bezkręgowe, możemy odrazu zasadzić w tej warstwie rośliny wodne i przystąpić do nalewania wody. Jeśli jednak mieszkańcami tego sztucznego stawku mają być kręgowce: płazy, czy ryby, które lubią rozgrzebywać grunt, musimy dla zapobieżenia ciągłemu mąceniu wody ułożyć na warstwie ziemi kilkocen ty metrową (4—6 cm) warstwę czystego rzecznego piasku, dokładnie uprzednio przemytego. Piasek powinien być tak ułożonjr, aby jego powierzchnia miała pochylenie w jednym kierunku, gdyż ułatwi to zbieranie się resztek pokarmu i innych zanieczyszczeń w jednym końcu akwarjum, skąd je bez trudności będzie można usuwać. Rośliny należy zasadzać w dołkach, sięgających aż do warstwy ziemi i dokładnie obsypywać wilgotnym piaskiem.

Wlewamy wodę!

Po zasadzeniu roślin napełniamy akwarjum wodą: wlewamy ją rurką gumową na podłożoną deseczkę, starając się nie rozmywać gruntu i nie zmącić wody. W miastach napełniamy akwarja wodą wodociągową, na wsi czystą wodą źródlaną, lub przefiltrowaną przez bibułę do filtrowania wodą rzeczną, jeziorową lub stawową. Najmniej odpowiednią jest woda studzienna. Po nalaniu wody przykrywamy akwarjum odpowiedniej wielkości płytką szklaną, zapobiegającą nadmiernemu parowaniu i osadzaniu się pyłu na powierzchni wody, i pozostawiamy je na kilka dni bez mieszkańców, aby dać możność zakorzenić się roślinom.

Utrzymywanie akwarjum.

Pielęgnowanie dobrze urządzonego akwarjum jest bardzo proste, polega jedynie na zbieraniu z dna nagromadzą-jących się nieczystości, dolewaniu wody oraz oczyszczaniu ścianek akwarjum z osadzających się na nich wodorostów. Męty z dna akwarjum, resztki pokarmu, nieżywe zwierzęta usuwać można zapo-mocą zwykłej lub specjalnie zbudowanej rurki szklanej, tak zwanej pipety. Zatknąwszy palcem jeden koniec rurki, zanurzamy ją pionowo do wody; powietrze, wypełniające rurkę, nie pozwala wodzie przedostać się do jej wnętrza. Gdy zbliżymy dolny koniec rurki do leżących na dnie mętów i odejmiemy palec od górnego jej otworu, wskutek ciśnienia wody powietrze szybko uchodzi z rurki, a na jego miejsce wchodzi woda, która porywa ze sobą męty, przeznaczone do usunięcia. Musimy teraz ponownie zatknąć palcem górny otwór rurki i ostrożnie w położeniu pionowem wyjąć ją z wody. Manipulowanie ze specjalnie zbudowaną pipetą jest znacznie prostsze. Najwygodniejsza w użyciu jest pipeta, zakończona gumowym balonikiem.

Jeśli zanieczyszczeń w akwarjum nazbiera się zbyt dużo, musimy je usunąć z akwarjum wraz z większą ilością wody, co uskuteczniamy zapomocą rurki gumowej. Rurkę taką napełniamy pod kranem wodą wodociągową, zaciskamy następnie palcami oba końce rurki i zanurzamy jeden koniec do wody w akwarjum, przewieszając rurkę przez jego krawędź. Wytworzy się prosty przyrząd, zwany syfonem. Jeśli przestaniemy zaciskać końce rurki, woda z akwarjum będzie przez nią wyciekała do podstawionego naczynia. Wodząc końcem rurki po dnie akwarjum, wciągamy do niej wszelkie męty. Naturalnie na miejsce usuniętej wody musimy dolać świeżej o tej samej mniej więcej temperaturze.

Nasuwa się pytanie, jak często należy zmieniać wodę w akwarjum. Na pytanie to odpowiedź jest dość trudna. Jeśli dobierzemy stosowną ilość roślin do ilości zwierząt, które zamierzamy hodowrać w akwarjum, to będziemy mogli zmieniać wodę w akwarjum raz na rok lub nawet rzadziej. Przyjmujemy za zasadę zmieniania części wody w akwarjum (np. gdy zauważymy jej zmętnienie, lub gdy hodowane w akwarjum ryby zaczynają podpływać do powierzchni wody i wciągać pyszczkiem powietrze atmosferyczne, co wskazuje, że rośliny za mało wydzielają tlenu. Naturalnie przy zmianie wody powinniśmy pamiętać, aby temperatury wody wlewanej i wylewanej mało się od siebie różniły.

Ścianki akwarjum po pewnym czasie zarastają drobnemi wodorostami (glonami), szczególnie szybko zarasta ściana

|

i

:

.1

_

::

i

\

:ł

Ź

i

z

n

Ryc. 13. Pipety.

akwarjum, zwrócona do światła. Utrudnia to naturalnie obserwację życia w akwarjum. Szyby akwarjum oczyszczamy z glonów zapomocą nożyka-ży-letki, osadzonego w specjalnej oprawce. Chcąc zapobiec osadzaniu się glonów, należy ścianki akwarjum codziennie wycierać od wewnątrz spraną miękką szmatką.

Na zakończenie należy zaznaczyć, że w akwarjum można i warto hodować wszystkie gatunki roślin i zwierząt wód stojących. Organizmy wód płynących wymagają specjalnych urządzeń.

Obserwacja życia w dobrze urządzo-nem akwarjum nietylko daje wiele przy-

jemnic.

jemności, ale pozwala odkrywać wiele nowych, często bardzo interesujących i ważnych zjawisk biologicznych. Tak zwane akwarjarstwo nie powinno się ograniczać do hodowli coraz nowych gatunków ryb egzotycznych, nie może się przeradzać w manję podobną do zbierania biletów tramwajowych, czy pierścionków od cygar, lecz winno się stawać poważnem narzędziem do wykradania przyrodzie jej niezgłębionych ta-

T. Wolski.

AKWEDUKTY I TERMY. W różnych stronach Włoch i w krajach, które niegdyś należały do cesarstwa rzymskiego, spotyka się dziwne budowle z cegieł, biegnące na długiej przestrzeni, złożone z samych łuków. Krajobraz przenika je nawylot jak przez wysokie okna. Mogłoby się wydawać, że należały do jakiegoś rozległego gmachu, że potężne sklepienia dźwigały piętra, dachy, wieże. W rzeczywistości jednak nigdy nie niosły na sobie nic więcej ponad ów skromny mur, który wystaje na parę metrów powyżej sklepień, niby zaczęta i porzucona ściana. Były to akwedukty czyli wodociągi, a mur nad arkadami osłaniał od szkodliwości deszczów, wiatrów i powietrza rury, prowadzące wodę. (Tabl. 6).

Rury szły zdaleka, z gór, od czystych i chłodnych źródeł, przeważnie ukryte pod ziemią, a tylko tam, gdzie zagłębie doliny poprzedzało miejsca, wyżej położone, wznoszono łuki akweduktów dla wyrównania poziomu płynącej wody.

Rzymianie byli dumni z tego wynalazku, którego okazałość i podziwu godną użyteczność stawiali ponad bezpo-trzebny majestat piramid egipskich. Żaden naród w starożytności nie stworzył podobnie wspaniałych urządzeń. Pierwszy wodociąg zbudował cenzor A p-pius Claudius Caecus wr. 312 przed Chr. Z odległości 22 km prowadził on wodę do Rzymu, który był wtedy stolicą drobnego państewka i ma-łem, niepokaźnem miastem. Czasy republiki zdobyły się jeszcze na drugi akwedukt, słynną Aqua Marcia, dającą wodę o nieporównanym smaku. Za cesarstwa wzrosła liczba akweduktów do jedenastu. Jedenaście strumieni płynęło do Rzymu z gór Sabińskich i Albańskich, dając miastu dziennie około mi-ljona metrów sześciennych wody.

W rzymskiem królestwie wody.

Wszystkie domy były w nią zaopatrzone bezpłatnie, albowiem podatek od wody, który pobierano za republiki, zniósł jeszcze August w 11 r. przed Chr. Żadne zegary, wodomierze, liczniki nie ograniczały zupełnie swobodnego korzystania z tych dobrodziejstw. Na ulicach i placach publicznych było pełno studni, fontann, zbiorników, budowano nymfeje, prawdziwe zamki wodne, gdzie ze sztucznych grot, z pośród kolumn i posągów wylewały się szumiące kaskady. Jeśli dziś jednym z najmilszych uroków Rzymu jest nieustanny szmer wody w setkach fontann ulicznych, wtedy głos owego śpiewu musiał być stokrotnie potężniejszy.

Ale w tern królestwie wody łaźnie były rzeczą największego przepychu. Kąpiel dla Rzymianina była nieodzowną rozkoszą codziennego życia. Chyba tylko w najuboższej dzielnicy nędzne mieszkania w wielkich czynszowych domach obywały się bez łazienek. Każdy inny dom miał co najmniej osobpy pokój kąpielowy, u zamożnych zaś istniały odrębne części domu, wieloizbowe, poświęcone sprawom kąpieli i urządzone jak najzbytkowniej. Apartamenty kąpielowe Petronjusza, które opisuje Sienkiewicz w „Quo vadis“, nie należały do wyjątków, wielu ówczesnych bogaczy posiadało jeszcze wspanialsze. Wśród nich znajdował się i filozof Seneka, któ-

•Hf*

»b MM

. 1-

E£Ł".

rego pałac mógłby królów zadowolić, on zaś zrzędził na rozrzutność swoich czasów, wspominając dawne wieki, kiedy obywatel rzymski mył codziennie tylko twarz, ręce i nogi, a kąpał się raz na ośm dni. Seneka ze wzruszeniem oglądał łazienkę Scypjona Afrykańskiego, małą i ciemną izdebkę, do której światło przechodziło przez szpary w murze, i gotów był zapowiadać upadek Rzymu, pławiącego się w codziennych wybornych kąpielach. Był, oczywiście, w błędzie. Żadne państwo nie upadło przez zbytek czystości.

Przepych term.

W IV wieku po Chr. było w Rzymie 856 łaźni publicznych, liczba, która może zaimponować każdej dziś stolicy na świecie. Urządzenie tych zakładów było rozmaite, od najlichszych do najwykwintniejszych, ale one wszystkie były niczem w porównaniu z termami.

Termy, budowane przez cesarzy, jako instytucje użyteczności publicznej, zdumiewały swym ogromem i świetnością. Wydaje się, jakby cesarze współzawodniczyli ze sobą w okazałości tych budowli, każda następna przewyższała wszystkie poprzedzające, termy Tytusa były wspanialsze od termów Nerona, Hadrjana piękniejsze od Tytusa, Karakalla w III w. po Chr. objął swoją budowlą fantastyczną przestrzeń 12 km kw. i był pewny, że osiągnął szczyt, gdy tymczasem w sto lat później Dioklecjan (Tabl. 7) czemś jeszcze większem świat zadziwił. Z tego ostatniego gmachu zostały tylko drobne ruiny, ale dość wielkie, aby w nich zmieścić kościół i klasztor z obszernym dziedzińcem, dziś zamieniony na muzeum. W istocie termy Dioklecjana zajmowały przestrzeń jakby całej dzielnicy ; dziś na ich miejscu, oprócz owego kościoła i muzeum, stoi dworzec kolejowy, rozciąga się olbrzymi plac, biegnie kilka ulic.

W IV w. po Chr., to znaczy w czasie, kiedy Rzym i świat starożytny jest bliski końca, posiadało miasto jedenaście termo w, z których Karakalli i Dioklecjana były najpotężniejsze.

Nie dla królów — dla ludu...

Jedynie pałace, w rodzaju Wersalu, mogłyby dać pojęcie o tych budowlach, przeznaczonych nie dla królów, lecz dla pospólstwa. Z ich przepychu korzystało się za opłatą jednego kwadranta, co równa się wartości paru groszy. Najuboższy człowiek, oddawszy u wejścia swój zaśniedziały szeląg, drobny krążek miedzi, mógł przeżyć na jawie sen, że oto nagle stał się wielkim panem, magnatem, królem.

Przez bramę w murze, otaczającym całą posiadłość termów, wchodził najpierw do parku z fontannami, ławkami, posągami, z mnóstwem miejsc wypoczynkowych wśród drzew i kwiatów. Z zarośli odzywały się rzadkie ptaki, trzymane w klatkach. Dopiero poza tym parkiem czy skwerem wyrastał sam gmach, większy od świątyń. Jakby go tu oczekiwano, z pierwszym odgłosem jego kroków na mozaice przedsionka kilka rąk wyciągało się po jego dziurawy płaszcz, który składano starannie i chowano w osobnej skrytce szatni. Drzwi się sa-

WMî

Ir

Ryc. 14. Ruiny termów Karakalli w Rzymie.

87

Akwedukty.

88

me przed nim otwierały i prowadziły do olbrzymiej sali marmurowej, o rzeźwią-cem chłodnem powietrzu. Całą rozległość sali wypełniał basen zimnej wody, do której wskakiwali pływacy. Gdy szedł dalej, spotykał inne sale, równie wspaniałe, coraz cieplejsze, póki nie znalazł się w gorącej parni. W innej stronie mieścił się oddział wanien, a nie było obawy, że przyjdzie mu czekać swojej kolei, gdyż wanien było parę tysięcy. Wycięte w granitowych monolitach, były one tak wspaniałe, że w średnich wiekach przerabiano je na ołtarze i dziś można je spotkać w niejednym kościele rzymskim.

Obywatel, siedząc w wannie, którą do-woli napełniał cieplejszą lub chłodniejszą wodą, mógł sobie rozważać, że oto dla niego wyrobiono mil jony cegieł, wydobyto z gór i przywieziono z dalekich krajów piękne marmury, aby zawrotnym kosztem dźwignąć tę budowlę — że dla niego rozparły się te gigantyczne sklepienia, wyrosły kolumny, podtrzymujące sufity, pełne złoceń i stiuków — że dla niego rozpięto kopuły, wyłożone mozaiką szklaną, przez którą dzień wchodzi różnobarwnem światłem. Dla jego przyjemności ustawiono we wnękach posągi, ściany pokryto malowidłami, a najdrobniejszy sprzęt uczyniono dziełem sztuki w szlachetnym bronzie. Aby on miał wszystkiego poddostatkiem, tysiące niewolników krząta się po wszystkich salach, bacząc na każde jego skinienie, a inni znów trudzą się w podziemiach, gdzie płoną niezmierne paleniska i skąd rurami rozchodzi się gorąca woda, para i nagrzane powietrze.

Gdy biedakowi sprzykrzyła się wanna, miał do rozporządzenia dziesiątki sposobności, żeby ze swej skóry zmyć, zetrzeć, wypocić ostatni atom brudu. A potem miał pod ręką bibljoteki, grecką i łacińską, w sali odczytowej poeci i retorzy oczekiwali jego oklasków, w sta-djonie i w palestrze, znajdujących się na tyłach gmachu, mógł grać w piłkę, biegać, skakać albo przypatrywać się zapaśnikom, żonglerom, akrobatom. W innych znów salach słyszało się dyskusje filozofów, mnóstwo ludzi przechadzało się i rozmawiało, można się było dowiedzieć wszystkich nowin i plotek jak z gazety. Przekupnie ogłaszali różne rzeczy do jedzenia i napoje, woźni publiczni zapowiadali igrzyska lub licytacje, żyło się niby w mieście, doskonal-szem od wszystkich miast ziemskich. Wielu zostawało tam do zmierzchu, kiedy termy zamykano, i wracało nazajutrz, kiedy je otwierano o świcie.

Rzymianie a my.

W porównaniu z tern, co Rzymianin robił i co posiadał dla utrzymania czystości ciała, dzisiejszy człowiek z odmierzoną ilością wody, z ciasnotą łazienek domowych i pospolitem ubóstwem łaźni publicznych, może się wydać nieokrzesanym barbarzyńcą. Zresztą sam wynalazek wodociągów doznał przerwy z upadkiem Rzymu. Europa średniowieczna wróciła do zwyczajnych studzien, które trwały do w. XIX. Wodociągi w naszych miastach są niedawne. Sam jeszcze, jako dziecko, towarzyszyłem służącej do studni, z której brało się wodę do konewek; działo się to we Lwowie, mieście więk-szem i bardziej ludnem, niźli Rzym z czasów cenzora Appiusa. Ale i dziś, pomimo zdumiewającego rozwoju techniki, wodociągi nie są tak powszechne, by każde miasteczko w Europie posiadało je tak, jak posiadały np. Pompeje, mieścina o paru tysiącach mieszkańców. Rzymianin niósł swoją cywilizację wszędzie, dokąd rozciągało się jego panowanie, i łuki akweduktów snują się dzisiaj wśród pustyń afrykańskich, po brzegu dzikich okolic Azji Mniejszej. W wielu dziedzinach życia spotykamy podobne fakty, które świad-

osiągnęli.

czą, jak dziwnie nieporadny stał się świat w chwili, gdy go opuściła cywilizacja grecko-rzymska i jak ogromnemi przeskokami trzeba nawiązywać wysiłek współczesny do tego, co tamci tak dawno

J. Parandowski.

ÂLCHEMJA. — Dziwną tą nauką zajmowano się w tym okresie dziejów chemji, w którym panowała gorączkowa, bezładna, nie mająca rzetelnych podstaw teoretycznych praca doświadczalna, skierowana do jednego, ponętnego wprawdzie lecz nieziszczalnego celu : fabrykacji sztucznego złota. W sensie ściśle naukowym okres alchemiczny, to historja chemji od jej początków aż do ukształtowania się w naukę nowożytną.

Ustalenie, kiedy i w jaki sposób zdobyto pierwsze wiadomości w dziedzinie chemji praktycznej, nie jest możliwe. Już bowiem w czasach bardzo dawnych, nie objętych historją, ludzkość posiada pewną liczbę wiadomości z tego zakresu ; a więc zna złoto i srebro, potrafi wytapiać z rud żelazo, miedź i cynę, korzysta wreszcie z bronzu, dla zyskania którego stapia miedź z cyną.

Wiedza egipska albo czarna.

Za kolebkę nauk chemicznych uważa się powszechnie Egipt starożytny. Stamtąd też wywodzi się prawdopodobnie sama nazwa nauki. Albowiem wyraz „chemi(< w języku dawnych Koptów oznacza Egipt lub też słowo „czarny“, a więc chemja, to wiedza egipska albo „czarna“, później wprost czarnoksięska. Wcześniej jednak od jakichkolwiek prób doświadczalnych wysila się myśl ludzka w celu wytłumaczenia istoty otaczającej przyrody, jej pochodzenia i przyczyn obserwowanych zjawisk.

Cztery żywioły Arystotelesa.

Powstałe bowiem w tej dziedzinie wierzenia i poglądy, początkowo naiwne i fantastyczne, osiągnęły najpełniejszy swój wyraz w nauce jednego z najznakomitszych przedstawicieli filozof ji greckiej — Arystotelesa z S t a g i r y (384—312 przed nar. Chrystusa), który wprowadził do wiedzy przyrodniczej cztery żywioły, obdarzone podstawowemi własnościami; są to ziemia — zimna i sucha, woda — zimna i wilgotna, powietrze — wilgotne i ciepłe, ogień — ciepły i suchy. Wszystkie otaczające nas przedmioty — ciała fizyczne — są utworzone z materji jednakowej z większym lub mniejszym dodatkiem własności, otrzymanych od żywiołów. Różnorodność ciał, występujących w przyrodzie, tłumaczy się tylko rozmaitą jakością i ilością owego dodatku.

Z powyższego poglądu nietrudno było już wysnuć wniosek, że każdy materjał może być przemieniony w inny, a to za-pomocą odpowiednich środków, np. praktycznie przez działanie wody, powietrza, ognia lub odpowiednio dobranych substancyj.

Dzięki takiej nauce zaczęto też wierzyć w możliwość sztucznego wytwarzania z metali mniej wartościowych —- tak pożądanego złota i srebra.

Ze wschodu przez Arabów do Hiszpanji.

Zasady, oparte na nauce Arystotelesa, rozpowszechniły się z biegiem czasu szeroko w ówczesnych środowiskach kultury: w Aleksandrji, kolonji greckiej w Egipcie, w S y r j i, a później w Bizancjum. Od Syryjczyków' zaczerpnęli wiedzę chemiczną A r a b o-w i e, nazywając ją w swym języku al-chemją. Uczeni arabscy, zwłaszcza gdy po zdobyciu Aleksandrji poznali tamtejszy dorobek naukowy, pogłębili te-orję i rozszerzyli przytem zakres prac doświadczalnych.

Wybitniejszy udział narodów wschodnich w rozwoju chemji kończy się na

Arabach, ale właśnie od czasu zajęcia Hiszpanji południowej przez nich datuje się przenikanie alchemji do krajów Europy zachodniej. Odbywa się to w ciągu XII i XIII wieku, budząc coraz to większe zainteresowanie.

Kamień filozoficzny i eliksir życia.

W tym okresie zajmują się alchemją tak znakomici w owych czasach przyrodnicy, jak Roger Bacon, Albert Wielki, Arnoldus Villanovanus. Dochodzi wreszcie do „gorączki alchemicznej“, której ulegają nietylko ludzie uczeni, lecz i zupełnie niepowołani. Celem ostatecznym tej gorączki jest nieugaszone pragnienie tych wieków : sztuczne wytwarzanie złota. Ażeby jednak uzyskać to upragnione złoto, żeby z rozmaitych metali mniej czystych i mniej szlachetnych otrzymać ten metal najczystszy i najszlachetniejszy, trzeba było, zdaniem ludzi owego wieku, wynaleźć taki cudowny odczynnik, któryby był zdolny oddzielić mniej szlachetne części składowe danego metalu od jego części składowych najszlachetniejszych, t. j. od złota. Odczynnik ten, w marzeniach tylko możliwy do urzeczywistnienia, nazywano najczęściej kamieniem filozoficznym. Naiwni ludzie tego okresu nadawali mu również w swoich rojeniach siłę usuwania z organizmu ludzkiego niepożądanych i zanieczyszczających ciał obcych — i upatrywali w nim zbawienny środek, który może przedłużyłby młodość, zdrowie i życie człowieka na okres nieskończony. Stąd też ów upragniony kamień filozoficzny nazywano również eliksirem życia.

W poszukiwaniu tego kamienia filozoficznego poczyniono setki i tysiące mniej lub więcej nieskładnych prób i doświadczeń, nie wyciągając z nich wniosków, któreby dotyczyły składu substanc.yj i praw, rządzących przemianami chemicznemi. Byli alchemicy, którzy z wiarą i zapałem oddawali się swej pracy, nieraz tracąc siły, zdrowie a nawet życie, wskutek niewłaściwego wykonywania doświadczeń. Inni żyli wprost oszustwem: głosili, że posiadają tajemnicę wyrobu złota, przez to samo nadużywali łatwowierności możnych i nieraz otrzymywali stanowiska t. zw. alchemików nadwornych, co zresztą prawie zawsze kończyło się dla tych szarlatanów katastrofą.

Obok tych wysiłków rozwija się, odsuwając na stronę marzenie o sztucznem zyskaniu złota, drugi kierunek chemji, który usiłuje leczyć wszelkie choroby zapomocą preparatów chemicznych. Z takich lekarzy-alchemików największą sławę zyskali : Theofrastus Bom-bastus Paracelsus z Hohenheim (1493—1541) i van Helmont (1577 do 1644). Według teorji Paracelsusa wszelkie choroby powstają wskutek zmiany chemicznego składu ciał w organizmie, więc leczenie polegać powinno na wprowadzaniu lub usuwaniu z ciała odpowiednich substancyj.

Z teoryj tych korzystali niewątpliwie aptekarze ówcześni, a niejedną korzyść wyniosła też medycyna. Alehemja nie zbudowała jednak gmachu wiedzy, a zniosła tylko na miejsce mnóstwo użytecznego lub też nieużytecznego ma-terjału; nie przyniosła wprawdzie upragnionego eliksiru życia — ofiarowała natomiast setki skutecznych na przyszłość lekarstw.

Alehemja w Polsce.

Do Polski pierwsze wiadomości alchemiczne przynieśli niewątpliwie duchowni niemieccy, którzy w tych czasach mieli czołowe stanowiska w hierarchji dworskiej, kościelnej i zakonnej. A właśnie klasztory średniowieczne były nietylko domami modlitwy, lecz zarazem siedliskiem pracy naukowej i kulturalnej ; nic dziwnego, że tam odnajdziemy też

Ifi«*

Fy*

êÊT

54

dm

il

::

ra

*<

"'»w*««.»

/.

£s.--

«-

tm

i/a

' ■"

I7vw^:

H ■-

v.:¹

w/

Miuü/i

jr]

^S^SS.V^S.V'V.V>A\\

'5r.-

RK.W.

Ryc. 15. Laboratorjum alchemiczne w XV w.

pierwsze ślady chemicznych prac do- z Gdańska. Wszechnica Jagiellońska świadczalnych. W regulaminie zakonu w epoce scholastycznej nie podniosła bernardynów spotykamy wzmiankę nauki chemicznej, jak i wogóle badań (z XIII wieku), że zakonnicy, poświęca- przyrodniczych, do poziomu prawdziwej jący się chemji, co określono nazwą wiedzy.

„destylacji i sztuki ogniowej“, powinni Sztuka lekarska również bardzo kru-doświadczenia swe wykonywać zdała od cho wiąże się z chemją ; jeszcze w XIV kościoła i refektarza. Ale już Długosz wieku uważano wiadomości chemiczne zapisuje, że dominikanie krakowscy, jako mało przydatne dla medycyny, trudniący się alchemją, wywołali Choroby poczytywano za wpływ mocy w 1463 roku pożar, który zniszczył cały nadprzyrodzonej lub oddziaływanie klasztor i bezmała połowę Krakowa, gwiazd, wobec czego stosowano „odpo-Doświadczenia te były z początku ściśle wiednie“ recepty, jak modły, zażegny-związane z lecznictwem, a z biegiem wania i gusła. W Polsce mało znajdzie-czasu, przystosowując się do prądów my jeszcze w XV wieku lekarzy, któ-zachodnio-europejskich — gdy i ludzie rzyby nie cieszyli się smutną sławą t. zw. świeccy skłaniają się do tej nauki — alchemików... Jednym z takich był nie-ograniczają się do alchemji właściwej, jaki Baliński, który leki sam przyrzą-Aż do ostatnich lat XV stulecia wia- dzał a króla Aleksandra Jagiellończyka domości chemiczne nie postępują w Pol- leczył parą ziół i starą małmazją... „aż sce istotnie naprzód: dopiero w r. 1478 król ducha wyzionął“, pojawia się pierwsze dzieło chemiczne, Na schyłku XV wieku, gdy huma-napisane po łacinie przez W ince n- nizm dosięga Polski, budzi się też żyw-tego Koffskiego, dominikanina szy ruch na polu medycyny. Wśród licz-

01-

nych już lekarzy wybijają się : Ma r-cin z Urzędowa i Szymon S y-reński; Wojciech Oczko zaś był pierwszym analitykiem wód mineralnych w Polsce; spostrzeżenia swoje ogłosił on w broszurze p. t. „Cieplice“, napisanej już całkowicie po polsku.

Rozkwit alchemji. Jej królewscy protektorzy.

Obok tych znanych a czasem nawet pożytecznych pracowników byli też u nas zagorzali alchemicy, wyznawcy Paracel-susa, którzy uważali dzieła mistrza za jedyną skarbnicę wiedzy alchemiczno-filozoficznej. Należy do nich bracht Łaski, wojewoda sieradzki, kandydat do tronu po wygaśnięciu świetnej dynastji jagiellońskiej. Łożył on olbrzymie sumy na doświadczenia chemiczne : wydał podobno na ten cel około miljona czerwonych złotych. Jednym z najgłośniejszych pracowników w dziedzinie alchemji był Michał Sędziwój ze Skórska, autor dwunastu traktatów o chemji i dialogu „Mer-kurjusz z alchemistą“. (Tabl. 8). Zyskał on sławę wszecheuropejską, a cesarz-al-chemik Rudolf II zaprosił go do Pragi, gdzie mistrz nasz, jak utrzymują kroniki, zamienił w obecności całego dworu płytkę jakiegoś metalu na złoto. Fakt ten uwieczniono w jednej ze sal na Hrad-czynie w napisie : „Niechże to kto zrobi, co uczynił Sędziwój Polak“. Do grona monarchów, zajmujących się żywo alchemją, dołączyć należy też naszego króla Zygmunta III, który dnie i noce spędzał w pracowni alchemicznej, aż zapisano o nim: „Król Zygmunt w cegły złoto zlewał i, koło tego rzemiosła robiąc, Kurzą Nogę spalił“.

Pierwsze trzeźwe głosy.

Panowanie Zygmunta III jest epoką największego rozkwitu alchemji w Polsce. Wśród tego jednak wiru niedorzecz-nych wierzeń zrzadka i trochę lękliwie zaczynają odzywać się głosy potępiające alchemję. Pochodzą one przeważnie od lekarzy, jak np. Mejnera lub Bechera z Gdańska. Dziwnym jednak zbiegiem okoliczności pierwszym, kto nietylko w Polsce, lecz może i w całej Europie powstał z całą szczerością i publicznie przeciw fałszywej nauce, był nie chemik-przyrodnik, lecz ksiądz, a mianowicie Fabjan Birkowski. Gromi on z kazalnicy oszukańczą naukę, głosząc jednocześnie ciekawe myśli i zasady, sprawdzone dopiero w doświadczeniach późniejszych czasów.

W tych latach spotykamy też już u nas wyróżniający się z pośród alchemików znaczny zastęp chemików-minera-logów, którzy badają wody mineralne i wszelkie ich własności użyteczne lub lecznicze oraz bogate złoża srebra, miedzi, żelaza, azurytu i saletry — wszystko to przeważnie w ziemi kieleckiej.

Nasza chemja i alchemja.

Chociaż ogólny kierunek polskich prac chemicznych całkowicie opierał się na zdobyczach myśli obcej, chociaż na całokształcie rozwoju chemji głęboko wycisnęło się piętno obce, nazywamy ją polską, gdyż w szczegółach nie zatraciła ona swej odrębności, którą w każdej polskiej pracy chemicznej znaleźć można. Odrębny rys widać też i w osobistych charakterach wszystkich naszych alchemików. Nawet w tych czasach, gdy szał alchemiczny ogarnął inne narody, u nas odbił się on echem słabszem. Alchemja nigdy nie była u nas przyczyną nadmiernego rozwoju szalbierstwa i oszustwa.

Alchemja nasza wywarła bardzo znikomy wpływ na wszechświatowy rozwój nauki, ale niemałe miała znaczenie dla społeczeństwa polskiego. Alchemik metal kwasił i palił, ale chociaż skwasił metal i... czas, chociaż praca ta narazie

L. Szperl.

była mało pożyteczna lub nawet zupełnie bezpłodna, to jednak tą właśnie pracą stawiał on społeczeństwo, do którego należał, i pod względem wiedzy chemicznej w jednym szeregu kulturalnym z narodami Zachodu.

ALEKSANDER WIELKI. Aleksander Wielki umarł w czerwcowe popołudnie r. 323 przed Chr., mając lat niespełna trzydzieści trzy, po krótkiej i burzliwej chorobie. Kiedy przyszła o tern pierwsza wiadomość do Aten, mówca Demades zawołał na zgromadzeniu ludowem : „To nieprawda ! Gdyby Aleksander umarł, cały świat poczułby woń tego trupa!“ Trudno było uwierzyć, że taka potęga znikła zwyczajnym ludzkim sposobem i że człowiek, któremu w najszerszych granicach było za ciasno, nie potrzebuje odtąd więcej miejsca nad parę łokci ziemi. (Tabl. 9, a).

Na skrzydłach mitu.

Podanie nie pozwoliło mu odejść tak prędko, i nieomal nazajutrz po śmierci Aleksander zaczyna nowe życie, zaiste bezkresne. Fantazja ludów, które poruszył, oddała mu wszystko, o czem marzył: królestwo świata i mnóstwo rzeczy, których nigdy się nie spodziewał. Istnieje ponad ośmdziesiąt opowieści w dwudziestu czterech językach o Aleksandrze Wielkim. Powstawały one i wędrowały przez wieki na przestrzeni od Anglji do archipelagu Malaj skiego.

. Żadna postać historyczna, niczyje dzieje nie przeniknęły tak daleko.

Bizantyjczycy opowiadali, że wszedł w głąb Azji i założył Chubdan, stolicę wielkiego chana. W grecko-egipskich romansach zdobywał Rzym i Kartaginę, przepływał słupy Heraklesa i wreszcie żagle jego floty znikały w mgłach zachodniego Oceanu. Żydzi oddawali mu tron Salomona, i arcykapłan witał go jako władcę czwartego królestwa z proroctwa Daniela: on niósł na sobie nadzieje całej ludzkości i tylko jedna rzecz była mu wzbroniona — wejście do Raju Ziemskiego. W perskich historjach podbijał Indje, przechodził Tybet, stawał się panem Chin, by znów zawrócić i, idąc na północ, przez Rosję, dotrzeć do Krainy Ciemności. Ale podania babilońskie otwierały mu jeszcze dalszą drogę : szedł zwycięsko przez Kraj Ciemności i zatrzymywał się dopiero u Zdroju Życia, na ostatnim krańcu świata. Co tylko da się wymyśleć: góry zaklęte, lasy nieprzebyte, rzeki ogniste, potwory, wielkoludy, wszelkie kształty poczwarne, jakie tylko może podsunąć zgorączkowana wyobraźnia — to wszystko gromadzono w podaniach, Aleksander z tern wszyst-kiem walczył, nieulękły i zwycięski.

Pierwsze karty niepojętej historji.

Współcześni Aleksandra Wielkiego potrosze przewidywali, że ich historja będzie podobna do mitu. „Nie żyliśmy zwykłem życiem ludzkiem — mówi retor ateński, Ajschynes — i dla potomnych będziemy przedmiotem dziwnych baśni“. Dzieje trzynastu lat dokonały

V/.

me

ihf

m

Ryc. 16. Medal grecki na cześć Aleksandra Wielkiego z głową Pallas Ateny z muzeum Pitti we Florencji, ryty przez F. A. David’a. (XVIII w.).

się w zamęcie niepojętych zdarzeń. Ale- der z garstką ludzi rusza na króla, któ-ksander zostaje królem, mając lat dwa- ry nie ma sobie równego. Król perski dzieścia. Grecja ogląda go przez krótką pobity — król perski ucieka — król per-chwilę, gdy przychodzi walczyć z ligą ski ginie! Macedończyk zdobył potęgę, tebańsko - ateńską. Potem słyszy się jakiej nikt przed nim nie posiadał. Myśl o przygotowaniach do wojny z Persją, tych czasów, zawsze bardzo bliska cudu widzi się go jeszcze nad Hellespontem, i obecności bóstwa, uznała go za boga. gdy wyrusza. Ma ze sobą 35000 żołnie- Jego powrót z Indyj przypominał mit rzy, pieniędzy nie więcej, niż 70 talen- o Dionizosie, który w podobnym trium-tów, czyli około pół miljona złotych, fie wracał niegdyś z tego kraju baśni, i żywności, wystarczającej na jeden mie- Ośm koni ciągnęło wspaniały rydwan, siąc. Z tern wkracza w granice olbrzymiego państwa perskiego i poprostu ginie w obszarach Azji.

nad którym rozpinał się złotolity baldachim. Otwarty na wszystkie strony ukazywał stół, a przy nim Aleksandra z generałami i przyjaciółmi, w wieńcach, w kwiatach, w wonnościach, z puharami, wśród nieustannej uczty. W miastach, przez które przejeżdżał, w tłumach ludzi, którzy wychodzili na jego spotkanie, pozostawała niestarta pamięć świetnego pochodu i zdumiewającej urody młodego króla.

Wódz-poeta, marzyciel o stalowej woli żołnierza.

Aleksander był człowiekiem o wielkim uroku. Mieścił w sobie dwie cechy, które zazwyczaj się wykluczają: marzyciel-stwo i wolę czynu. Była to dusza poetyczna. W swych najtwardszych pochodach nie rozstawał się z „Ujadą“ i dziełami tragików greckich, wrażliwy do najgłębszego wzruszenia, prawdziwy romantyk w odczuwaniu dawnych bohaterskich czasów. Wylądowawszy z wojskiem na azjatyckim brzegu Hellespontu, myśli przedewszystkiem o Achillesie, czci jego pamięć szczególnemi uroczystościami. Cóż to za dziwny wódz, który w przededniu wielkiej wojny, na granicy obcego państwa, nago, jak zawodnik olimpijski, biegnie dokoła kurhanu bohatera! Prace Heraklesa, wyprawa Argonautów, wszelkie mity, sławiące odwagę, zdobywczość, ducha przygód, podniecają go w takim stopniu, że niemal decydują o planach jego życia.

Przy ówczesnych środkach komunikacyjnych wiadomości, które nadchodziły z wyprawy, były raz luźne i oderwane, to znów gmatwały się w odurzającym tłoku. Nie istniało w nich wyraźne następstwo faktów, działy się same rzeczy nieoczekiwane. Ludzie nie nawykli wtedy obcować z odległemi krajami zapomocą map, jasno tłumaczących granice i przestrzenie. Eufrat, Babilon,

Persepolis, Baktrja, Sogdjana, Ganges, setki podobnych nazw przynosiła wieść o skrzydłach, zaróżowionych od wschodu. Było wśród nich wiele o dźwiękach niezrozumiałych i tajemniczych, niby zaklęcia magiczne. Jaki język je stworzył? Jaki naród określał niemi swoje siedziby? To wszystko podlegało domysłom, które w głowach ludzkich utrwalały się, zanim prawda zdążyła je oświecić.

W blaskach triumfu.

Podbój Persji (Tabl. 9, b) był zdarzeniem, którego wprost nie mogła udźwignąć wyobraźnia Grecji. Zawierało się w nim spełnienie stuletnich marzeń, urzeczywistniała się idea He-rodota, który w swej „Historji“ szerzył nadzieję, że połączone siły greckiego świata obezwładniłyby olbrzyma, zagrażającego wolności Zachodu. I stało się to z druzgocącą szybkością. Aleksan-

Jednocześnie zaś była to płomienna energja. Nie istniały przeszkody, zdolne go powstrzymać, znosił najcięższe trudy, wydobywał ze swego organizmu niepojęte zasoby sił; ustępując swej niecierpliwości, sam brał udział w bitwach, i żołnierze widzieli go w pierwszych szeregach, pośród niebezpieczeństw i ran, tak często, jak chyba żaden inny żołnierz w historji nie oglądał swego wodza. Rzadko który weteran jego armji mógł się poszczycić tylu bliznami, ile ich nosiło to przepiękne ciało.

Aleksander przewyższał niezmiernie wszystkich swoich współczesnych i dorównywało mu tylko drugie wielkie A tego wieku : Arystoteles. Ale wielkość Arystotelesa mieściła się w małym domku o paru szczupłych pokojach, niby potężny ładunek elektryczności w niepozornej i zamkniętej baterji akumulatorów. Na tym zaś otwartym pejzażu świata, na którym działał Macedończyk, każda wybitna jednostka w jego skali przyjmowała kształty poprostu dziecinne. Z jego najbliższego otoczenia wyszła gromada królów o własnych ambicjach, namiętnościach, talentach, ale, dopóki on żyje, nikt z nich nie wykracza poza miarę zdolnego generała lub posłusznego zarządcy prowincji. Świetny Kasander, który po nim panował w Macedonji, do końca swego życia nie mógł przejść bez drżenia obok posągu Aleksandra Wielkiego.

Małżeństwo Wschodu z Zachodem.

Najbardziej zdumiewa u Aleksandra, że, wyszedłszy na podbój świata jak na przygodę, niosąc w niej cały poryw swej romantycznej młodości, u szczytu zwycięstw znalazł myśl, bez której to wszystko byłoby tylko krwawą i bezużyteczną awanturą. Zamierzył : „małżeństwo Wschodu z Zachodem“. Poczucie wrogiej odrębności tych dwóch połaci kultury ludzkiej istniało oddawna, a jest ono dziś równie żywe, jak przed wiekami. Aleksander chciał je zażegnać. Chwytał się najpierw środków zewnętrznych i napozór błahych, nosił stroje wschodnie, urządzał dwór na sposób perski, co miało jednak znaczenie, gdyż przezwyciężało odrazę Greków do obcego obyczaju. Ożenił się z księżniczką perską, za jego przykładem poszli oficerowie i żołnierze, podobne związki zaczęły się szerzyć, Wschód i Zachód mieszały swą krew, jakby na wzejście nowej rasy. Nowych poddanych, Persów, Syryjczyków, Egipcjan, przyjął tak, jakby to byli jego ziomkowie, niektórych nawet wyróżniał swą łaską, jakby chciał zatrzeć wspomnienie, że zdobył ich gwałtem. Wynikały stąd niesnaski w jego armji, ten i ów z Greków lub Macedończyków obrażał się, że mu nie pozwalają w podbitym kraju wykonywać władzy pana nad niewolnikami. Lecz Aleksander przeszedł już granicę rasy i nacjonalizmu i zdaje się, że w swej idei jedności narodów stanął wpobliżu przekonania, że wszyscy ludzie są synami jednego ojca. Po raz pierwszy powiał po świecie duch międzynarodowy, zaczęła kiełkować myśl kosmopolityczna, filozofowie i marzyciele ośmielili się mówić o idealnem państwie bez niewolników, opartem na powszechnem braterstwie i wolnej pracy.

Kolumb starożytności.

Gdy jednak na dwóch szalach znalazły się: Wschód i Zachód, nie mogło być mowy o równowadze. Zachód to był właściwie ów wątły listek półwyspu Bałkańskiego, a Wschód to były kawały lądów Azji i Afryki. Aleksander ani przez chwilę nie sądził, że można rządzić tern państwem z Aten albo z Koryntu. Stolicę chciał założyć w Babilonie, z drugą, niejako pomocniczą, w egipskiej Aleksandrji. Pierwszeństwo, które oddał Wschodowi, utrzymało się aż do

Ryc. 17. Latarnia morska w Aleksandrii a epoki kojllC - ,,język WSpÓlny**, Wyraża tę

Aleksandra Wielkiego. Miała 120 m. wys. i była wykonana z białego marmuru. (Rekonstrukcja).

cesarstwa rzymskiego. Grecy, zawsze ruchliwi, nie wysiedzieli w swym kraju, który teraz wydał się im ciasny i duszny. Aleksander zrobił to, co Kolumb: otworzył Europie nowy świat.

Kupcy szli na bezkresne drogi, nie kończące się nawet u płaskowzgórzy Tybetu, młodzi ludzie wstępowali do wojska i zostawali na resztę życia w krajach podbitych, wreszcie zaczął się ruch kolonizacyjny o takiem natężeniu, jaki po raz drugi widzimy dopiero w wieku XIX w Ameryce Północnej. Sam Aleksander miał założyć około siedemdziesięciu miast. Były to zapewne twierdze i posterunki wojskowe, które jednak szybko się rozrastały. Następcy Aleksandra, jego generałowie, którzy potworzyli sobie królestwa z mniejszych lub większych części jego monarchji, starali się we wszystkiem go naśladować: w' budowie miast, dróg, portów, w hojności dla wszelkich wysiłków ludzkich. Cały ten okres wciąż płonie jego ogniem. Wszystko nabrało niebywałego rozmachu, powstawały rezydencje królewskie, zabierające więcej przestrzeni, niż niejedno dawne miasto, miasta wzbierały zaludnieniem, które dawniej wystarczyłoby na cały kraj, kolumny gmachów zwiększyły swą wysokość i objętość, niby drzewa pod tchnieniem gorętszego klimatu. Marzyły się ludziom zuchwałe rzeczy, które nigdy dotąd nie nawiedzały spokojnej pogody umysłu greckiego. Zrodził się np. pomysł, aby górę Athos, wyniosłą na 2000 m, przerobić na posąg Aleksandra. W lewej dłoni miało osiąść miasto na 20.000 mieszkańców, prawa zaś trzymałaby gigantyczną czarę, do której spływałyby wszystkie rzeki półwyspu i przelewałyby się niepojętą kaskadą.

Zwycięski duch Hellady.

W tym wzburzonym świecie nie mogła się już utrzymać starożytna, skromna, klasyczna Grecja. Opierała się ona na dziwnym i odwiecznym ustroju samodzielnych miast, z których każde miało własne życie wśród swoich bogów, obyczajów, poglądów. Pocięta na małe skrawki ziemi, przedstawiała Grecja ogromną rozmaitość, w każdym zakątku mówiono innem narzeczem, inaczej wierzono, tworzono inną poezję ; rzeźba, malarstwo, architektura, wyrastając z różnych środowisk, objawiały zdumiewające bogactwo form i natchnienia. Z Aleksandrem Wielkim kończą się czasy tych odrębności. Grecy, rozpraszając się po świecie, tworzą jednolity strumień. Zamiast dawnego partykularyzmu powstaje pojęcie ojkumene, ziemi zamieszkałej lub raczej świata cywilizowanego, i można być teraz obywatelem świata, gdy dawniej było się tylko obywatelem Aten, Sparty lub Koryntu. Tworzy się nowy język grecki, oparty głównie na dialekcie attyckim, i samą nazwą: jednolitość, wspólność, jaka teraz zapa-

J. Parandowski.

nowała wśród Greków, którzy jej nigdy dotychczas nie znali.

Duch grecki, uzbrojony w ten język powszechny i w pojęcia międzynarodowe, ruszył drogą, otwartą przez Aleksandra, na podbój świata. Służyły mu za twierdze te nowe miasta, które wtedy powstawały. Wprawdzie ludność ich była bardzo mieszana, przeważały w niej żywioły obce, często nieokrzesane, ale w każdem istniało jądro greckie, utrzymujące to środowisko w pewnej równowadze cywilizacyjnej. Każde nowe miasto chciało być Atenami, stawiało świątynie, teatry, gimnazjony i ze wzruszającą siłą trzymało się wielkiej tradycji helleńskiej. Tak Egipt, kraj prastarej cywilizacji, uległ hellenizmowi i za dy-nastji Ptolemeuszów, hojnych i oświeconych władców, wniósł wspaniałe zdobycze do kultury ludzkiej, w nauce, w poezji, w sztuce, w administracji państwowej. Syryjska monarchja Seleucydów nietylko tworzy jedną z najpiękniejszych stolic w starożytności, Antjochję, i krzewi hellenizm w mnóstwie miast nowych i starych, ale rozsiewa go tak, że płodne nasiona przedostają się do judaizmu, wschodzą w późniejszej chrześcijańskiej Armenji, w Persji Sassani-dów, a na pograniczu Indyj i Afganistanu między II a V w. po Chr. wydają sztukę grecko-buddyjską, dziwny kwiat dwóch kultur, o niezapomnianym wyrazie. Wreszcie i młode imperjum rzymskie, które w sto lat po Aleksandrze wyłamuje się z granic Italji, ogarnia siła zdobywcza ducha greckiego. Poddaje mu się w sposób bezprzykładny, i odtąd myśl grecka idzie nowym gościńcem historji, tym, który przebija oręż legjo-nów rzymskich. Ten zaś gościniec prowadzi już przez wszystkie wieki i kraje, stąd też większość rzeczy, które świat dzisiejszy wziął z Grecji, wziął je w for-mie, wypracowanej w t. zw. epoce aleksandryjskiej.

ALKOHOLIZM. Jedną z największych klęsk społecznych naszego czasu jest alkoholizm. Społeczeństwa, dotknięte tą klęską, muszą się bronić przed niebezpieczeństwem jej rozpowszechnienia.

Napoje alkoholowe znane były w najodleglejszej starożytności, póki jednak używano tylko alkoholu z fermentacji, stosunkowo mało upajającego, bo słabszego i zbyt drogiego dla szerokich mas ludowych, pijaństwo mogło być udziałem jedynie sfer zamożniejszych. Klęską prawdziwą, dotyczącą wszystkich warstw społecznych, stał się alkohol naprawdę dopiero wówczas, kiedy nauczono się destylacji, t. zn. kiedy zdobyto umiejętność przygotowywania z napoju sfermentowanego (zawierającego nie więcej jak 15°/₀ alkoholu) płynu o dowolnej mocy, niekiedy nawet prawie czystego alkoholu (96°/₀).

Obecnie używany jest alkohol w różnej postaci, jako piwo, wino, konjak, rum i wódka. Piwo wyrabia się z jęczmienia z dodatkiem chmielu, wino z winogron lub z innych owoców, konjak pochodzi z destylacji wina, a wódkę wyrabia się ze zboża i z kartofli, wreszcie rum z melasy przy fabrykacji cukru z trzciny cukrowej.

Czy alkohol jest „płynnym Chlebem“?

Ludzie, którzy oddawna zdawali sobie sprawę z tego, że alkoholizm w każdej swojej postaci jest szkodliwy dla organizmu ludzkiego, w swojej działalności na rzecz antyalkoholizmu przez długi czas spotykali się z argumentem, iż mimo wszystko alkohol jest odżywką. Dziś sprawę tę można uważać za przesądzoną, głównie dzięki pracom uczonych amerykańskich Benedicta i Atwatera. Alkohol niewątpliwie spala się w organizmie, dając wodę i bezwodnik kwasu węglowego, a przy spalaniu 1 grama alkoholu wydziela się 7,1 kal. ciepła, a więc alkohol może być źródłem energji. Tylko około 10°/₀ alkoholu spożytego wydala się w stanie niezmienionym przez płuca i nerki, reszta się spala. Przy spożyciu alkoholu, dającego energję cieplną, zmniejsza się spalanie węglowodanów i tłuszczów, ale jednocześnie zwiększa się, szczególnie u osób nieprzyzwyczajonych, rozpad substancyj białkowych. Ten ostatni szczegół jest bardzo ważny, bo wskazuje na destrukcyjne działanie alkoholu, który w żadnej mierze nie zasługuje na nazwę „płynnego chleba“, używaną niekiedy w stosunku do piwa. Alkohol, pomimo że wytwarza energję, nie może być w żadnej mierze uważany za pokarm, lecz za trującą używkę. Jest to paliwo, które jednocześnie niszczy piec — organizm ludzki.

Działanie alkoholu na organizm.

Już bardzo małe ilości alkoholu, wprowadzone do krwi, drażnią zakończenia nerwów, znajdujących się w błonie śluzowej żołądka, i wywołują jej przekrwienie, co odczuwamy jako ciepło wewnętrzne. Podrażnienie błony śluzowej żołądka i jelit może jednocześnie doprowadzić do wymiotów i niestrawności. Z żołądka w przeciągu paru minut przechodzi do krwi, gdzie część alkoholu utlenia się. Pozostały alkohol zatrzymuje się w różnych narządach w rozmaitej ilości, co zależy od ich powinowactwa do alkoholu, dokładniej mówiąc, od ilości substancyj tłuszczowych, zwanych lipo-idami. Alkohol, rozpuszczając lipoidy, uszkadza je i w ten sposób upośledza czynności życiowe komórek, które je zawierają. Wobec tego, że mózg zawiera lipoidy w znacznej ilości, działalność alkoholu na układ nerwowy jest bardzo szybka i bardzo wybitna, co zwiększa się jeszcze wskutek działania alkoholu na białka, wchodzące w skład protoplazmy komórki nerwowej. Z innych działów układu nerwowego należy podkreślić działanie alkoholu na rdzeń przedłużony, a w szczególności na ośrodek naczynio-ruchowy i na ośrodek oddechowy. Naczynia krwionośne skóry pod wpływem alkoholu rozszerzają się, przez co człowiek traci więcej ciepła, a że przytem zmniejsza się zdolność odczuwania zimna, a zwiększa się ociężałość, alkoholicy często ulegają przeziębieniu, a nawet zmarznięciu i to przy stosunkowo niezbyt niskiej temperaturze otoczenia. Ośrodek oddechowy pod wpływem mniejszych dawek alkoholu działa silniej, pod wpływem większych ulega porażeniu, co może sprowadzić nawet uduszenie. We krwi alkohol działa przede-wszystkiem na czerwone ciałka, których warstwa zewnętrzna zawiera lipoidy, oraz na ciałka białe (leukocyty), które poraża, przez co zmniejsza ich zdolność fagocytozy (pożerania zarazków). W małych dawkach alkohol pobudza czynność serca, w większych poraża. Większa ilość alkoholu doprowadzić może do zupełnego szału albo do całkowitej utraty przytomności. Przeciętnie biorąc, półtora litra 40-procentowej wódki (t. j. około 8 gramów alkoholu na 1 kg. wagi) tworzy dawkę śmiertelną dla człowieka.

Fatalny wpływ alkoholu.

Osłabienie uwagi.

Doświadczenia znakomitego psychja-try monachijskiego Kraepelina i jego szkoły dostarczyły wiele ciekawych danych co do wpływu znikomych nawet ilości alkoholu na organizm ludzki. Wszystkie funkcje zmysłowe: jak zapamiętywanie, kojarzenie, uwaga, pod wpływem nawet niewielkich dawek alkoholu obniżają się albo ilościowo albo jakościowo. Doświadczenia wielokrotne niezbicie dowodzą, że już po 2—3 kieliszkach wódki człowiek albo mniej może zapamiętać liczb albo gorzej je pamięta, lub wolniej dodaje albo popełnia błędy. To samo dotyczy czynności fizycznych, jak np. strzelania do celu, składania liter przez zecera: żołnierz po paru kieliszkach gorzej trafia do celu, zecer częściej się myli. Osoby, poddawane badaniom, często odczuwały, iż po spożyciu alkoholu praca szła im łatwiej, ocena objektywna jednak wykazywała, że to jest błędne, bo w rzeczywistości wynik pracy był zawsze gorszy. Alkohol zwiększa pozornie odwagę, ale tylko dlatego, że zmniejsza rozwagę i zdolność oceny grożącego niebezpieczeństwa. Stąd też zamroczenie alkoholowe często prowadzi do bójek i nieszczęśliwych wypadków. Alkohol przytępia uczucie znużenia, ale tego nie należy uważać za zjawisko pożądane, bo znużenie jest objawem normalnym, hasłem ostrzegawczem organizmu, domagającego się spoczynku.

dobre i piękne, ulegają pierwsze porażeniu. Pod wpływem alkoholu człowiek staje się pewny siebie, zadowolony bez uzasadnienia, nieuważny, wydaje mu się, że jest utalentowany, dowcipny, silny, zręczny, gotów jest podjąć się wszystkiego, a to wszystko wypływa nie z tego, żeby jakakolwiek zdolność czy umiejętność była naprawdę spotęgowana, lecz wyłącznie z powodu osłabienia zdolności oceny własnych czynów. Pociąga to za sobą również wielomówność, głośne mówienie, gwałtowne a niepotrzebne ruchy.

Alkoholik zatraca poczucie wstydu, honoru, moralności. Dla zdobycia pożądanego napoju gotów jest na wszystko, a że przy tern czuje nieprzeparty wprost pociąg do picia, staje się on prędzej czy

CELNOŚĆ STRZAŁÓW przy szybk/em strzelaniu, przez ¹/2 minuty

7chybionych strzało*

bei alkoholu

27    "

po użyciu 40gramów

46 "

bez alkoholu

CELNOSC STRZAŁÓW przy precyzyjnem strzelaniu (każdy żołnierz oddałpoóstnałm,

1299punktów bez alkoholu

1134

1524

po użyciu 40gramów

bez alkoholu

OGÓLNA L/CZBA ZDOBYTYCH PUNKTÓW po oddaniu 200 strzałów

500punktów

bez alkoholu

278

po użyciu 40g.a/k.

Ryc. 18.

Podniecenie, zanik poczucia moralności.

później zupełną ruiną pod względem Alkohol jako narkotyk najpierw umysłowym i moralnym, i najsilniej działa na układ nerwrowy i wywołuje objawy odurzenia i zamroczenia umysłu. Należy zauważyć przy-tem, że najszlachetniejsze uczucia ludz- różnorodny i zależy od ilości spożytego kie, jak np. wrażliwość na wszystko, co alkoholu, od wieku i indywidualnej

Kto najgorzej znosi alkohol?

Wpływ alkoholu na ustrój jest bardzo

dźwiękowe

zewnętrzne

H00

Bi

100-,

90":

80

50--

40-H

i§

§n

(

30- H

-40

z alko-

Kojarzenia

wewnętrzne

Ul

90

80--

70--

60 —

-—50

'' ■

Ï

......

10-H

beza/- z alkoholem    bez

koho/u (40 ~ 80 g )    alkoholu ho/em(80g)

Ryc. 19.

wrażliwości człowieka, od jego przyzwyczajenia do napojów alkoholowych i ogólnego stanu zdrowia. Organizmy dziecięce są na alkohol bardzo wrażliwe i mogą wskutek jego nadużywania ulec zniszczeniu w ciągu bardzo krótkiego czasu albo też popaść w nałóg, trudny do wyleczenia. Z pomiędzy dorosłych źle znoszą alkohol ludzie nerwowi, wyczerpani fizycznie lub umysłowo. Wyjątkowo szkodliwy, niekiedy wprost zabójczy jest alkohol dla osób, dotkniętych chorobami serca, naczyń krwionośnych i nerek.

Kumulacyjny efekt alkoholu.

Niektórzy badacze — a także i ludzie przyzwyczajeni do stałego, umiarkowanego używania alkoholu — twierdzą, iż alkohol w małych ilościach jest wcale lub prawie wcale nieszkodliwy. Pogląd ten należy uważać za błędny. Wprawdzie są ludzie, którzy kieliszek lub dwa alkoholu znoszą bez widocznego ujemnego wpływu, naogół jednak szczegółowe badania wykazują, że i w tych „drobnych“ ilościach alkohol upośledza najwrażliwsze pierwiastki życia duchowego człowieka.

Stałe, nawet bardzo umiarkowane używanie alkoholu może być dla orga-nizńtu bardzo zgubne, nawet gorsze, niż przypadkowe, rzadkie pijaństwo, bo efekt alkoholu jest kumulacyjny, t. zn. sumuje się i występuje groźnie dopiero po pewnym czasie. Śmiało powiedzieć można, że człowiek, nawet nie upijający się, lecz używający alkoholu stale, przez długie lata, rujnuje stopniowo cały swój organizm, bo każda jego cząstka ulega zwyrodnieniu i zniszczeniu.

Długotrwałe, nałogowe używanie alkoholu wywołuje już stałe i daleko idące zmiany w tkankach i organach. Chroniczni alkoholicy przechodzą często okresy ostrego obłędu, który przejawia się w różnych postaciach. Do najczęstszych i najbardziej znanych należy ostre majaczenie i drżenie (delirium tremens). Chory co pewien przeciąg czasu dostaje jakby szału, nie może spać, jest ogromnie niespokojny, rzuca się w strachu na wszystkie strony, wydaje mu się, że widzi wkoło siebie dzikie zwierzęta, złe duchy, słyszy wrogie, prześladujące go głosy. To trwa kilka, niekiedy nawet kilkanaście dni, po których chory wpada wr sen, uspokaja się i zachowuje się mniej lub więcej normalnie, dopóki nie przyjdzie nowy atak.

Społeczne skutki alkoholizmu.

Pomimo jednak, że wpływ alkoholu na człowieka sięga tak głęboko i obejmuje tak liczne i różnorodne organy, pomimo, że alkohol doprowadza jednostkę do zupełnego upadku i degeneracji, żeby zrozumieć całą grozę alkoholizmu, trzeba wyjść nie z indywidualnego, lecz ze społecznego punktu widzenia, gdyż dopiero wówczas staje się widocznem, jak straszną plagą jest nietylko nałóg pijaństwa, lecz i umiarkowane używanie alkoholu.

Nieszczęśliwe wypadki.

Społeczne skutki alkoholu tak można ująć schematycznie. Przedewszystkiem alkohol jest często przyczyną nieszczęśliwych wypadków, dotyczących zarówno tego, kto używa alkoholu, jak i osób trzecich. Alkoholicy w stanie upojenia bardzo często ulegają nieszczęściom (zmarznięcie, upadek, utonięcie, przejechanie, porwanie przez maszyny), które znacznie rzadziej przytrafiają się ludziom trzeźwym. O wiele groźniejsze następstwa pociąga za sobą nawet umiarkowane używanie alkoholu dla osób trzecich. Szofer, lotnik, motorniczy, maszynista po wypiciu 2—3 kieliszków lub w parę godzin po wytrzeźwieniu nie posiada normalnej zdolności w ocenie obserwowanego zjawiska, staje się zbyt ryzykującym i sprowadza łatwo nieszczęście. W rubryce codziennych wypadków i wielkich katastrof alkoholizm — i to umiarkowany — odgrywa wielką rolę. Dlatego słuszne jest twierdzenie, że tu niebezpieczniejszy jest pijący umiarkowanie, niż nałogowy alkoholik, gdyż tego drugiego nikt nie dopuści do kierownicy czy do steru, gdy tymczasem pierwszy bezkarnie igra z życiem ludz-kiem.

Przestępstwa.

Alkoholizm jest częstą przyczyną przestępstw wszelkiego rodzaju, nade-wszystko bójek, uszkodzeń cielesnych, zabójstw, oporu władzy, zakłócenia spokoju publicznego i wykroczeń przeciw moralności. Statystyki, przeprowadzone w więzieniach w całym szeregu państw, wykazują, że znaczny odsetek przestępstw (połowa, niekiedy więcej) popełniany jest w stanie opilstwa, że najwięksi przestępcy, najgroźniejsi recydywiści, więźniowie, skazani na bezterminowe lub długoletnie ciężkie więzienie — to często nałogowi alkoholicy. Wśród przestępców przypadkowych także pokaźną liczbę tworzą ci, którzy weszli w konflikt z prawem wskutek odurzenia alkoholowego.

Przedwczesna śmierć.

Alkohol skraca życie, a więc obniża wartość społeczną jednostki, co więcej — niekiedy nakłada na społeczeństwo troskę o potomstwo przedwcześnie zmarłego. Oddający się nałogowi pijaństwa stanowczo żyją krócej, niż umiarkowanie pijący i niż abstynenci. Spotykane tu i ówdzie wyjątki alkoholików długo żyjących bynajmniej nie przeczą powyższej zasadzie, a często mówią tylko o wyjątkowej zdolności tych jednostek w przystosowaniu się do „trucizny alkoholowej“. Wskutek większego ryzyka przedwczesnej śmierci u alkoholika towarzystwa asekuracyjne, opierające się na rachunku prawdopodobieństwa, nałogowych alkoholików nie asekurują wcale, abstynentów zaś niekiedy przyjmują na ulgowych warunkach.

Samobójstwa.

Alkoholizm sprzyja także samobójstwom. Wniosek ten wyprowadzony został z obserwacyj, poczynionych w różnych krajach. I u nas praktyka Pogotowia wskazuje, że wśród popełniających zamachy samobójcze jest wielu, którzy na ten krok decydują się tylko pod wpływem odurzenia alkoholowego.

Zwyrodnienie potomstwa.

Alkohol jest częstą przyczyną zwyrodnienia. Drogą krwi alkohol dostaje się do gruczołów płciowych, tak samo męskich, jak i żeńskich, i uszkadza je. Komórka rozrodcza człowieka po użyciu alkoholu nie jest normalną komórką i płód, który z niej się rozwija, nie jest jak należy wykształcony, może być niedorozwinięty lub posiadać jakieś braki, czyto fizyczne czy duchowe. Potomstwo, poczęte w czasie, gdy rodzice byli pod wpływem alkoholu, często jest dotknięte różnemi wadami fizycznemi (zniekształceniem rąk, nóg), upośledzone umysłowo, cierpi na padaczkę, wodogłowie, chorobę św. Wita (pląsawica) i t. d. Ujemnie także wpływa na dziecko, kiedy matka, karmiąca je, używa alkoholu, choćby nawet w postaci zalecanego niekiedy piwa.

Alkoholizm jako źródło nędzy.

Wreszcie alkoholizm jest bardzo często źródłem nędzy. Człowiek, który oddaje się nałogowi pijaństwa, nie pracuje jak należy lub pracuje nieregularnie, wydajność jego pracy jest znacznie mniejsza, alkohol zaś pochłania bardzo dużo, może pochłonąć największą fortunę, bo pijący zawsze ma chętnych do towarzystwa kompanów i zawsze gotów jest na jakieś szaleństwo, które go może zrujnować.

Walka z alkoholizmem.

Walka z alkoholizmem jest bardzo trudna, gdyż alkohol daje najpierw złudne i krótkie chwile przyjemności i zapomnienia, a później dopiero wytwarza stopniowo nałóg, który jest już chorobą ciężką do wyleczenia. Dalej z alkoholu ciągną ogromne zyski wytwórcy, pośrednicy, szynkarze, a ostatecznie drogą podatków samorządy i państwo. Żeby ta walka była skuteczna, musi być prowadzona w trzech kierunkach : 1) drogą uświadamiania, 2) przez odciąganie człowieka od kieliszka drogą pośrednią, dając mu wzamian za wątpliwej wartości rozkosze z pijaństwa inne przyjemności wyższego rodzaju, równie pociągające, 3) przez ograniczanie używania alkoholu na drodze ustawodawczej.

Przez broszury, ulotki, plakaty, odczyty należy przekonać jak najszersze warstwy społeczne, że alkohol nie daje siły, nie jest ani pokarmem, ani lekarstwem, lecz zawsze zdrowie rujnuje, prowadzi do nędzy, upadku i wszelakiego zła ; trzeba, żeby każdy obywatel przekonał się, że jest to wielka klęska społeczna, którą należy zwalczać. Tylko przez uświadomienie można będzie doprowadzić do zniesienia szkodliwych tradycyjnych przyzwyczajeń, jak picie przy każdej okazji, smutnej i wesołej, do wykorzenienia przymusu towarzyskiego, do niedawania dzieciom alkoholu. Doświadczenie mówi, że nieuświadomie-ni rodzice i starsze rodzeństwo, to główny czynnik w tak rozpowszechnionem obecnie używaniu alkoholu przez dzieci, gdyż oni to właśnie uczą pić młodsze pokolenie, zachęcając je do tego, a nawet zmuszając.

Odciąganie ludzi od kieliszka należy rozumieć jako dostarczanie szerokim warstwom ogółu różnych godziwych rozrywek, zabaw, dawanie ujścia ener-gji w sporcie, ćwiczeniach fizycznych, wycieczkach, ułatwianie zdobywania wiedzy, czytanie książek i t. p. Trzeba tak wypełnić wolny czas dziecka, młodzieży i człowieka dojrzałego, aby nie wyszukiwał sposobów zabicia chwil wolnych i nie znajdował ich najłatwiej w zapomnieniu alkoholowem i tych przyjemnościach, jakie mogą zadowolić czło-* wieka tylko z przytępionem poczuciem etycznem i estetycznem. Podniesienie dobrobytu, oświaty, kultury jest tu w walce z alkoholizmem niewątpliwie najsilniejszym sprzymierzeńcem.

Wreszcie wr grę wchodzą przepisy prawne, poczynając od ograniczenia liczby miejsc, dni i godzin sprzedaży, kończąc na zupełnym zakazie wytwarzania i handlu, czyli prohibicji. Ograniczenia te, o ile idą wślad za uświadomieniem społeczeństwa, mogą przynieść duże korzyści, być naprawdę podporą w walce, tern bardziej, jeżeli władze administracyjne wydanych przepisów przestrzegają i same starają się odgrywać rolę wychowawców, tolerując ograniczony handel alkoholem jako zło konieczne. Wydawanie przepisów prawnych bez uprzedniego przygotowania terenu, przepisów niewykonywanych, może być raczej szkodliwe dla sprawy, niż korzystne. Wszelkie cofanie się później utrudnia planową walkę, jak mówi doświadczenie powojenne szeregu krajów.

M. Kacprzak.

ALPY. (Tabl. 10, 11). Zadziwi to niejednego, że w połowie w. XVIII, w czasach, gdy ogólne zarysy wszystkich części świata już były znane, istniało jeszcze w środku Europy niejedno miejsce, stopą ludzką nietknięte, a na mapach ówczesnych niedokładnie lub wręcz błędnie przedstawione. Bardziej zdumieć może fakt, iż jeszcze w połowie zeszłego wieku w tychże okolicach lokowano niebotyczny szczyt górski, o wysokości 4045 m, który, jak badania późniejsze wykazały, był jedynie wytworem fantazji kartografów ówczesnych.

Okolice Europy, o których wyżej mowa, przypadają na najwyższe, bezludne krainy alpejskie, zajmujące ogółem około 7000 km², a więc około ¹/₅₀ całego obszaru Alp ; fantastyczny szczyt, wznoszący się jakoby wpobliżu przełęczy I s e-r a n, to nieistniejąca góra tejże nazwy.

Fakty powyższe dowTodzą jednak tylko, że dokładna znajomość Alp datuje się odniedawna, błędem natomiast byłoby mniemać, iż gór tych nie znała starożytność lub średniowiecze. Przeciwmie, z wyjątkiem najniedostępniejszych ich części, znano je od wieków, bo dzięki obfitości dolin poprzecznych i podłużnych oraz stosunkowo niskich przełęczy przekraczano je wielokrotnie. Mimo swego charakteru muru, oddzielającego Europę południową od zachodniej, nigdy w żadnej epoce nie stanowiły Alpy nie-

przebytej zapory dla człowieka, podobnie jak nie były nią nigdy dla zwierząt, roślin lub wiatrów. Nieznajomość skalistych, lodowcami i wiecznemi śniegami pokrytych bezludzi alpejskich przed rokiem 1750 da się widocznie wytłumaczyć tern tylko, iż dopiero człowiek nowożytny zrozumiał i ocenił piękno krajobrazu wysokogórskiego, uczuł potrzebę bezpośredniego zetknięcia się z przyrodą i ciekawością jedynie, a nie zaś ja-kiemikolwiekbądź względami materjal-nemi wiedziony, postanowił zgłębić i poznać wszelkie ich tajemnice.

Zdobywanie szczytów alpejskich.

Szczyty alpejskie, poprzednio przygodnie tylko wspominane, rozpoczęto spisywać i wyróżniać dopiero w XVI w. Pierwsze znane nam ,,zdobycie“ szczytu w Alpach, o którem, niestety, bardzo skromne i niepewne posiadamy wiadomości, datuje się z r. 1358. Jakiś nieznany nam bliżej Bonifacio Rotario d’Asti, prawdopodobnie w mniemaniu, iż znajdzie tam ukryte skarby, wszedł na łatwo dostępną mimo wysokości 3537 m górę Rochemelon w Alpach Graickich. O późniejszej wyprawie szlachcica francuskiego Antoniego de Ville na Mont Aiguille (2097), której stroma ściana wznosi się o 57 km od miasta Grenobli mamy już wiadomość z pierwszej ręki, mianowicie oryginalny list śmiałego turysty, ze szczytu góry pisany. Z listu tego widać, jak niebezpieczną była w oczach ludzi ôw'czesnyeh wycieczka na szczyt, który nosił wtedy, dziś dla nas może śmieszną nawet, nazwę „niedostępnego“ (Mons inascensibilis). Dziwnym zbiegiem okoliczności wycieczka ta, a raczej (ze względu na udział w niej dziesięciu ludzi) wyprawa, przypadła na r. 1492, w którym Kolumb dotarł do wybrzeży Ameryki. Pierwsza relacja z wycieczki w Alpy współczesna jest zatem pierwszej relacji o Nowym Świecie. Ale odkrycie po-

szczególnych krain i okolic Ameryki posuwało się odtąd wciąż naprzód, na zdobycie zaś pozostałych szczytów alpejskich trzeba było długo czekać: do połowy XVIII wieku nie pokonano dziesięciu nawet szczytów. Punktem zwrotnym w dziejach poznania Alp Wysokich jest rok 1787, w którym przyrodnik genewski Horacy Benedykt de Saussure staje na wierzchołku Mont Blanc.

rozpo-

Alpinizm.

Wycieczka de Saussure’a ma doniosłe znaczenie jako pierwszy krok w dziedzinie naukowych badań Alp Wysokich oraz potężniejącego z roku na rok ruchu, zwanego alpinizmem. Alpinizm, poświęcoiijr miłośnictwu Alp, szczególniej zaś turystyce alpejskiej wszechnił się szeroko, tak, iż zczasem nazwa jego stała się synonimem gór i turystyki górskiej wogóle. Po roku 1787 szybko już postępują dalsze podboje szczytów w Alpach. W XIX wieku zjawiają się również Polacy w Alpach jako turyści (Słowacki), a nawet jako zdobywcy szczytów alpejskich. Antoni Malczewski, autor „Marji“, należy do rzędu pierwszych, którzy osiągnęli Mont Blanc. W nowszych już, współczesnych nam czasach taternicy polscy niejednokrotnie próbują sił swoich na mało znanych, trudnych ścieżkach górskich, na szczyty Alp wiodących.

W połowie zeszłego wieku powstają pierwsze stowarzyszenia alpinistyczne : w 1857 r. klub alpejski angielski, po nim podobne towarzystwa austrjackie, szwajcarskie, włoskie, niemieckie, francuskie. W roku 1863 pojawia się pierwsze czasopismo alpinistyczne. Alpy opiewają i opisują coraz częściej poeci i literaci, oddają na płótnie i papierze artyści, wpływ Alp na psychikę odwiedzających je jest coraz żywszy; niejeden z poetów, artystów, filozofów zawdzięcza natchnienie czarownej, groźnej potędze tych gór.

Wielcy przedstawiciele trzech narodów, Rousseau, Goethe i Byron, są pionierami alpinizmu w literaturze pięknej.

Odkryciu piękna krajobrazowego Alp towarzyszy i naukowe zbadanie tych gór. Nic dziwnego, że Alpy, jedne z najdostępniejszych, najbogatszych w formy i najpiękniejszych gór świata, stały się szkołą badań nad przyrodą górską wo-góle, że w krajach alpejskich powstała większość teoryj z zakresu geologji i geograf ji gór, a w szczególności teoryj, odnoszących się do ich powstania.

Alpy, potężny łuk górski.

Dziś znane nam są już Alpy wybornie. Najnowsze środki techniczne, np. fotografja lotnicza, umożliwiają wykonanie najdokładniejszych map tych gór. Nietylko teraźniejszy krajobraz Alp, ale i przeszłość jego wyjaśnione zostały w znacznym stopniu. Coraz wyraźniej występuje olbrzymia rola, jaką przede-wszystkiem ze względu na położenie w sercu Europy odgrywał i odgrywa potężny łuk górski, o szerokości do 300 kilometrów i ogólnej długości 1200 km, ciągnący się od morza Liguryjskiego do Adrjatyku.

Podział Alp.

Alpy składają się z szeregu podłużnych łańcuchów, zwartych masywów i małych grup górskich, oddzielonych od siebie dolinami rzek i kotlinami. Dzięki wiecznym śniegom oraz zachowaniu się w Alpach lodowców liczne rzeki biorą tu początek, wśród nich wielkie dopływy Dunaju, Renu, Padu i Rodanu. Liczne są tu także jeziora, czy to we wnętrzu gór, czy, jak największe z jezior — L e m a n, na krawędzi Alp położone.

Ze względu na zajmowany przez nie obszar nasuwa się konieczność podziału Alp. Możemy je dzielić, biorąc pod uwagę naturę skał i budowę geologiczną,

'Monach/

ry/ra

0/

Dijc

\urych

■ot

M**

Lucerna

<sal

rS-T

y»»

)i

^ afvr>A

WMfZ

4\

¹⁸ üy

Ir*

/olan

Triest

Ł//yz?

Wenecja\

9    25 SO km KM

NAZWY WAŻNIEJSZYCH PRZEŁĘCZY¹

\«Ä

,r

IN5T.GE06R.UHPQ

Sh**-

ARLBERG ALTARE

M. ST.8ERNHARD Bd ■ WIELKI ST BERNHARD Br ■ BRENNER F ■ FURKA Fr ■ FRÉJUS 6 ■ ST. GOTTHARD 6i • SIOVI Gr ■ GRIMSEL K ■ KATSCHBERO L ■ LÄRCHE

*?

Ma ■ MALOJA Mg ‘MI.3ENÈVRE 0 ‘OBERALP P ‘PYMRN

Rs ■ RE5CHEN - SCHEłOECK S ¹5IMPL0N

Sg ‘SEMMERING Sj -STILFSER JOCH Sp ‘SPLÜGEN Si ■ SAIFNITZSATTEL T ‘ COL. Ol TENOA Tp = TONALE

Ryc. 20.

wówczas otrzymam}⁷- podział na Alpy krystaliczne czyli zbudowane ze skał krystalicznych oraz Alpy wapienne i łup-kowo-piaskowcowe. Możemy, opierając się tylko na różnicach wysokości, wyróżnić Alpy Wysokie (odpowiadające zresztą przeważnie krystalicznym) i Alpy Niskie czyli P r e a 1 p y. Bardzo ważny jest podział Alp na Zachodnie i Wschodnie, przyczem granica ich prowadzi od jeziora Bodeńskiego wzdłuż doliny górnego Renu do jeziora Como. Także ze względu na przynależność państwową rozróżniane bywają Alpy francuskie, szwajcarskie, włoskie lub austrjackie.

W górach i dolinach.

I Alpy Wysokie i Alpy Niskie odznaczają się bogactwem krajobrazów geograficznych, zależnie od natury skał, wysokości oraz związanych z tern stosunków klimatycznych, roślinnych i antropogeo-graficznych.

Przyjrzyjmy się najbardziej typowym z pośród nich. Krajobraz niżej położonych dolin alpejskich najmniej różni się od tych krajobrazów geograficznych, które spotykamy na sąsiadujących z Alpami obszarach. Zarówno w temperaturze powietrza, jak i w roślinności oraz w napotykanych tu śladach działalności ludzkiej widoczne są podobieństwa. Odwieczne opanowanie tych dolin przez człowieka rzuca się każdemu w oczy. Człowiek wziął te doliny w całkowite władanie, wytępił dziką zwierzynę, zmusił pewne zwierzęta do schronienia się w wyżej położone okolice, zajął pod uprawę zbóż najbardziej płaskie, a zatem do tego najodpowiedniejsze części dolin, stoki zaś w dolnej ich części obsadził latoroślą winną lub drzewami owocowemi, w górnej zaś przystąpił do eksploatacji lasów, tam rosnących. W dolinach wśród pól i ogrodów nad brzegami strumieni, rzek i jezior, na stokach, wystawionych na ożywczą działalność słońca, leży większość osad ludzkich w Alpach. Tu ogniskuje się życie kulturalne, społeczne i polityczne krajów alpejskich, tu mieści się główna siedziba przemysłu.

W krajobrazie geograficznym łąk alpejskich, które rozciągają się powyżej lasów, występuje człowiek tylko okresowo. Gdy całun śnieżny zwolni te obszary, w ciągu dwóch czy trzech miesięcy letnich człowiek pasie tam swoje bydło. Szałasy i z kamieni sklecone domki są jedynemi śladami pobytu pasterzy. Łąki Alp charakteryzuje odrębna roślinność, zwana alpejską. W miarę zbliżania się do linji długotrwałych śniegów staje się ona pod wpływem niskiej temperatury coraz podobniejsza do polarnej. Pojawiają się tu i przedstawiciele fauny alpejskiej : kozica, świstak, wytępiony niemal całkowicie koziorożec, rzadko tylko spotykany niedźwiedź, ptactwo drapieżne.

Zupełnie inny charakter mają krajobrazy najwyższych części Alp : krajobrazy turni i lodowców. Roślinność występuje tu tylko gdzie niegdzie i jedynie w postaci mchów. Fauna z powodu braku pożywienia ogranicza się do nielicznych gatunków pająków i motyli. Człowiek pojawia się tylko wyjątkowo jako turysta. Panującą na niższych obszarach Alp zieleń zastępuje tu biel wiecznych śniegów, zalegających doliny lub wiszących na stokach lodowców. Ponad niemi, napozór obce reszcie krajobrazu, niby wysepki na oceanie, wznoszą się dumnie wgórę nagie szczyty o różnych kształtach.

Alpy są dziś najdostępniejszemi górami świata. Człowiek wziął je w swoje posiadanie. Charakterystyczne dla krajobrazów alpejskich są dziś koleje linowe i zębate, drogi i schroniska. Pierwotny krajobraz alpejski zachował się tylko w najniedostępniejszych okolicach gór oraz w parkach narodowych (np. w kantonie Gryzonów w Szwajcarji), założonych celem ochrony przyrody górskiej.

Odwieczne szlaki i drogi współczesne.

Nietylko położenie, ale i drogi poprzez przełęcze, łączące ze sobą doliny Alp, spotęgowały rolę tych gór w dziejach ludzkości. Szlaki te, występujące początkowo jako ścieżki, wydeptane jeszcze przez człowieka przedhistorycznego, zcza-sem przekształcone zostają jednak w drogi jezdne, które zkolei, począwszy od XVIII wieku, a szczególniej od czasów Napoleona (rozumiejącego ich znaczenie), zamieniono na wspaniałe, dziś i dla automobilizmu odpowiednie gościńce. Już w w. XIX na niektórych z tych odwiecznych szlaków powstają lin je kolejowe, które znacznie skracają drogę przy pomocy imponujących nieraz swą długością tuneli pod przełęczami. Podobnie jak szosy alpejskie są one arcydziełami sztuki inżynierskiej. Podróżny, jadący dziś wygodnie w wagonie pociągu pośpiesznego przez Alpy, nie zdaje sobie zwykle sprawy, jak wielka jest różnica pomiędzy przejazdem przez nie dziś i lat temu sto, dwieście lub tysiąc, gdy niepokonana jeszcze przez człowieka przyroda wstrzymywała wędrowca śniegami i lawinami, gdy brakło mostów na bystrych potokach górskich, gdy podróż była powolna, męcząca, krainy alpejskie bardziej bezludne, dzikie, pełne niebezpieczeństw. Mimo to od wieków już drogami alpejskiemi dążono z północy na południe i z południa na północ. Tędy szły zastępy wojowników najrozmaitszych narodów, od Kartagińczyków i kohort rzymskich począwszy; tędy szli żołnierze pierwszej Republiki Francuskiej i Napoleona, a wśród nich Polacy (legjo-ny pod wodzą Kniaziewicza) i żołnierze nowocześni czasów wielkiej wojny. Szlakami alpejskiemi dążyli na północ, na wschód i zachód krzewiciele chrześcijań-

Prsełęcz świętego Bernarda.

stwa, a do Rzymu, stolicy świata chrze- Z chwilą jego otwarcia straciły na zna-ścijańskiego, wiodła znów przez Alpy czeniu wszystkie przełęcze w tej części droga pielgrzymów. Także młodzież Alp. w poszukiwaniu wiedzy, w drodze do słynnych uniwersytetów włoskich, oraz kupcy, jadący do Włoch lub wiozący stamtąd towary, zmuszeni byli również korzystać z przejść alpejskich.

W Alpach Pennińskich, również Walijskiemi zwanych, na drodze z A o s t a we Włoszech do Martigny w Szwajcarji, napotykamy najbardziej

Długą historję ma łatwo dostępna przełęcz Mont-Genèvre (1854 m), przez którą prowadzi główna dawniej droga z Francji do Włoch (z miasta francuskiego Briançon dolinami rzek Durance, a następnie Doria Riparia). Przez nią przeszedł Alpy w r. 218 przed Chr. Hannibal, w kierunku zaś odwrotnym, idąc na podbój Galji w r. 58 (przed Chr.) Cezar. Od wieków średnich droga przez przełęcz traci swe znaczenie na rzecz Mont-Cenis i dziś go również nie posiada.

Mont-Cenis, droga królów i cesarzy.

Historja przełęczy Mont-Cenis (2101 m) na drodze z Turynu lub Suzy do Genewy, Lyonu lub G r e n o b 1 i, rywalki przełęczy poprzedniej, sięga wieków średnich; wraz g0 św. Bernarda stał się w czasach ostat-z przełęczą Wielkiego Bernarda i Brennerem stanowiła wtedy drogę królów i cesarzy. Tędy udawał się do Włoch, do Kanossy cesarz Henryk IV (w r. 1077), a zachowany opis przebycia gór przez niego i jego świtę jest dokumentem bardzo ciekawym. Orszak cesarski w momencie zjazdu z przełęczy używał rodzaju sanek drewnianych, kierowanych przez ludzi miejscowych, coś w rodzaju dzisiejszych tobogganów.

Mont Genèvre, szlak Hannibala i Cezara, znaną przełęcz alpejską, przełęcz Wielkiego Świętego Bernarda (2472 m), na której szczycie mieści się od w. IX schronisko dla podróżnych, utrzymywane przez zacnych mnichów. Przy pomocy swych psów (bernardy) ocalili oni w dawnych czasach niejednego zabłąkanego podróżnika; obecnie zmieniły się warunki, ale i dziś jeszcze znajdzie turysta w schronisku tutejszem troskliwą opiekę i posiłek. Rzecz szczególna, nowoczesna szosa przez przełęcz Wielkiego Bernarda ukończona została dopiero w r. 1905. Powodem było zapewne zupełne opuszczenie tego szlaku przez szerszy Ogół podróżników, wskutek zbudowania w innych punktach Alp li-nij kolejowych.

Simplon, najdłuższy tunel świata.

Zwycięską rywalką przełęczy Wielkie-

fa

•A

Pierwszy tunel alpejski.

O 30 km od tej przełęczy otwarto w roku 1871 pierwszy tunel kolejowy

alpejski O większej długości (prawie Ryc. 21. Priejud ces»«» Henryk» VII pr*e* prse-irt 1    \    •    j ïoro inni    łęcz Mont-Cenis w r. 1310 (we. współczesnego ry-

13 km) : wiercono go od 1858—1871 r.    s«nku).

nich Simpl on (2008 m), leżący pomiędzy Alpami Pennińskiemi i Lepontyjskiemi, również na drodze ze Szwajcarji do Włoch. Dawniej, ze względu na niebezpieczne odcinki drogi, korzystano z niej rzadko; dopiero Napoleon polecił zbudować szosę. Zastępuje ją dziś otwarta w r. 1906 dla ruchu linja kolejowa, której tunel pod przełęczą, długości 20 km, jest obecnie najdłuższym tunelem w świecie.

św. Gotard, średniowieczna droga handlowa.

Równie ważna jak Simplon jest przełęcz Św. Gotarda (2114 m) w Alpach Lepontyjskich, która łączy doliny rzeki Reuss i Tessynu. Uchodziła dawniej za bardzo niebezpieczną, mimo to jednak, od XIV wieku począwszy, stanowiła główną drogę handlową z Włoch przez Szwajcarję do Nie mieć.

Brenner, północna brama Włoch.

Na czoło wszystkich przełęczy Alp Wschodnich wybił się oddawna Brenner (1370 m). Leży on na drodze zlnnsbrucku (w Tyrolu) do T r y-dentu we Włoszech, t. j. łączy doliny rzek Innu, Sillu oraz I s a r g o i Adygi.

Ze względu na liczne połączenia poprzez sąsiednie doliny z innemi przełęczami Alp Oetztalskich i Tyrolskich stanowi Brenner prawdziwą bramę Włoch od północy; z tego też powodu jednym z celów, dla których Włosi przystąpili do wielkiej wojny, było dążenie do odebrania Brennern Austrji. Od r. 1919 przebiega też przez przełęcz granica włosko-austr j acka.

Brenner znany był oddawna. Przez przełęcz tę szła droga rzymska. Tędy w r. 15 po Chr. wyprawił się Drusus, zięć Augusta, na poskromienie barbarzyńców, tędy kilka wieków później ci sami barbarzyńcy germańscy wdarli się do Włoch. Gościniec przez Brenner zbudowano już w r. 1772. Pierwsza to nowożytna szosa alpejska. I tutaj zastąpiła ją w wieku XIX linja kolejowa.

Przełęcze alpejskie stanowią więc, jak widzimy, wrota tych wielkich szlaków historycznych, któremi od wieków wę drowały ludy z jednego krańca Europy na drugi. Jadąc z Polski, drogą na Wiedeń, do Europy zachodniej lub południowej, zawsze przeciąć musimy Alpy, bo też przez nie przechodzą najważniejsze, ze względu na przewóz osób i towarów, linje kolejowe naszego kontynentu. Okoliczność ta musiała oczywiście wywrzeć wpływ na zaludnienie, dzieje polityczne i gospodarcze oraz na stan obecny krajów alpejskich.

Kamienie, lód i człowiek.

Jak świadczą wykopaliska i resztki palowych budowli jeziornych w Alpach, już bardzo wcześnie, w epoce kamiennej, a kilka zaledwie wieków po ustąpieniu pokrywających całe niemal Alpy lodowców (-»Lód), zjawia się człowiek w dolinach tamtejszych i przekracza nawet niektóre z przełęczy. W chwili podboju ich przez Rzymian, w w. I prz. Chr., zarówno wzwyż jak i wszerz, zajmuje już człowiek te same prawie, co i dziś, obszary Alp. Już wówczas nastąpiło na tym terenie mieszanie się ze sobą różnych grup rasowych ; napływowa ludność indoeuropejska, przeważnie celtycka, wchłonęła znaczną część dawniejszych od niej mieszkańców, np. Retów. Pod panowaniem rzymskiem, którego zbawienne wpływy przetrwały wieki, ludność Alp ulega zromanizowaniu. Rzymianie, ustanowiwszy nowe granice swego imperjurn nad Renem i Dunajem, dokonali w' swych nowo przyłączonych prowincjach alpejskich olbrzymiej pracy kulturalnej, podnieśli je też gospodarczo, budując drogi, ulepszając system nawadniania, wprowadzając uprawę latorośli winnej oraz zakładając miasta na straży przejść alpejskich, mostów i gór. Po upadku potęgi rzymskiej trwają nadal wędrówki ludów przez Alpy; z północy wkraczają tu i osiadają ludy germańskie, później ze wschodu słowiańskie. Pierwsze ulegają w pewnych okolicach romanizacji (Burgundowie, Lombardowie), drugie — germanizacji.

Po jakiemu mówią w Alpach?

Dopiero w wieku XII ustalają się ostatecznie w Alpach stosunki narodowościowe, w głównych zarysach podobne do dzisiejszych. Kraje alpejskie są do dziś miejscem zetknięcia się kilku narodowości i języków. W zachodniej ich części panującym jest język francuski, którym posługuje się około 1,200.000 mieszkańców Alp. Północną i północno-wschodnią część krajów alpejskich zajmuje ludność używająca języka n i e-m i e c k i e g o (około 4,000.000), południowo-wschodnią — używająca języków słowiańskich (około 1,000.000). W pozostałych południowych częściach Alp panującym jest język włoski (około 2,000.000). Prócz tego w mniej dawniej dostępnych okolicach górnego Renu, Innu i Adygi zachowały się w niewielkiej ilości resztki starożytnych Retów (Reto-romanie), używające odrębnego języka romańskiego. Charakterystyczną cechą stosunków na terenie Alp jest brak wyraźnych granic pomiędzy poszczególnemi narodami i językami, które niejednokrotnie nie trzymały się łańcuchów górskich, lecz przechodziły dolinami na drugą stronę Alp (np. ludność mówiąca po francusku we włoskim okręgu Aosta). Podział językowy nie odpowiada ani narodowościowemu, ani politycznemu. Pod względem politycznym kraje alpejskie należą do sześciu państw : Francji, Niemiec (Bawarji), Szwajcarji,

Włoch, Austrji i Jugosławji. Z państw tych tylko Szwaj car ja jest państwem alpejskiem, ale jej granice państwowe nie są granicami językowemi (-» Szwajcar ja). Stąd Alpy posiadają znaczenie jako teren, na którym schodzą się ze sobą granice sześciu państw : czterech republik i dwóch królestw (nie licząc malutkiego, nie mającego żadnego znaczenia politycznego, Lichtensteinu).

Ludzie gór.

Mimo różnic pochodzenia, języka i wyznania ludność Alp, licząca około 12 mil jonów głów, ma bardzo wiele cech wspólnych. Związek człowieka z przyrodą górską w jednakowo silnym stopniu występuje we wszystkich krajach alpejskich. Wszędzie też w podobny sposób przystosowuje się człowiek do warunków otoczenia. Wieś bawarska, tyrolska lub szwajcarska tern samem żyje życiem, co wieś sabaudzka we Francji lub piemonc-ka we Włoszech. Podstawą życia całej ludności Alp jest rolnictwo i pasterstwo (gospodarstwo mleczne, wyrób serówj, a dzięki licznym turystom, których tu ściąga piękno przyrody, rozwinięte jest hotelarstwo i przewodnictwo. W dolinach Alp Niskich kwitnie przemysł, dawniej domowy, obecnie fabryczny (tkactwo, przędzalnictwo, przemysł metalurgiczny, chemiczny, drzewny, "wyrób zegarków), przyczem w braku węgla zużyt-kowuje się siłę wodną, „biały węgiel“. Przemysł przyczynił się do rozbudzenia życia miejskiego, nader słabo dawniej w Alpach rozwiniętego. I dziś zresztą niema w krajach alpejskich wielkich miast ; najbliższe leżą dopiero u podnóży Alp. Dawniejsze ubóstwo i zbytnie przeludnienie wyżej położonych dolin znajdowało ujście w stałej lub czasowej emigracji. Zarówno w Alpach Zachodnich, jak i Wschodnich, dążyli górale do nizin, a przedewszystkiem do okolic przemysłowych. Ruch ten trwa do dziś, ale

dowodem.

w słabszym znacznie stopniu, bo „biały węgiel“, z elektryfikacją ściśle złączony, pozwala przemysłowi osiąść i w wyżej położonych, dawniej niedogodnych okolicach.

Pod względem duchowym ludność Alp łączą również pewne cechy wspólne. Zahartowany przez przyrodę alpejską góral odznacza się odwagą i wytrzymałością oraz przywiązaniem do tradycji. Gdy zachodzi potrzeba, potrafi stać się dzielnym obrońcą ojczyzny, czego bohaterskie postacie Winkelrieda, Wilhelma Telia i Andrzeja Hofera najlepszym są

B. Olszewicz.

AMAZONKA. (Okiem podróżnika). Amazonka, to królowa rzek świata ; źródła jej znajdują się w Kordyljerach (Ameryka Południowa) w Peru; do oceanu Atlantyckiego wpada na te-rytorjum Brazylji. Długość jej wynosi 6.800 km, dorzecze obejmuje w przybliżeniu 6,4 miljonów km kw. (Tabl. 12 a, b, 13 a).

Płaskie, pokryte jednolitą, zieloną dżunglą wybrzeża Amazonki robią wrażenie dekoracji teatralnej. Ich profil, rysowany grubemi monotonnemi linja-mi,' męczy oko swą jednostajnością i brakiem barw. Gdy, nadomiar złego, dodam, że wody Amazonki posiadają brzydką, brudno-żółtawą barwę, a niebo nad nią pokrywają przez większą część roku chmury, wówczas już nikogo nie zdziwi twierdzenie, że podróż statkiem po tej ogromnej rzece nie należy do czarujących. Jednak gdy wczujemy się w jej ogrom, gdy uprzytomnimy sobie, że jest to zbiornik wód olbrzymiego kontynentu, rozciągającego się po obu stronach równika na przestrzeni kilkudziesięciu stopni geograficznych — gdy uświadomimy sobie, że jest to rzeka, po której żeglują wielkie statki oceaniczne, że długość jej przekracza sześć tysięcy kilometrów, że w ciągu każdej sekundy czasu wtłacza ona do Atlantyku osiemdziesiąt tysięcy metrów sześciennych wody, tworząc owo dziwne Mar D o c e — Słodkie Morze, to dopiero wówczas uczujemy mocny dreszcz, zadowolenie z losu, który pozwolił nam zobaczyć ten cudowny twór natury w całej okazałości.

G-dy wody wzbierają.

Amazonkę pokrywają setki wysp i wysepek. Jedne z nich są zamieszkane, inne służą za schronienie ludziom i zwierzynie jedynie w czasie pory suchej, jeszcze inne stoją od wieków puste. Ów wielki ich nadmiar sprawia, że żeglując po tej olbrzymiej rzece, nietylko nie jest się wcale przygniecionym jej ogromem, ale nawet uczuwa się pewnego rodzaju zawód. Pokryta wyspami, podzielona na tysiące wąskich kanałów, nie przedstawia Amazonka tej potęgi, jaką masa jej wód mogłaby przedstawiać wtłoczona w koryto jednolite. Nieświadomemu, biorącemu brzegi wysp za brzegi rzeki, mogłoby się nawet wydawać, że jest ona rzeką niezbyt wielką. Ogrom jej uwydatnia się dopiero wówczas, gdy nadchodzą olbrzymie powodzie, te prawdziwe potopy biblijne. Znaczna część wysp ginie wówczas w odmętach, a ląd tworzy ową bajeczną, przez Jules Verne’a opisaną „puszczę wodną“. Wtedy dopiero człowiek odczuwa niezmierną potęgę żywiołu płynnego i tego olbrzymiego jego zbiornika lądowego — Amazonki. Nic nie ostoi się przed jej potęgą. Olbrzymie pnie drzew, dotknięte ramieniem wody, padają jak drobne krzaki, a budowle ludzkie, zuchwale postawione na terenie jej zasięgu, nie potrafią stawić oporu nawet przez sekundę.

Woda niszczy i — buduje.

Rzeka-Morze, jak ją nazywają Brazy-lijczycy, niszczy, ale jednocześnie i bu-

M. B. Lepecki.

duje. Wyrwane z korzeniami pnie drzew, ziemia z osypisk nadbrzeżnych, muł, rośliny wodne, wszystko to służy skrzętnej rzece do budowy nowych wysp i do wydzierania oceanowi nowych szmatów ziemi.

Nierównomierne jej powodzie sprawiają nadbrzeżnym mieszkańcom wiele niespodzianek i wiele szkód. Ale Amazonka nie jest złośliwa, ani niewdzięczna. Nie niszczy bezmyślnie pracy ludzkiej, a szkody wyrządzone wynagradza stokrotnie swą bezprzykładną przydatnością do żeglugi. Dość wspomnieć, że jeszcze miasto I q u i t o s, położone na jej brzegu o 4.200 kilometrów od ujścia, jest portem morskim, posiadającym bezpośrednie połączenie z portami Europy i całego świata, aby uznanie dla niej wzmogło się do granic podziwu. Nietyl-ko jednak świetną drogą wodną jest Amazonka, jest ona także olbrzymiem akwarjum, w którem uczeni przyrodnicy znaleźli już tysiące gatunków ryb. Rozmaitość ich i ilość może przyprawić człowieka przywykłego do stawików i rzeczek europejskich o nielada zawrót głowy.

Ta obfitość przeróżnych stworzeń wodnych ma jednak odwrotną stronę medalu: w Amazonce i jej dopływach nie można się kąpać. Nie pozwala na to wielka ilość jadowitych płaszczek, krokodyli, strętw elektrycznych, eanero’ôw, kąsaczy i innych złośliwych stworów, od których roją się jej wody.

W ciągłej czujności.

Brzegi Amazonki nie podlegające zalewom nawet podczas największych Przyborów są określane słowami terra firme. Brzegi niskie, zalewne nazywają mieszkańcy vargem. Na vargem rośnie zwykle las niskopien-ny, krzaki i zarośla; nie widzi się tam zupełnie drzew wielkich, pokrywających szczelnie terra firme. Mieszkańcy Ama-zonji, zmuszeni do przebywania na vargem, budują chaty prowizoryczne na wysokich palach, chroniąc w ten sposób swoje ogniska domowe od powodzi. Posiadają oni zawsze łodzie, aby w wypadku, gdy przybór przybierze rozmiary niespodziewanie duże, móc uciec na tereny wyższe, położone dalej od rzeki.

Jak niebezpieczne muszą być nagłe powodzie Amazonki, stwierdza fakt, że nigdy u jej brzegów nie przywiązuje się łodzi na noc na krótkim sznurze, gdyż w przeciągu kilku godzin snu poziom wody może podnieść się tak wysoko, że łódź zatonie, lub też, porwana przez fale, popłynie wdół rzeki samopas.

Dziw — bez dziwu.

Do dziwów, przejmujących lękiem pierwotną ludność tubylczą i niemniej pierwotnych zdobywców, należy pozornie niewytłumaczalny objaw niejedno-czesnych wezbrań dopływów Amazonki. Pod koniec pory suchej, gdy prawobrzeżne dopływy toczą już resztki swych zapasów wód, lewobrzeżne zaczynają nagle wzbierać, zasilając swą macierz no wem i sokami. I oto stajemy się wówczas świadkami dziwnego zjawiska : prawy brzeg jest suchy, jego drobne strumienie i jeziorka nie posiadają ani kropli wody, gdy jednocześnie na lewym brzegu każda najdrobniejsza arte-rja wypełniona jest po zręby płynnym żywiołem. Niema w tern, oczywiście, nic cudownego. Okres deszczówr idzie ku Amazonce od północy, to też najpierw napełniają się jej lewobrzeżne dopływy, a dopiero później, stopniowo, gdy okres deszczów przekroczy koryto Rzeki-Mo-rza, zaczynają wzbierać dopływy prawobrzeżne.

AMBASADOR. Słowo „ambasador“, używone od czasówT średniowiecza w językach łacińskich dla oznaczenia urzędowego przedstawiciela państwa obcego, spełniającego w innem państwie funkcję poselską — nie jest jednak łacińskiego pochodzenia, po łacinie bowiem, tak w starożytności, jak i w czasach nowszych, używano w tern znaczeniu wyrażenia orator lub legatus. We francuskim języku ustaliła się forma ambassadeur, we włoskim ambasciatore, skąd też i polskie ambasador. Anglicy mówią embas-sador, Hiszpanie embajador, tylko Niemcy przyjęli zupełnie odmienną nazwę Botschafter. W języku polskim w XVI i XVII wieku wyraz ambasador nie był jeszcze przyswojony; używano w tern znaczeniu ogólnej nazwy poseł, poselstwo, a gdy chodziło o uwydatnienie różnicy hierarchicznej pomiędzy po-wstałemi z biegiem czasu różnemi stopniami przedstawicieli dyplomatycznych, ambasadorów zwano „posłami wielkimi“.

Ambasadorowie — reprezentanci królów i władców.

Który pierwszy?

Prawo międzynarodowe widzi w ambasadorach reprezentantów osobistych monarchów, uosabiających ich majestat, przy ustroju zaś republikańskim odnośnej władzy suwerennej ; dlatego też od najdawniejszych czasów otaczano ambasadorów względami i honorami, prawie równemi tym, które się należały ich władcom. Stąd niesłychana czułość ambasadorów na wszelkie szczegóły ce-remonjału i branie wszelkiego uchybienia względem nich jako obrazy osoby przez nich reprezentowanej. A zatem ruchy ich były zawsze skrępowane zgóry omawianym i uzgadnianym ceremonja-łem. Musieli mieć liczną świtę, podróżować w świetnym poczcie, olśniewać zbytkiem, aby dać wyobrażenie o potędze i bogactwie swego króla. Wspaniałe i świetne wjazdy ambasadorów polskich, jak Ossolińskiego i Radziwiłła do Rzymu, ks. Zbaraskiego do Konstantynopola, ambasady przybywającej do Paryża po Henryka Walezego i t. d., świadczą o tein, jak ówczesna dyplomacja polska przywiązywała wagę do strony zewnętrznej ambasad. Ale ta strona zewnętrzna była nadzwyczaj kosztowna, podtrzymywanie prestiżu pociągało za sobą wielkie wydatki, tern bardziej, że ambasady, rzadkie i tylko okolicznościowe w średnich wiekach, zaczęły od końca XVI wieku przeistaczać się nieraz już w misje stałe, akredytowane nawzajem przy poszczególnych dworach. Na dłuższy przeciąg czasu utrzymać się na poziomie takiego przepychu i takiej wyniosłości nie stać było nawet największych władców. W tym okresie, przy coraz to większem ożywieniu stosunków międzynarodowych, na jednym dworze rezyduje często już po kilku ambasadorów. Wywołuje to cały szereg nieporozumień i trudności, żaden z nich bowiem nie chce uznać starszeństwa drugiego ze względu właśnie na godność reprezentowanych przez siebie monarchów. Przez wszystkich bezspornie uznawane było tylko starszeństwo przed wszystkimi nuncjusza apostolskiego jako ambasadora Ojca Świętego, choć innowiercy nieraz je kwest jonowali. Po nuncjuszu uważano zgodnie za najpierwszego z ambasadorów przedstawiciela cesarza „rzymskiego“, t. j. cesarza ówczesnych Niemiec, których monarcha nosił do roku 1804 ten tytuł, uważany na zasadzie pojęć średniowiecznych za najwyższy w rodzinie państw chrześcijańskich. Dalej szli już inni ambasadorowie królewscy. Każdy z nich uważał się za najlepszego wśród pozostałych i za żadną cenę nie chciał ustąpić pierwszeństwa drugiemu. Na tle tych ambicyj dochodziło nieraz aż do bójek i rozlewu krwi!

Razem z nuncjuszem apostolskim i ambasadorem „cesarskim“ ambasadorowie królów tworzyli pierwszą grupę przedstawicieli dyplomatycznych, zwaną ambasadorami „koron“, czyli głów ko-

Walka

ronowanych, którym przysługiwały też specjalne honory, zwane honneurs royaux (honory królewskie).

Do drugiej grupy zaliczano ambasadorów książąt udzielnych, elektorów Rzeszy Niemieckiej, książąt lennych, rzeczypospolitych i wolnych miast. I między nimi jednak ustalenie starszeństwa napotykało na nieprzezwyciężone trudności. Ambasadorowie elektorów Rzeszy Niemieckiej np. nie chcieli ustępować ambasadorom udzielnych książąt włoskich i odwrotnie.

Uproszczenia etykiety. — Agenci dyplomatyczni.

W tych warunkach koszty i trudności etykietalne zmusiły zainteresowane państwa do szukania uproszczeń w ceremo-njale. Aby je przeprowadzić bez u-szczerbku dla czyjejkolwiek godności, zaczęto w wielu wypadkach posługiwać się posłami o charakterze mniej uroczystym, którym nie nadawano godności ambasadora. Byli oni zatem tylko posłańcami, agentami do załatwienia pewnych spraw, bez potrzeby reprezentowania monarchy, a więc bez obowiązku przestrzegania tak ścisłego ceremonjału. Nazywano ich envoyés extraordinaires (posłowie nadzwyczajni) lub ministres plénipotentiaires (ministrowie pełnomocni), lub jeszcze, jeżeli mieli stale rezydować na danym dworze, ministres résidents (ministrowie rezydenci). Zczasem wszystkie mniejsze państwa zaniechały zupełnie wysyłania ambasadorów, a i większe mocarstwa dla uproszczenia i ułatwienia stosunków nieraz unikały nadawania swym wysłańcom tego najwyższego tytułu. Np. Francja w XVII wieku nie mianowała przez dłuższy czas w Wiedniu ambasadorów, tylko posłów, bo dwór austrjacki zasadniczo dawał pierwszeństwo u siebie ambasadorom hiszpańskim przed wszystkimi innymi, o pierwszeństwo pomiędzy Hiszpanją

i Francją nieraz i na dworze polskim stwarzała wielkie kłopoty, np. gdy w czasie elekcji Henryka Walezego w Warszawie ambasadorowie francuski i hiszpański zgłosili się jednocześnie o audjencję w sejmie. Chciano już wówczas zastosować do nich zasadę, że ten będzie pierwszy, który przybył pierwszy do Polski, ale Hiszpan, Don Pedro Faxar-do, nie chciał się na to zgodzić i opuścił Polskę, nie otrzymawszy wcale posłuchania.

Kongres wiedeński i jego postanowienia.

Ta zasada, wówczas już proponowana ze strony polskiej, miała jednak dopiero zatriumfować na kongresie wiedeńskim w 1815 roku. Wtedy to postanowiono trzymać się tradycji tylko w stosunku do nuncjusza apostolskiego, który miał być zawsze najstarszym z ambasadorów, a co do ambasadorów świeckich państw przyjęto nową zasadę, a mianowicie, że o pierwszeństwie między nimi stanowić będzie data przybycia na daną placówkę. Drugą grupę po ambasadorach mieli odtąd stanowić posłowie nadzwyczajni i ministrowie pełnomocni, trzecią chargés d’affaires (dosł. : obarczeni sprawami). W każdej z tych grup starszeństwo obliczać się miało odtąd także wedle daty objęcia stanowiska. Przy takiem uregulowaniu rang i tytułów przyjęto zasadę, że wszystkie państwa jako takie są co do rang równe, że między reprezentantami decyduje jedynie ich ranga osobista, a w ramach tej samej rangi starszeństwo akredytowania, że tylko ambasadorowie mają charakter t. zw. reprezentacyjny, t. j. że są uważani za przedstawicieli swoich monarchów, podczas gdy szefowie misyj dyplomatycznych należący do pozostałych kategoryj są uważani tylko za pełnomocników, zastępców, agentów swoich mocodawców, nie zaś za ich osobistych przedstawicieli.

ïS1> imi

h iii

bbe!

22.iL

mm

Listy uwierzytelniające.

Każdy ambasador, poseł nadzwyczajny i minister pełnomocny musi być zaopatrzony w listy swojego monarchy, czy prezydenta do monarchy, czy prezydenta, przy którym ma spełniać swoją misję. Pisma te nazywają się listami uwierzytelniającemi i pisane są w formie uroczystej, zwykle stylem archaicznym, według dawnych formułek protokolarnych. Treść ich polega na wyrażeniu chęci utrzymania dobrych stosunków z dauern państwem, poleceniu względom danego monarchy rzeczonego ambasadora, czy posła i zapewnieniu o jego wiarogodności. Zasadniczem zdaniem jest wyrażenie prośby, aby dana mu była we wszystkiem „wiara i posłuch“. Listy te w odpisie doręcza ambasador czy poseł po przyjeździe na placówkę ministrowi spraw zagranicznych, a oryginały zapieczętowane składa osobiście na audjencji adresatowi, t. j. monarsze czy prezydentowi, przy którym jest akredytowany. Ta audjencja jest uroczystem wejściem danego ambasadora czy posła w pełnienie swych funkcyj ; dopiero od tego dnia korzysta on z pełni swych przywilejów. W ceremonjale za-

Mm

i ■ *» JT il

i ais ii ■ 18131 lF

ITiaS

WG

Ryc. 22. Uroczysty wjazd ambasadora na zamek królewski w Warszawie.

stosowanym do tego aktu objawia się najwymowniej różnica, jaką się czyni pomiędzy ambasadorami a posłami. Ce-remonjał ten jednak nie jest jednolity, każdy kraj stosuje się pod tym względem do własnych tradycyj. Niektóre państwa trzymają się jeszcze mniej lub więcej dawnych zwyczajów, inne, szczególnie od wojny światowej, uprościły znacznie ceremonjał historyczny. W Polsce zasadniczą różnicą między przyjęciem ambasadorów i posłów jest to, że ambasadorowie otrzymują eskortę konną, gdy udają się składać swe listy na Zamek, gdzie oddawane im są honory przez bataljon piechoty ze sztandarami i muzyką, która odgrywa hymn narodowy danego państwa.

Poza temi i innemi jeszcze różnicami w ceremonjale i tytulaturze, pod innemi względami różnice pomiędzy ambasadorami a posłami nie są istotne.

Co do chargés d’affaires, których tytułu nie tłumaczy się na język polski, chociaż w XVIII wieku próbowano nieraz spolszczyć jego brzmienie na „pilnujący interesów jego królewskiej mości“, to mają oni zawsze charakter bądź tymczasowy, bądź zastępczy. Niekiedy tylko, jeżeli z pewnych względów przewidziane jest nieobsadzenie przez dłuższy czas stanowiska ambasadora lub posła, mianuje się na ich miejsce t. zw. chargé d’affaires en pied, czyli stałego. Tacy chargés d’affaires miewają listy polecające od swego ministra spraw zagranicznych do ministra spraw zagranicznych odnośnego państwa, zwane listami d’introduction (wprowadzającemi). Najczęściej jednak chargés d’affaires są tylko chwilowymi zastępcami nieobecnych ambasadorów lub posłów. Nazywają się wówczas ad interim (w skróceniu a. i.). Rola taka przypada zawsze w udziale najstarszemu członkowi ambasady lub poselstwa po szefie misji, t. j. zwykle radcy, lub w jego nieobecności najstar-

W:

'i

Sb

szemu z sekretarzy ambasady, czy poselstwa.

Przywileje eksterytorjalności.

Co do prerogatyw politycznych i prawnych, to przysługują one narówni wszystkim szefom misyj : ambasadorom, posłom i chargés d’affaires, a przywileje eksterytorj alności (zakrajowości), która jest zasadniczym przywilejem przedstawicielstw dyplomatycznych, rozciągają się na cały personel ambasad i poselstw, o ile posiada obywatelstwo państwa wysyłającego, wraz z rodzinami i służbą. Przywileje te, oparte na zwyczajowem prawie międzynarodowem, na wzajemności i tradycji, sięgającej czasów najdawniejszych, a będącej w poszanowaniu nawet u ludów barbarzyńskich, polegają na nietykalności osobistej, nietykalności korespondencji i lokalu, wolności celnej, niepodleganiu sądom krajowym, tak w sprawach cywilnych, jak karnych, oraz zwolnieniu od wszelkich podatków, tak państwowych, jak komunalnych, co wszystko, niezależnie od zwyczajów międzynarodowych, określone bywa przez prawodawstwo danego kraju.

Jakie państwa mają ambasady?

Zasadniczo każde państwo jest władne nadać ten tytuł i charakter swemu przedstawicielowi dyplomatycznemu, jaki uważa za stosowny, lecz w praktyce potrzebna jest na to zgoda państwa przyjmującego, co też wiąże się ze sprawą wzajemności, przyjętą w nowszych czasach, t. zn. że wzajemne przedstawicielstwa wt obu wchodzących w grę państwach muszą mieć ten sam charakter. Przed XIX wiekiem nie trzymano się tej zasady, bo też i nie było we wła-ściwem tego słowa znaczeniu stałych placówek. Wysyłano ambasadorów lub posłów często jednostronnie w miarę potrzeby, a także zastępowano ambasadorów posłami lub odwrotnie, zależnie od okoliczności. Sprawy te ustaliły się dopiero po kongresie wiedeńskim (1815) : wtedy to powstały placówki o stałym etacie i przyjął się zwyczaj, że ambasadorów wymieniały tylko wielkie mocarstwa między sobą, w mniejszych zaś państwach posługiwały się te mocarstwa tylko posłami nadzwyczajnymi i ministrami pełnomocnymi, a także mniejsze państwa między sobą wymieniały tylko posłów nadzwyczajnych i ministrów pełnomocnych. Długi czas zatem ambasadorów miały tylko Austrja, Francja, Anglja i Rosja, po roku 1870 także Niemcy i Włochy, a pod koniec XIX wieku, około r. 1890, dopuszczone zostały do tego Stany Zjednoczone Ameryki, Japonja zaś dopiero po wojnie rosyjsko-japońskiej w 1905 roku. Poza tern Hiszpan ja i Turcja ze względów tradycyjnych utrzymywały ambasady w niektórych większych państwach. Dopiero po wojnie zaszły większe zmiany pod względem wyłączności niektórych państw do prawa ambasad. W dowód uznania dla króla Belgów mocarstwa koalicyjne:

■*\

ii

Wt

>\

xs

Ryc. 23. Ambasador polski w przepisowym stroju galowym.

Francja, Anglja, Stany Zjednoczone i Włochy zamianowały ambasadorów w Brukseli, a równocześnie w Ameryce Południowej powstawało coraz więcej ambasad. W tych warunkach Polska nie mogła pozostać wtyle, zwłaszcza, że jej historyczne wielkomocarstwowe tradycje, jak i obecne stanowisko w Europie, do tego ją upoważniały. Utworzono najpierw w 1924 r. ambasady polskie przy Stolicy Świętej i w Paryżu, potem w Londynie, w Rzymie przy Kwirynale, w Washingtonie i w Turcji. Równocześnie powstały ambasady odnośnych państw w Warszawie. Pomimo jednak takiego zwiększenia ilości ambasad po wojnie światowej (bo na tyle nowych upadły tylko ambasady austrjackie), liczba ta jest zawsze dosyć ograniczona i odpowiada na każdej placówce nietylko wielkomocarstwowemu stanowisku danego państwa, ale także i ściślejszym węzłom, łączącym dane kraje, lub tradycjom historycznym. Dla podkreślenia stanowiska uprzywilejowanego państw posiadających ambasady podamy następujące liczby : w Paryżu, gdzie korpus dyplomatyczny jest najliczniejszy, jest 13 ambasad i 47 poselstw, w Londynie 13 ambasad i 42 poselstwa, w Rzymie (przy królu) 14 ambasad i 41 poselstw, w Warszawie 6 ambasad i 32 poselstwa. Na 31 stolic Europy tylko dziesięć ma ambasady: Warszawa, Paryż, Londyn, Rzym-Watykan, Rzym-Kwirynał, Madryt, Berlin, Bruksela, Moskwa, Lizbona. Poza tern rangę ambasadorów mają zawsze nuncjusze apostolscy, urzędujący oprócz tych stolic w Wiedniu, Budapeszcie, Bukareszcie, Belgradzie, Pradze i Kownie. Zasadniczo Stolica Święta zna również różniczkowanie swych przedstawicieli na nuncjuszów czyli ambasadorów i na internuncjuszów czyli posłów, jednak rzadko mianuje tych ostatnich : w Europie tylko w Holandji jest intemuncjusz, poza tern jest ich kilku w państwach południowo-amerykańskich. Nadto w dyplomacji watykańskiej istnieje jeszcze najwyższa godność — legatów, nie mająca odpowiednika w dyplomacji świeckiej. Kongres wiedeński zrównał ich z ambasadorami, są oni wysyłani jednak tylko w misjach specjalnych i nadzwyczajnych, zwykle więcej o charakterze religijnym, niż politycznym, reprezentują zatem Ojca Świętego bardziej jako namiestnika Chrystusowego, niż jako świeckiego monarchę, stąd ceremonjał stosowany względem nich jest specjalnie uroczysty. Za dawnych czasów, gdy legat przyjeżdżał do Polski, to sam król wyjeżdżał kilka mil na jego spotkanie i wprowadzał go osobiście z wielkim orszakiem do miasta.

Korpus dyplomatyczny.

Wszystkie państwa, nawet niekatolickie, uznają więc pierwszeństwo reprezentantów Ojca Świętego przed innymi ambasadorami, stąd tam, gdzie są nuncjusze apostolscy, są oni zawsze dziekanami korpusu dyplomatycznego. Tam, gdzie niema nuncjatur, dziekanem jest najdawniej akredytowany ambasador, gdzie zaś niema ambasad — najdawniej akredytowany poseł nadzwyczajny i minister pełnomocny. Pojęcie korpusu dyplomatycznego jako odrębnego ciała, składającego się ze wszystkich akredytowanych w danej stolicy ambasadorów, posłów nadzwyczajnych, ministrów pełnomocnych i chargés d’affaires wraz z ich personelem dyplomatycznym i ich żonami, ustaliło się bardziej formalnie dopiero w XIX wieku, chociaż w praktyce widzimy już w XVI, XVII i XVIII wieku wiele przykładów solidarności pomiędzy dyplomatami rezydującymi w tern samem mieście, występowania wspólnego w obronie swych praw i przywilejów, interwencyj nuncjusza, jako najstarszego z ambasadorów, w sprawach dotyczących ambasadorów i posłów, not wspólnie redagowanych przez wszystkich szefów misyj, w sprawie krzywd doznanych przez jednego z kolegów, lub opiekowania się w czasie wojny domem i mieniem nieobecnych posłów czy ambasadorów przez pozostałych na placówce kolegów z państw neutralnych.

Odwoływanie ambasadorów w czasie wojny.

Z chwilą bowiem, gdy wojna jest wypowiedziana między dwoma państwami, następuje wzajemne wycofanie przedstawicieli dyplomatycznych, t. j. zerwanie stosunków dyplomatycznych. Takie zerwanie może jednakowoż nastąpić i przed wypowiedzeniem wojny lub nawet na skutek pewnych sporów, które do wypowiedzenia wojny mogą nie doprowadzić. W czasie takiego zerwania stosunków każda ze stron wojujących czy zwaśnionych powierza opiekę nad interesami swych obywateli pozostałych w państwie nieprzyjacielskiem ambasadzie czy poselstwu jednego z państw zaprzyjaźnionych a neutralnych.

Rola ambasadorów dzisiaj.

W ostatnich czasach zwiększyła się znacznie sieć placówek dyplomatycznych, tak dzięki powstaniu szeregu nowych państw niezależnych, jak i dzięki wzmożeniu się i powikłaniu wzajemnych interesów pomiędzy najdalej położonemi krajami (-» Dyplomacja). Ułatwienia komunikacyjne, które coraz bardziej uzależniają ekonomicznie i politycznie interesy jednych narodów od drugich, oraz powstanie Ligi Narodów (-» Liga Narodów), która nieraz daje rozstrzygający głos w sprawach dotyczących poszczególnych państw przedstawicielom krajów z innej półkuli, skądinąd z temi sprawami nie mających żadnego związku, wytworzyły konieczność bezpośrednich stosunków dyplomatycznych z najdalej położonemi państwami. To ilościowe pomnożenie placówek nie jest jednak równoznaczne ze zwiększeniem się znaczenia i roli ich szefów; przeciwnie — te same powody, które wywołały konieczność tego pomnożenia, spowodowały też pewne obniżenie odpowiedzialności ambasadorów i posłów. Ułatwienia komunikacyjne doby obecnej umożliwiają znacznie częstsze, niż dawniej, spotykanie się osobiste szefów rządów i ministrów spraw zagranicznych ; już to samo stawia dyplomatów trochę poza nawiasem najważniejszych rozmów, a łatwość i szybkość, z jaką można się porozumiewać telegraficznie i telefonicznie, odbiera im wiele inicjatywy, mogą bowiem w każdym wypadku porozumiewać się bezpośrednio ze swoją centralą. Minęły już czasy, kiedy ambasadorowie przyjeżdżali z instrukcjami, które miały im służyć na cały przeciąg ich misji i na mocy których na własną odpowiedzialność musieli przedsiębrać najważniejsze decyzje — kiedy ku-rjerzy przebiegali z depeszami setki mil w ciągu całych tygodni — kiedy przybycie ambasadora czy posła było zdarzeniem, które poruszało całe miasta — kiedy tłumy wylęgały na ulice, by widzieć ich uroczyste wjazdy—kiedy witano każdego z nich jako nadzwyczajnego, rzadkiego gościa z dalekich stron. Mimo to jednak praca dyplomatyczna nie została zmniejszona. Przeciwnie, coraz to liczniejsze dziedziny spraw wchodzą w grę w stosunkach międzynarodowych, a poza ścisłą polityką coraz to większego znaczenia nabierają interesy ekonomiczne, których splot uzależnia od tych samych wypadków i okoliczności nieraz najdalej od siebie położone narody. Poza tern, dzięki spotęgowanemu wpływowi opinji publicznej na sprawy polityczne, coraz to większej wagi nabiera propaganda (—» Propaganda). Ambasadorom i posłom przypada zatem w udziale urabianie opinji nietylko rządów, przy któ-

R. Przezdziecki.

rych są akredytowani, ale i społeczeństw danych krajów na korzyść swojej ojczyzny, szerząc znajomość jej kultury, hi-storji, sztuki, nauki, do czego dopomagają wystawy, wydawnictwa, odczyty, kongresy międzynarodowe, towarzystwa przyjaciół danych państw i inne poczynania propagandowe. Wszystkim tym poczynaniom przewodniczą zwykle i u-dzielają poparcia placówki dyplomatyczne, przyczyniając się w ten sposób, poza ściśle urzędową polityczną robotą, do zacieśnienia przyjaźni pomiędzy narodami.

AMBICJA. Ambicja — wyraz i pojęcie (ambire, ambitio) narodziły się w starożytnym Rzymie. „Ambire“ — chodzić dookoła, zjednywać głosy i względy, ubiegać się o władzę i urząd w państwie. To rzymskie a zarazem polityczne pochodzenie ambicji odbiło się na treści i na zakresie pojęcia, wiążąc je najściślej z polem działań państwowych, a przeto i z tą klasyczną niejako ojczyzną pojęcia państwa, jaką był Rzym.

Nie znaczy to oczywiście, aby przed Rzymem nie było ludzi ambitnych, ale Rzymianie pojęciu ambicji dali własny charakterystyczny wyraz. Istotnie, gdy szukamy dziś jeszcze wiekopomnych uosobień ambicji, trafiamy przede-wszystkiem na bohaterów historji rzymskiej : na postaci Korjolana i Scypjona, Sulli i Marjusza, Pompejusza i Cezara. Słowa tego ostatniego, wypowiedziane przed posągiem Aleksandra Macedońskiego, a zawierające skargę, że tamten w jego wieku już zdążył podbić świat, stały się jakgdyby manifestem, którym ambicja, śniąca swe sny o potędze, oznajmiła się dziejom.

Na przykładzie Cezara widzimy, jak ambicja, będąca dążeniem do władzy, przeistacza się w pragnienie dorównania wzorom wymarzonej wielkości a także i chęć wzniesienia się ponad nie. Cezar, zapatrzony w wielkość Aleksandra, czyż skrycie nie marzył już o tem, aby go zaćmić i przewyższyć?

Wszelako żądza orężnej lub politycznej władzy nie jest jedyną namiętnością, która hodować może i podsycać płomień ambicji. Gdy Słowacki, będąc małem dzieckiem, modlił się : „O, Boże, daj mi sławę choć po śmierci, a zato niech będę najnieszczęśliwszym, pogardzonym i niepoznanym w mojem życiu“ —z tej modlitwy dziecka bił wulkaniczny ogień jednej z najpotężniejszych ambicyj, jakie znają dzieje świata — ambicji, marzącej o władzy nad ludźmi nie przez przymus państwowy, ale przez bezpośrednie działanie ducha na dusze. O tę samą cudowną władzę walczył z Bogiem Mickiewicz, wołając słowami Konrada w „Dziadach“ : „Daj mi rząd dusz... ja chcę mieć władzę, jaką Ty posiadasz!“

Jeśli w Juljuszu Cezarze widzieliśmy ambicję, która sięgała po koronę zdobywcy, jeśli w Słowackim ambicja sięgała poza grób, w Mickiewiczu wzbijała się „ponad mędrce i proroki“ i pragnęła mierzyć się z Bogiem, to w Goethem spróbowała wzlecieć ponad tron Boży, przemawiając ustami Prometeusza: „Zakryj swe niebo, Zeusie, oparem chmur... ale mi nie tknij mojej ziemi, mej chaty, którejś nie zbudował... Tu stoję mocno, kształtuję ludzi na własny obraz, plemię, co będzie mi równe, by cierpieć, płakać, używać, cieszyć się i nie dbać o ciebie, jak ja!“

Ambicja ludzka, równie jak wyobraźnia, nie zna żadnych granic dla swych lotów : im więcej czuje w sobie zasobów, mocy, tem śmielej dąży wzwyż. W każdym człowieku żywotnym jest ona władzą, która stawia przed nim coraz większe zadania, która go spina ostrogami, każe natężać wolę i umysł, która z każdego celu osiągniętego czyni stopień, mający wieść ku celom jeszcze wyższym.

Rodząc się jakby z pełni i nadmiaru naszej siły wewmętrznej, która wciąż wystrzela ponad siebie, ambicja jest zarazem jej najskuteczniejszym czynnikiem rozwoju, jej motorem i dźwignią. Jest potwierdzeniem naszej utajonej wartości, a jednocześnie jej heroldem. Dlatego też bez ambicji niema pracy nad udoskonaleniem swego charakteru i umysłu.

Człowiek bez ambicji stał się dla nas równoznacznikiem bądź nierozbudzenia sił życiowych, bądź ich upadku i zaprzepaszczenia. O człowieku, który stracił ambicję, mówimy jako o jednostce straconej dla społeczeństwa.

Ludzkość oddawna już pojęła i oceniła tę twórczą, budującą rolę ambicji w kształtowaniu indywidualności. Wyraża się to w wyjątkowym uprzywilejowaniu, jakiem ogół obdarza dzieła i arcydzieła literatury, zdolne posiać i ożywić w naszych duszach ziarna ambicji. „Żywoty“ Plutarcha zawdzięczają swą nieśmiertelną poczytność temu przede-wszystkiem, że są galcrją pomnikowych wyieleń ambicji ludzkiej i stały się po-prostu jej kodeksem. Mickiewiczowska „Oda do młodości“, wołająca: „Łam. czego rozum nie złamie!“—czyż nie jest porywającym hymnem ambicji „do nieba sięgającej po laury“ ? Każde dzieło sztuki i literatury cieszące się powodzeniem trwałem i powszechnem ma z pewnością w sobie pęd wichru, zdoinego nieść i wydymać żagle ambicji. Weźmy przygody Robinsona Cruzoe : czyż to nie posiew i triumf ambicji, owej elementarnej w człowieku ambicji, która polega na dążeniu do samozaradności, do poprzestawania na sobie, do wiary we własne siły? Czyż to nie ambicja samopomocy, wieńcząca swój własny genjusz?

Lecz jeśli ambicja tak czynną gra rolę w rozwoju człowieka, dlaczego stale towarzyszy jej nieufność i podejrzliwość ?

Jeśli powiedzieć o kimś: „To człowiek szukaj w tomie piątym!

bez ambicji“ — bywa najcięższą przydaną a nawet zniewagą, to czemu powiedzenie wyróżniające: „To człowiek ambitny“ — niezawsze bywa pochwałą i uznaniem?

Oto dlatego, że ambicja zawiera wr sobie miarę napięcia energji duchowej, ale nie przesądza jej kierunku i celu. Obok ambicji dobrej i szlachetnej jakże często spotykamy ambicję złą i fałszywą. Ambitny może byó zbrodniarz, pragnący jak najwięcej ofiar złupić i zniszczyć; ambitny może być i człowiek święty, pragnący jak najwięcej bliźnich nawrócić i ocalić. Ambicja może siedzibę obrać zarówno wr umyśle uczonego, poszukującego nowych praw*d, jak i w głowde szarlatana, próbującego zrobić majątek na łatwowierności bliźnich.

Ten sam zresztą człowiek w* lóżnych godzinach życia ulegać może ambicji szczytnej i ambicji próżnej, lichej. Czy trzeba dodawać, że ta przemienność by-w*a najczęstszym właśnie udziałem wielkich nawet jednostek ludzkich ? że w ambicji szlachetnej i twórczej tkwić mogą domieszki bardzo pospolitych lub zgoła nikłych pobudek? Gdy Jan Sobieski dążył na odsiecz Wiednia, powodowany szczytną ambicją ratowrania cywilizacji i chrześcijaństwo przed najazdem Turków, któż zaręczy, czy nie kusił go jednocześnie demon osobistej sławy, majak założenia dynastji, chęć zdobycia splendoru dla żony i synów*? Tylko prostacza wiara dzieli jednostki ludzkie na aniołów i szatanów¹. W rzeczywistości w* każdym człowieku zazwyczaj anioł zmaga się z szatanem, ksiądz Robak z Jackiem Soplicą, ambicja szczytna i zdrowa walczy z ambicją niską i fałszywą.

Ambicja fałszywa zaw*sze idzie w parze z egoizmem, niekiedy bardzo małostkowym, i wt tern ostatniem połączeniu staje się szczególniej dokuczliwa, śmieszna i żałosna. Ambicja szczytna i prawdziwa rozsadza egoizm, jak łupinę kłam-

Azji z Europą

blok

stwa, i zmierza ku dobru powszechnemu, które stanowi jedyne dobro rzeczywiste.

I dlatego ambicja prawdziwa, czuwając nad godnością i dumą człowieka, nie wyradza się w pychę lub zarozumiałość. Prawdziwej ambicji, rodzicielce dobrych czynów, towarzyszy stale głęboka i szczera pokora, wyrażająca się w szacunku dla rzeczywistości, w skrupulatnem liczeniu się z siłami środowiska, z tendencjami epoki, z dorobkiem przeszłości, z ideałami budującemi przyszłość.

Zdrowa i twórcza ambicja, jak Napoleon w szczęśliwej dobie swych zwycięstw, nie pomija żadnej z sił istniejących, jakkolwiek przed żadną się nie korzy.

I jest to rzecz zrozumiała. Ambicja, jak owa dźwignia Archimedesa, jest potęgą, która ruszyć może z posad bryłę wielkich celów, ale tylko wtenczas, gdy opiera się na podstawie realnych i sumiennie ocenianj^ch środków. Im wyżej mierzy, tern głębiej i szerzej tkwić musi w opoce rzeczywistości. W. Rzymowski.

AMERYKA, największa lądowa barjera kuli ziemskiej, rozdziela na linji nieprzerwanej, około 14.000 km długiej, ocean Spokojny od Atlantyckiego. Archipelag arktycz-ny z Grenlandją przedłuża tę barjerę w sąsiedztwo bieguna Północnego, a dalszy ciąg Andów, rozbity na archipelagi, wiąże ją z antark-tyczną ziemią Grahama i biegunem Południowym. Jest więc Ameryka barjerą, jedyną wielką granicą dwóch ziemskich kręgów.

Można, a nawet musi się postawić pytanie, co to są za „światy“, które Ameryka rozdziela. My, mieszkańcy jednego z półwyspów Azji, który nazywamy Europą, niepomni jej szczupłości, a przyzwyczajeni od wieków władać z niej światem, mówimy o Ameryce, że ona jest zachodem, i wraz

z oblewającemi ją częściami oceanów mianujemy ją półkulą zachodnią.

Obserwator jednak, któremu danem-by było spojrzeć na kulę ziemską z przestrzeni i zapomnieć przytem o przesądach czasu-historji, a oglądać ziemię w okresie, w którym nie było jeszcze na niej t. zw. „krajów macierzystych“, państw europejskich i ich kolonij, lub „sfer interesów“ — zobaczyłby na kuli ziemskiej rysy daleko bardziej znamienne, jasne w swej prostocie.

Taki wolny od przesądów obserwator zauważyłby, że ziemia jest przede-wszystkiem zalana wodą. Z tych wód wynurza się jedna większa masa lądów :

i A f r y k ą i jedna długa barjera lądowa : Ameryka. Tu i ówdzie z bezmiernych przestrzeni wód sterczą tysiączne wyspy, związane w archipelagi. Obserwator ten zauważyłby zapewne jeszcze lśniący ląd białej A n-tarktydy, spostrzegłby i A u s t r a-1 j Ç, wydałaby mu się jednak zapewne tak małą, że w obszarze wód wyróżniłby tylko jeden ocean Wielki (z Indyjskim) i jedną długą, wąską rynnę oceanu Atlantyckiego.

Gdyby owemu nieuprzedzonemu obserwatorowi zlecono zwrócić uwagę na objawy życia ludzkiego na ziemi, to zauważyłby bez trudu zwarte rojowiska ludzkie, ogarniające skrajne obszary Azji, Afryki i znaczną część E u-r o p y od morza Śródziemnego do Atlantyku; wreszcie uderzyłoby go jednolite rozproszenie ludzi w znacznej części Afryki, a bezbrzeżne pustki Antarktydy, Australji i Ameryki, gdzie tylko niebotyczne wyżyny, obrzeżone łańcuchami Kor-dyljerów, zdradzałyby ślady rojenia się ludzkiego.

Ostatecznie uderzyłaby tego obserwatora jeszcze jedna osobliwość wypeł-

§§g§₅.

■h

nienia ziemi ludzką społecznością. Oto rys może najbardziej charakterystyczny: już przed wiekami posiadł człowiek całą kulę ziemską. Niema tak odległej wyspy, której człowiek nie zająłby w posiadanie i użytkowanie.

W tej ogólno - ziemskiej ekumenie uderzyćby przeto musiała naszego obserwatora jedna wielka od bieguna do bieguna się rozciągająca, wąska przerwa atlantyckiej pustki.

Potężny fakt atlantyckiej przerwy w „mieszkanej“ ziemskiej wprowadza w pojęcia o globie, z punktu widzenia ludzkiego, zasadniczy ład. „Mieszkana“ ma swoje centralne dziedziny w A z j i, ma swój skrajny zachód — wybrzeża atlantyckie Europy i Afryki, ma swój skrajny wschód — atlantyckie wybrzeże Ameryki. Życie i dzieje ludzkości, które się dokonały między owym skrajnym wschodem i zachodem, zrodziły się zapewne w centralnej masie „mieszkanej“, zaznaczonej dwoma najpotężniejszemi zagęszczeniami ludzkości — indyjskiem i chińskiem — i wylewało się stamtąd ku zachodowi, ku atlantyckim brzegom Europy, i ku wschodowi, ku atlantyckim brzegom Ameryki.

Dla naszego obserwatora z punktu widzenia geograficznej interpretacji dziejów dzieli się więc kula ziemska na dwie wielkie połacie : zachodnią, dla której zaświtało ex oriente (łac. ze wschodu), i wschodnią, dla której zaświtało ex occidente (łac. z zachodu).

Całe też dzieje europejskiej kultury i cywilizacji, nawet dzieje polityczne tego kręgu są bezpośrednim wynikiem tego nieustannego źródła światła od wschodu, póki Europa sama tern światłem nie zapłonęła i nie jęła go nieść nazewnątrz. To przewodnia nić całej t. zw. historji starożytnej, to treść znacznej części t. zw. historji średniowiecznej.

mm

(MB

Ryc. 24. Świat zamieszkany przed odkryciem Kolumba.

Poczucie związku Europy ze wschodem było bardzo silne, bo było utrwalone stosunkami terytorjalnemi. Między zachodnią krawędzią „mieszkanej“ a jej wschodem, Azją centralną, nie było żadnej ważniejszej przerwy. Inaczej między wschodnią krawędzią „mieszkanej“ a jej zachodem. Między Azją a Ameryką legł olbrzymi ocean, co-prawda cały od zachodu przez ludzkość opanowany, ale poczucie związku, poczucie ciągłości procesu tego opanowania musiało doszczętnie się zatracić w rozmiarach czasu, potrzebnych do pokonania tych bezbrzeżnych przestrzeni.

Nietylko jednak azjatyckie piętno ludności hyperborejskiej, podbiegunowych amerykańskich Eskimosów, nietylko mongloidzki, do Mongołów zbliżony typ pierwotnych I n d j a n całej Ameryki dowodzi, że dla dziejów Ameryki dźwignią było : ex occidente lux (łac. z zachodu światło).

Fakt istnienia odwiecznych rojowisk i cywilizacyjnych ośrodków na zachodnich podrównikowych wyżynach amerykańskich (przede wszy stkiem Ameryki środkowej i południowej) dowodzi silniej, niż cokolwiek, że Ameryka została wielokrotnie odkrytą i do życia dziejowego pobudzoną od zachodu.

Dalszy bieg wypadków dziejowych sprawił, że Ameryka, odwieczna latorośl kulturalno-dziejowa Azji, weszła w krąg wpływów interesów Europy,

odbył

Vespucci

że po długim okresie życia pod wpływem ex occident e lux (łac. z zachodu światło) zaświtało dla niej też ex oriente (łac. ze wschodu) od Europy.

Uwaga: Weź teraz do ręki globus i postaraj się wyobrazić sobie, jakiemi drogami szły do Ameryki wpływy azjatyckie od zachodu i wpływy europejskie od wschodu.

Jest to osobliwe, że pobudką do tej ekspansji Europy ku swemu zachodowi, ku Ameryce, stał się odwieczny pęd Europy ku wschodowi, ku Azji, ku Indjom. Oto pojawienie się w w. XIV Turków w Europie stworzyło moc polityczną, która odcięła Europę od źródeł jej życia i tęsknoty życiowej, od wschodu, od Azji, od Indyj. Cała umysłowość europejska była w w. XV opanowana jedną myślą odkrycia za wszelką cenę drogi do Indyj, drogi, omijającej barjerę imperjum tureckiego. Ten pęd, to szukanie wschodu Azji drogą na południe, naokoło Afryki, na północ przez biegun północny, czy-to wprost dookoła ziemi... na zachód, sprawił, że nieprzekroczona, pusta w ciągu całych dziejów ludzkości czeluść oceanu Atlantyckiego została jednym rozmachem przekroczona, a wraz potem zaroiła się od życia.

Wciągnięcie Ameryki w sferę dziedziny ziemskiej, dla której dewizą jest ex oriente lux (łac. ze wschodu światło) zostało dokonane przez wielkie odkrycie Krzysztofa Kolumba z roku 1492.

Zresztą Kolumb nie był pierwszym Europejczykiem, którego noga stanęła na ziemi amerykańskiej. Już przed nim przypadek prowadził nieraz okręty europejskie do brzegów Ameryki. Wielką rolę odgrywał przypadek zapewne w odkryciach norweskich, które na Gren-landji i Labradorze sięgają końca X wieku (Eryk 982 r.), a które mimo niezwykłego rozkwitu (wszak w 1126 r. powstało biskupstwo grenlandzkie), pozbawione najsilniejszego bodźca współczesnej Europy: pędu do Indyj, popadło wkrótce w mrok zupełnego zapomnienia. Podobną rolę przypadku należy też przypisać wielkiemu odkryciu Jana Cabota, Włocha, który pod sztandarami angielskiemi odkrył ponownie Labrador, a już czysty zgoła przypadek wyrzucił na brzegi Brazylji Portugalczyka C a b r a 1 a, dążącego w roku 1500 wzdłuż afrykańskich wybrzeży Gwinei do Indyj.

Jakkolwiek dzieło Kolumba było dziełem jego świadomej i nieugiętej woli, brakło mu świadomości, że odkrył nowy ląd i nową część świata.

Kolumb, jak tylu innych przed nim i po nim jeszcze poszukujących Indyj, mniemał, że odkrył Ind je. Stąd późniejsza nazwa Indyj Zachodnich, stąd nazwa krajowców Ameryki, I n-d j a n. Stąd też ta część świata nie otrzymała nazwy od odkrywcy, od Kolumba. Los, który tej części świata nadał nazwę, był jednak niesprawiedliwy. Oto w stosunku do Kolumba drugorzędny podróżnik-odkrywca, Włoch Amerigo w 1. 1499—1504 w służbie hiszpańskiej i portugalskiej cztery podróże wzdłuż wschodnich wybrzeży późniejszej Ameryki, a ogłoszone w roku 1507 przez lotaryńskiego uczonego St. Diè. Walt-semüllera listy z podróży Ameriga „Quatuor navigationes“ (łac. Cztery wyprawy morskie) zyskały taką sławę, że dla nowo odkrytych ziem utarła się nazwa Ameryki.

Pojęcie zupełnej niezależności tery-torjalnej Ameryki od Azji kształtowało się bardzo powoli. Potrzeba na to było odkrycia przesmyku Panamy w r. 1521, przeciwstawienia oceanowi Atlantyckiemu oceanu Spokojnego ; potrzeba było odkrycia cieśniny M a-g e 11 a n a w roku 1526, a przede-wszystkiem wielkiej podróży w 1. 1577 do 1580, podczas której Fr. Drakę, wielki żeglarz i korsarz angielski, okrążył Amerykę od południa, a wzdłuż jej wschodnich brzegów sięgnął niemal granicy dzisiejszej między Kanadą i Stanami Zjednoczonemu Na tych to dopiero podstawach stworzył z końcem w. XVI wielki holenderski kartograf Ortelius w swem „Theatrum Orbis Terrarum“ (łac. Obraz świata) pojęcie lądu i części świata Ameryki.

E. Borner.

AMERYKA POŁUDNIOWA (Tabl. 12—16). Odległość Ameryki Południowej od Europy jest mniejsza, niż odległość od Europy Ameryki Północnej, Ameryka Południowa bowiem leży tylko 35° na zachód od południka Greenwich, podczas gdy Ameryka Północna aż 55°. Żeglugę z Europy do Ameryki Południowej ułatwiają północno-wschodnie passaty i prądy morskie, poruszające się w kierunku tego kontynentu. Stosunkowo niewielką odległość między Ameryką Południową a Afryką (w linji prostej przeszło 2600 km.) przelatują dość łatwo w kilkanaście godzin samoloty.

Ameryka Połudn. a Europa.

A jednak mimo to wszystko była Ameryka Południowa aż do początku XVI wieku nieznana Europie. Była całkowicie od niej odcięta, mimo że stanowiła na długie wieki przed przybyciem Europejczyków kontynent zamieszkany po swoje najdalsze południowe krańce. Ocean Atlantycki okazał się — rzecz dziwna — daleko większą przeszkodą do przebycia, niż ocean Spokojny. Wiele bowiem jest danych, iż Ameryka Południowa utrzymywała związki z dalekie-mi archipelagami Oceanji, może nawet z Azją. Dzięki pomostowi środkowoamerykańskiemu, morzom śródziemnym i archipelagom antylskim jest także połączona z Ameryką Północną. Nie jest zaś związana żadnym węzłem z Europą. Jakkolwiek zaś odosobnioną nie była, to była jednak skazana przez długie wieki na siebie samą i żyła życiem własnem. Był to jakby półwysep zamknięty, ostrym końcem wysuwający się daleko w oceany i położony najbliżej Antarktydy.

Odkrycie przeto kilku wysp u północnych wybrzeży Ameryki Południowej przez Kolumba i jego podróż wzdłuż tych wybrzeży w r. 1498 stanowią nową epokę w rozwoju kontynentu. Stąd podzielić możemy historję Ameryki Południowej na okres przedkolumbijski i po-kolumbijski.

Wschód i Indjanie ze wschodu.

Wciskający się w okresie wielkich odkryć w coraz to większej liczbie od północnego wschodu i od wschodu Europejczycy znaleźli kontynent bardzo cię-kawy. Nigdzie bowiem wyraźniej nie zaznaczył się wpływ ukształtowania, klimatu i, co za tern poszło, roślinności na krajobrazowe odrębności niektórych krain Ameryki Południowej, jak właśnie na tym kontynencie. Dziewicze nieprzebyte lasy pokrywają północno-wschodnie i wschodnie wybrzeże. Nigdzie nie było ich i niema więcej, jak nad Amazonką. Ów największy i najwspanialszy las pierwotny na kuli ziemskiej bronił i broni trudnym do przebycia murem dostępu do wnętrza lądu. Sam bezludny, choć pełen nieprzebranej ilości roślin i zwierząt, ukrywa zazdrośnie swoje tajemnice i oddziela od siebie krainy, wiecznie odrastając i odmładzając się na swych własnych cmentarzyskach.

Z niziny nad Amazonką (-* Amazonka) kraj podnosi się zwolna ku wyżynie Gujańskiej na północy i wyżynie Brazylijskiej na południu. I tu dopiero las rzednieje; staje się lasem suchym, o drzewach karłowa-

80

•■qaràçoy.

10

40

10

«ne

20

30/

H.

40

70    66

100

5C

4

mribo

'/ßjißelem

10

Uh

20

inaon'

Córdol

Ąns

40

(Niezbadane •jeszcze obszary.

/ / 7

40    30    20

Ryc. 25.

tych i roślinności krzewiastej, a wreszcie ustępuje miejsca sawannom i stepom. Przez sawanny wyżyny Brazylijskiej i Gran Chaco dostajemy się do pampasów argentyńskich i stepów patagońskich. W tej rozległej wschodniej połaci kontynentu przechodzą przeto naprzemian w siebie roślinne krajobrazy lesiste i trawiaste. Przecinają je potężne strumienie rzeczne i Amazonka, która reprezentuje najlepiej na ziemi rozgałęzione i największe drzewo rzeczne, a potem L a Plata, Orinoco, San Francisco i wiele innych. Są to odwieczne i jedyne naturalne drogi Ameryki Południowej, któremi spenetrowali zgrub-sza kraj nowi przybysze. Ale spenetrowali dość pobieżnie. Przeszkodę bowiem stanowiły trudne do przebycia lasy nadrzeczne oraz liczne wodospady. To też wnętrza wyżyn Gujańskiej i Brazylijskiej do XIX stulecia były nieznane.

W owych lasach, sawannach i na stepach żyły w małych grupkach rozliczne plemiona I n d j a n. Ale owe środowiska nie sprzyjały rozwojowi kultury. Z powodu trudnej dostępności lub z powodu odległości od żeglownych rzek i od wybrzeża Indjanie ci zachowali do dzisiaj swój odrębny charakter rasowy. Jest ich jednak zaledwie kilka mil jonów bez żadnej organizacji politycznej, a o kulturze zupełnie pierwotnej. Osiadli tu i ówdzie w małych chatkach lub we wspólnych wielkich domach rodzinnych, uprawiają małe skrawki ziemi. Gdzie indziej zaś przenoszą, się z miejsca na miejsce, oddając się myśliwstwu i rybołówstwu. Są nadzy lub półnadzy. Nigdzie na czas dłuższy nie zasiedziawszy się, nie podbijają przyrody. Przeciwnie, pierwotne środowisko, w którem żyją, ciąży nad nimi i przygniata ich.

Zachód, Andy i Indjanie andyjscy.

Zachodnia część kontynentu przeciwstawia się całkiem wyraźnie części wschodniej. Tam mamy niziny i wyżyny, tu gigantyczny system górski, który barykaduje cały kontynent od zachodu. Tam były jednostajne na dużych przestrzeniach krajobrazy oraz rozległe kraje, tu wielka różnorodność i obfitość krajobrazów. Tam rozpościerały się kraje raczej w kierunku równoleżnikowym, tu wszystko przebiega w kierunku południkowym.

Z północy na południe ciągną się bez przerwy liczne łańcuchy górskie, najeżone wygasłemi wulkanami, dochodzące-mi do 7000 m., a pokryte wiecznemi śniegami i lodowcami. Góry te opadają gwałtownie stromemi stokami na wschód i na zachód. W obramowaniu zaś tych wyniosłych wałów górskich rozpościerają się w poziomie od 3000 do 4000 m. wyżyny, zarazem kotliny wysokogórskie.

rt..

- ••

•jy.

Tak z powodu rozciągłości południkowej, jak i z powodu znacznej wysokości, mieszają się w Andach liczne strefy klimatu i roślinności, tak że w niewielkim odstępie czasu możemy się tu znaleźć w różnych klimatach. Mamy tu bowiem obok siebie klimaty gorące i wilgotne lub gorące i suche, zarówno jak klimaty umiarkowane lub zimne i suche. Panuje wszędzie wielka różnorodność krajobrazów oraz ich bogactw przyrodzonych.

Ciężkie, a zmieniające się na niewielkich przestrzeniach warunki geograficzne skłoniły Indjan andyjskich do bardziej wytężającej pracy, niż się to działo na wschodzie. To też mieszkaniec mało żyznych, a pokrytych skąpą roślinnością wyżyn oraz dolin andyjskich wytworzył dość wysoką kulturę. Zaczął uprawiać przy pomocy podobnych do europejskich narzędzi niektóre rośliny, z pośród których ziemniak i rośliny strączkowe pierwsze zajmowały miejsce. Nawadniał pola, oswoił lamę, budował małe domki z kamienia lub z gliny, które mu dawały schronienie w zimne noce, wyrabiał wełniane mate-rje, budował nawet sztuczne drogi i stawiał monumentalne budowle, założył kilka państw, których umiał bronić przy pomocy potężnych twierdz i długich na setki kilometrów murów, unormował w sposób mądry stosunki społeczne, słowem, wzniósł się na dość wysoki stopień cywilizacji, który znalazł swój wyraz w organizacji państwa Inka oraz państwa C h i b c h a.

Państwa te, których główną siłę tworzyły ludy Keczua i Aimara, zajmowały Andy środkowe i północne. Ich kultura wyrosła na podłożu wyraźnie geograficznem, jakiem były Andy. Dzięki zaś swej wyższości promieniowała wokoło i udzielała się ludom mieszkającym w Andach południowych (Arau-kanie) i u stóp Andów.

Pierwsi zdobywcy.

Taki stan rzeczy zastali w Ameryce Południowej pierwsi Europejczycy, kiedy, ośmieleni przykładem Kolumba, przybyli tu na początku XVI stulecia. Z ich napływem rozpoczyna się nowy okres w rozwoju kontynentu i to rozwój — we formach dla ludności obcych, narzuconych z zewnątrz. Rozwój ten zawdzięcza Ameryka Południowa ludom półwyspu Iberyjskiego : Hiszpanom i Portugalczykom, ludom o kulturze łacińskiej. Stąd okres pokolumbijski jest okresem zdobywania ziem południowoamerykańskich dla kultury europejskiej, w tym wypadku łacińskiej.

Pierwsi odkrywcy, a byli nimi : H o-jeda, de la Cos a, Amerigo Vespucci, Pinzon, Cabrai, S o 1 i s ii., ustalili zgrubsza przebieg północno-wschodniego i południowo-wschodniego wybrzeża Ameryki Południowej, zapuszczając się w głąb lądu tylko tam, gdzie na to pozwalały wielkie rzeki. Niebroniona przez żadną organizację państwową, ziemia stała otworem. Można ją było bez większej przeszkody zajmować i osiedlać się na niej. Mimo to liczba kolonistów była zrazu bardzo mała, a skarby przyrody trzeba było dopiero z trudem zdobywać. Dzicy Indjanie byli ubodzy, nie nadawali się do pracy przymusowej w plantacjach lub na roli i nie byli skłonni do nawiązywania z Europejczykami stosunków

Sm»

-'I :VrJ

mm

Ryc. 26. Ruiny świątyni słońca na wyspie Titicaca, w państwie Inka.

świat i Życie.

handlowych. Z tego powodu przez długi czas Europejczycy zajmowali tylko kilka wygodniejszych punktów na wybrzeżu wschodniem i nad ' wielkiemi rzekami. Nie działało to zachęcająco.

Pierwsi odkrywcy szukali czego innego. Ich nęciły bogactwa, a popychała do czynu chęć szybkiego wzbogacenia się i powrotu do ojczyzny ze sławą i ze złotem w kieszeni. Tymczasem kraje wysokiej kultury, kraje złota i srebra, leżały na niedostępnych, nawet obronnych wyżynach andyjskich. Te kraje przeto należało przedewszystkiem odkryć i zdobyć. Wtedy to powstaje wśród Hiszpanów typ odkrywców i zdobywców zarazem, czyli konkistadorów, którzy z garstką dobrze uzbrojonych ludzi wdzierają się w tajemnicze góry i bez większego oporu zajmują na rzecz Hiszpanów całe państwa. Pizarro i Almagro zdobywają w latach 1531—1533 państwo Inka; Almagro, a po nim V a 1 d i-v i a i Mendoza dochodzą do Andów południowych aż po najdalsze ich kończyny. Prawie równocześnie przedostają się Hiszpanie na wschodnią stronę Andów, czyniąc odkrycia od zachodu, to wzdłuż Amazonki, to na stepach Argentyny. Mniej więcej w połowie XVI stulecia Ameryka Południowa była już przez Hiszpanów i Portugalczyków całkowicie zdobyta. Stała się ich kolonją bez żadnej poważnej przeszkody czy ze strony krajowców, czy ze strony reszty Europy.

Nie została jednak przez to ani skolonizowana, ani poddana pod wpływ kultury europejskiej. Niedostępność i pier-wotność krajów, a potem specjalna polityka kolonizacyjna, która zazdrośnie strzegła nowych terytorjów i nie dopuszczała obcych elementów do kolonij, były przyczyną, że Ameryka Południowa była aż do roku 1800 mało przez Europejczyków zaludniona i zbadana.

Wiek XIX, nowa era.

W tym kierunku dopiero wiek XIX przyniósł zasadniczą zmianę. Oderwanie się bowiem terytorjów kolonjalnych hiszpańskich i portugalskich od swych krajów macierzystych oraz utworzenie jedenastu samodzielnych republik stało się punktem zwrotnym w dziejach kontynentu. Na miejscu jednego terytorjum kolonjalnego, które było rządzone centralistycznie i jednolicie, wyrósł szereg nowych organizmów państwowych, z których każdy stara się na swój sposób rozwinąć i podnieść pod względem kulturalnym i gospodarczym. Idzie za tern ściąganie do swojego państwa kolonistów europejskich, demokratyzacja ustrojów państwowych, nadawanie praw ludności tubylczej, podnoszenie jej kultury, nawet zawieranie z tą ludnością małżeństw mieszanych. Ożywienie gospodarcze i umiejętna gospodarka plantacyjna wywołuje potrzebę większej ilości sił roboczych. Najlepszymi robotnikami w klimacie gorącym okazują się sprowadzani z pobliskich wysp antyl-skich murzyni. Tern samem do rasy czerwonej, czyli Ind j an, przybywa nie-tylko rasa biała, lecz także rasa czarna.

Biali, czerwoni, czarni — i mieszańcy.

Powstaje na tej drodze dziwna mieszanina ludnościowa, jakiej nie spotykamy na żadnym kontynencie. Na 75 mi-ljonów mieszkańców, których liczy Ameryka Południowa, tylko 7—7¹/, miljo-nów przypada na dawnych panów tego kontynentu, t. j. na Indjan, 10—15 miljonów na przedstawicieli rasy białej, 8 miljonów na murzynów, razem zatem około 30 miljonów przedstawicieli ras czystych, podczas gdy resztę, a więc większą część ludności, stanowią mieszańcy tych trzech zasadniczych ras, a przedewszystkiem rasy białej i indyjskiej, różnych stopni i odcieni.

Ludność Ameryki Południowej reprezentuje tedy dziwną mieszaninę rasową, niewidzianą gdzie indziej. Zmieszanie się ras doszło do tego stopnia, że niema tam już ani zagadnienia pochodzenia rasowego ludzi, ani uprzedzeń rasowych. Rasy zmieszały się ze sobą bez przeszkody, a ich przedstawiciele wnieśli do tej mieszaniny ludnościowej swoje dobre i złe strony. Mieszańcy, w których przejawia się różna domieszka rasy białej, czy indyjskiej, czy czarnej, okazują się niejednokrotnie jednostkami pod każdym względem wybitnemi. Osiągają też wysokie stanowiska w życiu kulturalnem, politycznem i gospodar-czem państw.

Mimo tego zmieszania z przedstawicielami różnych ludów Europy czy różnych szczepów murzyńskich utrzymuje się jednak wszędzie przewaga kultury iberyjskiej, łacińskiej, copra wda dziś nieco zamerykanizowanej, oraz idący z tern w parze katolicyzm. Katolicyzm, jako dominujące w Ameryce Południowej wyznanie, nadaje owej kulturze swoiste piętno.

Niemniej zauważyć można wpływ warunków geograficznych na rozmieszczenie ludności. Ludność czysto biała skupia się na wybrzeżach i w południowej części kontynentu, gdzie warunki klimatyczne tej osiadłości sprzyjają. Tu właśnie, w południowych stanach Brązy-lji, w Urugwaju, Argentynie, w Chile ludność jest przeważnie europejska i do tych krajów w dużej ilości z Europy napływa. Tu kultura stoi najwyżej. Natomiast na północ od zwrotnika Koziorożca mieszka przeważnie ludność mieszana — na zachodzie w Andach i na wybrzeżu mieszana z In-djanami, a na wschodzie z murzynami. Tu bowiem warunki klimatyczne utrudniają swobodne osiedlanie się białych. Rasa mieszana wykazuje w północnych krainach Ameryki Południowej wysoki stopień aklimatyzacji, t. j. dostosowania się do warunków klimatycznych.

Humboldt i inni badacze.

Równolegle z zaludnianiem się republik południowo-amerykańskich poszło w parze ich zbadanie. Naukowa eksploracja owych różnorodnych krajów zaczyna się na początku XIX wieku i trwa po dziś dzień. Początek badaniom daje wielki przyrodnik niemiecki — A. Humboldt. Wśród badaczy Ameryki Południowej niejednego też spotyka się Polaka (Domeyko, Sztolc-man, Jelski, Kalinowski i inni). Wśród nich na pierwsze miejsce wysunął się Ignacy Domeyko (1801 do 1889), profesor uniwersytetu w Santiago w Chile. Znakomity ten mineralog i geolog, wychowanek uniwersytetu wileńskiego, przyjaciel A. Mickiewicza, przyczynił się do rozszerzenia przemysłu górniczego w Chile i dokonał całego szeregu bardzo doniosłych odkryć geologicznych i mineralogicznych. Zwiedził on też kilkakrotnie Andy, z których jedna grupa nosi na jego cześć nazwę góry Domeyki. Badania te odsłaniają niebawem duże bogactwa przyrodzone kontynentu. Zostają odkryte znaczne zasoby srebra, miedzi, cyny, żelaza, platyny, węgla, nafty, a nadewszystko saletry. Bogactwa te, które w małej mierze wyzyskiwali już Indjanie, znane były zrazu tylko w Andach. Zczasem jednak przekonano się, że nie brak ich i po wschodniej stronie kontynentu, mianowicie na wyżynach Brazylijskiej i Gujańskiej.

Plantacje i bydło.

Już pierwsi odkrywcy przekonali się, iż Ameryka Południowa może stać się pierwszorzędnym terenem uprawnym i hodowlanym. Niebawem też sprowadzili trzcinę cukrową, krzew kawowy, ryż, winną latorośl, oliwkę, drzewa owo-

e*

południowo - amerykański

cowe północne i południowe, banany, bawełnę oraz zboża: kukurydzę z Ameryki Północnej, pszenicę, jęczmień, owies, a nasi koloniści polscy w Brazylji nawet żyto. Poszły za tern europejskie zwierzęta domowe, których, poza lamą, nie było.

Podczas gdy zwrotnikowe rośliny plantacyjne przyjęły się na wybrzeżach i w niżej położonych krainach podgórskich północnej części kontynentu — to uprawa zbóż zakwitła w krainach stepowych strefy podzwrotnikowej i umiarkowanej. Chów bydła rozwinął się na wielką skalę na wyżej położonych sawannach krain zwrotnikowych oraz na stepach strefy podzwrotnikowej i umiarkowanej. Gdy w Andach kwitnie po staremu gospodarka drobna, polegająca na uprawie ziemniaka, zbóż i t. p. roślin uprawnych i na równoczesnej hodowli bydła — to wschodnia część kontynentu posiada raczej cechy gospodarki wielkiej, poświęcającej się wyłącznie pewnej tylko gałęzi, a więc jużto hodowli bydła, jużto uprawie pszenicy, jużto wreszcie uprawie krzewu kawowego i t. p.

Przeobrażenie krajobrazu.

Jakkolwiek już w państwie Inka budowano drogi bite i murowane, to jednak zdobywcy europejscy nie poszli w ślady Indjan. Przez długie wieki je-dynemi drogami były rzeki, drożynki i t. p. drogi naturalne oraz ścieżki. Wieki XIX i XX przyniosły jednak w tym względzie zasadnicze zmiany z chwilą, kiedy zaczęto budować koleje oraz drogi bite, prowadząc je nawet na wyniosłe wyżyny Andów, tudzież z wybrzeża w głąb kontynentu. Pierwszą kolej żelazną przez Andy na wysokości 4000 m budują trzej inżynierowie polscy : F o 1-k i e r s k i, Ernest Malinowski i Władysław Kluger. Obecnie trzy koleje transandyjskie łączą wybrzeża zachodnie ze wschodniemi. Projektowana zaś jest kolej wzdłuż Andów, która ma połączyć republiki andyjskie ze sobą. Zrozumiałą jest rzeczą, iż gęstość dróg bitych i żelaznych stoi w prostym stosunku do potrzeb gospodarczych danego kraju. Największy przeto rozwój dróg wszelkiego rodzaju wykazują Argentyna, Chile i południowa Brazylja. Na równych stepowych terenach coraz bardziej bywa używany samochód jako środek komunikacyjny, podczas gdy w Andach służą człowiekowi, jak za dawnych czasów, muł, lama i koń.

Te wszystkie przemiany, jakim uległ kontynent

w okresie pokolumbijskim, a zwłaszcza w czasach najnowszych, pociągnęły za sobą przeobrażanie się krajobrazu naturalnego, który tu wszechwładnie przez wieki panował i na wielkich przestrzeniach jeszcze panuje, na krajobraz kulturalny, t. j. na krajobraz przez przybysza europejskiego przerobiony. Jako cechy krajobrazu kulturalnego występują: pola uprawne, pastwiska ogrodzone, plantacje, zajmujące nieraz ogromne przestrzenie w środkowej Argentynie, w Urugwaju i na wybrzeżach B r a z y 1 j i, tudzież w środkowem Chile, zarówno jak związane z tą gospodarką liczne pojedyńcze lub skupione osiedla oraz drogi i środki komunikacyjne. Charakter kulturalny tych okolic jest europejski. Nie brak tu wielkich miast, nawet mil jonowych (Buenos Aires blisko 3 miljony, Rio de Janeiro blisko 2 miljony mieszk.) oraz znanych nam dobrze przejawów kultury europejskiej (zamiłowanie do nauki, sztuk pięknych, muzyki, tańca i t. p.). Mniejsze obszary wyższej kultury widzimy na wybrzeżach, w państwach i kolo-njach europejskich (Gujana), wpo-bliżu większych miast i kolei, wpobliżu kopalń i t. p.

Przejście niejako od krajobrazów kulturalnych do pierwotnych stanowią ste-

so

to

50

republikami.

py i sawanny, a nawet niezbyt gęste lasy oraz górskie pastwiska, w których mieszkańcy hodują bydło, zbierają płody leśne (kauczuk, herva mate i t. p.), nie zmieniając zasadniczo pierwotnego krajobrazu i zaludniając te krainy bardzo rzadko lub zajmując je chwilowo.

Poza temi obszarami zaś rozpościerają się, zwłaszcza w dorzeczu Amazonki i w Andach, rozległe krainy o krajobrazie pierwotnym, gdzie człowiek żyje w sposób taki, jak w okresie przedko-lumbijskim. Liczba ludzi białych lub mieszańców jest tam minimalna.

Republiki południowo-amerykańskie.

Gospodarczy rozwój terytorjów południowo-amerykańskich zawisł w znacznej mierze od organizacyj państwowych, do których te terytorja należą. Republiki południowo-amerykańskie leżą, za wyjątkiem dwóch, na krawędziach kontynentu. Także ich główne obszary gospodarcze i kulturalne znajdują się przeważnie na wybrzeżach. Tu leżą zwykle stolice państw. Ale starodawne ogniska kultury andyjskiej bynajmniej nie straciły swego znaczenia i stolice oraz ważniejsze obszary niektórych państw (Ko-lumbji, Ekwadoru, Boliwji) tam się znajdują. Obszary odległe od głównych centrów życia są zazwyczaj puste lub rzadko zaludnione. Są to jakby wielkie rezerwy ziemne na wypadek dalszego rozwoju państw. W wielu wypadkach są to równocześnie terytorja sporne między państwami. Proces bowiem ustalania granic między republikami południowo-amerykańskiemi jeszcze się odbywa. Towarzyszy mu szereg nieporozumień, a nawet starć orężnych. Nie można więc powiedzieć, ażeby proces tworzenia państw został już zakończony.

Państwa południowo-amerykańskie nie są, jeśli chodzi o ich terytorja, małe. Gdy bowiem pominiemy kolonje europejskie w G u j a n i e, to zaledwie Paragwaj 50

50

O Tłrytorja uwalane ““ przez rupuMIM południowa anwryKańłkit

za ofcuary kotonjaln^

——-JL    NleWedÿ s^łohiru-

1 t>    I    torja sporne miedzy

100    90 ao 70    6l0

Rjrc. 27.

i Urugwaj są mniejsze co do powierzchni od Polski. Natomiast wszystkie inne republiki są duże, a Brązy-1 j a zajmuje powierzchnię niewiele mniejszą od Australji. Pod względem zaludnienia jednak są to przeważnie państwa małe, gdyż tylko Brazylja ze swemi 37 mil jonami mieszkańców przewyższa Polskę (32 milj. mieszkańców). W tym względzie stanowią państwa Ameryki Południowej kraj przyszłości, który się kiedyś zaludni. To też szerokim strumieniem napływają do Brazylji (-> Brazylja) oraz Argentyny emigranci z Europy. Wśród nich niemała jest liczba emigrantów’ polskich, którzy się najchętniej osiedlają w Brazylji w stanie Parana (-* Wy-chodztwo) i w północnej Argentynie.

„Ameryk&nizm łaciński“.

Na przeszkodzie szybkiemu wzrostowi ludności stoi jednak ekskluzywność ludności hiszpańskiej i portugalskiej, która

St. Pawłowski.

niechętnem okiem patrzy na nowych przybyszów, zwłaszcza o ile ci nie chcą się wynarodowić i przejąć kulturą romańską. Następuje zatem odcinanie się od elementów napływowych, przeznaczanie dla nich ziem najgorszych i odległych, utrudnianie im osiedlania się i uzyskiwania praw obywatelskich, ów „amerykanizm łaciński“ jest wprawdzie inny niż „amerykanizm anglosaski“ Ameryki Północnej, lecz jak i tamten wypływa również z hasła „Ameryka dla Amerykanów“. Hasło to ma utrudnić mieszanie się Europy obecnie czy w przyszłości do spraw kontynentu.

Mimo takiego hasła związki Ameryki Południowej z Europą są dosyć silne. Są to związki kulturalne i gospodarcze. Pod względem politycznym bowiem Europa nie oddziaływa na Amerykę Południową, poza tern jednem, że republiki południowo-amerykańskie należą do Ligi Narodów, a kilka z nich w wielkiej wojnie opowiedziało się po stronie państw zachodnich Europy. Hiszpanję i Portu-galję traktują republiki południowoamerykańskie dość protekcyjnie, jako swego zubożałego krewnego. Mimo to naśladują Europę w rzeczach kultury i chętnie jej sprzedają swe płody.

Stany Zjednoczone przy robocie.

Temu prądowi, idącemu z Europy, t. j. z północnego wschodu, przeciwstawia się coraz to silniej prąd idący z północy, t. j. ze Stanów Zjednoczonych. Stany Zjednoczone starają się opanować niektóre dziedziny gospodarcze republik. Za wielkie kapitały północnoamerykańskie wydobywa się kruszce, urządza plantacje, zakłada fabryki, buduje koleje. Stany coraz bardziej konkurują z Europą na każdem polu, podtrzymując i podsycając w dodatku se-paratyzmy oraz ideje panamerykańskie. Za wpływami w dziedzinie życia gospodarczego idą wpływy polityczne, a na-

wet kulturalne. Życie ludności powoli się amerykanizuje.

Tak więc Ameryka Południowa przedstawia ciekawy z wielu względów kontynent— kontynent, na którym ścierają się wpływy gospodarcze, kulturalne, a nawet polityczne Europy i Ameryki Północnej, na którym raz na zawsze przestały działać i rozwijać się stare autochtoniczne kultury indyjskie, na którym wreszcie gotuje się nowa mieszana rasa ludzkości.

AMERYKA PÓŁNOCNA (Tabl. 17 do 23) jest lądem dwa razy mniejszym, niż Azja, mniejszym, niż Afryka, a jednak jest światem najrozleglejszych gór, największych rzek, jest lądem „największych liczb“.

Rzeźba i wody.

W Ameryce Północnej rozróżniamy trzy wielkie strefy, rozciągające się po-łudnikowo: 1) Kordyljery, góry młode na pacyficznym zachodzie, 2) wielką nizinę w środku, 3) góry stare na atlantyckim wschodzie. Potężna struga Św. Wawrzyńca dzieli strefę atlantycką na 1) górską, Appalachów na południu i na 2) wyżynę Lau-rentydy na północy. Na wschód od Appalachów rozciąga się wąski pas niziny atlantyckiej, który w dziejach Ameryki szczególną odegrał rolę.

Z kadłuba Ameryki Północnej wydziela się wyraźnie jej część południowa. Jest to dziedzina przesmyków-mię-dzymorzy, łączących wraz z łańcuchem wysp Amerykę Północną z Południową. Ta dziedzina przesmykowo-wyspiarska, ta trzecia mała, rozbita część lądu, to Ameryka Środkowa.

Osobliwa rzeźba Ameryki Północnej, której rysy powtarzają się i w Ameryce Południowej, wywarła rozstrzygający wpływ na wody i klimat. Ponieważ oba systemy gór Ameryki zalegają skrajny

się na południe, szorowała swe podłoże i pozostawiła po sobie krainę garbatą, pełną chaotycznych guzów, wałów, miseczek i rynienek, któremi wody, zatarasowane lodami, torowały sobie drogę przedziwnie pomotaną tkanką. W obszarach Ameryki Północnej, które znajdowały się pod czaszą, niema działów wodnych. Czasza lodowa nietylko szorowała swe podłoże, lecz je także ugniatała. Ciśnieniem swem ugięła ona atlantyckie brzegi lądu, zamieniając doliny na zatoki-fiordy, w słabem zaś miejscu pogranicza Laurentydy i Appalachów wygniatając baseny Wielkich Jezior.

0

■/AU».. %

antyk

il

a?t yP

fd

r;j

Niiina

° * **,

góry nad 2000 m

Ryc. 28. Diiedziny Ameryki Północnej.

wschód i skrajny zachód, przeto wnętrze wielkiej niziny jest korytem szczególnie sposobnem dla rozwoju olbrzymich rzek ; ma też Ameryka Północna najdłuższą

Ta czasza lodowa sięgnęła aż poniżej ujścia Ohio do Missisipi, a więc do 37° szerokości geograficznej. W tej szerokości znajduje się w Europie Sy-cylja, a czasza lodowa w tej części świata zatrzymała się u brzegu Karpat pod Krakowem. Oto różnica dwóch światów.

Rzeźba i klimat

Ten daleki zasiąg lądolodu w Ameryce .    , .    __.    .    .    . . jest, podobnie jak wielkie rzeki, dru-

rzekę świata : Missouri-Missisi- gjem następstwem rzeźby Ameryki. P i, a Ameryka Południowa ma Arna- Ameryka, obrzeżona na krawędziach żonkę, której dorzecze jest większe od oceanicznych górami, przedstawia wnę-dwu zrzędu największych dorzeczy ^rzGj niby wielkie koryto otwarte naprze-świata : Kongo i Missisipi.    strzał, którem wszelkie wpływy północy-

Gdynia

•U

SI

5*..

Berlin

..............

■. Warszawa ₀

Kijói

Niedośó tego wpływu rzezbj na wody, bieguna wciskają się swobodnie ku połu-przyrodzone podstawy stosunków komunikacyjnych. Prócz Missisipi, która „zbiera wszystkie wody“, inne wielkie rzeki Ameryki Północnej przebiegają granicami wdelkich części składowych lądu, a mianowicie Mackenzie między Laurentydą a Kordylje-r a m i, a rzeka Św. Wawrzyńca między Laurentydą a Appala-c h a m i.

O:

r—

0-==-

Budapeszt

Ryc. 20. „Wielkie Jeaiora“ * Polaka.

Epoka lodowa.

W przededniu, a nawet w zaraniu dziejów człowieka wtargnęła na obszar Ameryki potężna czasza lodowa. Czasza ta, 1.000 do 2.000 m gruba, posuwając

IV

VI VII VIII IX

XI XII

nej wielkiej granicy klimatycznej na brzegu Pacyfiku niema ani granic, ani stref, ani zimnej, ani umiarkowanej, ani gorącej, wszystko jest i może być nie* umiarkowane.

Takiej przyrodzie kraju odpowiada N- fakt, że wielka kultura owoców południowych, niegdyś osobliwość Flory-d y, zagrożona blizzardami ze śnieżycą i mrozem, musiała szukać schronienia w osłonie gór Kalifornji, a uprawa pszenicy styka się z hodowlą renifera aż do krainy Wielkich Jezior. Gorące lato sprawia, że pszenica udaje się dniowi, wszelkie zaś wpływy południa- aż po szerokość Petersburga, ale pospo-równika wdzierają się ku północy. Oce- litość wczesnych mrozów zmusza już an Spokojny nie ma żadnego wpływu w szerokości Rzymu ograniczyć się do na ukształtowanie się klimatu, Kordy- uprawy pszenicy jarej, ljery bowiem, przypierając do Pacyfiku, wykluczają wpływ jego na ten ląd. Ła- i atlantycką połać Ameryki Północnej, godzący wpływ Atlantyku, który jest do której, wobec panujących tam wia-cechą klimatu Europy a którego ślady trów, łagodzący wpływ Atlantyku nie można odkryć aż do głębi Azji, jest ma także dostępu. Montreal w Ka-w Ameryce Północnej ograniczony do nadzie, położona w szerokości Triestu, wąskiego pasa brzegowego. Dzięki temu ma przez 5 miesięcy zamkniętą żeglugę wykluczeniu wpływów oceanicznych z powodu lodów, a Nowy Jork na sze-przedstawia Ameryka Północna pod rokości Neapolu ma zimę polską, względem klimatu taką różnorodność,

jak cały „stary świat“ : Azja z Europą strom, spychany nazewnątrz przez zim-i Afryką razem wzięte. Ma „stary świat“ ny prąd Labradorski, wiedzie ze sobą swój biegun zimna na Syberji, ma go w pewnych latach tak wielkie ilości gór też Ameryka Północna na swym pod- lodowych, że wyklucza żeglugę pasa-biegunowym archipelagu, ma „stary żerską drogą północną, która koło wy-świat“ swe bezbrzeżne pustynie, w ma- spy Belle Isle wiedzie do rzeki Św. łej amerykańskiej „Dolinie Śmierci“ ( n m |V v Vl Vll vm 1X x x, Xll osiąga spiekota pustynna najwyższy na globie poznany kres.

20

.*•

Ä.»'

T°

Nicea

———S. Francisco

Ryc. 30. Amerykański i europejski klimat wiecanej wiosny. (Im silniej się roagraewają wewnętrane pustynie, tern silniej wieją na braegl Kalifornji morskie wiatry).

Te same przeciwieństwa znamionują

Nawet ciepły prąd Zatokowy, Golf-

28

3?^

Kraj przeciwieństw.    ²⁰

Na małej przestrzeni są w Ameryce 16 Północnej skupione wszystkie możliwo- io ści, wszystkie przeciwieństwa klima- R tyczne.

Już samo skupienie tych przed- 0 wieństw na małej przestrzeni sprawia, -8 że się one wzajemnie przetykają, że w Ameryce Północnej z wyjątkiem jed-

///

.....°

N. Y.

Rzym ——— Poznań Ryc. 31. N. Jork ma aimę polską, lato włoskie.

N. York

Francuzami

Wawrzyńca. Na wyspie tej, na szerokości Londynu, nie rośnie ani jedno drzewko, a na niskich wzgórzach L a-b r a d o r u zalegają i podczas pełni lata śniegi. Tam, gdzie prądy ciepłe i zimne się przenikają, tam koło ławicy N o-wofunlandzkiej znajdują się rozległe tereny połowu sztokfiszów. Te ryby polarne sięgają jednak wraz z zimną nadbrzeżną wodą aż do Cap Hatte-r a s, wpobliżu wyspy Bermuda, położonej na wschód od ciepłego prądu, a mającej najbardziej na północ wysunięte kolon je tropikowych koralowców.

Istota przyrodzonych przeciwieństw stanowi wszędzie cechę amerykańskiej części świata.

Ląd „zarezerwowany“, odkrycie od zachodu.

Wobec tego, że Ameryka jest oblana od wschodu jedyną wielką przerwą w „mieszkanej“ człowieka, a więc jest położona na samym jej skraju wschodnim, musiała być odkrytą od zachodu przez Azjatów. Mieszkańcy Ameryki zbliżają się najbardziej do Mongołów (Mongloidzi), a jedyne plemiona cywilizowane I n d j a n znajdują się na zachodnich, pacyficznych, do Azji zwróconych wyżynach amerykańskiego lądu. Indjanie wyżynni byli rolnikami (uprawiali kukurydzę), nizinni nomadami łowieckimi. Jedni i drudzy nie znali użytku żelaza, nie wynaleźli koła, a więc i użytku wozu, i nie ujarzmili niemal żadnych zwierząt domowych. Zasadnicza między nimi różnica polegała na stopniu organizacji państwowej i dyscypliny społecznej. W dobie przed Kolumbem Ind j an wyżynnych było już zapewne kilka mil jonów, na wielokrotnie zaś większej przestrzeni całej Ameryki Północnej liczba Indjan pierwotnych nie przekraczała nigdy jednego miljona. Te przeciwieństwa kulturalne Ameryki przesmykowej, gęsto zaludnionej, rolniczej, a Ameryki kontynentalnej, ludnością nomadzko-łowiecką ledwie przetkanej, pozostawiły na nich niezatarte piętno i nie pozostały bez wpływu na przyszłe losy tego kontynentu. Tak więc Ameryka mimo jej odkrycia i zaludnienia przez Azjatów została lądem dla ludzkości zarezerwowanym aż do odkrycia Kolumba.

Odkrycie od wschodu.

Odkrycie Kolumba (1492), świadome i przemyślane dzieło jego woli, zostało dokonane w porze najbardziej już do tego dojrzałej. Już w kilka lat po jego pierwszej podróży zarówno wola, jak i przypadek, zawiodły i innych odkrywców na brzegi Ameryki. Portugalskie przedewszystkiem, wnet potem—ale przelotnie — angielskie, nieco później — lecz wytrwałej — i francuskie okręty przybijały do różnych części Ameryki od Labradoru aż do ujścia rzeki L a Plata. Zawrzały wnet i spory. Słynna jest linja demarkacyjna, wytyczona już z końcem XV wieku przez papieża Aleksandra VI, która przydzielała nowoodkryte ziemie Portugalj i i Hiszpa-nji. Ale mimo tej decyzji papieskiej, która zadecydowała o losach Ameryki Południowej, w Ameryce Północnej toczyły się w dalszym ciągu walki między Hiszpanami, i Anglikami. To współzawodnictwo trzech wielkich narodów zachodniej Europy o władztwo nad nowym światem zakończyło się zupełnem zwycięstwem Anglo-Sasów.

Czyżby wynik tej walki o zawładnięcie „zarezerwowanego“ lądu miał być miarą wartości organizacyjnej i siły duchowej Hiszpanów, Francuzów, Anglików, Romanów i Germanów?

„Kawalerowie“ hiszpańscy.

Przez cały ciąg wieku XVI faktycznymi panami Ameryki Północnej byli tylko Hiszpanie. Odkrywcze podró-

Coronada

(1542),

że Kolumba (1492—1502) oddały odrazu w ich ręce wielkie mocarstwo kolonjalne, które rychło prócz całej Ameryki wyspiarskiej objęło całe dziedzictwo wszystkich kultur indjańskich w Ameryce Środkowej i Południowej.

Tak wielkie powodzenie przemocy fizycznej ujawniło się przedewszystkiem w zupełnem złupieniu skarbów złota i srebra, nagromadzonych przez wieki pracy indjańskich kultur. Ale czyż jakikolwiek inny naród ówczesnej Europy zdołałby w takim stanie mocy fizycznej inne, moralniejsze, ujawnić oblicze? A jednak, gdy głośno w historji o łupach hiszpańskich, zapomniano już o tym rozmachu, jaki rozwinęli hiszpańscy zdobywcy w dziedzinie zbadania Ameryki. Dzięki podróżom Ponce’a de Leon (1512), Pineday’a (1519), G a b r i 11 a i de Soto (1539—42) zostały rozpoznane nietylko wybrzeża znacznej części Ameryki Północnej, ale prawie całe wnętrze dzisiejszych Stanów Zjednoczonych. Ileż siły moralnej i duchowej wymagały wyprawy lądowe, przedsiębrane w terenie i warunkach klimatycznych nader trudnych, w obszarach dzikich i bezbrzeżnych pustkowi? Ani pustynie, ani puszcze, ani śnieżne grzbiety Kor-dyljerów nie stanowiły tamy dla pochodu hiszpańskich badaczy XVI wieku. W opanowaniu przestrzeni okazali się Hiszpanie niedościgłymi współzawodnikami.

W połowie XVI w. kolonjalne państwo hiszpańskie sięgało na zachodzie w głąb dzisiejszych Stanów Zjednoczonych aż po granicę O r e g o n u, ogarniało obszary preryj południowo-zachodnich i całe wybrzeże zatoki Meksykańskiej z Florydą. Państwo to składało się z trzech części, różnych pod względem przyrodzonym i kulturalnym.

Część jedna, obszary Kordylje-rów, przynależące obecnie do Stanów, dziś jeszcze częściowo puste, wówczas były zupełnie puste. Tą częścią mogła władać Hiszpanja ; ani w jej rękach^ ani w niczyich innych nie mogła być wówczas zasiedloną, zagospodarowaną, opanowaną. Część drugą imperjum hiszpańskiego stanowiły obszary odwiecznych państw indyjskich, Azteków i Maya, położone w Ameryce Środkowej, kraje stosunkowo gęsto zaludnione i zagospodarowane. Kraje te zostały przez Hiszpanów natychmiast po odkryciu złupione... Los wówczas nieunikniony ! Mimo to jednak potęga organizacji społecznej i państwowej Indjan, władających tą ziemią od zgórą 1000 lat, okazała się możniejszą od wysiłku garstki zdobywców. Pod powierzchowną pokrywą języka hiszpańskiego przetrwał na całym tym obszarze duch indjański, który dążył do wolności. Epopeja napoleońska, której podmuch sięgnął i tutaj, stała się dla tych dążeń indjańskich także epoką. Na całym obszarze dawnych kultur indjańskich zawrzały wtedy nowe i ostateczne już z Hiszpanami walki. W latach 1818—24 skończyło się tu władztwo Hiszpanów.

Pierwsi niewolnicy — murzyni.

Szczególnie brzemienne w skutki były losy trzeciej części państwa hiszpańskiego, części wyspiarskiej, t. zw. Indyj Zachodnich. Wyspy te były zaludnione różnorodnemi plemionami indyjskiemi o wielkich talentach żeglarskich, ale pierwotnemi, pozbawionemi wszelkich zasobów kulturalnych, a więc i mate-rjalnych. Ani „korzeni“, ani skarbów tam nie było. Nienasycona wizja ówczesnych odkrywców zrodziła w nich manję poszukiwaczy złota. Wszędzie grzebano w poszukiwaniu za błyszczącym metalem. Indjanie padali w ziemnych robotach dosłownie, jak muchy. Godząc wtedy miłosierdzie wobec nawróconych już na chrześcijaństwo Indjan z chciwością, rzucono myśl wprowadzenia do tych robót niewolników murzyńskich, o których wiedziano, iż są znacznie od Indjan odporniejsi. W r. 1517 rząd hiszpański zawarł już pierwszy układ z kompanją holenderską o roczną dostawę murzy-nów-niewolników, a potworny przykład Hiszpanów, naśladowanych przez wszystkie państwa europejskie w Ameryce, zaciążył na historji tej części świata w sposób straszny. Archipelag Indyj Zachodnich stracił swą pierwotną ludność, zamienił się też dosłownie w kraj „czarnych“. Jedynie wyspy Kuba i Portorico, uprzywilejowane od początku przez kolonizację hiszpańską, liczą około 70—75°/₀ „białych“ kreolów i mieszańców.

W tej tragedji murzyna-niewolnika, która zawisła ciężkim losem nad Ameryką, ujawniła się ponownie potęga swoistej kultury. Oto obszary starych kultur indjańskich są niemal zupełnie wolne od ludności murzyńskiej.

„Kawalerowie“ francuscy.

Hiszpanie ruszyli na odkrycie i podbój nowych światów drogą południową, a wspomagani prądami morskiemi wylądowali w Ameryce Środkowej, Francuzi natomiast ruszyli wpoprzek, a często wbrew prądom starą, normańską drogą północną. Czy to nie osobliwe, że tę starą, półn. drogę obrali właśnie Fran-zuzi z Normandji, krwią i pochodzeniem tak bliscy norweskim Normanom?

Po szeregu niewyzyskanych odkryć francuskich, twórcą państwa stał się dopiero C h a m p 1 a i n, który w 1609 r. dostał się rzeką Św. Wawrzyńca w głąb lądu, zwanego już przez pierwszych odkrywców Nową Francją (Kanada) i założył na lewym brzegu wielkiej rzeki jej stolicę, miasto Quebec, a na prawym brzegu tej rzeki nową kolonję, A k a d j ę.

Wtargnąwszy bramą rzeki Św. Wawrzyńca, dostali się Francuzi nie-tylko odrazu w sam środek lądu, w krainę Wielkich Jezior, ale znaleźli się w obszarze, który, pozbawiony wszelkich działów wodnych, wskazywał im otwartą drogę na wszystkie strony tej części świata. Bezbrzeżne a puste stepy, skaliste czy bagniste, głuche puszcze nie stanowiły dla „kawalerskich“ Francuzów normańskich żadnych przeszkód.

Wyprawa Marquette’a i Jo-liet’a (1673) zawiodła Francuzów w głąb dorzecza Missisipi. Tu zetknęli się Francuzi z Hiszpanami. Czego jednak Hiszpanie, zepsuci skarbami Meksyku, nie zrozumieli, ocenili odrazu Francuzi: wartość pustego kraju, przestrzeni. Zrozumienie tego dało też Francuzem zupełną przewagę nad Hiszpanami i stało się podstawą drugiego wielkiego państwa francuskiego, L u i z j a-n y, która od podbiegunowych puszcz rozpościerała się aż do ujścia Missisipi. Szereg fortów, rozstawionych wewnątrz i na obwodzie wielkiego państwa, miał stanowić zabezpieczenie jego przyszłości. Na miejscu tych fortów stoją dzisiaj takie olbrzymie miasta, jak St. Paul wpobliżu źródeł Missisipi, jak Detroit, jak S t. Louis przy połączeniu Missouri z Missisipi, jak New-Orleans przy ujściu „wielkiej rzeki“ do morza. Ba, ale nietylko wielkie trakty rzeczne były już z początku XVIII wieku zajęte przez Francuzów. Poznali oni i zajęli już w tym czasie dolinę rzeki Ohio (La Belle Rivière) i założyli jako klucz do tej „skrótki“ między Kanadą i Luizjaną fort Duquesne, dziś światową metropolję żelaznego przemysłu, Pittsburgh.

Imperjum franc.-amerykańskie było może w większym jeszcze stopniu, niż imperjum hiszpańskie, niemal wyłącznem dziełem rycerstwa europejskiego. Brakło mu więc odpowiedniej liczby ludzi.

na

Gruntująca się wówczas potęga królewska zachodniej Europy wiodła jednak do ciągłych konfliktów ze szlachtą, wyzwalała też coraz więcej „kawalerów“, którzy w awanturze zamorskiej, w walce z przestrzenią i przeciwnościami szukali wolności i zadowolenia. Ci właśnie „kawalerzy“ francuscy ufundowali jeszcze inne państwo : kolonjalno-wyspiarskie. Od wieku roiły się wody Atlantyku od okrętów hiszpańskich, załadowanych łupem amerykańskim. Niejeden z tych okrętów, zagnany burzą, rozbity na zachodnich wybrzeżach Europy, uświadamiał istnienie nowych możliwości dla awanturniczych umysłów. Ohydny handel niewolnikami rozpętywał z drugiej strony nieznane dotąd namiętności. Zaroiły się wtedy wody Atlantyku od korsarstwa. I tu francuscy „kawalerzy“ normandzcy wysunęli się znowu na pierwszy plan. Powstało wówczas t. zw. „bractwo morskie“. Ruszyło ono na maleńkich barkach na morze, siejąc wszędzie popłoch, gdzie pojawiła się ich czarna flaga z trupią główką i klepsydrą. To flibustjerzy. Oni to w walce z Hiszpanami zdobyli dla Francji Haiti, Gwadelupę i Martini-kę, a ich przykład znalazł wnet naśladowców zwłaszcza w Anglji.

„Kawalerzy“ jednak francuscy, hiszpańscy, czy angielscy mogli swą fantazją opanowywać przestrzenie, kłaść fundament pod wielkie państwa, ale nie mogli ich zagospodarzyć, a więc opanować. Do tego potrzeba było innych ludzi.

Podczas gdy imperjum hiszpańskie runęło, bo nie wytrzymało parcia do swobody kultury indjańskiej, imperjum francuskie załamało się w walce ze swym anglosaskim współzawodnikiem.

Anglo-Sasi, „ludzie nowi“.

Kolonizacja angielska pojawiła się na terenie amerykańskim najpóźniej. Zbyt burzliwe morza brytyjskie utrudniały Anglikom poznanie korzyści oceanicznego położenia swego kraju. Potrzebna im była do tego lekcja „złotych“ flot hiszpańskich, potrzebni im byli nauczyciele, przedewszystkiem Holendrzy, których brzegi, położone w cieniu wysp brytyjskich, dodawały więcej odwagi do wypłynięcia na pełne morze. W ten sposób i Anglicy nauczyli się korsarstwa i oni mieli swoich „kawalerów“, a sławny Francis Drakę zajął (1579) pierwsze wielkie państwo na zachodnim brzegu Ameryki Północnej, „Nowy Albion“ (dzisiejszy Oregon i Washington). Ani wówczas jednak, ani nigdy potem to państwo nie odegrało roli w historji.

Jeszcze gorszy był los pierwszej angielskiej kolonji osadniczej w Ameryce, w Virginji (1584), która, bezradna w walce z Indjanami, została rychło porzucona. Pozostał jednak w Anglji smak do kolonizacji; po odbyciu odpowiedniej szkoły u Holendrów, w r. 1607 pojawiają się Anglicy ponownie w Vir-ginji.

Anglja ówczesna jednak miała wtedy eksport już zupełnie innych ludzi. To nie byli już „kawalerowie“, którzy z pełnią awantumiczości łączyli silny zmysł państwowy i osobliwą wierność swemu panu feodalnemu. To byli ludzie nowi, których stworzyła reformacja, dla których sprawy sumienia i biblji ważyły więcej, niż przynależność państwowa, a nawet stanowa. To była pierwsza demokracja, dla której w Europie nie było miejsca.

Ci nowi ludzie, ci „pielgrzymi“ z Anglji, którzy w r. 1620 na statku „M a y-flower“ przybijają do brzegów amerykańskich, znaleźli Amerykę Północną już niemal całą zajętą. Pozostała tylko część atlantyckiej niziny między hiszpańską Florydą a francuską Aka-d j ą. Był to wąski skrawek ziemi, barykadowany przez Appalachy, góry

okręt „Mayflower“, wyznawanie biblji było jedynem naczelnem prawem, koloniści V i r g i n j i wyszli też z powodów religijnych, ale z planami urządzenia sobie na nowem miejscu starego życia. To byli kalwińscy „purytanie“, przedsiębiorcy handlowi, którzy, wyjeżdżając z „kartą“ królewską, wnieśli do kolonji starą strukturę społeczną, z wolnymi a nawet niewolnymi pracownikami. I tu i tam silny zmysł życia rodzinnego popierał wolną ale sumującą się pracę pionierską. W kolonjach angielskich, odgrodzonych Appalachami a karmionych coraz obficiej napływem sekciarzy, dla których w Europie nie było miejsca, musiało powstać pierwsze żywotne spo-niewysokie, ale pokryte dziewiczą pu- łecZeństwo amerykańskie, szczą, góry bez przełęczy, przecięte tylko skalistemi przełomami rzek, bronionych zawzięcie przez Indjan.

f

<*>

'o

DetroiJ

,Y6rk

fi

iA.

powyżej 600 m nad poziom morza Ryc. 32. Brama Hudsona i Appalachy.

Koloniści myśleli o codziennym Chlebie i o „zbawieniu“, a Anglja czuwała nad ich losem politycznym. W r. 1664

Oj

Oto warunki kolonizacji angielskiej : inni ludzie, mało miejsca. A chociaż tego miejsca było mało, musieli je Anglicy dzielić jeszcze z Holendrami, którzy w r. 1609 pod wodzą Hudsona wpłynęli do ujścia rzeki, nazwanej jego imieniem, i założyli fort i kantor handlowy,

o®uy

Nowy Amsterdam. Holendrzy, jak i Anglicy, porwani przez reformację, pozostawili swe kolonje otworem dla wszystkich nowych ludzi, walczących o wolność sumienia. W połowie XVII w. liczył też Nowy-Amsterdam około 500 mieszkańców, przynależących już do kilkunastu sekt i mówiących kilkunastu językami.

Francuzi /%%/, Hiszpanie

Kolonje angielskie, zgrupowane na północ i na południe od Nowego Amsterdamu w Nowej A n g 1 j i i w Virgin j i podobne były do holenderskich. Te dwa małe odmienne terytorja stanowiły w Ameryce dwa odrębne światy.

Holendrzy

Ryc. 33. Kolonizacja Ameryki Północnej w połowie XVII w.

„Pielgrzymi“ i „Purytanie“.

Podczas gdy dla „pielgrzymów“ Nowej Anglji, których przywiózł w r. 1620

zjawiają się przed Nowym Amsterdamem królewskie wojenne okręty angielskie i zajmują Holendrom to miasto, nazywając je dla pamięci ks. Yorku, który tę wyprawę wysłał, Nowym Jorkiem.

Wojna angielsko-francuska.

Zjednoczenie angielskich kolonij na niżu atlantyckim nie popchnęło ich losów na inne tory, ale nie powstrzymało też ich powoli potęgującego się rozwoju. Ta ekspansja kolonji angielskiej wiodła do nieuniknionego starcia się z Francuzami. Od końca XVII wieku zetknęła się kolonizacja angielska na całej linji z francuską. Losy tego wielkiego sporu, który ostatecznie przybrał najostrzejsze formy, były zgóry rozstrzygnięte. Kolon je francuskie zajmowały olbrzymie obszary, zdobyte przez „kawalerów“, pierwszorzędnych indywidualnie, ilościowo jednak nic nie znaczących. Inaczej rozwijały się kolonje angielskie. To też, gdy w roku 1756 wybuchła decydująca walka, atlantyckie kolonje angielskie liczyły już blisko półtora miljona białych, a wszystkie państwa francuskie miały dziesięć razy mniej kolonistów. Wojna, mimo tak wielkiej przewagi angielskiej, trwała lat siedem, zanim skończyła się dla Angl j i zupełnem zwycięstwem. W następstwie wojny Anglja zajęła Kanadę z A k a d j ą i wschodnią, sięgającą do Missisipi, połać Luizjany.

„Stany Zjednoczone“.

Anglicy po zwycięstwie zapragnęli jednak nowe kolonje eksploatować handlowo i podatkowo. W dwa lata po zwycięstwie nad Francuzami wydali Anglicy t. zw. akt stemplowy, „bill“ cłowy, krępujący kolonistów angielskich w ich swobodzie gospodarczej. Koloniści angielscy, którzy opuścili ojczyznę dla obrony wolności sumienia, teraz zrozumieli wartość wolności życia. Wybuchła stąd wojna była krwawa i długotrwała (1775—83). Po stronie walczących o swą niezależność kolonistów stanęła przedewszystkiem Francja; obok najlepszych synów Francji : La Fa-yette’a i Rochambeau’a stanął Kościuszko i Pułaski. Długotrwałość wojny zawdzięczali Anglicy nigdy nie wysychającemu źródłu najemnego żołnierza w Niemczech.

Zupełne zwycięstwo angielskich kolonistów wzbudziło w nich nieznaną im dotychczas świadomość polityczną, a głęboka wiara, ograniczona dotąd do sfery duchowej i nadziemskiej, ogarnęła w nich odrazu cały zakres życia. Z me-sjanizmem duchowym, z którym opuszczali świat stary, skojarzył się teraz mesjanizm polityczny: wiara w wielkie i pomyślne przeznaczenie życiowe. Konstytucja oswobodzonego kraju datuje się z r. 1787, ale wytyczną dla całej psychologji oswobodzonych stała się deklaracja niepodległości Stanów Zjednoczonych z 4 lipca 1776. Ci, którzy uszli ze starego świata tylko dla zbawienia duszy, głoszą w tej deklaracji tylko prawa wolnego i pomyślnego życia.

Zarody „amerykańskiej psychiki“.

Ta wiara i wola pomyślności życiowej musiała się przeobrazić w sobkostwo a nawet manję wielkości. Wszak taką to już man ją był przyjęty przez nowo powstałe państwo tytuł: Stany Zjednoczone Ameryki (United States of America). Ogłoszona w r. 1823 przez prezydenta Monroego deklaracja, znana pod nazwą „Ameryka dla Amerykanów“, nie była niczem innem, jak tylko rozwinięciem myślowem manifestacyjnie w r. 1776 przyjętego tytułu. A przecież ten tytuł, a zarazem program polityczny został wyrażony przez garstkę trzech miljonów ludzi, władających na obsza-

G a b r i 11 a,

rze, równym zaledwie 3°/₀ powierzchni Ameryki Północnej. A jednak ten ambitny i sobkowski tytuł „Ameryka“ i „Amerykanie“, jaki sobie przywłaszczyły Stany Zjednoczone, obiegł świat cały, a dziś niema nikogo w obu Amerykach, któryby śmiał go im zaprzeczać lub o niego zabiegać (-» Słany Zjednoczone).

Polityczna geografia Ameryki.

Obecna geografja polityczna Ameryki Północnej jest wiekuistem dziedzictwem tego lądu. Trzy wielkie dziedziny polityczne : Ameryka Środkowa z Meksykiem i małemi republikami, Stany Zjednoczone i Kanada są dziedzicznie przekazane i terytorjalnie ściśle określone. Ameryka Środkowa, kraj Azteków i Maya, spoczywa w swej dziedzinie przesmykowej, porażona wilgotną spiekotą tropikową, od wieków w sennem marzeniu. Huragany i wstrząsy wulkaniczne pustoszą lub rozpraszają senne gromady ludzi, a niewyczerpana w płodności przyroda tropikowa budzi je do nowego a ciągle tego samego sennego życia.

Odmienny tryb życia rozwinął się w Meksyku na wyniosłych wyżynach, nurzających się tylko swemi stokami w krainie gorącej i ociekającej wilgocią dżungli. Tam, na świeżym powiewie wyżyny zrodziła się największa przedkolumbijska kultura indjańska. Kultura ta w swej zewnętrznej formie runęła, ale w swej duchowej istocie tkwi w dziejach swego fizycznego potomstwa. Ona trwale wyznacza Meksykowi jego granice polityczne, ale szumi fermentem niedostrojonego do siebie produktu zmieszania ras współczesnego Meksykanina. Od XVI wieku w nieustannym konflikcie z najeźdźcą hiszpańskim, potem w konflikcie ze sobą, wpadł Meksykanin w ostatnich latach w fazę skrajnego radykalizmu, pozostającego w rażącej sprzeczności z jego tradycją i warunkami życiowe-mi. Meksyk jeszcze się nie uspokoił, jeszcze nie ujawnił właściwego sobie oblicza.

Reszta lądu dzieli się między dwa państwa : Stany i Kanadę. Granice tych dwóch państw zostały już wytknięte w XVI i XVII w. czynami wielkich podróżników :

Drakego, Champlaina. Mimo odmiennych apetytów, ujawnionych przez Stany, wyrwania się z granic, jakby odziedziczonych, zasada stanu terytorjalnego Ameryki Północnej nie ulega zmianie. Życie, pogłębiające stosunek człowieka do środowiska, powoduje raczej dalsze jeszcze gospodarcze i polityczne rozczłonkowanie tego lądu.

Granica polityczna między Kanadą a Stanami, przebiegająca na wielkich przestrzeniach po równoleżniku, jest zresztą bardziej fizyczną, niż się być wydaje, a wolą ludzką jest dobrze podparta. Granica owa dzieli nietylko wody polarne od zlewiska Missisipi, ale rozgranicza i nastroje, trwające niezmiennie. Stary kulturalno-polityczny guz „Nowej Francji“ i „A k a d j i“, cała francuska Kanada daje gwarancję trwałości tutejszych stosunków geopolitycznych na dłuższą metę.

Stosunek do Anglji, od czasu uspokojenia się francuskiej Kanady zawsze najlepszy, przybrał od r. 1926 formę unji personalnej. Kanada stała się państwem w całem tego słowa znaczeniu niezależnem, utrzymuje reprezentacje na całym świecie i reguluje stosunki swego handlu zagranicznego wyłącznie według swych potrzeb (-» Domin ja).

W ostatnich czasach (luty 1931) zajęła Kanada przyległy archipelag polarny, osłaniając go organizacją swej

wości emigracyjne i komunikacyjne otwierają jednak zupełnie nie dające się przewidzieć perspektywy. Wszak Kanada, licząca dziś około 10 milj. mieszkańców, jest kontynentem i ma kontynentalne przestrzenie do dyspozycji człowieka, a nie należy zapominać, że jest to kraj położony na największej skrótce, w którą musi kiedyś wpaść wir ruchu ludzkiego naokoło świata. Oto odległości:

N.

N jfA D \ A

STANY ZJEDN.

® stacje policji

........północna granica Eskimosów

Ryc. 34. Policja w półn. Kanadzie.

Liverpool — Panama — Yokohama 22.950 km.

Liverpool N. Jork — S. Francisco — Yokohama 19.640 km.

Vancou-

Liverpool — Montreal — ver — Yokohama 17.640 km.

Liverpool — Churchill — Vancou-konnej policji, sięgającą poza granice ver — Yokohama 15.810 km. (Churchill ludzkiej „mieszkanej“.    mała miejscowość nad zatoką Hudsoń-

Kardynalna różnica, która się zazna- ską). czyła w XVII w. między kolonizacją „kawalerów^* w Nowej Francji a „nowych ludzi“ w Nowej Anglji, utrwalona w dwu odmiennych formach pań- więcej jeszcze drzemie niespodzianek.

E. Romer.

Ameryka Północna jest obok Austra-lji jedynym lądem bez dziejów. W niej samej i w jej stosunku do świata naj-

ANALFABETYZM,

nieumiejętność

Były czasy, kiedy analfabetyzm nie

stwowych : kolon j i koronnej angielskiej i wolnego państwa Stanów, wywołała dokładnie te same różnice w rozwoju życiowym tych dwóch światów, pisania i czytania. Słowo pochodzenia Jak w chwili wybuchu wojny francu- greckiego, sko-angielskiej w roku 1756 zaludnienie wielkiego państwa francuskiego był — jak dzisiaj — klęską i hańbą, ale było 10 razy mniejsze od ludności ma- zjawiskiem zupełnie normalnem, czasy, łej nadatlantyckiej kolonji angielskiej, kiedy nawet na tronie siadywali analfa-tak ta różnica przetrwała do dnia dzi- beci, którym umiejętność władania bro-siejszego. Kanada nie liczyła nigdy nią zastępowała w zupełności sztukę wła-więcej, niż 10°/₀ mieszkańców Stanów, dania piórem.

Nie trzeba na to sięgać pogańskich

W ostatnich latach zaszły jednak i w tej dziedzinie zmiany, a mogą zajść czasów. Jeszcze i niejednemu z Piastów i wielkie zmiany. Widzimy w Kanadzie mogłaby się była zdarzyć kłopotliwa wspaniały rozwój rolnictwa — udział okazja, gdyby mu wypadło podpisać się Kanady w światowym eksporcie psze- piórem, a nie mieczem. O Mieszku II nicy wzrósł z 12°/₀ przed wojną do wiemy, że był człowiekiem wykształco-37°/₀ — jeszcze większe zmiany zaszły nym, że znał nawet język grecki i łacinę w przemyśle, który wraz z kapitałem w piśmie i w słowie, ale z następcami amerykańskim przybrał bujną, zame- jego, zwłaszcza w okresie dzielnicowym, rykanizowaną zupełnie postać. Możli- bywało zapewne rozmaicie.

Komisja Edukacji Narodowej — pierwsze w Europie ministerstwo oświaty.

Świadomość tego, że analfabetyzm jest klęską społeczną, paraliżującą wszelki rozwój narodu, szerzy się i gruntuje w społeczeństwie naszem dopiero w dobie odradzania się Polski z saskich popiołów. Komisja FJdukacji Narodowej — pierwsze w Europie ministerstwo oświaty — staje wyraźnie do walki z tą chorobą. Po raz pierwszy w dziejach Polski sprawa wychowania młodych pokoleń uznana została za rzecz państwowej wagi, po raz pierwszy postawiono zasadę, że szkoła winna być nietylko źródłem światła dla jednostek, ale jednocześnie organem kulturalnego podniesienia mas. Nie zdołała Komisja rozwiązać tego zagadnienia, ale pchnęła je z martwego punktu mrzonek i teoryj, zapoczątkowała pracę w tej dziedzinie, wskazała kierunek dalszym pokoleniom. Kierunek ten, nakreślony za niepodległej Rzeczypospolitej, nie stracił swej wartości i później, gdy Rzeczpospolitą rozdarły kruki i wrony.

Przymus szkolny w Polsce porozbiorowej.

Pozbawiony niepodległości naród wyzyskiwał wszystkie chwile ulgi, wszystkie choć trochę jaśniejsze momenty niewoli i gorączkowo rozbudowywał szkolnictwo. Widzimy to w roku 1808, kiedy Stanisław Potocki wprowadza w Księstwie Warszawskiem przymus szkolny, rzecz poza Niemcami nieznaną jeszcze podówczas w Europie, reformę, którą Francja zaprowadziła u siebie dopiero po roku 1870. Widzimy to potem w roku 1815, kiedy tenże Potocki staje na czele Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego i kiedy szkoły ludowe mnożą się, jak grzyby po deszczu. Widzimy to w roku 1861, kiedy Wielopolski, nawracając do dawny cli trądycyj, wskrzesza znów Komisję tejże nazwy, czy wreszcie w roku 1915, kiedy szkoły organizowano dosłownie w ogniu walczących z sobą na ziemiach polskich armij.

Mściwe losy burzyły raz po raz stawiany z takim mozołem gmach szkoły polskiej i raz po raz z nieznaną w Polsce na innych polach wytrwałością przystępowaliśmy do tej roboty na nowo. I nawet w najczarniejszych momentach niewoli dobywał się wszelkiemi porami wciąż i wszędzie na powierzchnię życia szary bezimienny wysiłek tajnej szkółki polskiej, przez oświatę szerokich mas zmierzający do odzyskania niepodległości.

Walka na dwa fronty.

W wieku XIX, czy w początkach XX, walka z analfabetyzmem miała dwa fronty: zewnętrzny i wewnętrzny. Zewnętrzny, to zaborca, z regułv wrogo odnoszący się do wszelkich polskich prób walki z analfabetyzmem ; wewnętrzny, to bezwład i nieufność tej armji analfabetów, którą należało zwalczyć.

Z zaborcą radzono sobie rozmaicie, bo też i zaborca ów niejednakowe metody stosował. W b. zaborze austrjackim po roku 1867 wogóle o represjach mowy nie było, to też był to jedyny skrawek ziemi polskiej, na którym możliwa była wogóle w drugiej połowie w. XIX legalna walka z analfabetyzmem. W zaborze pruskim analfabetyzm wytępiono, jak wiadomo, doszczętnie, ale przy pomocy niemieckiego, niestety, elementarza. Tam dziecko w wieku szkolnym musiało odbywać dwojaką naukę: jawną w szkole niemieckiej, tajną w ukrytej szkółce polskiej.

Symboliczna dziura w płocie.

Najgorzej było w zaborze rosyjskim, gdzie zaborca utrzymywanie ludu w ciemnocie stawiał jako punkt programu swej działalności, jako środek ułatwiający mu rządy w podbitym kraju. Szkoła polska w tych warunkach musiała zniknąć z powierzchni ziemi, ukryć

Świat i życie.

się, zakonspirować. Konspirowali nauczyciele, uczyły się konspirować dzieci. We wsi Jasicę powiatu opatowskiego zrobiono w parkanie otaczającym ogród specjalną dziurę, zamaskowaną ruchomą sztachetą, by dzieci przychodzące na naukę nie potrzebowały iść gościńcem, na którym mogłyby je dostrzec niepowołane oczy. Ta jasicka dziura w płocie jest niezwykle charakterystycznym przykładem, jeśli nie symbolem warunków, wr jakich żyła szkoła polska w owrym czasie.

Naogół można powiedzieć, że z dwóch zaborów, w których szkoła polska żyła w podziemiach, trudniejsza była konspiracja w zaborze pruskim, którego władze były sprytniejsze, a mniej przekupne. Moskiewskich strażników, czy inspektorów można było zawsze oszukać albo obezwładnić brzęczącym, czy szeleszczącym argumentem.

Wrogie czcionki: szwabachz 1 gratdank».

Na marginesie walki z elementarzem polskim należy wspomnieć jeszcze o niedorzecznych projektach germanizacji, względnie rusyfikacji przy pomocy książek drukowanych obcemi czcionkami, bądź niemieckiemi gotyckiemi (szwaba-cha), bądź rosyjskiemi (grażdanka). Tekst polski, podany w obcej szacie, miał tę szatę uczynić mniej obcą. Pomysły te oczywiście nie wytrzymały próby życia i zostały rychło zaniechane.

Nieufnotć ludu 1 je] przełamanie.

Walka z drugim, wewnętrznym wrogiem była bodaj cięższa jeszcze i przykrzejsza. Nieufność ludu była potęgą, o którą rozbijały się czasem największe wysiłki apostołów oświatowych. Motywem jej było skąpstwo, obawa przed represjami ze strony władz, a najczęściej prosta, skostniała inercja.

We wsi Wielączy, pow. zamojskiego ludność miejscowa zdemolowała budynek szkolny, żeby nie płacić składki szkolnej. Rzecz dzieje się nie za Paskie-wiczowskich czasów, ale w początkach XX wieku. W tym samym czasie w innej wsi tegoż powiatu ludność przez dłuższy czas nie dopuszczała z tych samych motywów do postawienia budynku szkolnego, rozbierając w nocy to, co cieśle zbudowali w dzień.

P. Zofja Przewłocka w Woli Gałązow-skiej, pow. lubelskiego piekła dla dzieci pierniki i inne łakocie i temi środkami utrzymywała frekwencję w swej szkółce tajnej, mimo opozycji ze strony rodziców, którzy zrazu posuwali się nawet do bicia dzieci za chodzenie na naukę. Było to w okresie popowstaniowym.

Inny ziemianin po rublu płacił za nauczanie czytania i pisania jednego analfabety.

Nieufność ludu występuje nietylko w stosunku do „pańskiej“ nauki. Bezimienna już, niestety, Kurpianka ze wsi Kruszą długi czas zbierała grosz do grosza, żeby za oszczędzone wkońcu 100 rubli założyć ochronkę. Kiedy przyszło do realizacji projektu, musiała działać w największej tajemnicy, „kretem się trza podnurzyć“, mówiła, żeby sąsiedzi nie zmiarkowali, „co ona w tern ma“.

Nieufnością, nietolerancją grzeszy zazwyczaj najbardziej starsze pokolenie, to samo może, które w młodości swej rwało się do nauki, do książki, do szkoły.

Nieufność, raz przełamana, zwykle nie wracała już więcej. Temu przypisać należy, że na tejże wsi spotkać można czasem dowrody niezwykłego wprost przywiązania do szkoły.

We wsi Słoniny okręgu wieluńskiego ojciec, który nie miał za co kupić synowi obuwia, a nie chciał go pozbawiać nauki, nosił chłopca w zimie codzień do szkoły i odnosił po lekcjach do domu — fakt zanotowany w sprawozdaniu pierwszego polskiego inspektora szkolnego w Wieluniu w r. 1918.

Analfabetyzm powrotny.

Chłop naogół łatwiej godził się ze szkołą, o ile nie potrzebował płacić za nią składki. Stąd liczne w całym kraju rzesze wędrownych nauczycieli, którzy za kąt do noclegu i kęs strawy uczyli dzieci po chałupach, przenosząc się co pewien czas od jednego gospodarza do drugiego. Obowiązywała i tu pewna drobna składka w gotowiźnie, boć i nauczyciel czasem jakiego grosza potrzebował i dla strażnika wypadło mieć, żeby go skłonić do milczenia.

Rozwinął się też z biegiem czasu samorzutnie zwyczaj, zwany zagranicą metodą Lancastre’a, obywający się na stałe zupełnie bez nauczyciela, a polegający na tern, że od dzieci starszych uczyły się alfabetu młodsze. Rezultaty tego rodzaju metod nauczania nie były bogate. Dzieci źle uczone, nie mające okazji do nabycia wrprawy i pogłębienia swoich znajomości, zapominały najczęściej tego, czego się były nauczyły, i popadały w t. zw. analfabetyzm powrotny.

Najgorszy okres.

W Królestwie Kongresowem u schyłku XIX wieku liczono 59°/₀ analfabetów. Zgórą tedy połowa ludności nie umiała czytać i pisać. W Niemczech w tym samym czasie jeden analfabeta przypadał na 2000 mieszkańców. W Galicji, gdzie jak się rzekło, od roku 1867 pracowały już szkoły polskie, analfabetów było około 25°/₀. W zaborze pruskim analfabety nie było już oddawna na lekarstwo. Dzieci, które po polsku czytały, nie rachował tam nikt, a jeśli rachował, to nato, by rodziców zato gnębić karami.

Strajk szkolny w 1905 roku.

W roku 1905, po katastrofie na Dalekim Wschodzie, zatrzęsło się w posadach imperjum rosyjskie ; zdawało się, że zmora rządów rosyjskich w Polsce osłabnie albo zniknie zupełnie. Jak tyle razy i przedtem i potem, tak i tym razem jeden z pierwszych kroków budzącego się z odrętwienia narodu prowadził do szkoły. Ruch ten przybiera odrazu niemal żywiołowe formy : 20 lutego 1905 r. wypowiada posłuszeństwo szkole rosyjskiej młodzież polska, rozpoczynając pamiętny strajk szkolny i pociągając za sobą do walki o szkołę polską starsze społeczeństwo.

Polska Macierz Szkolna.

W dwa miesiące później, w dniu 28 kwietnia, odbyła się z inicjatywy inż. Józefa Świątkowskiego pierwsza narada organizacyjna Polskiej Macierzy Szkolnej. Chodziło o to, by ująć w zorganizowane formy ów żywiołowy pęd, jaki opanował społeczeństwo, ów głód, entuzjazm pracy społeczno-oś wiato we j, jaki płonął wówczas wszędzie, we wszystkich sferach i ośrodkach narodu. Popłynęły szeroką rzeką składki, ofiary pieniężne, sięgające w poszczególnych wypadkach sumy 100.000 rubli, popłynął szerszą jeszcze rzeką ofiarny, bezimienny trud tysiącznych pracowników szkoły.

Rząd rosyjski otrząsnął się rychło z niemocy i pożałował swych ustępstw, stąd też dzieje Macierzy wr ciągu pierwszego okresu jej działalności do zamknięcia w grudniu 1907 roku, to jedno pasmo ciężkich zmagań się z rosnącą z miesiąca na miesiąc reakcją władz rosyjskich. W zmaganiach tych marnowała się olbrzymia ilość sił. Wielkim ich zapasem musiała rozporządzać Macierz, skoro mimo tak paradoksalnie ciężkich warunków istnienia, mimo przeszkód i szykan, czynionych jej na każdym kroku, mogła w sprawozdaniu z pierwszego już roku wykazać się tak wielkie-mi cyframi, jak: 115 tysięcy członków w 781 kołach, blisko mil jon rubli w dochodach, 61.908 dzieci w swoich szkołach, 222 tysiące tomów w bibljotekach i czytelniach i t. d., i t. d.

Macierz okazała się zbyt groźnym wrogiem dla rosyjskiego panowania w Polsce. W grudniu 1907 roku władze rozwiązały tę instytucję. Łatwiej wszakże było rozwiązać, niż unicestwić : Macierz zeszła pod ziemię i robiła dalej swoje w tajnej szkółce polskiej.

Walka z analfabetyzmem w wolnej Polsce.

Właściwa walka z analfabetyzmem rozpoczyna się na ziemiach polskich od chwili, gdy rozszalała na nich wojna światowa. Dziwnem się to wydaje, ale ten straszliwy, niszczący orkan, przed którym nic ostać się nie mogło, w dziedzinie walki z ciemnotą więcej sprawił, niż kilkadziesiąt lat ofiarnej pracy naszych apostołów oświaty. Wojna rozbiła trój-zaborową potęgę i zdjęła z nas więzy niewoli, z drugiej zaś strony przeorała do dna dusze polskie, oczyściła je z niejednego przesądu, przetarła niejedne oślepłe w niewoli oczy, rozgrzała niejedno serce.

Wystarczy zestawić z sobą kilka cyfr.

Dnia 1 stycznia 1914 r. było w Królestwie Kongresowem na tysiąc mieszkańców 34 uczniów szkoły elementarnej, w dwa lata później cyfra ta podwaja się, w r. 1917 sięga liczby 76 uczniów.

chodziło do szkoły

Na dziesięcioro dzieci w wieku szkolnym

nie chodziło do szkoły

w r. 1909 (Królestwo Kongresowe).

6.5    /n

rm

w r. 1920 (Rzeczpospolita Polska).

9,0

/T 1,0

w r. 1927 (Rzeczpospolita Polska).

Ryc. 35. Coraz mniej analfabetów w Polsce.

Na dziesięciu obywateli państwa polskiego w r. 1927

umiało czytać i pisać

nie umiało czytać i pisać

♦    jl 9 *i

(Sf

wśród dorosłych.

9,o    ra i,o

wśród dzieci w wieku szkolnym.

Ryc. 36. Analfabetyzm wśród dzieci i dorosłych.

A był to wszakże dopiero początek. Od cyfr analfabetyzmu u schyłku XIX wieku odbiegliśmy już dziś bardzo daleko.

Już spis r. 1921 wykazywał, że w Polsce było 32,7°/₀ analfabetów, a więc prawie połowa tego, co było przed ćwierć-wiekiem. Od tego czasu minęło przeszło dziesięć lat wytężonej pracy. Analfabetyzm wymiera i wygasa. Wymiera, bo analfabetami są u nas przeważnie ludzie starsi, którzy ciemnotę swą wynieśli jeszcze z czasów niewoli, a wymierając, zmniejszają z każdym dniem odsetek analfabetów. Wygasa, bo poza szkołami pracują w Polsce tysiące kursów dla dorosłych, które również tę klęskę zmniejszają skutecznie. W roku 1927/8 prowadzono ogółem 6.722 zespoły kursów dla dorosłych, w tern blisko 4.000 dla analfabetów i półanalfabetów. W ten sposób ubywa rocznie około 100.000 analfabetów. W wojsku rok rocznie uczy się około 60.000 żołnierzy analfabetów. W okresie lat 1921—1928 daje to spadek analfabetyzmu o 6,4°/₀, dziś mamy tedy już zapewne dla całego państwa niepełne 25% analfabetów. A młodsze roczniki coraz liczniej przepływają przez szkołę. W roku 1920/21 uczęszczało do szkół powszechnych 65,l°/₀ dzieci w wieku szkolnym, gdy w 1927/28 już 92,8°/₀.

Klęska analfabetyzmu nie rozkłada się równomiernie na cały kraj. Silniej występuje ona na wsi, niż w mieście, nadto wzrasta przy posuwaniu się z zachodu na wschód. Miasta już w r. 1921 wykazywały zaledwie 13,5 % niepiśmiennych i tam ten odsetek najbardziej jeszcze od tego czasu spadł.

Różnice między wschodem i zachodem są ogromne. Na Śląsku, który miał gęstość zaludnienia 280 osób na km. kw. i 85°/₀ ludności polskiej, analfabetów było zaledwie 2,5% Przeciwnie, na Polesiu, o gęstości zaludnienia 25 osób na km. kw. a 25% Polaków, analfabetyzm wynosił zgórą 70%. Jak widać z tych cyfr, analfabetyzm występuje głównie na obcych etnograficznie kresach wschodnich. Inne mniejszości narodowe, jak Niemcy i Żydzi, analfabetów nie mają zupełnie.

Apostołowie oświaty.

Mało przesady jest w użytem przeze mnie kilkakrotnie słowie: apostoł oświaty. Ile bohaterstwa wsiąkło w tę cichą, bezimienną pracę, to może ocenić ten tylko, kto zna warunki bytu naszych zapadłych wiosek czy małych miasteczek, gdzie człowiek uczący dzieci skazany był na odcięcie od świata, rzucony na łaskę i niełaskę bardziej lub mniej niekulturalnego otoczenia, gdzie po ciężkiej pracy w szkole czekał go w domu niedostatek, brud, brak elementarnych wygód, gdzie na każdym kroku narażony był na szykany, jad, intrygi, zawiści, przesądy otaczającego go zaścianka.

A jeszcze trzeba sobie uprzytomnić, jak wyglądały te wsie czy małe miasteczka pięćdziesiąt lat temu, bez rad ja, telefonów, autobusów — bodaj bez książki nawet.

W oczach staje „Siłaczka“ Żeromskiego, stają świetlane postacie Brzezińskiego lub Promyka, malującego swój elementarz na ścianie stodoły od strony gościńca.

Jakich sił wymagało takie apostolstwo! Ile ich marniało, ile spalało się nieproduktywnie w tym ogniu! I skąd się brały te siły?

Pono z miłości do jasnych, płowych główek, co z patykiem czy inną „skazów-ką“ w ręku „ślabizowały“ mozolnie na „lamentarzu“ długie, czarne szeregi liter.

K. Konarski.

Uwaga. Zestawienia statystyczne, podane na rys. A w artykule niniejszym, zawierają pewne niedokładności, których jednak nie dało się uniknąć: liczby mianowicie, tyczące się stosunków w całej Rzeczypospolitej w latach 1920 i 1927, porównano z da-nemi dla b. Królestwa Kongresowego z roku 1909. Wynikło to z niemożności otrzymania dokładniejszych danych statystycznych za okres przedwojenny.

ANALIZA I SYNTEZA. Dziecko, któremu da się do ręki jakiś nieznany mu przedmiot, jakąś np. nową zabawkę, chciałoby wiedzieć, z czego zabawka ta jest zrobiona. Tą ciekawością wiedzione, rozkłada ją na części, lub lepiej rozbija, czy rozdziera ją bez planu i ładu, najczęściej tak, że złożyć ją zpowrotem jest rzeczą trudną lub wręcz niemożliwą. Ale dziecko rozkawałkowaniem przedmiotu najczęściej swą ciekawość już zaspokaja. Inaczej człowiek dorosły. Ten, chcąc np. zbadać zegarek, nie zadowoli się poznaniem jego części składowych, lecz będzie chciał jeszcze wiedzieć, jak te części ustosunkowują się do siebie, jak współpracują. Da zaś dowód, że i tę tajemnicę posiadł, gdy z części, na które zegarek rozłożył, potrafi napowrót złożyć dobrze funkcjonującą całość.

Chęć poznania przedmiotu skłania nas do rozkładania go na części i do odbudowywania go z tych części napowrót. Te dwie tendencje rozkładania i składania dadzą się wyśledzić w każdej prawie czynności, mającej na celu dokładne poznanie jakiegoś przedmiotu.

Analiza chemiczna.

Gdy chemik chce dokładnie poznać jakieś ciało złożone, bada, z jakich części ciało to się składa, i badania swe posuwa tak daleko, aż dotrze do części chemicznie nierozkładalnych, do pierwiastków. Tę czynność chemika nazywamy analizą chemiczną. Wyraz ten pochodzi od greckiego dvaXvco (analyo), co zna-ezy dosłownie „rozwiązać“, w dalszych zaś znaczeniach „wyjaśnić“, a wreszcie „zniszczyć“, „zburzyć“. Oto chemik przepuszcza np. przez zakwaszoną wodę prąd elektryczny i stwierdza, że w naczyniu wody ubywa, że natomiast wytwarzają się dwa gazy, które dają się rozpoznać jako wodór i tlen. Tak przeprowadził chemik analizę chemiczną wody. Innemi znów środkami analizuje chemik cukier, rozkładając go na węgiel, wodór i tlen, to znów sól, znajdując chlor i sód jako jej składniki.

Synteza chemiczna.

Chemik nie poprzestaje jednak na rozkładzie, na analizie, lecz czasami dla kontroli przeprowadzonej przez się analizy, czasami zaś dla innych celów usiłuje z elementów złożyć jednolite całości. Tak np. dla kontroli, czy woda istotnie składa się wyłącznie z wodoru i tlenu, które przez analizę wydobył z wody, miesza chemik te gazy razem i otrzymuje mieszaninę, która zapalona eksploduje z głośnym hukiem (zowie się dlatego mieszaniną piorunującą) i przemienia się po eksplozji w wodę. Niekiedy chemik, poznawszy, jak przyroda buduje ciała złożone, wyposażone w własności nowe, nie zawarte w ich składnikach, z powodzeniem wyręcza przyrodę w jej budownictwie. Czyni to zwłaszcza tam, gdzie przyroda okazuje się zbyt skąpa i nie udostępnia ciał złożonych w tych ilościach, w jakich są potrzebne człowiekowi, lub nie dostarcza ich wcale. Tak np. wydarłszy przyrodzie tajemnicę planu, wedle którego zbudowane są niektóre leki, niektóre barwniki potrzebne w przemyśle tkackim, chemik sam je buduje z prostych a łatwiej dostępnych składników. Ta czynność składania ciał bardziej złożonych z elementów prostszych zowie się syntezą chemiczną. Termin synteza pochodzi też z języka greckiego, wywodząc się od czasownika owri&rjfu (syntithemi) t. zn. .zestawiam“, „składam“.

Analiza i synteza myślowa.

Analiza chemiczna, jak również i synteza, jest zabiegiem fizycznym, jest manipulacją, wywołującą zmiany w przedmiotach, których dotyczy. Lecz wyrazów „analiza“ i „synteza“ używamy także w odniesieniu do pewnych czynności czysto myślowych, które nie wpływają zmieniająco na przedmioty. Wszystkie te czynności myślowe, które pod nazwą analizy i syntezy będą poniżej omówione, nazywają się też, dla odróżnienia od analiz i syntez manipulacyjnych (jak np. chemiczna), analizami i syntezami myślowemi.

Analiza abstrahująca.

Dajmy na to, że pokazano nam jakiś przedmiot, np. skrawek kolorowego papieru, i polecono go nam opisać. Chcąc się wywiązać z tego zadania, zwrócimy naprzód naszą uwagę np. na jego barwę, później na kształt, następnie na jego rozmiary i t. d. Zwracając kolejno uwagę na różne cechy opisywanego przedmiotu, wyodrębniamy je w myśli od innych. Lecz wyodrębniamy je tylko w myśli, nie oddzielając ich faktycznie od innych. Jeśliby ten skrawek papieru nie był jednostajnie zabarwiony, lecz składał się z różnobarwnych pól, wówczas, opisując go, musielibyśmy wymienić te części składowe i zająć się każdą z nich zosobna. Byłoby to niejako podzielenie w myśli całego przedmiotu na jego części składowe. Taka wyróżniająca czynność myślowa nazywa się analizą abstrahującą. Analiza ta sprawia, że własności lub części, splecione w opisywanym skrawku papieru w jednolitą całość, w myśli naszej występują oddzielnie, choć w samej rzeczy pozostają niejako zrośnięte razem.

Analiza literacka.

Ilekroć jakiś przedmiot próbujemy opisać, a więc wymienić znamionujące go własności lub części, z których się składa, musimy wpierw dokonać takiej analizy abstrahującej. Przywodzi nam ona kolejno na myśl poszczególne własności lub części, z których następnie w opisie zdajemy sprawę. To też wszędzie tam, gdzie ma się do czynienia z opisem przedmiotów bezpośrednio nam dostępnych, możemy mówić, choć nieza-wsze mówimy, o analizie. A więc np. opisu jakiegoś zwierzęcia nie nazywamy analizą zoologiczną, ale już opis jakiegoś poematu określa się mianem analizy literackiej. Ponieważ zaś poemat to całość, na którą składa się jego zewnętrzna szata słowna z jednej i treść z drugiej strony, więc analiza literacka polega na wyróżnieniu cech i części zarówno szaty słownej, jak i treści poematu. Do analizy literackiej jakiegoś utwroru należeć będzie zwrócenie uwagi na jego styl, na gatunek literacki, do którego utwór ten należy, wyróżnienie głównych jego części składowych, wydobycie jego idei przewodniej i t. d. We wszystkich tych zabiegach mamy do czynienia z analizą abstrahującą, z wyróżnianiem w myśli różnych własności lub części utworu literackiego.

Analiza historyczna.

Mówi się też o analizie historycznej, nazywając tern mianem tę część pracy historyka, która polega na rozpatrzeniu tych własności źródeł i dokumentów historycznych, bezpośrednio mu dostępnych, które posłużyć mogą dla domyślenia się na ich podstawie zdarzeń przeszłości, niedostępnych bezpośredniej obserwacji badacza. Gdy więc historyk z pośród różnych cech leżącego przed nim dokumentu wyróżnia w myśli te, po których można poznać, z jakiego czasu ów dokument pochodzi, kto jest jego autorem, czy dokument jest kop ją czy oryginałem, jaka jest jego treść i t. d., wówczas uprawia on analizę abstrahującą, która w tym wypadku zowie się analizą historyczną.

Synteza konkretyzująca.

Postawmy się teraz w położeniu tego, kto przedmiotu opisywanego nie widzi, lecz wie o nim tylko tyle, ile mu opisujący o nim zakomunikował. Jego znajomość przedmiotu opisywanego będzie mniej bogata, niż ta, którą posiada ktoś, kto wprost na przedmiot opisywany patrzy. Wiedza, jaką on o przedmiocie opisywanym posiada, składa się z luźnych szczegółów, nigdy nie wyczerpujących wszystkich własności przedmiotu, tych bowiem jest zbyt wiele, aby z nich w jakimkolwiek opisie zdać sprawę w sposób wyczerpujący. Nadto najdokładniejszy opis przedmiotu nie daje nigdy tego, czego dostarcza bezpośredni z nim kontakt, tego, co daje np. zobaczenie przedmiotu; nie daje on mianowicie tej żywej spoistej całości, w której wszystkie własności przedmiotu są w najściślejszy sposób zrośnięte ze sobą. Fantazją musi nadrabiać ten, kto, nie widząc przedmiotu, lecz wiedząc o nim tylko z opisu, zechce wytworzyć sobie nań pogląd naoczny. Czynność myślowa odwrotna do analizy abstrahującej, przywracająca w myśli przedmiotowi rozbitemu przez analizę myślową na elementy jednolitość i spójność, stanowi pewną postać myślowej syntezy, którą nazywamy syntezą konkretyzującą (łac. concretus — zrośnięty).

Przykładem takiej syntezy konkretyzującej jest np. rekonstrukcja wyglądu jakiegoś zwierzęcia z zamierzchłej epoki geologicznej, dokonana przez uczonego paleontologa na podstawie szczątków szkieletu. Do takiej syntezy dąży też np. historyk, gdy, zapoznawszy się na podstawie analizy historycznej dokumentów z poszczególnemi faktami dziejowemi, umiejscowionemi w czasie i przestrzeni, lecz stanowiącemi jakgdyby różnobarwną mozaikę, nie tworzącą jakiegoś uchwytnego wzoru, zdąża do tego, by z nich wyprowadzić całość spójną taką, jakąby się ona przedstawiała naocznemu świadkowi minionej epoki, by z nich utworzyć całość żywą, nietylko zrozumiałą, ale odczutą w jej rzeczywistości. Podobnej syntezy konkretyzującej dokonywa badacz twórczości poety, który po wydobyciu z niej przez abstrahującą analizę różnorodnych elementów stara się z nich zrekonstruować spoisty pogląd na koleje życia i twórczości artysty, abyśmy go rozumieli i odczuwali tak, jak rozumiemy i odczuwamy działalność naszych bliskich lub naszą własną, by duchowa postać poety stanęła przed nami jak żywa.

Analiza pojęciowa. Definicja analityczna.

Analiza abstrahująca jest jedną z postaci analizy myślowej, lecz nie jedyną. Inną jej postacią jest analiza pojęciowa. Znajduje ona szerokie i ważne pole zastosowania w tych wypadkach, gdy chodzi nam o zdobycie jasności i wyraźno-ści w rozumieniu znaczenia pewnego wyrazu. W znaczeniach wyrazów splecione bywają niejednokrotnie różnorodne elementy i to tak ściśle, że tworzą one całość, w której niełatwo je rozpoznać. Co znaczy wyraz „bohaterstwo“, co znaczy „wolność“, co znaczy „sprawiedliwość“? Oto zagadnienia, które rozwiązuje się przez rozwinięcie odnośnych znaczeń, przez wydobycie elementów na te znaczenia się składających. Rozwijanie złożonego znaczenia danego wyrazu stanowi pewnego rodzaju rozbiór, pewnego rodzaju analizę myślową, którą nazywamy analizą pojęciową. Pojęcie bowiem to to samo, co znaczenie pewnego wyrazu. Rezultat analizy pojęciowej, rezultat rozczłonkowania znaczenia pewnego wyrazu na jego elementy bywa podawany w definicjach, które ze względu na to, że są owocem pewnej analizy, nazywają się definicjami analitycznemu Taką analityczną definicją bohaterstwa, która rozwija tylko znane nam już znaczenie, byłoby zdanie: bohaterstwo jest to czyn bezinteresowny, którego wykonawca świadomie naraża się na wielkie niebezpieczeństwo dla wzniosłego celu.

Synteza pojęciowa. Definicja syntetyczna.

Zdarza się jednak czasem, że potrzebne nam jest stworzenie nowego pojęcia. Komplikujące się warunki życiowe lub postępująca naprzód nauka niejednokrotnie tego wymagają. Czasy przedwojenne nie znały pojęcia paskarza, fizyka z czasów Newtona nie znała pojęcia elektronu i t. p. Pojęcia te powstają w umyśle człowieka podobnie, jak nowe związki chemiczne w retorcie chemika, przez zespolenie w jedno wyanalizowanych uprzednio składników. Definicje, przez które jakiś nowy wyraz wyposażony zostaje takiem świeżo skonstruowanem pojęciem, zowią się definicjami syntetycznemu Procesy myślowe, których owocem są takie definicje, zowią się syntezami pojęciowemu Tak np. meteorolog ja tworzy nowe pojęcie gradjenta, podając definicję : gradjent jest to iloraz z różnicy ciśnień w dwu miejscach na powierzchni ziemi przez ich odległość, mierzoną w stopniach szerokości geograficznej. Możnaby sobie sfabrykować pewne nowe pojęcie, choćby dla żartu, i dobrać dlań nowy jakiś wyraz, podając następującą definicję: ziewpar jest to człowiek, który nigdy nie ziewał w ciągu dnia parzystą ilość razy. Ta definicja, nie wyłu-szczająca żadnego posiadanego już pojęcia, lecz stwarzająca nowe, jest przykładem definicji syntetycznej.

Zdania analityczne i syntetyczne.

Twierdzenia aprioryczne.

Analiza pojęciowa, prowadząca do definicji, polega na wykryciu wszystkich elementów zespolonych w danem pojęciu. Analiza pojęciowa nie musi jednak być doprowadzona aż do końca. Może się ona zadowolić wyróżnieniem niektórych tylko elementów, zawartych w pewnem pojęciu. Rezultat takiej niedokończonej analizy pojęcia nie wyrazi się w definicji, lecz w jakiemś innem zdaniu. Taką niedokończoną analizę pojęcia bohaterstwa wyraża np. zdanie: „bohaterstwo jest czynem bezinteresownym“. W zdaniu tern orzekam o bohaterstwie coś, czego odpowiednik zawiera się w pojęciu bohaterstwa, jakkolwiek pojęcia tego nie wyczerpuje. Zdania, w których o jakimś przedmiocie orzekamy to, co zawiera się już w pojęciu tego przedmiotu, nazywają się zdaniami analitycznemi. Przeciwnie zaś zdania, w których o przedmiocie orzeka się coś, czego przez analizę pojęcia tego przedmiotu nie da się wydobyć, zowią się zdaniami syntetycznemi. Zdanie : „Pierwszy stycznia roku 2000 będzie w Warszawie dniem pochmurnym“ jest zdaniem syntetycznem, w którem orzekam o jego podmiocie coś, czego przez rozczłonkowanie pojęcia tego podmiotu nie mógłbym zeń wydobyć. Zdania analityczne możemy wypowiadać z poczuciem pewności, nie potrzebując ich sprawdzać w doświadczeniu. Że koło jest okrągłe, lub że kwadrat ma cztery boki, że bohaterstwo jest czynem bezinteresownym, wszystko to twierdzić możemy, nie odwołując się do tego, co nam zmysły mówią. Takie twierdzenia, które można wygłaszać, nie oglądając się na świadectwo doświadczenia, noszą nazwę twierdzeń apriorycznych. One to stanowią podstawę najpewniejszej z nauk, mianowicie matematyki.

Synteza naukowa.

Nakoniec o jednej jeszcze, bodaj najważniejszej postaci myślowej analizy i syntezy. Weźmy pod uwagę zdanie następujące: „Wszystkie ciała o ciężarze gatunkowym większym, niż ośrodek, w którym się znajdują, spadają ku środkowi ziemi“. Zestawmy to zdanie z ta-kiemi, jak : kamień spada w powietrzu, drzewo spada w powietrzu, ołów spada w wodzie, i t. d. Rzuca się nam w oczy, że stosunek między tern zdaniem ogól-nem, głoszącem coś o wszystkich ciałach, a temi zdaniami, które dotyczą poszczególnych rodzajów ciał, jest taki, iż możemy to ogólne prawo uważać za zebranie, za połączenie w jedną zwartą formułę tamtych licznych poszczególnych prawd. Operacja myślowa, która prowadzi do takich ogólnych praw, do ujęć większej ilości faktów w jedno ogólne prawo, zasługuje również na nazwę syntezy. Innym przykładem takiej syntezy poszczególnych faktów w jednem prawie ogólnem są prawa Keplera, które ujmują w jedno ruchy poszczególnych planet.

Lecz na tern ujmowaniu faktów poszczególnych w ogólne prawa nie poprzestaje umysł ludzki. Dąży on jeszcze do tego, aby owe rozliczne prawa ująć zko-lei w jedną formułę. I tak np. Newton ujmuje ogólne prawo spadania ciał i prawa Keplera, dotyczące ruchu planet, w prawie wyższego rzędu, w prawie grawitacji, głoszącem, że dowolne dwa ciała przyciągają się z siłą wprost proporcjonalną do iloczynu ich mas, a odwrotnie proporcjonalną do kwadratu ich odległości. Owe prawa niższego rzędu zostają tu zebrane w prawie grawitacji, jednak nie jako poszczególne jego przypadki, ale zostają w niem zebrane w tym sensie, że zarówno prawo spadania ciał, jak też i prawa dotyczące ruchu planet, wynikają z ogólnego prawa grawitacji jako jego logiczne następstwa. Dzisiejsze teorje fizykalne nie poprzestają w swym syntetyzującym pochodzie na prawie grawitacji, ale podają prawa jeszcze wyższego rzędu, z których znów prawo grawitacji, jako ich logiczne następstwo, wynika.

Taki postęp myśli badawczej od faktów do praw ogólnych, obejmujących te fakty jako swe szczególne przypadki, i dalej od tych praw ogólnych do praw jeszcze wyższego rzędu, z których tamte jako ich logiczne następstwa wynikają, nazywa się syntezą naukową. Istotnie w tych prawach wyższych rzędów, z których prawa rzędów niższych, a za ich pośrednictwem poszczególne fakty logicznie wynikają, fakty owe tkwią jako ich logiczne następstwa, ujęte w nich razem w jednej lub kilku zwięzłych formułach.

Drogą odwrotną, od praw i teoryj do faktów, idzie człowiek praktyki, pragnący na podstawie znajomości praw przewidywać przebieg poszczególnych zjawisk, a więc np. astronom, który na podstawie ogólnych praw astronomji przewiduje zaćmienie słońca, rolnik, który na podstawie praw botaniki dobiera środki dla skutecznej hodowli roślin, inżynier, który prawa statyki stosuje przy budowie mostów. Postępowanie ich polega na wydobywaniu wiedzy o poszczególnych wypadkach z ogólnych praw i teoryj, które tę wiedzę kryły w sobie w skondensowanej postaci. Postępowanie takie, polegające na wysnuwaniu wniosków logicznych z teoryj, nazywają też niekiedy analizą, lecz dla odróżnienia od innych analiz myślowych analizą dedukcyjną (-» Indukcja i dedukcja).

K. Ajdukiewicz.

ANARCHIZM. Słowo to pochodzi od greckiego wyrazu avaQ%ia (anarchia), znaczącego dosłownie stan bezwładzy, czyli stan, w którym stosunków ludzkich nie określa i nie reguluje żadne prawo, posługujące się przymusem. Stan taki uznawany jest za ideał przez niektórych utopistów, odnoszących się negatywnie do instytucji państwa. Już w starożytności u niektórych sofistów greckich i późniejszych stoików można odnaleźć pierwsze zawiązki idei anarchistycznych. Pełny jednak swój rozwój osiągają one dopiero pod koniec XVIII wieku i w ciągu pierwszej połowy XIX wieku w mniej lub więcej bezpośrednim związku z rewolucjami i przewrotami poli-tycznemi tego okresu.

Teoretycy anarchizmu.

Pierwszy systematyczny wykład teorji anarchizmu jako systemu politycznego znajdujemy w dziele pisarza angielskiego Williama Godwina w r. 1793 p. t. An enquiry concerning political justice and its influence on general vir-tue and happiness (Studjum tyczące się sprawiedliwości politycznej i jej wpływu na cnotę i szczęście powszechne). Godwin wywodzi w swem dziele, że przyczyną wszelkiego zła i niedostatku w społeczeństwach są państwa ze swo-jemi ustrojami, wywierającemi na ludzi przymus w interesie nie ogólnym, ale poszczególnych grup a nawet jednostek. Rozważania Godwina podjął i dalej rozwinął jeden z najwybitniejszych przedstawicieli socjalizmu t. zw. „utopijnego'⁴, myśliciel i pisarz francuski, Piotr Józef Proudhon w dziełach o własności prywatnej, którą określa jako „kradzież⁴⁴, przedewszystkiem zaś w dziele p. t. Idée générale de la Révolution au XIX siècle (Idea główna rewolucji w XIX wieku). Proudhon, który w tern dziele nazywa rozwijaną przez siebie te-orję „anarchizmem⁴⁴, usiłuje wykazać i dowieść, że postęp społeczny i zabezpieczenie szczęścia wszystkim ludziom wymaga zniesienia państwa i jego przymusu, które powinny być zastąpione przez dobrowolne związki ludzi, przedewszystkiem producentów. Jeden jedyny wielki bank ludowy — banque d *échange (bank wymiany), lub banque du peuple (bank ludowy)—wydawałby tym związkom bezprocentowe pożyczki na zakupno narzędzi i materjałów, wzamian za co związki te oddawałyby do rozporządzenia bankowi wszystkie produkty swej pracy po kosztach własnych, czyli bez żadnego zysku. Bank zaś rozdzielałby te produkty według potrzeby w całym kraju. Żarliwym kontynuatorem pomysłów i nauk Proudhona jest wielki rosyjski propagator rewolucji politycznej i socjalnej, Michał Bakunin, który, jakkolwiek także przychyla się w stronę komunizmu jako jedynie sprawiedliwego stanu społecznego, to jednak w pismach swoich i niezliczonych mowach występuje przedewszystkiem za zburzeniem całego porządku państwowego wogóle w myśl głoszonej przez siebie zasady, że „niszczenie jest zarazem tworzeniem“, i z wiarą, że gdy tylko zniszczone zostaną państwa, i to bez względu na taką czy inną ich formę, to wtedy ludzie, pozostawieni sami sobie, jedynie dzięki właściwej ich naturze dobroci i zdrowemu rozumowi sami już wytworzą nowe, doskonalsze formy współżycia. Następcą Bakunina w rozwijaniu idei anarchistycznych był arystokrata rosyjski książę Kropotkin, a także i znakomity pisarz rosyjski Lew Tołstoj, który występuje w swych pismach filo-zoficzno-moralizatorskich jako anarchista, coprawda odrębnego, bo czysto religijnego i etycznego typu, opartego na zasadzie „niezwalczania zła gwałtem“.

Wszystkie te teorje anarchistyczne przedstawiają usiłowania wynalezienia takiej formy społecznej, w której sprawiedliwość społeczna, równouprawnienie i szczęście wszystkich ludzi łączyłoby się z ich indywidualną, niczem nie ograniczoną wolnością. Z tego punktu widzenia teorje te można uważać za dalsze logiczne ogniwa wyznawanej przez rewolucyjne mieszczaństwo krajów zachodnio-europejskiej doktryny liberalnej, która opiera się na założeniu, że jeżeli tylko ludziom pozostawi się możliwie największą osobistą swobodę działania, jeżeli w tym celu zredukuje się funkcje państwa do czystej straży porządku i bezpieczeństwa publicznego, to wtedy ludzie, kierowani właściwym sobie zdrowym rozsądkiem i własnym egoizmem gospodarczym, wytworzą możliwie najlepsze warunki istnienia i współistnienia swego. Anarchizm zatem jest ostatnią konsekwencją liberalizmu, rozwiniętego i doprowadzonego aż do punktu, w którym państwo, nawet tylko jako stróż nocny i policjant czy żołnierz, broniący bezpieczeństwa zewnętrznego, staje się zbędnem a nawet szkodliwem.

Akcja terorystyczna pod koniec XIX w.

Pod koniec XIX wieku, pod wpływem pisarzy francuskich z Sorelem na czele, doktryny anarchistyczne zostały znowu skierowane głównie w łożysko socjalne przez próbę połączenia ich z dążeniami proletarjatu rewolucyjnego. Stworzono mianowicie teorję t. z w. „anarcho-syndykalizmu“, oddającą całą władzę w przyszłym ustroju społecznym wolnym związkom zawodowym („syndykatom“), które w przeciwstawieniu do socjalizmu ewolucyjnego i parlamentarnego powinny dążyć do władzy przez t. zw. „akcję bezpośrednią“ — action directe, t. j. przez strajki, sabotaż czyli niszczenie narzędzi produkcji, wreszcie przez otwarte masowe walki i powstania.

Jakkolwiek wszystkie teorje anarchistyczne są w gruncie rzeczy czysto negatywne, a tam, gdzie usiłują przedstawić także system nowego i lepszego porządku społecznego i publicznego, stają się bardzo ubogiemi lub popadają w najbardziej jaskrawe sprzeczności wewnętrzne i całkiem naiwny utopizm, to jednak przez długi czas znajdowały one w masach wydziedziczonych, zarówno inteligentnych, jak fizycznych pracowników, wielki posłuch i wywierały przez czas jakiś wpływ zgoła niebezpieczny. Anarchizm w praktyeznein wykonaniu przeistaczał się mianowicie w teroryzm równie okrutny, jak niedorzeczny. Ostatnie lata ubiegłego stulecia zaznaczyły się też długim szeregiem aktów takiego właśnie teroru jednostek przeciw jednostkom lub instytucjom. W grudniu 1893 r. anarchista rzucił w sali posiedzeń parlamentu francuskiego bombę, która wybuchła, nie zabijając jednak na szczęście nikogo. Potem w odstępach co kilka tygodni nastąpiły dwa mniejsze, ale krwawe zamachy na wielkie hotele i restauracje w Paryżu, aż wreszcie w Lyonie w dniu 23 czerwca 1894 anarchista włoski C a s e r i o zastrzelił przejeżdżającego prezydenta republiki francuskiej, Carnota. Dnia 10 września 1898 roku również anarchista włoski, Luccheni zasztyletował w Genewie cesarzową austrjacką Elżbietę, gdy wsiadała na statek. W dwa lata potem 29 lipca 1900 roku anarchista B r e s c i zastrzelił króla włoskiego Humbert a. Dnia 6 września 1901 roku prezydent Stanów Zjednoczonych Mac Kinley padł ofiarą zamachu anarchistycznego. Plaga anarchizmu rozszerzyła się na wszystkie prawie kraje Europy i Ameryki, stając się tak groźną, że wszystkie rządy uważały za konieczne wydanie ustaw wyjątkowych dla walki z tym niebezpiecznym obłędem. Jakoż wzmocniony dozór i spotęgowane represje ze strony państw przy równocześnie postępu-jącem uświadomieniu politycznem szerokich mas ludowych i proletarjackich położyły kres terorystycznej praktyce anarchistów, jakkolwiek teorje anarchistyczne znajdują nadal swoich wyznawców, szczególniej wr społeczeństwach romańskich, w Europie głównie we Włoszech i Hiszpanji, tudzież w wielu republikach południowo - amerykańskich.

Anarchizm dzisiaj — jego upadek.

Dziś jeszcze wry chodzi przeszło sto pism perjodycznych poświęconych propagandzie anarchizmu, w czem pisma w językach romańskich stanowią więcej niż dziewięćdziesiąt procent. Widocznie ciemnota i ubóstwo mas ludowych w większości krajów łacińskich przy właściwym południowcom gorącym temperamencie znajdują w anarchizmie najlepszy wyraz i stosunkowo najłatwiejsze ujście. Wszędzie jednak tam, gdzie oświata i dojrzałość polityczna mas ludowych poczyniły postępy, anarchizm, zarówno teoretyczny, jak praktyczny, nie znajduje dla swego rozwoju potrzebnych podstaw, jako doktryna jawnie utopijna i niedorzeczna, bo jaskrawię sprzeczna zarówno z zasadniczemi celami wszelkiego ustroju społecznego i państwowego, jak przedewszystkiem z samą naturą ludzką. W Polsce ideje anarchistyczne nie znajdowały nigdy szerszego grona zwolenników, ani nie wywarły żadnego poważniejszego wpływu. K. Srokowski.

ANGLJA Wielka Brytanja.

ANTARKTYDA. (Tabl. 24, 25). Pojęcie Antarktydy jako szóstego kontynentu utorowało sobie drogę w świadomości naszej dopiero pod koniec XIX w. Do tego czasu uważano lądy obserwowane przez szereg wypraw za luźne wyspy. Ale i dzisiaj nie znamy jeszcze w całości nawet brzegów Antarktydy, nie mówiąc o jej wnętrzu, a nasze szacunki powierzchni tego kontynentu na 14 miljonów km² zawierają w sobie bardzo wielkie prawdopodobieństwo błędu. Znamy już jednak do pewnego stopnia naturę tego obszaru. Najważniejszą z cech jego jest zlodowacenie. Cały kontynent pokryty jest olbrzymim lądolo-dem, posuwającym się stale ku morzu, do którego wpada, pokrywając sobą rozległe obszary wody. U czoła tego lodowca, wysokiego nieraz na kilkadziesiąt metrów, w odległości kilkuset czasem kilometrów od lądu, odpadają olbrzymie góry lodowe

ZACH.

KTYD,

(WN^TUE NIEZNANE)

Mk ...

IpANTAhK-?    ^

t i T/nA i WSCHODNIA

% ANTA

Hi

Sr

Ryc. 37.

i unoszone prądami rozchodzą się na północ. Dla frontów tych lodowców antarktycznych przyjęła się nazwa barjer lodowych, a równinę lodową między niemi a brzegiem lądu nazywamy lodem szelfowym.

Kontynent Antarktydy.

Kontynent antarktyczny przebiega kilka wielkich, do dzisiaj ułamkowo tylko poznanych pasm górskich, w których znane są szczyty wysokie ponad 5.000 m. ; powierzchnia lądolodu przekracza czasem 3.000 m. Ponad nią sterczą tylko zatopione w lodzie szczyty górskie, t. zw. nunataki. Obszary antarktyczne znane są z wielu na peryferji kontynentu położonych wulkanów, zarówno czynnych, jak i wygasłych. Brzegom kontynentu towarzyszą głębokie rowy oceaniczne.

Antarktyda jest jedynym kontynentem posiadającym klimat glacjalny, stosunkowo suchy, o temperaturze niskiej (zwłaszcza latem) i podlegającej małym wahaniom. Lądolód powoduje przy powierzchni swojej stały wyż barometry czny, gdy znów otaczające go morza są obszarem niżu. Ten rozkład ciśnień decyduje o pogodzie antarktycznej, a dominującą jej cechą są potworne szybkości wiatrów, obserwowane we Wschodniej Antarktydzie. Ubóstwo flory i fauny i brak stałych osiedli ludzkich charakteryzują kraj. Mimo to jednak ustalono już przynależność polityczną nie-tylko wysp antarktycznych, ale i wielkich obszarów samego kontynentu. Nor-wegja mianowicie, która w tych stronach łowi duże ilości wielorybów i posiada kilka punktów oparcia dla statków, anektowała wyspy Piotra I i B o u v e t a oraz brzeg atlantycki kontynentu, Wielka Brytan ja dwie główne bramy Antarktydy i morza W e d d e 11 a i Rossa. Zaangażowane też są tutaj Stany Zjednoczone i Francja. Olbrzymie złoża węgla kamiennego, znajdujące się w Południowym Kraju W i k t o r j i, odgrywały też pewną rolę w próbach owładnięcia tych lądów przez wielkie mocarstwa.

Historja poznania tego kontynentu.

Historja poznania tego kontynentu rozpoczęła się o wiele później, niż poznawanie reg jonów arktycznych (-» Arkłyda). Dopiero w XVIII wieku ruszyły pierwsze wyprawy na wody an-tarktyczne. Największy żeglarz angielski tego czasu, James Cook, opłynął pierwszy ziemię między 60° a 70° szerokości południowej, a wstrzymany tłokiem lodowym w swych kilku wypadach na południe, pierwszy przewidział istnienie lądu antarktycznego. Dopiero jednak w wieku XIX niektóre ekspedycje dotarły do kontynentu w południowej części oceanu Indyjskiego (B i s c o e, Kemp, 1831) lub też po raz pierwszy stanęły u głównej bramy Antarktydy, t. j. pod barjerą lodową na morzu Rossa (Ross 1840). Z początkiem XIX w. wtargnięto również do drugiej bramy antarktycznej, t. j. na morze Weddella

(1822), zaś pod koniec pierwszej połowy tego wieku Wilkes zwiedził cały brzeg kontynentu na południe od Au-stralji. Mimo to jednak, że tyle wypraw napotkało na południu ląd lub stwierdziło prawdopodobieństwo jego istnienia, teza o istnieniu zwartej masy lądowej nie znajdowała jeszcze uznania. Dopiero pod koniec XIX w., dzięki teoretycznym argumentom uczonych, a nie podróżników, zaczęło przenikać do świadomości ogółu przekonanie, że Antarktyda jest właściwie szóstą częścią świata. Jeszcze jednak w pierwszym dziesiątku lat XX wieku Antarktyda była nieznana w podręcznikach szkolnych, a na mapach na biegunie południowym widniał najczęściej jeszcze ocean.

Przełomową wyprawą antarktyczną była dopiero belgijska wyprawa na statku „Belgica“, po pierwsze dlatego, że miała ona na celu wyłącznie obserwacje naukowe i zgromadziła kompletny sztab uczonych specjalistów z wielu dziedzin, a po wtóre dlatego, że pierwsza przezimowała na wodach antarktycznych archipelagu Grahama (de Gerlache 1899/1900). Rezultaty też tej wyprawy, w wielu tomach ogłoszone, pozostaną na zawsze klasycznem opracowaniem nau-kowem, w którem wielkie zasługi położyli Polacy : meteorolog wyprawy Henryk Arctowski i A. B. Dobrowolski. (A. B. Dobrowolski napisał o tej podróży niezmiernie interesującą książkę p. t. „Wyprawy polarne“).

Powodzenie „Belgiki“ zachęciło innych podróżników. Rozpoczął się wyścig wyprav: na Antarktydę i ku biegunowi. Uderzyli więc przedewszystkiem Anglicy od strony mórz Rossa i Weddella, Francuzi i Szwedzi z archipelagu Grahama, Australczycy i Niemcy na kraj Wilkesa. Wyprawy te miały na celu przedewszystkiem dotarcie do samego bieguna, chociaż niektóre z nich docierały tylko do brzegów kontynentu. Tak

więc angielski podróżnik Robert F. Scott zbadał wschodnie i zachodnie brzegi morza Rossa, stwierdzając olbrzymie rozmiary krawędzi Południowego Kraju Wiktorji, inny zaś Anglik, E r-nest H. Shackleton, zmuszony był cofnąć się, choć znajdował się w małej już tylko odległości od bieguna. Francuzi (Charcot) kontynuowali badania „Belgiki“. Wtedy to zjawił się zupełnie niespodzianie u stóp barjery Rossa znany już wówczas norweski podróżnik Roald Amundsen iw śmiałym wypadzie narciarskim dotarł do bieguna, wysoko w głębi lądolodu położonego (1911). W parę tygodni później doszedł do bieguna inną drogą i Scott, ale w drodze powrotnej zginął wraz z czterema towarzyszami z wycieńczenia. (-» Wyprawy podbiegunowe).

Ostatnie wielkie zagadnienie geograficzne świata.

Te to i inne wyprawy popchnęły tuż przed wielką wojną o duży krok naprzód naszą znajomość kontynentu. Bogaty materjał obserwacyjny przez nie przewieziony pozwolił na hipotezy co do jego struktury i ukształtowania po-

IQ

'S

Ryc. 38. Podróżnik podbiegunowy.

wierzchni. Przyjęto powszechnie pogląd, że andyjskie fałdowania południowoamerykańskie przebiegają przez łuk N o-wejGeorgji i Południowych Szetlandów do kraju Grahama. Zapanowała wszelako rozbieżność zdań, gdy chciano rekonstruować przybliżony ich przebieg na kontynencie Antarktydy. Z hipotez tych największe uznanie znalazła teza australijskiego podróżnika Douglasa Mawsona, według którego owe Antarktyandy, nazwane tak przez Arctowskiego, łączą Nową Zelandję, kraj Edwarda VII i kraj Grahama. Zachodzi jednak jeszcze poważniejsza wątpliwość. Wyróżniamy mianowicie tutaj t. zw. Zachodnią i Wschodnią Antarktydę. Nazwą Zachodniej oznaczamy bardzo mało znaną jej część, leżącą nad oceanem Spokojnym. Dotąd nie udało się jednak stwierdzić, czy mamy tu do czynienia z lądem jednolitym, organicznie związanym z Antarktydą Wschodnią, której kontynentalny charakter został udowodniony ponad wszelką wątpliwość, czy też z odrębną wyspą lub archipelagiem, oddzielonym od Wschodniej Antarktydy jakimś kanałem, względnie cieśniną. Problem ten, znany w nauce pod nazwą zagadnienia Zachodniej Antarktydy, jest dzisiaj jedynem wielkiem, pozostałem jeszcze do rozwiązania zagadnieniem geograficznem świata. O rozwiązanie też tego problemu kusi się od roku 1917 szereg wypraw. Pierwszą z nich była angielska wyprawa Shackletona. Pragnął on przedostać się z morza Weddella do morza Rossa wzdłuż owego przypuszczalnego kanału. Wyprawa ta jednak straciła w lodach swój statek i ledwo uszła z życiem.

Płatowiec nad lodami Antarktydy.

Pierwsze lata powojenne upłynęły cicho na wodach antarktyeznych. Jedynie norweskie wielorybniki rozszerzały tutaj coraz bardziej swe obszary połowu, dochodząc przytem często do brzegów kontynentu i prowadząc nawet systematyczne badania nad fizjografją antarktycz-ną. Odżyły jednak badania te z chwilą, gdy na Antarktydę zawitał płatowiec. Sezon letni 1928/9 jest tą datą przełomową. W tym to roku przedsięwziął

H. Wilkins swój pierwszy, dziesięcio-godzinny lot nad krajem Grahama, a rezultaty jego gruntownie przeobraziły mapę tego archipelagu. Równocześnie rozpoczyna amerykański oficer marynarki R. E. B y r d swoje wypady z barje-ry Rossa na wszystkie strony, spędza zimę i dwa sezony letnie na Antarktydzie, osiągając przy tej sposobności samolotem biegun. Także i Wilkins bada przy pomocy płatowca w sezonie letnim 1929/30 szelf antarktyczny na zachód od kraju Grahama, znany zaś i z przed wojny podróżnik australijski M a w s o n kontynuuje swe badania nad australijskim odcinkiem brzegu Antarktydy. Ważna wreszcie jest naukowa działalność norweska, która doprowadziła do poznania rozległych obszarów brzegu kontynentu nad Atlantyckim i Indyjskim oceanem. Wszystkie te badania prowadzono zapomocą płatowców, a ogromna ilość sondowań, zebranych na wodach antarktyeznych przez te wyprawy, wykonana została zapomocą sondy akustycznej (t. zw. sondowanie akustyczne pozwala na podstawie czasu przechodzenia głosu w wodzie i odbiciu go od dna obliczyć bardzo dokładnie głębokość morza). Jakżeż przedstawiają się zdobycze tych wypraw?

Problem Antarktydy Zachodniej.

Podkreślić musimy najpierw ich wynik negatywny. Oto dotychczas nie rozwiązano problemu Zachodniej Antarktydy. Nie wiemy więc jeszcze, czy mamy tu do czynienia z częścią kontynentu, czy też z odrębną wyspą, czy archipelagiem. Nie przeleciał bowiem dotąd żaden lotnik z kraju Grahama lub z nad morza Weddella nad morze Rossa, coby prawdopodobnie problem ten rozwiązało. Ostatnie więc wielkie odkrycie geograficzne na ziemi czeka jeszcze na swego Kolumba. Natomiast pewne wyniki prac wyprawy Byrda przemawiają na korzyść odrębności Zachodniej Antarktydy. Mianowicie geolog tej wyprawy, L. Gould, stwierdził podczas głębokiego wypadu do t. zw. gór Królowej Maud, że stroma krawędź Południowego Kraju Wiktorji przedłuża się w kierunku wschodniego brzegu morza Weddella. U stóp tej krawędzi rozpościera się powierzchnia lodu szelfowego Rossa. Przypuszczalnie więc mamy tu (w mapce lin ja kreskowana) do czynienia z brzegiem Wschodniej Antarktydy. Odkryte więc na północ stąd, w kraju Edwarda VII, przez Byr-da wysokie góry Edsel Forda należałyby do archipelagów Zachodniej Antarktydy, odgrodzonych od wschodniej części głębokim kanałem lub co najmniej obniżeniem. W świetle dotychczasowych wyników dobrze występuje kontrast tych dwóch jednostek. Wschodnia Antarktyda to płyta krystaliczna, nie zaburzona naogół tektonicznie, podczas gdy Zachodnia jest obszarem młodych trzeciorzędnych ruchów górotwórczych. Ten prosty schemat zakłócają jednak ostatnie obserwacje norweskie i angielskie, które stwierdziły na brzegu Wschodniej Antarktydy w t. zw. kraju E n d e r b y wysokości do 3.300 m. sięgające, oraz lot Wilkinsa na południe od kraju Grahama w kraju H e a r s t a, gdzie lotnik ten nie znalazł przypuszczalnych gór, lecz tylko niewysoką płaską czapę lądolodu. Jak widzimy więc, prócz wićlkiego zagadnienia zachodnio-antark-tycznego kryją jeszcze i pustkowia lodowe Wschodniej Antarktydy wielkie zagadki i nowe problemy. Tylko tedy regjony antarktyczne są obszarami, gdzie czekają geografję jeszcze wielkie odkrycia. Tym też problemom poświęcone są nowe wyprawy antarktyczne (Riisser Larsen, Byrd, 1933).

J. Wąsowicz.

ANTROPOGEOGRAFJA. Wznieśmy się samolotem ponad powierzchnię ziemi. Cóż zobaczymy? Oto mijamy w szybkim przelocie pasma gór i łańcuchy pagórków, to znowu płaskie, niskoległe równiny. Nikną za nami jedna po drugiej lśniące od słońca tarcze jezior i smugi rzek i potoków. Czarnemi plamami rzucają się nam w oczy rozproszone bez porządku lasy, wreszcie błyska ciemnym bezmiarem morze.

Lecz wśród tych zjawisk, niewątpliwie przyrodzonych, dostrzegamy zjawiska inne, stanowiące jakby uzupełnienie

[Tr.

Çv

.........

Ryc. 39. Kopiec Kościuszki pod Krakowem. (Widok z samolotu).

świat i życie.

tamtych. Na równinach widzimy wszędzie mniejsze lub większe skupienia domów ludzkich. Zazwyczaj są to drobne osiedla, a nawet samotnicze domki. Tu i ówdzie jednak rozpościera się przed nami „morze domów“. Unosimy się wtedy nad wielkiem miastem. Jakieś białe, wyprostowane sznury wiążą wszystkie osiedla ze sobą. To bite drogi. Obok nich biegną wszędzie drogi żelazne, ginąc woddali lub przecinając stałowemi mostami rozlane rzeki. Rzadszym jest widok wyciętych w ziemi kanałów, łączących rzeki ze sobą. Nad morzem oglądamy miasta szczególne, do których bez-ustanku zmierzają od strony lądu liczne pojazdy i pociągi, a od strony morza wspaniałe okręty. Bliżej gór uderzy nas znikanie od czasu do czasu kolejowych wozów żelaznych pod ziemią. To tunele. Na innych miejscach zaś zwrócą naszą uwagę ogromne nasypiska, wpobliżu których wznoszą się rzędy wysokich kominów i niezgrabnych budynków. Nàde-wszystko jednak będziemy uderzeni wą-skiemi a różnobarwnemi pasmami pól, systematycznie obsadzonemi alejami drzew wzdłuż dróg i w ogrodach. Wreszcie zobaczymy nawet uwijających się tu i ówdzie ludzi.

Te drugie zgóry oglądane przedmioty nie mogą być zaliczone do przyrodzonych, choć z przyrodą są ściśle związane. Przyczyna ich powstania nie leży w przyrodzie samej. Leży w człowieku. Człowiek to bowiem zbudował liczne domy osiedli i wszelkiego rodzaju drogi. Człowiek przekopał kanały i tunele. Człowiek wkopał się w głąb ziemi, dobywając z niej pożyteczne minerały. Człowiek wreszcie zajął rozległe obszary pod uprawę rolniczą i ogrodową. Słowem — człowiek nadał powierzchni ziemi inne jakieś oblicze. Człowiek zmienił krajobraz pierwotny, w którym tylko przyroda dochodziła do głosu, na krajobraz świadczący o jego istnieniu i o jego kulturze. Stworzył krajobraz kulturalny. Im więcej nagromadzonych gdzieś na powierzchni ziemi przedmiotów i zjawisk „ludzkich“, tern więcej tam ludzi, tern głębszym przemianom podlega tam powierzchnia ziemi.

W tej przemianie krajobrazu człowiek nie mógł jednak i nie może uwolnić się od wpływu przyrody. Wzorzyste smugi pól rozpostarł tam, gdzie były urodzajne ziemie, a przeważną część osiedli powiązał z niemi. Pożyteczne minerały zaczął wydobywać tam, gdzie onè występowały w bogactwie największem. Różnorakie drogi prowadził tam, gdzie najłatwiej było to uczynić. Wielkie miasta rozpostarł zazwyczaj nad rzekami, przy wygodnej przez te rzeki przeprawie, porty zaś ukrył w schronnych zatokach.

I tak zmieniał człowiek powierzchnię ziemi, sam ulegając przyrodzie. Badanie owych przedmiotów na powierzchni ziemi, które są dziełem ręki ludzkiej i wynikiem jego woli, wyjaśnienie rozmieszczenia ludzi na powierzchni ziemi w związku z przyrodą, śledzenie, jakim przemianom ziemia podlega pod wpływem człowieka i naodwrót stwierdzanie, jaki wpływ ma przyroda martwa i żywa na materjalne dzieła ludzkie — to zagadnienia nietylko interesujące, ale i ważne. Zajmuje się niemi osobny dział geografji, który nosi tytuł: antropogeografja, czyli geografja człowieka. An-iropogeograficzny znaczy odnoszący się do geografj i człowieka.

Dział ten sprawia, że geografja, będąc nauką o ziemi w jej głównych krajobrazach, a równocześnie nauką o dziełach materjalnych człowieka na ziemi, te krajobrazy zmieniających, posiada tak wielkie znaczenie dla nauk zarówno przyrodniczych, jak i humanistycznych. Badając bowiem obok przyrody krajobrazów także dzieła ludzkiej kultury materjalnej, geografja stoi na pograniczu przyrody i człowieka zarazem. Nie jest nauką ani przyrodniczą, ani humanistyczną, lecz nauką ziemsko-ludzką, sobie tylko właściwą.

Przez badania na polu antropogeogra-fji geograf ja służy naukom historycznym, gospodarczym i socjologicznym.

St. Pawłowski.

ANTROPOLOGJA jest historją naturalną człowieka. Jej najważniejsze zagadnienia łączą się z faktem niejednolitości rodzaju ludzkiego. Wiemy przecież, że ludność Europy jest biała, że Afryka i Austral ja posiadają ciemnoskórych tubylców, a przeważna część Azji jest zamieszkana przez ludność żółtoskórą. Ponadto wiemy jeszcze, że ludność tubylcza Ameryki, niesłusznie oznaczana mianem czerwonoskórej, jest jak najściślej spokrewniona z ludnością żółtoskórą Azji. Już starożytni Egipcjanie zdawali sobie sprawę z niejednolitości rodzaju ludzkiego. Odróżniali oni bowiem w swoich malowidłach : czerwo-nobrunatnych Rot o rysach współczesnych egipskich chłopów (fellachów), żółtych Namu o orlich nosach, właściwych azjatyckim Semitom, czarnych Nashu o rysach murzyńskich i włosach wełnistych, wreszcie białych Tamahu o włosach jasnych i oczach niebieskich. Oczywiście tak jaskrawych kontrastów nie obserwujemy w Europie. Jednakowoż i tu, nawet w izolowanej podhalańskiej parafji, np. w Jurgowie, której mieszkańcy żenią się pomiędzy sobą od-dawna, ludność nie jest jednolita. Widzimy tu niebieskookich blondynów obok brunetów, twarze suche i wydłużone spotykamy obok szerokich i pucu-łowatych, wydatne nosy orle, tak charakterystyczne dla górali, obserwujemy obok płaskich lub zadartych, a głowy wydłużone obok bezporównania liczniejszych krótkich, o tyłogłowiach bądź zaokrąglonych, bądź też płasko ściętych. Zorjentowanie się w tym zdawałoby się zupełnie beznadziejnym chaosie kształtów różnorodnych, wykrycie kombina-cyj form, wykazujących tendencję do występowania razem, oraz wyjaśnienie, czy te zespoły różnych cech nie są uzewnętrznieniem się składników rasowych człowieka, utrzymujących się w ciągu długich okresów czasu, stanowią przedmiot wysiłków badawczych antropologa.

Ludność Europy.

Najlepiej zbadaną częścią świata jest Europa. Poznano nietylko jej ludność obecną; zebrano również liczne szczątki kostne z okresów minionych. Dane te pozwoliły na stwierdzenie, że masę jej ludności stanowią cztery elementy rasowe, współżyjące ze sobą oddawna. Są to mianowicie : element nordyczny o włosach jasnych, oczach niebieskich, wydłużonej głowie, twarzy wąskiej, nosie prostym lub zlekka wypukłym i wrzroście wysokim ; element śródziemnomorski o ciemnych oczach i włosach, owalnej twarzy, bardzo wydłużonej głowie i dość niskim wzroście; element armenoidalny o ciemnych oczach, czarnych włosach, trójkątnej ku dołowi zwężonej twarzy, krótkiej głowie o płasko ściętej potylicy, bardzo wydatnym i wypukłym nosie i wysokim wzroście ; element 1 a p o-noidalny wreszcie o ciemnych oczach, czarnych włosach, płowej skórze, szerokiej i krótkiej twarzy, krótkiej głowie o zaokrąglonej potylicy, nosie płaskim lub zlekka wklęsłym i wzroście niskim. Ponadto w południowych częściach półwyspu Pirenejskiego i Włoch, tak samo jak i u Żydów, stwierdzono przymieszkę składnika orjentalne-g o, właściwego mieszkańcom północnej Afryki i południowo-zachodniej Azji (Arabja, Syrja), gdy natomiast w Europie wschodniej występują przymieszki żółtoskórych składników azjatyckich.

Czarni i biali mieszkańcy naszego lądu.

Zagadnienie zmian, zachodzących w składzie ludności Europy, nie zostało natomiast jeszcze należycie wyświetlone. Wiemy coprawda, że w okresie lodowcowym, gdy Europa, oddzielona zimnemi pustyniami od Azji, pozostawała w ściślejszej łączności z Afryką, naszą część świata zamieszkiwali przedstawiciele rasy czarnej. Nie wiemy jednak, czy mamy tu do czynienia z przedstawicielami ludności najdawniejszej, czy też może tylko z falami najezdników, zalewających nasz kontynent i przejściowo wypierających białych tubylców. Nie jest bowiem wykluczone, że zachowanie się przedstawicieli rasy czarnej w warstwach najstarszych zawdzięczamy tylko bezporównania mocniejszej budowie ich kości, gdy natomiast po przedstawicielach rasy białej pozostały jedynie nie dające się już określić szczątki, jak naprzykład starsze od śladów rasy czarnej znalezisko angielskie z Pildown.

Małpoludy.

Z badaniami nad najdawniejszą przeszłością człowieka pozostają w związku dociekania stosunków powinowactwa, łączących go z bezpośrednio mu naj-bliższemi małpami człekokształtnemi. Poglądy na te pokrewieństwa opierają się na subjektywnych ocenach stwierdzanych podobieństw. Obecnie uwzględnia się przytem nietylko budowę wewnętrzną, ale też i właściwości fizjolo-- giczne. Skromne rozmiary wyników osiągniętych w tej dziedzinie uwydatnia fakt, że co do znaleziska z Jawy, oznaczonego mianem Pithecanthropus erectus, nie rozstrzygnięto jeszcze, czy mamy tu do czynienia z człowiekiem, czy też nie. Odzwierciedla się to w nadanej mu nazwie małpoluda.

Wędrówki człowieka.

Główny wynik badań nad szczątkami ludzkiemi z okresów minionych stanowi zorientowanie się co do dawnych wędrówek człowieka. Wyjaśniają nam one obecne rozsiedlenie poszczególnych jego odmian. Wiadomości te stają się coraz dokładniejsze w miarę zbliżania się do czasów obecnych. Źródła historyczne dają nam już bardzo obfity materjał co do przesunięć mas ludzkich w postaci najazdów zaborczych, ekspansyj kolonizacyjnych i wędrówek, powodowanych czynnikami gospodarczemi.

Tego rodzaju procesy historyczne stanowią jedną z głównych przyczyn, powodujących istnienie różnic w składzie rasowym warstw społecznych. Najja-skrawiej występują one w kolonjach, gdzie obserwujemy konsekwencje zupełnie świeżego podboju. Tak np. w Afryce wschodniej masy murzyńskiej ludności tubylczej zostały zepchnięte do warstwy najniższej. Warstwę najwyższą tworzą biali zdobywcy. Wślad za nimi przyszli Hindusi, tworzący handlową, drobnourzędniczą i rzemieślniczą warstwę średnią, wypierającą dawniej tu panujących Arabów. Uderza to na kolejach, gdzie klasą I jeżdżą biali, pośrednią — śniadzi, III — czarni. W Europie tak jaskrawych kontrastów nie obserwujemy, gdyż zdobywcy i podbici nie różnili się tak bardzo co do składu rasowego. Jednakowoż liczniejsze występowanie elementu nordycznego u szlachty jeszcze i obecnie stanowi znamienny rys struktury rasowej społeczeństw europejskich.

Różnice w składzie rasowym warstw społecznych.

Utrzymanie się różnic w składzie rasowym warstw społecznych w ciągu długich okresów czasu nie tłumaczy się jednak wyłącznie staremi podbojami. Też same czynniki, które w czasach

dawniejszych umożliwiały podboje, muszą przecież i później oddziaływać w postaciach przystosowanych do innych warunków. W nich zatem w dobie obecnej można się doszukiwać czynników przeciwdziałających skutkom zniesienia ograniczeń prawnych, oddzielających warstwy społeczne. Będą to różnice psychiczne, zachodzące między składnikami rasowemi. W dobie demokratycznej, tak bardzo ułatwiającej wybicie się jednostki, uzdolnienia i właściwości charakteru są czynnikami rozstrzygającemi o losie człowieka. One decydują o podnoszeniu się i opadaniu w hierarchji społecznej. Dlatego też obecne różnice w składzie rasowym warstw należy przedewszystkiem uważać za ocenę składników antropologicznych z punktu widzenia ich walorów społecznych.

Poznanie składników rasowych ludności pozwala na zdanie sobie sprawy z budowy społeczeństwa i jego przeobrażeń. Ten splot zagadnień na rubieży nauk przyrodniczych i społecznych stanowi teren aktualnych badań antropologicznych. Dotyczą one nietylko konsekwencyj różnic psychicznych, ale też i reakcyj człowieka na środowisko wogóle. Należy bowiem uświadomić sobie, że i o sposobie oddziaływania czysto przyrodniczych czynników na człowieka decydują momenty natury społecznej. Możność lepszego odżywiania się i przebywania w bardziej higjenicznych warunkach zależy przecież od stanowiska społecznego danego osobnika. Ono decyduje nietylko o sposobie zaspokajania potrzeb, ale stwarza również niejednakowe szanse utrzymania się przy życiu i wychowania potomstwa w czysto przyrodniczej walce o byt.

Zastosowania praktyczne zdobyczy antropologii.

Obecnie, wobec osiągnięcia poważnych wyników teoretycznych, w badaniach

antropologicznych coraz większą rolę zaczynają odgrywać zagadnienia zastosowań praktycznych. Przedewszystkiem wchodzi tu w rachubę wyjaśnienie kom-plikacyj, powodowanych przez niejednolitość rodzaju ludzkiego i nierówno-wartościowość jego składników. Jako dziedziny praktycznych zastosowań antropolog j i przedewszystkiem wchodzą w rachubę: pedagogika, medycyna, organizacja pracy (wojskowość), nauki społeczne (krytyka teoryj społecznych). Pedagogice antropolog ja umożliwiła głębsze zrozumienie rozwoju młodzieży. Zwróciła ona bowiem uwagę na to, że poszczególne składniki rasowe nie rozwijają się z jednakową szybkością i niejednakowo reagują na współzawodnictwo, odgrywające tak wielką rolę w niektórych systemach wychowawczych. W medycynie antropolog ja zwraca uwagę na dysharmonijnych mieszańców jako na kategorje słabsze, łatwiej ulegające wszelkim chorobom. Rzuca to zupełnie nowe światło na teraz tak aktualne zagadnienia właściwości ustroju ludzkiego, pozostające dotąd w zupełnie zagadkowym i niejasnym stosunku do zróżnicowania rasowego. Wojskowości antropolog ja wyjaśnia różnice w zdatności poszczególnych części kraju i umożliwia oszczędniejszą gospodarkę zapasami mobilizacyjnemi. Wreszcie teoretykom niemieckiego nacjonalizmu, podnoszącym walory elementu nordycz-nego, antropolog ja przyniosła przykre rozczarowanie, stwierdzając, że składnik ten w Polsce jest bodaj liczniejszy, niż w Niemczech.

Àntropologja polska.

Nauka polska zajmuje w antropologji jedno z przodujących miejsc. Rzuciwszy dużo nowego światła na zagadnienie dziedziczności u człowieka, stworzyła ona podstawy syntetycznego ujęcia stosunków rasowych nietylko Europy, ale

ANTYKI.

i pozostałych części świata. Osiągnąwszy to, że Polska jest obecnie najlepiej zbadanym krajem, antropologja polska dąży teraz do ujęcia procesów selekcyjnych, oddziałujących na grupy ludzkie.

J. Czekanowski.

Słowo często używane, a nieraz wprost nadużywane. Mówi się więc o „antycznych“ meblach, biżuterji, porcelanie ; słyszymy — „to prawdziwy antyk“, albo nawet „antyczny kostjum“ i t. d.

Pochodzenie słowa.

Rdzeń tego wyrazu pochodzi z łacińskiego antiquus, ale utrwalił się dzięki włoskiemu anticaglie (dosłownie — starożytności), który znów szczególnej treści nabrał w epoce renesansu, gdy tak silnie krzewiło się uwielbienie dla wszelkich wspomnień i zabytków starożytnego świata.

Zbieractwo we Włoszech.

W tych też czasach, już od początku XV w., rozpowszechnia się zwyczaj, a potem wprost szał zbieractwa, gromadzenie okazów dawnej kultury i sztuki. Początkowo są to omal wyłącznie przedmioty greckie i rzymskie. Pogardzana sztuka średniowieczna długo jeszcze czekać będzie na swych znawców i amatorów. Natomiast każda moneta starożytna, bronz czy okruch rzeźby, poszukiwane są i kupowane na wagę złota. Jednym z pierwszych poważnych zbieraczy był L o-renzo Medici, zwany II Magnifico (Wspaniały), niekoronowany władca Florencji. W jego to gabinecie rzeźb znajdował się marmurowy posążek Bak-chusa z faunem, który młody Michał Anioł wykonał z taką precyzją, że długi czas uchodził za rzeźbę grecką. (Tabl. 27 b). Ze zbiorów rodziny Medyceuszów powstały później wspaniałe i nieprzebrane muzea florenckie : „U f f i z z i“ i „Palazzo P i 11 i“.

Potem naprzemian książęta, papieże i dostojnicy, zarówno duchowni, jak świeccy, prześcigają się wprost w gromadzeniu co cenniejszych antyków. Słynne stają się zbiory książąt d’Este w Ferrarze, Gonzagów w Mantui, pa-trycjuszów weneckich, papieskiej rodziny Farnese (obecnie w Neapolu), Orsini, Borghese. Papieża Leona X widzimy na słynnym portrecie Rafaela, gdy przez lupę ogląda jakieś starożytne medale; poszukiwał ich namiętnie tak samo, jak starych klejnotów, gemm i kamei. (Tabl. 26).

We Francji i w Polsce.

Zamiłowania kolekcjonerskie przenoszą się rychło ze swej właściwej ojczyzny włoskiej do krajów ościennych. Rozmaita przytem jest ich skala i różne zainteresowania ; nasz Zygmunt August skupuje pilnie, nie licząc się z kosztami, cenne klejnoty i książki, które każe oprawiać w piękny safjan, zdobiony jego herbami. Zbieractwo, a co więcej znawstwo antyków rozwija się wysoko we Francji XVII wieku, gdzie przodują mu tak wybitne osobistości, jak Richelieu i Mazarini. Wiek oświecenia, który tak wiele poglądów „racjonalistycznych“ wniósł do życia i wiedzy, w niczem nie uszczuplił rosnącego kultu dla antyków; owszem teraz nawet rozwija się poniewczasie uznanie dla sztuki średniowiecznej, tak bezwzględnie a długie lata tępionej, co więcej zaś — zamiłowania zbierackie przenikają z pałaców monarchów i wszelkich potentatów do szerszego ogółu. Przodują im ludzie nauki i wzbogacone mieszczaństwo. Objaw to bardzo charakterystyczny, że wychowanek tego wieku, Napoleon, po swych zwycięskich wyprawach włoskich nietyl-ko wyciska miljonowe kontrybucje z pobitych państw, ale zagarnia też i zwozi do Paryża bezcenne antyki z Wenecji, Medjolanu, Florencji ; trzeba je też było oddawać po kongresie wiedeńskim. Napoleonowi też i towarzyszącej mu ekspedycji naukowej zawdzięczają zbiory Luwru paryskiego wspaniałą kolekcję dzieł sztuki egipskiej.

Zbieractwo polskie XVIII wieku ma swego najwyższego przedstawiciela w Stanisławie Auguście, którego słynny „Gabinet Rycin“ (sztychów i grafiki) jest po dziś dzień jednym z najbogatszych w Europie. Inni, jak np. ks. biskup Załuski, ograniczają się tylko do bibljofilstwa, gromadząc cenne książki, inkunabuły i stare druki. Niezwykłą oazą wszelkiego antykwar-stwa są natomiast Puławy Czartoryskich, a szczególnie piękny pawilon w parku, przezwany Świątynią Sybilli. Znajdujemy jednak w tym zbiorze, naprawdę amatorskim, nietylko bezcenne obrazy, starą broń, tkaniny i porcelanę, ale też rozmaite ciekawostki (curiosités) w tym typie, jak „ułamek marmuru“ z grobu Julj i w Weronie, tabakierkę Kościuszki, „szczątki krzesła Szekspira“ (zamknięte w metalowym futerale), potem aksamitną czapkę Napoleona, w której przeprawiał się przez Berezynę, i t. d. i t. d. Nie są to już zabytki o wartości artystycznej, ale poprostu pamiątki i drobiazgi, związane z życiem wielkich ludzi, bohaterów literackich lub nawet postaci legendarnych. Z biegiem lat i wieków zbieranie antyków nietylko nie słabnie, ale przybiera na sile i organizuje się w pewnej, odrębnej dziedzinie handlu. Jest to jakgdyby rosnąca tęsknota za okruchami przeszłości i dawnej kultury, gdy stają się one coraz rzadsze i trudniejsze do nabycia. Powstają też pewne stałe ośrodki, omal targowiska, gdzie należy szukać rozmaitych antyków. Wiadomo więc, że stare księgi i druki kupuje się przedewszyst-kiem w Lipsku, porcelanę w Dreźnie, biżuterję w Paryżu, prymitywy malarskie we Florencji, tkaniny w Lyonie, tak jak znów u nas w Polsce główny ośrodek handlu antycznego powstał w Krakowie. Ale obok tego handlu, który — doniedawna przynajmniej — znakomicie prosperował, zaczynają się krzewić też pochodne a chorobliwe jego odgałęzienia, przcdewszystkiem : fałszerstwa i umiejętne podsuwanie nabywcom imitacyj jako oryginałów. Jest to bogata już dzisiaj gałąź przemysłu, która zatrudnia * niezliczone rzesze pracowników, a wiąże się z typem niedoświadczonych klientów; reprezentują ich przede-wszystkiem opchani nadmiarem pieniędzy przybysze z drugiej strony oceanu — Amerykanie. (Tabl. 27 a).

Załamanie się zbieractwa w czasach dzisiejszych. Falsyfikaty.

Zbieranie antyków w wielkim stylu załamało się; niema już tych hojnych a mądrych mecenasów, którzy z planem i celem gromadzili swe „anłicaglie“ ; przyszła raczej era snobizmu, który — na małą nawet skalę — chce dorównać prawdziwym zbieraczom i np. przystroić mieszkanie lub rezydencję „antycznemi“ sprzętami i obrazami. Coraz mniej jest ludzi, którzy szukają antyków w imię naprawdę szczerego pietyzmu dla piękna i czci dla zabytków przeszłości. Zarozumiałość rozmaitych potentatów finansowych, głównie amerykańskich, pragnie zaćmić stare rody i pałace, w których z dziedzictwa wieków nagromadziły się bezcenne antyki, swemi dorywczemi, a mało wybrednemi kolekcjami. Spekulanci europejscy wlot pochwycili te słabostki „Nowego świata“, odpowiednio rozbudowali swe „wytwórnie“ i pieczołowicie śrubują ceny antyków. Gwoli pozyskania chętnych i dobrych nabywców podrabia się dziś wszystko: antyczne meble i mozaiki, prymitywy włoskie i broń medjolańską, minjatury, porcelanę i koronki brabanckie. Bardzo często uczestniczą w tej fabrykacji wybitni

M. Hartleb.

ST

11/

((

Ryc. 40. Znawcy...

artyści i fachowcy, oczywiście suto opłacani. Bywają bowiem fałszerstwa dla zarobku lub też dla czystej sławy i złośliwej satysfakcji. Do pierwszych zaliczyć można głośną ongiś aferę t. zw. „tiary Artafernesa“, która, nabyta za olbrzymie pieniądze, szereg lat zdobiła zbiory Luwru, aż pokazało się, że jest znakomicie podrobionym falsyfikatem ; do drugich — naszego polskiego „Światowida“, posąg rzekomo prasłowiański, zatopiony w nurtach Zbrucza w połowie... XIX wieku. Podobne przypadki powtarzają się wciąż, a jeden z dowcipnych Francuzów wyraził się, że gdyby dobrze przewietrzyć salony Luwru, to okazałoby się, że jest tam co najmniej 50°/o falsyfikatów...

Dary dla muzeów, jedyna droga uratowania zbiorów dla kultury narodowej.

Jednym z najlepszych sposobów nabywania antyków są obecnie publiczne licytacje, czyli aukcje; tylko, że tłum, prześcigający się w swych cenach, nie-zawsze zna prawdziwą wartość przedmiotu, idąc często na lep wybitnego nazwiska (np. przy obrazach), lub walorów czysto zewnętrznych (klejnoty, porcelana). Przy tern bywają też opłacani przez chytrego przedsiębiorcę „krzykacze“, którzy celowo podbijają ceny dla zmylenia prawdziwych reflektantów, a wobec tego poważne nawet licytacje kończą się często — kupnem fikcyjnem. Licytacja taka jest często smutnym obrazem, do czego prowadzi uparte a nawet bardzo szlachetnie pojęte zbieractwo: okazy cenne i oryginalne, gromadzone drogą niezwykłego wysiłku, poszukiwań i kosztów przez szereg gene-racyj lub jednego zapalonego kolekcjonera, rozsypują się często w zwykłej a brutalnej wyprzedaży publicznej, gdy spadkobiercy nie rozumieją ich wartości lub wogóle „żyłki“ zbierackiej. Mieliśmy takie przykłady i w Polsce, gdzie np. zbiory Gabrjeli Zapolskiej (we Lwowie) lub Edwarda Neprosa (w Warszawie) sprzedawano bez żadnego kultu dla zmarłych zbieraczy; pewne przedmioty kupowano dla zwykłego snobizmu, inne — i to najcenniejsze — powędrowały zagranicę do rąk sprytnych handlarzy. Smutny to kres antycznych zbiorów; dlatego najlepiej czynią ci, którzy dla uratowania okazów sztuki i kultury legują je — czasem jeszcze za życia — do muzeów publicznych. Tak postąpili u nas ś. p. Feliks Jasieński (w Krakowie), B. Orzechowicz, H. Dąbczańska, Leon Piniński (we Lwowie) i szereg pomniejszych. Wówczas to piękne intencje, które przyświecały niestrudzonym a wy- -kwintnym zbieraczom, nie idą na marne, a zyskuje na nich powszechna kultura narodowa.

APOSTOŁOWIE. Apostołowie, są to pierwsi uczniowie Jezusa Chrystusa, którzy, uwierzywszy w Niego jako obiecanego Mesjasza, od początku stale z Nim obcowali, słuchając Jego nauk i patrząc na Jego liczne cuda, które działał na potwierdzenie boskości swej nauki i swego posłannictwa. Wybrawszy ich dwunastu tylko z pośród wielu, Je-

zus im właśnie jako swoim wiernym i zaufanym uczniom, tworzącym pierwszy zawiązek nowej społeczności religijnej, do której mieli potem należeć wszyscy wyznawcy Jego nauki, powierzył dalsze prowadzenie swego dzieła : głoszenie Ewangelji i szerzenie Królestwa Bożego na ziemi. (Tabl. 28).

Źródła wiadomości historycznych o Apostołach.

Wiadomości historyczne o Apostołach podają nam najstarsze pomniki literatury chrześcijańskiej. Są to: Ewangelje, Listy św. Pawła i Dzieje Apostolskie. Poza tern niektóre wiadomości o działalności poszczególnych Apostołów znajdują się w licznych apokryfach, których autorowie nam są nieznani, ale których opowiadanie w wielu wypadkach zasługuje na wiarę, zwłaszcza jeśli jest potwierdzone przez wiarogodną tradycję starochrześcijańską, przechowaną w dziełach Ojców Apostolskich i Apologetów z końca I i z II wieku, a więc sięgającą bezpośrednio czasów apostolskich.

Szymon Piotr, pierwszy wśród „Dwunastu“.

Nazwa „Apostoł“ pochodzi od greckiego wyrazu ânôotoAoç ( aposto-los), utworzonego od ànoaxéXXai (apo-stellaj) — „posyłać“ i oznaczającego w ogólności posłańca, który ma spełnić dane mu polecenie i oznajmić wolę tego, kto go posłał. W szczególności jednak i w powszechnem dziś użyciu nazwa ta przysługuje owym „Dwunastu“, których Jezus Chrystus wybrał z pośród swoich uczniów i sam ich nazwał Apostołami. Odtąd mieli być z Nim ściśle zjednoczeni i bardziej Mu oddani, niż inni uczniowie, poświęcając się całkowicie sprawie Jego : głoszeniu Ewangelji i organizowaniu Kościoła po całym świecie. Z pośród tego całego kolegjum apostolskiego na pierwsze miejsce od początku wysuwa się i naj-

wybitniejszą rolę odgrywa Szymon Piotr. Indywidualność jego postaci jest mocno zarysowana i uwydatniona. Jest to typ rybaka galilejskiego, z północnej prowincji Palestyny, leżącej na pograniczu Syrji, gdzie ludność żydowska ulegała mocno wpływom obcym i z obcym elementem była zmieszana. Był synem Jony, rybaka z miasteczka Betsaidy, ale mieszkał w Kafamaum, w którem to mieście wraz z bratem swoim Andrzejem posiadał swój własny dom. Odważny aż do zuchwalstwa, uczynny aż do ofiarności, pełen inicjatywy i przenikliwości, praktyczny i zapobiegliwy, Piotr był uosobieniem natury pięknej i bogato uposażonej. Ceniono go nawet wtedy, gdy się mylił, i łatwo mu przebaczano, gdy nawet komuś jakąś przykrość wyrządził, bo wiedziano, że miał serce szlachetne, zdolne gorąco kochać innych i poświęcać się aż do bohaterstwa.

Andrzej.

Obok Piotra stoi Andrzej, brat jego. Według świadectwa Euzebjusza głosił Ewangelję w Scytji, a według innych w Achai, gdzie poniósł śmierć męczeńską na krzyżu o skośnych belkach.

Jakób i Jan.

Jakób i Jan więcej są wysunięci na czoło kolegjum apostolskiego. Byli synami Zebedeusza, rybaka z zawodu, również z Galilei, ale dosyć zamożnego, bo do pomocy w łowieniu ryb używał najemników (Mat. 1, 20). Razem z Piotrem towarzyszą stale Jezusowi i są naocznymi świadkami najbardziej uroczystych momentów w Jego życiu publicz-nem: przy przemienieniu na górze Tabor, przy wskrzeszeniu córki Jaira i przy krwawem konaniu Jezusa w ogrodzie Oliwnym. Oni również, podobnie jak Szymon, otrzymali przydomek od Jezusa. Zostali nazwani Branerges czyli synowie gromu, bo byli usposobienia zapalnego i gwałtownego. Jezus najwięcej kochał Jana, który był najmłodszy, dla jego dziewiczej czystości. Jezus obydwom przepowiedział męczeństwo, jednak losy ich były nieco odmienne. Jakób pierwszy z pośród Apostołów poniósł śmierć męczeńską w r. 44. Jan zaś, wyszedłszy zwycięsko z próby męczeńskiej (wrzucony do beczki wrzącego oleju, był potem na wygnaniu na wyspie Patmos), umarł śmiercią spokojną w podeszłym wieku w Efezie, jako ostatni z Apostołów.

Filip.

Filip, pochodzący także z Betsaidy, jak czterej poprzedni Apostołowie, nie-tylko razem z nimi jako jeden z pierwszych został uczniem Jezusa, ale pociągnął także za sobą swego przyjaciela Na-tanaela czyli Bartłomieja.

Usposobienia był bardziej trzeźwego, niż inni. Przed cudownem rozmnożeniem chleba Jezus, wystawiając na próbę jego wiarę, pyta go, skąd wziąć chleb, aby tylu ludzi nakarmić. A Filip, zapomniawszy zupełnie o władzy czynienia cudów, jaką Jezus dał niejako wszystkim Apostołom, ani też nie myśląc o cudownej mocy samego Jezusa, oblicza, ileby nato potrzeba było pieniędzy (Jan, 6, 5—6). Głosił Ewangelję we Frygji i został umęczony w Hierapolisie.

Bartłomiej.

Razem z Filipem wyliczany jest Ba r-11 o m i e j , co znaczy syn Tolmeusza albo Ptolomeusza. Był to charakter prawy, rozważny, może nawet trochę szorstki, ale głęboko religijny. Sam Chrystus daje mu pochlebne świadectwo. Głosił Ewangelję w Indjach, a potem według późniejszej tradycji w Armenji, gdzie poniósł śmierć męczeńską.

Mateusz.

Mateusz, celnik i poborca podatkowy w mieście Kafarnaum, prawdopodobnie jedyny z pośród całego grona „Dwunastu“ był trochę wykształcony. To też nic dziwnego, że on pierwszy zaczął spisywać mowy i czyny Jezusa. Z opisu powołania go przez Jezusa widać, że był to charakter stanowczy, energiczny i wielkoduszny. Gdy Chrystus, przechodząc, spojrzał na niego „siedzącego na cle“ i rzekł mu: „pójdź za mną“, on, wstawszy, poszedł za Nim, opuściwszy wszystko (Mat. 9, 9). Pełen radości wyprawił ucztę Jezusowi i uczniom Jego w domu swoim.

Tomasz.

Tomasz znany jest nam z trzech wydarzeń, przechowanych tylko w czwartej ewangelji, które uwydatniają fi-zjognomję moralną tego Apostoła. Wyjątkowo poważny, prawie uparty, nieskory był do wierzenia. Skoro jednak raz się przekonał i dał się pociągnąć, stawał się człowiekiem niezłomnej wiary, odważnym i zdecydowanym na wszystko entuzjastą. W dzień zmartwychwstania Jezusa, gdy Chrystus ukazał się wszystkim zgromadzonym w wieczerniku, nie był tam obecny ani nie chciał wierzyć twierdzeniu innych, że widzieli Jezusa zmartwychwstałego. W osiem dni potem Jezus znowu ukazał się zgromadzonym Apostołom, wśród których tym razem był i Tomasz. Jezus skarcił jego niewiarę i kazał mu się dotknąć śladów ran swoich.

Jakób, Juda zwany Tadeuszem, Szymon zwany Zelotem.

Jakób Młodszy, krewny Jezusa, odznaczał się wielką roztropnością i pobożnością. W roku 62 został ukamienowany. Brat jego Juda był także zwany Tadeuszem albo Lebbe-u s z e m, co znaczy : odważny, energiczny i szlachetny. Podobnym jemu z usposobienia był Szymon, zwany Zelotem. Należał on prawdopodob-

nie do narodowej partji politycznej tych, co chcieli siłą uwolnić naród żydowski z pod jarzma rzymskiego. Tak więc w gronie Apostołów znaleźliby się przedstawiciele dwóch ugrupowań politycznie wprost sobie przeciwnych, bo jeden z nich, Mateusz, był celnikiem, a więc oficjalnie uznawał panowanie Rzymian i był na ich służbie, a drugi, Szymon, pałał ku nim wielką nienawiścią.

Judasz.

Wreszcie Judasz, pochodzący z Ka-rjotu, był z gruntu egoistą. Prawdopodobnie już na początku przyłączył się do uczniów Jezusa, spodziewając się wielkich korzyści mater jalnych i zrobienia karjery osobistej w ncwem królestwie mesjańskiem, o którem sądził, że będzie czysto polityczne i ziemskie. To też wybił się na czoło w gronie uczniów Jezusa, zdobywając zaufanie ich swoją prak-tycznością i zabieg] iwością. Wybrany na Apostoła, został nawet skarbnikiem całego kolegjum apostolskiego. Skoro jednak przekonał się, że Jezus ma cele czysto ideowe, duchowe i nadziemskie, że więc żadnych korzyści mater jalnych przy Nim spodziewać się nie może, zupełnie się rozczarował i posunął się aż do otwartej zdrady.

Powołanie Apostołów.

Po wniebowstąpieniu Jezusa Apostołowie na miejsce zdrajcy Judasza, który skończył samobójstwem, wybrali M a-c i e j a. Przed wyborem nowego Apostoła św. Piotr określił dokładnie powołanie Apostoła. Apostołowie ustanowieni zostali nato, aby byli urzędowymi świadkami Ewangelji. To też cała ich historja wypełniona jest zarówno z ich strony, jak i ze strony samego Jezusa dążeniem do urzeczywistnienia tego celu. Od początku przebywają zawsze razem z Jezusem, stanowią Jego stałe i zwykłe otoczenie, obcują z Nim poufale, zajmują się potrzebami Jego codziennego życia, słuchają Jego nauk, własnemi oczyma patrzą na liczne cuda, otrzymują różne rady i napomnienia, poufne wyjaśnienia i specjalne pouczenie, dotyczące ich przyszłego urzędu głosicieli Ewangelji i szerzycieli królestwa Bożego na ziemi. W ten sposób przygotowywali się do należytego spełnienia wzniosłego posłannictwa, które im miał powierzyć Chrystus. Podczas ostatniej wieczerzy zostali kapłanami, otrzymując władzę sprawowania niekrwawej ofiary Nowego Zakonu. Po śmierci Jezusa historja Apostołów staje się historją samego Kościoła.

Kościół Chrystusowy z woli Boskiego Założyciela jest apostolski. Apostołowie w Kościele są najpierwsi. Na nich z Piotrem na czele, jako na podwalinie, opiera się całe zgromadzenie wiernych czyli Kościół święty. Tylko ci, których oni i ich następcy złowią do łodzi Piotrowej, należeć będą do Kościoła Bożego, a wszelka władza i wszelka łaska wr Kościele idzie od Chrystusa tylko przez Apostołów i ich prawowitych następców.

Do godnego piastowania tak szczytnego urzędu i do należytego używania tak wielkiej władzy Apostołowie zostali uzdolnieni przez Ducha Świętego, który w dzień Zielonych Świąt zstąpił na nich i obdarzył ich pełnią łask swych, dokonując całkowitej ich przemiany duchowej i moralnej. Nie lękają się już oni odtąd gróźb, ani więzienia, ani biczowania, ale z tem większą gorliwością głoszą naukę Chrystusową, radując się i chlubiąc, „że się stali godnymi dla imienia Jezusowego zelżywość cierpieć“ (Dz. Ap. 5, 41). Wśród wielkich przeciwności i niebezpieczeństw zakładają naprzód Kościół w Jerozolimie, ale wkrótce, stosownie do rozkazu Mistrza swego, idą dalej, do Samarji, głosząc Ewangelję i zakładając wszędzie nowe kościoły chrześcijańskie, będące rozsze-rżeniem jednego i tego samego Kościoła Chrystusowego, którego oni sami, przy-jąwszy naukę Zbawiciela, byli pierwszym zawiązkiem.

Symbol Apostolski.

Z początku głosili Ewangelję tylko Żydom, ale wkrótce zwracają się także do pogan. Piotr pierwszy otworzył drogę ku pogańskiemu światu, udzielając chrztu Korneljuszowi, setnikowi rzymskiemu w Cezarei i przyjmując go z całą rodziną do Kościoła. Za przykładem Piotra poszedł Paweł i inni Apostołowie, udając się do różnych krajów i rozwijając wszędzie nadzwyczaj energiczną i skuteczną działalność misyjną. Według tradycji starochrześcijańskiej Apostołowie przed rozejściem się mieli ułożyć wspólną formułę wiary, czyli t. zw. Symbol Apostolski. W obecnej jednak postaci istnieje on dopiero od IV wieku.

Działo Apostołów.

Nie wiemy dokładnie, gdzie pracowali poszczególni Apostołowie. Jest to luka wielka w dziejach Kościoła, która tylko w nieznacznej części może być wypełniona przypuszczeniami mniej lub więcej prawdopodobnemi, opartemi na dawnej tradycji. Jedno jest tylko pewne, że Apostołowie rozeszli się po różnych krajach świata i że św. Piotr założył kościół w Rzymie, gdzie wraz z Pawłem poniósł śmierć męczeńską. Dzieło to wymagało niezwykłej odwagi i wytrwałości wobec braku dostatecznych i względnie przynajmniej bezpiecznych środków komunikacji, zwłaszcza zaś wobec wrogiej zaciekłości i zaciętej nienawiści przeciwników nowej nauki chrześcijańskiej zarówno ze strony żydowskiej, jak i ze świata pogańskiego.

Jeżeli więc pomimo tego ta garstka ludzi ubogich i niewykształconych, nie rozporządzających żadnemi naturalnemi środkami przewagi fizycznej, potrafiła w ciągu kilku lat przebiec świat cały, rzucając wszędzie ziarno Boskiej nauki wśród niewymownych trudów i poświęceń, wśród rozlicznych prac i cierpień, nie szczędząc nawet własnej krwi męczeńskiej, to uważać to należy za dzieło nadludzkie, a ich samych za prawdziwych i godnych podziwu bohaterów idei, którą umiłowali nad wszystko i dla której wspaniałomyślnie wszystko poświęcili, nawet własne życie. X. Fr. Rosłaniec.

APTEKA. Nad miastem zapada powoli wieczór. Wszystkie sklepy — mniejsze i większe — zamykają się pośpiesznie, w jednym tylko przez całą noc błyska czerwonawe światło. To apteka ogłasza przechodniom, iż jest otwarta i każdej chwili gotowa na ich usługi.

Niedziela. Po ulicach miasta snuje się świąteczny tłum, wszystkie magazyny, wszystkie sklepy zamknięte są na cztery spusty — szeroko otwarte są jedynie drzwi prowadzące do apteki. W dzień powszedni, w niedzielę i święta, w nocy i we dnie można w aptece dostać potrzebne lekarstwo. Jeżeli jedna apteka jest zamknięta, wielki napis wskaże przechodniowi, gdzie znajduje się inna najbliższa — otwarta. Mieszkańcy miasta mogą być pewni, iż w razie jakiejś nagłej choroby dostaną zawsze, niezależnie od pory dnia, potrzebne lekarstwo.

Recepta.

Niekażdy jednak może dostać w aptece wszelkie lekarstwo. Żeby w aptece nabyć lekarstwo, trzeba tam zwykle przedstawić receptę lekarza. Niektóre tylko lekarstwa, i to przeważnie specyfiki gotowe, ma aptekarz prawo wydać bez recepty.

Każdy wie, jak taka recepta wygląda. Na skrawku papieru wypisuje lekarz szereg nazw łacińskich i znaczków, oznaczających stosunek wagowy części składowych lekarstwa. Rzecz przytem ciekawa, iż w aptekarstwie używany jest specjalny układ wag. Na podstawie tej to po łacinie napisanej recepty, zawierającej spis części składowych lekarstwa, musi aptekarz sporządzić to lekarstwo.

Uwaga i dokładność.

Praca aptekarza wymaga niezwykłej uwagi i dokładności. Wystarczy czasami zmienić nieznacznie tylko stosunek części składowych lekarstwa, ażeby zamiast spodziewanej ulgi wyrządzić choremu nieobliczalną szkodę. To też we wszystkich aptekach każde lekarstwo sprawdza się po parę razy. Przyjrzyjcie się jakiejkolwiek recepcie, dodanej w aptece do lekarstwa, a zobaczycie, iż wypisane jest na niej i nazwisko tego, kto dane lekarstwo sporządzał, i tego, kto je potem sprawdzał. Mimo tak skrupulatnej kontroli statystyka urzędowa wykazuje we wszystkich krajach rok rocznie pewien odsetek mniej lub bardziej poważnych omyłek przy wydawaniu lekarstw. Człowiek roztrzepany, nieuważny, niecierpliwy powinien więc raz na zawsze wyrzec się myśli o zostaniu aptekarzem.

Przygotowanie do zawodu aptekarza.

Aptekarstwo wymaga dzisiaj specjalnego przygotowania żawodowego. Obecnie aptekarzem może być tylko ten, kto ukończył ze stopniem magistra farmacji czteroletnie studja na Wydziale Farmaceutycznym w Uniwersytecie Warszawskim, na oddziałach farmaceutycznych przy wydziałach matematyczno - przyrodniczych w uniwersytetach : Jagiellońskim i Poznańskim, lub na oddziałach farmaceutycznych przy wydziałach lekarskich w uniwersytetach Stefana Batorego w Wilnie i Jana Kazimierza we Lwowie. Powyższe studja teoretyczne uzupełnić musi każdy kandydat do zawodu aptekarskiego trzyletnią praktyką w aptece.

Przepisy prawne. Koncesja.

Niekażdy jednak magister farmacji, mający już za sobą nawet i wymaganą przez przepisy prawne praktykę, otrzymać może koncesję na prowadzenie apteki. Liczba aptek jest ograniczona i regulowana stosownie do liczby stałych mieszkańców danej miejscowości. W miastach posiadających ponad 250.000 mieszk. jedna apteka wypadać powinna na 9000 mieszk. ; w miastach z ludnością od 100—250.000 stosunek ten wynosi 1 na 8000; przy 50—100.000 — 1 na 7000 i t. d. Odległość między aptekami w o-sadach wynosić może najmniej 7 km.

Inspektorat farmaceutyczny.

Przepisy prawne regulują nietylko liczbę aptek, ale także i ich urządzenie wewnętrzne. Nad poszanowaniem tych przepisów czuwa mspektorat farmaceutyczny. Przepisy te mają na celu stworzenie takich warunków pracy dla aptekarza, w których mógłby on pracę swoją wykonywać w zupełnym spokoju i ku pożytkowi ogólnemu. Aptekarz obowiązany jest posiadać w aptece cały szereg fachowych książek, z których najważniejsza jest urzędowa farmakopea, zawierająca szczegółowy spis środków leczniczych, sposób ich przyrządzania oraz kontrolę leków. Poza tern kierownik apteki obowiązany jest prowadzić księgi, w których zapisuje wszystkie wydane trucizny, środki odurzające i t. d. Księgi te są również kontrolowane przez odpowiednie urzędy.

Aptekarz więc znajduje się ustawicznie pod czujną opieką władz sanitarnych. W interesie zdrowia ludzkiego i łatwiejszej kontroli nad dobrocią leków wogóle apteki posiadają dziś wszędzie monopol na wydawanie lekarstw. To tylko wzbudzać może w chorym całkowite przeświadczenie, że dostaje lek dobry i że może go zażyć z peł-nem zaufaniem.

.5

Dwa kierunki pracy aptekarza.

Praca aptekarza idzie dzisiaj w dwóch kierunkach : w laboratorjum, znajdują-cem się przy każdej aptece, sporządza on leki na podstawie recept, wystawianych przez lekarza — poza tern pośredniczy między producentami gotowych środków leczniczych a publicznością. Przemysł farmaceutyczny (—> Farmaceutyka), wytwarzający owe środki, rozwinął się w ostatnich czasach nadzwyczajnie. Zwłaszcza podczas wojny przemysł ten na Zachodzie przybrał wręcz olbrzymie rozmiary. Pod tym względem Polska jest krajem bardzo jeszcze zacofanym, a nasi farmaceuci mają przed sobą piękne pole działania.

W miarę rozrastania się właściwego przemysłu farmaceutycznego zmieniła się rola i charakter działalności aptekarza. Coraz więcej środków dostaje on gotowych, coraz mniej przysposabiać musi w swoich laboratorjach przy aptece. Jego zadaniem staje się teraz skru-

mmim

mm

i*?.

Ryc. 41. Apteka historyczna (według starego sztychu).

pulatne badanie wartości sprowadzanych materjałów, troska o jak najstaranniejsze ich przechowywanie i zabezpieczenie od rozkładu, praca nad ulepszeniem techniki umiejętnego przyrządzania roztworów, mieszanin i t. p.

Pochodzenie słowa. Pierwsze aptehi.

Skąd jednak pochodzi ów tak często dzisiaj używany wyraz „apteka“ i „aptekarz“ f Jest to wyraz grecki. Słowo âno&riMi (apotheke) oznacza po grecku skład lub zapas towaru. Wśród wszelakiego rodzaju bud i ław kupieckich na placach targowych starożytnej Grecji istniały już takie składy ziół leczniczych. Był to właściwie zaczątek naszych wielkich aptek dzisiejszych. Podobne urządzenia mamy i w Rzymie.

W czasach nowszych pierwsze, bardzo jeszcze prymitywne apteki powstały w XII wieku w Neapolu, prawdopodobnie pod wpływem Arabów, u których sztuka aptekarska bardzo stała wysoko i po raz pierwszy w historji uprawiana była przez specjalistów, a nie, jak dotąd, przez lekarzy. W roku 1345 powstaje pierwsza apteka w Londynie i od tego czasu datuje się w całej Europie szybkie ich rozpowszechnienie.

Pierwsze polskie „oficyny“ aptekarskie.

W Polsce pierwsze apteki organizowane były przy zakonach. Głównie czynni byli w tej dziedzinie benedyktyni, a po nich i inne klasztory, które udzielały swych leków nietylko „braciom“, ale też i osobom postronnym. Tradycja aptek klasztornych trwa w Polsce bardzo długo, przejmują ją bowiem później zapobiegliwi w każdej dziedzinie jezuici.

Niezależnie od tego — jak świadczy Długosz — już za czasów Kazimierza Wielkiego były pierwsze „oficyny“ aptekarskie w Krakowie. Prawdopodobnie utrzymywali je sami lekarze, aż dopiero

B. Koskowski.

w roku 1433 wszechnica krakowska zabrania podległym jej medykom wyrabiania „rozmaitych trucizn“. Z początkiem XV wieku jest już pięciu aptekarzy w Gdańsku, a około 1445 cenny skład taki prowadzi we Lwowie jakiś Rusin Wasilko, za czem poszły i inne drobniejsze miasta.

Zioła, maści, torty, marcepany, likiery i wódka.

Można sobie wyobrazić, jak skromnie wyglądała w tych odległych wiekach owa „officina sanitatis“ : zioła, maści, plastry i t. zw. dekokty, jakieś przyrządy najniezbędniejsze, głównie do rwania zębów — oto wszystko omal, co się w nich znajdowało. Oprócz właściwych leków tacy aptekarze z XV wieku wyrabiali torty, marcepany i likiery, nawet i gorzałkę, którą zwali aqua vitae (woda życia) — stąd nasza nazwa okowity dla mocnego spirytusu.

W XVI wieku mamy już liczne apteki publiczne, a obok tego nadworne (królewskie) i pałacowe w rezydencjach magnatów. Ściągano do nich wybitnych fachowców z zagranicy, głównie Włochów, potem Niemców. W Warszawie pierwszy ślad apteki mamy przy szpitalu Św. Ducha, który założono jeszcze w końcu XIV wieku. Za króla Stefana Batorego mamy już dwie apteki publiczne. Liczba ich ogromnie się zwiększa w następnych kilkudziesięciu latach.

Inny był oczywiście charakter pracy aptekarza owego okresu, niż obecnie. Największy wysiłek z jego strony skierowany był ku zdobyciu potrzebnych ziół i surowców. Zioła te aptekarz owego czasu zbierał sam po polach i lasach albo zdobywał drogą wymiany od innych aptekarzy, mieszkających w okolicach, gdzie się dana roślina znajdowała. Taki charakter pracy aptekarza wymagał od niego dużego zasobu wiedzy botanicznej, to też wśród aptekarzy w Polsce np. spotyka się wielu światłych przyrodników. Z biegiem czasu, kiedy aptekarstwo zdobywa solidniejsze podstawy naukowe, wśród aptekarzy polskich szerzy się coraz powszechniej zrozumienie dla konieczności pogłębienia studjów. Chlubiłem tego świadectwem jest następujący ustęp z listu ks. Kołłątaja do Tadeusza Czackiego: „Oprócz ofiar wieczyście przywiązanych do niektórych aptek wzięli na siebie wszyscy aptekarze obowiązek płacić corocznie dodatek na doświadczenia chemiczne do katedry chemji, którą ś. p. K. Chodkiewicz ufundował, nadto obowiązali się, aby każden z nich cztery drzew, cztery roślin i cztery krzewy, jakie każdemu będą wskazanemi, szczególniej uważał i tych fizjologiczny dziennik utrzymywał“. (Tabl. 29).

ARABOWIE. (Okiem podróżnika). (Tabl. 30). Zaraz po przekroczeniu granicy turecko-syryjskiej, na południowych stokach gór Tauru, przewierconego tunelami słynnej drogi żelaznej Konstantynopol—Bagdad, a więc na znacznej jeszcze odległości od Aleppo, jednego z najstarożytniejszych a kwitnących i dziś miast arabskich, podróżnik spotka doskonale zbudowany, śmiało patrzący typ o oliwkowej, pociągłej twarzy i czarnym aż do granatowych odcieni zaroście. Jest to Arab. Niebawem też uderzą nas w oczy kształt i barwa strojów tubylców, a o uszy obija się gardłowy, wesoły dźwięk mowy arabskiej, okraszonej życzliwym, nieco poufałym uśmiechem. Na każdej mijanej stacji, w każdej wiosce czy mieścinie, przyklejonej do skał, niby gniazdo jaskółcze, wre rojowisko arabskie, a już na nizinie, graniczącej z pustynią Syryjską, w starożytnym Halebie (Aleppo) — różnobarwna, niespokojna fala przedstawicieli szczepów arabskich zalewa wprost wąskie, strome uliczki, wiodące

ku krzykliwym, zasypanym stertami to- datarjusza i zawarła z Irakiem osobny warów bazarom. Niekończącemi się sznu- układ, całkowicie gwarantujący jej in-rami zdążają do Halebu z dalekich teresy) — a zwłaszcza trudno już nie krańców półwyspu Arabskiego karawa- zachłysnąć się tern kolorowem widowi-ny wielbłądów, objuczonych wełną, dak- skiem w Bagdadzie, stolicy Iraku, tyłami, kawą, skórami oraz innemi to- w pełnej biblijnych legend o raju M e-warami skromnej produkcji arabskiej, zopotamji, w Hedżasie, leżą-Smukłe postacie Beduinów owijają, ni- cym nad morzem Czerwonem, ziemi by opuszczone skrzydła, szerokofałdziste świętej, która wydała Mahometa, w J e-zbuny — burki, pod któremi wszystkie- menie, w górzystym Hadramau-mi barwami tęczy mienią się długie aż c i e, w rozprażonym podzwrotnikowym do kostek koszule, aba, związane szero- Omanie, w El-Haza, położonem kiemi pasami — szibacha. Egzotyzm, nad zatoką Perską, w maleńkiem pań-zmieciony z sąsiedniej Turcji reformą stewku K o w e i c i e i wreszcie w cen-dzisiejszego jej dyktatora, Mustafy Ke- tralnem państwie Arabji, groźnym i ta-mala Paszy, tutaj, w przedwojennem jemniczym Nedżedzie, dokąd nie imperjum ottomańskiem — na terenach sięgnęła nigdj' dłoń żadnego zaborcy, Syrji, Mezopotamji oraz Ira- a europejski podróżnik, zwiedzając go, k u, a zwłaszcza w niedosięgłych pusty- naraża życie, niach, stepach i górach Arabji — zachował niezmienny, pełny wschodniej odrębności charakter. Widzimy go w sy-ryjskiem Aleppo, gdzie czasowo z ra- mała 3,000.000 km² ziemi spotykamy mienia Ligi Narodów rządzi Francja, wszędzie ten sam typ Araba, którego Podziwiamy go w wyniosłym i najeżo- przodkowie, Bajadyci, plemię od tysiąc-nym murami M o s s u 1 u, z tegoż tytułu leci już nie istniejące, wywodzą się we-zajętym przez Anglję. (W styczniu 1932 dług jednych podań od Sema, według Anglja zrzekła się niewygodnej roli man- drugich od Izmaela, syna Abrahama.

Mahomet i jego niespokojni wyznawcy.

Na tej olbrzymiej, bo wynoszącej bez-

-i

-JiiM

lllSP'ł

ki

ii

s-

im

r.

* ».

.U

fi-

a ns

* -tł:

Ryc. 42. Mahomet zdobywa twierdzę. (Miniatura arabska z XIV w.).

Wśród tych rozprażonych piasków skalistych, nagich gór, zrzadka tylko urozmaiconych gajami palmowemi i oliw-kowemi oraz rzekami, wysychającemi latem, wielki prorok Islamu, M a h o-m e t, urodzony w r. 571 po nar. Chr., zdołał zjednoczyć wszystkie szczepy arabskie w zasadach objawionej mu a spisanej w Koranie wiary. Te zasady wiary okazały się spoidłem mocnem i trwałem — mimo jednak wojennych wysiłków i zmagań politycznych z tych różnych szczepów arabskich nie udało się nigdy stworzyć zwartego państwa. Zaraz po śmierci Mahometa rozpoczynają się wśród jego wyznawców krwawe i zacięte boje, w których chodzi przede-wszystkiem o dziedziczenie duchowego autorytetu po proroku, o zawładnięcie kalifatem, o panowanie tego czy innego plemienia nad resztą wiernych.

Wspaniała przeszłość i szara teraźniejszość.

Zmagania te, trwające przez wieki wewnątrz kolebki islamu — Arabji — wyrażały się wszakże nietylko w krwawych walkach, ale w większej jeszcze mierze wre współzawodnictwie szczepów na polu kulturalnem i cywilizacyjnem. Osiągnięte tą drogą zdobycze przeniosły się daleko poza rodzime granice islamu, bo na południowy kontynent europejski, gdzie w początkach średniowiecza jęły wyrastać potężne państwa arabskie, i na północ Afryki, gdzie do dziś Arabowie stanowią większość zaludnienia. Pomimo tych kulturalnych sukcesów i zewnętrznych podbojów plemienne wralki Arabów stały się w ciągu następnych, nowożytnych czasów motywem, wyzyskiwanym przez państwa ościenne w celu opanowania poszczególnych państewek. Opanowania tego dokonała ostatecznie monar-chja ottomańska, która na początku XVI stulecia zjednoczyła w rękach swego monarchy władzę teokratyczną i polityczną (kalifat i sułtanat), a po licz

ko

-i

m.

mu

Ryc. 43. Arabski statek handlowy. (Minjatura z XII w.).

nych, mniej lub więcej udatnych powitaniach dynasty j arabskich, dzięki pomocy Europy (traktat pacyfikacyjny na Wschodzie, zawarty wr lipcu 1845 r.) ustaliła swą władzę nad Arabami aż do wojny św’iatowrej. Od tej chwili życie olbrzymiej masy Arabów, kiedyś panujących, staje się wegetacją, wraca do form pierwotnego koczownictwa, do stanu napół dzikiego, gardzącego już pracą, a więc i zdobyczami cywilizacji. Mniej lub więcej liczne i zamożne rody i szczepy przenoszą się z krańca na kraniec półwyspu Arabskiego na czele swych stad wielbłądów^, bawołów' i kóz angorskich, stanowiąc płynną, nie dającą się obliczyć, a zwiaszcza poddać jakimś przepisom prawnym masę dzikusów’-pastu-chów. Płyną pustynnemi szlakami wre wszystkich kierunkach, często do M e k-k i, M e d y n y czy K e r b e 1 e, rozbijają nagle czarne, z wielbłądziej sierści namioty nad nielicznemi rzekami, w* oazach, wśród gór, a po pewnym czasie, kiedy zabraknie tam paszy, zrywają się i znikają, jak szarańcza. Kiedy jesienią

Świat i Życie.

dokuczy im głód, zbliżają się znienacka do miast zaludnionych przez pobratymców, prowadzą handel wymienny, sprzedając wielbłądy oraz słynne konie arabskie, i wałęsają się pod bezokiennemi murami wąskich ulic — tłoczą się wśród murów zgiełkliwych siedlisk arabskich, gdzie meczet i bazar są dziś jedynemi ogniwami prymitywnego życia potomków znakomitych Abassydów — tych Abassydów, którzy w połowie VIII stulecia osiągnęli, dzięki swej nauce i sztuce, tak wysoki poziom kulturalny, że po dziś dzień widnieją niezniszczalne jego ślady w skarbcu cywilizacji powszechnej. Tłoczą się nawpół dzicy, fanatyczni, nieświadomi swej przeszłości włóczędzy pośród tych murów pałacowych, fortecz-nych, czy meczetowych, które dźwignięte zostały pomiędzy VIII a IX wiekiem przez wielkich kalifów arabskich, H a-run-al-Raszyda, Al-Mamon a, czy Mutawakkila — poto, aby stąd promieniować mogła na cały świat mądrość Koranu i pogłębiona przez Arabów w akademji bagdadzkiej wiedza mędrców greckich : geometrja, metafizyka, medycyna, logika, astronomja, prawoznawstwo i przyrodoznawstwo. Sprawia to chwilami takie wrażenie, jakby do niezwykle cennego muzeum wdarła się nagle fala dzikich barbarzyńców. Ileż to razy zdarza się, że analfa-beta-pastuch arabski patrzy z niedowierzaniem na Europejczyka, wykopującego z pietyzmem głaz lub glinianą tabliczkę z szyfrem na ruinach Babilonu, A s z u r u lub N i n i w y, aby ocalić od ostatecznej zagłady, porwać i zamknąć te drogocenności w muzeum eu ropę j-skiem; on, pastuch, nietylko nie rozumie tego, ale nie przypuszcza nawet, że jego praszczur asyro-babiloński, który głaz ten opatrzył pismem klinowem, że jego przodek, który na tabliczce wyrył znaki cyfr arabskich — wtedy już, przed wiekami, znacznie byli mądrzejsi, niż lekceważący dziś ich potomka Europejczyk.

Od bazaru do meczetu, od meczetu do bazaru.

Arab dzisiejszy czuje się dobrze wtedy dopiero, kiedy znajduje się wśród barwnych, nadsyłanych z Europy gałga-nów na bazarze. To mu wystarcza. Więcej — bez bazaru nie umiałby już dzisiaj żyć. Bo kto z Arabów nie widziałby swego bazaru — kto z nich nie słyszałby jego melodji, przesyconej akcentami natarczywego handlu, pieśnią żebraków, rykiem osłów i wielbłądów, brzękiem wymienianych monet i wybuchem zwad, szczękiem miedzi bagdadzkiej i damasceńskiej stali, nawoływaniem muezzi-nów do modlitwy — kto nie wciągałby rozkosznie nozdrzami tych różnorodnych woni, nad któremi panuje ostry aromat czosnku, baraniego łoju i słodki, lepki zapach daktyli — kto nie oddychałby miałkim, gryzącym oczy pyłem pustyni, zmagazynowanym w zwojach dywanów i szmat wszelakich, zwalonych wzdłuż ciasnych uliczek — kto z Arabów nie brałby udziału w grze tych barw, dźwięków i zapachów, dla tego życie straciłoby swój urok.

Dom Araba jest zamknięty nietylko dla Europejczyka, ale i dla sąsiada — otoczony wysokim, bezokiennym murem od ulicy. Panuje w nim godna powaga, cień i odpoczynek, graniczący z lenistwem, oraz życie klasztorne żon, służby i dziatwy. Dlatego też życie mężczyzn wylewać się musi poza ten obmurowany szczelnie krąg domowego ogniska. Takie są skutki przepisów proroka Mahometa. Podczas gdy bazar zaspokaja zmysły, meczet daje nasyt duszy. To też stłoczona fala ludzka przelewa się od bazaru ku meczetom i zpowrotem. Przy studniach wierni obmywają nogi i ręce, a zdjąwszy obuwie, uchylają skórzanej zasłony i wchodzą do ponurego wnętrza

z?/

świątyni. Tu padają na kolana i zwróceni twarzami do muezzina, całują w pokorze wydeptaną, ceglaną posadzkę, wzywając przytem Allaha na świadectwo szczerości swych uczuć i czystości czynów, poczem, podwinąwszy nogi, biedniejsi siadają na matach ryżowych, zamożniejsi na dywanikach, i zwolna szepcą mięsistemi wargami wersety Koranu, przesuwając paciorki nawleczone na sznurek, przesunięcie bowiem pewnej ilości paciorków' równoznaczne jest z odmówieniem określonej modlitwy.

In sza Allach — niech będzie wola Allacha.

Arabowie to dziwni ludzie, ludzie jakby przeniesieni do życia z fantastycznej baśni z tysiąca i jednej nocy. Trochę lekkomyślni i romantyczni, trochę dumni i buńczuczni rycerze. Fanatycy religijni, nawet wtedy, jeżeli chodzi o własne ich życie, czy higjenę ciała, z natury zdrowi, bo wstrzemięźliwi w jadle i dzięki przepisom, zawartym w Koranie, nie używający alkoholu oraz ciężko strawnej wieprzowiny. Prawie analfabeci wobec posuwającej się naprzód kultury i cywilizacji, zacofani aż do buntowniczego oporu wobec wszelkich inowacyj europejskich, choć nieprzeciętnie uzdolnieni z natury i pomysłowi, nie chcą wysilać się nawet na przeprowadzenie systematycznego drenowania swych suchych pól, poprzestając na lepieniu z gliny korytek, któremi w prymitywny sposób czerpana kołowrotami z rzek wroda spływa na niewielkie odległości ; nie bronią swych zasiewów przed szarańczą, choć okupanci gotowi im są płacić za to wysokie wynagrodzenie ; nie budują, lecz z ułamków kamieni rozwalających się monumentalnych budowli lepią prymitywne chaty ; nie imają się rzemiosła — jeno żyją z dnia na dzień, częstokroć użebranym pęczkiem czosnku, miską koziego mleka i suchym plackiem, byleby nie pracować, nie zależeć od nikogo.

■t

Ł!

Ryc. 44. Wierni przy modlitwie.

Islam — oto wszystko, co wypełnia duszę Araba dzisiejszego. Islam — oto treść, wystarczająca mu za wszystkie ułudy toczącego się obok niego życia teraźniejszości. Islam — oto magiczne słowo nie dającej się niczem wstrząsnąć czy nadwerężyć wiary, która, wywodząc Araba z dalekiej przeszłości, prowadzi go w przyszłość zaświata. Wychowany na Koranie, który mu daje wszechobej-mujący pogląd na istotę świata i wystarczającą odpowiedź na możliwe wątpliwości, który reguluje bezapelacyjnie bieg jego życia jakoteż życia jego bliźnich muzułmanów — Arab dzisiejszy jest podobny do człowieka czekającego na odejście pociągu, który go zawiezie do przeznaczonego celu bez jego współdziałania. In sza Allach — „niech będzie wola Allacha“ — oto formułka psychiki Araba, uwalniająca go od wszelkiej odpowiedzialności. I dopiero wtedy zaczyna się jego reakcja, kiedy ta właśnie wszechpotężna wola Allacha nie może się spełnić, bo się jej przeciwstawiają ludy wyznające inną wiarę. Wtedy od krańca do krańca Arabji drży wstrząsające duszą muzułmanina słowo dżihad — „wojna święta“. Są to wszakże tylko pozory... wysuwają się bowiem zaraz na

Potęga wiary jest jednakże cementem, łączącym Arabów tylko w tych ośrodkach arabizmu, dokąd nie docierają wpływy obce, a gdzie Arabowie stanowią 100°/₀ ludności ; nie można tego powiedzieć o terenach, zajmowanych lub eksploatowanych przez mandatarjuszów. Wschodnie wybrzeże morza Śródziemnego, zwane Syrją, zamieszkane jest wprawdzie w przeważającej ilości przez Arabów, ale z racji trwającego od wieków przestawania z narodami Zachodu, dzięki ich szkołom, wszelkiego rodzaju misjom chrześcijańskim, instytucjom handlowym i kulturalnym, zeuropeizowane zostało do tego stopnia, że ludność nosi tu ogólne, dyplomatyczne, a wysoce sztuczne

i,

UL.

UÄd!.

miano

„Syryjczyków“. Mniej więcej tak samo ma się rzecz i w nadbrzeżnej Palestynie, kolonizowanej usilnie dzięki Anglikom przez wychodźców żydowskich, aby tą drogą zmajoryzować niespokojny żywioł arabski. Zupełnie inaczej wyglądają stosunki narodowościowe w sąsiednim H e d ż a-s i e, liczącym do 70 km wszerz i 150 kilometrów wzdłuż, gdzie z trudem już tylko utrzymują się małe skupiska białej rasy. Fakt ten należy przypisać okoliczności, że H e d ż a s jest ziemią, posiadającą największe świętości islamu, tu bowiem leżą Medyna i Mekka. W Medynie znajduje się Kaaba, świę-

Ryc. 45. Rycerz arabski. (Według papirusu arabskiego z X w.).

czoło ruchu wolnościowego możni przywódcy i prowadzą czysto egoistyczne, podstępne konszachty z europejskimi okupantami. Wszystko kończy się lokal-nem, tu i ówdzie wybuchającem powstaniem, rzezią białych i następującem regularnie potem wywieszaniem buntowników. W najlepszym razie ruchawka kończy się „odszkodowaniem“ w postaci udzielenia miesięcznych zasiłków znacz-    ty kamień, który według legendy muzuł-

niejszym wodzom beduińskim za zacho-    mańskiej spadł z nieba. A któż nie sły-

wanie spokoju, lub wprowadzeniem ja-    szał o Mecce, która, jako miejsce uro-

kiegoś ambitnego szeika czy emira na    dzenia proroka Mahometa, jest celem

wątpliwej wartości tron Iraku, Hedża-    niekończących się nigdy, a ryzykownych

su i t. p. Sprytny melik (król) dzięki    pielgrzymek muzułmanów?

Święte miejsca, Medyna i Mekka.

Na drogach wiodących ku tej ziemi

poparciu i opiece białych porasta wtedy w pierze tak długo, dopóki tym, którzy mu w objęciu intratnej placówki zbrojnie pomogli, nie znudzi się oblicze „ma-    świętej na każdym niemal kroku czyha

jestatu“. Wtedy nowa ruchawka, nowa    na pielgrzymów niebezpieczeństwo: dzi-

porażka, nowe szubienice i nowe dyplo-    ki zwierz, przeciwności przyrody, a nie-

matyczne pertraktację z mandatarju-    rzadko i napastliwy koczownik pustyn-

nego kraju, uważający grabież za na-

szami.

leżny władcom pustyni haracz od tych, którzy ją przemierzają. Nietylko wszakże koczownicy beduińscy wyzyskują uświęcony tradycją obyczaj pątnictwa.

zastąpił zaskoczonym a zagrożonym już na własnym ich terenie Arabom brak poczucia jedności narodowej, niezbędnej do przeciwstawienia się i zwycięstwa. Mekka i Medyna urastają wtedy do potęgi symbolów, jednoczących w wierze, a ich opanowanie decyduje o ustalaniu przewodnictwa nad innemi plemionami arabskiemi. Rzecz zrozumiała, że objaw ten nie przestaje być systematycznie wyzyskiwany w celu wynaradawiania Arabów przez dyplomację europejską.

Rola nowej Turcji.

Jeno że nie każda metoda wynaradawiania działa skutecznie aż do końca, zwłaszcza, jeżeli się jej nadużywa, lub jeśli przeoczyło się fakt, że poza osobami powolnych przywódców istnieje jeszcze olbrzymia, demokratyzująca się szybko masa ludności. Kiedy bowiem tacy malowani królowie jak P e i z a 1, król Iraku, lub Ibn-Saud, król He-dżasu, oraz wodzowie-bandyci, do których przedewszystkiem należy zaliczyć

Wm

É$f

kV

mm

ia

II

Gratis

Ryc. 46. Karawana arabska. (Minjatura z XII w.).

Na wszystkich drogach karawanowych, wiodących ku Mecce, czyha na pielgrzymów wyzysk w tej lub innej formie, ba — czyha on nawet na hedżaskiej drodze żelaznej, wybudowanej przez sułtana A b d u 1 - H a m i d a za pieniądze arabskie, a eksploatowanej dziś przez mandatarjuszów Ligi Narodów. Wyzysk ten wzmaga się w miarę zbliżania się pątników do Mekki, będącej już za czasów Mahometa kością niezgody pomiędzy Arabami. Odtąd bowiem toczą się uporczywe walki pomiędzy rodami możnych potomków proroka, zwłaszcza zaś pomiędzy Szyitami i Sunni-tami, o wyłączne prawo do zajmowania tronu kalifa i płynący stąd przywilej przewodzenia światu muzułmańskiemu, o władzę nad świętemi miejscami, a co za tern idzie, o wyłączne prawo ich eksploatacji. Zważywszy, że ilość muzułmanów na globie naszym sięga 250 miljo-nów głów, niepoślednie muszą ciągnąć zyski z tych pielgrzymek władcy Hed-żasu; nie dziw więc, że gotowi są za ^ utrzymanie tej placówki w swoich rę-kach płacić wielkorządcom europejskim sowitym haraczem złota lub polityczną ustępliwością. Z tych powodów ziemia święta, stanowiąc więź religijną Ara-bów-muzułmanów, jednocześnie rozszczepia ich zwartość narodową, aczkolwiek ratuje ich w ciągu wieków przed całko-witem wyniszczeniem. Kiedy w średniowieczu potężne, zorganizowane przez wychodźców, państwa arabskie na Zachodzie poczęły upadać, kiedy Arabowie, wyczerpani w ciągu wieków nieprzerwa-nein owocowaniem na rzecz kultury europejskiej, ustąpili z terenów Europy przed rozrastającą się potęgą apostolskiego i rycerskiego chrystjanizmu — wtedy wzmożony fanatyzm religijny

Szech-Ażila, biorą pełnemi garściami złoto za utrzymanie masy arabskiej w pokorze — masa ta coraz chciwiej nasłuchuje wieści, nadchodzących z kraju nowoczesnego i energicznego reformatora Bliskiego Wschodu, z kraju, który dzięki panowaniu w nim donie-dawna głowy islamu — kalifa i sułtana w jednej osobie — nie przestał być najbliższym duchowi przedwojennego pokolenia. A więc pomimo tego, że w latach 1922—4 dzisiejszy dyktator Turcji, Mustafa Kemal Pasza, obalił sułtanat i zniósł następnie kalifat, oburzając niesłychanym tym czynem świat muzułmański, pomimo tego, że maiida-tarjusze Ligi Narodów usiłowali wyzyskać dla siebie uczucia tychże muzułmanów, przyjmując na okupowanym przez siebie terenie wygnanego ze Stambułu kalifa, że chcieli wysunąć na stanowisko głowy islamu kogoś z dostojników arabskich — Arabowie więcej zdają się ufać poczynaniom śmiałego reformatora, niż opiekuńczym zabiegom Europy. Kalifat, stanowiący w ciągu wieków jedyną władzę naczelną, przestaje istnieć, a więc i obowiązywać. Na miejscu ideologji reprezentowanej przez niego powstaje pustka. Powstanie takiej luki w życiu narodu musi wywołać doniosłe następstwa. Zjawiają się, a raczej odżywają, pomysły dawne, które nie mogły się zrealizować ze względu na dotychczasową religijną strukturę duszy arabskiej. Na plan pierwszy występuje samookreślenie narodowe i dążność do wyzwolenia się z pod przemocy Europy. Kuźnią tych pomysłów nie są oczywiście tereny okupowane przez mandatarj uszów — a więc ani S y r j a , ani Liban, Trans-jordanja, Hedżas lub Irak. Przynajmniej nie są one wyraźną kuźnią wolnościowej ideologji arabskiej, gdyż pod tą czujną opieką skraca się je natychmiast... o głowę inicjatorów. Źródła wolnościowego ruchu arabskiego oddawiendawna tkwiły w niedostępnych ośrodkach kraju — w centralnym i słabo zaludnionym Nedżedzie, promieniując stąd najsilniej w kierunku na Bagdad oraz Damaszek i otaczający je Irak oraz wielki Liban. Z tych punktów pośrednich — powiedzmy akumulatorów wolnościowej energji arabskiej — idzie ona karawanowemi szlakami, dostępnemi tylko dla wojowniczych a niepodległych Wahabitów, Ko-reiszytów, Beduinów i t. p. sekt i szczepów arabskich — drogami na M o s s u 1, gdzie w okolicy czuwają Kurdowie i Turcy, radzi zarobić na tym ruchu; idzie do Beyrutu, Damaszku, Aleppo i Aleksandretty, gdzie czuwają Druzowie i Syryjczycy wszelkiego autoramentu oraz znowu ci sami Turcy. Jak widzimy, oskrzydlający ten ruch, który czerpie nieprzebrane zasoby życiowe w Nedżedzie i Mezopo-t a m j i — idąc poprzez wielkie ośrodki arabizmu, umiejętnie usidlanego przez mandatarj uszów — sprawia wrażenie jakby się skupiał w jednych rękach, trzymających dwa końce prądu, na północy w górach Taurusu i Kurdy-stanu, w okolicach Diarbekiru i M a r d i n u, gdzie rezydują... sztaby tureckie. Kto wie zatem, czy nie słuszne, choć dyplomatycznie może przedwczesne byłoby przypuszczenie, że oba końce prądów wolnościowych, oskrzydlających Arabję od wschodu i zachodu, trzyma czujnie ręka wielkiego reformatora Turcji, a także i Bliskiego Wschodu — Mustafy Kemala Paszy, od którego już tylko zależy złączenie obiegających Arabję prądów rewolty nacjonalistycznej, aby wślad za tern nastąpił wybuch w centrum Arabji i rozpłomienił natychmiast cały, podminowany już dziś nieźle półwysep Arabski. Jeżeli horoskopy te, oparte zarówno na faktach historycznych, jak i na bezpośredniej obserwacji podróżnika potwierdzi najbliższa przyszłość — wtedy Arabowie w zespole narodów przyjdą jeszcze do głosu, tym razem może na dłuższe wieki, niż poprzednio, chociażby dlatego, że kraj ich jest jedynym niemal bezpośrednim pomostem pomiędzy Europą a południową Azją; dokonywujące się w tej ostatniej zmiany ekonomiczne i polityczne rychło uczynić mogą pomost ten aktualnym. Rozgrywka znajdzie się wtedy w rękach wielkiego reformatora Turcji oraz nielicznych dziś jeszcze wodzów nacjonalizmu arabskiego.

M. Jarosławski.

ARASY. Arasami względnie gobelinami nazywamy zazwyczaj wielkie tkaniny obrazowe, wykonane techniką im tylko właściwą i przeznaczone pierwotnie do celów zdobniczych w ramach architektury kościelnej lub pałacowej. (Tabl. 32 a). Nazwa „arasy“ jest starsza i ma znaczenie historyczne: pochodzi od flandryjskiego miasta Arras, które do połowy XV wieku było głównym ośrodkiem tego działu sztuki. Na określenie tkanin obrazowych powszechniej zakorzeniona nazwa gobelinów powstała drogą bardziej przypadkową. Pochodzi ona od imienia słynnych farbiarzy francuskich Gobelinów, które następnie związało się z wielką pracownią tkacką, założoną za czasów Ludwika XIV, a w ciągu XIX wieku przyjęło się jako ogólna nazwa całej tej wytwórczości. W tekstach staropolskich tkaniny ara-sowe najczęściej bywają nazywane oponami lub szpalerami.

Aras, jako skończone dzieło sztuki dekoracyjnej, jest sumą zbiorowego wysiłku artystycznego szeregu rąk i talentów. Najznakomitsze ośrodki tej sztuki takie, jak Arras, Tournai lub Bruksela, są to zarazem siedziby wielkich przedsiębiorstw i szeroko rozgałęzionych warsztatów o niepośledniej tradycji artystycznej.

Technika tkactwa arasowego.

Pierwszy projekt mającej powstać tkaniny arasowej rzuca zazwyczaj jakiś wybitny artysta-malarz w formie szkicowego zarysu, w ogólny sposób wyrażającego kompozycję. Dalszą pracę podejmuje specjalna kategorja artystów: rysownicy kartonu, który ma stanowić już bezpośrednią podstawę wykonania tkackiego. Zadaniem „mistrzów-karto-niarzy“ jest opracowanie kompozycji już w najdrobniejszych szczegółach, a przede wszy stkiem dostosowanie jej do wymogów techniki tkackiej. Dla sprawniejszego pokonywania trudności, związanych z przygotowaniem wielkiej ilości ogromnych nieraz kartonów, występuje i w tym zakresie daleko idący podział czynności : jedni opracowują figury ludzkie, inni tło pejzażowe, inni jeszcze zwierzęta, kwiaty, rośliny, obramienia groteskowe i t. d. Trzeba było niezwykle wysokiej kultury artystycznej danego środowiska, by dzieło w ten sposób stworzone miało wyraz całości przekonywującej i jednolitej pod względem stylu.

Arasy i gobeliny w przeciwstawieniu do kilimów tkane są z lewej strony i przeznaczone do oglądania tylko z prawej ; stąd też artysta ma możność skontrolowania wyników swej pracy dopiero po jej ukończeniu. Wymaga to wielkiej biegłości i nielada talentu, tern bardziej, że mowy być nie może o niewolniczem i bezmyślnem odtwarzaniu kartonu. W czasie roboty tkackiej karton podkłada się pod osnowę, bądź też przenosi się tylko główne zarysy kompozycji na osnowę, a oddanie szczegółów całkowicie pozostawione jest oku i wrażliwości tkacza, który, spoglądając w czasie pracy na karton, zmuszony jest do ustawicznej współtwórczości z dziełem malarzy i rysowników. Szczególne pole dla pomysłowości artysty-tkacza przedstawiają efekty kolorystyczne. Jemu poruczona jest główna troska o wydobycie subtelnej gry świateł i cieniów oraz jak naj-wyszukańsze kojarzenie i przeplatanie różnobarwnych nitek wełnianych, jedwabnych, złotych i srebrnych.

Początki tkactwa artystycznego.

Początki tkactwa artystycznego sięgają najdawniejszych kultur starożytności. Nieliczne jednak dochowane zabytki z okresu hellenistycznego lub bizantyńskiego w większości wykazują charakter wyłącznie ornamentalny; wyjątkowo tylko występują w nich motywy figuralne. To samo dotyczy tkanin wschodnich. Większa ilość zabytków doszła nas z czasów wczesnego średniowiecza. Wykonywane przez artystów klasztornych tkaniny tego okresu wykazują pokrewieństwo z współczesnemi minjaturami oraz dziełami malarstwa monumentalnego i noszą takie samo piętno surowego, liturgicznego stylu. Pewien prymitywizm w wykonaniu, mozaikowe zestawienie ostro od siebie odcinających się barw, oddziaływanie płaszczyzną i konturem — oto główne właściwości tego stylu.

Arasy burgundzko-flamandzkie.

Z końcem XIV i w ciągu XV wieku kunszt tkactwa arasowego wspaniale rozkwita na obszarach burgundzkim i flamandzkim. Sztuka ta, pełna wykwintu, zyskuje znakomite oparcie o wspaniały, bogaty dwór książąt burgundzkich. Żadna kościelna ani dworska uroczystość już teraz nie może obejść się bez arasów. Wjazdy triumfalne, koronacje, zaślubiny władców, turnieje, widowiska mi-sterjowe pozwalają roztoczyć wspaniały przepych sztuki tkackiej, której mistrzowie doskonale umieją wykorzystać wszystkie zdobycze świetnie rozwijającego się malarstwa. Równocześnie w życiu codziennem arasy przejmują na siebie część zadań malarstwa monumental-nego. Obrazowe cykle arasów scenami figuralnemi pokrywają ściany; z nich tworzy się baldachimy nad łożami władców i kotary, przysłaniające odrzwia pałacowe.

Mniej więcej po rok 1450 głównym ośrodkiem sztuki arasowej jest Arras, w drugiej zaś połowie XV w. rolę przodującą obejmuje Tournai (Flandrja). Z wymienionych środowisk wychodzą liczne arcydzieła tkactwa obrazowego, w których jak w zwierciadle odbija się pełna romantycznego uroku, nawskróś rycerska, rozmiłowana w turniejach i w pieśni trubadurów kultura ówczesnego dworu burgundzkiego. Obok scen biblijnych ulubionym tematem stają się wątki, zaczerpnięte z romansów rycerskich oraz bujnie się rozwijającego ży-, cia dworskiego: turnieje, polowania, zabawy towarzyskie, przygody miłosne. Częste są również kompozycje, wysławiające znakomite czyny bohaterów starożytnych lub współczesnych. Poziom artystyczny arasów burgundzko - flamandzkich sięga do wyżyn doskonałości.

Pieczołowicie przechowywane arasy burgundzkie XV wieku stanowią chlubę najznakomitszych zbiorów muzealnych. W Polsce również w jednej z komnat zamku wawelskiego możemy oglądać doskonałą tkaninę z tych czasów, złożoną tam w depozycie. Aras ten, wykonany w Tournai w 1462 roku, wyobraża hi-storję rycerza z łabędziem.

W pierwszej połowie XVI wieku na czoło europejskiej wytwórczości arasów wysuwa się Bruksela, która już z końcem wieku XV stanowiła główny ośrodek tkactwa w Niderlandach. Tu dokonywa się połączenie głęboko zakorzenionej tradycji rodzimej z wpływami renesansu włoskiego ; kojarzy się rozmach dekoracyjny i wyostrzony zmysł obserwacji z monumentalno-dramatycz-nem pojęciem formy. Epoko wem pod tym względem zdarzeniem było wytka-nie w Brukseli w latach 1515—1519 cyklu arasów podług kartonów R a f a e-1 a, mających za temat dzieje apostolskie. Okres najznaczniejszego nasilenia włoskich wpływów renesansowych przypada na lata 1530—1570, kiedy to powstaje kilka wielkich seryj arasowych o wybitnie dekoracyjnych wartościach.

Arasy wawelskie.

Z tego okresu pochodzą i z tym kierunkiem się łączą nasze-arasy wawelskie. Tkane w latach 1550—1564 w Brukseli na zamówienie króla Zygmunta Augusta, po jego śmierci stały się własnością Rzeczypospolitej, wraz z nią przechodząc zmienne koleje losów. Wywiezione do Rosji w 1795 r., zostały nam zwrócone w wyniku traktatu ryskiego, by znowu po tylu latach przyozdobić komnaty wawelskie. Niestety jednak z liczby 156 wywiezionych narazie odzyskaliśmy zaledwie dwie trzecie! — Na ten niezwykle cenny zbiór składa się prze-dewszystkiem 17 wielkich arasów figuralnych z przepysznemi obramieniami groteskowemi ; są to sceny z „Genezis“ (np. stworzenie Ewy i grzech pierworodny), historja Kaina i Abla, słynna serja Potopu wraz z historją Noego oraz kilka scen z budowy wieży Babel. Osobną grupę stanowią t. zw. werdiury, których tematem są same tylko krajobrazy, przeważnie leśne, ożywione bujnie krzewiącą się roślinnością oraz przewijającym się pośród niej, mistrzowsko oddanym światem zwierzęcym, utrzymane w jednolitym, zielonym tonie. Trzecią wreszcie grupę tworzą arasy rozmaitego kształtu i wymiarów, niemal wyłącznie pokryte dekoracją groteskową, oplatającą monogram króla Zygmunta Augusta, bądź też herby Polski i Litwy. Znakomity ten zabytek tkactwa brukselskiego, łączący wpływy Rafaela i Michała Anioła z rodzajowością i rdzennie flamandzkiem ujęciem, jest oczywiście dziełem twórczości zbiorowej. Jak bardzo ceniona była serja arasów jagiellońskich, świadczą licznie po świecie rozsiane jej powtórzenia, których ostatnio doliczono się około jedenastu. (Tabl. 31 a, b).

Arasy francuskie.

Arasy burgundzkie i niderlandzkie w XV i XVI w. oznaczają bezsprzecznie okres najwyższego wysiłku twórczego w tym dziale sztuki zachodnio-europejskiej. Wprawdzie zarówno Włochy, jak i Niemcy, również posiadają w tym czasie oryginalne tkactwo obrazowe, ale przodujące ogólnie znaczenie i wpływ warsztatów flamandzkich nie może ulegać wątpliwości. Natomiast w drugiej połowie XVII, a zwłaszcza XVIII wieku, duchowe dziedzictwo warsztatów brukselskich przejmuje Francja. Ośrodkiem najwybitniejszej działalności na tern polu staje się założona w latach 1662 Manufacture royale des meubles de la couronne, której pierwszym kierownikiem był znakomity dekorator późno-barokowy Lebrun.

Arasy polskie.

Pod wpływem promieniującej na całą Europę kultury i sztuki francuskiej w XVIII wieku powstają również i w Polsce utwory rodzimego gobelin-nictwa, których zasłużonym badaczem jest J. Pagaczewski. Ważną rolę czynnika pobudzającego odgrywają sprowadzane dzieła oraz napływowi artyści obcy, którzy na naszym gruncie rozwijają działalność nieraz bardzo o-wocną i nie pozbawioną charakteru miejscowego. Takim był np. artysta-tkacz, Francuz, F. G 1 a i z e, twórca szeregu wybitnych dzieł, wykonanych w służbie biskupa Andrzeja Załuskiego. Świetnie rozwijającą się pracownię gobelinniczą posiadali Radziwiłłowie w Koreli-czach, a również i skromniejsze, mniej

32 b).

znane warsztaty tkackie, jak np. w Bieździałce lub w Horocho-w i e, pozostawiły najwyższej wartości dzieła sztuki dekoracyjnej. Odznaczają się one pewnym prymitywizmem techniki przy niezwykle jednak świeżem poczuciu barwy i rysunku, przypominają-cem niekiedy sztukę ludową, i rozmiłowaniu zwłaszcza w dekoracji kwiatowej. (Tabl. 32 a).

Wiek XIX wraz z wzrastającą mechanizacją wszelkiego przemysłu rękodzielniczego przyniósł kres tkactwu obrazowemu, podobnie jak i wielu innym działom wytwórczości artystycznej. Równocześnie w miarę ogólnego obniżenia skali życia zniknęli dotychczasowi odbiorcy tego działu sztuki.

Dopiero czasy ostatnie przynoszą zasadniczy zwrot w sztuce dekoracyjnej, wypowiadający się gwałtownym protestem przeciw mechanizacji oraz ponownie obudzoną świadomością podstawowych praw stylu, wynikających z odrębnych właściwości danego materjału i techniki. Na tej drodze dokonywa się obecnie rozkwit tkactwa artystycznego, a znakomitym przykładem nowocześnie pojętego gobelinu może być reprodukowana przez nas tkanina, wykonana podług kartonu Zofji Stryjeńskiej. (Tabl.

J. Starzyński.

ARCHEOLOGJA. Niema, zdaje się, człowieka, któryby nigdy nie marzył o skarbach ukrytych w ziemi. Nawet ktoś, kto sobie nie pozwala na takie myśli za dnia, jeśli jest szczery, musi przyznać, że zdarzało mu się śnić o czemś podobnem : że oto nagle w ogrodzie, na polu, w lesie, wydobywa łopatą skrzynię złota. Te marzenia wrosły w baśnie, które ludzie od wieków opowiadają : o paproci kwitnącej w noc świętojańską nad jamą pełną bogactwa, o gnomach i • koboldach, gromadzących bezcenne rzeczy w swych podziemiach. Po wszystkich niemal wsiach i miasteczkach istnieją podania o jakichś lochach, piwnicach, tajemniczych przejściach, z któ-remi możnaby zawrzeć korzystną znajomość. Od czasu do czasu baśń nabiera rumieńców prawdy: pod lemieszem pługa lub pod rydlem odzywa się zgrzyt, ale najczęściej kończy się na kawałku zaśniedziałego metalu albo na kilku czerepach glinianych, które wyglądają, jakby je los przeznaczył na oszukiwanie ludzkich nadziei.

Przekonanie, że w ziemi jest mnóstwo cennych tajemnic, jest stare jak świat. Długo żyją w pamięci ludzi dzieje, które przeminęły. Coprawda są to strzępy jakichś wiadomości, zazwyczaj luźne i znikome, ale przekształcone w klechdy nabierają szczególnego czaru i siły. Zawsze mówiło się o miastach zatopionych w’ jeziorach, o pałacach, które pod zaklęciem zapadły się w przepaść, o królach i księżniczkach, śpiących wśród niewysłowionego przepychu. Najżywiej pracowała wyobraźnia w krajach, gdzie nowe życie co krok ocierało się o przeszłość, widoczną w potężnych ruinach. Egipt i Babilonja, Grecja i Rzym przypominały się od wieków piramidami, świątyniami, akweduktami, czy bodaj kolumną, samotnie gdzieś wyrastającą na polu. Myśl, że ludzie, którzy niegdyś zamieszkiwali te ruiny, nie mogli zabrać ze sobą wszystkiego na tamten świat, natchnęła do pierwszych poszukiwań.

Pierwszy okres barbarzyńskich poszukiwań.

Było to zwyczajne łupiestwo. Wkopywano się w ziemię, plondrowano groby, najmniejsza blaszka złota lub srebra szła na przetopienie. Nie przypisywano rzeczom innej wartości prócz tej, jaką może mieć materjał, z którego je zrobiono. Gdy w VI wieku naszej ery wskutek upadku życia gospodarczego doskwierał brak metali, zamiast pomyśleć o kopalniach rud i kruszców, wyrywano bronzowe czopy, jakiemi starożytni spajali bloki i płyty marmurów, i przez cały ten czas słyszy się poprostu głuchy huk walących się świątyń, które jeszcze stały nietknięte. Inni znów rozbierali ruiny na budowę domów, murów, twierdz, rozumiejąc, że nie opłacałby się trud w kamieniołomach, skoro jest pod ręką gotowy materjał, doskonale obrobiony. Nauczono się również wytapiać wapno z posągów marmurowych i cały tłum arcydzieł sztuki spłonął w rozżarzonych piecach. Działo się tak nietylko w dobie barbarzyństwa, ale i w tym świetnym portalu czasów nowożytnych, który nazywamy renesansem. Samo Koloseum rzymskie, które dziś wygląda jak potwór o rozprutych trzewiach, oddało tysiące swych cegieł i marmurów na budowę paru pałaców i podtrzymanie chwiejących się mostów.

Początki archeologii i jej wspaniały rozwój.

Ale w tym czasie nastąpił zwrot. Zatroskano się o spadek po starożytności, którą renesans ubóstwiał. Szukano prze-dewszystkiem rzeźb i wiele ich odkryto, głównie z łaski przypadku: natrafiano na nie przy kopaniu fundamentów, studzien, wyławiano z rzek. Ziemie starych cywilizacyj są tak pełne przeszłości, że za najlżejszem dotknięciem odsłaniają jej szczątki. To jednak, co dziś nazywamy wykopaliskami, czyli planowa praca nad określonem miejscem, zaczęło się dopiero w połowie XVIII w. Wtedy pewien chłop z zatoki neapolitańskiej wyorał na swem polu kilka posągów i pięknych naczyń, które obudziły domysł, że w tych stronach leży Pompeja, w 79 r. przed Chr. zasypana przez wybuch Wczuwjusza. Ledwo zaczęto kopać, wyłoniły się domy, ulice, po świecie rozeszła się wieść o zmartwychwstaniu umarłego miasta, idea wykopalisk przeniosła się do innych krajów.

Wykopaliska, prowadzone systematycznie od XIX w., pogłębiły i rozszerzyły niesłychanie znajomość świata starożytnego. (Tabl. 34, 35). Wyszły z pod ziemi świątynie, domy, grobowce Egiptu i Babilonji, Grecja, wyspy Egejskie, brzegi Azji Mniejszej podniosły z rumowisk lasy kolumn, Italja odsłoniła pamiątki swych dziejów, zapełniły się muzea bronzami i marmurami, odnajdywano ważne napisy, ustawy i dekrety, ryte w kamieniu lub na metalowych tablicach, nawet bibljoteki z przed tysięcy lat. Naszemu zaś stuleciu przypadł los wskrzeszenia czasów zupełnie nieznanych : wykopaliska na Krecie odsłoniły życie Egei, zapomnianej nawet przez podania. Po wszystkich kontynentach globu otwierają się teraz głębokie bró-zdy i wstają z nich pomniki, cywilizacje, narody, zagubione w mrokach czasu. To, co było dawniej przedsięwzięciem rabusiów, a później bogatych amatorów, stało się przedmiotem osobnej nauki, archeologii.

Jak pracuje archeolog?

Archeologja jest pokrewna historji. Różni się od niej tern, że opiera się nie na dokumentach pisanych, archiwach i kronikach, lecz na wszelkiego rodzaju dziełach rąk ludzkich od gmachów, wielkich jak piramidy, aż do tak drobnych, jak igły z ości rybich, któremi człowiek przedhistoryczny zszywał swą odzież. Historyk pracuje w zacisznym pokoju albo w bibljotece, wśród starych druków, rękopisów, listów, archeolog zaś na o-twartem powietrzu, w surowym zapachu rozkopanej ziemi, nieraz w miejscach pustynnych i odludnych, gdzie można go spotkać uzbrojonego, ze strzelbą na ramieniu i rewolwerami za pasem, jak-gdyby wyszedł z książki, opisującej przygody w dzikich krajach. Pod jego okiem pracują robotnicy, tłum ludzi z rydlami, taczkami, kilofami ; upływają im lata pod namiotami lub w szatrach, skleco-nych z desek — wyprawa, która idzie na zdobycie minionego czasu.

Niema żadnych instrumentów, na-kształt busoli czy kompasu, któreby kierowały uwagę archeologa ku zagrzebanej przeszłości. Często pozostawiła ona wymowną wskazówkę w ruinach, lecz równie często zatarła za sobą wszelkie ślady. Miasta, które przed wiekami upadły, wśród wojen, pożogi lub innej niedoli ludzkiej, zawiały piaski pustyni, wezbrane rzeki okryły je grubą warstwą mułu, porosły na nich lasy. Wie się", że były, ale nie ma się pojęcia, gdzie ich szukać. Przetrząsa się wiadomości, jakie o nich zachowały się w historji, a gdy nie wystarczają, powierza się sprawę instynktowi, intuicji, przenikliwości. Przypadek, który był przy narodzinach archeolog j i, towarzyszy jej stale i wciąż te same proste zdarzenia — orka, kopanie studni, budowa domu — odsłaniają nagle jakąś ścieżkę do państwa cieniów. We wszystkich krajach europejskich istnieją dziś ustawy, które nakazują donosić o każdem przypadkowem odkryciu. Byłem świadkiem, jak na Capri właściciel winnicy, zakładając cysternę, znalazł na swej posiadłości posąg z bron-zu. Musiał to zgłosić w magistracie, z Neapolu przyjechała komisja naukowa, nie było już mowy o cysternie. Nieraz wykopaliska przekształcają byt całej wsi. Kastri, wioska z paruset chałup, leżała na miejscu starożytnych Delf. Postanowiono ją przenieść, wybudować o parę kilometrów dalej nową wioskę, ze świeżutkiemi domami, porządnie i schludnie urządzoną, ale było sporo kłopotów, zanim chłopi ruszyli się ze wsi, która stała od Bóg wie jak dawno. Ta przeprowadzka kosztowała miljon franków w złocie.

Wykopaliska.

Wykopaliska są rzeczą drogą i kraje o prastarej kulturze, ale dziś zubożałe, jak Grecja, Egipt, Mezopotamja, nie mogłyby się na nie zdobyć. Cały świat im pomaga, Francuzi, Anglicy, Amerykanie, Holendrzy, Niemcy zakładają tam swe stacje archeologiczne lub wysyłają własne ekspedycje naukowe, które prowadzą prace, bez żadnego zysku, pozostawiając na miejscu wszystko, co znajdą, jedynie w interesie wiedzy. Rzadko wykopaliska w jednem miejscu trwają krócej, niż kilka lat, często przeciągają się na całe dziesiątki, a taka np. Pompeja od wieku zgórą zatrudnia pokolenia uczonj^ch i rzesze robotników. Jest to praca żmudna, powolna i ostrożna. Niewieleby się wskórało rozpędem i natarczywością. Każdy ruch kilofa czy łopaty jest hamowany obawą, że zbyt gwałtowne uderzenie rozbije w proch coś, co już jest napoły prochem.

Kosze z wybraną ziemią idą do przesiania, ogląda się grudkę po grudce, bo w niej może tkwić jakaś okruszyna, która zawiera cenną wskazówkę. To, czemby zwykły człowiek wzgardził, kawałek zaśniedziałego metalu lub czerep gliniany, jest dla archeologa przedmiotem radości i namysłu, zwłaszcza naczynia gliniane w rozmaitości swych kształ-tówr i ornamentów mają dlań takie znaczenie, jak muszle dla geologów ; tak samo służą mu do określania wieku ruin, wśród których się znajdują. Gdy zaś wyłonią się już mury, gdy sięgnie się fundamentów, archeolog, krążąc po bez-ładnem rumowisku, wiedzą i domysłem wiąże je w całość, z niedostrzegalnych dla nieobytego oka znamion objaśnia plan budowli, podnosi ściany, dostrzega wysokość pięter tam, gdzie w rzeczywistości niema więcej nad kupę gruzu, ledwo na łokieć odstającą od ziemi. Posuwając się od zwaliska do zwaliska, odtwarza wreszcie całe miasto, wykreśla ulice, których zakręty stają mu się tak znajome, jakby się wśród nich urodził, po paru ułamkach rur poznaje bieg wodociągów, zejdzie aż do ścieków i kloak, w śmietnikach, w popiołach, w osadzie na potłuczonych garnkach wydłubie resztki pożywienia z przed tysięcy lat, garsteczka zetlałych korzonków pod jego wszechwidzącem okiem zakwitnie ogrodem, w którym bawiło się dzieciństwo i odpoczywała starość prawieków.

Szpiegowanie umarłych...

Ile czujności, inteligencji, bystrego sądu wymaga szpiegowanie umarłych! Archeolog, który w swem uzbrojeniu, w zaniedbanem ubraniu, ogorzały, uwalany gliną, przepojony zapachem lochów, przypomina nieraz bandytę, jest w rzeczywistości rodzajem detektywa. Pracuje wśród śladów, poszlak, tajemnic i nigdy nie może liczyć na to, że czyjeś zeznanie przyjdzie mu z pomocą. Otaczają go rzeczy martwe, okruchy, cienie rzeczy, które mówią jedynie przez swą obecność. Ale i ta obecność wymaga nieraz osobnego śledztwa. Oto znajduje kamień z napisem, z wyraźną datą, z mnóstwem szczegółów i wbrew wszelkiej oczywistości zaczyna podejrzewać tego gadatliwego świadka. Skąd się tu wziął? Czy istotnie należy do ruin, w których go znaleziono? A może dostał się później, może spadł zgóry przy obsuwaniu się gmachu, a może istniał pod jego fundamentami na długo, zanim gmach powstał? Archeologja, której spostrzegawczość zaostrzyło stuletnie doświadczenie, coraz swobodniej porusza się wśród tych wątpliwości i odsłania takie sekrety, jakie, zdawałoby się, są nie do wydobycia z niemych i martwych szczątków. Samą śmierć mówić przymusza i badając szkielety, odkrywa na nich ciosy miecza lub sztyletu, a prześwietlając kości, poznaje choroby, które położyły kres jakiemuś pradawnemu życiu. (Tabl. 33 a).

W istocie, jakkolwiek wygląda to na przechwałkę, archeolog wie o odkopa-nem mieście więcej, niżby mogli przypuszczać ci, którzy je niegdyś zamieszkiwali. Oczywiście nie idzie o to, żeby mógł ułożyć dokładną księgę adresową jego obywateli (chociaż nieraz i w tern mógłby się przysłużyć ówczesnym urzędom), ale zna jego losy i przemiany. Stulecia i tysiącolecia leżą na sobie warstwami. (Tabl. 33 b). Pod ruinami trwają szczątki dawniejszego bytu, pod fundamentami świątyni znajdują się fundamenty starszej, albo popioły ołtarza, albo zarysy lepianek czy chałup, albo puste odgnioty po jakichś słupach, które zgniły, zbutwiały, które wyrwano przed początkiem dziejów’. Zdarza się, że archeolog odsłoni kilka takich warstw, coraz głębszych, coraz starszych, póki wreszcie łopata nie uderzy o terra vergifte, dziewiczą ziemię, żywą skałę, wolną pozornie od ludzkich śladów. W tych najniższych warstwach tli się świt dziejów, ujawniają się narzędzia kamienne pierwszych ludzi i archeologja historyczna powierza nad niemi opiekę swej młodszej siostrze, prehistorji.

J. Parandowski.

Podział archeologii.

Słowo archeologja jest pochodzenia greckiego i oznacza naukę o starożytnościach. W ściślejszem ujęciu archeologja zajmuje się nauko wem badaniem zabytków przeszłości, stanowiących wytwór działania człowieka w okresie wyprzedzającym czasy t. zw. nowożytne. Nauka, która zajmuje się zabytkami, po-chodzącemi z czasów poprzedzających znajomość pisma, a właściwie posługiwanie się pismem w celu przekazania pewnych wiadomości, stanowiących dokumenty historyczne, nazywa się archeologią przedhistoryczną, albo prehistoryczną. Natomiast badanie zabytków okresu wyłaniającego się z czasów przed-dziejowych, na które pada już pewne światło historji, dzięki zachowanym do-

////

.&? o; / o

Jr>f

>v

rł'

X'

u>cxe»<’

cV

cA°

% *% *u«

**0/9

kio

ę\Uv^

t\U

O,:

%»

uD

-6'

Ryc. 47. Podział archeologii.

kumentom pisanym jest przedmiotem archeolog j i wczesnohistorycznej albo protohistorycznej. W tej również dziedzinie głównemi źródłami do odtworzenia obrazu życia i działania ludzkiego są zyskiwane drogą specjalnych poszukiwań, głównie w ziemi, starożytności mater jalne. Zabytki zaś pochodzące z pierwszych czasów ściśle historycznych wchodzą w zakres badań archeologji historycznej, która, w zależności od obszarów występowania zabytków oraz zależnie od zasadniczego ich charakteru narodowego, wyznaniowego, czy też stanowego, dzieli się na archeologję : a) orjen-talną (egiptologję, asyrjologję i hetyto-logję) ; b) dalszego Wschodu (indyjską, środkowoazjatycką, chińską i japońską) ; c) klasyczną (grecką i rzymską) ; d) biblijną; e) starochrześcijańską albo kościelną ; f) muzułmańską; g) średniowiecza europejskiego; h) amerykańską (głównie meksykańską oraz ludu Maya)

łów, pracujących różnemi metodami na-ukowemi i dążących do rozmaitych celów. I tak archeologja przedhistoryczna zmierza do odtworzenia przedewszyst-kiem dziejów kultury technicznej i duchowej, stosunków gospodarczych, rozwoju i postaci osadnictwa, tudzież wędrówek ludów i związków handlowych od zarania ludzkości aż do świtu czasów historycznych. Źródłem poznania prehistorji są materjały archeologiczne, złożone z pozostałości po życiu ludzkiem w prawieku. Zabytki te są nieruchome, zachowane na powierzchni ziemi, jak np. jaskinie, schroniska skalne, groby z usypanym nad niemi kurhanem, fortyfikacje ziemne czyli t. zw. grodziska, następnie osady nadziemne (t. zw. terra-mary), nawodne (t. zw. palafity) oraz ziemne, wykopane w ziemi t. zw. jamy mieszkalne, albo budowane na powierzchni ziemi w postaci chat. Drugi rodzaj zabytków, t. zw. ruchomych, tworzą narzędzia, broń, ozdoby i monety, wydobywane z ziemi drogą wykopalisk, np. z grobów i osad, tudzież ze znalezisk luźnych albo gromadnych; zabytki takie nazywamy skarbami przedhistorycznemu Wszystkie te zabytki, zachowane do dni dzisiejszych jedynie w bardzo stosunkowo nielicznych i ułamkowych postaciach, tworzą niezwykle ważne wskaźniki, na podstawie których można dzisiaj rekonstruować, jak żyli, jak działali, a nawet kim byli i skąd przybywali dawni mieszkańcy kontynentów i krajów. Zabytki więc przedhistoryczne są

i/ O—

«1.2

Archeologia przedhistoryczna.

Archeologja przeto jest nauką historyczną, na którą składa się wiele dzia

Ryc. 48. Jaskinia przedhistoryczna.

i]

nadzwyczaj wartościowemi dla nauki materjałami, których niszczyć ani psuć dorywczemi i nieumiejętnemi poszukiwaniami r.ie wolno. Najważniejszą bowiem pods;awą o ile możności słusznych i bliskich prawdy wniosków archeologicznych są zabytki porządnie badane w terenie przez specjalistów-archeolo-gów drogą prowadzenia systematycznych wykopalisk i umiejętnie zbierane na stanowiskach otwartych. Jedynie na podstawie dokładnych obserwacyj zjawisk archeologicznych, a następnie należytego opisu i ścisłej analizy zabytków można dojść do oznaczenia ich czasów powstania czyli do chronologji (-» Chronologia) oraz do odtworzenia na ich podstawie prawdziwych cech kultury ludzkości przedhistorycznej.

W tym celu po oznaczeniu chronologji zabytków przeddziej owych należy uszeregować je w porządku topograficznym, t. zn. oznaczyć, na jakich obszarach one zwarcie występują; pokrewieństwo obrządku pogrzebowego, kształtów osad i występujących w nich typowych wytworów ruchomych pozwoli drogą porównań na określenie zespołów kultur, czyli kręgówr kulturowych, istniejących w poszczególnych okresach na wydzielonych tery tor j ach. Na zasadzie znów przypuszczenia, że — podobnie jak w czasach wczesnohistorycznych, tak samo i w okresach przeddziej owych — wyraźnie ograniczone obszary kulturowe pokrywają się z oddzielnemi grupami szczepowemi, można dojść do przekonania, iż kręgi kultur przedhistorycznych oznaczają też granice ludów, które zmieniały się w miarę ekspansji, dokonywanej drogą Tuchów i przemieszczeń, a więc wędrówek etnicznych o charakterze już-to pokojowym, już też wojowniczym.

Archeologja wczesnohistoryczna.

Archeologia wczesnohistoryczna zajmuje się dalszym ciągiem życia ludzko-

Wl

m

’.'X

W\

iJrg,

Ryc. 49. Grób przedhistoryczny w Egipcie.

ści czasów przeddziejowych, ustala jednak ehronologję poszczególnych zjawisk i wyraźniej ujawnia stosunki etniczne, posiłkując się już pewnemi, choć jeszcze niekompletnemi, wiadomościami histo-rycznemi ; na te źródła składają się głównie pośrednie i ułamkowe relacje pisarzy klasycznych i orjentalnych.

Archeologja historyczna.

Ogólnem i głównem zadaniem archeologii historycznej jest znów odtwarzanie kultury materjalnej, przedmiotów i objawów różnych kultów religijnych, oraz rozwoju sztuk plastycznych i przemysłu artystycznego, przyczem innym naukom historycznym pozostawia się zakresy badania np. systematów religijnych, społecznych i politycznych, literatury i wojskowości starożytnej. Archeologja historyczna więc jest w dużej mierze historją sztuki starożytnej i zewnętrznych, technicznych form kultury. Ważną jej częścią jest też odtwarzanie topografji dawnych miast, zamków i pałaców, świątyń i innych miejsc kultu.

W. Antoniewicz.

ARCHITEKT. Na ulicach waszego miasta widzicie często budujący się dom. Na rusztowaniach uwijają się murarze, cieśle zbijają deski, stolarze dopasowują okna. Ta tak różnorodna praca nie jest jednak bezładna. Na pierwszy rzut oka widać odrazu, że czynnościami tych wszystkich ludzi kieruje jakaś myśl przewodnia, że wszystko dzieje się tu według jednego, ściśle określonego planu. Autorem tego planu jest właśnie architekt. Architekt projektuje budowę i czuwa potem nad jej wykonaniem.

Praca architekta jest trudna i odpowiedzialna. Od jego umiejętności zależy przecież przedewszystkiem bezpieczeństwo mieszkańców wznoszonego przezeń domu. Architekt czuwa nad tem, by budynek nie zagrażał bezpieczeństwu publicznemu i nie wpływał ujemnie na życie i zdrowie mieszkańców. Od jego umiejętności zależy również i cały nasz sposób życia. Któż nie zna ciemnych, ponurych mieszkań, nieustawnych pokoi, nie grzejących pieców? Któż nie męczył się przy robocie w nieodpowiednio zbudowanym warsztacie, nie tłoczył się i nie rozpychał w ciasnych przejściach nieumiejętnie zbudowanego teatru? Przykładów takich przytoczyć możnaby bezliku. Niekażdemu z nas przecież przypadło w udziale mieszkanie w jasnym, wygodnym domu, niekażdy kształcił się w obszernej, słonecznej izbie szkolnej, niekażdy korzystał z dobrodziejstwa widnej, dobrze wentylowanej sali szpitalnej, niekażdemu wreszcie danem było wzrastać wśród bogato zadrzewionych, szerokich, ładnie zabudowanych ulic dobrze zaprojektowanego osiedla. Nietylko bowiem mieszkanie i dom mogą być źle lub dobrze zaprojektowane, lecz i zespół tych domów, to znaczy całe osiedle (osada, wieś, miasto). Dobre i piękne budynki, mądrze rozplanowane osiedla świadczą dobrze nietylko o bogactwie kraju, którego mieszkańcy rozporządzają potrzebnemi funduszami, lecz i o tem, że kraj ten posiada dzielnych i zdolnych architektów.

Kwalifikacje.

Nic więc dziwnego, że państwo, stojąc na straży swoich obywateli, żąda od praktykującego architekta odpowiednich kwalifikacyj. Zgodnie z obowiązującemu ustawami musi architekt zajmujący się drobnem budownictwem pro-wincjonalnem posiadać średnie wykształcenie techniczne. Znacznie wyższe wymagania stawia się architektom pracującym w większych miastach. Muszą oni mieć za sobą wyższe studja politechniczne. Studja te uzupełnione być muszą co najmniej trzyletnią praktyką.

Same jednak studja teoretyczne i praktyka o charakterze zawodowym nie stwarzają jeszcze dobrego architekta. Dobry architekt posiadać musi wrodzoną zdolność operowania formami, kształtowania budynku — przedewszystkiem zaś posiadać musi należycie plastyczną wyobraźnię, t. zn. musi umieć sobie wyobrazić, jak będzie wyglądał nie istniejący jeszcze, lecz projektowany dopiero budynek. Utalentowany architekt tworzy dzieła sztuki, które, jak wszystkie dzieła sztuki, wzruszają, dają zadowolenie estetyczne i pozostają trwałą pamiątką jego działalności. Takiem dziełem sztuki może być zarówno wytworny pałacyk, tonący w zieleni pięknego parku, jak i celowo obmyślona fabryka i mądrze rozplanowany dom mieszkalny.

Praca architekta.

Jak pracuje architekt i na czem polega jego praca? Praca architekta przechodzi przez dwie fazy. Pierwszą fazę stanowi sporządzanie projektu, drugą kierowanie budową.

Projekt.

Architekt przystępuje do rysowania projektu dopiero wówczas, kiedy już na-

-    -1.40

6AIAZ

-78a

ŚWIĘTU CA

DKL

fl”

KUCHNIA

:

CT

rottfjr

TD

tł

tun

iö||njLLiu mrm

i

Ryc. 50. a. Przekrój poziomy, b. Przekrój poprzeczny, c. Fasada (lice).

[i

JECL

TT

leżycie uprzytomnił sobie, jak będzie wyglądał gotowy budynek. Początkowo na rysownicy jego znajdą się luźne szkice, a dopiero w miarę postępów pracy zobaczymy na niej przekroje, bardziej szczegółowe plany i widoki. Z przekrojów poziomych, t. j. z rzutów odpowiednich kondygnacyj (piwnic, przyziemia, pięter, poddasza i dachu), odczytuje się szerokości i długości pomieszczeń, z przekrojów podłużnych i poprzecznych — dane dotyczące wysokości pomieszczeń, okien, drzwi, głębokości fundamentów, kształtu i wysokości dachu. Rzutowe rysunki lic (fasad) dadzą nam wyobrażenie, jak będzie wyglądał budynek.

Plany architektoniczne sporządzane są najczęściej w skali 1:100. Muszą one być odpowiednio „wymiarowane“, t. zn. na planie podane być muszą nietylko wymiary pomieszczeń, lecz również i wszelkich elementów konstrukcyjnych, jak belek, krokwi, murów i t. d. Wymiary elementów konstrukcyjnych opierają się na bardzo skrupulatnych obliczeniach. Bardzo często do planów dołącza się rysunek perspektywiczny, dający wyobrażenie o wyglądzie całości.

Na opracowaniu tych planów, przekrojów i rzutów nie kończy się jednak praca rysunkowa architekta. Do budowy muszą być dostarczone ściślejsze rysunki, wykonane dokładniej i bardziej szczegółowe. Będą to t. zw. rysunki wykonawcze, sporządzone w większej skali, czasem nawet wielkości naturalnej. Rysunki te kończą pierwrszą fazę pracy architekta, która z tą chwilą przenosi się już na budowę. Ta część jego pracy poza kwalifikacjami ogólnemi wymaga pewnego specjalnego uzdolnienia rysunkowego i wprawy.

Kierowanie budową.

Komplet rysunków wykonawczych, uzupełniony odpowiedniemi opisami

CX3

wg

Ryc. 51. Widok perspektywiczny.

i wykazami, po skopiowaniu na światłoczułym papierze wręcza architekt wykonawcy, dla którego ten komplet staje się właściwie skrótem i zbiorem pewnych poleceń i wskazówek, dotyczących budowy. Równolegle z opracowaniem tych rysunków architekt ustala koszty budowy, t. zn. sporządza kosztorys, zawierający ilościowy wykaz robót wraz z cenami.

Przeprowadzenie samej budowy powierza się najczęściej nie architektowi, lecz przedsiębiorcy budowlanemu. Jest on finansowo odpowiedzialny wobec właściciela budowli, angażuje na swoje ryzyko pracowników, zakupuje materja-ły budowlane i t. d. Architekt zaś obowiązany jest czuwać nad wykonaniem roboty, musi badać jakość dostarczonych materjałów, baczyć, by praca była wykonywana zgodnie z rysunkami. W razie pojawienia się nieprzewidzianych trudności architekt udziela zleceń i wskazówek. Wskazówki te i spostrzeżenia architekt wnosi do „księgi budowy“, która stanowi oficjalny spis dokumentów tyczących się danej budowy. Do architekta też należy sprawdzanie rachunków przedsiębiorcy. W sporach między właścicielem a przedsiębiorcą architekt zajmuje stanowisko bezstronnego rzeczoznawcy. Za projekt swój i za pracę związaną z kierownictwem budowy architekt jest prawnie odpowiedzialny. U nas odpowiedzialność ta trwa lat piętnaście od chwili ukończenia budowy.

Architekt zawodowo należy do kate-gorji t. z w. wolnych zawodów (-» Zawody). Wynagrodzenie jego może być obliczone albo ryczałtowo, albo procentowo w stosunku do kosztów budowy.

Przy większym ruchu budowlanym architekt nie pracuje sam, lecz organizuje całe biura architektoniczne, w których zatrudnieni są najróżniejszego rodzaju specjaliści.

Architekci zrzeszają się w stowarzyszenia, których zadaniem jest zarówno piecza nad interesami zawodowemi swoich członków, jak i czuwanie nad poziomem wykonywanego przez nich zawodu. W Polsce cały szereg zrzeszeń architektów utworzył „Stowarzyszenie Architektów Rzeczypospolitej Polskiej“ z siedzibą w Warszawie.

Dzieje zawodu architekta.

Zawód architekta sięga dawnej starożytności. Egipt i Babilon ja znają już typ zawodowego architekta. Z epoki starożytnej Grecji dochowały się między innemi imiona dwóch słynnych architektów, twórców Partenonu : I k t i n o s a iKallikratesa. WI wieku przed nar. Chr. Witruwjusz, Rzymianin, pierwszy opisał pracę architekta i określił jego stosunek do społeczeństwa. Architektami świątyń gotyckich byli uczeni mnisi. Epoka renesansu zna typ wszechstronnie uzdolnionego architekta. Są to artyści i technicy w jednej osobie, np. Leonardo da Vinci i Michał Anioł. Od czasu renesansu Włosi stali się mistrzami całej Europy w sztuce budowlanej. Pracują oni we Francji, w Niemczech i w Rosji. Z pracami ich spotykamy się również w Polsce. W epoce Ludwika XIV, równolegle do wzrostu potęgi politycznej Francji, przodującą rolę i w architekturze obejmują Francuzi ; we Francji też wyrabia się niebawem typ uczonego architekta-dworaka, twórcy pałaców wielkopańskich. Niezależnie od tych architektów dworskich występuje wtedy w Europie typ architekta, zawdzięczającego swoje wykształcenie studjom w akademjach wojskowych. Architekt ten buduje twierdze i koszary, podczas pokoju zaś chowa szablę do lamusa i buduje kościoły, pałace i t. d. W Polsce takim architektem był generał Józef Bem, który wzniósł szereg budowli w Brodach, we Lwowie i t. d. W połowie ub. stulecia panowanie Ludwika Filipa we Francji kładzie podwaliny potęgi ekonomicznej stanu mieszczańskiego. Wzbogacone i bogacące się mieszczaństwo jest teraz klientem architekta, który w gruncie rzeczy staje się przedewszystkiem doradcą technicznym, dbającym o jak największą dochodowość wznoszonej budowli. Wszystkie inne względy ustępują na plan drugi. Ten stan rzeczy trwał właściwie aż do wielkiej wojny, po której nastąpił zasadniczy przewrót w poglądach na rolę i zadania architekta.

Architekci w Polsce.

Łącznikiem między zachodniem a na-szem budownictwem rodzimem byli ci wszyscy mistrzowie sztuki budowniczej, którzy z obcych stron ściągali do Polski, aby tu szukać pola pracy i zarobku. Pracy tej szukał więc u nas i mnich-cysters i majster niemiecki oraz murator włoski. Z biegiem czasu wśród tych skromnych naogół imion zabłyśnie i nazwisko o europejskiej sławie. W starych rachunkach i rejestrach mignie też niekiedy nazwisko o polskiem brzmieniu. Jaśko z Oświęcimia w końcu XIII wieku budował kościół w Sta-niątkach, doradcą budowlanym króla Kazimierza Wielkiego był Wacław z T ę c z y n a. Pierwsze polskie dzieło naukowe o architekturze wyszło z pod pióra jezuity Stanisława Solskiego, w 1690 r. Z biegiem czasu powiększają się kadry architektów-Po-laków; wzmożenie ich działalności przypada jednak dopiero na początek XIX wieku. W czasach niewoli architekt polski pracuje w pełni uznania w Rosji (Noakowski), w Wiedniu (Niedzielski odświeża Burg cesarski), a nawet i w Chinach (Ferdynand Kowarski).

Stosunki te ulegają zasadniczej zmianie dopiero z chwilą odzyskania niepodległości (rok 1918). Wszystkie wybitne siły architektoniczne powracają do kraju, aby pracę swoją oddać na usługi zmartwychwstałej ojczyźnie. Zakłady naukowe wypuszczają zastępy młodych, pełnych zapału pracowmików, którzy przystępują do spełnienia tych nowych zadań, jakie po wojnie spadły na barki architektów całego świata. Zadania te są niełatwe i wymagają od architekta zupełnie nowego ustosunkowania się do swego zawodu.

Nowe czasy — nowe wymagania.

Nowe warunki życia powojennego stwarzają mianowicie nowe wymagania i nowe potrzeby w zakresie budownictwa. Ludzie powojenni nie chcą już pracować w ciasnych i ciemnych warsztatach pracy, nie chcą się dusić w ponurych domach - koszarach, wciśniętych w wąskie ulice, pozbawione światła i powietrza. Powstaje nowy typ osiedla, nowy typ domu mieszkalnego, warsztatu, fabryki, szkoły, domu ludowego. Klientem architekta po wojnie staje się już nie jeden lub kilku ludzi bogatych, którzy mogą sobie pozwolić na wybudowanie domu, ale najróżniejsze organizacje społeczne, gminy, samorządy, państwa, które budują nietylko dla zysku, lecz przedewszystkiem dla zaspokojenia potrzeb kulturalnych najszerszych warstw społecznych. Architekt musi się zapoznać z życiem tych warstw, musi opuścić cztery ściany swojej pracowni i dokładnie przestudiować wymagania i potrzeby związane z całem buj nem życiem dzisiejszem. Razem z szeregiem specjalistów — z lekarzem, higjenistą, nauczycielem — musi przystąpić do tworzenia nowych ram architektonicznych dla nowego, powojennego pokolenia. Architekt dzisiejszy może nie zdawać sobie dokładnie sprawy, jak się buduje pałac, a nawet i dom dochodowy, musi natomiast wiedzieć, jak powinna

H. Oderfeld.

być wybudowana szkoła, bibljoteka, dom ludowy, szpital, osiedle podmiejskie, mały domek dla skromnego pracownika umysłowego. Praca architekta staje się ważną placówką o charakterze społecznym.

ARCHIWUM (Tabl. 36, 37, 38) — wszelki zbiór dokumentów dawnych, głównie rękopiśmiennych, publicznych i prywatnych.

Dawniej i dziś.

Niema chyba we współczesnym języku polskim słowa bardziej zakurzonego, spleśniałego i tchnącego nudą, jak archiwum. Nie dba się o nie, lekceważy się je, skąpi na ich utrzymanie. Nie było tak w Polsce zawsze. W dawnej Rzplitej archiwa cieszyły się bardzo życzliwą opieką społeczeństwa, czego liczne ślady odnajdujemy w „Volumina Legum“ i w uchwałach sejmikowych, a czego re zultaty mamy po dziś dzień we wzorowym stanie, w jakim dochowały się archi wal ja tej epoki. Główną przyczyną tej dzisiejszej obojętności jest zerwanie bezpośredniej styczności ludzi z aktami. W przedrozbiorowej Polsce szlachcic, zwłaszcza jeśli miał żyłkę do pieniac-twa, a o to u szlachty nie było nigdy trudno, nie wychodził poprostu z kan celarji t. zw. grodu, t. j. archiwum akt grodzkich, czy ziemskich, które to archiwum było nieomal jego własnem osobi-stem archiwum, tyle mieściło w sobie akt dotyczących jego rodziny, jego majątku, jego sąsiadów, przyjaciół, czy wreszcie wrogów.

Rządy zaborcze zerwały ten kontakt, stawiając między żyjącym człowiekiem a jego pisaną spuścizną obcego, często wrogiego urzędnika. Wytworzona wówczas atmosfera trwa i nadal, ale wystarczy obserwować zachowanie się pierwszej lepszej wycieczki zwiedzającej jakieś archiwum i porównać obojętność i nieufność pierwszych jej kroków po archiwum z żywem zainteresowaniem a często entuzjazmem końcowych faz zwiedzania, żeby uprzytomnić sobie, że siła oddziaływania akt na ludzi nie osłabła i że tylko zwiększenia bezpośredniego kontaktu trzeba, by przywrócić dawny stan rzeczy.

Katastrofy polityczne Polski w wieku XVIII i XIX oraz wojna światowa i połączone z nią ewakuacje i reewaku-acje odbiły się bardzo smutnem echem na losach archiwaljów polskich. Całemi partjami wywożono je czyto nad Newę, czy do innych stolic zaborczych, skąd wracały zdekompletowane lub nie wracały zupełnie. Nawet i niewywiezione zbiory ucierpiały, gdyż obca administracja gospodarowała niemi po macoszemu, rozrywając jednolite całości, lub co gorsza niszcząc je przez barbarzyńskie brakowanie (przebieranie, sortowanie) akt. Z archiwum Ministerjum i Komisji Rządowej Wojny z lat 1807 do 1830, liczącego przed brakowaniem zgórą 60.000 woluminów, pozostawiono po brakowaniu niepełne 5.000 wol. i to nie najważniejszych. Nawet jednak i ten szczątek nie zachował się w postaci jednolitego zbioru, ale został przez władze rosyjskie podzielony między dwa archiwa.

Wiele archiwaljów dostało się mniej lub więcej legalną drogą poza mury swoich archiwów, by już do nich więcej nie wrócić. W okresie niewoli istniała nawet osobliwa, 'tylko na tle stosunków polskich zrozumiała taktyka wykradania archiwaljów z rąk zaborców dla umieszczania ich w bibljotekach polskich. Niejeden zbiór prywatny posiada „rewindykowane“ w ten sposób w swoim czasie na rzecz kultury polskiej dokumenty, niekażdy zaś zbieracz zdaje sobie sprawę z tego, że warunki uległy dziś zasadniczej zmianie i że zatrzymywanie nadal podobnych archiwaljów

tworzy lub zwiększa luki w dzisiejszych archiwach państwowych, a tem samem utrudnia ich funkcjonowanie. Obecnie wszczęta jest szersza akcja, zmierzająca do scalania owych rozbitych, czy rozproszonych szczątków.

Wreszcie jedna jeszcze uwaga natury ogólniejszej — rozrost archiwów w XIX i XX wieku. Jest on wynikiem rozrostu machiny biurokratycznej i udoskonalenia techniki graficznej, maszyn do pisania, powielania etc. Dzieje się tak na całym świecie. W Anglji archiwalja czterech lat wojny światowej zajęły więcej miejsca, niż archiwa całej przedwojennej Anglji od Wilhelma Zdobywcy aż po rok 1914. U nas podobnie. Archiwum władz naczelnych Księstwa Warszawskiego z lat 1807—1813 liczy zaledwie kilkaset woluminów. Tymczasem Rada Administracyjna, naczelny organ państwowy Królestwa Kongresowego, zostawiła w spadku po sobie z lat 1815 do 1867 już około 15.000 woluminów, a jej spadkobierca — Generał Warszawski, zdążył w ciągu jeszcze krótszego czasu, w latach 1874—1914 wyprodukować 130.000 woluminów. Zagadnienie brakowania akt staje się w życiu archiwów coraz bardziej palące, inaczej grozi im zatopienie przez powódź papierów.

Najważniejsze archiwa polskie.

Archiwa dzielą się na państwowe i niepaństwowe. Państwowych jest w Polsce 18. Są one przeważnie duże. Archiwum Główne Akt Dawnych liczy zgórą miljon akt. Według przeprowadzonych w r. 1929 obliczeń ogólna liczba akt znajdujących się w archiwach państwowych wynosi w metrach bieżących około 78.000. Gdyby akta te ustawić, jak książki na półce obok siebie w jednej prostej linji, to utworzona w ten sposób kolumna sięgnęłaby z Warszawy aż prawie po odległy o 81 km od stolicy— Łowicz. W Warszawie, poza Główr-nem, znajdują się archiwa: Skarbowe, Akt Dawnych (akta administracji politycznej Królestwa Kongresowego w XIX wieku), Oświecenia Publicznego i Akt Nowych.

Pod względem wieku zachodzą między archiwami ogromne różnice. Najstarszy, bo z r. 1153 pochodzący dokument ma archiwum poznańskie, podczas gdy Archiwum Akt Nowych w Warszawie nie ma w swym składzie aktu starszego, niż z r. 1914. Siedem archiwmw (wszystkie miasta uniwersyteckie, w Warszawie dwa) posiada działy staropolskie, sięgające głębiej lub płycej w epokę przedrozbiorową.

Archiwa państwowe są podporządkowane Ministerstwu Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, które administruje niemi za pośrednictwem Wydziału Archiwów Państwowych.

O ile archiwa państwowe dzięki skupieniu akt w kilkunastu jednostkach są niezbyt liczne, to najistotniejszą cechą archiwów niepaństwowych jest ich o-gromne bogactwo cyfrowe i nader szeroka skala organizacyjna. Niema wszakże instytucji, choćby częściowo tylko publicznego znaczenia, która nie posiadałaby swego archiwum, a- cóż dopiero mówić o mnogości archiwów prywatnych, w każdem kulturalnem zwłaszcza środowisku. Na czoło w tej kategorji wysuwają się wielkie stare organizacje społeczne, a przedewszystkiem kościół ze swemi archiwaljami, sięgającemi dalej wstecz, niż funkcje organizacyjne państwa, dalej ciała samorządowe, miasta, instytucje użyteczności publicznej, jak np. Towarzystwo Kredytowe Ziemskie w Warszawie z dużem, zgórą setkę lat liezącem archiwum i t. d.

Wewnętrzna charakterystyka archiwum.

Wewnętrzna charakterystyka archiwum zależna jest w dużym stopniu od tego, jakiego typu względnie wieku jest archiwum. W archiwach staropolskich archiwista musi umieć odczytać dokument, rozwiązać jego skróty, datę, podaną nie w postaci cyfry, jak to się dziś czyni, ale w formie mniej lub więcej zawiłej formuły. W archiwum nowożyt-nem musi uporać się z mnogością akt, ze szczególnie skomplikowaną budową machiny państwowej. I tu i tam musi znać doskonale dzieje epoki, w której się obraca, a przedewszystkiem dzieje ustroju politycznego kraju w owej epoce. Czynności urzędu znajdują bowiem dokładne odbicie w aktach tegoż urzędu i orjentowanie się w charakterze i zakresie działania urzędu daje swobodę orjentowania się w aktach.

Zespół akt danego urzędu.

Akta wyprodukowane przez jakiś urząd nazywamy zespołem akt tego urzędu. Stanowi on całokształt wzrastający liczebnie tak długo, jak długo istnieje urząd. Z chwilą zwinięcia urzędu zamyka się i zespół akt czyli spuścizna po urzędzie i zwiększyć go już wtedy nie można ani o jeden wolumen; można jedynie wypełnić powstałe w nim z jakiejkolwiek przyczyny luki, o ile odnośne braki się znajdą.

Zasób archiwalny.

Przeciwstawieniem zespołu, będącego zwartą jednostką organiczną, jest zasób archiwalny, czyli luźna kolekcja rękopisów, nie związanych z sobą pochodzeniem, a zgrupowanych bądź w drodze przypadku, bądź pewnego luźnego pokrewieństwa treści (zbiór pamiętników, map i t. d.). Zasób może ulegać dowolnemu zwiększeniu, czy zmniejszeniu swej zawartości. Zwdększa się wtedy lub zmniejsza jego bogactwo, lecz charakter zbioru nie ulega zmianie. Tego rodzaju zbiory rękopisów spotykamy najczęściej w bibljotekach.

Wróćmy jeszcze do zespołu archiwalnego. Między zespołem a urzędem, z którego zespół powstał, zachodzi niezmiernie silny związek. Każda zmiana w rozwoju i funkcjonowaniu urzędu musiała znaleźć jak najszersze odbicie w aktach ; archiwum jest nietylko echem i pamięcią, ale i kręgosłupem urzędu, ośrodkiem formalnym całej jego działalności. Możnaby powiedzieć, że zespół archiwalny dzieli aż do śmierci losy urzędu, gdyby nie to, że chronologicznie właśnie dopiero ze „śmiercią“, czyli likwidacją urzędu rozpoczyna się najczęściej właściwe archiwalne „życie“ zespołu.

Związek organiczny 1 geograficzny.

Z drugiej strony pojęcie urzędu związane jest nierozerwalnie z pojęciem t.e-rytorjum, na którem urząd ten istnieje i działa, i to samo można powiedzieć o zespole, który nie może również zawisnąć w przestrzeni. Akta Komisji Spraw Wewnętrznych obejmują swą zawartością terytorja Królestwa Kongresowego i napróżno byłoby w nich szukać danych, dotyczących Wołynia, czy Śląska.

Te dwa związki : organiczny i geograficzny określają same przez się ramy i granice zespołów i ułatwiają podział na nie archiwaljów. Każdy dokument — brzmi naczelna maksyma archiwalisty-ki — winien w archiwum trafić do tego zespołu, a w zespole na to miejsce, jakie zajmował wówczas, kiedy zespół hył registraturą (bieżącem archiwum) żywego jeszcze urzędu.

Skorowidze.

Drogowskazami w archiwalnym gąszczu akt i tytułów są księgi pomocnicze, inwentarze i skorowidze. Formy ich są bardzo rozmaite ; ogólnie można powiedzieć, że im dalej sięgają wstecz, tern bardziej są one wyczerpujące, ale też tern bardziej skomplikowane. Dość powiedzieć, że na to, by odszukać żądany dokument w aktach Rady Administra-cyjnej, przebrnąć trzeba kolejno przez trzy serje powiązanych między sobą ksiąg skorowidzowych, które same liczą około setki olbrzymich tomów. Często zbyt zawiła budowa odbiera skorowidzowi jego wartość, gdy np. pewne ogniwa skomplikowanego tego łańcucha ulegną zniszczeniu lub zagubieniu, o co przy perypetjach, jakim ulegały archiwalja polskie, nie było trudno. Czasem zdarza się, że autor takiego skorowidza, nie pamiętając, że dzieło jego ma przetrwać szereg pokoleń, nie da komentarza do tworzonych przez siebie łamigłówek, lub że da objaśnienie w rodzaju tego np., jakie spotykamy we wstępie do inwentarza akt Dyrekcji Ubezpieczeń w Król. Polskiem, gdzie archiwista, piszący sto lat temu, informuje potomność, że akta wspomnianej dyrekcji leżą na drugiem piętrze „prawa strona — ostatni pokój — tam, gdzie siedzi p. Czekliński“.

Nasze dzisiejsze skorowidze są nieporównanie mniej dokładne* ale zato nieporównanie prostsze w budowie i układzie. Coraz częściej jest to kartoteka, gdzie w logicznym lub alfabetycznym układzie leżą obok siebie kartki, a na nich hasła rzeczowe, nazwy lub nazwiska z prostemi cyfrowemi odsyłaczami zamiast zawiłych łamigłówek i rebusów dawnych skorowidzów. Mniej dokładne są one dlatego, że rosnąca wciąż lawina archiwaljów nie pozwala przy rejestracji sięgać w głąb woluminu, do skorowidza tedy dostaje się tylko to, co figuruje w tytule woluminu.

Tchnienie wieków.

Każde archiwum poza swą papierową czy pergaminową zawartością posiada coś, co się nie da w języku ludzkim dokładnie określić i czego nie odda najobszerniejszy nawet artykuł, choćby się on rozrósł w księgę wielką, jak owe skorowidze, o których była mowa wyżej.

Tern czemś jest tchnienie wieków, majestat przeszłości, wiejący ku nam z tych kart i ogarniający nas przy każdem bez-pośredniem z niemi zetknięciu. Można godzinami wpatrywać się w najlepszą reprodukcję aktu unji lubelskiej, odczytywać tekst, badać pieczęcie, rozważać dziejowe znaczenie tego aktu w życiu Polski, a jednak nie doznać nawet i cząstki tego wrażenia, jakie ogarnie nas na widok zszarzałej pergaminowej karty, obwieszonej pieczęciami, karty, która jest bezpośrednią relikwją tego wiekopomnego w dziejach Europy środkowej czynu.

A czyż można przejść obojętnie koło pożółkłych kartek, zapisanych przed stu laty drobnem niewyraźnem pismem, a zaczynających się od słów: „Litwo, ojczyzno moja, ty jesteś jak zdrowie...“.

■< ’■ \

irSÎ^^S^ÇpSîHnSÎSrTSîI^J?^^/*, ~

f«|gpg

Ryc. 52. Rękopis Kazań świętokrzyskich. (Zabytek z XIV w.).

K. Konarski.

Albo koło torebki ze strychniną, wszytej do akt śledczych, a odebranej przy rewizji osobistej jednemu ze spiskowców w r. 1862.

Akta mówią, trzeba jeno chcieć i u-mieć usłyszeć ich wymowę.

Przygotowanie do zawodu archiwisty.

Szkoły archiwalnej Polska dziś jeszcze nie posiada. Zawód archiwalny wymaga wysokich kwalifikacyj naukowych w dwojakim kierunku. Z jednej strony musi archiwista znać doskonale dzieje kraju, a przedewszystkiem dzieje ustroju państwa i orjentować się dobrze w zakresie prawa administracyjnego, z drugiej musi „umieć czytać“ t. j. znać wszelkie arkana dziejów pisma przynajmniej ze średniowiecznego ich okresu, dalej zaś musi posiąść metodę pracy archiwalnej, poznać zasady klasyfikacji akt, ich inwentaryzowania, konserwacji i t. d. Pierwszą ogólną stronę wykształcenia archiwalnego może kandydat na archiwistę zdobyć na uniwersytecie, drugiej — specjalnej uczy się praktycznie w czasie swej wstępnej prowizorycznej służby w archiwach.

Od siedmiu lat w Archiwum Akt Dawnych w Warszawie odbywają się rok rocznie kursy archiwalne, przeznaczone kolejno co drugi rok dla wyższych urzędników kancelaryjnych różnych głównie państwowych urzędów, a co drugi rok dla akademików studjujących historję i prawo. Kurs jest krótkoterminowy, trwa zaledwie sześć do ośmiu tygodni, nie może więc nauczyć słuchaczy archiwistyki, która wymaga wieloletniej praktyki — może jednak zapoznać słuchaczy z archiwami, ich życiem, pracą, potrzebami i zainteresować tym tematem. Znaczenie kursu jest poza tern duże, gdyż w odgałęzieniu urzędniczem pozwala on oddziałać na ludzi, którzy tworzą dzisiaj przyszłe archi wal ja, w odgałęzieniu zaś akademickiem pozwala rozejrzeć się w środowisku, z którego wybierać można później przyszłych adeptów archiwalnego rzemiosła.

ARJANIE POLSCY. Arjanie polscy to sekta dziś całkowicie przebrzmiała, nie posiadająca ani jednego przedstawiciela we współczesnej Polsce. A przecież w XVI i XVII wieku mówiło się o nich dużo i jzwalczało się ich namiętnie: luteranie i kalwini nienawidzili ich i prześladowali z większą jeszcze zażartością, niż katolicy. Jeszcze w XVIII wieku pamięć o nich żyła w umysłach szerokich warstw szlacheckich, ale obraz ich stawał się coraz bardziej mglisty i niewyraźny. Wiek XIX zajął się nimi ze stanowiska historycznego, nie interesując się bliżej wewnętrznem życiem członków tej sekty. Dopiero w naszem stuleciu „odkryto“ arjan jako niezwykłe zjawisko w umysłowem i obyczaj owem życiu dawnej Polski. Wejrzenie w niezmiernie bogaty dorobek literatury arjańskiej przekonało, że stanowi ona najoryginalniejszą, najbardziej samodzielną gałąź naszego piśmiennictwa re-formacyjnego, a zarazem przynosi wiele zdobyczy w rozwoju polskiej prozy w XVI wieku ; rzut oka na działalność praktyczną arjan, na ich życie prywatne i gromadne wykazał, że są oni jednem z najciekawszych zjawisk polskiej kultury.

Żeromski o arjanach.

Stefan Żeromski, rozmyślając o etycznej stronie naszych arjan, dawał wyraz swemu zdumieniu i entuzjazmowi w opisie starej wieży, która służyła niegdyś jako miejsce arjańskich zebrań:

„W niej gromadzili się ci ludzie tak niezwykli, tak dziwni, tak niewiarygodni w szlacheckim świecie dawnej Polski — w ziemi Samuela Zborowskiego i Djabła z Łańcuta — w szare płaszcze odziani, bezbronni, wyrzekający się majątków,

Ü:

1:

B,

■■

r"

'/ !

dostojeństw, praw, potępiający sądzenie i urzędowanie, przy skromnej wieczerzy zasiadający na jednem miejscu pan z panów — obok chłopa, — a niewolniczą czeladź dobrowolnie uwalniający... Brzmiały tu ich wezwania do braci, ażeby światu wypowiedzieli jedyną wojnę, z własną słabością, — ażeby wszczęli walkę jedynie z szatanem, który światem włada, by nie dbali o strój i wygodę, — by się prawie we wszystkiem zrównali z prostakami... W tej może izbie postanowili jednomyślnie, jednozgodnie i jednogłośnie, że im „chrystjanom“ w myśl nauki Zbawiciela o niesprzeciwianiu się złemu, o nieprzysięganiu, o miłości ku nieprzyjaciołom i prześladowcom, — nie godzi się nosić i nie wolno używać oręża, nie wolno walczyć i sądzić, — nie wolno nietylko przysięgać, sprawować urzędów, połączonych z władzą nad życiem i śmiercią, ale nawet udawać się do nich we wspólnej sprawie, jeśli' tylko z karą bliźniego połączone być mogły...“

( „Nawracanie Judasza“ ).

Zdumienie ludzi dzisiejszych.

Zdumienie ludzi dzisiejszych na widok rzeczywistego oblicza duchowego arjan było tern większe, gdy sobie uprzytomnili, że jeden z największych pisarzy rosyjskich, Lew Tołstoj, wystąpił pod koniec swego życia z podobną interpretacją etyki chrześcijańskiej, poglądy arjan nabierały więc przez to ogromnej aktualności. Wprawdzie sam Żeromski, którego entuzjazm podziałał u nas na obudzenie się zainteresowania arjanami wśród inteligencji, nie był skłonny do wyznawania zasady „nie-sprzeciwiania się złemu“ i potępił w innej książce („Snobizm i postęp“) zarówno tołstoizm, jak i arjanizm, ale sam fakt, że Polska XVI i XVII wieku wydała takich ludzi, nie przestawał zaciekawiać historyków kultury, którzy w ostatnich latach skupili baczną uwagę

imp-

w%

m

rJk

ty

» ■% wim

J raf

m :    : i

■Y:

Ryc. 53. Wieża arjańska w Wojciechowie, o której pisze Stefan Żeromski w „Nawracaniu Judasza“.

na tern niezwykłem zjawisku. Dzięki mnożącym się pracom o arjanach polskich wiemy dziś o nich już bardzo wiele i pewna suma tych wiadomości obowiązuje dziś już każdego wykształconego Polaka.

Kimże więc byli ci dziwni ludzie, o których z taką miłością pisał Żeromski? Dlaczego nazywano ich „arjanami“? Jak oni żyli i w co wierzyli?

Pochodzenie nazwy.

Arjanami nazywano ich dlatego, że pojęcia ich o Trójcy św., niezgodne z nauką kościoła, wiązano, całkiem zresztą niesłusznie, z poglądami wielkiego heretyka z IV wieku, Arjusza. Oni sami uważali tę nazwę jako pogardliwą i obelżywą. Wierzyli, że oni właśnie są prawdziwymi wyznawcami chrześcijaństwa, że dotarli do istotnego sensu nauki Chrystusa i chętnie nazywali się „chry-stjanami“. Z biegiem czasu dopiero przyjęli nazwę „braci polskich“ (Fra-

tres Poloni), jakby dla odróżnienia od istniejącego w Polsce obozu reformacyj-nego, który używał nazwy „braci czeskich“. Wystąpili zaś w chwili, kiedy o Polskę uderzyła wielka fala ruchu re-formacyjnego, która w tym czasie zalała cąłą Europę (-^Reformacja).

Walka w Europie z antytrynitaryzmem.

Gdy Marcin Luter występował przeciwko pewnym etycznym dogmatom katolicyzmu, nie przypuszczał zapewne, że jego protest rozpęta falę krytycyzmu wobec nauki kościoła w takich rozmiarach, w jakich sobie tego wcale nie wyobrażał i nie życzył. Jednym z objawów tego krytycyzmu było zakwestjonowanie nauki o Trójcy św., wysunięte przez Michała Serweta (Hiszpan Miguel Servede, 1509—1553 ). Ideje Serweta znalazły podatny grunt we Włoszech, gdzie (na terenie Rzeczypospolitej Weneckiej) poczęły się tworzyć w latach czterdziestych XVI wieku koła wolnomyślicieli religijnych, odnoszących się krytycznie do wszystkich podstawowych dogmatów kościoła. Wykrycie ich i prześladowanie (około 1546 roku) zdusiło w zarodku rodzącą się we Włoszech herezję, ale nie zdołało dosięgnąć wszystkich uczestników nowego ruchu. Wielu z nich umknęło do Genewy, m. i. L a e-lio S oz z in i (So cyn), który starannie ukrywał do końca życia swe istotne przekonania religijne. Ostrożność ta była zupełnie uzasadniona, ponieważ Genewa, gdzie rządził niepodzielnie umysłami Jan Kalwin, nie była wcale życzliwa dla tak daleko posuniętego wolnoinyślicielstwa religijnego. Gdy w 1553 r. przyjechał do Genewy Serwet, chcąc przekonać Kalwina o błędności dogmatu Trójcy św., Kalwin wytoczył mu proces o bluźnierstwo i doprowadził do spalenia go na stosie. Gdziekolwiek więc wybuchał antytrynitaryzm (walka z dogmatem Trójcy św.), tam walczyli z nim bezlitośnie zarówno katolicy, jak i protestanci jako z największą i najstraszniejszą herezją.

Reformacja w Polsce.

W Polsce ruch reformacyjny płynął kilkoma łożyskami. W miastach wielkopolskich i pruskich cieszył się najwięk-szem powodzeniem luteranizm, wśród szlachty wielkopolskiej — wyznanie braci czeskich ; w Małopolsce natomiast około r. 1555 sympatja kół reformacyj-nycli skierowała się ku kalwinizmowi, który aż do 1561 r. zdobywał sobie coraz więcej zwolenników i umacniał się organizacyjnie. Rozwój ten przerwały spory dogmatyczne, zakończone w 1562 roku wyłonieniem- się nowego obozu — arjańskiego. Wpłynęły na to ideje an-tytrynitarskie, przyniesione do Polski przez Włochów, uciekinierów z Genewy, rządzonej przez nieubłaganego wroga antytrynitaryzmu — Kalwina.

Powstanie sekty arjańskiej, jej rozwój.

Zdawało się zrazu, że i Polska nie będzie pomyślnym terenem dla nowej herezji. Gdy w roku 1556 P i o t r z Goniądza, który skosztował już nowinek arjańskich zagranicą, wystąpił na synodzie w Seceminie z deklaracją anty-trynitarską, zakrzyczano go z oburzeniem i wysłano do Filipa Melanchthona, aby go nawrócił. Ale po paru latach sytuacja zmieniła się pod wpływem sporów dogmatycznych, wznieconych przez Włocha Franciszka Stankara (Stanc aro). Na chwilę największego zaognienia tych sporów przypadło zjawienie się w Polsce nowego Włocha, Jerzego Blandraty (Biandra-ta), który uciekł z Genewy w obawie przed prześladowaniami Kalwina. Wiedzą swoją i powagą, popartą osobistym czarem, zyskał Blandrata wielki wpływ w obozie kalwińskim w Polsce i zdobył liczny zastęp zwolenników, wśród któ-rych wyróżnił się jeden z najzdolniejszych, Grzegorz Paweł z Brze-ż i n, propagator nowej nauki o Trójcy św. Pierwsze stadjum poglądów anty-trynitarskich, trydeizm (wiara niejako w trzech Bogów), było wstępem do bardziej radykalnych pojęć. W tym początkowym okresie (1562—1565) arjanie rozwijają już ożywioną działalność propagatorską na synodach, w dysputach publicznych i wreszcie w całej powodzi pisemek, których autorem był wspomniany Grzegorz Paweł. Ostatnia z tych dysput — piotrkowska w 1565 roku — przekonała arjan, że obstających przy kalwin izmie dawnych towarzyszy ze zboru nie pociągną za sobą, więc zwrócili wszystkie siły ku własnej ewolucji pojęciowej i moralnej. Teraz nowe ideje zaczęły rosnąć jak grzyby po deszczu, powodując dalsze dysputy i rozłamy w malejącem coraz bardziej gronie religijnych wolnomyślicieli. Duchowe kierownictwo najbardziej rewolucyjnie usposobionej grupy pozostało nadal w rękach Grzegorza Pawła, który utrzymywał ciągły kontakt z Blandratą, przebywającym teraz w Siedmiogrodzie, gdzie budził i organizował ruch anty-trynitarski. Pierwszym krokiem było porzucenie trydeizmu. Od r. 1566 Grzegorz Paweł wrystępować zaczął z twierdzeniem, że jedynym prawdziwym Bogiem jest Bóg Ojciec ; Chrystus jest tylko człowiekiem, cudownie urodzonym i zesłanym na świat dla zbawienia ludzi, a po zmartwychwstaniu podniesionym do godności Bóstwa za świętość żywota ; Duch św. nie jest wcale istotą Boską, lecz siłą, mocą Bożą, udzieloną przez Boga ludziom. Tezy tak radykalne doprowadziły w roku 1567-ym do rozłamu wśród samych arjan na kierunek dyte-istyczny (uznający przed wieczność Bóstwa Chrystusa) i unit ary styczny (wiara w Boga Ojca jako jedynego Boga). Z biegiem czasu jednak kierunek uni-tarystyczny stał się wśród naszych arjan panującym. Jednocześnie ze zwycięstwem unitaryzmu szerzyć się zaczęły nowe ideje etyczne. Jeden z najwybitniejszych arjan polskich, Piotr z Goniądza, który sprzeciwiał się zresztą unitaryzmowi, był pierwszym, który rzucił hasła radykalizmu etyczno-społecznego. Już w roku 1558-ym wystąpił on przeciw chrzczeniu dzieei, argumentując, iż chrzest ustanowiony został jako sakrament odrodzenia duchowego w Chrystusie i tylko przez ludzi dorosłych może być przyjęty. Twierdzenie to nie było bezwzględnie nowe: głosiła je w Niemczech sekta anabaptystów (nowochrzczeńców), występująca również z szeregiem radykalnych haseł społecznych. Otóż Piotr z Goniądza i te hasła przejął, pisząc w 1566 roku pierwszą w Polsce książkę przeciw istnieniu urzędów, karze śmierci, wojnie i wszelkim objawom życia, które sprzeciwiają się nakazom etycznym Chrystusa wypowiedzianym w kazaniu na górze (Ewang. Mateusza, rozdz. V—VII). Ideje Piotra z Goniądza znalazły stopniowo posłuch wśród arjan. Od 1565 roku rozgorzały dysputy o chrzest, a w 1568—69 radykalizm etyczno-spo-łeczny znalazł gorącego rzecznika w osobie Grzegorza Pawła, który wciąż przodował rozwojowi myśli arjańskiej i szeregiem nowych pism, wydanych w 1568 roku, starał się utrwalić w łonie nowego zboru unitaryzm i anabaptyzm.

Pińczów i Baków.

W pierwszych latach swego istnienia (1562—1566) arjanie gromadzili się głównie w Pińczowie (nazywano ich nawet czas pewien „pinczowiana-mi“), ale prześladowania, skierowane przeciw nim w 1566 roku, rozproszyły ich i usunęły stamtąd. W r. 1569 zdobyli jednak nowy ośrodek działania. Był nim Raków, miasteczko świeżo

dysput, środowisko arjańskie nie stanowiło jednak grupy jednolitej. Wprawdzie dyteiści zerwali z rakowia-nami i opuścili ich stolicę, ale z łona unitarystów wyłonił się w tym czasie nowy odłam, zwalczany przez większość gminy. Przewodził odszczepień-com Grek Jakób Palaeolog i Polacy : Szymon Budny oraz Stanisław Budziński. Wślad za uznaniem Chrystusa tylko za człowieka domagali się oni zaniechania kultu osoby Zbawiciela ; następnie kładli daleko większy nacisk na założone przez Jana Sienińskiego, któ- znaczenie Starego Testamentu dla cary choć nie był arjaninem, rad był, łokształtu wiary i dlatego odrzucali rażę znalazł mieszkańców, chętnych do dykalizm etyczny reszty arjan. Bro-zaludnienia nowego osiedla. Odtąd aż nili więc urzędu, wojny, kary śmier-do zburzenia go w 1638 roku Raków ci i całej etyki Starego Testamentu, był stolicą ruchu arjańskiego, głównym twierdząc, że Chrystus wcale jej nie ośrodkiem pracy umysłowej i oświato- odmieniał, tylko przeciw nadużyciom wej polskich arjan. Lata początkowe- jej przez faryzeuszów, występował, go rozwoju Rakowa (1569—1572) nie Walka z tymi, jak ich nazywano, były najpomyślniejszym okresem tych judaizantami (skłaniającymi się ku żyłowych Aten“. Umysły wielu człon- dowstwu) rozgorzała w latach 70-ych ków nowej gminy religijnej nie oswo- i 80-ych XVI stulecia, powodując uka-iły się jeszcze z niezwykłością i nad- zywanie się całego szeregu nowych miarem idej, podsuniętych gromadzie pism polemicznych, łacińskich i pol-przez rewolucyjnych wodzów. Gwałtowne i nieustające dysputy były zewnętrznym wyrazem wrzenia i niepo- c y n, bratanek wymienionego wyżej koju w duszach wolnomyślicieli. Po Laeliusa. Zjawił się w Polsce w 1578 trzech latach życia w ciągłym fermen- roku i zyskał wkrótce przeważający cie ducha i myśli gminie rakowskiej wpływ na umysły. W latach 90-ych groziła zupełna anarchja i rozbicie, wydał najważniejsze swoje dzieła, któ-Na czoło jej wysunęli się wówczas no- re wprowadzały myśl arjańską na nowi ludzie, znakomici pisarze i szlachet- we tory. W interpretacji Socyna rola ni ludzie : Marcin Czechowic Chrystusa sprowadzała się do stworze-iJan N i e m o j e w s k i. Szczególnie nia nauki moralnej, która prowadzi ten ostatni był wzorem usilnego pełnie- do zbawienia, i do udowodnienia ży-nia nakazów etyki ewangelicznej ; ciem własnem możności jej realizacji, zrzekł się urzędu sędziowskiego, ma- Na tein miało polegać zbawienie, ja-jątku rodowego, zrzucił bogaty strój kie Chrystus przyniósł, szlachecki, aby w prostym, szarym ubiorze zmieszać się z tłumem i wła-snemi rękami na eh leb zarabiać. Gdy przeminęły pierwsze lata najgorętszych rozwijała się w kierunku wytknię-

bsi

=L-

!"

ćSi

Ryc. 54. Zbór arjański w Pińczowie. (Według tradycji miejscowej).

skich. W dyskusji tej wziął udział nowy przybysz z Zachodu, Faust So-

Arjanie w XVII w., socynjanizm.

Ideologja arjańska w XVII wieku

w Altdorfie i w Lejdzie

tym przez Fausta Socyna, tak że cały ruch zyskał sobie nową nazwę s o-c y n j a n i z m u. Przyłączyły się do niego liczne jednostki z Niemiec i Ho-landji, jak Marcin Ru ar, Walenty Smalcius, Jan Volkelius i wielu innych. Z polskich pisarzy do najwybitniejszych przedstawicieli nowej fazy arjanizmu należą: Hieronim Moskorzewski, Andrzej Wiszowaty, Samuel Przypkowski i wreszcie Stanisław Lubienieeki, autor historji reformacji w Polsce ze stanowiska rozwoju sekty arjańskiej. Z nich Moskorzewski był tęgim polemistą i ścierał się wielokrotnie ze Skargą i innymi szermierzami katolicyzmu, Wiszowaty był umysłem filozoficznym, starającym się pogodzić tezy arjańskie ze wzrastającym w Europie prądem racjonalistycznym (Descartes, Spinoza, Leibnitz), a Przypkowski bojował głównie o zasadę tolerancji religijnej, dowodząc, że wolność sumienia jest naturalną i nieuchronną konsekwencją wolności politycznej. Wśród poetów naszych XVII wieku widzimy też wyznawców arjanizmu, jak Wacław Potocki (nawrócony na katolicyzm po edykcie 1658 roku), Zbigniew Morsztyn i Olbrycht Karmanowski.

Środowisko arjańskie XVII wieku różniło się znacznie umysłowością i obyczajami od arjan XVI wieku. Wpływy obce zaznaczyły się nietylko udziałem cudzoziemców w gminie arjańskiej na stanowiskach ministrów i profesorów szkoły w Rakowie, ale i ożywionym kontaktem z kołami religij nenii i na-ukowemi zagranicą, głównie w Holan-dji. Wiszowaty studjuje np. w Lej-dzie, Amsterdamie i w Paryżu, Przypkowski

i t. p. To też socynjanie nasi piszą przeważnie dzieła swe po łacinie i myślą o propagandzie wyłącznie na tere-

nie europejskim, nie zaś polskim. Z surowością etyczną arjan XVI wieku zerwali też w dużym stopniu. Wprawdzie ogólny poziom moralny arjan jest nadal dość wysoki, ale o skrajnościach w rodzaju odrzucania urzędów i zakazie wszelkiej wojny już niema mowy. Przypkowski sam bierze udział w kampanji moskiewskiej 1634 r. i nie jest w tym względzie wyjątkiem.

Prześladowania arjan.

Ten duch umiarkowania nie uchronił jednak arjan od wzrastającej wciąż nienawiści reszty społeczeństwa. Obrzucano ich pogardliwemi nazwami, jak np. ponurzeńcy albo nurkowie ze względu na termin „ponu-rzanie“, którego używali dla oznaczenia chrztu ludzi dorosłych. W 1638 roku nienawiść ta wyładowała się po raz pierwszy zburzeniem Rakowa; podobno uczniowie szkoły arjańskiej w Rakowie znieważyli przydrożny krzyż i to było powodem surowej kary. W dwadzieścia lat później zapadł edykt wygnania arjan, sprzyjali bowiem szwedzkiemu najazdowi w nadziei, że protestancki król, o ile zasię-dzie na tronie polskim, okaże im więcej tolerancji. Niektórzy z członków sekty przyjęli wówczas katolicyzm, aby nie opuszczać ojczyzny, ale większość poszła na wygnanie. Przytuliła ich Ho-landja, gdzie ogłaszali w dalszym ciągu swoje dzieła, jak np. Bibliotheca Fratrum Polonorum, wydawana przez Wiszowatego i zawierająca wszystkie dzieła Socyna i jego najważniejszych zwolenników. Znalazłszy się jednak w środowisku, które prześcignęło ich w racjonalistycznej krytyce Objawienia, arjanie nasi rozpłynęli się w ruchu umysłowym, który w XVIII wieku przeniósł swój punkt ciężkości z Ho-landji do Francji i nazwany został oświeceniem. W ten sposób arjanie na-

K. Górski.

si, którzy w XVII stuleciu wywarli duży wpływ na umysły takie, jak Spinoza i Grotius, przygotowali wytworzenie się w Europie t. zw. religji naturalnej czyli deizmu. Jeden z głównych pionierów tak potężnego ruchu umysłowego, jakim było oświecenie, Pierre Bayle wysoko oceniał wysiłki ich w tym względzie, poświęcając im w swym „Słowniku filozoficznym“ (Dictionnaire philosophique) entuzjastyczny artykuł.

Znaczenie arjan.

Znaczenie arjan w dziejach kultury polskiej sprowadza się do dwóch głównych punktów. W XVI stuleciu wydają oni szereg znakomitych pisarzy, którzy walnie przyczynili się do rozwoju polskiej prozy. Gdy zestawiamy ze sobą barwną, ale jak jeszcze prostacką prozę Reja z kunsztem słowa w pismach Skargi, widzimy, że w ciągu kilkudziesięciu lat, które dzielą „Żywot człowieka poczciwego“ od „Kazań Sejmowych“, język myśli polskiej zrobił ogromny krok naprzód. Jest to wielka zasługa pisarzy, którzy, nie cofając się przed wyrażaniem w języku narodowym spraw najważniejszych i najtrudniejszych dla swego wieku, jak zagadnienia teologiczne, stworzyli nowe słownictwo w tym zakresie i wygimnastykowali język, aby był posłusznem narzędziem do wyrażania wszelkich myśli. Namiętna retoryka Grzegorza Pawła, powaga i namaszczenie Czechowica, wytworność stylu Nie mojewskiego, precyzja wyrażeń, jasny układ treści i siła argumentacji Budnego — wszystko to były zdobycze, które stały się dorobkiem polskiego języka i kultury. Natomiast pisarze XVII wieku stanowią jeden z najważniejszych łączników naszej kultury z ruchem umysłowym Europy i to w epoce, gdy Polska coraz bardziej zatracała ten kontakt. Możemy patrzeć na wartości, jakie stworzyło oświecenie (wiek XVIII), bardzo krytycznie, możemy widzieć w niem epokę pożyteczną lub szkodliwą dla dalszego rozwoju duchowego ludzkości, ale jakkolwiekbyśmy o tem myśleli, fakt, że arjanie polscy przyczynili się do stworzenia podstaw umysłowych wieku oświeconego, nie przestanie być doniosłem zdarzeniem naszej historji kultury.

ARJOWIE. O „Arjach“ i „aryjsko-ści“ słyszy się i w literaturze naukowej i poza nią w popularnych rozprawach i w prasie. Mówi się o „duchu aryjskim“ z zachwytem, nabożeństwem i entuzjazmem, tak, jak stary profesor Wąskowski u Sienkiewicza w „Rodzinie Połanieckich“, że ten duch „nie kostnieje, nie zastyga nigdy“, że ma w sobie „tchnienie Boże“ i t. d. O różnych narodach twierdzi się, że są naj-czystszem i najdoskonalszem wcieleniem aryjskości. Niemcy utrzymują to o Germanach, Polacy o Słowianach, Francuzi, Szkoci i Irlandczycy o Celtach i t. d. I to jest zrozumiałe. Bo choć nie jest zadaniem nauki służyć egoizmom i ambicjom narodowościowym lub rasowym, te egoizmy i ambicje zawsze chętnie posługiwały się nauką dla swoich celów. Tak też właśnie ma się rzecz i z ideologją „aryjską“ i jej zastosowaniem do zagadnień naszego życia współczesnego. Choćby dlatego warto dowiedzieć się, jak się sprawa przedstawia z punktu widzenia naukowego, kim byli owi Arjowie, kto ma dzisiaj prawo uważać się za ich potomków i jak to jest z ową wyższością i doskonałością aryjską.

Język i „pralud“ indoeuropejski.

W roku 1816 uczony niemiecki Franciszek Bopp ogłosił rozprawę „O systemie konjugacyjnym języka sanskryckiego w porównaniu z systemem konjugacyjnym języka greckiego, łacińskiego, perskiego i germańskiego"'. Udowodnione w tej pracy pokrewieństwo pomiędzy wymienione-mi językami rozszerzone zostało niebawem dalej jeszcze na języki celtyckie, słowiańskie i armeński. Nazywamy je dzisiaj „językami indoeuro-pejskiemi“, co jest w każdym razie terminem odpowiedniejszym od używanego w Niemczech wyrażenia „in-dogermański“. Pokrewieństwo to oznacza pochodzenie od wspólnego przodka, w tym wypadku od „prajęzyka“ indo-europejskiego. Skoro istniał taki pra-język — Bopp i jego następcy próbowali go odrekonstruować — to musiał ich zdaniem, rzecz prosta, istnieć także i „pralud“ indoeuropejski, który tym językiem mówił. Wyłączając te obszary Azji i Europy, o których wiemy, że dopiero zczasem zostały skolonizowane przez szczepy indoeuropejskie (a więc półwysep Iberyjski, Apeniński i Bałkański ; dawną Galję i Brytanję ; Azję Mniejszą, Armenję, Iran i Indje), otrzymamy długi pas od Renu aż do A m u-D a r j i, na którym wedle fantazji lokalizować możemy „praojczy-znę“ szczepów indoeuropejskich. W u-biegłem stuleciu większość uczonych skłonna była szukać tej praojczyzny w Azji, gdzieś na północ od Hindukuszu ; dzisiaj naodwrót : raczej w Europie, choć i „azjatycka teorja“ ma swoich zwolenników.

Arjowie.

Nazwa „indoeuropejczycy“ jest, jak zaznaczyliśmy, nazwą wymyśloną. Opierając się na fakcie, że starożytni Indowie i Irańczycy (przodkowie dzisiejszych Persów) sami siebie nazywali Arjami w przeciwieństwie do tubylców obcej krwi, wyrażono przypuszczenie, że tak właśnie brzmiała stara nazwa rasowo-plemienna narodu praindoeuro-pejskiego. Stąd pochodzi użycie słowa Arjowie lub Aryjczycy w szerokim sensie, równoznacznym mniej więcej z wyrażeniem „indoeuropejski“. Jeśli jednak „indoeuropejski“ jest terminem ściśle językoznawczym, o tyle mówiąc o Arjach, mamy na myśli pokrewieństwo raczej rasowe, niż językowe. I z tej różnicy należy sobie jasno i dokładnie zdać sprawę. Albowiem pokrewieństwo języka bynajmniej nie musi odpowiadać pokrewieństwu, opartemu na związkach krwi. Nie ulega wątpliwości, że języki romańskie, germańskie, słowiańskie, perski, armeński oraz cały szereg języków nowoindyj-skich pochodzą od wspólnego pnia. Ale stąd żadnych wniosków o wspólnocie rasowej ludów temi językami mówiących wyciągać nie wolno. Pra-arjowie tworzyli naród liczebnie niewielki i jeśli w czasie swej wielowiekowej ekspansji w Azji i Europie zdołali narzucić swoją mowę różnym podbitym narodom, to jednocześnie nie mogli uniknąć daleko idącej asymilacji elementów rasowo obcych. W rezultacie ani Hindusi, ani Słowianie, ani Germanie nie są dzisiaj czystymi Aryj-czykami —- dla tych samych powodów, dla których dzisiejsi Francuzi nie -są Rzymianami, choć mówią językiem romańskim. Można natomiast postawić pytanie, jaki jest udział elementu aryjskiego w różnych narodach, mówiących obecnie językami indoeuropej-skiemi. Pytanie takie jest niewątpliwie słuszne, ale odpowiedzieć na nie jest rzeczą bardzo trudną, dopóki nie wiemy dokładnie, jak wyglądał typ rasowy pierwotnego Aryjczyka. Na-ogół przypuszcza się, że była to rasa ludzi wysokich, z podłużną głową, jasną, biało-różową cerą, jasnemi włosami i niebieskiemi oczami. Jeśli zgodzić się z taką hipotezą — ale podkreślamy, że to tylko hipoteza — w takim razie należałoby stwierdzić, że element aryjski u większości narodów indoeu-ropejskich zaginął, utrzymał się natomiast tylko częściowo u północnych Germanów i Słowian, choć w starożytności napewno występował często także i wśród innych, południowych plemion. Wskazuje na to między innemi okoliczność, że w mitologji starogreckiej i staroindyjskiej bogowie mają jasne włosy i niebieskie oczy.

Romantyzm niemiecki a ideologja aryj sko-germańska.

Wszystkie te zagadnienia, bardzo trudne, skomplikowane i wymagające gruntownych wiadomości z zakresu lingwistyki, antropologji, prehistorji i pokrewnych nauk, nie wyszłyby nigdy poza zainteresowania garstki uczonych, specjalistów i profesorów, gdyby nie żywy oddźwięk, jaki znalazły w prądach i hasłach nurtujących życie umysłowe Europy w ubiegłem stuleciu, przedewszystkiem w programowem haśle romantyzmu, który nawoływał do pielęgnowania kultur narodowych i nawiązywania i czerpania z jej.źródeł pierwotnych i oryginalnych. Stąd romantyczny entuzjazm dla wszelkiej ludowości i starożytnych literatur narodowych: germańskiej, słowiańskiej, celtyckiej, a zwłaszcza hinduskiej (sanskryckiej), której odkrycie zbiegło się z narodzinami gramatyki porównawczej i którą romantycy uważali za zabytek najstarszej i najczystszej kultury aryjskiej. Podkreślić wreszcie wypada i inną jeszcze okoliczność : ścisły związek romantyzmu z budzące-mi się nacjonalizmami, zwłaszcza w Niemczech w epoce wojen napoleońskich. W teorjach głoszących pokrewieństwo Germanów z rasą aryjskich zdobywców i zapładniaczy kultur świata patrjotyzm niemiecki znalazł nie-tylko wygodne, lecz i poetyczne wytłumaczenie swego programu. Rzecz jednak szczególna, że rozwinął tę ideolo-gję aryjsko-germańską i niejako naukowo, a raczej pozorami naukowości ją przyozdobił nie Niemiec, lecz Francuz, hr. Gobineau, autor 4-tomowego dzieła „O nierówności ras“ (1853—55).

„O nierówności ras“ Gobineau.

Według Gobineau istnieją trzy zasadnicze rasy : czarna, żółta i biała, inne są pochodne i powstały przez pomieszanie. Semici są mieszańcami biało-czarnymi, Malajowie czarno-żółtymi i t. d. Z rasą związany jest w sposób konieczny i niezależny od wpływów otoczenia pewien określony charakter, określone uzdolnienia i cechy psychiczne. Rasę czarną charakteryzuje ślepa, zwierzęca i zmysłowa namiętność, silna pobudliwość i żywotność przy słabo rozwiniętym rozumie i woli. Z rasą żółtą łączy się wrodzony upór i wytrwałość, zmysł praktyczny, opanowanie, mało rozwinięta fantazja i średnia inteligencja. Wreszcie biała rasa — to energja twórcza, radość życia, rozmach, inteligencja i szlachetność. Najczystszymi przedstawicielami rasy białej są Arjowie, najczystszymi przedstawicielami aryjskości — Germanie. Słowian uważa natomiast Gobineau za najbardziej zdegenerowaną i najmniej czystą grupę wskutek silnej przymieszki krwi fińskiej i mongolskiej. Odpowiednio i konterfekt psychiczny Słowianina wypadł bardzo niepochlebnie : urodzony niewolnik, z rezygnacją znoszący ucisk i tyranję, pracowity, ale mało przedsiębiorczy i mało uzdolniony. Trzeba jednak wyjaśnić, że mówiąc o Słowianach, Gobineau miał na myśli Rosjan ; jego wyraźna niechęć i uprzedzenie odzwierciedla nastroje antyrosyjskie, żywe i silne we Francji w epoce wojny krymskiej.

na Niemcach.

Ryszard Wagner i jego szkoła.

W swojej gallickiej ojczyźnie Gobineau niewielu znalazł zwolenników ; tern większe jednak wrażenie wywarły jego wj^wody na tych, pod których adresem się zwracały: na „najczystszych Arjach za Renem“

Ideą nierówności ras przejął się między innymi Ryszard Wagner i grupująca się dookoła jego osoby elita intelektualna, marząca o odrodzeniu staroniemieckiego bohaterstwa i łącząca te tęsknoty z powstaniem cesarstwa niemieckiego. Z tego właśnie wagnerowskiego koła wywodzi się duchowo pisarz, który teorję o posłannictwie i rasowej wyższości narodu niemieckiego rozwinął już nie jako wniosek, ale jako zasadniczy dogmat szeroko rozbudowanej teorji historjozoficz-nej. Jest nim autor głównego dzieła „O podstawach kultury XIX wieku“, rozprawy „O światopoglądzie aryjskim“ i szeregu innych pism i ulotek, Houston Stewart Chamber-lain (fl927), znów nie Niemiec, jak i Gobineau, lecz tym razem Anglik-re-negat.

Nacjonalizm hitlerowski.

Ta ostatnia okoliczność nie jest pozbawiona ironji. Nie jest jej pozbawiony także i ten fakt, że właśnie na Gobineau — pośrednio, a bezpośrednio na Chamberlainie opiera się ideologja współczesnego, hitlerowskiego nacjonalizmu. „Teorja rasy aryjskiej“ jest fundamentem hitleryzmu, jego oficjalnym dogmatem. W praktycznem zastosowaniu ma ona dwa oblicza: jedno antyżydowskie i drugie antysłowiań-skie. Walka z elementem żydowskim ma oczyścić ducha aryjsko-germań-skiego i odrodzić dawnych, wspaniałych, twórczych i zaborczych zdobywców. Walka ze słowiańszczyzną ma stworzyć dla nich nowe tereny. Według hitleryzmu prawa germańskie do obszarów na wschodzie, zamieszkanych przez Słowian, są jasne, bezsporne i oczywiste: wynikają one z umysłowej i rasowej wyższości Germanów. Teza Gobineau, że Słowianie nie są Arjami, jest dla Hitlera i jego zwolenników nie ulegającym wątpliwości pewnikiem.

Krytyka tych teoryj.

O zasadniczą krytykę teoryj Gobineau i Chamberlaina nietrudno. Pomijając szczegóły, należy stwierdzić, że nie jest dowiedziona jej podstawowa teza, jakoby cechy rasowe zgóry przesądzały o takich lub innych cechach psychicznych. Dużo wątpliwości nasuwa również samo pojęcie „czystości rasowej“, nieuchwytnej i fikcyjnej wobec licznych i skomplikowanych skrzyżowań we wszystkich narodach Europy i Azji.

Te właśnie trudności wyłącznie antropologicznego uzasadnienia teorji aryjskiej skłoniły Chamberlaina do nieco innego ujęcia zagadnienia: przez aryjskość ma być rozumiane nietyle rasowe, ile raczej duchowe dziedzictwo. Nie o to więc chodzi, według Chamberlaina, czy jesteśmy Arjami, lecz o to, abyśmy się nimi stali, abyśmy czuli i myśleli po aryjsku, abyśmy mieli w sobie „ducha aryjskiego“. Brzmi to bardzo wzniośle, ale jest pomimo to bardzo mętne i niejasne. Na pytanie, gdzie szukać wzorów tego czystego ducha aryjskiego, otrzymujemy zazwyczaj konkretną odpowiedź: w kulturze, literaturze, religji i filozofji starożytnych Indyj. Bo tylko w Indjach, dzięki systemowi kastowemu, utrzymał się rzekomo czysty, niespaczony przez obce wpływy, zwłaszcza semickie, duch pra-aryjski.

Ale i to nie ratuje sytuacji. Bo gdy zapragniemy dowiedzieć się, jakież to cechy aryjskie wyróżniają kulturę sta-roindyjską, słyszymy twierdzenia bądź-to bardzo ogólnikowe i nic nie mówiące, bądź też wręcz niesłuszne i nieuzasadnione. Trudno tu referować cały chaos najrozmaitszych myśli, jakie w ciągu kilkudziesięciu lat wypowiedzieli na ten temat różni dyletanci i uczeni, germanofile i słowianofile, przeciwnicy i wielbiciele chrześcijaństwa. Dla jednych aryjskość to optymizm i radość życia, dla innych znów mistyczna zaduma, tęsknota za wyzwoleniem i pesymizm ; wiara w jednego, najwyższego, osobowego Boga (monoteizm), to znów przeciwnie: utożsamienie bóstwa z wszechbytem (panteizm) ; kult osobowości i poczucie jej wartości, to znów negacja osobowości i radykalny antyindywidualizm i t. p. — przykłady możnaby mnożyć ad infi-nitum.

Bardzo wątpliwem i problematycz-nem jest twierdzenie o rzekomo czysto aryjskim charakterze kultury staroin-dyjskiej. Pomimo silnego poczucia odrębności rasowej, pomimo systemu kastowego i pogardy dla płaskonosych, ciemnoskórych tubylców, Arjowie indyjscy po skolonizowaniu porzecza Indusu i Gangesu ulegli wpływom podbitych narodów drawidyjskich. W rezultacie i kultura indyjska nie jest czysto aryjską, lecz arjo-drawidyjską, i jakkolwiek-byśmy oceniali udział elementu aryjskiego, niewątpliwie znaczny i ważny, nie powinniśmy zapominać także o tym drugim elemencie, niearyjskim, tern bardziej, że jemu właśnie zawdzięczają In-dje swoje cechy charakterystyczne i odrębne. Kulturę staroindyjską cenimy nie za jej „czystą aryjskość“ — bo jej w żadnym razie nie zachowała — lecz za jej wieczne i nieprzemijające wartości. Łączy nas z nią solidarność ogólnoludzka, humanizm pojęty jak najszerzej, a nie fikcja zatartych w ciągu tysiącleci związków rasowych.

Wszelkie więc usiłowania sprecyzowania istoty „aryjskości“ rozpływają się we mgle niejasnych ogólników i sprzeczności. W tych warunkach trudno mówić o „wyższości aryjskiej“ i spierać się, kto jest, a kto nie jest Aryjczykiem. Być może, iż rozwój psychologji i antropolog j i pozwoli zczasem nadać badaniom nad charakterystycznemi odrębnościami ras i narodów wartość naukową i rzeczową. Krytyczna rezerwa jest na-razie jedynem rozumnem stanowiskiem.

S. Schayer.

ARKTYDA. (Tabl. 39, 40). Nazwa pochodzi od wyrazu greckiego ägxtog niedźwiedź, niedźwiedzica ; gwiazdozbiór Małej Niedźwiedzicy z gwiazdą polarną, wskazującą północ. W maju 1926 r. obiegła świat wiadomość, że ste-rowiec „Norge“ pod wodzą norweskiego podróżnika polarnego Roalda Amundsena wystartował dnia 11 maja na Szpic-bergu i po trzech dniach podróży, przeleciawszy nad biegunem, osiągnął wybrzeża Alaski. W czasie lotu nie zauważyła załoga „Norge“ żadnego lądu między Szpicbergiem a Alaską. W ten sposób udowodniona została oddawna istniejąca hipoteza, że północną czaszę naszego globu zajmuje nie ląd, ale wielki basen morski, liczący niespełna 10,000.000 km² powierzchni. Jest to morze śródziemne, otoczone brzegami Azji i Ameryki i płytkiemi kanałami, łączącemi je z oceanem Atlantyckim, którego jest częścią. Nazywamy je morzem Lodowatem Północnem albo Arktycznem, razem zaś z przylegającemi lądami i wyspami — A r k t y d ą.

Morze Arktyczne.

Głębokość.

Wnętrze morza Arktycznego nie jest jeszcze dzisiaj dobrze znane, a przyszłość przyniesie zapewne niejeden no-

ml».

wy szczegół. Znamy tu dzisiaj głębokości większe od 5.000 m. Syberyjskiemu brzegowi morza Arktycznego towarzyszy szeroki szelf, t. j. cokół kontynentu, którego części wystają ponad powierzchnię morza w postaci szeregu wysp. Poszczególne odcinki tego szelfu noszą osobne nazwy; na wybrzeżu amerykań-skiem brak go, a dno spada gwałtownie do wielkich głębokości.

Powierzchnia.

Powierzchnia morza Arktycznego jest pokryta stale tłokiem lodowym, który tworzy strzaskana kra. Jedynie u brzegów tłok lodowy znika w miesiącach letnich, a pozostają tylko luźne kry, t. zw. lód dryftowy. Zarówno tłok, jak i lód dryftowy, podlega licznym prądom morskim, które przenoszą je z miejsca na miejsce.

Niska temperatura.

Najcharakterystyczniejszą cechą okolic arktycznych są bardzo niskie temperatury. Jednak najniższe spotyka się nie w bliskości bieguna, lecz w Azji, w obrębie gór Czerskiego, na południe od koła podbiegunowego, gdzie kontynentalny klimat powoduje surowe zimy z temperaturami dochodzącemi do —70° C. Natomiast okolice bieguna posiadają najniższe średnie temperatury roczne (poniżej —20° C.).

Zlodowacenie.

W krajach arktycznych występuje jeszcze dzisiaj na wielką skalę zlodowacenie. Szereg wysp arktycznych jest pokryty jednolitą czapą lodową, t. j. lądolodem, który, spływając jak ciasto na wszystkie strony, dochodzi do morza, gdzie zrzuca w wodę bloki lodowe. Owo „cielenie się“ lodowców dostarcza mate-rjału dla gór lodowych, dochodzących aż do głównego szlaku żeglarskiego na Atlantyku i tających dopiero w ciepłych wodach Golfstromu. Taka to grenlandz-

.....

fn

KI

\sï£?îfî\

Sć

r\ o rri.Farvel

przejście jiótnocno wschodnie (Nordenskiöld) nrzejście pótnocno zachodnie (Amundsen.)

Ryc. 55.

ka góra lodowa spowodowała znaną katastrofę „Titanica“ w 1912 roku. Nie wszystkie jednak wyspy arktyczne pokryte są lądolodem, a to wskutek braku dostatecznej ilości opadu śnieżnego i wielkiej suchości klimatu arktycznego.

Ustalenie przynależności politycznej.

W latach powojennych nastąpiło ustalenie przynależności politycznej różnych krajów arktycznych, a samo morze Arktyczne podzielono wzdłuż południków na kilka wycinków, które są sferami interesów poszczególnych państw przy-arktycznych. Konflikty, które na tern tle się wywiązały, mają źródło jużto w komunikacyjnem znaczeniu obszarów arktycznych, jużto w bogactwie płodów kopalnych, poza tern bowiem są to zupełne pustkowia lodowce lub bezleśna tundra.

Historja badań.

Intensywniejsze badania krajów i mórz arktycznych przyniósł dopiero wiek XIX, już jednak od w. XVI próbowano wypraw do Arktydy, a nazwiska podróżników zostały utrwalone w nazwach mórz, zatok i cieśnin. Wyprawy te miały do pokonania o wiele więcej trudności, niż dzisiejsze, a do największych należała choroba, która atakowała pozbawione witamin organizmy podróżników— szkorbut. Dopiero w ostatnich czasach poznano istotę tej choroby i nauczono się jej zapobiegać.

Przejście północno-wschodnie i północno-zachodnie.

Ówczesne wyprawy arktyczne stawiały sobie za cel wynalezienie t. zw. przejścia północno - wschodniego i północno - zachodniego. Przez pierwsze rozumiano dotarcie do Japonji i Chin drogą na północ od kontynentu eurazjatyckiego, przez drugie opłynięcie północnych wybrzeży kontynentu amerykańskiego. Cel ten został osiągnięty dopiero pod koniec XIX w., po wielu trudach i ofiarach ludzkich. Do najbardziej znanych z tych tragedyj należy katastrofa angielskich okrętów „Erebus“ i „Terror“, wysłanych w r. 1845 pod wodzą Johna F r a n k 1 i n a na przejście północno-zachodnie, w której wyginęła od mrozu, szkorbutu, głodu i z ręki Eskimosów załoga obu statków, licząca 129 osób. Międzynarodowa akcja, podjęta w celu ratowania tej wyprawy a na olbrzymią skalę zakrojona, miała wielkie znaczenie dla poznania archipelagu Franklina.

Fridtjof Nansen.

Wówczas jednak nie zdawano sobie jeszcze sprawy z rozkładu lądu i morza koło bieguna i przypuszczano, że istnieją tam obszary lądowe bardzo wielkie. Rzecz przedstawiła się inaczej dopiero od czasu, gdy (r. 1881) zatonęła u wysp Nowosyberyjskich „Jeannette“, statek amerykańskiej wyprawy do bieguna de Longa. Gdy w rok później znaleziono jej szczątki u południowego cypla Grenlandji, nasunęło się całemu światu naukowemu pytanie, jaka siła przeniosła o 5.000 km te szczątki. Wówczas to meteorolog norweski H. Mohn wysunął pierwszy przypuszczenie, że między wyspami Nowosyberyjskiemi a Gren-landją rozpościera się morze. Jeden z prądów tego morza przetransportował więc, zdaniem Mohna, szczątki ,,Jeannette“. Udowodnienia tezy Mohna podjął się inny Norweg, młody uczony, wsławiony już fenomenalnym na owe czasy (1888 r.) 500-kilometrowym rajdem narciarskim przez lądolód grenlandzki, Fridtjof Nansen. Rozumował on w następujący sposób: Jeżeli istotnie przez owo przypuszczalne morze przechodzi prąd, który idzie od Sy-berji ku Grenlandji, to wystarcza dać się zakuć okrętowi w tłok lodowy na wybrzeżu syberyjskiem, a sam prąd przeniesie statek przez biegun w okolice Grenlandji i tam wypuści z okowo w lodowych. I Nansen wykonał ten, zdawałoby się, szalony plan. Zbudował słynny swój „Fram“, specjalnie obliczony na ciśnienie lodów, który przez trzy lata (1893—1896) pozostawał w tłoku lodowym. Wprawdzie prąd nie zaniósł „Fra-ma“ na biegun, lecz tylko ku Szpicber-gowi, jednakże liczne sondowania, dokonane po drodze, pozwoliły Nansenowi postawić hipotezę o wielkim basenie ark-tycznym.

Inni podróżnicy.

Jak wspomnieliśmy, wieki XIX i XX przyniosły rozwiązanie problemów zarówno przejścia północno-zachodniego, jak i północno-wschodniego. Wielki szwedzki podróżnik Adolf Norden-s k j ö 1 d opłynął w latach 1878—79 na statku „Vega“ północne wybrzeża Azji, Amundsen zaś przepłynął w 1. 1903—1906 na stateczku „Gjöa“ od Grenlandji do cieśniny Berynga

wśród labiryntu wysp archipelagu Fran-klina.

Zdobycie bieguna.

Oczywiście w późniejszych poszukiwaniach arktycznych dużą rolę odegrały próby dotarcia do samego bieguna północnego. Został on wreszcie zdobyty przez jednego z najwytrwalszych podróżników, Amerykanina, R. Peary’e-go w r. 1909; Peary stwierdził, że biegun znajduje się na morzu około 3.000 m głębokiem. Teza Nansena zyskiwała w ten sposób poważny argument.

Samolot nad Arktydą.

Ostatnie lata przed wojną wypełniły liczne badania rosyjskie i kanadyjskie nad małemi a nieznanemi dotąd wyspami na krańcach basenu arktycznego. W ciągu lat wojennych nie znikli z krajów arktycznych podróżnicy; przeciwnie, zastosowano w badaniach nowy środek, który w przyszłości miał odegrać wielką rolę, a mianowicie samolot. Pierwsze loty arktyczne wykonał w roku 1914 Polak, porucznik wojska rosyjskiego, N a g u r s k i, nad Nową Ziemią. Ten to środek badania łącznie ze sterowcem służył wielu lotom, jak np. Amundsenowi w r. 1925 i 1926, Byrdowi w 1926, W ilkinsowi w r. 1927 i 1928, Nobile mu w 1928 i t. d. Najchlubniej jednak zdał egzamin płatowiec w akcji podjętej dla ratowania wyprawy Nobilego, kiedy to lotnicy norwescy, włoscy, szwedzcy i sowieccy rozwinęli bardzo ożywioną działalność w poszukiwaniu rozbitków włoskich. Sterowiec również pracował już w re-gjonach arktycznych. Prócz „Norge“ Amundsena i „Italji“ Nobilego mamy do zanotowania lot sterowca „Graf Zeppelin“ (r. 1931), który najlepiej pod względem technicznym spełnił swe zadanie. Duża szybkość płatowców i ste-rowców, przewyższająca wielokrotnie dawne środki komunikacji, z których najszybszy był pies polarny i sanki ; możność ogarnięcia z wysokości lotu wzrokiem ludzkim lub objektywem aparatu fotograficznego wielkich obszarów ziemi — wszystko to kwalifikuje płatow-ce i sterówce jako środki badań polarnych bardzo wysoko. Walną wreszcie pomocą w tych badaniach jest sondowanie akustyczne, zastosowane po wojnie, które pozwala na podstawie czasu przechodzenia głosu w wodzie i odbiciu go od dna obliczać bardzo dokładnie głębokości morza. Na podobnej też zasadzie oparta jest metoda obliczania grubości lądolodu z czasu przechodzenia fal głosowych lub sejsmicznych.

Zastosowanie więc płatowców i ste-rowców' do komunikacji, aparatu fotograficznego do zdjęcia map badanego obszaru, „sondy akustycznej“ do pomiarów głębokości, a wreszcie rad ja, bez którego trudno sobie wyobrazić dzisiaj najmniejszą wyprawę polarną — spowodowało ogromnie szybki postęp naszej znajomości obszarów arktycznych, zlikwidowało wielki problem geograficzny istnienia basenu arktycznego i otwarło ogromne możliwości w nowych, szczegółowych badaniach polarnych, do których przystępuje dzisiaj nauka.

Dzisiejsze badania.

Po zbadaniu rozmieszczenia lądu i morza przychodzi kolej na dostarczenie dokładnych map, na szczegółowe poznanie geologji, klimatu, flory, fauny i t. d. Zadania te spełniają już stacje badawcze, rozsiane na wyspach i lądach arktycznych. W roku 1932/3 podjęta została wielka międzynarodowa akcja dla zbadania przedewszystkiem klimatu polarnego, t. zw. „II Rok Polarny“. Szereg tych stacyj jest czynny przez cały rok i przeprowadza rozległe badania, zmierzające do poznania przyrody ark-tycznej. Od wielkich zagadnień przechodzi w ten sposób nauka do gruntowT-

J. Wąsowicz.

nego i dokładnego poznania każdego zjawiska w każdym obszarze.

Jakżeż dziś, czytając w porannych dziennikach o wczorajszych odkryciach wyprawy polarnej, dalecy jesteśmy od czasów wyprawy Franklina, gdy kilkadziesiąt lat zabrało poznanie losów tragicznej wyprawy.

AROGANCJA. Wystawę sztuk pięknych zwiedza gromadka uczniów klasy ósmej. Stach pilnie czytuje recenzje z wystaw w gazetach, Adam pocichu pisuje wiersze, Jaś gorliwie gra na fortepianie, Karol namiętnie czytuje powieści, Władek rysuje z zapałem i modeluje w wolnych chwilach. Czytali razem Platona, interesują się żywo lekcjami propedeutyki filozoficznej, lubią omawiać razem wszystko, co który zobaczył albo przeżył ciekawego od poniedziałku do niedzieli włącznie.

Na wystawie Staszek, Adam i Karol ganią wszystko, co widzą tym razem, Jaś i Zbyszek milczą, a Władek na pytanie, jak mu się wystawa podobała, oświadcza: „Owszem, podoba mi się to przeważnie — przyjemnie mi na te rzeczy patrzeć, a zdaje mi się, że wam właściwie też; inaczej nie siedzielibyśmy tutaj tak długo. Niekażdy przecież tak potrafi malować“.

Na to odezwał się w sąsiedniej grupce chłopak wątły i niebardzo pokaźny, niby to do swoich towarzyszy, ale tak, żeby go było słychać na sali : „Kowale mają teraz głos o sztuce. Co kowal może mieć do powiedzenia o malarstwie? Jeżeli ktoś jest wogóle ślepy i kolorów nie odróżnia, nie powinien się wogóle odzywać na wystawie“. Młodzieniec, który tak zburczał Władka, był z innej szkoły i tej innej nie dokończył, bo pisał wiersze, zamiast się uczyć, zaczem na mundury uczniowskie patrzył z pogardą i pilnych uczniów kowalami nazywał, a zdawało mu się też, że go Władek palcem pokazywał poprzednio i że mówił coś nieprzyjemnego o takim nosie, jaki mu natura dała.

Chłopcy spojrzeli na Władka z niepokojem. Zbyszek już miał ochotę zrobić bramkę nieznajomym , ale Władek nie objawiał ani niechęci, ani gniewu; nie szukał i nie mierzył oczami nikogo — rozmawiał zcicha dalej, jakby nic nie zaszło.

Koledzy przeszli w inną stronę, a gdy się znaleźli poza lokalem wystawy, nawiązała się między nimi rozmowa na temat zajścia.

— Wiesz, jabym mu był powiedział coś do słuchu, temu tam, co się zaczepiał — zauważył Karol. — Cóż to za sposób? On cię nie zna zupełnie, trafił jak kulą w płot. A przytem to urąganie! Odrazu odsądza od głosu i rozpoznaje daltonizm — nagle stwierdził, że właśnie ty nie rozpoznajesz kolorów! A on je rozpoznaje! I on niby ma prawo mówić o obrazach, a drugi nie ! Czemuś ty nie reagował na to? Tyś się nie obraził?

— Ani trochę. To przecież była arogancja z jego strony. Mnie nie zrobił nic złego; ja przez jego uwagę ani gorzej, ani lepiej kolorów nie odróżniam, nic przez nią nie tracę i nie zyskuję, a że ten mały jest arogant — to tern się on powinien martwić, nie ja. Po-cóż miałem mu odpowiadać? Jego nie przekonam i nie nauczę i mało mi na tern wkońcu zależy — a obcy ludzie — ci albo nie zauważyli, co on mówił, albo, w najgorszym razie, zauważyli, że ktoś komuś mówił impertynencje ; byłoby gorzej, gdyby-zauważyli, że drugi jemu też. Przecież nie będziemy się za łby wodzili na wystawie — kto kogo położy na łopatki. Pocóż robić wi-widowisko ?

— Może i masz rację. Ale on sobie pomyślał, że ty się go boisz.

— Niech myśli zdrów! Będzie się lepiej czuł. To też coś warte. Kto wie — może on sobie wynagradzał tern zachowaniem się jakąś własną przykrość, którą czuł kiedyś i do mnie ją odnosił niesłusznie.

— Dlaczego? Ty myślisz, że taki, co drugich zaczepia, wynagradza sobie własne przykrości?

— Bardzo często tak jest. Czytałem, że najbardziej zaczepne bywają słonie, odegnane od stada.

— Ale któż go odganiał i od jakiego stada ?

— Kto wie, może są tacy, co się z nim bawić nie chcieli, nie szanowali go tak, jakby tego pragnął, może spotykały go jakieś upokorzenia, poniżenia, obrazy, objawy lekceważenia, nie od nas, tylko dawniej, kiedyś, od innych ; bolały go one pocichu, więc się zrobił napastliwy, zjadliwy, arogancki — szczególniej tam, gdzie się nie boi, że go obiją.

— Jakby on sam też raz usłyszał jakąś impertynencję, toby się nauczył moresu — zauważył któryś z kolegów.

— Wcale nie — odpowiedział Władek — on będzie wyższy ponad wszelkie impertynencje. Będzie zgóry na nie przygotowany i będzie się czuł jak księżyc, kiedy na niego psy szczekają, choćby mu ktoś nic więcej nie mówił, tylko prostą, czystą prawdę o tern, jak on się zachowuje właściwie. Arogant to bardzo często przecież ktoś, kto sobie własne poniżenia albo obawy na drugich odbija, kiedy może. Wtedy mu się zdaje, że postępuje słusznie, że jest w porządku wobec innych.

— Ty myślisz, że zawsze tak jest?

— Myślę, że niezawsze. Bywają i tacy, których nikt właściwie nie poniżał, a oni już zgóry, już naprzód wychodzą do ciebie z pyskiem i z kłami na wierzchu; nie zbliżaj się do takiego, bo ukąsi, kopnie, naszczeka — takie niedobre sztuki od urodzenia. Znamy i takich przecież.

— Wiesz, ja jednego pamiętam — nie wiem, czy on tam z urodzenia taki był, czy się dopiero zrobił — dość, że przed paru laty w zimie przychodzi do nas, do domu jakiś jegomość bardzo pewny siebie, głośno trzaska drzwiami, zaczyna nas z miejsca łajać, że nie jest dość jasno w korytarzu, że mało sobie nosa nie rozbił, usiłuje gwałtem sprzedać jakichś tam dziesięć zeszytów drukowanych, powiada, że to na dobry cel, bierze sobie krzesło nieproszony, siada, rozbiera się, wali pięścią w stół, aż talerze dzwonią i powiada: „cicho tam!“ — bo usłyszał, że ktoś z nas śmiał za jego plecami rozmawiać w pokoju. Dopiero ojciec wszedł i to go zaraz uspokoiło. Prędko się znalazł za drzwiami.

— I sprzedał coś?

— Skądże! A któżby co brał u takiego aroganta?

— Dobrze ci mówić — bierze się jednak nieraz, bo nie opłaci się wychodzić ze sklepu — dorzucił Zbyszek. — Ja kiedyś tu w sklepie z papierem widzę, jak jeden pan prosi, żeby mu dali paczkę papieru do pisania, tylko żeby nie była nawskroś zgnieciona fałdami opakowania, bo takie paczki też często wpychają. Sprzedająca mu na to powiada: „Ja, proszę pana, nie siedzę w każdej paczce i nie wiem, czy ona tam zgnieciona, czy nie zgnieciona — jaka jest, taką daję“. To też arogancja, bo ten pan na pewno nie myślał, że sprzedająca siedzi w każdej paczce papieru, tylko chciał, żeby zajrzała do środka albo teraz, kiedy sprzedawała, albo przedtem, kiedy papier sprowadzała. A ta go wykpiwa, zamiast obsłużyć uprzejmie.

— No, i wziął tę paczkę?

— Wziął, ale coś o arogancji mruknął zcicha, wychodząc, i obejrzał się na szyld. Pewnie tam więcej nie przyjdzie. Sklepów jest dość.

Między kolegami nawiązała się dłuższa rozmowa, przykłady arogancji sypały się jak z rękawa. Były pośród nich i przykłady wątpliwe, które jeden tak określał, drugi inaczej, a trzeci widział w nich tylko nieporozumienie — wkońcu któryś z chłopców zapytał Władka, na czem właściwie polega w każdym z tych wypadków arogancja. Co one mają wspólnego, co się w nich powtarza? Co to właściwie znaczy być arogantem lub zachować się arogancko? Chłopcy już byli nawykli do tego, żeby jakoś wyraźnie i tak jasno, jak tylko można, określać użycie wyrazów ważniejszych.

Wtedy Władek tak mówił: Mnie się zdaje, że wyraz arogancja pochodzi od łacińskiego arrogare sibi aliquid, stąd arogować sobie pewne prawo znaczy przyznawać sobie, rościć jakieś prawo, którego się nie posiada. Jeżeli ktoś to robi w stosunkach osobistych z ludźmi w sposób gruby, pogardliwy lub lekceważący, nazywa się arogantem. Tak ja rozumiem ten wyraz — zapytamy jeszcze profesora, co on na to powie. Jutro mamy godzinę psychologji. Będziemy widzieli, jak profesor tę sprawę ujmie. I będziemy wiedzieli jasno, co ten wyraz oznacza.

Na godzinie zapytali naprawdę profesora o to, co właściwie znaczy arogancja, i wzięli udział w dyskusji, jaka się znowu w klasie na ten temat wywiązała. W dyskusji podali koledzy wiele nowych przykładów. Ktoś przytaczał gościa już pod dobrą datą, który sobie przez pomyłkę przy stole nalał octu czy oliwy do kieliszka, zamiast wina, a gdy mu pani domu uprzejmie na to zwróciła uwagę, ten odparł z niesmakiem : „A po jakiegoż licha pani tu pod ręką jakieś paskudztwa kładziesz?“ Inny przytaczał współloka-tora, który jego brata z pokoju wyrzucił, zaprosiwszy sobie na święta kuzyna i ulokowawszy go w jego łóżku bez pytania i bez ceremonji. Mówiono też o takim, który się na umówioną z kolegami zbiórkę spóźnił, a gdy wkońcu ruszyli bez niego, ten, zamiast się wytłumaczyć, jeszcze się gniewał, fukał i miał pretensję, że nie czekali na niego. Mówiło się i o takim, który potrącił drugiego, jadąc rowerem, a potem jeszcze wymyślał, że mu ktoś śmiał na drodze stanąć. I o tym, co starszych po ramieniu klepał protekcjonalnie, i o tym, co się nie witał, wchodząc do towarzystwa. Zwrócono na to uwagę, że arogant jest bardzo często zabawny właśnie przez to, że się bez prawa stawia wyżej nad drugich i nie widzi, jak sam na siebie słuszną naganę ściąga i pogardliwe lub miłosierne spojrzenia tych, nad którymi chciał górować.

Wkońcu ustalono, że arogantem nazy-zywa się człowieka, który w obcowaniu z ludźmi rości sobie prawa, jakich nie posiada, albo się nie poczuwa do obowiązków towarzyskich, które na nim ciążą, i w myśl tych urojonych praw, względnie swobód traktuje drugich grubjańsko, wyniośle, pogardliwie lub lekceważąco. Czasem jest to pewnego rodzaju odwet niesprawiedliwy, czasem atak niesprowokowany wcale, a czasem maska, która ukrywa uczucie własnej słabości. Czasem nieporozumienie jakieś lub nieuwaga może stwarzać pozory arogancji i może być. różnica zdań w ocenie danego wypadku, zależnie od tego, czy ktoś pewne prawa i obowiązki towarzyskie uznaje, czy też im zaprzecza, i zależnie od tego, co ktoś już odczuwa jako grubjaństwo w słowie, w tonie, w zachowaniu się. W każdym razie określenie „arogant“ nie jest nigdy pochwałą dla nikogo.

W. Witwicki.

337

Artylerja.

338

ni¹ i um in

iii'

u"......“H

L~

-èA

ifi

llfc-

XIV w. Ówczesne armaty nie działały wprawdzie skuteczniej od machin oblęż-niczych, a nawet kusz i łuków, ale przerażały nieprzyjaciela ogniem i hukiem. Ulepszanie dział postępowało dosyć szybko. Przy końcu XIV w. coraz częściej odlewano je z bronzu, a także zaczęto sporządzać większe działa burzące, tak zwane bombardy, strzelające kulą kamienną. W wieku następnym dochodziły one nieraz do olbrzymich rozmiarów. A więc działo miasta Gandawy, wykonane ze sztab żelaznych około roku 1410, a zwane „Szaloną Małgorzatą“, miało 5 m długości, ważyło 16.400 kg i wyrzucało kulę kamienną wagi 234 kg.

Ryc. 56. Balista.

ARTYLEEJA. Nazwa pochodzi od wyrazów łacińskich ars — sztuka i tollere — podnosić, wznosić wgórę, znaczy więc — sztuka rzucania pocisków; nazywano ją dawniej także artolleria albo archelia. Przed wynalezieniem prochu art y 1er ję stanowiły rozmaite machiny miotające, jak balisty i katapulty, które rzucały pociski siłą prężności łuku albo sznurów skręconych z żył, oraz machiny, których główną częścią składową była ruchoma belka, na jednym końcu obciążona, na drugim mająca wyżłobienie na pocisk, albo też połączona z procą i działająca siłą rozmachu, podobnie jak ramię ludzkie. Dzisiaj nazywamy arty-lerją sztukę rzucania pocisków z dział siłą prężności gazów, wytworzonych przez spalanie się w lufie materjałów wybuchowych.

Artylerja gładka.

Bardzo ważnym dla artylerji był wynalazek odlewania surowca żelaznego, rozpowszechniony około r. 1460. Ponieważ żelazo jest 2*/₂ razy cięższe od kamienia, więc kule z lanego żelaza mogły być o tyle mniejsze od kamiennych, a tak samo skuteczne, przyczem wyrób ich był łatwiejszy. Za tern poszło zmniejszenie rozmiarów dział i ich kalibru, czyli średnicy otworu lufy. Wynaleziono łoże o dwóch ścianach, w którem spoczywała lufa na dwóch czopach, co ułatwiało celowanie dogóry i nadół, ulepszono spiż, proch i pociski oraz przyrządy do nabijania. W XVII w. ustaliły się trzy główne rodzaje dział: kolubryny, działa o lufie długiej, strzelające płasko przy

Proch strzelniczy.

Najstarszym z nich jest proch strzelniczy, mieszanina saletry, siarki i węgla, nie wiadomo przez kogo właściwie wynaleziony, ale znany już w XIII wT. Chińczykom i Arabom. Używanie prochu w Europie zaczęło się w połowie

'm

i/oj

b=-

Ryc. 57. Taraśnica.

ziemi, karłauny o krótszej lufie, mogące rzucać pociski lukiem bardziej wypukłym, oraz moździerze, działa o krótkiej lufie, a stosunkowo dużym kalibrze, strzelające wgórę, skutkiem czego pociski z nich wznosiły się bardzo wygiętym i stromym torem, mogąc razić nieprzyjaciela, ukrytego za zasłoną (ogień przerzutowy). Z moździerzy rzucano najczęściej granaty, to jest kule, zrobione z materjałów palnych, mające czasem wewnątrz ładunki z kulkami mu-szkietowemi, albo też żelazne wydrążone, napełnione prochem. Zaczęto też w tym okresie używać gotowych naboi (król szwedzki Gustaw Adolf), składających się z worka z prochem, do którego była przywiązana drutem kula lub kartacz, to jest blaszanka napełniona ołowiane-mi kulkami muszkietowemi. Tego rodzaju artylerja, coraz bardziej ulepszana, przetrwała aż do połowy XIX wieku, a cały ten okres jej istnienia nazywa się w historji epoką artylerji gładkiej, ponieważ wszystkie te działa miały lufy wewnątrz gładkie. Najlepsze z nich mogły rzucać pociski nawet na odległość kilku kilometrów', ale z powodu niewielkiej ich celności można z nich było strzelać skutecznie na 300—500 a najdalej około 800 m do celów żywych.

Artylerja w dawnej Polsce.

W rozwoju artylerji Polska naogół dotrzymywała kroku innym państwom europejskim. Pierwsza wiadomość o artylerji w Polsce pochodzi z czasów Kazimierza Wielkiego, Jagiełło miał działa pod Grunwaldem w r. 1410, Witold troszczył się bardzo o artylerję, a największa jego bombarda, zwana „Gałką“, potrzebowała do pociągu 20 par koni. Zygmunt August miał w samem Wilnie 180 dział ciężkich i mnóstwo lżejszych. Znakomitym organizatorem artylerji był król Władysław IV. Po upadku w czasach saskich nastąpiło jej odrodzenie za Stanisława Augusta. Bardzo dobrą była artylerja Królestwa Polskiego, co okazało się podczas powstania 1831 r.

Wiek XIX.

Druga, nowoczesna epoka w rozwoju artylerji zaczyna się od połowy XIX w. Czas ten przyniósł ogromny postęp w uzbrojeniu piechoty, a mianowicie karabin gwintowany czyli ciągniony, nabijany ztyłu. Lufa tej broni posiada wewnątrz wyżłobione skręty (gwinty), które nadają pociskowi stożkowemu (nie kulistemu, jak poprzednio) ruch obrotowy, co zapewnia większą donośność i celność. Nabój zakłada się ztyłu ; w zamku karabina znajduje się iglica na sprężynie, która, uderzając w spłonkę (kapsla, kapiszon) naboju, powroduje zapalenie się prochu; to urządzenie pozwala nabijać i strzelać znacznie szybciej i w pozycji leżącej. Po r. 1840 ar-mja pruska zaopatruje się w karabiny iglicowe, a w r. 1866 karabin odtylcowy francuski (system Chassepot) strzela już skutecznie na odległość 1200 m. Artylerja uczuła się zagrożona temi wy-

Ir

Ryc. 58. Działo połowę z połowy XIX w.

nalazkami, bo teraz skuteczny ogień obydwóch broni działa na te same odległości i piechota może w bitwie wrystrzelać obsługę dział i zmusić je do milczenia albo do zmiany stanowiska. Nie pozostaje jej więc nic innego, jak dostosować się do zasad udoskonalenia karabi-na, to jest przejść do lufy gwintowanej. Pierwszy wartościowy wynik prac w tym kierunku osiągnął w artylerji sardyń-skiej kapitan Cavalli, który w r. 1847 wynalazł gwintowaną haubicę (działo krótkie), strzelającą na odległość 4*/₂ km. Pociski dział gwintowanych przyjmują kształt cylindryczny ze stożkowatą głowicą. Od tego czasu uczeni wszystkich krajów pracują niezmordowanie nad ulepszeniem artylerji. Po wojnie fran-cusko-pruskiej w r. 1871 wszystkie państwa wprowadzają artylerję odtylcową, gwintowaną, która rozwija się coraz potężniej. Pod koniec XIX w. wynaleziono przyrząd (oporo-powrotnik), który zapobiegł cofaniu się całego działa po wystrzale; cofa się teraz tylko sama lufa i zaraz wraca do pierwotnego położenia, skutkiem czego odpada konieczność nastawiania działa i celowania po każdym strzale. Lufy wyrabia się wyłącznie ze stali. Wynaleziono precyzyjne przyrządy celownicze. Zastosowano do naboi proch bezdymny, a do granatów potężne materjały kruszące (takie, jak melinit, lidyt, ekrazyt i t. p.) ; oprócz granatów weszły w powszechne użycie szrapnele, rażące nieprzyjaciela kulkami żelaznemi ; obydwa rodzaje pocisków zaopatrzono w zapalniki czasowe, powodujące wybuch pocisku w dowolnej odległości. Działanie artylerji polowej dochodzi do 6 i 7 km; większa jeszcze jest donośność dział ciężkich. Artylerja strzela teraz szybko, dokładnie i staje się bardzo ruchliwą, bo oprócz pociągu końskiego zaczyna się używanie silników samochodowych.

Ryc. 59. Współczesne działo połowę.

Zdobycze wojny światowej.

Podczas wojny światowej rozrosła się artylerja niesłychanie pod każdym względem i zróżniczkowała się zależnie od zadań, które miała do wykonania. Rozróżniamy obecnie najrozmaitsze jej rodzaje, jak lekką, ciężką i najcięższą, forteczną, morską, nadbrzeżną, górską, przeciwlotniczą, co do sposobu poruszania się konną, samochodową (ciągnikową), kolejową, a nadto inne jeszcze odmiany, występujące w różnych ugrupowaniach i towarzyszące różnym rodzajom i oddziałom wojska. Wymienimy nazwy ważniejszych jednostek artyleryjskich : 1 działo z wozem amunicyjnym i obsługą nazywa się działonem, 2 działony tworzą pluton, 3—4 działony baterję (w art. polowej), 2 baterje tworzą dywizjon, 2—4 dywizjony — pułk.

Artylerja lekka i ciężka walczy w polu, w wojnie ruchowej, najcięższej używa się do burzenia bardzo mocnych schronów i fortyfikacyj, do walki z nieprzyjacielską artylerją ciężką, do ostrzeliwania dworców kolejowych, magazynów i dalekich celów. Działa tego rodzaju, rozkładane na części, poruszają się na samochodach, albo strzelają wprost z torów kolejowych. Jak są potężne, o tern da pojęcie zaznajomienie się z kilkoma ważniejszemi typami. I tak: 30,5 cm moździerz austrjacki waży 20.000 kg i wyrzuca pocisk wagi 380 kg na odle-

A. Hnitko.

głość 12.800 m. ; 40 cm moździerz francuski waży 137.000 kg i rzuca pocisk wagi 900 kg na odległość 15.000 m., a 42 cm moździerz niemiecki o 100.000 kg wagi wyrzucał pocisk ważący 930 kg na odległość 13.000 m. Dalekonośne działo o kalibrze 21 cm, z którego Niemcy ostrzeliwali Paryż w r. 1918, niosło pociski na 120 kilometrów. Bardzo potężne są też niektóre działa artylerji morskiej, ustawiane na okrętach w specjalnych wieżach stalowych i strzelające pociskami do 1100 kg wagi, oraz najcięższe działa artylerji fortecznej. Podczas wojny światowej otrzymała artylerja jeszcze jeden środek niszczący, a mianowicie pociski zawierające gazy trujące. Jest to broń o strasznem działaniu, a dalszy jej rozwój kryje w sobie wielkie niebezpieczeństwo dla ludzkości w razie wybuchu nowej wojny.

ARYTMETYKA i ALGEBRA. Któż z nas nie miał kłopotów z „tabliczką mnożenia“ przy nauce „rachunków“ w szkole powszechnej? Jako uczniowie pierwszej, bądź drugiej klasy gimnazjalnej nieraz byliśmy zawstydzani przez profesora „arytmetyki“, który często radził nieudolnym rachmistrzom użyć do pomocy przy rachowaniu oprócz palców u rąk również i palców u nóg. A cóż dopiero powiedzieć o ciężkich przeżyciach przy zadaniach klasowych z „algebry“ w klasach wyższych gimnazjalnych, gdzie najmniejsze przeoczenie liczby-litery lub uchybienie „regule znaków“, albo też zaniedbanie w rozwiąza-niach-pierwiastkach „równani a“ powoduje katastrofę, dając w wyniku nieprawdopodobnie fałszywą odpowiedź na pytanie postawione w zagadnieniu!

„Tyle jest w każdem poznaniu nauki, ile w niem jest matematyki“.

Niejeden z czytelników zapewne, zagrożony w promocji z powodu słabych

postępów w matematyce, musiał uciekać się do pomocy korepetytora, słuchacza wydziału matematycznego na uniwersytecie, który wysilał się, aby uporządkować w jego umyśle trudne, oderwane (abstrakcyjne) pojęcia i prawdy matematyczne. Nieraz ów korepetytor-matematyk pocieszał nas, że matematyka elementarna w szkole średniej to jest jeszcze fraszka w porównaniu z matematyką wyższą w szkołach akademickich — że dopiero matematyka wyższa, to jest szczyt mądrości ludzkiej, a zarazem szczyt doskonałości, ścisłości myśli, a jednocześnie piękna naukowego (-» Matematyka wyższa). Wymienione wyżej przedmioty nauki szkolnej, jak rachunki, arytmetyka, algebra, a także geometrja, trygonometrja, a częściowo geometrja analityczna (—> Geometrja) z geometrją wykreślną — stanowią t. zw. szkolną matematykę albo elementarną matematykę w odróżnieniu od matematyki wyższej, wykładanej w szkołach akademickich. Matematyka elementarna i matematyka wyższa łącznie stanowią zasadnicze główne konary olbrzymiej, prastarej niemal „odwiecznej“ wiedzy matematyki, wiedzy gromadzonej od zarania świadomości ludzkiej, wiedzy, o której mówi Kant, wielki filozof niemiecki (1724—1804) : „Tyle jest w każdem poznaniu nauki, ile jest w niem matematyki“. Nazwa matematyka pochodzi od terminu greckiego fid-ïïrjoiç — /ud&rj/ua (mathesis-mathema), którym filozof grecki Platon (400 przed nar. Chr.) oznaczał każdy przedmiot nauczania. Platon przytem nadaje już nauce matematyki uprzywilejowane stanowisko, oznajmiając, że mathemata, jako to : arytmetyka, czyli nauka o liczbach — po grecku liczba:    aęift/ióę

(arithmos), nauka mierzenia (czyli geometrja) i astronomja są to specjalnie stosowne mathemata dla ludzi „wolno urodzonych“.

a + b — b + a; a . b — b . a, prawa rozdzielności

a . (b ± c) — ab ± ac,

Grecy są twórcami naukowych podstaw matematyki.

Aczkolwiek dokumenty historyczne uprawniają do twierdzenia, że właściwymi twórcami matematyki jako nauki są myśliciele greccy — niemniej początki wiedzy matematycznej — praktyczne rachunki oraz praktyczne miernictwo — tkwią w czasach zamierzchłych, w czasach, z których nie posiadamy żadnych bezspornych dokumentów’ historycznych. Palma pierwszeństwa w ufundowaniu podstaw naukowych arytmetyki czyli nauki o liczbach, algebry czyli nauki o równaniach i geometrji czyli nauki o utworach przestrzennych, została słusznie przyznana filozofom greckim.

Filozofowie i myśliciele greccy (—» Cyfra i liczba i Geometrja) : Tales z Mi le tu (VII w. przed Chr.), Pyta go ras (VI w. przed Chr.), Platon (400 przed Chr.), Euklides (350—300 prz. Chr.), Archimedes (287—212 prz. Chr.), Apollonius (III w. prz. Chr.), Heron (około 100r. przed Chr.) — oto twórcy matematyki jako nauki w czasach przed n. Chr.

O ile bow’iem wiedza matematyczna egipska, sumerycka, czy hinduska w latach 2500—500 przed n. Chr. sprowadzała się do sztuki wykonania jakiegoś praktycznego rachunku, czy pomiaru lub też do rozwiązania łamigłówki liczbowej, czy figurowej i nie poszukiwała związków i praw, rządzących w świecie liczb i utworów geometrycznych — o tyle nauka grecka jęła się badania liczb i związków pomiędzy niemi, niezależnie od tych lub innych zagadnień, a także badania figur geometrycznych niezależnie od pomiarów praktycznych.

Geodeta egipski, posługujący się „sznurem“, wiedział, że w trójkącie o bokach równych 3, 4 i 5 jednostkom długości kąt, zawarty pomiędzy bokami 3 i 4, jest prosty — lecz dopiero grecki matematyk Pytagoras odkrył tę prawdę ogólną, że tylko wówczas trójkąt zawiera jeden kąt prosty, gdy między liczbami wymiarowemi jego boków a, b i c zachodzi związek:

a² + b² = c² (np. 3² 4- 4² = 5²).

Zdolny rachmistrz praktyk niezawsze uchodził w pojęciu Greków za „arytmetyka“, t. j. uczonego badacza związków między liczbami i poszukiwacza praw rządzących liczbami i działaniami na nich. Również niekażdy mierniczy albo geodeta, umiejący sprawnie obliczać powierzchnie gruntów, zasługiwał w pojęciu Greków na zaszczytny tytuł „geometry“. Podobnie traktujemy te rzeczy i dzisiaj. Dzieci w wieku 7 do 11 lat uczą się „rachunków“ ; dodają, odejmują, mnożą i dzielą liczby, które wyobrażają im zbiory kamyków, orzechów i t. p. Książki matematyczne przeznaczone dla tych dzieci noszą bezpretensjonalne tytuły „Książek do rachunków’“, „Zadań rachunkowych“ i t. p. Dopiero starsza i już nieco wykształcona młodzież może uchylić rąbka tajemnicy nauki arytmetyki — nauki o liczbach. Dopiero przed uczniem oddziału V czy VI może nauczyciel wyraźnie odsłonić prawa prze-miennośei w dodawaniu i mnożeniu prawo łączności.

Dopiero po dokładnem opanowaniu rachunków w zakresie liczb całkowitych można wniknąć w dziedzinę liczb ułamkowych i zrozumieć reguły działania na tych liczbach.

Innem i słowy, arytmetykę jako naukę o liczbach zaczynamy studjować dopiero po uprzedniem kilkoletniem przygotowaniu w rachunkach.

Arytmetyki uczymy się przez szereg lat, rozszerzając stopniowo zakres pojęcia liczby, jako też poznając coraz to nowe związki pomiędzy liczbami, prawa i reguły działań na różnych rodzajach liczb.

Związek między arytmetyką i algebrą.

W początkowej nauce arytmetyki operujemy liczbami szczególnemi (np. 1, 5, ¹/₂, r/s i t. p.). Stopniowo jednak po stwierdzeniu, że istnieją arytmetyczne związki i prawa obowiązujące w dziedzinie całych zespołów liczb, szczególnych, oznaczamy liczby zapomocą znaków ogólnych — liter i w ten sposób umożliwiamy zapisywanie zdań dotyczących nie poszczególnych liczb, lecz liczb dowolnych (danego zakresu liczbowego). Wówczas mówimy już o arytmetyce ogólnej. W dalszym rozwoju naszej nauki arytmetyki zjawia się pojęcie równości warunkowej, t. zw. równania (np. a + x — b), t. j. wyrażenia, wysuwającego zapytanie „czy i dla jakiej liczby x zachodzi dana równość?“ Odpowiedź na powyższe pytanie, t. zw. rozwiązanie równania głosi, że x jest liczbą stojącą w określonym związku arytmetycznym z liczbami a i b (mianowicie x — b — a). W tym okresie naszej nauki zazwyczaj większą uwagę i zamiłowanie poświęcamy badaniu i rozwiązywaniu równań. Wkraczamy w dziedzinę sąsiadującą z arytmetyką — studjujemy algebrę.

Ciekawe jest pochodzenie nazwy „algebra“. Jak to wyżej zaznaczyliśmy, badania naukowe uczonych greckich były fundamentem nauki matematyki. W Grecji iw krajach ościennych, będących pod wpływem kultury greckiej, powstawały uczelnie i bibljoteki, gdzie uczeni matematycy nauczali przybyszów z różnych krain. Prawdy naukowe przenikały stopniowo do dalszych krain, do In-dyj, do Arabji, a potem i na zachód do Imperjum Rzymskiego. Szczególnie podatne podłoże znalazły odkrycia matematyczne filozofów greckich w państwie arabskiem (na wschodzie Bagdad, na zachodzie Kordowa). Dzieła Euklidesa, Apolloniusa, Ptolomeusza zostały (około 800 r. po n. Chr.) przetłumaczone na język arabski i przyczyniły się do rozkwitu matematyki w tern państwie. Jeden z największych uczonych arabskich tego czasu, Mohamed Ibn Musa Al Khowarazmi (zm. w 840 r. po n. Chr.), napisał rozprawę o rozwiązywaniu równań, którą nazwał „Al dżebr wel mokabalah“. Wyraz „dżebr“ oznacza tu w swej treści przenoszenie niewiadomej liczby z jednej strony równania na drugą; wyraz „mokabalah“ oznacza znów to, co obecnie nazywamy „redukcją“ wyrazów równania.

W rezultacie, gdy rozprawa Al Kho-warazmiego została rozpowszechniona wśród uczonych na Zachodzie, zniekształcono jej tytuł, nazywając krótko „Algebrą“. W tern pïzeto znaczeniu można nazwać Araba Al Khowarazmie-go ojcem algebry.

Powróćmy jednak do naszej praktyki studjów matematycznych. Algebra w znaczeniu nauki o równaniach nie kroczy samodzielnie i niezależnie od ogólnego kierunku, w jakim zdąża arytmetyka. Obie dziedziny wzajemnie się zazębiają i nawzajem stawiają sobie nowe zagadnienia; np. ciekawy algebraik zapytuje, czy istnieje liczba, której kwadrat równa się a, t. zn. pragnie rozwiązać równanie X² — a, I to oto zagadnienie staje się dla „arytmetyka“ źródłem ciekawych dociekań w dziedzinie liczb. Okazuje się bowiem, że równanie X² — a niezawsze (ba, nawet tylko czasami) da się rózwiązać zapomocą liczb całkowitych albo ułamkowych. Mówiąc obrazowo, algebraik zmusza arytmetyka do rozszerzenia zakresu pojęcia liczby przez wprowadzenie do warsztatu arytmetyki nowych narzędzi — liczb niewymiernych.

Trudno ustalić ścisłe rozgraniczenie materjału naukowego pomiędzy arytmetyką i algebrą — mimo to w ogólnych zarysach można podać poszczególne etapy, albo lepiej szczeble w studjach arytmetyki i algebry na poziomie elementar-

zw.

nym, t. j. w szkole średniej. Podkreślić należy, że podstawowym i zwrotnym momentem w studjaeh arytmetyki jest wprowadzenie liter dla oznaczenia liczb, oraz znaków i symbolów arytmetycznych jako to: >, <, = (znaki większości, mniejszości i równości) ; znaków działań arytmetycznych 4-, —, X albo . i : oraz nawiasów [({})] jako oznaczeń kolejności i zakresu operacyj arytmetycznych. W początkowej fazie stu-djów zajmujemy się liczbami naiural-nemi i na nich wykonujemy cztery działania wymierne (dodawanie, odejmowanie, mnożenie, dzielenie).

Rozszerzanie pojęcia liczby.

W związku z wykonalnością działania odejmowania (w wyniku rozwiązania równania a + x=b, skąd x — b—a) zmuszeni jesteśmy rozszerzyć pojęcie liczby przez określenie liczb ujemnych. Rozszerzony w ten sposób zakres liczbowy zowiemy zakresem liczb względnych.

Podobnie z wykonalnością działania dzielenia (w wyniku rozwiązania równania ax — b przy a 4=0, skąd x——\

a /

zakres liczbowy doznaje ponownego rozszerzenia przez wprowadzenie liczb ułamkowych, które łącznie z liczbami całkowitemi tworzą zakres liczb wymiernych.

Zakres liczb wymiernych stanowi pewną zamkniętą całość ze względu na wykonalność 4 działań wymiernych, to znaczy, że cztery działania wymierne, wykonane na liczbach tego zakresu, dają w wyniku znów liczby wymierne (wyjątek dzielenie przez 0, zero). Mówimy też, że zakres liczb wymiernych tworzy t. zw. ciało liczbowe. W zakresie liczb wymiernych jest zawsze rozwiązalne wszelkie równanie stopnia pierwszego, czyli typu:

ax + b — 0 (gdzie «^=0).

Ale jeżeli zapytamy o rozwiązanie równania kwadratowego (np. x² — K), zaś w ogólnej postaci ax² + bx + c = 0 (gdzie a^O), to już w najprostszych nawet przypadkach (np. równania x² — 2) napotkamy konieczność przystosowania pojęcia liczby do potrzeb algebraika. Niema bowiem takiej liczby wymiernej, któraby czyniła zadość równaniu x² — 2 (wiedzieli już o tern Grecy). Dotychczasowy zakres liczbowy doznaje ponownego rozszerzenia przez określenie liczb niewymiernych. Liczby wymierne łącznie z niewymiernemi tworzą zakres liczb rzeczywistych.

Równanie kwadratowe (np. jedno z prostszych x² = —1) powoduje również konieczność określenia liczb urojonych i zespolonych.

Zakres liczb zespolonych możnaby nazwać wystarczającym dla potrzeb algebraika. Jeżelibyśmy bowiem przeszli do równań wyższych stopni, to już nie potrzeba nowych liczb. Każde równanie algebraiczne, jak np. stopnia 3-go: ax³ + b x² c x + d —-0 stopnia 4-go:

ax* + bx³-\-cx² + dx + e = 0 bądź też stopnia n-go:

axn + b x"⁻¹ +.... + kx + 1 = 0 posiada w zakresie liczb zespolonych rozwiązanie. Jest to t. z w. fundamentalne twierdzenie algebry (ściślej mówiąc, jego pierwsza część), stwierdzające prawdę doniosłego znaczenia dla dalszego rozwoju arytmetyki i algebry. Odkrycie tej prawdy zasadniczej należy przypisać badaniom znakomitych matematyków d’Alemberta, Gaussa i Cauchy'ego (wiek XVIII i XIX). Nadmienić jeszcze należy, że rozwiązywanie pewnych prostych równań typu xn = a prowadzi do określenia pier-

n _

wiastka n-tego stopnia jla ; zaś t. równania wykładnicze (które już nie

T. Sierzputowski.

ASTRONOMJA.

są równaniami algebraicznemi ) typn a*— b zmuszają do wprowadzenia pojęcia logarytmu.

W powyższym szkicu podaliśmy zarys materjału naukowego arytmetyki i algebry, przyczem ograniczyliśmy się przeważnie do pojęć elementarnych, t. j. tych, z któremi zapoznajemy się w arytmetyce i algebrze elementarnej.

W studjach akademickich zapoznajemy się z arytmetyką teoretyczną i algebrą wyższą, które stanowią fundamenty matematyki wyższej (—> Matematyka wyższa).

Dla studjów głębszych arytmetyki teoretycznej posiadamy w literaturze matematycznej polskiej znakomite dzieło prof. St. Zaremby p. t. „Arytmetyka teoretyczna“. Dzieło prof. Zaremby jest jedynem wyczerpującem w literaturze polskiej. Jest ono jednak dostępne tylko dla czytelnika już zaawansowanego w studjach matematycznych. Specjalne badania w dziedzinie liczb całkowitych rozwinęły się w ciągu wielu stuleci tak poważnie, że utworzyły osobną wielką dziedzinę arytmetyki t. zw. teorję liczb (prof. W. Sierpiński: Teorja liczb).

Na podstawie powyższego zarysu już można stwierdzić, że obie dziedziny wiedzy matematycznej, arytmetyka i algebra, wzajemnie się przenikają i nawzajem się wspomagając, stale i ciągle się rozwijają. Żadna z tych dziedzin nie jest bynajmniej zakończona i kresu ich rozwoju przewidzieć nie można.

Specjalne działy arytmetyki.

Niezależnie od arytmetyki elementarnej i arytmetyki wyższej (teoretycznej) istnieją pewne specjalne działy arytmetyki stosowanej do poszczególnych potrzeb zawodowych. Uczniowie wyższych szkół handlowych uczą się więc arytmetyki handlowej, zapoznając się ze specjalnemi metodami rachunkowemi, działaniami skróconemi i t. p. Studju-jący nauki polityczne i społeczne mają jako jeden z przedmiotów nauki t. zw. arytmetykę polityczną i statystykę, traktujące o sposobach i metodach obliczeń statystycznych, społecznych ubezpieczeń i t. p.

Nie powinien nas jednak przerażać ten ogrom nauk arytmetyki i algebry, jaki z powyższych opisów się ujawnia. Wprawdzie olbrzymi jest gmach wiedzy matematycznej, wprawdzie zawiera liczne boczne skrzydła, korytarze wzajemnie się komunikujące, wiele schodów uciążliwych do przemierzenia, a także tajemnicze komnaty nie dla każdego wtajemniczonego dostępne — mimo to gmach jest wspaniały, zachęcający do zwiedzenia go, a przytem tak pięknie i logicznie zbudowany (-» Logika), że chętny turysta, mający dobrych przewodników (profesorów i książki naukowe), bez specjalnego wysiłku potrafi go zwiedzić. Jest to przytem gmach niezwykły, bowiem budowę jego rozpoczęła ludzkość przed tysiącami lat — kresu zaś ukończenia budowli nie da się przewidzieć. Powodem tego jest pragnienie wiedzy młodych uczonych, którzy, zapoznawszy się z rozplanowaniem gmachu już zbudowanego oraz jego architektoniczną myślą przewodnią, stają dobrowolnie do współpracy przy jego dalszej rozbudowie — stają się uczonymi matematykami.

(Tabl. 41, 42). Astronomja nosi dumną nazwę „królowej nauk“, jest bowiem z wszystkich nauk przyrodniczych najstarszą, a ponadto treść astronomji, wyjaśniającej istotę zjawisk odbywających się wśród odległych od nas światów gwiazd i ich zbiorowisk, specjalnie tę naukę wśród innych nauk wyróżnia.

Śmiało można powiedzieć, że astronomja jest nauką tak dawną, jak istnienie ludzkości. Powstała wtedy, gdy pierwotny człowiek zwrócił uwagę na niebo dzienne i nocne, starając się te doniosłe dla jego życia zjawiska wytłumaczyć. Majestatyczny w swej regularności bieg słońca, odmiany księżyca, zmiany widoku nieba w ciągu roku, wreszcie groźne dla pierwotnych ludzi zjawiska, jak zaćmienia słońca i księżyca oraz pojawdanie się komet, kazały tym ludziom widzieć w ciałach niebieskich i zjawiskach na niebie przejawy sił boskich i dlatego astronomja starożytnych narodów została bardzo silnie związana z mitolog ją. Z tych powodów astronomja uważana też była za naukę świętą i badanie nieba powierzane było kapłanom, którzy budowali nawet swe świątynie w ten sposób, aby móc z nich jak najłatwiej obserwować zjawiska niebieskie. Wspaniałe tarasowate świątynie chaldejskie były właściwie obserwator jami astronomicznemi.

Początki astronomii naukowej.

Z biegiem czasu z tej „kapłańskiej“ astronomji rozwijać się poczęła astronomja naukowa, oparta na rzeczowych obserwacjach astronomicznych, dokonywanych najpierw przez magów chaldejskich. Najważniejszem odkryciem, do-konanem w niepamiętnych czasach, było spostrzeżenie, że wśród tysięcy gwiazd zachowujących niezmienne wzajemne położenie i nazwanych z tego powodu gwiazdami stałemi istnieje kilka gwiazd ruchomych — błądzących. Gwiazdy te nazwano planetami od wyrazu greckiego Jikavàco (planao) — błądzę. Do tych planet starożytni zaliczali przedewszyst-kiem Słońce i Księżyc, a dalej Merkurego, Wenus, Marsa, Jowisza i Saturna.

Ułudy astrologii.

Zadziwiające ruchy Słońca i planet sprawiały, że ludzkość uważała te ruchy nietylko za przejawy sił boskich, lecz ponadto sądziła, że tajemnicze ruchy planet oraz ich konfiguracje na niebie wpływają na bieg życia ludzkiego. Powstała wtedy pseudo-nauka — astrolog ja, usiłująca na podstawie ugrupowań planet na niebie przewidywać losy poszczególnych ludzi i narodów. Pragnienie zerwania zasłony z tajemniczej przyszłości tak było silne u ludzi, że dociekania astrologiczne odgrywały w starożytności i średniowieczu o wiele większą rolę, niż badania astronomiczne. Nawet i w dzisiejszych czasach astrolog ja potrafi znajdować zwolenników, pomimo, że udowodniono wielokrotnie, że ta pseudo-nauka nie posiada żadnego uzasadnienia. Gwiazdy bowiem i planety nie mogą wywierać wpływu na nasze losy i przyszłości swej w gwiazdach nigdy nie odczytamy. Zapewne, pragnienie zbadania losów naszych w księdze niebieskiej zawiera wiele uroku i poezji, niemniejszym jednak urokiem darzy nas astronomja naukowa, każąc nam podziwiać bezkresy i potęgę wszechświata.

Inaczej już się patrzy współczesny człowiek na świat i stanowisko nasze we wszechświecie, niż to czynili nasi praprzodkowie z przed wielu setek lat. Nie uważamy się bynajmniej za panów świata całego, którym służą nietylko siły natury ziemskiej, lecz również gwiazdy i planety. My tej dumy, jaką mieli nasi praprzodkowie, mieć nie możemy, astronomja bowiem nauczyła nas, że cała nasza Ziemia jest drobnym, nic nie znaczącym pyłkiem w porównaniu z ogromem wszechświata; czemże jest więc mały człowiek wobec wszechświata! Dlatego też z tak wielkim pietyzmem podchodzimy do badania potężnych sił, rządzących kosmosem, jego rozwojem i ruchem, tak nic nie znaczącem wydaje się nam nasze życie wobec potężnych prze-' jawo w kosmicznych. I tern się tłumaczy urok, jaki posiadają badania astronomiczne, dzięki którym myśl nasza, oderwana od ziemi, krążyć może swobodnie w bezkresach wszechświata, zdobywając drogą ścisłych rozumowań i precyzyjnych pomiarów wiadomości o istocie i budowie kosmosu.

Układ Ptolomeusza. — Kopernik.

Dzieje astronomji dają nam niezmiernie ciekawy obraz, jak horyzont myśli astronomicznej ulegał rozszerzaniu. Najpierw zagadnienia naukowej astro-nomji, wzrastającej w cieniu królewskiej magji-astrologji, dotyczyły ruchów planet. Przy wyjaśnianiu tych ruchów umysły starożytnych nie dopuszczały myśli, aby środek świata mógł leżeć poza Ziemią, i dlatego w najpoważniejszej teorji astronomicznej czasów starożytnych Ziemia była uważana za centralne ciało, dokoła którego obiegały planety wraz ze Słońcem i Księżycom oraz gwiazdy. Geocentryczny ten układ znany jest pod nazwą układu Ptolemeusza. W układzie tym ziemia uważana była za środek świata i dokoła niej obiegały planety wraz ze Słońcem oraz gwiazdy. Koncepcja taka przetrwała okres starożytny i średniowiecze aż do czasów Kopernika. Genjalny nasz

li

Ryc. 60. Mikołaj Kopernik.

uczony Mikołaj Kopernik zrozumiał niedorzeczność twierdzenia, że nasza mała Ziemia musi być środkiem wszechświata, i w swem wielkiem w roku 1543 wydanem dziele „De revolutioni-bus orbium coelcstium“ (O obrotach ciał niebieskich), kładąccm fundamenty pod nowożytną astronomję, przytoczył wszelkie argumenty, jakie wówczas przemawiały za przeniesieniem środka ruchu planet do Słońca. Ziemi w układzie Kopernika przypadła skromna rola jednej z sześciu znanych wtedy planet, krążących dokoła Słońca.

Prawo powszechnej grawitacji i rozwój astronomji matematycznej.

Przekonanie o nieruchomości Ziemi było tak silnie zakorzenione w umysłach ludzi XVI wieku, że teorje głoszone przez Kopernika znajdowały nielicznych zwolenników. Dopiero dzięki pracom Keplera (1571—1630), który wskazał prawa, jakie rządzą planetami w ich ruchu dokoła Słońca, myśl Kopernika znalazła powszechne uznanie u badaczy nieba. Ukoronowaniem zaś dzieła Kopernika było proste prawo powszechnej grawitacji, wypowiedziane przez Newtona (1643—1727). Prawo to jednem swem zdaniem :

„Każda cząsteczka mate-rji przyciąga jakąkolwiek inną cząsteczkę z siłą wprost proporcjonalną do iloczynu ich mas i odwrotnie proporcjonalną do kwadratu odległości między cząsteczkami" zawarło w sobie całą treść ówczesnej astronomji, zajmującej się wtedy prawie wyłącznie ruchem planet i komet. Prawa Keplera i hipoteza Kopernika okazały się prostym wnioskiem z ogólnego prawa Newtona.

Od czasów Newtona rozpoczęła się świetna epoka rozwoju astronomji ma

6#c>

tematycznej. Obliczane drogi planet i komet zgadzały się świetnie z zaobser-wowanemi, przytem okazało się, że rzeczywiste ruchy planet są bardzo skomplikowane, gdyż w przypadku ruchu planet działa nietylko siła przyciągania między Słońcem i planetami, lecz również i same planety przyciągają się nawzajem; to ostatnie oddziaływanie spycha planety z ich normalnych dróg, wywoływując t. zw. zakłócenia czyli perturbacje w ruchach wszystkich planet. Te naogół drobne odchylenia położeń planet od normalnych niezakłóconych dróg stanowiły bardzo trudny problemat, który nawet obecnie nie jest jeszcze całkowicie rozwiązany. Zaobserwowanie w ruchach planet perturbacyj, nie dających się wyjaśnić przyciąganiem znanych ciał niebieskich, doprowadziło do odkrycia nowych planet: Neptuna w 1846 r. i Plutona w 1930 r.

Prawo Newtona tłumaczyło w większości wypadków dostatecznie bieg ciał niebieskich, pewnych jednak nieregular-ności w biegu planet wyjaśnić nie zdołało. Dopiero teorja względności ( —» Einstein i Teorja względności), wprowadzona w naszych czasach do nauki przez F i n s t e i n a, dopomogła do wyjaśnienia pewnych osobliwości w ruchach planet.

Rozwój techniki obserwacyjnej.

Luneta Galileusza.

Ryc. 61. Luneta Galileusza.

Astronomja gwiazdowa.

Odkrycia Galileusza zelektryzowały

niebo. Do tej pory bowiem znano tylko ciała dostępne dla obserwacji okiem nie-uzbrojonem, a więc pięć planet, Księżyc, Słońce, oraz około 6000 gwiazd, widocznych gołem okiem na obu półkulach nieba. Planety widoczne są dla oka nieuzbrojonego jako punkty i stosunkowo niewiele różnią się swym wyglądem od gwiazd, rewelacją więc było odkrycie Galileusza, że planety widzimy w lunecie jako tarcze, Jowisz posiada cztery księżyce, Wenus wykazuje takie same fazy, jak Księżyc, Saturn posiada z obu stron tarczy jakby uszy (tak w niedoskonałej lunecie Galileusza wyglądał pierścień Saturna), a Słońce — Sol immaculata — posiada plamy na swej powierzchni. Ponadto zaś, ileż to razy więcej gwiazd widzimy, gdy nawet ma-Obliczanie ruchu planet oraz zakłó- leńką lunetę skierujemy na niebo! ceń tego ruchu, tworzenie matematycznych teoryj, wyjaśniających ten ruch oraz ułatwiających rachunki, stanowiło centralne zagadnienie astronomji od ówczesny świat. Technika obserwacyjna czasów Newtona aż do XIX wieku, zaczęła się rozwijać, przytem do obser-Stopniowo jednak wyłaniać się poczęły wacyj zastosowano nietylko soczewkowe nowe działy astronomji i nowe doniosłe instrumenty (refraktory), lecz również zagadnienia, oparte na obserwacjach i zwierciadlane teleskopy (reflektory), astronomicznych. Epokowym był mo- Przedmiotem badań był najpierw nasz ment rozpoczynający nowożytne obser- układ planetarny, od XVIII zaś w., wacje astronomiczne, gdy Galileusz od czasów W. Herschela, datuje w 1610 r. skierował swą prostą lunetę na się rozwój astronomji gwiazdowej.

iü*

Astrofizyka.

Wiek XIX otworzył przed astronomją nowe drogi. Z jednej strony wynalazki techniczne umożliwiły budowę wielkich lunet i przez to dały możność sięgnąć daleko w głąb wszechświata, z drugiej zaś strony rozwijająca się świetnie fizyka wywarła wpływ na powstanie nowego, największego obecnie działu astronomji — astrofizyki, której treścią jest obserwacja i wyjaśnianie właściwości fizycznych Słońca, planet, gwiazd oraz całego wszechświata. Dzięki zastosowaniu spektroskopów do badań astronomicznych mieliśmy możność stwierdzić, że odległe gwiazdy, które są takiemi sa-memi słońcami, jak to nasze bliskie Słońce, składają się z tych samych pierwiastków, jakie istnieją na Ziemi. Niezmiernie doniosłe to stwierdzenie wykazuje jedność materji we wszechświecie.

Astronomja współczesna.

Przed XIX wiekiem wiedziano, że gwiazdy są od nas bardzo daleko, lecz dopiero w ubiegłem stuleciu zdołano zmierzyć odległości do najbliższych gwiazd. Okazało się prźytem, że najbliższe sąsiadki naszego Słońca, które też jest jedną z wielu miljardów gwiazd, leżą w tak wielkich odległościach, że światło, biegnące z prędkością 300.000 kilometrów na sekundę, od najbliższych gwiazd idzie lata całe, a z oddalonych dziedzin Drogi Mlecznej nawet tysiące lat. Horyzont badań astronomicznych uległ w XIX wieku ogromnemu rozszerzeniu i świat gwiazd stał się głównym przedmiotem badań współczesnej astronomji. Z dumą stwierdzić możemy, że najnowsza astronomja dokonała w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat zadziwiających wiekopomnych odkryć. Poznaliśmy nietylko własności gwiazd z pobliskiego naszego otoczenia, lecz zdołaliśmy sięgnąć do zbiorowisk gwiazd leżących daleko poza naszym układem gwiazdowym, w odległościach wyrażających się w miljonach lat światła. Szereg fundamentalnych zagadnień jest jeszcze nierozstrzygniętych, każdy rok jednak przynosi wiele nowych faktów i wiele odpowiedzi na nasze pytania.

Wspaniały rozwój astronomji w naszych czasach zawdzięczamy przede-wszystkiem wielkiej dokładności, z jaką możemy obecnie wykonywać obserwacje astronomiczne. Potężne lunety nowoczesne, przedewszystkiem zaś wspaniałe narzędzia bogatych obserwatorjów amerykańskich dały nam możność ogromnego wzbogacenia w ciągu kilkunastu ostatnich lat naszej wiedzy astronomicznej. Szczególnie zadziwiające wyniki uzyskano, gdy wprowadzono do metod obserwacyjnych fotografję, która zajmuje obecnie dominujące miejsce we wszystkich obserwacjach astronomicznych.

Dla scharakteryzowania kierunku, w jakim zmierzają czołowe badania współczesnych astronomów, wymienić należy doniosłe odkrycia, dokonane w XX wieku. Wykazano więc np., że gwiazdy podzielić można na dwie grupy: rozrzedzone olbrzymy o ogromnej objętości i zagęszczone karły o objętości stosunkowo niewielkiej. Nasze Słońce zaliczamy do tej drugiej grupy gwiazd— do karłów. Drugiem ważnem odkryciem było zmierzenie średnic gwiazd przez obserwatorów amerykańskich. Dla kilku gwiazd olbrzymów istotnie znaleziono średnicę, setki razy przewyższającą średnicę naszego Słońca. Do tych dwóch wielkich odkryć z paru ostatnich lat należy jeszcze dołączyć wykrycie ruchu obrotowego całego systemu gwiazdowego dokoła wspólnego środka masy oraz skonstatowanie, że wszechświat ulega zadziwiającemu rozszerzaniu się, wskutek czego odległe zbiorowiska gwiazd, znane pod nazwą mgławic spiralnych, zdają się od nas uciekać (—> Gwiazdy, Mgławice, Wszechświat).

Na zakończenie zaś wspomnieć należy koniecznie o najnowszej dziedzinie nauki o gwiazdach — o astrofizyce teoretycznej. W artykule p. t. Atom czytelnicy znajdą wytłumaczenie, w jaki sposób fizyka zdołała wyjaśnić prawa budowy materj i. Nic więc dziwnego, że zdobycze fizyki zastosowano skwapliwie do zagadnień astronomicznych. Czemże bowiem jest gwiazda? Jest to kula gazowa o bardzo wysokiej temperaturze, która na powierzchni gwiazdy wynosi od kilku tysięcy stopni aż do 30.000° — wewnątrz zaś osiąga nieprawdopodobne wprost wartości kilkudziesięciu miljo-nów stopni. Nowoczesna astrofizyka pozwala nam na odtworzenie teoretyczne warunków, jakie panują we wnętrzu gwiazd, oraz usiłuje wyjaśnić, jakim zmianom ulega gwiazda w swym rozwoju. Gwiazda bowiem, wysyłająca nieustannie olbrzymie ilości energji w przestrzeń, czerpać musi tę energję z pewnych źródeł i ulega przez to prawom rozwoju — jakby prawom narodzin i śmierci, jak wszystko zresztą na święcie. Do tych wspaniałych odkryć z dziedziny budowy wnętrza gwiazd oraz ich ewolucji doszliśmy poprzez poznanie struktury atomu. Poznanie praw, jakie rządzą tym najmniejszym ze światów fizycznych, dało nam klucz do rozwiązania zagadnienia budowy najpotężniejszych zbiorowisk tych atomów - gwiazd.

Niewątpliwie nowoczesna astronomja uważana być może słusznie za wykwit i triumf genj uszu umysłu ludzkiego. Ten mały mieszkaniec drobnej planety, Ziemi — człowiek — zdołał już znacznie wedrzeć się w tajniki ogarniającego go kosmosu i twórczym swym umysłem wydrzeć wiele tajemnic z dziedziny poznania wszechświata. Przekonał się wprawdzie, że ciała niebieskie nie służą jego losom, których z gwiazd odgadnąć nie może, rozczarowanie takie jednak nagrodzone zostało odkryciem piękna wszechświata i wykazaniem jego ogromu, co zbliżyło nas do wieczności i nieskończoności. I w tern leży wielki pożytek astronomji dla ludzkości ; wielki matematyk francuski H. Poincaré w ten sposób sformułował tę myśl:

„Astronomja jest pożyteczna, ponieważ nas wznosi ponad nas samych; jest ona pożyteczna, ponieważ jest wielka; jest pożyteczna, gdyż jest piękna; oto wszystko, co o niej należy powiedzieć“.

E. Rybka.

ASYRJA. (Tabl. 43, 44), Na północ od górnego biegu rzeki Zabu na lewym brzegu Tygrysu mniej więcej od połowy III tysiącolecia przed nar. Chr. rozciągało się państwo asyryjskie, nazwane tak od panującego nad niem boga Aszura, z głównemi miastami A s z u r e m i N i n i w ą, które kolejno odgrywały rolę stolic. Był to kraj górzysty, mało urodzajny; tylko wąski pas ziemi nad rzeką nadawał się do uprawy, lecz i' tam kopanie kanałów, nieodzownie potrzebnych dla odprowadzania i utrzymywania wylewu rzek, natrafiało w skalistym gruncie na trudności. Nadto brakło bogactw naturalnych, kruszców nie było wcale, drzew, poza palmą i tama-ryszkiem, oraz kamieni, poza wapniakiem i alabastrem, bardzo niewiele, tak, iż za czasów swej potęgi królowie asyryjscy sprowadzali zdaleka kosztowniejsze gatunki drzew (cedry, cyprysy, pi-nje) oraz twardsze kamienie (granit, bazalt, marmur) dla wykończania swoich budowli.

Prace archeologiczno-historyczne.

Spustoszenie Asyrji przez barbarzyńskich najeźdźców w r. 606 przed nar. Chr. okazało się ostateczną katastrofą, po której kraj już nigdy nie podniósł się z upadku. Tam, gdzie wznosiły się kwitnące miasta, pełne pałaców i świątyń, pozostały jedynie góry gruzów, któ-rych nie tknęła ręka ludzka aż do chwili, gdy w połowie XIX w. Anglik L a y a r d zaczął odkopywać wzgórze Kujun-d ż y k , pokrywające ruiny Niniwy.

I    nagle przed zdumionemi oczyma świata odżyła po przeszło 2000 latach jeszcze raz świetność Asyrji. Dzięki pracom archeologów odkopano w ciągu drugiej połowy XIX w. i na początku XX w. cały szereg miast i rezydencyj królewskich. Znaleziono w nich najrozmaitszego rodzaju teksty, pisane na tabliczkach glinianych, i napisy królewskie, umieszczone bądź na murach pałaców, bądź na specjalnie na ten cel przygotowanych graniastosłupach. Płaskorzeźby i rzeźby, zdobiące rezydencje królewskie, oraz przedmioty codziennego użytku, które jednocześnie dostały się do rąk naszych, uzupełniły dane dostarczone nam przez tekst) i pozwoliły uczonym zapoznać się z hist or ją, a przede wszy stkiem z kulturą asyryjską. Kultura ta powstała w ścisłej zależności od babilońskiej i pod wieloma względami była z nią identyczna ( -» Babilon ja).

Przez krew i krzywdę ludzką ku wielkości.

W IH-em tysiącoleciu przed nar. Chr. i w pierwszej połowie Ii-go była Asyrja tylko skromnem i biednem państwem lcnniczem Babilonji, a Aszur prostą twierdzą, chroniącą południe przed nie-spokojnemi ludami północy. Ale i w tych czasach musieli się Asyryjczycy odznaczać energją i ruchliwością, czego najlepszym dowodem są ich kolonje kupieckie na terenie Azji Mniejszej. Dopiero po upadku Babilonji i Egiptu w końcu

II    tysiącolecia przed nar. Chr. hegemo-nja nad światem przechodzi do Asyrji.

Od tej chwili aż do zburzenia Niniwy przez Medów i Babilończyków w r. 612 przed nar. Chr. Asyryjczycy byli postrachem wszystkich ludów. Ze swrego rozbójniczego gniazda podejmowali wyprawy we wszystkie strony świata, zdobywając, grabiąc, burząc, niszcząc. Na zwyciężonych nakładali olbrzymie daniny i okrutnie karali każdego, kto odmawiał płacenia im haraczu. Napróżno tworzyła się jedna koalicja po drugiej, Asyrja umiała zawsze zniweczyć zamiary swoich przeciwników lub przynajmniej powetować chwilowe klęski. Po czasach upadków powstawała silniejsza i groźniejsza, niż uprzednio, znów gotowa do podboju całego świata. Ujarzmiła Babi-lonję, Armenję, Azję Mniejszą, Syrję, wyspy morza Egejskiego, wreszcie Egipt, a Elam (—» Ur i najstarsza kultura świata), odwieczny wróg i rywal Babilonji, musiał ukorzyć się przed potężnym sąsiadem. Tak powstało na krzywdzie ludzkiej i krwi wielkie, potężne i okrutne państwo. W przepowiedniach proroków Izraela żyje jeszcze trwoga przed dzikim najeźdźcą, a gdy wybiła wreszcie ostatnia godzina groźnego państwa, cała ziemia odetchnęła swobodniej i wszystkie serca wypełniła nadzieja :

„Od grzmotu upadku jego zatrwożyłem narody, gdym go wepchnął do grobu z tymi, co w dół zstępują, nad czem ucieszyły się na ziemi nadole wszystkie drzewa Eden i co jest najwyborniejszego i najlepszego na Libanie i wszystko, co jest opojone wodą“. Ezech. XXXI. 16.

Lud i ustrój państwa.

Asyrję zamieszkiwał lud krępy, przeważnie krótkogłowy, różniący się bardzo wyraźnie pod względem rasowym od smukłych długogłowych Babilończyków, ale język asyryjski był jedynie dialektem semickiego języka, używanego w Babilonji.

Asyryjczycy utrzymywali się głównie z rolnictwa i chowu bydła. Ziemia należała bądź do wolnych chłopów, którzy ją uprawiali sami lub przy pomocy najemników i niewolników, bądź do szlachty, a przedewszystkiem do króla i świątyń. Wielkie dobra nie były zwykle u-prawiane przez właściciela, lecz parcelowane i oddawane w dzierżawę. Kwitła uprawa pszenicy i jęczmienia, używanego już wówczas do wyrobu piwa. Asy-ryjczycy sadzili również palmę daktylową i zakładali ogrody warzywne. Podstawą rolnictwa było budowanie kanałów, służących do zatrzymywania wylewu rzek, bez którego nie byłoby czem zraszać pól. Obok rolnictwa mieszkańcy miast zajmowali się rzemiosłami i handlem.

Niektóre miasta posiadały coś w rodzaju samorządu, ale całym krajem rządzili przeważnie naznaczeni przez króla urzędnicy, których głównem zadaniem było ściąganie podatków. W tym celu przeprowadzali oni nawet spisy ludności.

Najwyższe stanowisko zarówno w administracji jak w wojsku powierzano urzędnikom pałacowym, jako najbliższym współpracownikom króla, stojącego na czele państwa. Był on najwyższym przedstawicielem władzy, najwyższym sędzią, głównodowodzącym armją i wreszcie najwyższym kapłanem, co pozwalało mu utrzymywać w karbach duchowieństwo. Król rządził absolutystycznie, obowiązany był jednak do przestrzegania i szanowania prawa. „Przeciw twemu urzędowi król ci pomagać nie powinien, tak nakazał Nebo (bóg sprawiedliwości)“ — mówi przysłowie asyryjskie, to znaczy, że władca nie powdnien się wtrącać samowolnie do rozporządzeń swoich urzędników, ani też ich zmieniać. W praktyce królowie prawdopodobnie niezawsze się do tych zaleceń stosowali, ale trzeba przyznać, że wszyscy podkreślają swoją dbałość o dobro poddanych, a gdy Sargon (722—705) chce budować swoją nową rezydencję Dur Szarukin (Mur Sargona), nie wywłaszcza właścicieli gruntów, jeno płaci im według otaksowania, a tym, którzy pieniędzy przyjąć nie chcą, daje pola gdzie indziej.

„Zdobyłem, spaliłem, zamieniłem w kupę gruzów“.

Królowie asyryjscy za najważniejsze swoje zadanie uważali prowadzenie wojen. Gdy idzie o pościg nieprzyjaciela, Asy ryj czy k nie zna przeszkód. W górach o szczytach ostrych, jak „klinga sztyletu“, król porzuca swoje wozy wojenne i „jak koziorożec pnie się na skały, do których nawet orzeł nie dolata“, „jak ptak unosi się na wyżyny górskie“. Przed nim saperzy „otwierają zamknięte drogi“, rozbijają skały, przekopują wzgórza. Nad potokami i rzekami władca każe ścinać drzewa górskie i buduje mosty albo przebywa wody na statkach „ze skóry“. Nawet pustynia go nie przestrasza : napełnia wodą wory i rusza w drogę. Wreszcie dosięga wrogów. Wtedy „wyrzuca deszcz włóczni“, uderza na nich, „jak powódź Adada (boga burzy)“ lub „jak sam Adad, krwią ich zabarwia trawę, jak wełnę“, trupy ich rozrzuca po polu „jak plewy“ lub napełnia niemi koryta rzek. Zdobywa miasta, pali w nich domy, wyrzyna dzieci, rozbija mury ochronne, znaczniejszych jeńców wbija na pale lub obdziera ze skóry i pokrywa nią mury

Eg

ł\

1

Ryc. 62. Pisarze asyryjscy rejestrują odcięte głowy poległych wrogów. (Płaskorzeźba asyryjska).

JÈ

St

M3'

îo

il

Ryc. 63. Tortury jeńców. (Płaskorzeźba asyryjska).

miasta; by „śmierć uczynić kompletniejszą“, ścina głowy nawet trupom i usypuje je w kopce. Żołnierzom nieprzyjacielskim obcina ręce, wyrywa języki, wy-kłuwa oczy, lud prosty pędzi w niewolę i oczywiście rabuje wszystko, co może zabrać ze sobą. Wreszcie ostatnia, zawsze się powtarzająca zwrotka poematu: „Zdobyłem, spaliłem, zburzyłem, zamieniłem w kupę gruzów“.

Wojsko asyryjskie składało się z oddziałów wozów wojennych, z kawalerji i z piechoty. Żołnierze nosili hełmy, pancerze, tarcze i uzbrojeni byli w miecze, sztylety, łuki, włócznie. Zdaje się, że miecz obosieczny i tarany do rozbijania murów zostały wynalezione przez Asy-ryjeżyków. Na płaskorzeźbach w pałacach królewskich widzimy wojsko przy robocie, gdy maszeruje, buduje mosty pontonowe, atakuje nieprzyjaciela, zdobywa miasta i burzy je po zdobyciu. Wojownicy robią wrażenie sprawnych, silnych i niewypowiedzianie okrutnych. Z taką arm ją można było zdobyć i spustoszyć świat cały.

Bogactwa Asyrji.

Królowie asyryjscy umieli wykorzystywać swoje zwycięstwa.

Na pokonanych nakładali haracz, złożony przeważnie z metali : ze złota, srebra, miedzi, ołowiu, bronzu, a od początku IX wr. przed n. Chr. i z żelaza. Nie pogardzali jednak ani bydłem do-mowem, ani końmi, ani kadzidłem, ani farbowaną wełną, ani wogóle niczem, co obca ziemia rodziła, a pokonany wróg wyrabiał. Miało to na celu nietylko wzmożenie potęgi państwa, ale również podniesienie ogólnego dobrobytu. Obok wzniesionych przez siebie śwóątyń i pałaców wspominają królowie o wyrepero-wanych maszynach do czerpania wody, poprawionych kanałach, o podniesionych wdwójnasób zbiorach i o domach, które zbudowali dla ludności. Sadzili też w Asyrji drzewa owocowe, sprowadzane z pokonanych krajów i dla rozrywki ludu zakładali ogrody zoologiczne. Własnoręcznie schwytane na polowaniu lwy i żubry osadzali w klatkach, mniej niebezpieczne zwierzęta, jak słonie, wielbłądy, antylopy etc., puszczali wolno całemi stadami. Jeden z królów jest specjalnie dumny z tego, że może pokazać swojemu ludowi delfina, „zwierza morskiego“ .

Gromadzenie wielkich ilości kruszców przez Asyryjeżyków wywołało bardzo

ISs

‘i

mm

poważne postępy na poln techniki. Żelazo znane było starożytnemu Wschodowi mniej więcej od r. 2000 przed n. Chr., ale było wytapiane tylko w bardzo małych ilościach. Jeszcze na początku I tysiącolecia było go tak mało, że broń żelazną posiadać mogli tylko królowie i dostojnicy. Narzędzia i oręż wyrabiane były naogół z bronzu. Dopiero na początku IX w. po raz pierwszy znajdujemy w tekście asyryjskim wzmiankę o narzędziu saperskiem z żelaza. Metal ten wówczas jeszcze był względnie rzadki ; król Tukulti Ninurta II (890—884) otrzymywał zaledwie po 1 talencie (== 30,3 kg) haraczu, ale już za rządów jego bezpośredniego następcy ilość ta wzrasta do 250 talentów. W późniejszych czasach rozporządzali Asy ryj czy cy olbrzymiemi ilościami tego metalu; tak np. Place znalazł w Dur Szarukin (obecnie Kor-sabad) narzędzia żelazne łącznej wagi 160.000 kg. Niektóre z nich były tak ciężkie, że je zaledwie trzech ludzi u-nieść mogło ; świadczy to o niepospolitej sile Asyryjczyków.

Sztuka.

Zdobyte na wojnie skarby służyły również do budowania świątyń, a prze-dewszystkiem wspaniałych pałaców, w których lubowali się królowie asyryjscy. Były one zdobione płaskorzeźbami, sławiącemi wielkie czyny królów. Widzimy ich tu, gdy walczą na czele swych wojsk lub gdy po zwycięstwie przyjmują hołd pokonanych królów, którzy padają przed nimi na twarz i całują ich nogi. Na innych płaskorzeźbach król przedstawiony jest na polowaniu, jak z włócznią w ręku mężnie potyka się z lwem lub strzela do niego z łuku. Dużo miejsca zajmuje w płaskorzeźbach również i budowa gmachów : wyrób cegły i zwózka budulca wodą i lądem, ustawianie w pałacu lub przed nim posągów bogów i królów oraz duchów opiekuńczych, mających zwykle postać skrzydlatego byka z głową ludzką. Sztuka asyryjska powstała pod wpływem babilońskiej, od której różni się większą dokładnością w wykonaniu szczegółów i silniejszą stylizacją postaci ludzkich. Są one zwykle trochę sztywnie i twardo wykonane i rażą nas przesadną muskulaturą oraz brakiem wyrazu i cech charakterystycznych twarzy. W ruchu jednak zwykle są dobre, a kompozycje, w których krajobraz często odgrywa niepoślednią rolę, uderzają prawdą życiową. Lepiej niż ludzie udają się rzeźbiarzom asyryjskim zwierzęta. Niektóre dzieła tego rodzaju są wprost arcydziełami, jak np. konająca lwica z pałacu Asurbanipala.

Asurbanipal i jego bibljoteka.

Król ten wogóle miał zamiłowania artystyczne i literackie; na wojnę chodził względnie mało, woląc posyłać na nią swoich tartanów (głównodowodzących). Interesował się natomiast czem innem. W młodości studjował matematykę, astronomję, naturalnie ściśle związaną z astrologją, sztukę przepowiadania i inne mądrości kapłańskie, znał języki

tu

SIS

llârEi;

Ryc. 64. Desenie progu pałacu Asurnasirpala III w Kujundżyk (Niniwa).

sumerycki i akadzki, ba, umiał nawet odczytywać „przedpotopowe kamienie“. Gdy został królem, rozkazał swoim pisarzom przepisać tabliczki gliniane ze wszystkich bibljotek, znajdujących się prawdopodóbnie w niemałej liczbie przy świątyniach babilońskich i asyryjskich. Praca ta trwała lat przeszło dwanaście i jako rezultat jej powstał pierwszy księgozbiór, założony przez jednego człowieka. Przy zburzeniu Niniwy został on w znacznej części zniszczony, ale i tak przeszło 20.000 tabliczek doszło do rąk naszych. Na każdej z nich widnieje napis stwierdzający, że należała ona do bibjo-teki Assurbanipala, i o ile tekst się na niej nie kończył, znajduje się na niej pierwszy wiersz następującej po niej tabliczki. W ten sposób utworzyły się całe książki, których stronami są gliniane tabliczki. Treść ich jest najrozmaitsza: mamy tam i piękne poematy, i hymny religijne, i zaklęcia przeciwko złym duchom, i dzieła astrologiczne, i zadania matematyczne, i słowniki se-micko-sumeryckie i t. p. (—» Babilonja).

Twórca tej wspaniałej bibljoteki, uczony Assurbanipal, był mimo wszystko prawdziwym królem asyryjskim. Polował z zapałem na lwy, których wiele zabił własnoręcznie, a w ogrodzie, gdzie kazał przedstawić się razem ze swoją małżonką, wisi jako ozdoba na drzewie nie ptak w klatce, jeno zakonserwowana głowa króla elamickiego Teummana.

A. Hertzówna.

ATELIER FILMOWE. (Tabl. 45). Atelier filmowe, przypominające dziś ogromną i skomplikowaną fabrykę, niewiele się różniło w pierwszych latach swego istnienia od skromnej pracowni fotograficznej. Pierwsi twórcy filmów uciekli z nadchodzącą zimą pod dach oszklonej szopy i tu, chronieni przed śniegiem i wiatrem, nakręcali przy natu-ralnem świetle i bez dekoracyj obrazy, których wyświetlanie trwało przeciętnie około 15 minut.

Dawniej i dziś.

Z biegiem jednak czasu kino zyskiwało coraz więcej zwolenników, a skromne piętnastominutowe obrazy ustąpiły miejsca wspaniałym filmom, sporządzanym wielkim nakładem kosztów i pracy i wyświetlanym już nie w budach jarmarcznych, lecz w wielkich, specjalnie zbudowanych salach kinowych. Zmieniło wtedy swój wygląd atelier : światło słoneczne zastąpiły lampy i reflektory, a skromna szopa musiała zniknąć, ponieważ nie możnaby w niej ustawiać dekoracyj przedstawiających okręt, cyrk, albo ludną i gwarną ulicę. Zbudowano więc specjalne gmachy, a kilkunastometrowej wysokości hale do zdjęć zaludniły się tłumem aktorów, techników i statystów. Obok hal zjawiły się pomieszczenia na garderoby artystów, lokale biurowe, składy materjałów, pokoje przeznaczone na ustawienie maszyn, transformatorów, na laboratorja i fotograficzne studja. Atelier zmieniło się w gwarne miasteczko, składające się z całego szeregu budynków, których liczba dochodzi często do 40 czy 50. Przewrót dźwiękowy wprowadził w atelier nowe zmiany : znikły wielkie szklane okna, a na ich miejscu zjawiły się grube mu-ry, upodabniające atelier do niedostępnej twierdzy.

Wstęp wzbroniony!

Wybierzmy się na wyprawę i zbadajmy, jakie tajemnice kryją ślepe, pozbawione okien ściany nowocześnie urządzonego atelier filmowego. Wkroczmy do czarodziejskiego warsztatu, w którym przychodzą na świat najpiękniejsze bajki dnia dzisiejszego — filmy.

Na progu atelier wita nas portjer, osoba arcyważna, spełniająca rolę Cerbera, strzegącego pilnie tajemnic .wytwórni. Cerber bez porozumienia z dyrekcją nie wpuszcza do wytwórni nikogo, kto nie posiada karty wstępu, wydanej przez departament aktorski statystom i figurantom, albo stałej legitymacji, przysługującej pracownikom jednego z licznych warsztatów lub biur. Liczba osób pracujących w dużem atelier dochodzi do 600, a jeśli się weźmie pod uwagę, że w kilku halach można jednocześnie nakręcać kilka dużych filmów, w których występuje około 500 statystów, nie można się dziwić, że portjer jest nieubłagany i intruzów do zaklętej krainy nie wpuszcza.

Hale zdjęć.

Po szczęśliwej przeprawie przez wrota atelier udajemy się na teren zdjęć, do głównego gmachu, w którym mieszczą się hale, specjalnie przystosowane do realizacji filmów dźwiękowych. Hal takich w jednym gmachu bywa przeważnie kilka, ale każda z nich ma oddzielne fundamenty i stanowi zamkniętą całość. Mury gmachu są bardzo grube, zwykle podwójne, a nawet potrójne, ponieważ między warstwami cegły znajduje się masa korkowa, filc albo warstwa powietrza. Hałasy zewnętrzne do hali zdjęć nie przedostają się, a wewnątrz ze względów akustycznych, a mianowicie dla uniknięcia rezonansów głosowych, wyłożono ściany mater jąłem pochłaniającym dźwięki, najczęściej celotexem. Okien niema, a wszystkie szyby wewnętrzne są zrobione z grubego masywnego szkła. Drzwi zamykają się automatycznie, bez hałasu, i są obite grubą żelazną blachą. Wszystkie przewody i kable przeprowadzone są pod ziemią, a wentylatory elektryczne zastąpiono specjalną ma-szynerją, działającą bez hałasu i odświeżającą powietrze 10 razy na godzinę. Podłoga w atelier ułożona jest na grubej warstwie piasku, a kolumny i słupy mają stalowe podstawy.

Obok hali zdjęć znajdują się garderoby artystów, pokoje reżyserskie, sale charakteryzacyjne, salon fryzjerski, salon krawiecki, magazyny, składy, laboratorja i sale projekcyjne. W osobnych budynkach mieszczą się biura zarządu i administracji, skarb, kantyny i hale maszyn, a przedewszystkiem potężne transformatory, przerabiające prąd z miejscowej centrali elektrycznej. W specjalnych pomieszczeniach znajduje się gabinet lekarza, urzędującego przez cały dzień, i straż ogniowa wytwórni, składająca się z kilkunastu ludzi.

Dzień w atelier.

Praca w atelier zaczyna się wcześnie. Już około 7-ej z rana zjawiają się robotnicy z działów technicznych: cieśle, stolarze, mechanicy, elektrotechnicy, maszyniści. O 8-ej zaczyna się robić gwarno w biurach: stukają maszynistki, uwijają się gońcy, dzwonią telefony. W hali zdjęć zjawia się sztab filmowy reżysera, złożony zazwyczaj z 10 do 12 osób. Poza szefem reżyserem przybywa dwóch albo trzech asystentów, sekretarz albo sekretarka z książką zdjęć, dwóch operatorów z pomocnikami, jeden lub dwóch techników dźwiękowych, dekorator, charakteryza-tor i kilku monterów mechaników.

Dekoracja.

Dekorator, w wielu wytwórniach nazywany architektem, zajmuje się ustawianiem dekoracyj. W hali zdjęć znajdują się specjalne rusztowania i ściany, tworzące stałą podstawę, tak zwany fundus dekoracyjny, na którego tle projektuje się wnętrza potrzebne do danego filmu. Ze składów przynoszą deski, gips, krokwie, listwy i płótna, z których buduje się najwspanialsze salony i zrujnowane, najbardziej zapu-

szczone rudery. Architekt kierujący pracami musi doskonale znać scenarjusz i książkę zdjęć, musi się orjentować, gdzie ma stać aparat i co znajdzie się w polu widzenia objektywu. Dużą rolę przy budowie dekoracyj odgrywają żądania, stawiane przez technika dźwiękowego, który pilnie baczy, żeby źle ustawiona dekoracja nie odbiła się na wyrazistości dialogów aktorów. Często ustawia się specjalne ekrany, pochłaniające względnie odbijające głos dla osiągnięcia koniecznych dźwiękowych efektów.

Rekwizyty.

Kiedy dekoracje są już zbudowane, a specjalny aparat porobi na ścianach cienie i plamy, których domaga się bądź reżyser, bądź operator dla osiągnięcia świetlnych efektów, sprowadza się meble i przedmioty potrzebne do urządzenia wnętrza. Wydział rekwizytów jest w każdem atelier sowicie zaopatrzony. Jedna z największych europejskich wytwórni ma na składzie 10 tysięcy sztuk mebli, 8 tysięcy kostjumów z różnych

Ryc. 65. Nowoczesny aparat do zdjęć filmowych.

epok i krajów, 800 par butów, 1000 kapeluszy, a w sumie 250 tysięcy rekwizytów. W Europie przy realizacji każdego filmu ścisły współudział biorą specjaliści historycy, etnografowie, historycy sztuki, malarze, krótko: przedstawiciele wszystkich gałęzi wiedzy i sztuki. W Ameryce sprawą rekwizytów zajmują się nie specjaliści, za każdym razem odpowiednio dobrani, lecz stały departament informacyjny, w którym skatalogowano w alfabetycznym porządku cały świat. Chcesz się dowiedzieć, jak się ubierał w XVI wieku burmistrz Krakowa, albo jakie jest ulubione danie albańskich wieśniaków, idź do departamentu informacyj, a da ci wyczerpujące odpowiedzi na każde najbardziej fantastyczne pytanie.

Ustawianie rekwizytów i budowa dekoracyj są ściśle związane z oświetleniem, czynnikiem w realizacji filmu niesłychanie ważnym. Używa się dziś w atelier lamp łukowych i żarowych, głównie zaś tych ostatnich, ponieważ przy paleniu nie trzeszczą, chociaż ostatnie zdobycze techniki usunęły już trzeszczenie lamp łukowych. Światła rozmieszcza się zboku, zdołu, i zgóry, przyczem najważniejszą rolę odgrywają światła górne. Nie można robić zdjęć filmowych bez reflektorów, które służą do koncentracji, względnie rozproszenia promieni świetlnych, rzuconych na daną osobę czy przedmiot. Reflektory i lampy umieszcza się na mostkach i ruchomych platformach oraz na galeryjkach, znajdujących się w każdej hali zdjęć.

Statyści i aktorzy.

Kiedy już ustawiono dekoracje, rozmieszczono lampy i reflektory, rozwieszono i ustawiono mikrofony, a operator umieścił we wskazanem przez reżysera miejscu aparat do zdjęć, umieszczony w pokrywie dla tłumienia szumu, zjawiają się statyści i aktorzy.

Charakteryzator poprawia szminki, a jednej z artystek, która ma płakać w filmowanej scenie, wstrzykuje do oczu mentol. Reżyser daje jeszcze ostatnie wskazówki, objaśnia artystom role i ustawia ich w odpowiednich miejscach. Jeszcze jedna próba świateł i asystent ustawia tablicę z numerem zdjęcia zakreślonym przez sekretarza w książce zdjęć. Uwaga! Wszyscy na stanowiska! Światła! Kręcimy! Na drzwiach hali zapala się czerwona lampka — znak wzywający do ciszy, ponieważ nakręca się zdjęcia dźwiękowe.

Filmy dźwiękowe.

W małym pokoju, oddzielonym od hali zdjęć grubą szybą, starannie izolowanym od wszystkich hałasów, siedzi inżynier dźwiękowy, regulując czystość głosu aktorów, przesyłanego do pokoju przez przewody biegnące od mikrofonów, rozwieszonych na hali. Następnie głos odpowiednio wzmocniony jest utrwalany na płycie i fotografowany na taśmie. Inżynier dźwiękowy porozumiewa się z reżyserem zapomocą telefonu i automatycznej sygnalizacji telegraficznej systemu Morse’a. Często zdarza się, że pewne fragmenty dźwiękowe nie wyszły dobrze, wtedy stosuje się synchronizację późniejszą, dokonywaną w specjalnych halach. W halach takich prawie zawsze spotkać można orkiestrę, nagrywającą ilustrację muzyczną do filmów nie posiadających dialogów.

Przerwa obiadowa.

Zdjęcia trwają do godziny dwunastej. O tej porze aktorzy i sztab techniczny udają się do kantyn, wyglądających w czasie posiłku bardzo malowniczo i oryginalnie. Przy jednym stole widzimy rzymskich wojowników, pijących piwo w największej zgodzie z paryskimi apaszami. Wspaniale ubrani

marszałkowie napoleońscy siedzą w kantynie statystów, a żebrak, grający w filmie główną rolę, jest obsługiwany z wielką uniżonością w kantynie „gwiazd aktorskich“.

O godzinie 3-ej zjawia się w kantynie reżyser i wzywa statystów i techników do pracy. Rozpoczyna się nowa serja zdjęć. Aktorka grająca główną rolę spóźnia się trochę, ponieważ pozuje w studjo fotograficznem do zdjęć, które ukażą się później w pismach i oszklonych szafkach reklamowych kin. Tymczasem na statystce próbuje się świateł, a kierownik wersji nakręcanej w obcym języku uzgadnia z reżyserem teksty dialogów. I znów zapala się czerwona lampka i na hali słychać tylko słowa aktorów.

Koniec pracy.

O godzinie 7-ej atelier wyludnia się. Korytarze, wyłożone dywanami dla tłumienia odgłosu kroków, zapełniają się tłumami statystów, aktorów, robotników technicznych i urzędników administracyjnych wytwórni. Pozostają w gmachu tylko ci, którzy mają jakieś terminowe prace. Ostatni opuszcza atelier reżyser : musi jeszcze po skończeniu zdjęć obejrzeć w salce projekcyjnej na ekranie prace z dnia poprzedniego. Musi zdecydować, co należy wyciąć z taśmy filmowej, co nadaje się do pozostawienia i co trzeba nazajutrz jeszcze raz powtórzyć. Wreszcie i ta praca się kończy. Atelier filmowe zamiera : po pustych halach i korytarzach kręcą się tylko strażnicy, pilnujący porządku i chroniący wytwórnię od niepożądanych wizyt.

J. B. Toeplitz.

ATENY. Kto dziś przyjeżdża do Aten od strony morza, nie może się oprzeć zdziwieniu, że to wielkie miasto, które leży na brzegu, pełne gwaru i ru

chu, nie jest wcale Atenami. Jest to P i r e u s, port ateński, odległy od stolicy o dziesięć kilometrów. Trzeba było zbudować kolej elektryczną, żeby życie całego kraju miało rozsądne połączenie z morzem. Łatwo sobie wyobrazić, jakie stosunki panowały tam wówczas, kiedy jeszcze nie było tam kolei; ile czasu i wysiłków pochłaniała wędrówka ludzi i towarów. Dla naszego umysłu jest to niezrozumiałe: nie pojmujemy, dlaczego Ateny tak daleko uciekły od morza, które je wzbogaca.

Ale założyciele Aten mieli zupełnie inne pojęcie o budowie miast. W tych czasach, oddalonych o kilkanaście wieków od naszej ery, ponad zasadą wygody i dobrobytu górowała zasada bezpieczeństwa. Wybrzeża nie były wtedy bezpieczne. Po morzu snuły się okręty, rzekomo handlowe, w gruncie rzeczy korsarskie. Nie przedstawiało to żadnej trudności podpłynąć do brzegu, wysadzić gromadę uzbrojonych łotrzyków, porwać ludzi, bydło, spalić domy i odpłynąć pełnemi żaglami w niewiadomym kierunku. Pierwsi mieszkańcy Aten woleli poprzestać na tern, co dawała ich sucha, skalista ziemia, i ze swym ubogim dobytkiem ukryli się w głębi lądu.

Akropolis, schron ludzi i bogów.

Lecz i ląd nie w każdem miejscu jest pewny. Ludzie tych czasów bali się otwartej doliny. Jedynie wzgórze, pozwalające widzieć, co się wokoło dzie-j.e, wzgórze o śliskich i stromych stokach, łatwe do obrony, zaspokajało ich głębokie pragnienie bezpieczeństwa. Wybrali więc wapienną skałę, która do dziś zachowała swą odwieczną nazwę : Akropolis (spolszcz. : Akropol), czyli górne miasto. Jest to wzgórze płaskie, w kształcie nieforemnego owalu, którego rozmiary są tak skromne, że ani plac marszałka Piłsudskiego w Warszawie, ani rynek lwowski lub krakowski nie mogłyby się na niem pomieścić. Ci ludzie jednak zdołali się tam obwarować, nawet dla bogów znaleźli trochę miejsca. (Tabl. 48 a).

Oczywiście było ciasno, małe domki garnęły się ku sobie, jak gniazda ptasie, i doznajemy zdumienia, pomieszanego ze smutkiem, na myśl, że w takiej ciasnocie żyli ludzie, do których należała ziemia tak bardzo jeszcze pusta, że na brzegu ogromnego, wolnego świata garstka zalęknionych oddychała stęchłem powietrzem zaułka. Widok ze wzgórza był taki sam, jak dziś, na całą równinę, na morze, wybrzeża, wyspy ; jeden z najpiękniejszych widoków, jakie istnieją, który jednak miał wtedy tylko tę wartość, że zawczasu pozwalał dostrzec wroga. Na równinie były pola i sady oliwne, wypasało się bydło, a w razie niebezpieczeństwa wszystko, co dało się zabrać, uprzątano natychmiast i znoszono na górę, która, mając własne źródło, mogła wytrzymać oblężenie.

Powolny wzrost i epoka najświetniejszego rozkwitu.

Powoli to najstarsze miasto wzbierało ludźmi, domy zsuwały się po stokach ku równinie, która coraz bardziej się zabudowywała. Lękliwi barbarzyńcy, którzy wznieśli pierwsze lepianki na wzgórzu, zmienili się w Ateń-czyków. Akropol jeszcze przez pewien czas był twierdzą, górą zamkową, królowie na nim mieszkali, wreszcie wyodrębnił się od życia ludzkiego jako święte wzgórze, pełne domów bożych. Sztuka obrony przed napaścią posiadała teraz środki do pokonania wroga na otwartych przestrzeniach, Ateń-czycy dowiedli tego w bitwie maratońskiej i pod S a 1 a m i n ą, w dwóch wielkich zwycięstwach, które zabezpieczyły im wolność, przyniosły sławę i w sposób szczególny użyźniły ich życie.

Patrząc na czas od r. 470, w dziesięć Jat po wojnach perskich, do r. 410, na kilka lat przed żałosnym końcem wojny peloponeskiej, jesteśmy oszołomieni widokiem niepohamowanej twórczości, która się w Atenach odbywa. W tym krótkim okresie miasto zostaje na nowo obwarowane i połączone z Pireusem t. zw. Długiemi Murami, buduje się portyki, gmachy urzędów państwowych, mnóstwo świątyń. Partenon, Erechtejon, świątynia Nike czynią ze wzgórza Akropolis miejsce najdoskonalszego piękna architektonicznego; ulice i place zapełniają się posągami, w których sztuka rzeźbiarska dochodzi do szczytu ; teatr po raz pierwszy w dziejach ludzkości rozbrzmiewa poezją dramatu. Te słowa: „po raz pierwszy w dziejach ludzkości“ towarzyszą wielu dziełom tego czasu, który wygląda, jakby był owocowaniem wszystkich poprzedzających wieków.

Była wtedy chwila, że na ulicach miasta można było spotkać Peryklesa, Fidjasza, Myrona, Alkamenesa, Poli-gnota, Panainosa, Apollodora, twórców architektury ateńskiej : Iktinosa i Kal-likratesa, Ajschylosa, Sofoklesa i Eurypidesa, Arystofanesa, mówcę Lizjasza, pierwszego historyka świata Herodota, filozofów Anaksagorasa, Protagorasa, Gorgjasza, Prodikosa, Sokratesa, któremu towarzyszył młody Platon. Każdy z tych ludzi wystarczyłby na jedno pokolenie albo nawet byłby ozdobą całego stulecia, oni tymczasem żyli i pracowali razem, a obok nich paręset imion mniej głośnych, lecz również przedstawiających wysokie wartości. Wydaje się, jakby co drugi dom w ówczesnych Atenach zamieszkiwał ktoś, czyje słowo, myśl lub artyzm były przeznaczone na wiekuiste dziedzictwo kultury europejskiej. Bo najdziwniejsza w tern jest szczupłość kraju, miasta i ich zaludnienia.

Attyka tworzy trójkątny przylądek o 2600 km. kw. powierzchni, z której prawie połowę zajmują góry, skaliste i bezpłodne. W V wieku przed Chr., w czasach tej świetnej twórczości, cały kraj nie miał więcej, niż pół miljona mieszkańców, w czem ogromną większość stanowili niewolnicy, którzy nie brali udziału w życiu narodu. Wolnych obywateli było około 100.000 i z nich jedynie wyrastali politycy, historycy, filozofowie, artyści, poeci. Same Ateny liczyły najwyżej 20.000 mieszkańców : w na-szem pojęciu mieścina, po której niczego się nie można spodziewać.

Ulica i dom.

Gdybyśmy się tam nagle znaleźli, przeniesieni jakiemś czarodziejstwem o 2.300 lat wstecz, w pierwszej chwili doznalibyśmy głębokiego rozczarowania. Ujrzelibyśmy ulice ciasne, których wąskie jezdnie nie pozwalają minąć się dwom wozom, wyłożone wprawdzie płytami kamiennemi, ale bez szczególnej dbałości, z trawą i zielskiem w szparach, zaśmiecone, z rynsztokami pełnemi płynących nieczystości. Domy są małe i jakby tyłem odwrócone do ulicy; ze ślepych ścian rzadko wygląda okienko górnego piętra. Ulice nie mają nazw; w każdym razie żaden napis ich nie ogłasza, ludzie podają sobie adresy długim opisem, z imionami sąsiadów, jak u nas na wsi. I jak na wsi chodzi się po wodę do odległych studzien, przy których chłopcy się myją, kobiety piorą bieliznę. Rzeczy w naszem pojęciu niezbędne: hotele, restauracje nie istnieją. Przyjezdni szukają noclegów u znajomych, albo stają w gospodach, do których nie odważylibyśmy się wejść. Jadłodajnie, gdzie zaspokaja głód człowiek nie posiadający własnego domu, są pozbawione wszelkiego po-

'«I.V

Urn

UIHI

r/Tu»m/n»»mi i

V'

'V'â

Ryc. 66. Grecka amfora.

wabu. Niema sklepów, są tylko budy i stragany, albo pracownie rzemieślników, którzy wystawiają swoje wyroby w otwartych drzwiach lub na ulicy.

W istocie, życie było bardzo proste. Ateńczyk mieszkał skromnie, niemal ubogo. Dom składał się z kilku pokoi, skupionych dokoła wewnętrznego dziedzińca. Były to małe izdebki, otrzymujące z dziedzińca światło i powietrze. Jedna z nich posiadała większe rozmiary i służyła za salon do przyjmowania gości i za jadalnię, z ołtarzem bogów domowych pośrodku. Przy dziedzińcu był niekiedy ogródek, drobny okruch kwitnącej przyrody. Pokoje na piąterku zajmowały kobiety. W jakimś ustronnym zakamarku była łazienka. Wiele gospodarstw obchodziło się bez kuchni : wystarczały przenośne trójnogi, na których można było postawić kocioł lub garnek i rozpalić pod niemi ogień gdzie bądź. (Tabl. 47).

Mieszkania bogaczy były takie same, trochę tylko rozleglejsze, z kolumnami wokół dziedzińca i z obszerniejszym ogrodem, gdzie hodowano ptaki osobliwe, bażanty, pawie. I było w nich więcej sztuki : malowidła na ścianach, posągi, dywany, z których, tak jak dziś, najcenniejsze były perskie, piękne meble. Zresztą i w ubogim domu sprzęty odznaczały się szczególnym wdziękiem. Łóżko, krzesło, skrzynia na rzeczy (szaf nie znano) ujmowały swym kształtem, ornamentem, mnóstwem rzetelnej pracy, którą włożono w ich wykonanie. Nawet naczynia kuchenne wydają się nam dziś dziełami sztuki : poświęcamy grube i uczone tomy wyrobom ceramiki ateńskiej, których malowidła, niekiedy mistrzowskie, przedstawiają cały świat starożytny, od podań mitologicznych po najbłahsze sprawy codziennego życia. (Tabl. 46).

Dzień w starożytnych Atenach.

Ateńczyk budził się o świcie i witał modlitwą wschodzące słońce. Kubek wina i kawałek chleba były najczęst-szein śniadaniem. Potem wychodziło się z domu. Z wyjątkiem rzemieślników, przykutych do swego warsztatu, kupców, zamkniętych w swych budach, każdy wolny obywatel był od rana na ulicy. Pędziła go tam przedewszyst-kiem ciekawość. Pytanie : co słychać? — które jest u nas głupią i dokuczliwą nawyczką — miało pełny sens w czasach, kiedy nie było dzienników. Ludzie dowiadywali się nietylko plotek o sąsiadach i znajomych, lecz i nowin politycznych i wypadków ubiegłej nocy, i zdarzeń ze świata, które przynosili przyjezdni. Spotykano się na ulicy, na rynku, w pracowniach rzemieślników, najchętniej u balwierzy, gdzie przy strzyżeniu włosów i brody gadało się całemi godzinami. Łatwy obyczaj zbliżał ludzi, wszyscy mówili sobie : ty, różnice społeczne zacierały się w ustroju demokratycznym, który powoływał do spraw państwowych wszystkich obywateli.

Wielu brało poważnie te obowiązki i spędzało pół dnia na zgromadzeniu 1 udo wem, w sądach, urzędach. Słuchać mówców, hałasować przeciw tym, którzy się nie podobają, samemu wejść na trybunę i dać upust słowom, któremi Ateńczyk jest wypełniony, głosować, odczuwać słodycz decydowania o rzeczach największej wagi — to były potężne przyjemności dla rasy tak ruchliwej i żywotnej. Jeszcze dziś, gdy się widzi ulicę ateńską w chwili rozprze-daży dzieników, gdy tłum rzuca się poprostu na kolporterów i rozchwytuje arkusze, pachnące świeżą farbą drukarską, a potem wszystkie kawiarnie zapełniają się czytającymi i podnosi się gwar dyskusyj, czujemy, że to jest ten sam nastrój i że jeśliby nagle woźny otrąbił zgromadzenie ludowe, cały ten tłum zalałby odrazu wzgórze Pnyksu, które przez tyle wieków rozbrzmiewało głosem mówców i polityków ateńskich.

Porę południową określali Ateńczy-cy: „czas, w którym rynek jest pełny“. Wtedy było tam rzeczywiście rojno. Obywatel, załatwiwszy swoje sprawy, cisnął się do straganów, żeby kupić coś na obiad. Było poddostatkiem ryb, serów, jarzyn, owoców ; wybierało się z tego parę rzeczy i niosło do domu, jeśli się nie wzięło ze sobą niewolnika. Mężczyźni sami chodzili na targ. Kobieta na ulicy ateńskiej pojawiała się rzadko. Widywało się tylko małe dziewczynki, bawiące się w piasku albo biegnące za obręczą, i kobiety z warstw najuboższych, które nie miały się kim wyręczyć. Obywatelka ateńska siedziała w domu i nie da się ukryć, że Ateń-czycy narzucali swym żonom obyczaje haremowe.

Po obiedzie, który był zawsze skromny, następowała chwila wypoczynku. Zwłaszcza w porze letniej, kiedy Ateny są rozpalone suchem gorącem, każdy ukrywał się w jednej z ciemnych i chłodnych izdebek swego domu. Otrząsnąwszy się ze znużenia, znów wracał do miasta. Czekały go tam te same sprawy ciekawości i interesów ; wreszcie szedł do gimnazjonu lub pa-lestry.

Oprócz wielkich miejskich zakładów gimnastycznych było wiele boisk prywatnych, gdzie młodzież odbywająca ćwiczenia składała pewną opłatę. Sport był nierozdzielną częścią wychowania, ale i dorośli nie rozstawali się z nim nigdy. Gimnazjony i palestry były dla Ateńczyka tern, czem są dla dzisiejszych panów kluby i kawiarnie. Spędzał tam kilka godzin na ćwiczeniach, przypatrywaniu się i rozmowach. Każde bowiem boisko miało portyk z kolumnami albo aleję platanów czy wiązów, gdzie były ławki i rozkoszny chłód od świeżej zieleni. Niektóre, jak np. Akademja (-» Akadernja), miały wygląd parków. W takich miejscach Sokrates chwytał ludzi na dyskusje i otaczał się młodymi słuchaczami, którzy dlań porzucali dyski lub zapasy. Filozofowie odbywali tu istny połów dusz. Platon i Arystoteles założyli swe szkoły przy boiskach. Myśl o tern tchnie szczególnym urokiem: dojrzała mądrość, poważna zaduma nad światem i duszą ludzką w sojuszu ze zdrowiem i siłą ciała!

Ale oto zapada wieczór, młodzież zbiera sprzęty gimnastyczne, zmywa przy studniach brud, którym nasiąknęły ciała wytarzane w piasku, i narzuciwszy chitony i chlamidy, w tym lekkim rozumnym stroju, nie krępującym ruchów, nie uciskającym skóry, wraca do domów, a za nią rozchodzą się powoli i starsi. Wielu ociąga się jeszcze: pobyt na otwartej przestrzeni, w gwarze rozmów jest zbyt ponętny. Tu i ówdzie słychać zaproszenia, kilka osób idzie razem. Jest to miłe zakończenie dnia — sympozjonem. Tak się nazywa

skrzydła,

wspólna wieczerza. Są sami mężczyźni, z kobiet pojawi się chyba płatna flet-nistka, która przygrywa po kolacji. Goście piją, śpiewają, niekiedy gospodarz wzyVa jakiegoś sztukmistrza lub tancerkę i przez godzinę trwa widowisko, jak u nas w cyrku lub w kabarecie. Rzadko dochodzi do pijaństwa; wino podaje się zmieszane w dwóch trzecich z wodą. Jeśli towarzystwo składa się z ludzi o głębszym umyśle, wywiązuje się inteligentna rozmowa, w rodzaju tej, którą Platon uwiecznił w swej „Uczcie“.

Podobne zabawy rozpoczynały się zazwyczaj wcześnie, w porze naszej popołudniowej herbaty, aby można je było skończyć przed nocą. Zwłaszcza kto mieszkał daleko, śpieszył się do domu. Miasto nie było oświetlone. Po ciemnych ulicach szło się z latarką lub z pochodniami, które nieśli niewolnicy. W godzinach, w których dziś są otwarte teatry, a restauracje zaczynają się dopiero zapełniać, starożytne Ateny już spały. Mury miasta zamknięto, po pustych ulicach odzywały się kroki łuczników scytyjskich, którzy pełnili służbę policyjną. Domy trwały w zupełnym mroku, tylko tu i ówdzie płonęły małe lampki oliwne, przy których jakaś myśl samotna pracowała nad wy-powiadającem ją słowem.

Wiekuiste życie Aten.

To jest chwila wiekuistego życia Aten. Gdybyśmy w taką chwilę weszli, zobaczylibyśmy w blasku gwiazd jakby samą duszę miasta. Oto noc ukryła w swych fałdach zaniedbane ulice i nędzne domy, nie widać ich prawie, nikną, przytłoczone obecnością świątyń, kolumn, posągów. Ogromny obszar piękna wyłania się z ciemności, jak ląd nieznany. Skała Akropolu podnosi szlachetne marmury Partenonu niby hymn majestatyczny. A wdole, pośród uśpionego tłumu, czuwają dusze niespokojne i natchnione które ten swój świat przeniosą ponad otchłanią śmierci.

Ateny, które od V wieku przed Chr. były stolicą umysłową cywilizacji starożytnej, we wczesnem średniowieczu zgasły, przechodząc smutne losy wojen i podbojów i nie będąc już niczem, jak tylko strzępem ziemi o niewielkiej wartości. W książkach i w pamięci ludzkiej żyło miasto starożytne na-kształt mitu, miasto sztuki, poezji, filozof j i, tak piękne i nierzeczywiste, jakby nigdy nie istniało. Zaprzestano szukać jego dawnego miejsca, na mapach XVIII wieku często pomijano jego nazwę, której, zdawało się, nic już nie wskrzesi. Podróżnicy, idąc śladem ruin, zaglądali w te strony, ale nim słońce zaszło, umykali przed malarją. Zewsząd tchnęło śmiertelną pustką i jakby życie wróciło do początków, nędzna wioska albańska przylgnęła do stoków Akropolu.

Wskrzeszenie Aten.

Jakże się więc stało, że dziś jest tu miasto liczące zgórą pół miljona mieszkańców, o domach i gmachach wykładanych tym samym marmurem pentelickim, z którego budowano świątynie bogów, i że w obłędnym, rwącym zgiełku idzie ono ku nowej, nieoczekiwanej przyszłości? Stało się to z woli pierwszego króla odrodzonej Grecji, który w początkach XIX wieku postanowił założyć stolicę właśnie na tern pustkowiu. (Tabl. 48 b). Uważano to za niedorzeczność, jak zwykle to, co idzie z prawdziwego natchnienia. Król jednak uparł się, czując, że idea znaczy więcej, niż wszelkie obliczenia rozsądku. Zdawało się, że duchy tego miejsca, wszystkie szlachetne cienie minionych czasów śpieszą mu z pomocą. Kraj ubogi, na-wpół bezludny, wyniszczony wielowiekową okrutną niewolą, poprostu z niczego stworzył stolicę, zdolną sprostać najbardziej wymagającym pojęciom o mieście europejskiem. j, Parandowski.

Z bardzo bogatej literatury o Grecji, w której oczywiście znaleźć można szczegóły o Atenach, warto przedewszystkiem przeczytać następujące książki : T. S i n-k o : Od Olimpu do Olimpji, Książnica-Atlas, Lwów-Warszawa 1928. T. Zieliński: Świat antyczny. Grecja niepodległa. Warszawa 1933. (Jeden z rozdziałów tej książki jest zatytułowany: Wędrówka po Atenach). J. Parandowski: Dwie wiosny. Warszawa 1927.

ATLANTYK. Długie wieki upłynęły, zanim mieszkaniec Europy odważył się wypłynąć na dalekie pustkowie oceanu Atlantyckiego. Od niebezpiecznej wyprawy odwodziły lekkomyślnego śmiałka i głuchy szum wód, i łoskot fal uderzających w czasie burzy w skalisty ląd, i gęste mgły, nieprzeniknionym całunem okrywające często wody i ziemię — nie dodawały mu też otuchy bezmiary wód niebiesko-zielonego koloru, rzadkość spotykanych wysp, a wkońcu przeciwne, bo przeważnie zachodnie wiatry. Wielki „ocean Zachodni“ (tak go bowiem przez jakiś czas nazywano w odróżnieniu od „oceanu Wschodniego“ czyli Indyjskiego) stał się zczasem miłym tematem różnych baśni, których celem było przedstawić wszelkie możliwe i niemożliwe niebezpieczeństwa żeglugi po tej wodzie. Smoki i olbrzymie węże morskie miały porywać żeglarzy. Z powodu gorąca w strefie równikowej topić się szybko miały gwoździe, nity i wszelkie spojenia żelazne, tak że statek, tracąc trzymającą go więź, musiał się rozpaść niebawem. Nie dziw, że przez długie wieki żegluga trzymała się kurczowo wybrzeży oceanu oraz wysp przybrzeżnych. Na niechybną, jak sądzono, śmierć nikt się narażać nie chciał.

Najbardziej uczęszczany szlak wodny.

Co za różnica w stosunku do dzisiejszego stanu rzeczy! Mnóstwo okrętów, od najmniejszych do największych, kraje ocean we wszystkich kierunkach. Pełno portów, położonych po obu stronach oceanu, rozbrzmiewa gwarem i ruchem życia. Kilkadziesiąt tysięcy ludzi przebywa stale na oceanie ; jedni tylko przez ocean przejeżdżają, inni natomiast łowią tu ryby i wielkie ssaki morskie, pełnią obowiązki strażnicze i t. p. Ocean nie jest dziś „pusty“ i „bezludny“. Co chwila ukazuje się na nim zdała święcące białe płótno okrętu żaglowego lub gruby kadłub i komin potężnego parowca. Nie na tern jednak koniec. Przebywa się już ocean Atlantycki drogą powietrzną. Parę razy przeleciały ogromną przestrzeń wodną samoloty i wielkie sterówce powietrzne. Dla ułatwienia i ujednostajnienia owego ruchu buduje się nawet porty śródatlantyckie w postaci wielkich pływających platform, na których samoloty znajdą niebawem punkty oparcia i zaopatrzenia. Najwidoczniej jednak istniały dawniej jakieś przeszkody, skoro ów najbardziej obecnie uczęszczany z oceanów tak późno został odkryty i zdobyty.

Odkrycie oceanu.

Fenicjanie i Kartagińczycy, Grecy i Rzymianie z bojaźnią wielką przepływali słupy Herkulesa (Gibraltar). Jadąc wzdłuż wybrzeży, Kartagińczycy dotrzeć mieli do Sierra Leone na południu, podczas gdy Grecy dopłynęli z Marsylji aż na wyspy Szetlandzkie na północy. Tam na północy śmiali żeglarze skandynawscy poprzez Islandję i Gren-landję dostać się mieli około r. 1000 naszej ery do Ameryki Północnej. W zapomnienie jednak poszły ich odkrycia.

Dopiero w XV stuleciu następuje bliższe zapoznanie się z wodami oceanu Atlantyckiego. Mianowicie Portugalczycy, idąc za przykładem swego bohaterskiego króla Henryka Żeglarza, odkryli nieznaną dotychczas wschodnią część oceanu aż po przylądek Dobrej Nadziei w ciągu 52 lat (1434—1487), podczas gdy Hiszpanie, a za nimi Francuzi i Anglicy odkryli w ciągu 48 lat ( 1492—1540) zachodnią część Atlantyku. To też jesteśmy poniekąd zdumieni, gdy na mapie Diego Ribero z roku 1529 widzimy ocean Atlantycki w zarysach bardzo zbliżonych do obecnie nam znanych. Dalsze podróże i późniejsze odkrycia ustaliły już tylko mało nam znane szczegóły. Stwierdziły, jakie są prądy i wiatry na oceanie i jakie własności fizyczne wód powierzchniowych. Badania głębin oceanicznych i związków poszczególnych części oceanu ze sobą rozpoczęły się dopiero w połowie XIX stulecia i trwają po dzień dzisiejszy, przynosząc coraz to nowe odkrycia.

Ocean i morza poboczne.

Przedewszystkiem pokazało się, że ocean Atlantycki nie jest największym (106 milj. km²) z oceanów. W rzędzie wielkich mórz zajmuje drugie miejsce. Jest 11 razy większy od Europy, 2¹/2 razy większy od Azji, reprezentuje blisko ¹/₃ wszystkich wód oceanicznych. Ma jednak w porównaniu z tamtemi oceanami bardzo charakterystyczny kształt — długiej rynny, która poprzez biegun północny i równik oddziela t. zw. Stary Świat od Nowego Świata. Jeżeli pominiemy morza poboczne oceanu Atlantyckiego, to jego szerokość reprezentuje zaledwie ¹/₃ długości. Szerokość ta waha się między 2890 km w miejscu, w którem Afryka zbliża się najbardziej do Ameryki Południowej, a 6700 km między południowym cyplem Ameryki Południowej i Afryki. Odległość między Ameryką Północną a Irland ją wynosi 3375 km. Samoloty przeprawiły się przez ocean w podanych powyżej miejscach najwęższych. Z podłużnego kształtu oceanu wynika, że odległości od wybrzeży nie są na oceanie Atlantyckim tak wielkie. Przeszło 80°/₀ wód oceanu znajduje się w odległości mniejszej niż 1000 km od wybrzeży.

Uderzyć każdego musi wielkie rozczłonkowanie oceanu na półkuli północnej. Prawie wszystkie ważniejsze morza poboczne i wyspy leżą w tej części oceanu. Za największe morze poboczne (13,5°/o pow. oceanu) uchodzi t. zw. morze Lodowate Północne, zdegradowane niedawno z rangi samodzielnego oceanu do odnogi oceanu Atlantyckiego. Zkolei idą morza śródziemne amerykańskie : morze Karaibskie i zatoka Meksykańska (4,3°/₀ powierzchni oceanu), a potem dopiero morze Śródziemne europejskie wraz z morzem C z a r n e m (2,8°/₀ powierzchni oceanu). Nasz Bałtyk reprezentuje zaledwie niecałe ¹/₂°/₀ powierzchni Atlantyku. Razem na morza poboczne przypada 23°/₀ powierzchni oceanu. Powierzchnia wysp waha się między 0,5 km² do 2 milj. km². Naogół biorąc, jest tych wysp mniej, niż na innych oceanach. Słusznie przypuszczają, że mała ilość wysp na oceanie otwartym, a równocześnie dość duża ilość mórz pobocznych nie sprzyjała przez długi czas odkryciu tego oceanu.

Hipoteza Wegenera.

Kształt oceanu Atlantyckiego jest nie-tylko podłużny, ale w sposób bardzo charakterystyczny zgięty. Przypomina literę S, przyczem zarysy naprzeciwległych wybrzeży wzajemnie sobie odpowiadają. Ten szczegół skłonił, między innemi, uczonego niemieckiego Wegenera do postawienia śmiałej hipotezy, że ocean Atlantycki powstał przez rozdarcie skorupy ziemskiej i przez powolne odsuwanie się lądu amerykańskiego od Europy i Afryki. Czy tak istotnie

34.0%o <33.0 34.0

34.s 35.o    36.0 >374

36.0 35.0    36.0    >373

36.0

<3S.o 34i

1000

1000

2000

(35 a.

■A

2000

3000

3000

4000

4000

5000

5000

6000

pasa

60*

10° 0° 10° 20*

6000

Hyc. 67. Schemat cyrkulacji wód w głębi oceanu Atlantyckiego wzdłuż 30° dł. zach. Gr.

było, muszą dopiero potwierdzić szczegółowe badania.

Potężne łańcuchy górskie na dnie oceanu.

Znamy jednak inny niezwykle ciekawy szczegół z konfiguracji dna oceanu. Oto jego środkiem, a równolegle do wybrzeży zachodnich i wschodnich, biegnie z północy na południe wał, zwany „progiem atlantyckim“. Wiemy obecnie, że jest to potężny system górski, który znajduje się w głębokości od 5000 do 2500 m. System ten dzieli się miejscami na trzy pasma górskie, z których środkowe jest najwyższe. Czy ów nieznany system dopiero wyłania się powoli z toni morskiej, czy też przeciwnie zapada w morze, trudno narazie odpowiedzieć. Niektórzy łączyć z nim usiłują tajemnicze losy Atlantydy.

W następstwie takiej budowy dna ocean Atlantycki podzielony został na dwa równoległe do siebie pasy zagłębień, w których się znajdują największe (13.400—7000 m) głębie oceaniczne. Zagłębienia zachodnie mają postać mniej więcej jednolitej, rynny, podczas gdy zagłębienia wschodnie i północne rozkładają się na szereg kotlin głębinowych, oddzielonych od siebie wysokiemi progami. Progi te powstrzymują ruchy przemieszczające wód.

Ruchy mas wodnych i powietrza.

Owe ruchy oraz natura wód oceanu Atlantyckiego zostały dopiero w latach ostatnich bliżej poznane. Dziś wiemy, że ocean Atlantycki to nie jakiś spokojny zbiornik wodny, w którym tylko na powierzchni woda jest w ruchu dzięki falom i prądom. Jest to zbiorowisko wód słonych, w których odbywają się tak potężne przesunięcia mas wodnych, jakie trudno sobie nawet wyobrazić. Wody środko-wej i południowej części oceanu wykazują cztery nawarstwienia, które różnią się między sobą tak zawartością soli, jak i temperaturą. Te odrębne nawarstwienia przypisać należy oceanicznej cyrkulacji wgłębnej. W stosunku do tego ruchu wód znany nam układ prądów równikowych i innych, nie wyłączając potężnego prądu Zatokowego (Golfstromu), odgrywa rolę dość skromną z tego względu, ponieważ odbywa się w cienkiej zaledwie warstwie wód (do 600 m). W głębokości 600 do 1200 m przesuwa się zimny prąd A n-t a r k ty c z n y aż do 10° szer. pn., podczas gdy w głębokości od 1200 do 4000 m wody posuwają się z pod 35° szer. pn. na południe, jako t. zw. Północno-Atlantycki prąd głębinowy. Pod tym prądem zimne wody od Antarktydy płyną znowu ku północy.

Jest rzeczą charakterystyczną, że ruchy tych wód nic sobie nie robią z równika i nie stosują się do tej symetrji, jaką mimo wszystko widzimy na powierzchni oceanu.

Nie stosuje się także do równika układ mas powietrznych nad oceanem. Wpobliżu równika bowiem walczą niejako ciągle ze sobą masy powietrzne, pędzone przez passaty: północno-wschodni i południowo-wschodni, a wzmacniane lub osłabiane przez masy powietrza w szerokościach wyższych.

Na tle odwiecznej cyrkulacji wód w oceanie i na tle owej walki w atmosferze urasta ocean Atlantycki na pierwszorzędny czynnik rozstrzygający o klimacie otaczających go kontynentów. Przepojone bowiem parą wodną lub ogrzane w ciepłych strefach lub nad ciepłemi prądami masy powietrzne, o ile dostaną się na sąsiedni ląd, przynoszą ze sobą „klimat oceaniczny“, t. j. właściwy oceanowi, i przeciwstawiają się klimatowi właściwemu kontynentom. Łagodny na-ogół klimat Europy jest darem oceanu Atlantyckiego. Poważnie też myśli się już o wyzyskaniu różnicy temperatury wód oceanicznych dla celów wytwarzania energji cieplnej.

Fauna oceaniczna.

W związku z cyrkulacją oceaniczną oraz warunkami klimatycznemi pozostaje życie w oceanie. Jakkolwiek masy wodne w całości są przepojone drobnoustrojami, to jednak znaczenie dla człowieka posiada tylko fauna na j górniej-szych warstw. W rachubę wchodzą bogate w ryby chłodne wody podbiegunowe północne, tak po stronie europejskiej, jak po stronie amerykańskiej. Z wytępieniem na tych morzach wielkich ssaków morskich przeniosło się łowiectwo wielorybów, fok i t. p. zwierząt na wody podbiegunowe z Atlantyku południowego. Stwierdza się, niestety, powszechnie ubywanie zwierząt w Atlantyku, wywołane nielitościwem i systematycznem ich tępieniem oraz spóźnioną ochroną. Ocean Atlantycki odgrywa w gospodarce światowej bardzo poważną rolę, skoro się ocenia wartość połowów na nim dokonywanych na blisko 5 mil jardów złotych rocznie.

Wędrówki ludów przez ocean.

Ale daleko ważniejszą jest rola komunikacyjna tego oceanu. Minęły owe czasy, kiedy ocean stanowił wielką tamę, oddzielającą Europę od Ameryki. Dziś jest to mare internum — morze śródziemne między Starym a Nowym Światem. Nowy Świat, położony na przeciwległym brzegu oceanu, stał się upragnionym celem wędrówek całych narodów. Największe ruchy ludzkości, jakie zna historja, szły przez ten właśnie ocean. Francuzi i Anglicy opanowali Amerykę Północną, Hiszpanie i Portugalczycy Ameryki Środkową i Południową. Szukając dla siebie po drugiej stronie oceanu ziem, klimatów i warunków najodpowiedniejszych, przenosiły się europejskie ludy nadatlantyckie na kontynent amerykański, kładąc podwaliny naprzód pod kolon je, a pod wpływem ruchów wolnościowych w Europie pod niezawisłe państwa, wielokrotnie nieraz przewyższające kraje macierzyste.

Dzięki oceanowi Atlantyckiemu zeuropeizowała się Ameryka. Powstały nowe rasy mieszane i nastąpiło niejako przedłużenie Europy i jej kultury ku zachodowi. Nad oceanem Atlantyckim zrodziła się i rozwinęła idea opanowania przez Europę całego świata. A jakkolwiek Afryka, mimo całkowitego prawie opanowania jej przez „białych“, pozostała nadal „czarnym kontynentem“, to jednak ocean Atlantycki można śmiało nazwać „białym“, t. j. bez zastrzeżeń opanowanym przez przedstawicieli rasy

sowany.

białej. Wątpliwą wydaje się rzeczą, czy w przyszłości stan ten ulegnie jakimś zmianom.

Nastąpił bowiem w strefie umiarkowanej północnej, którą ocean przecina, a na obu jego wybrzeżach tak wielki rozwój sił gospodarczych i ludzkich, jakiego nie było jeszcze w historji. Tu zrodziła się materjalna kultura ogólnoświatowa, która bliska jest opanowania całej ziemi. Wywołało to potrzebę potężnych związków komunikacyjnych, tak że północna część oceanu Atlantyckiego (między równikiem a 50° szer. pn.) uchodzić słusznie musi za najbardziej uczęszczaną część mórz. Nad nią leżą największe porty świata, w jej pobliżu powstały najważniejsze obszary przemysłowe i wielkie metropolje handlowe. Mnóstwo linij okrętowych utrzymuje stałą komunikację ze wszystkiemi ogniskami życia gospodarczego, pełno kabli, a nawet telegrafów i telefonów bez drutu łączy Europę z Ameryką. Nie trzeba dodawać, że najbardziej uczęszczanemi są morza śródziemne, wody przybrzeżne, nawet wielkie rzeki i wielkie jeziora po jednej i po drugiej stronie oceanu. Komunikacyjnie zaś bierne są wody północne strefy podbiegunowej, gdzie w żegludze przeszkadzają częste mgły, lody i bezludzia, oraz wody południowe oceanu, gdzie napięcie gospodarcze między Afryką a Ameryką Południową jest jeszcze bardzo słabe.

Ocean Atlantycki ze swojemi morzami pobocznemi jest dziś wielką drogą na świat, którą ludy w konkurencyjnym wyścigu starają się jak najszybciej przebyć. Olbrzymi został uczyniony na tern polu postęp, skoro pojemność okrętów od 280 t, bo tyle wynosił okręt admiralski Kolumba, wzrosła do blisko 60.000 t, kiedy żagle zostały zdeklasowane i ustąpić musiały miejsca maszynie parowej i motorom, kiedy czas podróży z jednego brzegu oceanu na drugi liczy się już na dnie, a nie na tygodnie.

Atlantyk i wolność mórz.

Z krzyżujących się na Atlantyku interesów różnych ludów musiała wyróść idea zupełnej swobody żeglugi po otwarłem morzu. Ocean Atlantycki stoi otworem dla każdego. Mimo to jednak narody morskie umiały opanować zręcznie jego wybrzeża i ważniejsze na nich przejścia. Tedy zupełna wolność oceanu Atlantyckiego długo jeszcze będzie jednym z ideałów ludzkości. Naród nasz, nad jedną z odnóg tego oceanu odwiecznie osiadły, jest też w zupełnej swobodzie ruchów na oceanie żywo zaintere-

St. Pawłowski.

Niewiele marny po polsku książek o Atlantyku. Najciekawsze dla młodego Czytelnika będą opisy podróży, a mianowicie : A. G e r b a u 11 : Sam przez Atlantyk. Warszawa 1929 i W pogoni za słońcem. Dziennik okrętowy, cz. I. Warszawa 1930. T. Dębicki: Z dziennika marynarza. Na pokładzie „Lwowa“ z Gdańska do Rio de Janeiro i zpowrotem. Kraków-Warszawa 1925.

ATMOSFERA ZIEMI. Powierzchnia naszego globu ziemskiego otulona jest warstwą gazową, znaną nam pod nazwą powietrza lub atmosfery. Nauka o zjawiskach w atmosferze Ziemi nosi nazwę meteorologji (-» Meteorolog ja).

Skład powietrza.

Powietrze jest mieszaniną wielu gazów. - Najważniejszemi składnikami suchego powietrza są: azot (78°/₀), tlen '(20°/o) i argon (1 °/₀). W nieznacznej ilości występują w atmosferze: dwutlenek węgla, neon i wodór. Ponadto w skład atmosfery wchodzi w zmiennej ilości para wodna (od 0°/₀ do 4°/₀) oraz pył rozmaitego pochodzenia.

Stratosfera.

Wszystkie opisane wyżej ruchy powietrza oraz chmury istnieją tylko w dolnych warstwach naszej atmosfery» t. j. w troposferze, która jakkolwiek rozciąga się tylko do 11 km nad powierzchnią Ziemi, zawiera 80°/₀ całej masy atmosfery. Ponad troposferą rozciąga się na wiele setek kilometrów rozrzedzona górna warstwa atmosfery, stratosfera. W warstwie tej nie powstają już prądy pionowe powietrza, niema więc tam i chmur. Temperatura tej warstwy jest prawie stała i wynosi w dolnych warstwach stratosfery —55° C.

Wiadomości o górnych warstwach naszej atmosfery zawdzięczamy prze-dewszystkiem badaniom lotniczym. Tą

Ciśnienie powietrza.

Gruba warstwa powietrza, zalegająca całą kulę ziemską, posiada znaczny ciężar i wywiera dlatego silne c i-śnienie na przedmioty znajdujące się na powierzchni Ziemi. Siła ciśnienia powietrza na poziomie morza wynosi 1033 g na 1 cm² i jest równoważna ciśnieniu słupa rtęci o wysokości 760 mm. Innemi słowy, słup powietrza o podstawie równej 1 cm² i o wysokości sięgającej górnych kresów naszej atmosfery waży 1033 g. Mnożąc tę liczbę przez powierzchnię Ziemi, wyrażoną w cm², znajdujemy, że cała nasza atmosfera waży 5,1 X 10¹⁵ tonn. Jest to jedna miljonowa część wagi stałego globu ziemskiego.

Ciśnienie powietrza słabnie, im wyżej wznosić się będziemy w atmosferze. Spadek ciśnienia w dolnych warstwach atmosfery wynosi około 9 mm słupa rtęci na 100 m, na wysokości więc 1 km panuje ciśnienie około 670 mm, na wysokości 2 km — około 600 mm i t. d. W odległości 11 km od powierzchni Ziemi ciśnienie wynosi 170 mm, a więc tylko 22°/₀ ciśnienia panującego na poziomie morza.

Temperatura powietrza.

W miarę oddalania się od powierzchni Ziemi powietrze staje się ponadto coraz chłodniejsze. Spadek temperatury w dolnych warstwach atmosfery wynosi blisko 6° na 1 km. Już więc na wysokości kilku kilometrów nad poziomem morza temperatura bywa przeważnie poniżej zera i to jest przyczyną wiecznych śniegów na szczytach wysokich gór.

Troposferą.

Powietrze osiąga najniższą temperaturę (około —55° C) na wysokości około 11 km. Wyżej temperatura już nie opada, lecz prawdopodobnie powoli wzrasta. Dolna warstwa atmosfery, rozciągająca się do wysokości 11 km, nosi nazwę t r o p o s f e r y. Jest to dziedzina żywego ruchu powietrza oraz chmur, które powstają przy pionowych prądach powietrza. Siłą, która wprawia w ruch ogromne masy powietrza, jest promieniowanie naszego Słońca. Nagrzane przy powierzchni Ziemi powietrze staje się lżejsze i wznosi się dlatego dogóry; wobec spadku ciśnienia w miarę wzrostu wysokości powietrze się rozpręża i wskutek tego się ochładza. Z powodu obniżenia się temperatury powietrze staje się cięższe, wskutek czego opada nadół; w ten sposób odbywa się pionowa cyrkulacja powietrza. — Jeżeli ciepłe wznoszące się powietrze zawierało znaczną ilość pary wodnej, to podczas ochładzania się w górnych warstwach para ta musiała się wydzielić w postaci drobnych kropelek wody lub igiełek lodu, tworząc w ten sposób chmurę (—» Chmury).

Obok prądów pionowych istnieją jeszcze w troposferze silne prądy poziome, które nazywamy wiatrami (-> Wiatry).

drogą udało się zebrać dane o atmosferze do wysokości 35 km. Zwykłe samoloty i balony sterowe nie przelatują ponad granice troposfery, w kilku jednak przypadkach udało się lotnikom przeniknąć w głąb stratosfery. Największą wysokość osiągnął w latach 1931 i 1932 Piccard ze swymi asystentami, dolatując specjalnie skonstruowanym balonem do wysokości 16 km, a więc 5 km ponad troposferę. Wyżej ludzie dotychczas nie dotarli, dotarły natomiast do dalszych rozrzedzonych warstw aż do wysokości 35 km balony-sondy, które zawierały instrumenty, t. zw. meteorogra-f y, notujące automatycznie ciśnienie, temperaturę i wilgotność powietrza. Balon taki na pewnej wysokości, którą odczytać możemy z wykresu ciśnienia na taśmie meteorografu, pęka, me-teorograf zaś, zaopatrzony w spadochron, spada na ziemię. Z wykresów na taśmie dowiedzieć się możemy o wielkości ciśnienia, temperatury i wilgotności powietrza w różnych warstwach. Z takich badań wiemy, że temperatura tych warstw stratosfery, do których docierały balony-sondy, wynosi —55° C. Wyżej, jak wykazują rachunki teoretyczne, temperatura powinna się zwolna podnosić, dochodząc do —19° w odległych warstwach stratosfery.

Co to jest zmierzch.

Pewne wiadomości o warstwach atmosfery leżących poza granicą, do której dotarły balony-sondy, zdobywamy na podstawie obserwacji zjawisk astronomicznych, jakie dostrzegamy w górnych warstwach atmosfery. Najpospo-litszem zjawiskiem, które oglądać możemy codzień, jest zmierzch. Wszyscy wiemy, że po zachodzie Słońca, pomimo że promienie słoneczne bezpośrednio już nie docierają do nas, ciemność zapada stopniowo, powoli, nie zaś natychmiastowo. Zjawisko to jest wywołane przez odbicie światła słonecznego od cząstek powietrza. Z czasu trwania zmierzchu obliczyć można, że jeszcze na wysokości 80 km, pomimo że ciśnienie powietrza wynosi tam zaledwie 0.01 mm, powietrze jest dostatecznie gęste, abyśmy mogli obserwować odbite promieniowanie Słońca.

Meteory.

O jeszcze wyższych warstwach atmosfery dowiadujemy się z przelotów m e-t e o r ó w, gości przybywających do nas z przestrzeni międzyplanetarnych. Meteory są to drobne kamyki, które wpadają do naszej atmosfery z ogromną prędkością (około 40 km/sek) i rozżarzają się przytem wskutek tarcia o cząsteczki powietrza do znacznej temperatury, wywołując zjawisko smugi świetlnej na niebie. Zjawiska takie dostrzegać możemy każdego pogodnego wieczoru. Dało się obliczyć (—»Meteory), że meteory pojawiają się na wysokości 130 km, czyli że na tej wysokości bardzo rozrzedzone powietrze, którego ciśnienie wynosi tam mniej niż 0,005 mm słupa rtęci, jest zdolne wywołać rozżarzenie przelatującego meteoru.

Zorza polarna.

W tych samych dziedzinach atmosfery, powyżej 80 km nad powierzchnią Ziemi, powstają bardzo efektowne zjawiska zórz polarnych, których wysokość sięga aż do 800 km. Atmosfera nasza jednak na tej wysokości jeszcze się nie kończy, są bowiem pewne dane przemawiające za tem, że nawet na wysokości 2.000 km są wyraźne ślady gazów atmosferycznych. Wyraźnej granicy nasza atmosfera właściwie nie posiada; gęstość gazów w miarę wzrostu odległości od powierzchni Ziemi stopniowo się zmniejsza, póki nie osiągnie tej wartości, jaką posiada materja wypełniająca przestrzeń międzyplanetarną. Należy zauważyć, że skład najwyższych warstw stratosfery jest odmienny od składu dolnych warstw stratosfery oraz troposfery. Taka wyraźna i dość ostra różnica między obu warstwami stratosfery rozpoczyna się na wysokości 70—80 km nad powierzchnią Ziemi. Ciężkie gazy, jak tlen i azot, znikają tu zupełnie, pozostaje zaś prawie wyłącznie lekki wodór. Niektórzy więc badacze, opierając się na tej wybitnej różnicy, jaka istnieje pomiędzy warstwami atmosfery poniżej oraz powyżej 80 km, nazywają stra-tosferą tę warstwę, która leży na wysokościach od 11 do 80 km. Leżąca zaś nad nią warstwa nosi niekiedy nazwę atmosfery wodorowej.

Wpływ powietrza na promienie świetlne.

Zajmijmy się teraz zagadnieniem, jaki wpływ wywiera nasze powietrze na promienie świetlne, które docierają do nas z ciał niebieskich po przedarciu się przez grube warstwy gazów atmosfery. Przedewszystkiem powietrze z a-ł a m u j e światło, przyczein załamanie to jest tern silniejsze, im niżej nad horyzontem świeci dane ciało niebieskie. Zjawisko załamania promieni świetlnych w atmosferze nosi nazwę r e-frakcji. Promienie świetlne biegnące ku nam od ciał świecących nad na-szemi głowami nie ulegają prawie wcale załamaniu, a więc nie zmieniają kierunku. Natomiast promienie światła biegnące poziomo doznają najsilniejszego załamania, wskutek czego kierunek ich zmienia się znacznie. Przykładu refrakcji dostarcza nam zniekształcenie tarczy słonecznej, jakie obserwujemy wkrótce po wschodzie Słońca lub na krótko przed jego zachodem. Tarcza słoneczna, w rzeczywistości zupełnie okrągła, wydaje się spłaszczona, a to dlatego, że promienie świetlne biegnące od górnego brzegu Słońca załamują się słabiej, niż promienie wysyłane przez dolny brzeg Słońca.

Promień świetlny ulega w naszej atmosferze nietylko załamaniu, lecz również osłabieniu, i to tern silniejszemu, im dłuższą drogę promień światła odbyć musi w atmosferze. Tak samo więc, jak i w przypadku refrakcji, najsilniejszy efekt osłabienia światła zachodzi u ciał świecących nisko nad horyzontem. Osłabienie to, które nazywamy ekstynkcją, bywa bardzo zmienne; nadzwyczaj silnie działa ono w wielkich miastach, gdzie powietrze jest zanieczyszczone dymem i kurzem, najsłabiej zaś na szczytach gór, skąd oko nasze może dostrzegać znacznie więcej gwiazd na czystem tle nieba, niż z miasta. Nietylko jednak ogólnemu osłabieniu ulega promieniowanie przechodzące przez naszą atmosferę; pewnych promieni powietrze nie przepuszcza wcale. Jak wiadomo z optyki, światło białe rozszczepia się w spektroskopie na szereg barw przebiegających od czerwieni do fioletu. Długość fali świetlnej, od której zależy barwa, zmniejsza się, gdy barwa zmienia się, jak w tęczy, od czerwieni poprzez kolor żółty, zielony i niebieski do fioletu. Atmosfera nasza z łatwością przepuszcza promieniowanie długofalowe (czerwone i żółte), trudniej zaś przechodzi przez nią promieniowanie o krótszej fali (niebieskie i fioletowe). Tern się tłumaczy barwa ciał niebieskich świecących nisko nad horyzontem, np. Słońca i Księżyca. Wobec całkowitego prawie rozproszenia krótkofalowego promieniowania docierają do nas wtedy tylko promienie czerwone i żółte i dlatego tarcze Słońca i Księżyca nisko nad horyzontem mają barwę czerwoną.

E. Rybka.

Cząsteczki powietrza rozpraszają krótkofalowe promieniowanie we wszystkich kierunkach. Rozproszenie to jest odwrotnie proporcjonalne do czwartej potęgi długości fali świetlnej, a więc z pośród widzialnych promieni najsilniejszemu rozproszeniu ulegają promienie niebieskie i fioletowe. To roz

proszone światło oglądamy podczas pogodnego dnia jako błękit nieba.

Jak wiadomo z optyki, długości fal promieniowania widzialnego zawarte są w granicach od 0,4 mikrona do 0,8 mikrona (1 mikron = rö\n» mm). Lecz promieniowanie świetlne, które dostrzegać możemy naszym wzrokiem, jest zaledwie drobną cząstką promieniowania całkowitego, istnieją bowiem zarówno fale dłuższe, jak i krótsze od promieniowania widzialnego (-» Światło widzialne i niewidzialne). Fale krótsze od 0,4 mikrona noszą nazwę ultrafioletowych (pozafioletowych). Atmosfera nasza przepuszcza drobną cząstkę tych promieni w granicach od 0,3 mikrona do 0,4 mikrona. Wszystkie fale krótsze od 0,3 mikrona są całkowicie pochłonięte przez ozon, znajdujący się w dość znacznych ilościach w górnych warstwach atmosfery. Ma to niezmiernie doniosłe znaczenie dla rozwoju życia na Ziemi. Jakkolwiek bowiem promieniowanie słoneczne jest źródłem istnienia życia organicznego na Ziemi, to jednak silne promieniowanie poza-fioletowe działa zabójczo na wszystkie organizmy. Gdyby np. atmosfera nasza stała się nagle przepuszczalną dla fal krótszych niż 0,3 mikrona, to życie zamarłoby na Ziemi we wszystkich odmianach.

S. Hłasek-Hłasko: Wskazówki meteorologiczne w zastosowaniu do praktyki wojennej. Warszawa 1926. P. Klein: Meteorolog ja ogólna. Przełożył R. Merecki. Warszawa 1915. Obie książki zawierają przystępnie podane wiadomości o budowie

niższych warstw atmosfery. K. Lisowski: Budowa atmosfery ziemskiej. Wszechświat Nr. 25    (1699). Warszawa 1928. 12 str.

Jest to naogół przystępny wykład nowoczesnych wiadomości o całej atmosferze. M. P. Rudzki: Zasady meteorologji. Warszawa 1917. Wykład o zjawiskach w atmosferze, ujęty ze stanowiska fizyki, na nieco wyższym poziomie. W. Smosarski : Mete-orologja 1924. Wykład ogólny. E. Stenz: Fizyka Ziemi. Wielka Przyroda Ilustrowana. Wyd. Wiedza o Polsce, zeszyt I i II. 1932. Artykuł zawiera m. i. najnowsze wiadomości o atmosferze Ziemi, podane w sposób przystępny.

ATOM. Odległe gwiazdy i mgławice, góry niebosiężne i oceany, człowiek i bakterje — wszystko zbudowane jest z atomów. Gdybyśmy przeniknęli myślą tajniki atomów, rozumielibyśmy pewno inaczej, niż dziś, przeszłość i przyszłość wszechświata, potrafilibyśmy powodować cudowne przemiany w organizmach żywych i moglibyśmy wywoływać wstrząśnienia ekonomiczne, produkując sztuczne złoto.

Nauka nie zapanowała wprawdzie w zupełności nad atomami, jednak to, co osiągnęła już w tej dziedzinie, jest imponujące. Mamy dziś całkowitą pewność, że atomy wszelkich pierwiastków posiadają analogiczną strukturę, że cała materja jest zbudowana według jednego planu — prawdopodobnie z jednakowych cegiełek. Znamy pozytywnie samorzutne przeobrażenia jednych atomów w drugie, obaliliśmy dogmat nauki XIX wieku o niezmienności pierwiastków, wyrzekliśmy się naiwnego wyobrażenia o atomie jako sztywnej kulce, zaczynamy rozumieć promieniowanie materji, a w przypadku atomów najprostszych potrafimy z ścisłością astronomiczną przewidzieć rodzaj światła wypromieniowywanego.

Postępy w poznaniu atomu stworzyły nowe dziedziny astronomji, wyjaśniły niektóre zjawiska fizjologiczne, przeobraziły krystalografję, wstrząsnęły głęboko chemją, wskazały matematykom nowe tematy do rozmyślań. Jeden z wybitnych chemików zatytułował niedawno dzieło swoje nie chemją fizyczną, lecz — fizyką chemiczną. Gdy fizyka odsłoni tajniki atomów i molekuł, chemją stanie się poprostu rozdziałem fizyki. Dziś daleko jeszcze do tego. Zdarza się jednak już obecnie, że mechanika atomów wskazuje nowe drogi badaniom chemicznym. Tak np. przewidziano teoretycznie istnienie dwóch odmian wodoru, poczem wykryto je doświadczalnie. Chemicy, posługując się tym gazem w niezliczonych eksperymentach od lat stu kilkudziesięciu, nie domyślali się nawet rzeczonego faktu.

Atomistyka współczesna to dziedzina, w której subtelne metody eksperymentowania splatają się z polotem wyobraźni twórczej i przenikliwą analizą matematyczną. Na niej koncentruje się dziś uwaga świata uczonych.

Atomistyka dawniej a dziś.

Atomistyka jako teorja naukowa rozwinęła się dopiero w wieku XIX na gruncie zjawisk chemicznych. Wiadomo, że związki chemiczne otrzymujemy przez łączenie się ciał prostych, zwanych pierwiastkami.

Łączenie się pierwiastków zachodzi według ściśle określonych, niezmiennych praw ilościowych ; tak np. węgiel, łącząc się z tlenem, może dać albo tlenek węgla albo też dwutlenek węgla. W pierwszym przypadku trzy części wagowe węgla łączą się z czterema częściami wagowemi tlenu, w drugim na trzy części wagowe węgla przypada osiem części tlenu, t. j. dwa razy więcej, niż poprzednio. Części wagowe, w jakich łączy się jeden pierwiastek z drugim, dając kilka związków, wyrażają się zawsze stosunkiem prostym liczb całkowitych: 1, 2, 3... — nie spotykamy natomiast ułamków. Tę nieciągłość zjawisk chemicznych tłumaczymy najprościej, zakładając, że pierwiastki składają się z najmniejszych niepodzielnych cząstek, zwanych atomami. Tlenek węgla powstaje, gdy z jednym atomem węgla łączy się jeden atom tlenu ; w dwutlenku na jeden atom węgla przypadają dwa atomy tlenu. Stosunek ilości Wagowych tlenu musi się wyrażać liczbami całkowitemi, jeżeli atomy są niepodzielne i posiadają niezmienne masy.

W dalszem poznaniu faktów uzupełniono teorję atomistyczną dodatkowem założeniem, iż liczne gazy (wodór, tlen, azot, amonjak i t. p.) w stanie swobodnym składają się z drobin (molekuł), powstających przez połączenie dwu lub kilku atomów. Stosunkowo nieliczne gazy, jak np. hel, mają molekuły jedno-atomowe.

Równolegle z badaniami chemicznemi szły fizyczne. Szczegółowe prace pierwszej połowy XIX wieku wykazały niezbicie, że wszystkie gazy posiadają niemal jednakową ściśliwość (prawo Boy-le’a i Mariotte ’a) i jednakowo się rozszerzają przy ogrzewaniu (prawo Charles’a); znaleziono też i wspólność innych cech termicznych. Identyczne własności gazów różnorodnych wytłumaczyła t. zw. teorja kinetyczna. Według niej jednakowe objętości dowolnych gazów zawierają jednakową liczbę drobin. Molekuły gazu są od siebie zupełnie niezależne; poruszają się nader szybko ruchem jednostajnym, prostolinijnym. Uderzając o ściankę naczynia, w którem są zawarte, wywierają ciśnienie na nią; spotykając się między sobą, odskakują od siebie jak kule bilardowe. Gdy zmniejszamy objętość gazu, na każdą jednostkę objętości przypada więcej molekuł, ich uderzenia o ściankę stają się częstsze, ciśnienie rośnie zgodnie z prawem Boy-le’a. Gdy gaz ogrzewamy, powiększa się energja ruchu molekuł. Można wykazać matematycznie, że wynika stąd prawo Charles ’a.

Wyliczenia matematyczne, oparte na teorji kinetycznej gazu, prowadzą do wniosków, które na pierwszy rzut oka wydają się nieprawdopodobne, fantastyczne. Okazuje się, że 1 centymetr sześcienny powietrza w normalnych warunkach ciśnienia i temperatury powinien-by zawierać 2,7.10¹⁹ drobin (10¹⁹ jest to jedność z dziewiętnastoma zerami) ; molekuły te mają posiadać przeciętnie prędkość kilkuset metrów na sekundę (w przypadku azotu 453 metry na sekundę, w przypadku tlenu 425). Wynika stąd, że w sześcianku o krawędzi 0,01 mm (objętość łebka szpilki jest znacznie większa) tłoczyłaby się ilość molekuł stokrotnie przewyższająca liczebność ludności całej kuli ziemskiej. W takiej ciżbie molekuły obijają się ustawicznie jedna o drugą, liczba uderzeń pojedyńczej drobiny wynosi kilka mil jardów na sekundę. Ten zamęt drobin, którego nie jesteśmy w stanie sobie wyobrazić, nazwano chaosem molekularnym.

Szczególnie sceptycznie zapatrywano się na teorję kinetyczną gazów w końcu XIX wieku. Wydawała się ona sztuczną konstrukcją myślową. W naszem stuleciu sceptycyzm musiał ustąpić pod na-porem faktów.

Niezmiernie pomysłowemi doświadczeniami zdołano bezpośrednio zmierzyć prędkość molekuł niektórych metali, np. srebra w stanie lotnym, i znaleziono liczby zupełnie zgodne z przewidywaniami teorji kinetycznej. Okazało się, że prędkość drobin srebra w temperaturze 1200 stopni w.ynosi 580 metrów na sekundę, jest więc podobna do prędkości kuli karabinowej. Zbadano dalej tak zwane ruchy Browna, które bezpośrednio wynikają z chaosu molekularnego, stanowiąc jego konieczną konsekwencję (—» M. Smoluchowski). Nie mo-żerny już dziś wątpić o prawdziwości zasadniczych wyobrażeń teorji kinetycznej. Nie stanowi argumentu to, że drobin i atomów nie widzimy, że ich nigdy nie zobaczymy. Ktoś, kto jest „ślepą babką“, nie widzi współuczestników gry, jest jednak pewien, że są w pokoju, gdy słyszy ich szmery, przebieganie z jednego miejsca w drugie. Podobnie uczony, gdy dostrzega przez mikroskop chaotyczne, nigdy nie ustające ruchy brow-nowskie cząstek, z których np. składa się pył wielkomiejski, gdy stwierdza, że w myśl formuły Einsteina i Smo-luchowskiego wynikają one ściśle ilościowo z teorji kinetycznej, nie może nie wierzyć, że ruchy molekularne są czemś zupełnie realnem. Wyobrażenia atomistyczne nietylko zyskały w naszem stuleciu trwalsze podstawy doświadczalne, lecz zostały też rozszerzone i pogłębione. W XIX wieku uważano atom dosłownie za coś niepodzielnego. Dziś nauka zdołała rozbić atomy, rozłożyć je na części składowe. Dawna chemja odróżniała kilkadziesiąt pierwiastków i zakładała istnienie tyluż różnych odmian atomów. Obecnie wiemy, że wszelkie atomy składają się z jednakowych elementarnych części i są zbudowane według wspólnego planu.

Badając mechanikę atomu i ruchy jego części, wykryliśmy nowe tajniki natury, stwierdziliśmy, że w tym święcie pozamikroskopowym rządzą nieznane w świecie makroskopowym prawa ; w tej dziedzinie wreszcie napotkaliśmy fakty, które rzuciły nowe światło na potęgę i niemoc umysłu ludzkiego; okazało się, że wyobrażenia zaczerpnięte z naszego codziennego doświadczenia nie wystarczają do ujęcia w ramy myślowe zjawisk wewnątrzatomowych.

Części składowe atomów.

Kto w ciągu ostatnich lat zwiedzał wielkie miasta, tego na pewno uderzyły

1850

reklamy świetlne wyzyskuj.ące świecenie rozrzedzonych gazów pod wpływem przechodzenia elektryczności. Przyjrzyjmy się bliżej której z szklanych liter reklamy. Dostrzeżemy łatwo, że jej końce są połączone ze źródłem prądu elektrycznego wysokiego napięcia. Każdy gaz świeci inaczej : neon daje jaskrawe światło pomarańczowo-czerwone, argon niebieskie, para rtęci — zielone, hel — żółte. Zjawiska przechodzenia elektryczności przez gazy należą do najpiękniejszych, jakie zna nauka. W laboratorjum obserwujemy mnóstwo jeszcze piękniejszych i subtelniejszych szczegółów, których technika reklamowa nie zdołała dotychczas wyzyskać.

Przeszło siedemdziesiąt lat temu wykryto, że gdy się doprowadzi gaz w rurze szklanej do bardzo wielkiego rozrzedzenia, tak iż jego ciśnienie nie przewyższa setnych lub tysiącznych części milimetra słupa rtęci, świecenie gazu zanika prawie zupełnie, natomiast zaczyna świecić ścianka szklana naprzeciwko bieguna ujemnego, zwanego katodą. Nader wyraźnie uwydatnia się to w rurze szklanej kolankowej, jak ta, którą widzimy na ryc. 68.

Okazuje się, że to świecenie wywołują promienie niewidzialne dla oka, wysyłane przez katodę i wzbudzające świecenie szkła. Badania szczegółowe nad promieniami katodowemi wykazały, że składają się one z cząstek naelektryzo-

Promienie Katodowe

\.Swiecenle schmki

Ryc. 68.

wanych ujemnie. Co to za cząstki, pozostało niewyjaśnione prawie do końca XIX wieku; mniemano naogół, że to są naelektryzowane ujemnie atomy resztek gazu, pozostających w rurce, bądź też atomy płytek metalowych, połączonych z biegunami źródła prądu elektrycznego. Dopiero słynny uczony angielski J. J. Thomson wykazał w roku 1897, że cząstki promieni katodowych mają zawsze ściśle ten sam charakter, niezależnie od natury gazu napełniającego rurę i niezależnie od rodzaju płytek metalowych (elektrod). Te więc cząstki naelektryzowane ujemnie muszą istnieć w atomach wszelkich pierwiastków, muszą zatem stanowić część składową atomów. Thomson i późniejsi badacze, działając na promienie katodowe siłami elek-trycznemi i magnetycznemi, wykazali, że poddają się one niezmiernie łatwo działaniu tych sił; wynikało stąd, że te cząstki posiadać muszą niezmiernie małą masę. Wiemy przecież z codziennej obserwacji, że im mniejsza masa, tern łatwiej ciało poddaje się działaniu sił zewnętrznych. Piłkę spadającą możemy z łatwością odrzucić w dowolnym kierunku; nie jesteśmy w stanie uczynić tego, gdy mamy do czynienia ze spadającym głazem. Dokładne pomiary wykazały, że masa pojedynczej cząstki promieni katodowych równa się tylko ¹/ masy najlżejszego atomu, mianowicie — atomu wodoru.

Nie ulega zatem wątpliwości, że cząstki promieni katodowych stanowią cegiełki budowy wszelkich atomów. Nazwano je elektronami (-» Elektrony). Od chwili odkrycia elektronów musiał upaść dogmat niepodzielności atomów. Badania J. J. Thomsona dały początek nowej erze w naukach fizyczno-chemicznych.

Normalnie atom jest obojętny, musi więc zawierać prócz elektronów (ujemnych) również część naelektryzowaną

10000

dodatnio. Jaki jest stosunek przestrzenny obu rodzajów elektryczności? Zagadnienie to rozstrzygnął genjalny badacz angielski Ernest Rutherford (-»Rutherford). Według badań doświadczalnych Rutherforda elektryczność dodatnia zajmuje środkową część atomu i skupiona jest na niewielkiej przestrzeni; tworzy ona jądro atomu, elektrony ujemne zajmują natomiast zewnętrzną część atomu. Jądro oddzielone jest od elektronów znaczną przestrzenią pustą; atom ma więc strukturę luźną. Prawie cała masa atomu jest związana z elektrycznością dodatnią, skupiona zatem jest w jądrze atomu. Napomkniemy krótko o pracach doświadczalnych, które doprowadziły Rutherforda do jego wyobrażeń o atomie. Badał on wraz ze swymi uczniami przechodzenie t. zw. cząstek alfa przez mater ję. Cząstki alfa są to atomy helu, na-elektryzowane dodatnio (ściślej są to jądra helu). Ciała promieniotwórcze, np. rad, polon (-> Promieniotwórczość, Rad), wyrzucają cząstki alfa, obdarzone olbrzymią prędkością kilkunastu tysięcy kilometrów na sekundę. Cząstki alfa, wysyłane przez pierwiastki radjoaktyw-ne, są więc pociskami atomowemi, których prędkość przewyższa tysiące razy prędkość najszybszych pocisków artyleryjskich. Schemat doświadczeń Rutherforda wyjaśnia ryc. 69.

Preparat radu umieszczono w osłonie ołowianej, która przepuszczała cząstki alfa tylko w jednym kierunku. Napotykały one na swej drodze cieniutki listek metalu (np. niemal przezroczysty listek złota). Okazało się, że cienkie warstewki metalu przepuszczają przeważną część cząstek alfa po linji prostej. Nieliczne tylko (zaopatrzyliśmy je na rysùnku strzałkami) odchylają się od kierunku pierwotnego i ulegają rozproszeniu. Otóż gdyby atom nie miał struktury luźnej, gdyby pomiędzy jądrem a elektronami

Ciotki listel; złota

Osłona' ołowiana

Ciastki cdfa

Ryc. 69.

nie było dużej przestrzeni swobodnej cząstki alfa nie mogłyby w znacznej liczbie przechodzić przez listek metalu. Odchylenie cząstek alfa od biegu prostolinijnego wynika z odpychania ich przez jądro atomu (cząstki alfa i jądro niosą ładunki dodatnie, a jak wiadomo, ładunki jednoimienne odpychają się). Ryc. 70 wyjaśnia odchylenie cząstek alfa przez jądro.

Przechodząc tuż wpobliżu jądra w okolicy punktu a, cząstka alfa ulega tak silnemu odpychaniu, że droga jej zagina się łukowato ; kąt odchylenia wynosi ft. Jądro musi być bardzo maleńkie, albowiem niektóre (coprawda bardzo nieliczne) cząstki alfa są odchylone o duże kąty^, co, jak wynika z równań matematycznych, jest możliwe tylko przy bardzo małych rozmiarach jądra.

Z badań Rutherforda wiadomo, że średnica jądra nie przewyższa */ średnicy atomu. Teorja kinetyczna gazów uczy, że średnica atomu ma rozmiary rzędu ^ cm. Średnica jąder atomów ciężkich, np. złota, srebra, wynosi około ^ cm, promień elektronów jest

Jadro atomu

°\Cmetko alfa

Ryc. 70.

1.008

3 LI

6.94

11 Na

23.00

19 K

89 10

29 Cu 63.55

37 Rb

85.43

47 Ag

107.88

55 Cs 132 81

79 Au

197.2

87 —

II

4 Be

9.02

12 Mg

24.30

20 Ca 40.09

30 Zn

65.38

38 Sr

87 63

48 Cd 112 40

56 Ba

187.36

80 H

200.

88 Ra

22597

III

IV

VI

VII

Villa VlIIb Ville

2 He

4.00

10 82

1200

14 01

80

16 00

19.0

10 Ne

20.18

13 Al

26.97

14 SI 2808

15 P

30.98

16 S

3206

17 Cl

35.46

18 A

39.94

21 Sc 45.15

22 Tl

47.9

23 V

50.96

24 Cr 52 04

25 Mn

54.95

26 Fe 27 Co 28 NI 55 84    58 95    58 69

31 Ga 69.72

32 Oe

72.60

33 As

74.93

34 Se

79.2

35 Br

79.92

36 Kr

82.92

39 Y

88.93

49 In

114.8

ZIEMIE

IUADKIE

81 TI

204.3

89 Ac (227)

40 Zr 91.22

50 Sn 118.7

72 Hl

178 6

82 Pb

207.20

90 Th

232 12

41 Nb

93.3

42 Mo

96 0

43 Ma

44 Ru 45 Rh 46 Pd

101.65 102.9    106 7

51 Sb

121.76

52 Te 127 5

53 1

126.93

54 Xe 130 2

73 Ta

181.3

83 Bl

209 0

91 Pa

(231)

74 W

184 1

84 Po

(210 0)

92 U

238.18

75 Re

188.7 186.3    191 0

76 Os 77 Ir 78 Pt 1930    195 2

85 —

86 Rn

|222.0)

Ryc. 71. Tablica Mendelejewa.

rzędu ^5 cm. Liczby powyższe mają tylko charakter orjentacyjny, podstawy obliczenia nie są dość pewne. Wyobraźmy sobie, żeśmy powiększyli wszystkie rozmiary atomów tak, by jądro było wielkości okrągłego klombu z przed kościoła Zbawiciela w Warszawie; w tym wypadku elektrony znajdowałyby się dopiero w okolicy Krakowa. Ten przykład ilustruje luźną strukturę atomu, wbrew powszechnie przyjętym dawniej wyobrażeniom. Badania nad elektronami i jądrami atomowemi dały jeszcze jeden wynik doniosłości niezmiernej : dowiodły, że elektryczność posiada strukturę atomistyczną (-» Elektryczność), nieciągłą. Stwierdzono doświadczalnie, że istnieje pewien minimalny, niepodzielny już dalej ładunek elektryczny i że wszelkie inne ładunki są wielokrotnością tego ładunku elementarnego, który w dalszym wykładzie będziemy oznaczać literą e. Elektron posiada pojedynczy ładunek ujemny elementarny: —e. Przypuśćmy, że atom posiada N elektronów, w takim razie ładunek całkowity elektronów równa się —N . e. Jądro zobojętnia ładunek elektronów swoim ładunkiem dodatnim, musi zatem posiadać nabój +N.e. Czemu równa się liczba N, która charakteryzuje stopień komplikacji struktury atomu, dając liczbę elektronów otaczających jądro? Na mocy doświadczeń wyżej opisanych umieli Rutherford i Chadwick obliczyć ładunek dodatni jąder atomów ciężkich, a tern samem więc i liczbę N'. Otrzymano wynik olśniewająco prosty. Okazało się, że N równa się numerowi porządkowemu pierwiastka w tablicy układu Mendelejewa.

Aby dobrze uwydatnić ten punkt kapitalny, musimy przypomnieć czytelnikowi, na czem polega tablica Mendelejewa. Ten wielki chemik rosyjski, wypisując wszystkie pierwiastki według rosnących ciężarów atomowych, wykrył, że własności chemiczne pierwiastków powtarzają się.

Tak np. : lit, sód, potas, rubid, cez, które są oznaczone symbolami Li, Na, K, Rb, Cs, są metalami alkalicznemi i mają zupełnie analogiczne własności chemiczne. Czytelnik zechce odszukać te pierwiastki w tablicy umieszczonej wyżej ; znajdują się one w tej samej kolumnie pierwszej (cyfra rzymska I),

S. Ziemecki.

W.

inne kolumny również zawierają pierwiastki o analogicznym charakterze. W tablicy pod symbolami pierwiastków podaliśmy ich ciężar atomowy. Pierwiastki zostały też ponumerowane w porządku rosnących ciężarów atomowych, numery porządkowe umieszczono z lewej strony symboli. Pierwsze miejsce zajmuje wodór (//), drugie hel (He), trzecie lit (Li) i t. p. Mendelejewa uderzyła najbardziej perjodyczność (okresowość) układu pierwiastków, t. j. powtarzanie się ich własności chemicznych. Numery porządkowe wydawały mu się czemś zgoła nieistotnem, formalnem, w rodzaju numerów porządkowych domów. Pogląd współczesnej nam fizyki i chemji jest zupełnie odmienny : perjodyczność własności chemicznych wydaje się nam cechą interesującą, związaną z budowrą atomów', numer wszakże porządkowy jest dla nas najważniejszą stałą atomu, on bowiem mówi nam (patrz powyżej), ile ładunków elementarnych dodatnich zawiera jądro atomu, a zarazem ile elektronów posiada atom. Wynika stąd, że atom wodoru, zajmujący pierwsze miejsce w tablicy, posiada strukturę najprostszą: jego jądro niesie pojedyńczy dodatni ładunek elementarny, jądru dodatniemu towarzyszy tylko jeden elektron. Atom helu, drugi zkolei, posiada 2 elektrony i ładunek jego jądra = 2 e, atom litu = 3 elektrony i t. p.

Najbardziej skomplikowaną budową odznaczają się pierwiastki końcowe. Tak atom złota, który w tablicy Mendelejewa zajmuje 79-te miejsce, musi posiadać 79 elektronów i tyleż ładunków' elementarnych dodatnich w jądrze.

Najprostsze jądro wodorowe otrzymało nazwę protonu. Cały szereg argumentów, przeważnie jednak o charakterze pośrednim, przemawia za tern, że wszelkie jądra atomowe składają się z protonów. Rutherford dostarczył dowodu najbardziej bezpośredniego: bombardując atomy różnych pierwiastków, np. azotu, promieniami alfa, otrzymywał protony drogą rozbijania jąder. Twierdzenie, że wszelkie jądra powstały przez połączenie protonów, nie jest jednak tak dobrze ugruntowane doświadczalnie, jak to np., że wszelkie atomy posiadają identyczne elektrony.

Reasumujmy wyniki. Atomy wszystkich pierwiastków zbudowane są z jednakowych cegiełek, według tego samego planu. FJlektrony i protony są podsta-wowemi elementami konstrukcji. Jakże daleko odbiegliśmy od dawnego sposobu myślenia, według którego miały istnieć 92 rodzaje różnych, niezmiennych atomów. Wydaje się prawdopodobnem teraz, że pierwiastki mogły powstać w dziejach wszechświata przez połączenie części elementarnych drogą stopniowej ewolucji (rozwoju). Przemiany jednych pierwiastków w drugie również wydają nam się dziś możliwe. Badania w dziedzinie promieniotwórczości wykazały, że zachodzą one istotnie.

Uwaga redakcji: Jak zaznaczono na początku artykułu niniejszego, atomistyka współczesna jest węzłowem, najważniejszem zagadnieniem fizyki dzisiejszej, na którem skupia się uwaga całego świata uczonych. Niema prawie dnia, aby w największych la-boratorjach fizycznych świata nie wykuwano nowych cegiełek, z których genjalne umysły uczonych wznoszą imponujący gmach fizyki. Nauka o promieniotwórczości dostarczyła fizykom nowych, niezmiernie przekonywujących argumentów na rzecz głównych tez atomistyki współczesnej. To też Czytelnik, któryby zainteresował się artykułem niniejszym, dalsze rozwinięcie poglądów w nim zawartych znajdzie w artykułach: Kivanto-wa mechanika, Promieniotwórczość.

Zagadnienie atomu jest problemem dość trudnym, mało wńęc jest polskich książek popularnych na ten temat. Wszystkie podane poniżej dzieła są dość trudne, tak że do ich czytania trzeba się zabrać już z pewnym zasobem wiadomości :

14

świat i życie.

świat fizyki, i e c k i i S.

Bragg: Tajemnica atomu. Warszawa 1933. J. Jeans: Now Warszawa 1932: S. Z i Szczeniowski: Promieniowanie i mater ja. Warszawa 1932.

AUSTRALCZYCY. (Tabl. 49 a, b). Ze wszystkich ludów świata Australczycy są na pierwszy rzut oka może najmniej interesujący. Nie odegrali oni bowiem żadnej roli w historji innych kontynentów, co uczynili np. liczni Azjaci, nie potrafili dzielnie bronić swej ziemi przed białymi, jak to często robili In-djanie, i nie dali wreszcie Europie żadnego wytworu swej kultury, podczas gdy np. murzyni dają nam od czasu do czasu coś nowego, choćby np. jakiś cudaczny taniec albo jakąś hałaśliwą muzykę. Nie będziemy się jednak dziwić takiemu upośledzeniu Australczyków, jeżeli zwrócimy uwagę na ich bardzo małą liczebność i bardzo niską kulturę.

Przed przybyciem Europejczyków w końcu XVIII w. wszystkich Australczyków mogło być zaledwie 150.000 do 200.000, a więc mniej, niż mieszkańców dzisiejszego Krakowa, i to rozrzuconych na obszarze równym ²/₃ powierzchni Europy. Coprawda większa pustynna część zach. i środk. Australji była przy-tem zupełnie bezludna. Bardzo słabo zaludnione były wybrzeża północne, zachodnie i południowe, natomiast stosunkowo najgęściej skupiali się tubylcy w Australji płd.-wsch., zwłaszcza w Wiktorji i Nowej Płd. Walji.

Krwawe żniwo kolonizacji angielskiej.

Na nieszczęście dla tubylców właśnie Austral ja płd.-wsch. stała się najpierw terenem kolonizacji angielskiej, potrzebującej coraz to większych obszarów dla nader szybko rozwijającej się hodowli owiec. A ponieważ Australczycy potraktowali owce i inne europejskie zwierzęta domowe jako nader wdzięczną zwierzynę dla swych łowów, więc koloniści zaczęli w niesłychanie barbarzyński sposób tępić krajowców, co było tern zrozumialsze, że kolonistami byli wysyłani z Anglji liczni przestępcy kryminalni. Oto przykłady działalności tych kolonistów. Na Tasmanji, mało co większej od Łotwy, było w r. 1802, gdy się zaczynała kolonizacja tej wyspy, jakieś 2000 do 8000 tubylców, a tymczasem w r. 1861 zostało ich już tylko 18, a w r. 1876 umarła ostatnia Ta-smanka, urodzona wkrótce po przybyciu białych do jej ojczyzny. Podobnie i ze znacznych części Australji płd.-wsch. tubylcy w ciągu zeszłego stulecia zostali prawie zupełnie wyparci. Np. w całej Wiktorji było ich w r. 1891 tylko 652, w r. 1907 już tylko 200, a dziś tubylców koczowników już tam zupełnie niema. Dłużej zato przetrwali w okolicach mniej przydatnych dla białych osadników, tak że w r. 1926 było jeszcze 59.296 tubylców objętych ówczesnym spisem ludności i około 10.000 nie objętych spisem. Ci ostatni, nie utrzymujący bliższego kontaktu z białymi, naturalnie lepiej zachowali swą dawną kulturę, niż większość, pozostająca już od dłuższego czasu pod wpływem misjonarzy, szkółek oraz specjalnych opiekunów, wyznaczanych dla większych plemion przez władze. Na szczęście liczni z pośród tych opiekunów nietylko ułatwiali ciężkie życie swym pupilom, ale, co ważniejsze, zajęli się dokładnem poznaniem ich dotychczasowej kultury, szybko ginącej w zetknięciu z europejską.

Pierwotność kultury Australczyków.

Zczasem zaczęły się coraz gruntow-niejsze badania nad Australczykami i wówczas dopiero zaczęła się prawdziwa sensacja naukowa. Mianowicie okazało się, że dzięki nadzwyczaj długiemu odcięciu Australji od wpływów wyższej

kultury zachowały się w niej aż do XIX w. cechy kultury niesłychanie niskiej, podobnej do tej, jaka była w Europie przed wieloma tysiącami lat w najstarszych epokach przedhistorycznych. Ponieważ jednak w Europie zachowały się tylko nieliczne zabytki przedhistoryczne z tych odległych czasów, więc tern bardziej warto poznać życie, zwyczaje, wierzenia, a nawet i zabawy Australczyków, jako mogące rzucić dużo światła na początki kultury Europy. I dlatego Australczycy winni nas interesować niemniej, niż murzyni lub Indjanie.

Cztery fale kulturowe.

Mimo swego niskiego poziomu i wielkiej starożytności kultura Australczyków nie jest wszędzie jednakowa; rozmaite plemiona różnią się znacznie, zwłaszcza wierzeniami, zwyczajami i ustrojem społecznym, mniej natomiast gospodarką, na której ujednostajnienie silnie wpłynęło ubogie środowisko geograficzne, zmuszające tubylców do koczowniczego trybu życia.

Bliższe zbadanie języków i kultur wykazało, że do Australji przybyły niegdyś w bardzo odległych czasach kolejno po sobie co najmniej cztery różne kultury, których nosiciele posiadali nietylko odmienne prajęzyki, ale i odmienne cechy rasowe. Wchodząc do Australji od północy poprzez półwysep York, każda nowa fala kulturowa wypierała swą poprzedniczkę coraz dalej na południe, ale po drodze naturalnie coraz bardziej się z nią mieszała. Właśnie z takich mieszanin powstała większość ludów Australji półn. i środk., natomiast trochę wyraźniej przechowały się resztki tych prastarych kultur składowych w Australji płd.-wsch. Na jej najdalszym krańcu, a mianowicie w Tasmanji, dopiero Anglicy wytępili odrębny typ rasowy, który był no-sicielem tej najstarszej fali kulturowej, jaka przyszła niegdyś do Australji.

Jak wyglądają Australczycy?

Tasmańczycy posiadali : wzrost trochę ponad średni, bardzo długą czaszkę o niskiem pochyłem czole, nadzwyczaj szeroki nos, mocno kędzierzawe włosy i bardzo ciemną, prawie czarną skórę. (Tabl. 49 a). Jak widać, był to z europejskiego punktu widzenia typ niezbyt urodziwy, ale mało co brzydszy od najczęstszego z typów rasowych au-stralskich, który cechują: wzrost wyżej średniego, szczupła, lecz muskularna budowa ciała, czaszka ogromnie wydłużona o niskiem pochyłem czole, silnie nasuniętem na głęboko osadzone oczy, nos szeroki, skóra czekoladowa, włosy faliste i zarost dość obfity.

Cechy charakteru.

Z surowemi, a nieraz wręcz dzikiemi rysami twarzy Australczyków nie należy jednak łączyć mniemania o jakiejś niższości ich władz duchowych. Wręcz przeciwnie: dzieci tubylców wykazują często w szkołach misyjnych duże zdolności i świetną pamięć, zaś dorośli krajowcy w Australji środk. są według jednego z badaczy mężni, cierpliwi, opanowani, przywiązani do rodzin, nie kradną — ale nie brak im i licznych wad, takich jak egoizm, oschłość, okrucieństwo, nieufność, mściwość i t. d. Niektóre z ujemnych cech, jak np. wielka niechlujność, wywołane są w znacznym stopniu przez ciężkie warunki bytu. Jakże tu bowiem mówić o myciu ciała, gdy często tygodniami całemi z trudnością udaje się zdobyć odrobinę wody, niezbędnej do picia.

Codzienne troski twardego życia australskiego.

Woda!

Dla zdobywania na pustyni wody nie cofają się Australczycy przed ciężką

szukaj w tomie piątym!

i.

•a\ y,

(8

Naczynia.

Przed szałasem płonie zwykle ogień, rozniecany przy pomocy dwóch kawałków drzewa, a potrzebny do pieczenja strawy. Gotowania jadła w naczyniach Australczycy nie znają, a to dla braku umiejętności garncarskiej. W braku misek i garnków ich naczynia domowe składają się zwykle z drewnianych niecek, worków skórzanych i torb nader prosto plecionych.

pracą, jak np. przed wykuwaniem zagłębień w skałach i drążeniem dziupli w drzewach na wodę deszczową, zbieraniem rosy wiechciem trawy, wysysaniem wilgoci przez trzcinę wpuszczoną w ziemię. Często nawet zmuszeni są krajowcy poprzestawać tygodniami na wysysaniu soków z korzeni, a w ostateczności nie gardzą w braku wody płynem żołądkowym pewnej dużej żaby (Chiroleptes piaty ce phalus).

Zdobywanie żywności.

Obok troski o wodę nęka koczowników druga ciągła troska o żywność. Nieraz zdarzy się trafić na miejsce, gdzie jest jej na pewien czas poddostatkiem, ale o wiele częściej skazani są tubylcy na zdobywanie swej żywności z ogromnym mozołem. Kobiety i dzieci zbierają więc wszystko, cokolwiek nadaje się do jedzenia, jak np. korzenie jadalne, nasiona, jagody, słodkie kwiaty, grzyby, większe owady i ich poczwarki, jaszczurki, węże, żaby i t. d. Mężczyźni zaś polują bądź pojedyńczo, bądź jeden robi zasadzkę, a dwaj lub trzej inni napędzają na niego zwierzynę. Gdzie jest sposobność, zjawia się i rybactwo, uprawia-

i-..[•

10

■'/.fi ki

•»

Ryc. 72. Broń Australczyków : 1, 2, 3—groty dzid australskich ; • 4, 5, 6 — maczugi; 7, 8, 9 — bumerangi; 10 — nóż.

ne rozmaitemi sposobami, np. zatruwaniem wody, kłuciem ryb dzidą, bądź znów łowieniem sieciami, a niekiedy w płytkich wodach przy pomocy tam z piasku i kamieni. Nie cofają się więc tubylcy przed ciężką pracą dla zdobycia żywności i niekiedy robią większe zapasy z produktów dających się łatwo przechowywać, jak np. z nasion, ale przeważnie żywność ich szybko się psuje i dlatego żyją oni z dnia na dzień, co łatwo prowadzi do lenistwa i nieopatrzności.

Mieszkanie.

W związku ze swą zbieracko-myśliw-ską gospodarką nie siedzą tubylcy długo na jednem miejscu, ale po kilkodniowym czy znów kiedy indziej po kilkotygodnio-wym postoju ruszają dalej, jednakże nietylko każde plemię, ale w obrębie plemienia nawet każda grupa wspólnie koczujących ludzi ma własny obszar gospodarczy, szanowany przez sąsiadów. Koczownictwo wpływa naturalnie na całkiem tymczasowy charakter mieszkania. Niekiedy bywa niem zaledwie ukośna zasłona z gałęzi lub kory, całkiem niedostatecznie ochraniająca od wiatru i deszczu, innym znów razem jest to niski kopulasty szałas, osobny dla każdej rodziny, szybko klecony z gałęzi.

Broń.

Podobnie jak garncarstwa, tak samo nie znali Australczycy ani tkactwa, ani

iï

dmU

Rye. 73. Ozdoby Australczyków : 1. przepaska na biodra z włosów. 2. przepaska ze sznurów,

3. naszyjnik z zębów kangura.

obróbki metali, to też ostrza do siekier i noży oraz groty do dzid robili z kamienia. Zapomocą kamiennych narzędzi starannie wyrabiali swą broń, złożoną głównie z dzid, maczug i tarcz. Dużemi dzidami walczono zbliska albo rzucano je z ręki, a do ciskania mniejszych dzi-rytów myśliwskich służyły specjalne miotacze, zwiększające siłę i dalekonoś-ność pocisku. Maczugi były zwykle zakrzywione i podobnie, jak dzidy, często rzucano je na wroga lub zwierzynę. Pod względem formy należał do maczug i słynny bumerang, nie mający zresztą jako broń większego zastosowa-nia.

Odzież i ozdoby.

Bardzo ubogą była odzież Australczyków, bo składała się najczęściej tylko z wąskiej opaski ze sznurków lub włókien. Miejscami, np. w Tasmanji, narzucano dla ochrony od zimna kawał skóry na plecy, ale nie nadawano temu okryciu jakiejś stałej formy. Bogatsze zato były ozdoby Australczyków, jak np. naszyjniki z zębów upolowanych zwierząt, patyk w przedziurawionej przegrodzie nosa, malowanie ciała w kolorowe pasy albo zdobienie go wielkiemi bliznami. Malowanie ciała i kaleczenie go w celu wywołania blizn lub innych uszkodzeń robiono zresztą zwykle nie dla samej ozdoby, lecz w związku z rozmaitemi zwyczajami.

Ustrój społeczny i wierzenia.

Najprostszy ustrój społeczny posiadali Australczycy żyjący na samym krańcu pd.-wsch. Australji. W rodzinach była tam przeważnie monoga-mja (jednożeństwo), przyczem nietylko pomiędzy rodzicami i dziećmi, lecz i w całej grupie wspólnie koczujących kilku lub kilkunastu rodzin panowały zwykle bardzo dobre stosunki. Nieznane tam było zarówno dzieciobójstwo, jak i starcobójstwo, lecz wręcz przeciwnie : ogół otaczał opieką wszystkich osieroconych, starców, wdowy i dzieci, przeznaczając dla nich część zdobytej żywności. Młodzież z wielkim szacunkiem odnosiła się do starszych mężczyzn, tworzących radę zarządzającą sprawami grupy. Jakkolwiek położenie kobiet w rodzinach było dość dobre, to jednak były one zupełnie odsunięte od udziału w radzie, a z mężczyzn tylko ci mogli asystować na posiedzeniach, którzy uprzednio przeszli przez i n i-c j a c j ę czyli wtajemniczenie. Inicjacjom podlegali chłopcy po dojściu do pełnoletniości. Były to obrzędy, ciągnące się nieraz całemi tygodniami, a mające na celu z jednej strony wykazać, że kandydat na dorosłego obywatela posiada dość siły ciała i hartu ducha do znoszenia rozmaitych niewygód, a nawet i udręczeń, a z drugiej znów strony było to wprowadzanie kandydatów w tradycje i wierzenia plemienne, otaczane zwykle wielką tajemnicą przed niepowołanymi. Tak np. w plemieniu Kurnajów niewtajemni-czeni posiadali bardzo skąpe wiadomości o bóstwie, zwanem „Nasz Ojciec“ i przebywającem w niebie, ale dopiero w najuroczystszym końcowym etapie inicjacyj pouczano młodzież bliżej o tym potężnym, dobrym i odwiecznym Stwórcy świata i ludzi, podając zarazem jego wysoce etyczne przykazania, za których przestrzeganie czeka nagroda w życiu pośmiertnem. Ponieważ u Kurnajów nie było ani kultu przodków, ani kultu przyrody, ani dobrze rozwiniętych praktyk czarodziejskich, zaś „Nasz Ojciec“ był jedynym opiekunem, prawodawcą i sędzią, więc religja ich była monoteizmem czyli wiarą w jednego Boga, podobnie jak religje żydowska i chrześcijańska; była ona jednak naturalnie bez porównania prostsza i zupełnie pozbawiona jakichś ustalonych modlitw i obrzędów.

Posuwając się z Wiktorji, na której wybrzeżu żyli Kurnaje, na północ lub na północny zachód, spotykamy ludy o coraz bardziej skomplikowanym u-stroju społecznym i coraz bogatszych wierzeniach. W rodzinach było tam przeważnie wielożeństwo, co pogarszało położenie kobiety, tern cięższe i z tego powodu, że mąż i żona przez całe życie należą do grup posiadających odmienne tradycje i zwyczaje. Są to t. zw. k 1 any totemiczne, czyli grupy ludzi posiadających wspólne totemy, uważane za opiekunów lub przodków danych grup, a będące najczęściej pew-nemi gatunkami zwierząt lub roślin. Więc np. jeden klan wywodzi się od kangura, inny od łabędzia, jeszcze inny od jaszczurki i t. d. Członkowie każdego klanu uważają się za blisko spokrewnionych i dlatego nie wolno im zawierać związków małżeńskich, a więc matka musi mieć innego totema, niż ojciec, a dzieci dziedziczą totema przeważnie po ojcu.

Totemowcom nie wolno ppożywać żadnego osobnika z gatunku ich totema, ale przeciwnie: muszą oni dbać, by się ten gatunek jak najbardziej mnożył, a więc żeby inne klany totemiczne mogły z niego korzystać. Można więc przypuszczać, że totemizm był początkowo całkiem racjonalną ochroną pewnego zwierzęcia lub pewnej rośliny na własnym obszarze gospodarczym, aby dzięki temu posiadać u siebie w obfitości jakiś środek wymienny, przyciągający sąsiadów. Dopiero zcza-sem zapomniano o znaczeniu gospodar-czem totemów i zaczęto je uważać za opiekunów lub przodków.

Praktyki czarodziejskie.

Dorośli mężczyźni, wtajemniczeni w tradycje swego klanu totemicznego, obowiązani są przynajmniej raz do roku, w okresie poprzedzającym rozmnażanie się totemu, wykonać pewne zbiorowe praktyki czarodziejskie, mające wpłynąć na pomyślne rozmnażanie się tego totemu. Kierują temi czarami starcy czarodzieje, stojący na czele poszczególnych klanów totemicznych ; oni też wtajemniczają chłopców oraz przewodzą radom, kierującym sprawami publicznemi. Ponieważ mężczyźni należący do jednego i tego samego klanu totemicznego mogą być rozrzuceni wśród kilku oddzielnie koczujących grup, więc te grupy schodzą się od czasu do czasu dla wspólnego inicjowania młodzieży i wspólnego urządzania wspomnianych praktyk czarodziejskich, a przy okazji takich większych zebrań kojarzą się małżeństwa i odbywają rozmaite zabawy. Ciekawe są wówczas tańce myśliwskie i wojenne mężczyzn, zwykle cudacznie pomalowanych lub przybranych w fantastyczne maski, mające wyobrażać bądź totemy,

ków.

S. Poniatowski.

bądź demony, bądź zmarłych przod

Kult przodków i ubóstwianie sił przyrody.

Jakkolwiek totemy nie odbierają czci religijnej, to jednak wiążące się z niemi praktyki czarodziejskie oraz tradycje tak dalece wypełniają zainteresowania duchowe tubylców, że prawie zupełnie wyparły z ich życia praktyki religijne. U wielu ludów australskich występuje wprawdzie obok totemów kult przodków oraz ubóstwianie sił przyrody (np. słońca, księżyca), a nawet zdarza się wiara i w dobre niebieskie bóstwo najwyższe, ale człowiek tak dalece już ufa własnym praktykom czarodziejskim, że się już nie ucieka o pomoc do jakichś potęg nadziemskich, a więc, naprzód w stosunku do nich obojętnieje, a potem o nich zapomina.

Obniżenie moralności.

Wraz z upadkiem wiary w bóstwo najwyższe wyraźnie występuje w Australji środkowej i północnej ogromne obniżenie moralności w rodzinie (np. rozwody, dzieciobójstwa), w grupie (np. ludożerstwo) i w stosunkach mię-dzygrupowych. Tak np. w Australji płd.-wsch. stosunki między sąsiadują-cemi ze sobą grupami są naogół bardzo przyjacielskie, natomiast w Australji środkowej i północnej częstsze były zatargi, wywołane bądź samowolnem wkroczeniem obcej grupy na cudzy obszar gospodarczy, bądź rzuconemma obcego podejrzeniem, że spowodował czarami śmierć któregoś z plemieńców.

Z powyższego widzimy, że opierając się na stosunkach australskich, możemy dojść do wniosku, że najstarsze przedhistoryczne ludy Europy może nie były tak bardzo dzikie, jak to się często o nich sądzi. Prawdziwe zdziczenie występuje natomiast wszędzie w tych młodszych kulturach, gdzie rozwojowi strony materjalnej i coraz większej komplikacji ustroju społecznego towarzyszy upadek dawnych wierzeń i opartej na nich dawnej moralności.

AUSTRAL JA. (Tabl. 49—51). Prawie nieznany jest nam kontynent austral-ski. Rzadko spotykamy ludzi, którzy odbyli podróż po Australji i umieją nam o tej ziemi coś opowiedzieć. Au-stralja znajduje się gdzieś daleko od nas, nieomal na krańcu świata... Ogromna odległość odstrasza ludzi od podróży. Mało zachęcająco brzmią również wiadomości o strasznych rzekomo pustyniach australskich, o niewpuszczaniu ludzi do Australji i t. p.

Wpływ ziemi na człowieka i człowieka na ziemię.

A jednak mimo wszystko jest Austra-lja ciekawym i ważnym w gospodarce świata kontynentem. Ciekawym, bo wszystko w niej jest jakieś inne, aniżeli u nas, w Europie. Począwszy od natury kraju, a skończywszy na białym mieszkańcu Australji, który już w pią-tem pokoleniu kraj ten zasiedla, wszystko ma swój odrębny charakter. Jest australskie, a nie europejskie. Natura krain wywarła i wywiera przemożny wpływ na człowieka. To też w herbie Australji widzimy step australski, a na nim dobrze nam znane z ogrodu zoologicznego lub z obrazków dwa zwierzęta: kangura i bezskrzydłego strusia australskiego emu. Mimo to jednak Europejczyk, do którego Australja należy,, nie poddał się biernie, jak pierwotny mieszkaniec Australji, siłom przyrody, lecz biorąc do pomocy wielowiekowe doświadczenie, jakie mu dała kultura europejska, opanował i wyzyskał owe siły. Australja jest najpiękniejszym

Sydney.

|i

a'

~r

Parfh

fewcasH«

lydney

Adelaide “nJ

Gęstość zaludnienia w Australii ^ mniej niż 1 człowiek ne km¹ d] obszary, 1-12 ludzi na km*    wkWruthni,r

wiącej niż 12 ludzi na km¹

Melbourne

biały

Ryc. 74.

Na miejscu wylądowania Anglików rozpościera się obecnie miasto S y d-n e y, stolica państwa australskiego, Nowej Południowej Walji, miasto na-wskróś europejskie z gęsto zabudowa-nem śródmieściem oraz z szeroko roz-planowanemi dzielnicami willowemi i przedmieściami. Podczas gdy śródmieście ze swojemi wysokiemi domami, wąskiemi ulicami i kolejką podziemną służy handlowi — w dalekich dzielnicach mieszka ludność miejska i robotnicza na sposób angielski, t. j. każdy w swoim domku, otoczonym pięknym ogródkiem. To sprawia, że Sydney zajmuje ogromną przestrzeń. Mieszka przykładem geograficznego wpływu w niem zgórą miljon mieszkańców, t. j. ziemi na człowieka, ale i człowieka na połowa ludności państwa N. Pd. Walji,

ziemię.

Przejażdżka po Australji.

Kraj nadmorski.

Podobne do Port Jackson i krajob-

a nieomal ¹/₆ część ludności Australji. Zjawisko, iż stolica państwa skupia znaczną część ludności, powtarza się Aby choć w przybliżeniu zapoznać ^ w jnnych państwach australskich. się z Austral ją, wystarczy odbyć kilka A jest tych stoiic 0siem. podróży koleją lub samochodem w różne krainy Australji.

Lądujemy więc gdzieś w porcie S y d n e y u, położonym w prześlicznej razowo również piękne zatoki urozma-zatoce, zwanej Port Jackson, icają wybrzeże. Falisty kraj nadmorski mniej więcej w tern miejscu, w którem podnosi się zwolna ku zachodowi, aż w r. 1788 przybił do brzegu kapitan przechodzi w australską Kordylje-Artur Philipp z pięcioma małemi r ę. Rzadko są rozrzucone drobne osie-angielskiemi okrętami wojennemi i sze- dla lub miasteczka oraz ogrody z drze-ścioma transportowcami i wysadził na wami pomarańczowemi, morelowemi ląd tysiąc dwustu żołnierzy, oficerów i innemi drzewami owocowemi. Wokoło i skazańców, ogłaszając przyległy kraj widzi się pastwiska, a na nich bydło pod nazwą Nowej Południowej mleczne, które tu głównie bywa hodo-Walji własnością państwa brytyj- wane. Zresztą zachował się wszędzie skiego. Stało się to bez rozgłosu i bez mniej lub więcej zwarty las eukaliptu-żadnej skądkolwiek przeszkody niedłu- sowy, w którym nietrudno spotkać go przed ostateczną utratą dzisiejszych kangura. Dzięki wiatrom, idącym od Stanów Zjednoczonych przez Anglję morza, kraj nadmorski otrzymuje przez i w przededniu wielkiej rewolucji fran- cały rok deszcze w ilości przeszło cuskiej. Austral ja miała powetować 1000 mm, tak że klimat jest tu wilgot-straty terytorjalne w Ameryce, choć ny; nie najlepiej udaje się też tu upra-narazie (aż do roku 1850) miała być wa zbóż, kwitnie zato hodowla bydła.

tylko kolon ją karną.

Drobnych rzek i rzeczek, bogatych

w wodę, jest tam bezliku. Mimo to potem pokazało, że istnieją wpobliżu na wybrzeżu wschodniem i południowo- szczyty jeszcze wyższe, Australczycy wschodniem Australji mieszka około nietylko nie porzucili nadanej przez 90°/o ludności tego kontynentu, z czego Strzeleckiego nazwy, ale nazwali naj-znowu przeszło połowa skupia się wyższy szczyt oraz całą grupę górami w miastach. Poza miastami ludność jest Kościuszki. Dziś prowadzi na najwyż-bardzo rzadko rozproszona (średnio szy szczyt Australji wygodna droga 1—3 mieszkańców na km²) po kraju, automobilowa, której celem jest wspa-Nie chce mieszkać w dalekich odlu- niały hotel Mount Kościuszko. Ponie-dziach i ucieka do miast, gdzie oddaje waż góry pokrywają się każdej zimy się zajęciom przemysłowym. Przemysł śniegiem, a mają grzbiety łagodne, różnorodny, przeważnie jednak tkacki, przeto są w zimie ulubionym i jedynym znajduje naturalną podstawę rozwoju w Australji terenem sportów zimo-w węglu, na wybrzeżu bardzo obfitym, wych. Poza tern góry są prawie nieza-

ludnione.

Alpy Australskie.

Canberra, stolica związku państw australskich.

,    To też prawdziwą niespodziankę

Australji. Są to szczególne góry. Po- sprawia podróżnikowi stolica związku tężne bryły piaskowca o poziomym państw australskich, Canberra, układzie warstw lub wapienne, rzadziej miasto położone na zachodnich stokach wielkie garby granitowe lub pokrywy gór, zupełnie nowe, z kolistemi ulicami skał ^ wybuchowych, są potrzaskane j ze WSpaniałym gmachem parlamentu i w różny sposób obok siebie ustawione, australskiego. Dziś liczy zaledwie 8000 Głębokiemi jarami wcinają się w nie mieszkańców. Leży w połowie drogi ze z obu stron rzeki. Umożliwiają także Sydneyu do Melbourne, a zostało tu przekroczenie gór szerokie, a niskie wybudowane dlatego, ponieważ żadne przerwy między owemi bryłami, które z wymienionych miast nie chciało się noszą nazwę „bram“. Przez taką bra- zgodzić, ażeby drugie zostało stolicą mę przedostajemy się najłatwiej na Australji. Państwa związkowe austral-drugą stronę gór. Zresztą bronią do- skie tworzą razem jedno z dominjów stępu strome ściany gór oraz pierwotne wielkobrytyjskich (—> Domin ja i Wielka jeszcze lasy eukaliptusowe i liściaste, Brytan ja)' a w chłodnych i zacienionych dolinach cudowne, jasnozielone paprocie drzewiaste. Góry są przeważnie płaskie na swych wierzchołkach. Tylko tu i ówdzie wznoszą się ponad te płaszczyzny mało wyraźne wzniesienia. Tak wyglądają góry Kościuszki, stanowiące północną odnogę Alp Australskich. Są to najwyższe góry Australji (2200 m). Zbadał ich naturę Polak E. Strzelecki w połowie XIX stulecia i on to nazwał najwyższy, jak sądził, szczyt górą Kościuszki. Gdy się

Z nadmorskich nizin dostajemy się wnet w góry, które długim wałem ścielą się wzdłuż wybrzeża wschodniego

Sieć rzeczna

w Australii.

9    500    1OOPMm

e>

Ryc. 75.

Pszenica i owce.

Ku zachodowi przechodzą góry au-stralskie w łagodne pagórki, zwane Downsami. Deszczów tu już o połowę mniej, niż na wybrzeżu. Stąd wszędzie widzimy pola pszenicy, sady owocowe, a nawet winnice, tu i ówdzie łąki obsiane zbożem, przeznaczonem na paszę i lucerniki. Pas podgórski, choć słabo zaludniony, dostarcza tyle pszenicy, że starczy na wyżywienie mieszkańców Australji, a połowę nawet się wywozi.

Już w kraju pszenicznym spotykamy się z wielkiemi trzodami owiec. Im dalej ku zachodowi, tern ich więcej. Dostajemy się tu na idealną równinę, której środkiem przepływa największa rzeka Australji, Darling. Podobnie jak inne rzeki płynące po zachodniej stronie gór, ma Darling tylko w porze deszczowej dużo wody. Wtedy wzbiera nawet gwałtownie i występuje z brzegów. W porze suchej zamienia się na ledwie sączącą się smugę wodną. Zmniejszona ilość deszczów sprawia, że drzewa są tu coraz rzadsze i kurczowo trzymają się rzek, a kraj zamienia się w suchy step trawiasty. Nie jest to jednak step pusty. Widzimy bowiem na nim ogromne przestrzenie, ogrodzone wysokim i gęstym płotem z drutu kolczastego. Mniej więcej w środku znajduje się duży drewniany dom właściciela, czyli t. zw. główna stacja, zwykle z obszerną werandą. Nieco dalej są rozrzucone domki pasterzy owiec, którzy zawsze konno objeżdżają stada. Tu i ówdzie tryska woda ze studni artezyjskiej słupem na kilkanaście metrów wysokim, o smaku gorzkawym, a o temperaturze do 80° C. Śpieszą do niej owce ze wszystkich stron, ażeby ugasić pragnienie, poczem w poszukiwaniu paszy przebiegają w małych stadkach duże, przeważnie wysuszone przestrzenie. Od czasu do czasu pasterze zapędzają je do specjalnych basenów i myją. Ale ważniejszy jest czas postrzyży. Wtedy zajeżdżają taborem na stacje zawodowi postrzygacze owiec, którzy mechanicznemi nożycami strzygą w krótkim czasie całe stado. Wełna, sprasowana w bale, ważące po 162 kg, bywa przewożona na wielkich wozach do najbliższej stacji kolejowej.

Hodowla owiec w Australji jest prowadzona na wielką skalę, a stada liczą do 100.000 sztuk. Rząd popiera jednak obecnie raczej średnich hodowców, niż wielkich. Hodowcy walczą z dużemi trudnościami, przedewszystkiem z czę-stemi posuchami, w czasie których czasem połowa owiec z braku paszy ginie, a potem z plagą królików, wyjadających owcom trawę, a bardzo szybko się rozmnażających, tudzież z plagą muchy niebieskiej, której poczwarka niszczy wełnę owiec. Duże szkody czyni także w stadach dziki pies dingo, o ile przedrze się przez ogrodzenie do środka pastwiska.

..Zamarłe serce“ Australji.

Przez niskie i puste wzniesienia BrokenHillsi góry Flindersa dostajemy się w krainę jezior Australji. Niebieskie plamy na mapie geograficznej w niczem nie odpowiadają rzeczywistości. Jeziora są właściwie słone-ini bagnami, o białej, lśniącej w promieniach słońca pokrywie. Tylko w porze deszczowej mają więcej wody. Jesteśmy tu w najsuchszej i najbardziej pustej części Australji. Doliny rzeczne uchodzące do jezior są przeważnie suche. Jedna z nich nosi nazwę S t r z e-lecki-creek. Wokoło rozpościerają się pustynie słone lub skaliste i piaszczyste. Cisza i martwota panują dokoła, tak że słusznie nadano tym okolicom nazwę „zamarłego serca“ Australji.

kryta raczej zwietrzeliną skalną, niż Kraj jednak niebawem zaczyna się piaskiem, ponad którą wznoszą się, jak-podnosić i z pustynnego staje się kra- by wyspy, niskie góry o charakterze

płytowym. Podczas gdy równinę porastają kępki bezużytecznej., twardej trawy, to stołowe góry są zgoła pozbawione roślinności.

środkowa Austral ja.

jem porosłym scrubem lub trawą. Zjawiają się nawet pojedyńczo stojące drzewa. Tu spotkać się już można z tępioną gdzie indziej zwierzyną austral-ską, a więc z kangurem, ze strusiem, a nadewszystko z uchodzącemi za przysmak u czarnych Australczyków duże-mi jaszczurkami. Wreszcie wznoszą się przed nami nagie coprawda, ale dość wysokie góry (1600 m), o przebiegu równoleżnikowym. Łańcuchy południowe są oddzielone od łańcuchów północnych stepowemi równinami, ów górzysty kraj, poprzerywany głęboko wciętemi dolinami przełomowemi, był długi czas nieznany białemu Australczykowi. Mieszkali tu w zupełnej swobodzie czarni Australczycy (-» Australczycy). Obecnie napłynęło do środkowej Australji nieco kolonistów i poszukiwaczy złota z południa i z północy. Ponieważ deszczów tu nieco więcej, przeto kraj nadaje się do hodowli koni i bydła. Biali, zmusiwszy czarnych do pasania bydła, a innych usunąwszy z ich odwiecznych terenów łowieckich, postanowili utworzyć osobne państwo. Tak powstało w r. 1928 państwo, zwane Australią Środkową. Na przestrzeni niespełna dwa razy tak wielkiej, jak Polska, żyło tu 400 ludzi, z czego w stolicy państwa, „mieście“ Stuart, zaledwie 40 ludzi. W państwie tern brak stale płynącej rzeki. W tych warunkach trudno się dziwić, iż już w r. 1931 państwo to zostało „zredukowane“.

Pustynia Wiktorji.

Góry centralne obniżają się na wszystkie strony i przechodzą w t. zw. pustynię. Na południowym zachodzie rozpościera się wielka pustynia W i k-t o r j i. Jest to rozległa równina, zbudowana z czerwonego piaskowca, po-

Przekleństwo Australji.

W pewnej odległości od wybrzeża krajobraz się zmienia. Błyszczą liczne słone, bezwodne jeziora, a wokoło zjawia się zwarta formacja roślinna, zwana scrubem. Są to niskorosłe (do 2 m) eukaliptusy lub akacje oraz inna roślinność ostrokolczasta, która gęstym płaszczem porasta ziemię. Formację tę nazywają słusznie „przekleństwem Australji“, tak jest trudna do przebycia i straszna w swej martwocie. Skały, które scrub porasta, kryją w sobie złoto. To nam tłumaczy zagadkę, dlaczego od wybrzeża zachodniego zapuszcza się w głąb pustyni kilka linij kolejowych, wzdłuż których lub na końcu których wznoszą się prowizorycznie i pośpiesznie zbudowane maleńkie miasteczka. Najbardziej znanemi są miasta C algo o r 1 i e i Coolgardie, położone przy linji kolejowej transkontynental-nej, łączącej wschodnią Australję z zachodnią. Tu kopie się sposobem górniczym w żyłach kwarcu występujące złoto. Produkcja złota od r. 1903 widocznie spada. „Gorączka złota“ sprowadziła tu jednak swego czasu liczne rzesze poszukiwaczy. Jeszcze dziś spotyka się w pustyni osobników szukających na własną rękę złota. Dzieje się to jednak już coraz rzadziej.

Australja Zachodnia.

Kiedy nadzieje na złoto się nie ziściły, z tern większą energją ludność zwróciła się ku wybrzeżu, gdzie dzięki większej ilości opadów znajduje się kraj przydatny pod kolonizację. I tak

obok

powstała nowa Australja, zwana dziś Australją Zachodnią. W szerokim pasie nadbrzeżnym, wyżej położonym i nie tak wilgotnym, wytępiono lasy eukaliptusowe ; tu uprawia się dziś powszechnie pszenicę oraz hoduje bydło i owce. Przed plagą króliczą, której jeszcze w Australji Zachodniej niema, kraj broni się osobnem odratowaniem, które biegnie wpoprzek od wybrzeża południowego do zachodniego na przestrzeni 1650 km. Bliżej wybrzeża eksploatuje się wspaniałe lasy, w których eukaliptusy dochodzą olbrzymich rozmiarów i dostarczają cennego drewna. Krótkie rzeczki przecinają kraj nadbrzeżny. Przy ujściu rzeki Łabędziej, tak nazwanej od czarnych łabędzi, które są na niej pospolite, leży stolica zachodniej Australji, P e r t h, miasto przyszłości, z którego wychodzi na cały kraj bardzo ożywiona akcja kolonizacyjna.

Kraj kontrastów.

W ten sposób poznaliśmy geograficzny charakter właściwej Australji. Albowiem jej wybrzeża północne — to kraj inny, gorący, zwrotnikowy, a wyspa Tasmanja, o klimacie wilgotnym i chłodniejszym, przypomina raczej wyspy brytyjskie. Z tego krótkiego przeglądu widać, iż Australja jest krajem ogromnych kontrastów. Na kontynencie tym leżą obok siebie : kraje wilgotne i lepiej rozwinięte —- obok suchych, zagospodarowane dzikich. Uderzyć musi każdego mała ilość mieszkańców Australji. Australja ma pięć razy mniejszą ludność, niż Polska, mimo że jest od Polski 20 razy większa. Gdy w Polsce mieszka 82,7 ludzi na km², to w Australji mniej niż jeden człowiek. Gdy w Polsce blisko 50°/o ziemi zajmują grunty orne, to w Australji zaledwie 1 °/₀. Prawie 60°/o powierzchni kontynentu nie posiada jeszcze właściciela. Mimo to zazdrośni o swój dobrobyt biali Australczycy w obawie przed konkurencją nie chcą dopuścić do kraju ani immigrantów białych — prócz Anglików — ani tem mniej przedstawicieli rasy żółtej : Chińczyków i Japończyków. Stąd rozwój gospodarczy kraju z braku rąk do pracy odbywa się powoli. Ponadto warunki geograficzne Australji nie pozwalają na rozwój tak szybki, jaki obserwujemy np. w Stanach Zjednoczonych Am. Pn. Wnętrze Australji nie będzie nigdy krajem gęsto zaludnionym.

Australja uchodzi za rezerwę ziemną dla rasy białej, ściśle mówiąc, dla Anglików, na którą to rezerwę krzywem okiem spoglądają przeludnione kraje Azji: Japonja, Chiny, a nawet Indje.

St. Pawłowski.

Bardzo ciekawy opis kontynentu i życia mieszkańców znaleźć może Czytelnik w książce Wł. Gumplowicza: Australja i Oceanja. Kraków 1927. Dużo interesujących szczegółów znajduje się także w notatkach podróżniczych Wł. W a y d y : Pod Krzyżem Południa. Wrażenia z podróży. Lwów-Warszawa, 1921. Zob. także W. Nałkowski: Geograf ja malownicza (Wypisy z dzieł geografów i podróżników), cz. I Australja (z Polinezją) Warszawa 1902.

AUSTRJA. (Tabl. 52, 53). Z ogromnego państwa austrjacko-węgierskiego, które obok Rosji, Niemiec i Francji było jednem z największych państw Europy (przeszło 500.000 km² i przeszło 50 mi-ljonów mieszk.), pozostał po wielkiej wojnie tylko drobny szczątek. Pod nazwą Republiki Austrjackiej zachowała się pierwotna macierzysta kraina, właściwa Austrja, z której tamto wielkie państwo wyrosło.

Austrja dzisiejsza.

Obecna Austrja, zredukowana do te-rytorjum czysto niemieckiego, zajmuje

zaledwie 84.000 km² powierzchni i liczy wozi się do Niemiec i do Włoch. Ho-tylko 7 milj. mieszkańców. Z tego zgó- dowla rozwija się coraz lepiej. Z braku rą 90°/o jest ludności niemieckiej i ka- węgla rzucono się po wojnie do wyzy-tolickiej, tak że Austrję uważać należy skania sił wodnych, tak że obecnie za państwo jednolite pod względem elektryfikuje się koleje i przemysł wyznaniowym i narodowym. Tylko we w Alpach. Od czasów przedhistorycz-Wiedniu mieszka dużo Żydów, Czechów nych było znane bogactwo rud żelaz-i Węgrów, a w Karyntji Słoweńców, nych w dolinie górnej Mury (Leo-

wa-

pienne, krajobrazowo bardzo urozmaicone. To sprawia, że Alpy austrjackie zapełniają się w miesiącach letnich turystami z krajów sąsiednich, głównie z Niemiec, Czechosłowacji, Węgier, w takiej ilości, że Austrja może się już śmiało mierzyć pod tym względem ze Szwaj car ją. Ruch turystyczny to równocześnie wielki dochód narodowy Austrji. Oczywiście ruch ten w latach powszechnego kryzysu gospodarczego uległ poważnemu zahamowaniu.

Dzisiejsza Austrja ma dziwny kształt b e n) oraz soli w Alpach północnych, kijanki z wielką głową, w której tkwi głównie w Salzburgu czyli S o 1-duże oko, t. j. Wiedeń. W 70°/₀ jest n o g r o d z i e. Bogactwo rud żelaznych Austrja krajem alpejskim, rozpościera w Alpach dało początek przemysłowi się bowiem na północnych i północno- żelaznemu. Ale najbardziej rentownemi wschodnich stokach Alp. Prócz tego okazują się same góry, a mianowicie zajmuje szeroki korytarz pomiędzy Alpy centralne, w których zachowały Alpami z jednej strony a masywem się lodowce, oraz Alpy północne Czeskim i Karpatami z drugiej strony. Przez ten korytarz przedziera się do morza Czarnego jedna z największych rzek w Europie, Dunaj ( -» Dunaj). Tak więc Austrja jest równocześnie państwem alpejskiem i naddunaj-skiem. Pod względem gospodarczym wyraźnie zaznacza się różnica pomjędzy dwoma obszarami: Alpami i krainami podalpejskiemi, przylegającemi do Alp na północy i na wschodzie.

Alpy.

Krainy gospodarczo najważniejsze.

Atoli same Alpy nie są krainą gospodarczo najważniejszą, tego rodzaju krainy bowiem leżą nad Dunajem i na wschodnich stokach Alp. Tu spotykamy najgęstszą ludność i tu kwitnie wysoko postawione rolnictwo wraz z hodowlą bydła, a w pewnych centrach przemysł. Tu dopiero widzi się, że w gruncie rzeczy Austrja jest krajem rolniczym. Ten mały kraj mógłby się też sam wyżywić, a nawet przeznaczyć część produktów rolniczych na wywóz, gdyby nie Wiedeń.

Alpy austrjackie są krajem lasów, pastwisk, obfitujących w wodę rzek i pięknych górskich krajobrazów. Lasy pokrywają tu i ówdzie do 50°/o powierzchni gór. Pośród lasów i na dnie dolin wszędzie widać bogate łąki kośne, dostarczające doskonałej paszy, a ponad lasami rozpościerają się wysokogórskie pastwiska. To też Alpy posiadają niezbyt liczną ludność, która wykształciła się w niektórych krainach jako osobny typ góralski (Tyrolczycy,

Wiedeń.

Wiedeń, niegdyś obóz warowny rzymski nad Dunajem (Vindobona),

Styryjczycy), posiadający swój odrębny sposób życia, strój i t. p. Decydujące znaczenie ma w Alpach przemysł drzewny. Mnóstwo tartaków, papierni, fabryk mebli, celulozy przerabia o-grorime ilości drewna, które nadto wy-

I-1 PUSTKOWIE

-PRZEMYSŁ TKACKI

hu

\-

Jn;

rt«<

fc

ELEKTRO ~ CHEMICZN Y

200 Km

100

ÆS&

Ran

£v.

Bożen

<A2

Draw?

%r\

Nn

Ryc. 76. Gęstość zaludnienia oraz przemysł tkacki i elektrotechniczny w Austrji.

potem przez długie wieki nieznaczna miasto stało się pięknem nietylko dzię-siedziba książąt z rodu Habsburgów, ki swemu położeniu i otoczeniu, ale wyrósł na jedną z wielkich stolic Eu- i pod względem architektonicznym, ropy, głównie dzięki swojemu znakomi- Rozwinęły się też w Wiedniu wspaniale temu położeniu geograficznemu. Na nauki i sztuki. Od wieku uchodzi Wie-krawędzi Alp, nad wielką, żeglowną deń za bardzo ważne ognisko muzyki rzeką, która tworzy od wieków pierw- (Haydn, Mozart), szorzędną drogę wodną z zachodu na Po wojnie jednak warunki zmieniły wschód, w urodzajnej kotlinie, z któ- się zasadniczo. Za wielka głowa dla rej łatwe jest wyjście czy w stronę małego ciała! Oto krzyk powojennego Bramy Morawskiej i do Polski, czy nie- Wiednia. Ta przed wojną piękna, do-zbyt wysokiemi przełęczami alpejskiemi statnia, pogodna stolica wielkiego pań-do Adrjatyku — był Wiedeń nietylko stwa jest po wojnie zeschłem, zuboża-polityczną stolicą cesarstwa austrjac- łem, zatroskanem miastem blisko 2-mi-kiego, lecz stał się stolicą gospodarczą, ljonowem w państwie, którego cała lud-handlową i kulturalną. Wpływ Wiednia ność wynosi zaledwie 6 miljonów 700 dawał się wybitnie odczuwać w Euro- tysięcy głów. Prawie jedna trzecia lud-pie południowo-wschodniej.    ności Austrji mieszka w kamienicach

Rozwinął się bowiem w Wiedniu śródmieścia i przedmieść Wiednia. Na wieloraki przemysł wielkomiejski, dobitkę to właśnie miasto dworu, hie-zwłaszcza przemysł modniarski i arty- rarchji urzędniczej, dawnych złotych styczny, dzięki zaś znakomitym połą- kołnierzy z gwiazdkami, wielkich ban-czeniom kolejowym i wodnym stał się ków, rozległego handlu, błyskotliwego Wiedeń wielkiem ogniskiem handlu, życia towarzyskiego, przez stulecia całe Do historycznych budowli przybywały z tern zżyte, dostało się po wojnie w rę-wspaniałe gmachy reprezentacyjne, bu- ce socjalistycznego zarządu. Wiedeń dowane za pieniądze dostarczane przez tworzy wielką czerwoną plamę na tle wszystkie ludy dawnej Austrji, tak że ciemnoszarych, rolniczych i małomie-

szczańskich krajów Górnej i Dolnej Austrji, Salzburga, Styrji, Tyrolu i t. d., między nim a daleko mniej radykalnie usposobionemi temi krajami istnieje nietylko rozbieżność interesów, ale i stałe nieprzyjazne napięcie. Czerwony zarząd Wiednia wydaje dużo na cele społeczne, często godne uznania, zawsze jednak bardzo kosztowne. Jego finanse znajdują się wobec tego w stanie nader opłakanym, na co krzywem okiem patrzą inne części Austrji, oskarżając Wiedeń o to, że żyje na ich koszt i że dawna stolica monarchji obciąża swoim nadmiernym budżetem resztę państwa. Tak więc między Wiedniem z jednej strony, reprezentującym odłam lewicowy społeczeństwa austrjackiego, a chrześcijańsko-społecznie i narodowo usposobionemi krajami związ-kowemi z drugiej istnieje stałe napięcie stosunków, bardzo charakterystyczne dla całej państwowości austrjackiej. Jest też ono źródłem całego szeregu konfliktów, które niekiedy groziły nawet bardzo poważnemi zawikłaniami. Przyszłość Austrji zależy od tego, w jaki sposób ułożą się w dalszym ciągu te stosunki,

Kłopoty finansowe.

Zubożała i skołatana Austrja powojenna, szarpana do tego ustawicznemi rozterkami wewnętrznemi, walczyć też musi z nieustającemi kłopotami finan-sowemi, które w okresie ogólnego kryzysu wszechświatowego wzrosły niepomiernie. Finanse Austrji znalazły się po wojnie w stanie wręcz opłakanym, a jej zależność od Ligi Narodów, przy której pomocy uzyskała w swoim czasie większą pożyczkę międzynarodową, i od wielkich mocarstw, które jej tej pożyczki udzieliły, ciąży bardzo wydatnie nad całem życiem wątłego organizmu państwowości austrjackiej.

„Anschluss“.

W tych warunkach jest oczywiście rzeczą zrozumiałą, iż mała Austrja powojenna jest niezadowolona z istniejącego stanu rzeczy i że szuka gorączkowo jakiegoś wyjścia z tej trudnej sytuacji. Bezpośrednio po wojnie w szerokich masach ludności Austrji utrwaliło się przekonanie, że takiem wyjściem może być jedynie połączenie się Austrji z Rzeszą niemiecką. Zdaniem zwolenników tej idei tylko taki Anschluss (przyłączenie) Austrji do Niemiec zapewniłby jej dopływ nowych sił niemieckich, rozszerzyłby jej perspektywy gospodarcze i stworzyćby mógł podwaliny pod jej odrodzenie narodowe i ekonomiczne.

Idea „Anschlussu“ znalazła wielu gorących zwolenników zarówno w Austrji, jak i w Niemczech. Wszelkie jednak, nawet najbardziej nieśmiałe próby wprowadzenia jej w życie natrafiały na stanowczy sprzeciw wielkich mocarstw zachodnich, które już w traktacie pokojowym z Austrją, zawartym w Saint-Germain, zastrzegły się bardzo stanowczo przeciw możliwości połączenia Austrji z Rzeszą niemiecką, a potem przy każdej okazji podkreślały i akcentowały najsilniej swój stanowczy sprzeciw wobec tych pomysłów. Mimo to jednak idea „Anschlussu“ nie przestała zajmować pewnych odłamów społeczeństwa austrjackiego i niemieckiego. Dla zaakcentowania łączności tych dwóch państw niemieckich organizuje się wspólne uroczystości kulturalne, kongresy, zjazdy i t. d. Poza tern w r. 1931 usiłowali Niemcy przeprowadzić projekt unji celnej z Austrją, która miała być wstępem do zupełnego zlania się obu państw. Od projektu tego były jednak i Niemcy i Austrja zmuszone odstąpić pod presją wielkich mocarstw, a zwłaszcza Francji, sprzeciwiającej się najbardziej sta-

król Edward VII

nowczo temu pomysłowi. Od tego czasu jest „Anschluss“ raczej pewną ideą mniej lub bardziej pociągającą znękanych mieszkańców Austrji, niż realnym programem politycznym, któryby mógł liczyć kiedykolwiek na praktyczne wprowadzenie w życie.

Przyszłość Austrji.

Olbrzymi Wiedeń, przemysłowe centrum Austrji dzisiejszej, i małe państwo nie może wyżywić swej ludności. Stąd rodzi się potrzeba zaopatrywania się w środki żywności w terytorjach i państwach związanych dawniej z Au-strją. Wiedeń aprowizuje się na Węgrzech, w Czechosłowacji i w Polsce. Wzamian za to jednak w zręczny sposób sprzedaje do tych krajów swoje towary. Na tej drodze utrzymuje gospodarcze stosunki z państwami są-siedniemi i podtrzymuje dawną swoją rolę ważnego ogniska handlowego. Przyczynia się do tego w znacznej mierze fakt, iż kupiec i przedsiębiorca wiedeński obznajmiony jest doskonale z najbliższemi rynkami zbytu i posiada w wysokim stopniu zdolność przystosowania się do tych rynków. Wiedeńczyk bowiem, który od wieków mieszka na pograniczu różnych ludów, przeważnie słowiańskich, reprezentuje pewien odmienny typ Niemca, ruchliwego i łatwego w obyciu.

Przyszłość Wiednia i Austrji leży właśnie w owej roli pośredniczącej, jaka jej przypada ze względu na położenie pomiędzy krajami przemysłowemi a rolniczemi, oraz w ruchu turystycznym, który z roku na rok wzrasta.

St. Pawłowski.

AUTORYTET. Co to jest autorytet? Niech nam to przykład wyjaśni.

Konstytucje większości krajów europejskich głowę państwa — czy nim jest monarcha konstytucyjny, czy prezy-dent w republikach — odsuwają od bezpośredniego rządzenia. Trudy rządzenia i odpowiedzialność za rządy spoczywają w rękach rady ministrów.

I w większości wypadków we wszystkich krajach przestrzegany jest ten podział władzy. Królowie i prezydenci symbolizują sobą to, co się nazywa majestatem państwa, nie mieszając się do polityki rządu i parlamentu. Nie mówiło się też nigdy o polityce królowej Wiktorji w Anglji, o polityce prezydenta Fallières we Francji: mówiło się zawsze o polityce premjerów angielskich Beaconsfielda czy Gladstone’a, o polityce prem jerów francuskich Wal-deck-Rousseau’a czy Combes’a.

Zdarzały się jednak wypadki, że poszczególni monarchowie i prezydenci, nie naruszając w niczem swoich konstytucyjnych ograniczeń, nietylko panowali, ale i niejako rządzili. Opi-nja wszystkich historyków zgadza się naprzykład, że w Anglji, a prezydent Poincaré we Francji wywierali bardzo silny wpływ na poszczególne posunięcia polityczne rady ministrów, a nawet na uchwały parlamentów. Historja mówi o polityce Edwarda VII, o polityce prezydenta Poincaré.

Więc teraz powstaje pytanie:

Czy to władza Edwarda VII-go i władza Rajmunda Poincaré’go sprawiała, że rządy ich i parlamenty odstępowały nieraz od swego przywileju inicjatywy politycznej i poddawały się radom głowy państwa? Nie! Władza Edwarda VII-go i władza Poincaré’go była taka sama, jaką mieli ich poprzednicy, ale obaj oni cieszyli się u swych rządów i u parlamentów większem może zaufaniem; ich rządy i parlamenty wierzyły, że to, co Edward VII i Poincaré radzą i co zalecają, jest politycznie trafne i wyjdzie krajowi na dobre. Poincaré i Edward VII byli dla poli-

autorytety.

Wychodzimy ze szkół, wkraczamy w życie jako samodzielni pracowmicy i nie ustaje w nas potrzeba szukania autorytetów. Teoretycznie rzecz biorąc, można oczywiście przypuścić, że lekarz własną, niezależną od autorytetów pracą dojdzie do tego, na czem wedle najnowszej nauki polega istota gruźlicy; wynajdzie, jakiemi nowemi środkami należy leczyć dyfteryt i t. d. i t. d., ale nietrudno przecie zauważyć, że takie odsunięcie od siebie autorytetów, które to zagadnienie przepracowały, skazuje naszego lekarza na niepotrzebny nieraz trud dochodzenia do tego, co już jest ustalone. To raz. Zmusza go do rozpierzchnięcia się w setki zagadnień, czyli zmusza go do powierzchowności badań. To dwa. A trzecie i najważniej-ponieważ każda prawda jest

tyków w swoich krajach tern, co się nazywa autorytete m.

Autorytetem jest więc nie władza, zawarowana komuś przez siłę, prawo lub umowę, lecz ta powaga i waga wartości bądźto umysłowych, jak w powyższych przykładach, bądź też moralnych, jak bywa w innych wypadkach.

Przytoczeni przez nas Edward VII, król angielski, i Poincare, prezydent Francji, to autorytety polityczne. Rzecz jasna, że na tym rodzaju powag nie kończą się możliwości autorytetów. Są autorytety naukowe, zawodowe, obyczajowe i t. d. Bywają autorytety przez nas samych wybrane i autorytety nam, naszej wierze w autorytet niejako przyrodzone.

Wiemy wszyscy — i to jest przekonaniem całej ludzkości, możnaby powiedzieć: prawem całego etycznie rozwiniętego człowieczeństwa od dnia Dziesięciorga Przykazań, że takim niejako przyrodzonym autorytetem każdego z nas są nasi rodzice. Historja pojęć ludzkich przechodziła przez tysiące i tysiące przemian, reform, buntów jednej epoki przeciwko wyobrażeniom epok poprzednich, a nigdy i nigdzie żadna prawdziwa cywilizacja nie wystąpiła przeciwko autorytetowi rodziców. Niema też takiego życiorysu największych, najgenjalniejszych jednostek, w którymby autorzy tych życiorysów nie przytaczali, jeśli to im jest znane, dowodów synowskiego do rodziców przywiązania tych największych z pośród ludzi. Obok ich wiekopomnych zasług, czynów, zdobyczy, wynalazków ten prywatny szczegół życia : korne ukochanie rodziców stawiane bywa jako jedna z najważniejszych krawędzi tego pomnika, na który ich wznosi wielkość ich życia. A jeśli się zdarzy, że ktoś z wielkich sam pisze swój życiorys, a więc naprzykład gdy czytamy taką autobiografję znakomitego myśli-cielą angielskiego Johna Stuarta Milla, nie może nie uderzyć nas, jak jego myśl nieustannie zwraca się do ojca. Im wyższa duchem jednostka, tern silniej żyje w niej przywiązanie do rodziców i wiara w ich moralny autorytet.

Pod wpływem wiary w autorytet rodzicielski wyrabia się w człowieku przyzwyczajenie do korzystania z wszelkich innych, późniejszych, wybranych już własnem rozeznaniem autorytetów, czyli przyzwyczajenie i umiejętność zużytkowania autorytetów dla celów własnego rozwoju.

Niema prawidłowego rozwoju umysłowego bez przebycia szkoły, bez względu na to, czy nią będzie szkoła w potocznem znaczeniu, czy samouc-two. Tu nauczyciele szkolni, potem profesorowie wyższych zakładów nauko wych, tam u samouka książki lub uzyskiwane wiadomości, to są te pierwsze sze :

szczęśliwym potomkiem całego genealogicznego drzewa poprzednich omyłek i pobłądzeń, więc ten lekarz niepotrzebnie wydany jest na nieuchronny bieg wstępnych błędów, które w pracy autorytetów już są pokonane. Autorytety każdej dziedziny wiedzy i umiejętności są jakby napisami na drogowskazach. Chronią nas przed zbędnem kołowaniem w naszej wędrówce życiowej, wskazują należytą drogę i kierunek. Tak w sprawach moralnych, jak i w sprawach wiedzy, zawodu, powołania.

No, tak... Ale odruchowo w myślach naszych powstają pytania:

Wiadomo, że niemal wszystko, co ludzkość wydała, to przecie owoc tych zdolności, które się nazywa samodzielnością myślenia. Bez tej samodzielności nie byłoby nowych wynalazków, nie byłoby nowych praw w naukach ścisłych, nie byłoby nowych prądów społecznych. Jak tę konieczność, ten nakaz rozwojowy pogodzić z wiarą w autorytet, a więc w to, co już jest, co się w świecie myślowym stało?

Wyobraziliśmy tu sobie przed chwilą lekarza, który zadał sobie pracę omijania autorytetów, no, i względy praktyczne zmusiły go do powrotu na normalną drogę naukową, na tę drogę z drogowskazami-autorytetami. Gdy teraz nie lekceważy już badań autorytatywnych, to nikt oczywiście nie zmusza go, by na ślepo przyjmował to, „co w książkach stoi“, nikt mu nie zabroni zawsze sprawdzić, czy dana teorja, dane wskazanie są istotnie słuszne. Nikt mu nie przeszkadza własną jego samodzielność sądów dorzucić do wy-pracowań i wniosków danego autorytetu. Co więcej : gdy ten lekarz uważnie będzie śledził metodę badań swoich autorytetów, to przekona się, że właśnie ta metoda nawołuje uczniów i następców do jak największej samodzielności. Nawet więc tej samodzielności można się „nauczyć“ od — autorytetów.

Ale czy każdy z nas dorasta do sa-modzielności sądów? Weźmy sobie za przykład taki przedmiot badania, jak zagadnienie historiozoficzne wielkiej rewolucji francuskiej z końca XVIII wieku. Wiemy, że do dziś dnia dziejopisarze wypowiadają krańcowo nieraz sprzeczne opinje o wartości politycznej, społecznej i moralnej tego olbrzymiego przewrotu historycznego. Inaczej mówiąc : do dziś dnia otworem stoi droga do samodzielnych sądów o wielkiej rewolucji francuskiej. Czy jednak będzie co znaczył w nauce samodzielny sąd dwunastoletniego Michasia, który się wczoraj pierwszy raz w szkole dowiedział, że wogóle była wielka rewolucja? Nato, by stać się autorytetem w badaniach nad rewolucją, trzeba przedtem przejść przez terminowanie u innych autorytetów, u tych, którzy już przeorali to pole wiedzy, które dla Michasia jest jeszcze polem leżącem za siódmą górą i za siódmą rzeką. Tak się też dzieje, że im kto sam bliższy tego, by stać się autorytetem, tern lepiej, mocniej i głębiej czuje wartość tych wszystkich innych powag, które go do auto-rytatywności doprowadziły.

Nasza moralność, nasza cywilizacja, nasza wiedza, nasz postęp techniczny, nasze prawodawstwa i ustrój, nasz nawet świat uczuć tak wszechwładnie związany jest z dorobkiem minionych wieków, z dorobkiem autorytetów, że nie bez słuszności myśliciel czeski powiedział: ,,bez autorytetu nie do pomyślenia byłoby wychować i rozwijać rodzinę, naród i państwowość“.

Nietylko dlatego, że autorytet utrzymuje jednostki i zbiorowiska w karności, ale przedewszystkiem dlatego, że autorytety rozbudzają w nas szlachetną żądzę dorównywania im. Jak wierzchołki Mont-Blanc lub Giewontu dają oczom naszym miarę wysokości pagórków i wzgórz, tak święci, bohaterowie, uczeni, wielcy wynalazcy, a więc auto-

A. Grzymała-Siedlecki.

Rzeźba.

To bliskie sąsiedztwo tak różnych krain jest wywołane przez rzeźbę Azji, przez układ jej gór i nizin.

Smuga wyżyn Azji biegnie wielkim półksiężycem od Bosforu aż po cieśninę Berynga ; rozszerza się pośrodku i tu nabrzmiewa olbrzymiem pasmem najwyższych gór świata, H i-malajów (—» Himalaje). Mrowisko wysp archipelagu Greckiego tworzy pomost pomiędzy górami Europy i Azji. Ale w Europie systemy górskie wypełnione są łańcuchami gór ze sobą powiązanych, w Azji zaś półksiężyc gór-

rytety cnót, energji, patrjotyzmu, pracy, nauki dają nam miarę, do czego jednak przy woli, przy charakterze, przy trudzie dojść może każdy z nas. Autorytety rzucają duchowi naszemu upewnienie, że każda pozorna niemożliwość jest jednak ludzką możliwością.

W organizmie moralnym ludzkości wiara w autorytet jest tern samem, czem jest siła wzrostu w organizmie fizycznym jednostki.

AZJA. (Tabl. 54—58). Prawie pół doby upływa, zanim olbrzymi ląd azjatycki przesunie się przed tarczą słońca (44,2 miljony km², 29,74% wszystkich lądów, 8,7% powierzchni globu ziemskiego). Świt bowiem nad Bosforem wstaje o 11 godzin później, niż nad zatoką Berynga. A gdy jesienią koło cieśniny Malajskiej kryją się Europejczycy pod kask korkowy przed prawie prostopadłemi promieniami słońca, o tym samym czasie północ Azji spowita jest w mroku wiecznej nocy polarnej. Na tych olbrzymich ziemiach widzimy niezmierną różnorodność krajobrazów, klimatów, roślin, a zwłaszcza typów, ubiorów, mieszkań i zajęć mieszkańców, których liczba wynosi 1.140 milj. czyli 56% ludności ziemi.

Azja, kolebka życia ludzkiego, zwierzęcego i roślinnego.

Zrośnięta z Europą na stosunkowo nieznacznej przestrzeni, wyciąga Azja trzy swe naroża ku trzem kontynentom i zajmuje przez to najbardziej centralne położenie wśród lądów ziemi. Gdy kanał Sueski nie był jeszcze przekopany (1869), a pokryta lodem cieśnina Berynga, szeroka na 92 km, wiązała Azję z Ameryką Północną, wówczas zarówno ludzie, jak i zwierzęta i rośliny, mogli wędrować z Azji na otaczające ją kontynenty. To też brak wyraźnych granic w świecie roślinnym i zwierzęcym, a nawet w kulturach człowieka między Azją a najbliższemi jej ziemiami. Są nawet uczeni, którzy w Azji widzą nietylko kolebkę ludzkości, lecz wogóle kolebkę życia roślinnego i zwierzęcego na ziemi.

Wszystkie gęsto zaludnione kraje Azji, jak Indje, Chiny, Japo-n j a, leżą nad brzegami ciepłych i nie zamarzających nigdy mórz. Niektóre z nich leżą równocześnie w rozległych dolinach potężnych rzek, jak Ganges, Indus, Salue n, Mekong, Sikiang, Jangcykiang, Ho-anghó. Nad morzami gromadzi się 80% całej ludności Azji ; tu kipi praca, kwitnie rolnictwo, wre ruch handlowy, rozwija się przemysł. Tu też powstały najstarsze (obok egipskiej) kultury, zwane od swego rozmieszczenia geograficznego „kulturami wielkich dolin“ : chaldejska, asyryjska, chińska i indyjska. Skrajna nierównomierność w rozmieszczeniu ludności jest najciekawszą cechą Azji. Gęsto zaludnione niże nadbrzeżne lub podgórskie, rolnicze i kulturalne, sąsiadują bezpośrednio ze stepami wysokogórskiemi lub z pustyniami wyżynnemi, na których koczują pasterze-nomadzi i rozbójnicy, schodzący przez przełęcze w bogate doliny.

ski zbudowany jest inaczej. Szeregi równoległych grzbietów górskich, oddzielonych głębokiemi, podłużnemi dolinami, tworzą na południowej i północnej krawędzi wyżyn dwa pasma wysokich łańcuchów o poszarpanych szczytach. Pomiędzy temi pasmami zawarte są wyżyny słabo urzeźbione, zajęte przez kraj płytowy, pustynny, czasem urozmaicony przez stożki wulkanów, przez wylewy law lub przez jeziora. Łańcuchy krawędziowe zbliżają się do siebie w trzech miejscach i tworzą wysokie, splątane węzły górskie: Armenji, Pamirów, obszarów źródłowych S a 1 u e n u i H o a n g h o. Węzły te dzielą półkola wyżynne na szereg zamkniętych kotlin, a mianowicie : Małej Azji czyli Anatolji, Iranu czyli kotlin Persji, Afganistanu i B e 1 u-dżystanu — oraz kotlinę Tybetu i wyżynę Laosu. Na północ od Tybetu biegnie dalszy ciąg wyżyn; dwie kotliny równoległe Taklamakanu i Dżungarji, następnie na wschód kotlina pustyni Gobi w Mongolji oraz mało zbadane wyżyny w S y b e-r j i wschodniej.

Budowa gór i wyżyn Azji.

Budowa gór i wyżyn Azji napozór tylko jest zawiła. Wyróżnić w niej można szereg cokołów, zbudowanych przeważnie ze skał krystalicznych, z granitów, gnejsów i łupków, które nie podlegały fałdowaniu przy ruchach skorupy ziemskiej, lecz pękały i zapadały się nierównomiernie, częściowo zaś dźwigały się, tworząc krawędzie i góry, ułożone stopniami, jak połamana kra na rzece. Rzeźba Azji to wynik pojedynku pomiędzy dwoma jakby wrogie-mi obozami-resztkami starych lądów : pomiędzy cokołem Angary (Sybe-rja) na północy i cokołem Gondwana (Indje) na południu (~*Góry).

Wpływ rzeźby Azji na życie jej mieszkańców.

Dla mieszkańców Azji taka budowa miała znaczenie decydujące. Po zewnętrznej stronie półksiężyca wyżyn zatrzymują się deszcze. Wskutek tego u stóp wyżyn leżą kraje przesycone wilgocią, pokryte lasami. Zato wnętrze wyżynnych kotlin skazane jest na posuchę i zajęte przez suchy step, a nieraz przez pustynię. Należą tu: słona pustynia L y k a o n j i w Anatolji, pustynia Rewiru w Persji, T a k la-rn a k a n nad T a r y m e m , pustynia Dżungarji i Gobi w Mongolji.

Na łańcuchach obrzeżających kotliny śródgórskie osadzają się jeszcze opady od strony kotliny. Zimą nawet powleka je śnieg. To też pokryte są one łąkami, czasami lasem. Płyną z nich rzeczki i potoki, ginące później na dnie kotliny w piaskach lub w słonych bezodpływowych jeziorach, jak np. liczne jeziora Tybetu. Ani na dnie wysoko położonych dolin, ani w górach człowiek osiedlić się nie może ; może być tu tylko pasterzem, wędrującym w góry z nastaniem lata, a schodzącym na step w kotlinę na czas zimy.

Stałe osiedla ludzkie mogą powstać tylko u stóp gór pomiędzy suchym stepem a skałami, za któremi kryją się łąki alpejskie — w tern miejscu, gdzie potoki z gór wydostają się na dno kotliny. Tu rolnik grodzi pracowicie rzekę tamami, prowadzi jej wodę kanałami, często w podziemnych tunelach, aby nie parowała. Pomiędzy pustkowiem stepu i martwotą skał zakwita zielona oaza z polami jęczmienia i jarzyn, a w niższych, cieplejszych kotlinach z sadami owocowemi (brzoskwinie w Persji), winnicami i z plantacjami tytoniu i bawełny.

W całym wydłużonym pasie wyżyn Azji, od Bosforu aż po Amur,

Afganistanu

Ksgigsa 8

-»i 9

spotkamy zrzadka rozsiane osiedla ludzkie — jako oazy, rozłożone wieńcem dokoła stepu, a czerpiące swe soki żywotne ze sztucznego nawodnienia. Żyją tu również liczne hordy koczowniczych pasterzy. Podobne warunki panują również na przylegającej do wyżyn nizinie Turańskiej.

Dwa razy do roku — na wiosnę i na jesieni — na olbrzymich przestrzeniach Azji wyżynnej oraz na stepach ciążących ku morzu Kaspijskiemu rozpoczyna się ruch miljonowych rzesz koczowników, zmieniających pastwiska stepowe na górskie. Z regularnością mechanizmu corocznie przesuwają się tu masy ludzi, owiec, kóz, wielbłądów, osłów, mułów lub jaków i bydła, nadając całemu życiu rytm, powtarzający się już od tysiącleci. Ten rytm dorocznych wędrówek odbija się w całem życiu mieszkańca wyżynnej Azji. Koczownik bowiem nietylko sam wytwarza własną kulturę pasterza-nomady, lecz jednocześnie narzuca pewne cechy ludności osiadłej, do której zawsze jest wrogo usposobiony.

Tak więc rzeźba kraju sprawiła, że sąsiadują ze sobą bezpośrednio stare, bogate kultury Chin, Indyj i krajów śródziemnomorskich z kulturą prymitywną nomadzką, wśród której występują wyspy orjentalnej kultury (-»Azja Przednia). Pomimo bliskiego sąsiedztwa kultury te w małym tylko stopniu oddziaływały na siebie. Przyczyną tego są łańcuchy górskie, które zamykają wyżynne kotliny, biegnąc przeważnie równoleżnikowo i tworząc nieprzebyte przeszkody dla wszelkich ruchów z północy na południe. Każda przełęcz wysokogórska nabiera w Azji znaczenia strategicznego i pilnie jest strzeżona (tern się tłumaczy dyplomatyczna walka Rosji i Anglji o przełęcze Kaszmiru i Persji). Otwarte doliny wśród pasm stają się często bramami wypa-dowemi dla najeźdźców, jak wrota Dżungarji, przez które szli Mongołowie na Europę (-» Tatarzy ).

Monsun, władca losu i życia mieszkańców Azji.

Z tego zawrotnego ogromu lądu Azji, z jej wyżynności, z sąsiedztwa gorących oceanów i pustynnego zimnego lądu rodzi się tajemniczy władca losu i życia ludności azjatyckiej, wszechwładny, a wspaniały wiatr, niby bóstwo o dwóch twarzach — w jednym swym kierunku żywiący miljony, a w drugim grożący śmiercią głodową— monsun letni i zimowy (-* Wiatry).

Już u południowych brzegów Arabji odczuwać się daje wpływ monsunu let-

ć>&

rnvJÈfÊm

SMraar

o iooo 2000 \i ir

-—■—My

Ë===3 6

Mmmmm» 2

teiżid 3 ii nu i u if Ÿ////A 5

Ryc. 77. Kultury Azji.

1. Kultura europejska o typie rosyjskim. — 2. Kultura ludów pierwotnych, myśliwców, rybaków, zbieraczy i t. p. — 3. Kultura ludów koczowniczych z wyspami kultury orjentalnej i wschodnio-azjatyc-kiej (typ chiński). — 4. Kultura indyjska. — 5. Kultura orjentalna. — 6. Kultura wschodnio-azjatycka (typ chiński). — 7. Kultura wschodnio-azjatycka (typ japoński). — 8. Typ śródziemnomorski kultury orjentalnej. — 9. Kultura o śladach wpływu kultury europejskiej, chrześcijańskiej typu hiszpańskiego.

niego. Zimą wiatr ten towarzyszy stale podróżnikowi aż do brzegów Japonji; wiejąc z północnego zachodu, przynosi niższą temperaturę (20—15°) i daje pod równikiem miłe ochłodzenie, a dokucza zimnem w wyższych szerokościach. Połączywszy się z północno-wschodnim passatem u wybrzeży Azji wschodniej, wieje z taką siłą (160 km na godz.), że parowiec pocztowy traci 5 dni na przezwyciężenie oporu mon-sunu pomiędzy Hong-Kongiem a Szanghajem (1200 km). Zato monsun letni ułatwia żeglugę, wiejąc u południowych wybrzeży Azji z południowego zachodu. Ten sam wiatr pozwolił okrętom arabskim, a potem portugalskim, hiszpańskim oraz holenderskim dotrzeć bez trudu do archipelagu Malajskiego. Niesie on często ze sobą groźne burze, orkany, zwane tajfunami, powodowa-nemi, zwłaszcza na jesieni (październik— „miesiąc tajfunów“) przez zmianę kierunku monsunu letniego na zimowy.

u.*w

Ryc. 78. Patfoda w Shashih w Chinach.

Monsun letni przynosi deszcze wysuszonym przez monsun zimowy polom Dekanu, Bengalji, Chin południowych, północnych, a nawet Mandżurji i Japonji. Byt miljonów istnień ludzkich zależny jest od wilgoci, niesionej przez niego. On narzuca życiu doroczny rytm w większym stopniu, niż u nas zmiana lata i zimy. To też słusznie nazywają Azję południowo-wschodnią, od gór Sulej mana do Amur u, Azją monsunową, dzieląc ją doliną rzeki Czerwonej na Azję monsunową południową i wschodnią.

Deszcze monsunowe są ulewne i gwałtowne ; tylko nieznaczna ich część wsiąka w glebę, żywiąc rośliny i zasilając źródła. Większość opadu spływa gwałtownie, rwie glebę, wypełnia rzeki. Dla ludności straszliwa jest groźba opóźnienia się lub wcześniejszego ustania monsunu letniego. Bo przed mon-sunem letnim i natychmiast po nim idzie monsun zimowy, suchy i okrutny. Gdy dobroczynny monsun letni się spóźni, zmarnieją w suchym monsunie ziarna wysiane w glebę. Gdy monsun letni zbyt wcześnie odejdzie, jego suchy natychmiastowy następca wysuszy w ciągu kilku dni stojące na pniu niedojrzałe zboże. Jedynym ratunkiem, lecz jak mało skutecznym, są wówczas tamy, wstrzymujące wodę szybko opadających rzek, lub niezliczone zbiorniki wodne, t. zw. tanki, których tysiące pokrywają powierzchnię Dekanu, Bengalji, Cejlonu, Indochin (np. 75.000 zbiorników w prowincji Madras i Mysore o powierzchni większej, niż powierzchnia pól nawodnionych przez nie). Wówczas na wyżynie Dekanu, zarówno jak w Bengalji, w Chinach lessowych i na nizinie chińskiej, wstaje straszliwe widmo głodu, a jego śladem idzie klęska epidemij dżumy i cholery, których ojczyzna i nigdy nie wygasające ogniska leżą w delcie Gangesu.

Rzeki Azji.

ii ii u u

•i m u ii

i II M

II M II M II

ara

.•z

Mmmmmm

ft ¹

Ff5893pB-

Rzeki Azji prawie nigdzie nie odgrywają tej roli komunikacyjnej, jaką grać zwykły w krajach Europy, Ameryki i części Afryki, nie są bowiem na-ogół linjami komunikacyjnemi, prócz Jang-cy-kiangu, który tworzy drogę wodną dług. 3.000 km. Zato w życiu mieszkańców odgrywają rolę bez porównania większą, niż rzeki innych kontynentów. Dla 80°/o ludności Azji, skupionych w Azji monsunowej, oraz dla żnacznej części ludności Azji zachodniej i środkowej — rzeka jest źródłem wilgoci, pozwalającem na walkę z klimatem, rzeka jest żywicielką — dopóty, dopóki można kanałami lub przy ,pomocy wielkich kół z czerpakami lub żórawi rozprowadzić na pola jej wodę. Nie dziw więc, że wiele ludów Azji oddaje cześć boską swym rzekom-żywicielkom.

Wielkie rzeki Azji nie ułatwiły dotarcia do kryjących bogactwa mineralne wyżynnych kotlin wewnętrznych.

Ryc. 79. Krajobraz japoński. (Według oryginalnej akwareli japońskiej).

Wszystkie te rzeki bowiem spływają bardzo szybkim biegiem w zlewiska trzech oceanów z zewnętrznej stromej krawędzi wyżynnego półksiężyca i z północno-wschodniej części łuku.

świata, z trudem komunikując się z sąsiadami, nawet nad tą samą rzeką

Ważne są przeto tylko dla jego krain zewnętrznych, wnętrze zaś kotlin wy- zne, uprawne, gęsto zaludnione kotliny żynnych, równie jak obszar zawarty nadrzeczne. Tak prawie cała ludność w południowo-zachodniej części jego olbrzymiego Tybetu (-» Tybet) skupia łuku, jest potężnym obszarem bezod- się w kotlinie nadrzecznej Brahma-pływowym (15 miljonów km², a więc putry-Tsangpo. Ale człowiek półtora raza większy od Europy), któ- pozostał w tych kotlinach odcięty od ry zajmuje 35°/₀ pow. całej Azji.

Rzeki Azji monsunowej, a również Eufrat i Tygrys, biorą początek siedzącymi, i to nie przy pomocy rzeki, na wyżynach, gdzie płyną zrazu wol- lecz przez wysokie przełęcze okoliczno, aby przez zewnętrzne łańcuchy nych łańcuchów. Po przełamaniu się gór fałdowych przełamać się przepa- przez ostatni łańcuch rzeka płynie spo-ścistemi kanjonami. Nieraz rzeka prze- kojnie po kraju zbudowanym z jej łomów takich ma kilka lub kilkana- własnych osadów, zdana na łaskę kli-ście. Pomiędzy jednym a drugim prze- matu, pełna mielizn podczas zimowej łomem płynie swobodnie, tworząc ży- posuchy, wylewająca gwałtownie i za-

sypywana na wiosnę i w monsunowem lecie. 0<J maja do września mają owe rzeki sto razy więcej wody, niż zimą. W ujściach tworzą napływowe krainy delt, rozcinając je równocześnie szeroki emi i głęboki emi ujściami. Osobliwością Azji są rzeki podwójne, płynące na znacznej przestrzeni oddzielnie, a przy ujściu złączone wspólnym obszarem napływowym (rzeki Mezo-potamji, Bengalji, Birmy, Chin, Sybe-rji). Tylko największe z rzek Azji środkowej pustynno-wyżynnej, Amudarja i Syr-darja, Ili i Tarym, uchodzą do zamkniętych jezior, karmiąc po drodze kwitnące oazy. Większość jednak rzek wnętrza Azji ma wodę tylko w swym górnym biegu. Giną one szybko w piaskach, gdy porzuciwszy góry, wkroczą na stepowo-pustynne dno kotliny. Dlatego to człowiek zakłada swe osiedla właśnie u stóp gór, przy wylocie dolin potoków, na ich wielkich stożkach napływowych. Tem się tłumaczy wieńcowe położenie oaz w kotlinach Azji wyżynnej.

Rzeki Azji północnej to wielkie rzeki leśnych obszarów, biorące swój początek w lodowcach górskich. Bieg ich jest odmienny od biegu podobnych rzek Europy. Zaraz po wyjściu z gór rzeki przez tysiące kilometrów płynąć muszą po lekko pochyłej płaszczyźnie, płyną więc leniwie w szerokich na parę kilometrów, asymetrycznych dolinach. Spadek jest tak mały, że nie mogą należycie odwodnić tajgi, pełnej błot na zamarzłem podglebiu. A gdy wiosną w czasie tajania śniegów rozleją się szeroko, tworzą wówczas jakby olbrzymie jeziora okresowe, które bardzo powoli ustępują, odsłaniając wspaniałe pastwiska. To też wśród łąk nadrzecznych siedzą koloniści rosyjscy, trudniący się hodowlą bydła i gospodarką nabiałową (produkcja masła) oraz Jakuci, hodowcy reniferów. Rzeki te, jako uchodzące do morza Arktycz-nego, odgrywają w życiu mieszkańców małą rolę. Prócz tego skute są lodem przez 160 dni na południu (Amur), przez 260 dni na północy (ujścia Leny, Angary). Zimą zamarznięta wstęga rzeki jest jedyną drogą, po której mkną liczne sanie, omijając w ten sposób niedostępną, bezdrożną i pełną błot w czasie lata tajgę. Człowiek wyzyskuje te rzeki w części górnej, położonej na południe od linji kolei syberyjskiej, gromadząc w porze zimowej na lodzie ścięte drzewo, które płynie wiosną aż do położonej przy linji kolejowej stacji przeładowczej.

Większość rzek Azji zachodniej to rzeki okresowe, świecące przez większą część roku, a czasem przez lata całe, suchem, stromościennem łożyskiem. Lecz biada karawanie, którą w takiem łożysku zastanie nieoczekiwanie przy-bór wody. Zdarzyć się może, iż umierający przed chwilą z pragnienia podróżni utoną, porwani przez gwałtownie wezbraną falę. Tylko niektóre rzeki przerzynają się ku morzu (Kizył-Irmak) albo uchodzą do bezodpływowych, często zapadliskowych jezior (Jordan do morza Martwego). Takie rzeki skupiają nad brzegami ludność osiadłą w oazach.

Ludność Azji.

Niełatwo odczytać obecnie, jakiemi drogami szły losy ludności pierwotnej Azji. Coprawda obecnie całą Azję na północ od równoleżnika 40, a więc na północ od łańcuchów Persji, Pamirów, Kuen-Łuń i Chinganu zajmują żółci Mongołowie, koczownicy, myśliwi i pasterze, a na skrajnej północy trudniący się zbieraniem jagód i jaj ptasich. Znaczna jednak część ludów północy została niegdyś wyparta w tajgę z południowych obszarów pasterskich przez hordy Hunnów, idące z po-

kaukaskie,

irańskie

olhrzymie

łudnia. W ich terytorjum wcina się pas rolniczej kolonizacji rosyjskiej, który jest szeroki na zachodzie Syberji, a w stepie zwęża się ku wschodowi, dochodząc jednem rozwidleniem ku morzu Japońskiemu wzdłuż Amuru, drugiem idąc wzdłuż rzeki Leny do Jakucka. Kolonizacja ta idzie pomiędzy granicą uprawy zboża na północy a między kruszconośnemi górami na południu; trzyma się pasa gleb lessowych i zwiększonych opadów u stóp gór, ale przedewszystkiem skupia się w okręgach górniczych i obok linij kolejowych.

Południe Azji ma ludność bardziej złożoną. Wschodnią połać aż do Himalajów zajmują Chińczycy, Koreańczycy, Japończycy i Indo-chińczycy. Na południe i na zachód od Himalajów i gór Birmy, od Bengalji aż do Armenji, siedzą białe ludy

i hinduskie z rozsianemi pośród nich wyspami mongolskiemi, jak np. w Azerbejdżanie i w Persji.

Półwyspy Azji posiadają ludność bardzo różną. Małą Azję zajmują mongolscy Osmanowie, Arabję i wybrzeże zatoki Perskiej S e m i c i, Dekan — ludy D r a w i d a, wyparte dziś na wschodnią krawędź półwyspu; resztka ich mieszka również w Belu-dżystanie. Wschodnią część Indochin, Malakkę i archipelag Malajski zajmują Malajowie, Kamczatkę, półwysep Czukczów i część wysp Japońskich t. zw. P a 1 e o a z j a c i. Oni również tworzą wyspę nad Jenisejem, już rozbitą przez kolonizację rosyjską. Nad cieśniną Berynga występują nielicznie Eskimosi — dowód łączności Azji z Ameryką.

Po ogromnym kontynencie rozproszone są też tu i ówdzie szczątki dawnych tajemniczych jego mieszkańców. Są to drobne grupy A 1 e u t ó w na wyspach Aleuckich, ludów Munda nad dolnym Gangesem, ludów W e d d a na Cejlonie, ludów Mon-ehmer w Indochinach, S e m a n g ó w i Ku-b ó w na Malacce i Borneo. Te drobne grupy ludów — to największa zagadka dla nauki. Uczeni widzą w nich resztki najstarszych plemion świata.

Ludność Azji, tak różnorodna i tak liczna, rozmieszczona jest nierównomiernie na olbrzymim kontynencie azjatyckim.

Przeludnienie i głuche pustki.

Wystarczy choćby pobieżna nawet znajomość stosunków w J a p o n j i i Chinach, aby zorjentować się, że najstraszliwszą klęską, jaka trapi te kraje, jest ich przeludnienie. Cała Azja monsunowa jest przeludniona. I n d j e, Chiny, Japonja zbiorniki ludzi trudniących się rolnictwem — nie mogą ich wyżywić.

I n d j e mogą jeszcze zwiększyć ilość ziemi nawodnionej i życiodajnej, C h i-n y wyzyskały już całkowicie swoje ziemie, Japonja dusi się już zupełnie w swoich granicach. I dlatego staje przed nią konieczność emigracji, konieczność zdobywania nowych ziem dla osadnictwa (aneksja Korei i Mandżu-rji), nowych rynków zbytu dla wyprodukowanych towarów (-» Mandżu-rja). I tu zaczyna się t. zw. problem Pacyfiku (-» Spokojny ocean).

Po gęsto zaludnionych wybrzeżach Azji monsunowej dziwną pustką wieje od tak względnie bliskich, a tak odmiennych brzegów Kamczatki, gdzie wśród tajgi koczują ze swemi reniferami półdzicy Czukczowie, a na wybrzeżu śmigają w kajakach Eskimosi.

Gęstość ludności wzrasta więc w Azji tam, gdzie spadają deszcze z monsunem i gdzie nad rzekami są łatwe do nawodnienia niskie tereny — maleje zaś w miarę wzrostu wyżynności i zmniej-

szania się opadów. To też w całej Azji nie cukrowej, bananach, a na nad-monsunowej, gdzie spada więcej niż rzeczu o palmę kokosową, bataty. Do-500 mm opadu rocznie, mieszka Więcej liny rzek na wschodzie w Chinach niż 20 ludzi na km². Tylko na wybrze- są użyte również pod uprawę ryżu, żach Indochin i w dziewiczych ale na wyżynach tam, gdzie w Indjach lasach M a 1 a k k i oraz w pustyni kwitła uprawa prosa, bawełny, tyto-T h a r zalega pas mniejszej gęstości niu, tu uprawiana bywa obok bawełny zaludnienia, od 1 do 20 ludzi na km², herbata, a dalej na północ, w Chinach Zato w dolinach rzek Chin i Indyj północnych, kukurydza, proso, soja, oraz na wyspach południowych J a- pszenica.

ponji i na Jawie    gęstość    przekra-    Południowy    pas rzadkiego zaludnie-

cza 150 ludzi na km²,    a to w    związku    nia przypada    na obszary lasu dziewi-

żej 1000 mm.

z ilością opadów, wynoszącą tu powy- czego Malakki, Indochin i archipelagu Malajskiego. Tu głów-Pozostała część Azji posiada nie- ną rolę w gospodarstwie odgrywają znaczną gęstość (od 1 do 20 ludzi na palmy, betel, banany, bataty oraz cen-km²) tam, gdzie występuje step, kul- ne drzewa, jak drzewo tekowe, cenione tura oaz lub rolnictwo, a więc w związ- w budownictwie okrętów, chinowe, ku z opadami od 250 do 500 mm. Gę- kamforowe, cynamonowe, a zwłaszcza stość taką ma cała Azja wyżynna wraz wszelkie rośliny dostarczające kau-z A r a b j ą i niżem T u r a n u oraz czuku i gum. Ludność pierwotna zbie-pas kolonizacji rosyjskiej na S y b e- ra gotowe owoce lub pracuje na plan-rji. Jednak wnętrze krajów leżących tacjach białych.

w tym obszarze, a    więc A r a b j i,    Pustynna Azja północna i wschod-

Persji, Tybetu,    stepów    k i r g i-    nia — to kraj    lasów i tundry. Tajga

Różne typy gospodarki.

Europejczycy w Azji.

skich, Mongolji, wypełnione jest ciągnie się pasem szerokim na 1000 km, przez pustynie o gęstości zaludnienia długim na 4000 km, stanowiąc naj-poniżej 1 człowieka na km². Również wspanialsze tereny myśliwskie świata, cała Syberja wschodnia, po- Ludy tajgi — to koczownicy, łowcy kryta lasami-tajgą, jak i tundra, obrze- zwierząt i zbieracze jagód na północy, żająca od północy Syberję śród- hodowcy reniferów na południu, k o w ą i z a c h od n i ą, jest pustynna. Pas rzadko zaludniony wyżynny — Bo też te obszary, podobnie jak i pu- to obszar stepów, łąk wysokogórskich, stynne kotliny półksiężyca wyżyn, ma- przecięty wieńcem oaz, graniczących ją opady poniżej 250 mm rocznie. na zboczach gór z lasami lub porostami, a w kotlinie z pustynią. Na zachodzie w oazach króluje winna lato-Od tych samych czynników, co i gę- rośl, oliwka, drzewa owocowe, baweł-stość zaludnienia, oraz od temperatury na, jedwabnik, na południu zaś, aż do zależy świat roślinny. Wskutek tego Pendżabu, palma daktylowa. Nie-każdej gęstości zaludnienia odpowia- co dalej na północy w oazach uprawia dają pewne krajobrazy roślinne i — co się jęczmień, proso, drzewa owocowe, za tern idzie — pewne typy gospodar- w niektórych niżej położonych ryż. ki, a więc kultury. Tereny gęsto zaludnione — to doliny rzek, zajęte na południu w Indjach przez gospodar- Azja stepowa jest ojczyzną ludów kę plantacyjną, opartą na ryżu, trzci- pasterskich i kolebką wielkich naja-

zdów koczowników. Europejczycy przenikali w głąb Azji trzema drogami. Szli drogą równoleżnikową północną przez stepy, tajgi i góry Syberji jako fala kolonizacji rolniczej wślad za oddziałami zdobywców kozackich (od końca XVI w.).

Drogę tę znaczą do dziś ślady męczeństwa polskich zesłańców Sybiraków, odnowione przez cierpienia jeńców z wielkiej wojny i przez bohaterstwo V-tej Dywizji Syberyjskiej wojsk polskich na Wschodzie, oraz prace uczonych badaczy Polaków, jak B. Dybowskiego, Czerskiego, A. Czekanow-skiego, Kowalewskiego, Br. Piłsudskiego, Sieroszewskiego (-» Syberja).

Drugą drogę torowały wpływom europejskim regularne wojska, idące w myśl polityki imperjalistycznej rosyjskiej w pustynie czerwonych, czarnych i żółtych piasków, przez kwitnące oazy Buchary, Chiwy i Ferg-h a n y na wyżyny Azji środkowej, do Pamirów, Turkestanu, do Tybet u. I tę drogę, podobnie jak pierwszą, znaczą w historji imiona polskie.

Polacy byli tu żołnierzami, wtrąconymi po powstaniach narodowych na dożywotnią służbę w szeregi rosyjskie. Byli oni również odważnymi badaczami tych stron jako oficerowie-topogra-fowie, rywalizujący w odkryciu i opanowaniu nowych krain ze służbą wywiadowczą Imperjum Brytyjskiego („Kim“ Kiplinga). Z pośród nich wsławiły się imiona Witkiewicza, Grąb-czewskiego i wielu innych.

Trzecia droga wpływów europejskich — to droga morska. Tę drogę torowały stosunki handlowe. Kupcy byli pierwszymi znawcami tych stron. Państwa europejskie rozrzuciły wzdłuż tej drogi szereg swych faktoryj handlowych, jak istniejące do dziś portugalskie Go a, Di u, Damao oraz francuskie Pondiszerry, Kari-k a 1 i inne drobne w Indjach. Na tej drodze leżą wszystkie wielkie porty Azji. Najważniejsze z nich, jak Aden, Colombo, Singapur, Hongkong, znajdują się w rękach Anglji, stanowiąc klucze drogi do Indyj i na Daleki Wschód.

„Przebudzenie się“ Azji.

Zdawało się, że Europa ogarnęła już swemi wpływami Azję, a z ludów jej uczyniła pokornych odbiorców europejskich towarów i posłusznych dostawców surowców dla ich fabryk. Tymczasem Azja nietylko zawodzi rachuby kupieckie, lecz poczyna stawać się groźną dla Europy. Groźbę tę stanowią olbrzymie masy wciąż wzrastającej ludności (56°/₀ ludności świata wobec 24,3°/₀ w Europie).

Azja trzymała ongiś w strachu Europę— potem Europa poskromiła Azję. Dziś historja zdaje się powtarzać : Azja poczyna znowu grozić Europie nietylko zabraniem jej rynków zbytu towarów europejskich oraz posiadłości ko-lonjalnych, ale zalewem Europy przez tańszy towar chiński, japoński czy indyjski.

Jednocześnie przeludnione Indje, Chiny i Japonja szukają ujścia dla swej emigracji, z którą walczą Stany Zjednoczone, Austral ja, Indochiny. Ekspansja polityczna wielkich ludów Azji, czyli t. zw. „żółte niebezpieczeństwo“, jest tern groźniejsze, iż ogromne masy Azjatów są usposobione wrogo do kultury europejskiej, zdyskredytowanej na gruncie tamtejszym przez egoistyczną politykę państw europejskich, działających na terenie Azji. Nie należy jednak sądzić, że ludy Azji ruszą na Europę śladami Dżyngischana i Timura (-» Tatarzy). Jak dotąd, Europejczyk zdobywa raczej obszary zaludnione, szukając robotników i nabywców na swe towary, Azjata pragnie roli i wody. Dlatego „żółte niebezpieczeństwo“ grozi przedewszystkiem rzadko zaludnionym ziemiom Indochin, Sianiu, Indyj holenderskich, Mandżu-rji i Syberji.

Jak pochód Europy na Azję, tak i jej odwrót przebiega trzema drogami. Na północy w kierunku równoleżnikowym idą dążenia Japonji, która marzy o objęciu Mandżurji i Syberji wschodniej. Na szlaku środkowym odżywają w Rosji sowieckiej aspiracje dawniej samodzielnych ludów. Na wschodzie i południu, w rozgwarze wojny domowej w Chinach, we wrzeniu politycz-nem Indyj, w powstających niezależnych królestwach Arabji — rozkrusza się powoli łańcuch kolonjalnych posiadłości europejskich, wyrosłych wzdłuż morskiego szlaku nad oceanem Indyjskim i Spokojnym.

Granica między dwiema kulturami.

Granica pomiędzy Europą i Azją jest jednocześnie granicą pomiędzy dwiema zgoła odmiennemi kulturami mater jalnemi i duchowemi. Kulturę Europy charakteryzuje między innemi walka o przestrzeń i walka z przestrzenią. Europejczyk dąży do zwiększenia powierzchni uprawnej, zwalcza las i step, osusza błota, ujmuje w swe ręce wymianę towarów i bogactw, walczy z przestrzenią przez sieć nowych dróg, przez szybkość kolei, samochodów, samolotów i statków.

Kulturę Azji charakteryzuje prawie wszędzie walka o wodę. Walka ta jest czynna w okolicach wilgotniejszych, nad rzekami ; Azjata buduje tam tamy, kopie kanały, rozwija uprawę błotną ryżu. W okolicach suchych, a tych jest bardzo 'wiele w Azji, Azjata walczy o wodę biernie : gdy braknie wilgoci na pastwisku, wędruje ze swem stadem latem na górskie łąki, na zimę schodzi ku nizinom. To też Europejczyk, zwycięzca przestrzeni, rozwinął kult silnej, świadomej siebie jednostki, walczącej z losem i z przyrodą. Azjata, przytłoczony przez przemożne siły przyrody, bezradny wobec wysokich gór i pustyń, uzależniony od kaprysu monsunu, jest fatalistą. Dąży do ograniczenia swych potrzeb, a szczęście widzi nie w zwycięstwie, lecz w „niebycie“. Prawie wszystkie religje, które powstały na obszarze Azji (-» Budda i buddyzm, Islam, Konfucjusz, Brami-nizm i Religje świata), tak różne i tak mało mające wspólnego ze sobą, stykają się jednak w „fatalistycznym“ poglądzie na świat.

Osiadły Azjata dziwny uczynił wybór z tysiącznych darów, jakiemi obsypała go przyroda. Ograniczył się do uprawy kilku zaledwie roślin. Gdzie rolnik europejski będzie miał i ogród, i sad, i pole, i kartoflisko, i łąkę, a czasami i kawałek lasu, tam Azjata ograniczy się do uprawiania najniżej położonych gruntów, a zbocza gór i hodowle pozostawi często w ręku pierwotnych ludów. Tak np. sąsiadują rolnicy Indyj z dzikiemi plemionami Gon-dów, Chińczycy z ludami Mio-tse w Yunnanie.

Zato w krainie zajętej przez rolnika niema właściwie rolnictwa, lecz ogro-downictwo, starannością podziw wzbudzające. jest w tern ograniczeniu się Azjaty do małych obszarów coś, co przypomina uprawy w oazach.

Bo prawdziwemi oazami-wyspami są obszary gęstych skupień ludności w Azji. Różne są tego skupienia ludności następstwa. Nawodnienie, budowa tam i zacięta walka z koczownikami wywołują konieczność ofiar ze strony jednostek na rzecz zbiorowiska, t. j. rodziny, gromady, gminy, ojczyzny. Wyrobiło to w Azjacie kult zbiorowości, zatracenie poczucia indywidualnej własności, ograniczenie swych

potrzeb. Nadmierne skupienie, mono- zyk polski. książka znanego podróżnika tonna strawa, jaką stanowi ubogi szwedzkiego S. H e d i w azotany ryż, powodują gwałtowne    Azji“, Warszawa 1904. Znakomity po-

,Przez pusty-

rozszerzanie się epidemij i powolną wieśeiopisarz W. Sieroszewski spędził degenerację. To też równiny nadrzecz- <^gle 'ata na Syberji. Jego plękna powieść

AZJA PRZEDNIA. (Tabl. 59). Azja

ne Azji to metylko pola najmtensyw- Trzeba też przeczyta6 sieroszewskiego „12 niejszych zbiorow rolniczych, lecz tez ^ w kraju Jakutów“ oraz „Za kręgiem pola najobfitszego żniwa śmierci, polarnym i Cejlon“ (Bibl. geogr.-hist.) Wreszcie gęsto skupiona ludność roi- i „Na Daleki Wschód“, Kraków 1905. Indje nicza reprezentuje w wielu krajach zwiedził ostatnio F. Goetel i o tej po-element bierny. Nie mogąc, jak zwy- droży napisał piękną książkę p. t. „Indje“, kle rolnicy, sprostać koczownikom-na- Warszawa 1933. jeźdźcom, przechodziła ona z pod jednego panowania pod drugie (historja

Europa zapoznała się z jeszcze dalej Z drugiej strony koczownicy-na- na wschodzie położonemi krajami, jeźdźcy przejmowali często kulturę wówczas kraje wschodnie bliżej Euro-zwyciężonych, jak Mandżurowie kul- py leżące zaczęto nazywać dla odróż-turę Chin, ludy Iranu kulturę Indyj. nienia od krajów dalszych — B1 i-Kultury ludów osiadłych w Azji, opar- skim Wschodem. Utarła się rów-te o zwartą ludność rolniczą, prze- nież dla tych krajów nazwa : Azja trwały bez zmian tysiąclecia. Jakżeż Przednia. Nazwy „Orjent“ i „Azja różni się od nich kultura europejska Przednia“ są nazwami geograficznemu w swym ciągłym nieustraszonym pocho- Atoli nazwie Orjent nadaje się często dzie naprzód, w swej wielorakiej zmień- znaczenie geograficzno-kulturalne. Na ności prądów i odcieni.

Azji to historja ciągłych najazdów), Przednia obejmuje Małą Azję, wy-zachowała jednak zawsze swą własną żynę Irańską, Mezopotamję, niezmienną kulturę rolniczą, swe zwy- Syrję, Palestynę oraz półwysep czaję, swój ustrój gminy i rodziny, Arabski. Kraje te nazwali Rzymia-związany z gospodarką rolną. Tem się nie swego czasu O r j e n t e m czyli tłumaczy przysłowiowy konserwatyzm W s c h o d e m. Kiedy jednak potem ludów Azji.

J. Czekalski, tej podstawie niektórzy zaliczają do Orjentu także Afrykę północną.

Część północna i południowa.

Azja Przednia oddzielona jest od otaczających ją kontynentów i od re

Polskich prac o Azji jako całości właściwie — poza podręcznikami — niema. Dużo jednak wiadomości znajdą Czytelnicy w książce W. Nałkowskiego: „Geogra-f ja malownicza“ cz. V Azja. Poza tem w ten daleki świat wprowadzają opisy podróży,    szty Azji morzami i górami. Z natury

Do szczególnie ciekawych książek tego ro-    swej dzieli się na północną i południo-

wą. W północnej części widzimy szeroki pas gór i wyżyn śródgórskich, który się ciągnie w kierunku równoleżnikowym od morza Egejskiego po nizinę nad rzeką Indusem. Wielka tu panuje różnorodność krain i kra-

dzaju należą: B. Dybowski: „O Syberji i Kamczatce“, Lwów 1900 (oraz Kraków 1916). Br. Grąbczewskiego „Podróże“ (t. I Kaszgarja, t. II Przez Pamiry i Hindukusz do źródeł rzeki Indus, t. III W pustyniach Raskimu i Tybetu). J. Toe-plitz -Mrozowska : „Moja wyprawa na Pamiry“. (Przekład z włoskiego). Lwów- jobrazów. Część południowa ma cha-Warszawa. Jest też przetłumaczona na ję- rakter potężnej płyty, wyniesionej na

zachodzie, a pochylonej lekko ku wschodowi. Wyjątek stanowią góry Oman u, które się jednak zalicza do pasa północnego. W części południowej panuje większa monotonja krajobrazowa. Na wielkich przestrzeniach spotykamy wyżynne równiny, pocięte głęboko przez wody płynące na stromych krawędziach lub poprzegradzane przez szerokie, suche doliny w swem wnętrzu. W obu jednak częściach, północnej i południowej, krainy krawędziowe, zwrócone ku morzom, są przeciwstawieniem krain wewnętrznych, zamkniętych.

Klimat i krajobraz.

Lecz decydujący wpływ na krajobraz Orjentu wywierają nietyle formy terenu, co klimat. Z klimatu zaś nietyle temperatura powietrza, która jest z powodu położenia południowego na-ogół dość wysoka, co opady atmosferyczne i wiatry. Klimat krain przednio-azjatyckich charakteryzuje długie, ciepłe i suche lato. Deszcze zdarzają się raczej w zimowej połowie roku. Ilość ich jest większa — co zrozumiałe — na wybrzeżach morza Śródziemnego i w górach, a mniejsza we wnętrzu krain. To nam wyjaśnia brak wody oraz przewagę stepów i pustyń w krainach zamkniętych, a silne urzeźbienie przez wody płynące, bogate pokrycie lasem wysokorosłym lub krzewiastym w krainach krawędziowych lub w górach. Krainy nadmorskie i górskie, wystawione na wiatry deszczonośne, przedstawiają lepsze warunki pod uprawę ziemi, zwłaszcza że lasów nigdy tu nie było dużo. W krainach wewnętrznych kultura rolna mogła się rozwinąć na większą skalę tylko nad rzekami. Poza tern panuje tam na znacznych przestrzeniach step trawiasty lub krzewiasty, albo pustynia kamienista lub piaszczysta.

Dzięki tym właściwościom klimatu krajobraz przednio-azjatycki czyli orjentalny nabiera pewnych cech specjalnych. Formy terenu zarysowują się nie w profilach prostych, lecz w linjach ostrych, złagodzonych tu i ówdzie przez roślinność. W czystem powietrzu tutej-szem, pod niezmąconym błękitem nieba, z którego zlewają się ku ziemi złociste promienie słońca, rozciąga się krajobraz przeważnie szary, suchy i monotonny, w którym od czasu do czasu uderza oczy wędrownika kępka jasnozielonej, zubożałej roślinności. Pewne urozmaicenie tego jednostajnego krajqbrazu przynosi człowiek. To też wyobrażamy sobie zazwyczaj krajobraz orjentalny w ten sposób, że na tle szarego stepu lub pustyni umieszczamy kilka białych domów z pła-skiemi dachami, z nieodzowną wieżyczką minaretu wpośrodku oraz z palmami, a obok człowieka w długich powłóczystych szatach, z turbanem na głowie.

Zależność człowieka od przyrody.

Jakkolwiek ów jednolity styl krajobrazu wschodniego uległ już tu i ówdzie zmianom, to jednak niema wątpliwości, że w zasadniczych swych rysach jeszcze się zachował. Wyraża się w nim przedewszystkiem zależność człowieka od przyrody. Widzimy tę zależność odrazu w podziale zajęć ludzkich. Przeciwstawia się dziś jeszcze na Bliskim Wschodzie człowiek osiadły człowiekowi wędrownemu. Człowiek osiadły, czyto kupiec i rzemieślnik, czy rolnik, jest przywiązany do pewnego centrum miejskiego lub do kawałka ziemi. Mając łatwiejszy sposób życia, choć niezbyt szeroki horyzont myślowy, jest bardziej czuły na wszelkie zmiany natury gospodarczej i politycznej. Lubi życie gromadne, ale wygodne. Zadowala się najmniejszym nawet zy-

skiem. Mieszczanin jest zwykle jaśniej- ciała, a osłaniający głowę. Brak drzewa szej barwy skóry niż rolnik. Ubrany budowlanego i meblowego wyjaśnia jest w powłóczysty strój, w którym nam poniekąd przeważające na wscho-nosi się dostojnie. Jest bardziej ocię- dzie budownictwo z kamienia lub z su-żały. Nomada (wędrownik) jest zwykle wysoki i chudy, o ciemnej barwie skóry, twarzy wyrazistej, pokrytej zmarszczkami, bystrem oku, wielkiej ruchliwości i wytrwałości na trudy podróży, na głód i pragnienie. Waży się na wszystko, ale-— zależnie od chwili — gotów jest i stchórzyć. Wobec słabego jest bezwzględny, przed możnym się ugina. Nadewszystko bowiem ceni siłę i władzę.

szonej cegły oraz ograniczenie sprzętów domowych do koniecznego minimum.

Jedną z głównych zależności, jakie uderzają nas na Wschodzie, jest zależność od wody. Na polu wyzyskania wody poczynił człowiek Wschodu wiele wynalazków. Zależność od wody staje się widoczna przedewszystkiem w wyzyskaniu ziemi. I tu przeciwstawia się poniekąd południowa połać Orjentu połaci północnej. Na południu rozstrzyga o wyzyskaniu ziemi sztuczne nawodnienie. Panuje tu wszechwładnie kultura oazowa, której rozprzestrzenienie zgadza się mniej więcej z zasięgiem uprawy palmy daktylowej. W połaci północnej panuje na dużych przestrzeniach kultura polna lub ogrodowa. Sztuczne nawodnienie nie odgrywa tu już tak wielkiej roli, a charakterystycznemu drzewami są topola, cyprys, pinja. Krajobraz kulturalny jest tu częstszy niż na południu. Stepy i pół-pustynie południa są, poza oazami, wielkim terenem hodowlanym, na którym od lat tysięcy wypasa się stada owiec, kóz i wielbłądów — jedyny jątek nomadów. W nieco wilgotniejszej połaci północnej widzimy już prawie wszystkie znane nam zwierzęta Europy, przyczem ich hodowla wiąże się ściślej z rolnictwem. Brak kapitałów i przedsiębiorczości stoi na przeszko

Między temi dwoma typami mieszkańca Wschodu toczy się odwieczna walka. Mieszczanie i rolnicy są posiadaczami środków żywności i takich dóbr materjalnych, których nomadzie zawsze brakuje. Atakującym i rabującym owe dobra jest zawsze nomada.

lił a-

Ludność osiadła zajmuje raczej stanowisko obronne. Zacierają się nieco różnice między ludnością osiadłą i no-madzką oraz osłabia się walka tam, gdzie ludność nomadzka oddaje się przez pewną część roku zajęciom rolniczym albo przebywa w porze zimowej po miastach. Są to t. zw. półnoma-dzi. Jakkolwiek nie brak wędrownych plemion w północnej części Azji Przedniej, to jednak przewagę ma tam ludność osiadła. Właściwy typ nomadzki dochodzi do głosu dopiero na pustyniach Syryjskiej i Arabskiej.

swe

Wpływ przyrody objawia się prócz tego w rozlicznych zjawiskach kultury dzie należytemu wyzyskaniu bogactw materjalnej i to w drobnych nawet mineralnych Orjentu, które są dość szczegółach. Brakiem deszczu tłuma- duże, zwłaszcza w części północnej, czymy płaskie dachy domów lub prze- Małe jednak ilości węgla i rud żelaz-wiewne namioty nomadów. Wąskie nych nie wróżą nigdy Orjentowi w dzie-ulice, krużganki, wewnętrzne podwó- dżinie, przemysłu wielkiej przyszłości, rza z galerjami, ogródki ocienione drze- Zato szczęśliwie rozwijać się może wami chronić mają przed słońcem. Do kwitnący tu od lat tysięcy przemysł tego celu zmierza także strój wschodni, domowy i drobny, który znajduje w miarę lekki i nie krępujący ruchów uzasadnienie w naturze kraju. Dosko-

ss

•«V '____

V3

i.|

-““»«null - -

-i

ht

-sf

.Ar

'p

h*tr y'VV

■a

nała wełna i barwniki roślinne sprzyjają fabrykacji dywanów, rozwiniętej w Małej Azji i Persji, obfitość zaś skór zwierzęcych wpływa korzystnie na przemysł skórzany. Odwiecznie znane są wyroby z miedzi, cynku i mosiądzu.

Psychiczne właściwości człowieka Wschodu.

Niewątpliwe są zatem wpływy przyrody na człowieka Wschodu. Czy wpływy te sięgają jeszcze głębiej? Twierdzi się czasem, iż pewne psychiczne właściwości człowieka Wschodu mają swe źródło w naturze krain, które zamieszkuje. Fatalizm i zdanie się na wolę Bożą wskazuje na bezsilność wysiłków ludzkich wobec nieubłaganych sił przyrody. Fanatyzm religijny czy polityczny, właściwy ludom Wschodu, wynika z wielkich kontrastów, jakie istnieją między przyrodzo-nem środowiskiem człowieka Wschodu a środowiskami innemi. Lenistwo, o które się posądza człowieka Wschodu jako masę, tłumaczy się gorącym, przeważnie kontynentalnym klimatem, dość łatwemi plonami i poprzestawaniem na małem.

Wschód — kolebka naszej kultury.

A jednak ów Wschód jest kolebką naszej kultury. Pomijając mniejsze, indywidualne centra kultury, jak prze-dewszystkiem Fenicję, musimy wymię-

Ki

i-

Ryc. 80. Paîac Sargona II w Korsabad w Asyrji. (Rekonstrukcja według Chipiez i Andrae).

im

-j-vr

§gjt

MiirA-i 5    ! JHHI*

SSP?®?»

mm

mm s';    '

4W@B18lK

Ryc. 81. Kościół św. Grobu w Jerozolimie.

nić trzy potężne ogniska kulturalne, które w rozwoju Bliskiego Wschodu mają znaczenie pierwszorzędne. Wszystkie te ogniska znajdują swoje uzasadnienie w warunkach geograficznych. Pierwszem i najstarszem z ognisk świata jest ognisko kultury asyryjsko-babilońskiej (-» Asy r ja, Babilon ja i Ur). Nosi ono niewątpliwie cechy kultury nadrzecznej. Bez Eufratu i Tygrysu nie byłoby owej kultury. Kultura asyryjsko-babilońska promieniowała nietylko na kraje sąsiednie, lecz także na kraje dalsze. Z niej bierze początek kultura Europy.

Drugiem, najważniejszem bodaj ogniskiem kultury była w Azji Przedniej Palestyna (-» Palestyna), tworząca naturalny pomost między ośrodkami cywilizacji Mezopotamji a Egiptem. Tutaj, na tych pustynnych szlakach

nąwszy na czoło internacjonalizm religijny, stworzyli dzisiejszą kulturę Orjentu. Kultura ta jednak zakostniała niebawem w swoim rozwoju. Dziś jeszcze znajduje się w upadku i z trudem tylko opiera się naciskowi kultury europejskiej. Nacisk Europy na kraje Bliskiego Wschodu jest po wielkiej wojnie bardzo silny. Jest to nacisk polityczny i gospodarczy. Idzie on głównie w kierunku opanowania ważnego międzymorza mezopotamsko-sy-ryjskiego, przez które toczy się odwiecznym szlakiem handel między Dalekim Wschodem a Europą. Ów tranzytowy handel rozwijał dawne kultury i wyrabiał Bliskiemu Wschodowi w Europie przesadną sławę kraju bardzo bogatego.

LVÎÎÔJ

WWmM

•'•vT

• i*’ •

T?

zmianom.

Europeizacja

Wschód broni się przed terni wpływami, ale równocześnie ulega dosyć szybkim

fi*«

Ryc. 82. Grób Absalona w Palestynie.

Wschodu idzie pośpiesznem tempem od zachodu i od północy. Turcja, Persja, Syrja, Palestyna wykazują już dzisiaj znaczne w tym kierunku prze-między Azją a    Afryką    krzyżowały    się    miany. Koleje, samochody, towar i Zwy-

najrozmaitsze    wpływy    cywilizacyjne,    czaj europejski, niekiedy polityczne

tutaj stała kolebka wiary w jedynego i kulturalne ideje europejskie przyj-Boga, tutaj głosili Jego chwałę proro- mują się i rozpowszechniają powoli, cy żydowscy. Tutaj wreszcie, nad brze- W parze z tern idzie jednak żywy ruch garni jeziora Genezaret wędrował ze narodowy ludów Wschodu: młodotu-swymi apostołami Chrystus i stąd też na świat cały szerokim, zwycięskim strumieniem rozlało się chrześcijaństwo.

gÜB

gülli

O' 'À

mm a

Trzeciem ogniskiem kultury stały się stepy i półpustynie południa. Wytworzyła się na nich kultura nomadzka, arabska (-» Arabowie), która wyrósłszy ze ściśle określonych warunków geograficznych, przyjęła się dzięki podbojom od !’.

Ryc. 83. Meczet Omara w Jerozolimie.

Atlantyku do wnętrza Azji w tych krajach, które tym warunkom odpowiadały. Arabowie, przyjąwszy pierwiastki dawnych kultur Wschodu, przerobili je na swój sposób i wysu-

St. Pawłowski.

recki, młodoperski i młodoarabski. Objaw to bardzo groźny dla islamu, owej kardynalnej podstawy kultury Orjen-tu, islam bowiem przestaje być głównym łącznikiem tych ludów — groźny jednak i dla kultury europejskiej, z którą prędzej czy później zapragnie się zmierzyć.

Czy europeizacja sięgnie do duszy człowieka Wschodu? Trudna na to odpowiedź. Przepaść między człowiekiem Wschodu a człowiekiem Zachodu jest podobno tak wielka, że nigdy nie zostanie wypełniona.

Przegląd wydawnictw o Azji Przedniej rozpocząć należy od książki I g n. Ż a g i e-

1 a : Podróż historyczna po Abisynji... do Mekki i Medyny, Wilno 1884. Jedyny to Polak, który odwiedził święte miasto islamu. Poza tern mamy o Azji Przedniej szereg interesujących książek podróżniczych. W ł. Szczepański napisał: W Arabji skalistej, Kraków 1907, Na Synaju, Kraków 1908 i Palestyna po wojnie, Kraków 1921. J. St. B y s t r o n i a Wspomnienia syryjskie, Warszawa 1928 są książką nadzwyczajnie interesującą. J. Rostafiński dał żywe wspomnienia z podróży p. t. Autem i arabą przez Anatolję, Warszawa 1929, a M. Jarosławski, autor artykułu o Arabji w naszem wydawnictwie, napisał na tle swej podróży do Azji ciekawą powieść dla młodzieży p. t. Między Eufratem a Tygrysem, Lwów-Warszawa 1931.

BABILONJA. (Tabl. 60). Południo-

nych wiadomości o niej są gliniane tana których pisali Babilończycy i Asyryjczycy. Okazały się one bardzo trwałe i w suchym klimacie Mezopo-Rozkopywanie ruin Babilonji nie tamji przetrwały tysiąclecia. Obecnie wzbudzało w w. XIX zbyt wielkiego części tych zbiorów, przeniesionych do zainteresowania, wysiłki skierowane „British Museum“, grozi zagłada w wil-były głównie na prace w Asyrji (—> Asy- gotnem powietrzu londyńskiem, ale rja). Od czasu wojny zmieniły się sto- zostały one już przepisane, wydane sunki zasadniczo. Irak stał się widów- i odczytane (-» Pismo). Dokumentów nią ożywionych badań archeologicz- mamy z Babilonji znacznie więcej, niż

nych, a zdobyty tam materjał — przed-wa część dorzecza Eufratu i Tygrysu, miotem dociekań uczonych całego świa-Mezopotamja, obecny Irak, na- ta i pobudką do mniej lub więcej fan-zwana przez Greków Babilonją od tastycznych teoryj. Dopiero teraz zaczy-głównego miasta Babilonu, za- namy poznawać kulturę przedhisto-wdzięczała swe istnienie w znacznej rycznej Babilonji, ale — jak dotąd — mierze tym dwom potężnym rzekom, nie doszliśmy w tej dziedzinie do żad-które płynąc z wyżyny A r m e ń- nego syntetycznego ujęcia, któreby s k i e j, zamulały powoli wrzynającą większość uczonych uważała za możli-się głęboko w ląd zatokę Perską, we do przyjęcia.

Jest to dziś pokryta ruinami pustynia, Natomiast znamy dość dobrze Babi-zamieszkana przez ubogich koczowni- lonję historyczną: źródłem nieprzebra-ków, ale niegdyś była ona kwitnącą krainą o bogatych osiedlach i urodzajnych blicźki, polach.

Wykopaliska.

z pierwszej połowy średniowiecza, nie-tylko naszego, lecz nawet zachodnioeuropejskiego. Do naszych czasów zachowały się archiwa królewskie, bibljo-teki świątyń, zbiory dokumentów miast, firm handlowych i osób prywatnych. Zawierały one dekrety królów babilońskich, ich korespondencje i napisy treści historycznej, listy lat i dy-nastyj oraz ubożuchne kroniki, kodeksy i wyroki sądowe, dzieła religijne, naukowe i literackie, teksty szkolne i ćwiczenia uczniów, listy prywatne, tkwiące niekiedy jeszcze w glinianych kopertach, kwity, rachunki, a przede-wszystkiem kontrakty.

Ludność.

W epoce historycznej, którą tu zajmować się będziemy, Babilonja dzieliła się początkowo na państwa Sumeru (południe, miasta : U r, U r u k i N i p-pur) i Akadu (północ, miasta: Agade i Babilon). Sumerowie niscy, krępi, krótko głowi używali języka, którego przynależność do jakiejkolwiek grupy nie dała się dotychczas stwierdzić ; Akadowie wysocy, szczupli, długogłowcy mówili po semicku.

Historja Babilonji.

Sumer i Akad prowadziły wojny między sobą, a nadto bronić się musiały zarówno przed Elamem (dziś zachodnia Persja), odwiecznym wrogiem i rywalem, jak i przed barbarzyńcami, wdzierającymi się na ich tery tor ja od północy i zachodu. Państwa te, a przynajmniej Sumer, o którym mamy w najstarszych czasach historycznych cokolwiek więcej wiadomości, nie odznaczały się spoistością. Między miastami toczą się bezustanne walki o przewodnictwo nad całym krajem, zmieniają się często dynastje królów, coraz to nowe miasta zajmują przodujące miejsce, aż wreszcie około r. 2600 przed n. Chr. Akadowie zdobywają południe i stwarzają pierwsze wielkie państwo semickie w Azji.

Z biegiem czasu element semicki, wzmacniany ciągłym dopływem z. zachodu (Syrja i Arabja), bierze ostatecznie górę. Stolica, a z nią punkt ciężkości państwa, zostaje przeniesiona na północ, do Babilonu. Cały kraj zaludniony jest wówczas przez Semi-tów, nie różniących się pod względem antropologicznym ani od Akadów, ani od dzisiejszych mieszkańców Iraku. Jest to chwila wielkiego rozkwitu, po której następuje wskutek szeregu in-wazyj z zewnątrz załamanie się potęgi Babilonji, tak iż popada ona wreszcie w zupełną zależność polityczną od Asy-rji (-* Asyrja). Dopiero po ostatecznym upadku Asyrji w r. 606 przed n. Chr. państwo neobabilońskie wskrzesza jeszcze raz tradycje dawnej świetności. Lecz nie trwa to długo. W r. 539 Babilon zostaje zdobyty przez Cyru-s a, króla perskiego. Na tern kończy się rola polityczna Babilonji. W tym samym mniej więcej czasie traci ona swoje znaczenie kulturalne, a na czoło ludów świata wysuwa się Grecja.

Przewaga kulturalna Sumerów.

Zwycięstwo semickich Akadów nad Sumerami doprowadziło w Babilonji do wytworzenia się państwa o jednolitej kulturze, która była i pozostała przedewszystkiem sumerycką. Późniejsze inwazje tak wzmocniły element semicki, że język sumery cki znikł z życia codziennego i stał się, jak łacina w średniowieczu, językiem religji i nauki. Jego znajomość nabywana była mozolnie przy pomocy słowników i zbiorów form gramatycznych; mimo to jednak w każdej prawie dziedzinie daje się stwierdzić w dalszym ciągu przeważający wpływ, wywarty niegdyś przez Sumerów.

Stanowisko króla.

Zjednoczenie Babilonji zmieniło zasadniczo stanowisko króla. Początkowo tylko zwierzchnik pomniejszych władców, prawie im równy, staje on się wówczas absolutnym władcą Sumeru i Akadu, bogiem na ziemi, stawiającym przed swojem imieniem znak boga — gwiazdę i noszącym kołpak ozdobiony rogami, jak bogowie. Od 1. dynastji babilońskiej (2057—1758 przed n. Chr.) królowie uważani są tylko za ludzi, posiadają jednak również nieograniczoną władzę, jak ich poprzednicy. Rządzą olbrzymiem państwem, wnikając w najdrobniejsze nawet sprawy w najodleglejszych jego zakątkach, jak to wyraźnie wynika z ich korespondencji z urzędnikami.

Kodeks Hammurabiego.

Królowie byli oczywiście i prawodawcami. Najsławniejszym pod tym względem jest Hammurabi (1. dy-nastja babilońska, 1955—1913 przed n. Chr.), którego kodeks praw doszedł nas prawie w całości. Ułożony według starszych sumeryckich wzorów, znanych nam tylko z fragmentów, pisany po semicku zawiera prawa zarówno sumeryckie, jak semickie. Jako wytwór obu kultur jest niezmiernie charakterystyczny dla Babilonji. Kodeks Hammurabiego składa się z postanowień cywilno-prawnych i karnych. Ich zasadą podstawową jest dosłownie „oko za oko i ząb za ząb“, gdyż za wybicie oka winny podlegał karze wyłupania oka.

Kontrakty.

Wiadomości nasze o stosunkach prawnych w Babilonji uzupełnia nieskończona liczba kontraktów. Cokolwiek Babilończyk chciał przedsięwziąć, pierwszą jego czynnością było zawezwanie pisarza dla spisania kontraktu w obecności świadków, którzy obowią-zani byli położyć na nim swoją pieczęć lub zrobić znak swym paznokciem. Bez kontraktu ani małżeństwo, ani najem, ani kupno nie było ważne. Nawet mało wartościowy przedmiot nabyty bez kontraktu uchodził za kradziony i mógł narazić swego nowego właściciela na karę śmierci.

Rodzina.

Kontrakty i teksty prawne pozwalają nam odtworzyć życie rodzinne Ba-bilończyków. Młodzieniec, który chciał się żenić, płacił pewną określoną sumę rodzicom żony, poczerń spisywano kontrakt i małżeństwo było zawarte. Na-ogół panowało jednożeństwo, pojmowano jednak i dwie żony, np. w wypadku, gdy jedna z nich była kapłanką, której nie wolno było mieć dzieci. Mąż miał prawie nieograniczoną władzę nad żoną, a ojciec nad dziećmi zarówno rodzonemi, jak przybranemi, nie wolno mu jednak było wydziedziczyć ich lub wygnać z domu, o ile nie dopuściły się jakiego ciężkiego przewinienia. Syna wyrzekającego się rodziców karano surowo, sprzedawano go mianowicie jako niewolnika.

Stany społeczne.

Pełnią praw cieszyli się w Babilonji tylko przedstawiciele najwyższego stanu. Niższa warstwa nie była tak ceniona, nawet za morderstwo jej członka nie groziła kara śmierci, lecz wystarczało złożenie odpowiedniej sumy pieniężnej. Niewolników prawo nie chroniło ; za zranienie lub zabicie płacono właścicielowi odszkodowanie, jak za uszkodzenie lub zniszczenie rzeczy.

Ludność wolna obowiązana była do płacenia podatków i do pracy przy budowaniu i utrzymywaniu kanałów, murów miejskich i t. p., lecz. nie wiemy, czy ciężar ten spoczywał na obu stanach, czy tylko na niższym.

Rolnictwo.

Głownem źródłem utrzymania było rolnictwo i hodowla bydła. Grunty należały w znacznej mierze do króla i do świątyń. Właściciele większych majątków parcelowali je i oddawali w dzierżawę. Wolni chłopi sami pracowali na swych polach przy pomocy rodziny i najemników, wolnych lub niewolnych. Niezawsze posiadali oni grunty na własność, częściowo były one rodzajem lenna, połączonego z obowiązkiem służby wojskowej.

Handel i rzemiosła.

Poza rolnictwem kwitły w Babilonji handel i rzemiosła.

Rozwojowi handlu sprzyjało uporządkowanie życia pod względem prawnym, ścisłe oznaczenie wag i miar (-» Liczba i Miara), przymus przestrzegania ich, wreszcie pieniądze. Były to kawałki srebra i złota (w Asyrji także ołowiu) określonej wagi : od ziarnka zboża (46,75 mg) do talentu (30,3 kg). Służbie i robotnikom płacono głównie środkami żywności, przyczem zapłata była zgóry ściśle oznaczona.

Handel bardzo wcześnie staje się międzymiastowym, a od połowy II tysiąclecia i międzynarodowym, chociaż dalekie podróże połączone były z wiel-kiemi niebezpieczeństwami. Transport towarów odbywał się na grzbietach osłów i mułów lub statkami wdół, a nawet wgórę rzek, na morze jednak ani Babilończycy, ani Asyryjczycy się nie puszczali. Gdy jeden z królów asyryjskich chciał uderzyć na Elam od strony morza, musiał zakupić okręty u Fenicjan, którzy je lądem przeciągnęli do Eufratu.

przychodziły one z północno-wschodnich gór granicznych i z Armenji, gdzie królowie mieli swoje kopalnie. Jedną z nich, A r g a n a M e d e m, przy której znaleziono napis króla babilońskiego z połowy III tysiąclecia przed n. Chr., eksploatowali Turcy jeszcze na krótko przed wielką wojną. W obrabianiu metali należy skonstatować postęp znaczny od pierwszej połowy III tysiąclecia (nie od czasów przedhistorycznych). Z początku znana jest tylkc miedź kuta, później stopy miedzi z ołowiem i antymonem, wreszcie od początku II tysiąclecia i bronz cynowy, a wkońcu żelazo.

Rzeźba i architektura.

Najstarsze historyczne rzeźby sume-ryckie są to jeszcze nieudolne i niezgrabne próby; to samo można powiedzieć o rysunkach, rytych na perłowej macicy i na metalu. Znacznie więcej prawdy życiowej znajdujemy w rzeźbach akadzkich, z których najpiękniejsza jest tablica króla Naram-sina (2557 do 2520). Wielką wartość artystyczną posiadają również pieczęcie pochodzące z tego samego czasu. Pieczęcie takie były to małe, przeważnie kamienne walce, na których wyryte były sceny z kultu lub legend oraz krótkie napisy, zawierające także i imię właściciela.

W drugiej połowie II tysiąclecia nastąpił upadek sztuki.

Świątynie babilońskie były bądź kil-kupiętrowemi wieżami, bądź niskiemi budynkami, składającemi się z pewnej ilości podwórców, otoczonych salami.

Metale i ich obróbka.

Kyc. 84. Pieczęć babilońska ze sceną orki.

Surowce musieli Babilończycy przeważnie sprowadzać. Rud np. na tery-torjum Mezopotamji nie było wcale ;

ką, które w Asyrji królowie ustawiali przed bramami pałaców i świątyń, polecając w ten sposób gmachy ich opiece. Ze złemi duchami, tą prawdziwą plagą Babilonji, walczyli kapłani przy pomocy zaklęć, których dochowały się olbrzymie zbiory. Zaklinacz był Babi-lończykowi tak potrzebny, jak pisarz układający kontrakt, to znaczy przy każdej okazji : podobno nawet na złe interesy handlowe pomagały zaklęcia, najskuteczniej działały one jednak w razie choroby, którą często przypisywano złym duchom. Oprócz tego kapłani tłumaczyli sny i przepowiadali przyszłość z wątroby baraniej, z oleju rozlanego na wodzie i z rozmaitych znaków na ziemi i niebie. Najważniejszą z tych wszystkich umiejętności była astrologja, gdyż gwiazdy, ściśle zespolone z bogami i otoczone czcią boską, przepowiadały zdarzenia ważne Tak samo wyglądały pałace królewskie. cQa państwa lub dla króla. To też Gmachy te wznoszone były ż cegły, w późniejszych czasach cały kraj po-spajanej asfaltem lub rodzajem cemen- kryty był obserwatorjami, w których tu. Potrzebne do budowli drzewo i ka- mędrcy badali niebo i z których do-mienie sprowadzano przeważnie z ob- nosili królowi o każdem ciekawszem cych krajów. Kamienia używano głównie zjawisku astronomicznem lub atmosfe-na wykonywanie posągów bogów i kró- rycznem, które zresztą niebardzo odiów, któremi ozdabiano fasady i wnę- różniali od siebie, trza.

lÄiir

sa?

Elia

T»¹

II

ijj.

,1

il!.

ik

(IL

«TOTO

TOUHTOTO

ÖWTOTOWl

pwwwww

pH

Ryc. 85. Ziggurat chaldejski o podwójnej rampie.

Literatura.

Religja.

ściśle zespolona z religją jest litera-

“v

:■

łm

Głównemi bogami, którym składano ofiary w tych świątyniach, byli począt- tura babilońska. Są to przedewszyst-kowo bogowie sumeryccy : A n u, pan nieba, E 11 i 1, władca ziemi, i E n k i, panujący nad morzem. Później po osta-tecznem zwycięstwie elementu semickiego na czele wszystkich bogów stanął lokalny bóg Babilonu M a r d u k.

P; .

Mß

êï.

w,

m

~4.|

W-

Ryc. 86. Marduk i Tianiat.

Obok nich czczono cały tłum bogów i bogiń, przedstawianych zawsze w postaci ludzkiej. Poza niemi istniała nieprzebrana ciżba nawpół zwierzęcych, nawpół ludzkich duchów, złych i dobrych. Do tej ciżby duchów należały też np. skrzydlate byki z twarzą ludz-

kiem pieśni religijne, hymny, modli- nym i myślowym, niż legenda buddyj-twy, psalmy pokutne, przypominające ska, mimo to jednak podobieństwo jest czasami podobne utwory biblijne, i epo- niezaprzeczone i zastanawiające, peje, których posiadamy kilka. W jednej młodzi bogowie pokonywają swoich przodków : Apsu i Tiamat, starych bogów głębiny morskiej. Marduk z ciała Tiajnat stwarza niebo i ziemię, a z krwi innego swego przeciwnika — ludzi; w innej Isztar, bogini miłości, schodzi za swoim małżonkiem Tamu-zem do piekieł, do „kraju, z którego niema powrotu“, i pozostaje tam, dopóki bogowie, przerażeni zniknięciem miłośći na ziemi, nie wyzwolą jej.

Wpływ Babilonji na naszą kulturę.

Literatura babilońska nie wywarła większego wpływu na literaturę wszechświatową, natomiast w innych dziedzinach wzięliśmy niejedno od Babiloń-czyków, a więc: pierwsze skodyfiko-wane prawo, całkowicie świeckie, kontrakt, bank, pieniądze, poważne wiadomości matematyczne (liczba i miara) i astronomiczne. Być może, że i medycyna nasza zawdzięcza coś niecoś Ba-bilończykom, gdyż nie zadowalali się oni jedynie zaklęciami, lecz obserwowali chorych, przygotowywali leki, a nawet robili operacje. Wreszcie przeniknęły z Babilonji do Europy wszelkiego rodzaju zabobony, jak wróżbiarstwo, a przedewszystkiem astrologja, wiara w czarownice i t. p.

Najpiękniejszym z tych poematów jest pieśń o G i 1 g a m e s z u, królu Uruku.

Zawarł on dozgonną przyjaźń z Enkidu, pół człowiekiem pół bykiem, który z woli bogów miał być jego przeciwnikiem. Obaj przyjaciele dokonywają wielkich czynów, ale Enkidu umiera i oto strach śmierci ogarnia Gilgamesza.

A. Hertzówna.

O Babilonji istnieje w językach obcych bogata literatura naukowa. Po polsku istnieje właściwie tylko jedno dzieło temu zagadnieniu poświęcone :

Szczepański : Najstarsze cywilizacje wschodu klasycznego.

Lwów 1923 (jest to praca trudniejsza).

Ks. dr. Wł.

Babilon. Warszawa-

Wtedy porzuca on swoje państwo i udaje się na poszukiwanie swego przodka Ut Napisztim, którego bogowie w nagrodę za jego cnoty uratowali z rodziną podczas potopu i obdarzyli nieśmiertelnością. Gilgamesz dociera do swego pradziada i przy jego pomocy znajduje ziele wiecznego życia.

IS AGNA. Na tworzenie się bagien wpływają dwa czynniki geograficzne: teren i klimat. Teren wpływa przez sposób ukształtowania i charakter podłoża, od klimatu natomiast zależy obfitość roślinności bagiennej oraz wielkość i rodzaj bagien. Wyni kiem bogactwa form jest rozmaitość możliwości zabagnienia.

Gubi je jednak w drodze do Uruku i wraca zrozpaczony do domu. Duch Enkidu, którego wzywa, opowiada mu o smutnem życiu zmarłych w państwie podziemnem.

Gdzie występują bagna?

Bagna spotykamy w zacisznych za-

Zauważono już dawno, że opis potopu w poemacie o Gilgameszu i historja Noego tyle zawierają podobnych szczegółów, że w żadnym razie nie powstały niezależnie od siebie ; można też tu wskazać na analogję i z legendą buddyjską, gdyż Gilgamesz, tak samo jak Budda (—» Budda i buddyzm), opuszcza swoje królestwo, by szukać środka tokach morskich, na brzegach jezior, przeciwko śmierci. Epopeja babilońska w płytkich zagłębieniach terenu wy-stoi o wiele niżej pod względem etycz- pełnionych wodą atmosferyczną lub

wą.

gruntową oraz w dolinach rzecznych, począwszy od działu wodnego, aż do obszaru deltowego. Formą terenu najbardziej sprzyjającą zabagnieniu wody stojącej jest okrągłe, równomiernie opadające zagłębienie o płaskiem dnie. W podłużnych bowiem zagłębieniach terenu, jak np. w jeziorach rynnowych, wytwarzają się prądy, utrudniające powstanie roślinności bagiennej.

Jak odbywa się zabagnienie?

Zabagnienie odbywa się w następujący sposób : Na dnie zagłębienia tworzy się warstwa resztek roślinnych i zwierzęcych, zwana sapropelem, przedzielona tu i ówdzie ilastemi warstewkami. Na tej warstwie rozwija się, począwszy od brzegów, roślinność bagienna (np. trzcina, sitowie, grzybień i i.), powodująca powolne zarastanie całego obszaru wodnego. Roślinność rosnąca na powierzchni wody (np. rzęsa wodna) przyśpiesza proces zarastania. Często też płytkie zatoki morskie osłonięte mierzejami lub podwodnemi wałami ulegają zabagnieniu (np. wewnętrzna część zatoki Puckiej, oddzielona od otwartego morza przez półwysep Helski i t. zw. ryf mew).

Zabagnienie w dolinach rzek odbywa się w tych miejscach, gdzie w podłożu znajduje się warstwa nieprzepuszczalna, gdzie występuje woda gruntowa lub gdzie istnieje niedostateczne odwodnienie. W ten sposób tworzące się zabagnienie dolinne spotykamy w obszarze źródliskowym rzek, na dnie do-linnem, zalewanem podczas powodzi, dalej w rozgałęzieniach rzecznych, w zakolach, a szczególnie w starorzeczach i wreszcie w obszarze deltowym. Szczególnie wielkie zabagnienie rzeczne obserwujemy w dorzeczu szeroko rozlanej Amazonki i Konga, gdzie spotyka się lasy bagniste. Bujną roślinność bagienną wykazują amerykańskie swamps oraz „bagna papyrusowe-' Nilu. Wśród roślinności bagiennej strefy podzwrotnikowej spotyka się palmę, palmę sagową i trzcinę cukro

Torfowiska.

Zabagnienie jakiegoś obszaru wodnego powoduje nagromadzenie się próchnicy i powstanie torfu. Najlepsze warunki tworzenia się torfu istnieją w strefie umiarkowanej i częściowo podbiegunowej, i to na obszarach, wykazujących równomierne rozmieszczenie opadów atmosferycznych. W strefie podzwrotnikowej spotyka się torf raczej w wyższych regjonach, wykazujących podobne warunki klimatyczne jak w strefie umiarkowanej, gdyż pomimo bujnej roślinności bagiennej torf nagromadza się na niżu podzwrotnikowym w wyjątkowo sprzyjających warunkach. Najważniejszą przeszkodą jest tu okresowość opadów atmosferycznych, powodująca w porze suchej niszczenie próchnicy, nagromadzonej podczas pory deszczowej. Natomiast w strefie polarnej wskutek zbyt krótkiego okresu wegetacyjnego przemiana roślin w torf dokonuje się tylko w małym stopniu. Główne obszary tworzenia się torfu stanowią : Europa z wyłączeniem obszarów o klimacie śródziemnomorskim (deszcze okresowe!), Ameryka Północna napn. od 45° szerokości geograf, i wzdłuż wybrzeża atlantyckiego aż do Florydy, dalej prawie cała S y b e r j a oraz na półkuli południowej krańcowo południowa część Ameryki Południowej i Nowa Zelandja. W strefie podzwrotnikowej spotyka się torfowiska w wyższych regjonach, rzadziej na niżu (Ind je, Cejlon, Jawa, Sumatra). W Polsce spotykamy torfowiska przedewszystkiem w dorzeczu P r y p e c i , następnie w szerokich pradolinach dyluwjalnych

80°

?JsJ

/K

80°

>£>l

w>

?!

v>^

,0^0

0°

'o

0°

'M

60°

60°

Ryc. 87. Obszary, w których bagna ulegają, zatorfieniu. Im gęstsze kropki, tein częstsze zatorfienie.

(Według K. v. Biilowa).

i innych zagłębieniach powierzchni po-lodowcowej (rynny jeziorne).

Torfowiska powstały przeważnie w polodowcowym okresie wilgotnym. Często w torfach spotykane warstwy piaszczyste świadczą o wahaniach klimatycznych. Czarnoziem bagienny (na Kujawach lub w okolicy Magdeburga) jest śladem dawnych bagien.

Wpływ bagien na klimat.

Wielkie bagna wywierają wpływ na klimat krain je otaczających. Wykazują one przedewszystkiem odmienny od otoczenia przebieg wahań temperatury. Podczas dnia bagna silnie się ogrzewają, nocą jednak otrzymane ciepło intensywnie wypromieniowują. Dzienna różnica wahań temperatury dochodzi do 32°. Silne wypromieniowa-nie ciepła nocą jest prawie wyłączną przyczyną istnienia w okolicach bagien silnych mrozów nocnych i przymrozków wiosennych, wyrządzających rolnictwu wielkie szkody.

Bagna i torfowiska w dziejach kultury ludzkiej.

Od czasów najdawniejszych bagna i torfowiska z powodu swej niedostępności były omijane przez kulturę ludzką, natomiast były wyzyskiwane jako miejsca obronne. Wyżej położone tereny wśród bagien częściej noszą ślady dawnych osiedli ludzkich. Rozwój kultury na takich izolowanych obszarach szedł osobnemi drogami ; dziś jeszcze nosi ona znamiona pierwotności. W większej części wypadków bagna stanowiły granice terytorjalne i doprowadzały do wytworzenia się odrębnych organizmów państwowych. Jako przykład mogą służyć bagna na wschód od Tygrysu, rozdzielające Mezo-p o t a mj ę i Persję, bagna we wschodniej części H o 1 a n d j i, stanowiące granicę pomiędzy Holandją i Niemcami, czy wreszcie błota poleskie, odgraniczające Polskę od R o s j i. Drogi ekspansji narodowej i gospodarczej świadczą również o za-

R. Galon.

leżności od rozmieszczenia bagien. Tak np. element niemiecki, wysuwając się na teren Polski, usadowił się na Śląsku i Pomorzu, lecz ominął Wielkopolskę, chronioną naonczas bagnami nad-obrzańskiemi. Również polska ekspansja narodowa rozdzieliła się wobec bagien poleskich na dwa kierunki.

Odwadnianie, wysuszanie i użyźnianie bagien.

Znaczenie bagien i torfowisk dla kształtowania się wpływów narodowych i politycznych było oczywiście większe przed udostępnieniem bagien przez odwadnianie i wysuszanie, które zaczęło się od XVII wieku. Pierwotne sposoby użyźniania wysuszonych bagien i torfowisk polegały na paleniu ich lub przykrywaniu warstwą piasku. Współczesny sposób kultywowania bagien polega poza odwadnianiem na neutralizowaniu kwasów próchnicowych i stosowaniu sztucznych nawozów. W ten sposób dużo obszarów bagiennych zamieniono na pola i łąki. Będące w trakcie osuszania błota poleskie przyczynią się w wielkim stopniu do powiększenia bogactw naturalnych Polski. Dla obszarów ubogich w środki opałowe, zwłaszcza w drzewo, torfowiska mają wielkie znaczenie ze względu na torf z nich wydobywany. Jednak z powodu małej zdolności transportowej ustępuje torf na dalszy plan wobec węgla kamiennego. Bagien i torfowisk jest coraz mniej ; zamieniają się one na łąki i pola uprawne. W niedługim czasie będziemy je tylko oglądać w rezerwatach przyrody.

BAKTERJE. (Tabl. II). Bakterje są to najprostsze twory jednokomórkowe, zbliżone do roślin. Są one tak drobne, że mogą być widziane tylko zapomocą mikroskopów powiększających około 1000 razy. Dlatego też ludzkość pomimo postępu nauk w ciągu tysięcy lat pozostawała w zupełnej nieświadomości istnienia tego niezwykle licznego świata istot najdrobniejszych. A przecież choroby zakaźne panowały wszechwładnie w starożytności, a zjawiska fermentacji, powodowanej przez bak-terje, znane były w czasach bardzo odległych. Również wina i fermentacyjne napoje mleczne były już przygotowywane przez ludy stojące na najniższym szczeblu kultury (-> Alkoholizm).

Bakterje znajdują się wszędzie, gdzie istnieje życie organiczne, a więc w wierzchnich warstwach ziemi, w wodzie, na skórze, na błonach śluzowych i w przewodzie pokarmowym człowieka i zwierząt. Rozpowszechnienie bak-teryj i ich nieskończona mnogość same przez się wskazują na doniosłą rolę tych tworów w życiu świata. Bakterje są wszechobecne, a czynności ich są wielostronne.

Gdyby nie było bakteryj, świat wyglądałby jak wielki grobowiec, albowiem rozkład wszelkich ciał organicznych roślinnych i zwierzęcych powodują dopiero bakterje gnilne. Ich dziełem staje się obrócenie w proch tego, co z prochu powstało (-» Chemja życia).

Nietylko to, co żyć przestało, staje się pastwą bakteryj. Każdy ustrój żywy znajduje się też ciągle w sferze ich działania. Życie bez bakteryj nie istnieje. Od pierwszej do ostatniej chwili swego życia człowiek, tak samo jak zwierzę, żywi na sobie i w sobie mil jardy pasorzytów należących do tego mitycznego niegdyś świata istot nieskończenie małych. Pomiędzy bakter jami a ustrojem żywym istnieje, pozornie harmonijne współżycie, jakże jednak łatwo harmonja ta zostaje naruszona! Coprawda większość bakteryj nie posiada własności chorobotwórczych, niemało jest jednak takich, któ-

Budowa bakteryj.

Komórka bakteryjna mimo swych bardzo małych wymiarów jest całkowitym ustrojem. Posiada ona zaródź, otoczoną błoną zewnętrzną, bardzo delikatną i cienką (około x/₅₀ mikrona grubości). Istnienie błony może się uwidocznić w miarę starzenia się bak-terji i kurczenia się zarodzi. W komórce bakteryjnej brak widocznego jądra, są to jednak komórki żywe o bardzo intensywnych własnościach rozrodczych. W komórce takiej powinno istnieć coś, co pełni funkcję jądra. Prawdopodobnie substancja jądrowa jest rozproszona w zarodzi, a więc cała komórka jest jądrem. W niektórych tylko olbrzymich bakterjach wykryto twory odpowiadające sformowanym jądrom.

re powodują groźne schorzenia. Młody organizm od pierwszej chwili życia rozpoczyna już walkę z bakterjami, mobilizując wszelkie siły obronne ustroju.

Morfologja bakteryj.

Rozróżniamy bakterje trzech zasadniczych kształtów : kulistego (ziaren-kowce), laseczkowego i śrubowego.

1.    Ziarenkowce są to twory o kształcie kulistym, różnej wielkości i układu.

Kształt ziarenek przedstawia duże odmian y.

2.    Laseczki, pałeczki. Pałeczki też bywają różnego kształtu i układu. Leżąc jedna obok drugiej, tworzą łańcuchy, np. zarazki wrzodu miękkiego ; układając się rzędami, tworzą skupienia palisadowe, np. zarazki błonicy i błonicy rzekomej.

3.    Do bakteryj o kształcie śrubowym należą postacie bakteryj wygięte, o końcach zaostrzonych, które nazywamy przecinkowcami lub mątwikami.

Wielkość bakteryj.

Wielkość bakteryj wyrażamy w mikronach, czyli tysiącznych częściach milimetra. Waha się ona w bardzo szerokich granicach od najdrobniejszych prątków grypy lub gorączki maltańskiej o długości 0,5—0,25 mikrona do takich olbrzymów, jak bacterium gigas o 30 do 50 mikronach długości i 2—3 szerokości.

Świat bakteryj nie kończy się na tych najmniejszych ustrojach, które widzimy pod mikroskopem. Dalej są jeszcze ustroje pozamikroskopowe, niewidzialne, których istnienie i rozwój poznajemy na zasadzie znanych nam funkcyj tych zarazków. Tych zarazków nie możemy hodować na podłożach sztucznych, lecz wprowadzając je do ustroju zwierząt na nie wrażliwych, możemy spowodować rozmnażanie się zarazków i powstanie charakterystycznych dla nich objawów chorobowych.

W bakterjologji posługujemy się często sączkami. Sączki te zatrzymują wszelkie cząsteczki zawieszone w płynach i wszelkie widzialne bakterje. Zarazki najdrobniejsze, niewidzialne przesączają się przez sączki i dlatego nazywamy je przesączalnemi. Do takich niewidzialnych, przesączalnych zarazków' należą między innemi zarazki odry, ospy i wścieklizny.

Obecnie wiemy, że bakterje nie są postaciami stałemi. Spostrzeżenia nad zmiennością ich wzbogacają się z każdym dniem. Wiemy obecnie, że w pewnych warunkach bakterje mogą się przekształcać, przechodzić w postacie niewidzialne, że w hodowlach bakteryj mogą się rozwijać twory rozpuszczające bakterje, tak zwane bakłerjofagi, które są 1000—10.000 razy mniejsze, niż bakterje, zbliżają się więc do wielkości elektronu. Wiemy też, że z bak-terjofagów mogą znów powstawać bakterje.

Otoczki.

Zewnętrzna warstwa zarodzi niektórych bakteryj produkuje śluz. Powstają wówczas kolonje śluzowe bakteryj, leżących w otoczkach. Jest to specjalny typ bakteryj, zwany otoczko wcami. Otoczki w niektórych bakterjach występują wyraźnie dopiero podczas rozwoju w ustroju zakażonym, ludzkim lub zwierzęcym, np. dotyczy to lasecz-ników wąglika. Po śmierci zwierzęcia hodowle tych laseczników dają już bakterje nagie, pozbawione otoczki. A więc otoczka jest to specjalny organ obronny bakteryj. Bakterje z otoczkami są specjalnie oporne na działanie czynników bakterjobójczych ustroju żywego, a więc są one bardziej zjadliwe, niż te same bakterje pozbawione otoczki.

Rzęski.

Wiele bakteryj posiada zdolność ruchu czynnego. Organem ruchu u bakteryj są rzęski czyli witki.

Nie wszystkie bakterje posiadają jednak zdolność ruchu czynnego. Istnieje cały szereg bakteryj pozbawionych rzęsek, nieruchomych. Do tych należą niektóre prątki i wszystkie ziarniaki.

Ruch czynny należy odróżniać od ruchu biernego czyli ruchu cząstkowego. Wskutek zderzeń z cząsteczkami płynu, w którym są zawieszone, bakterje wykonywają bezładne ruchy dookoła jednego punktu, nie zmieniając pozycji wobec innych bakteryj. Ruch ten jest właściwy wszystkim bez wyjątku bakterjom.

Zarodniki.

Zarodniki, czyli przetrwalniki, są to twory o kształcie jajowatym lub okrągłym; występują w bakterjach poje-dyńczo, w środku lub na końcu. Zarodniki powstają wówczas, gdy warunki życia pogarszają się. Na świeżej pożywce bakterje początkowo rozmnażają się obficie. Później, gdy pożywka się wyczerpuje, przesiąka ona produktami przemiany materji bakteryjnej a wreszcie wysycha i rozwój bakteryj zostaje zahamowany, w bakterjach powstają zarodniki.

Zarodniki są bardzo wytrzymałe na działanie różnych czynników szkodliwych; znoszą one przez czas dłuższy wysuszanie, głód, wysoką temperaturę, działanie rozczynów odkażających. Zarodniki nie służą do rozmnażania się bakteryj, lecz tylko do przechowania gatunku, który w ten sposób utrzymuje się w warunkach zabójczych dla samych bakteryj. W postaci zarodników bakterje mogą przetrwać przez kilkadziesiąt i więcej lat, poczem w warunkach sprzyjających z zarodników znów mogą wyrastać bakterje. Jest to życie w stanie utajenia.

Z chwilą, gdy zarodniki znajdują warunki do życia i rozwoju, czyli odpowiednią ciepłotę, wilgoć i pożywienie, zaczynają kiełkować i z każdego zarodnika rozwija się lasecznik, który dalej dzieli się normalnie aż do czasu, kiedy znów pod wpływem warunków nie sprzyjających w tych lasecznikach powstaną zarodniki.

Laseczniki posiadające zdolność wytwarzania zarodników nazywamy zarodnikowcami. Liczba ich jest znaczna. Należą do nich z prątków chorobotwórczych prątki wąglika, tężca, jadu kiełbasianego. Zarodniki tężca zawsze znajdują się w ziemi i mogą rozwijać się w ranach zanieczyszczonych ziemią. Różne bakterje zakażeń przyrannych posiadają również zdolność wytwarzania zarodników. W skórze zdjętej z chorych baranów zarodniki wąglika mogą być przewożone na dalekie przestrzenie i po upływie wielu lat wywołać wąglik u osób, które noszą kożuchy uszyte z tych skór.

Skład chemiczny bakteryj.

Bakterje zawierają 80—90°/₀ wody, około 10°/₀ ciał białkowych, około 0,5°/o tłuszczu, ślady węglowodanów oraz rozmaite substancje mineralne. W skład bakteryj wchodzą następujące pierwiastki : azot, węgiel, wodór, tlen, fosfor, potas, siarka, żelazo i t. d. Pierwiastki te czerpią bakterje przeważnie z podłoża (—> Chemja życia).

Chociaż zaliczamy bakterje do roślin, nie mają one podstawowej cechy roślin: nie czerpią węgla z powietrza, nie wytwarzają cukrów, jak to czynią zielone rośliny, dzięki obecności chlorofilu oraz promieni świetlnych i dwutlenku węgla. ( —> Przyswajanie ).

Niezdolność syntetyzowania węglowodanów (z dwutlenku węgla i wody) wskazuje na to, że bakterje, chociaż są tworami najprostszemi, nie mogły pierwsze zjawić się na ziemi. Gdyby posiadały tę zdolność, rozmnożyłyby się tak, że życie innych istot stałoby się niemożliwe.

Skład chemiczny bakteryj interesuje nas między innemi dlatego, że musimy je hodować. Pierwiastki, które wchodzą w skład bakteryj, powinny się znajdować w pożywkach.

Rozmnażanie się bakteryj.

Bakterje mnożą się bezpłciowo drogą podziału bezpośredniego, który następuje bardzo szybko : w warunkach sprzyjających w ciągu 20 minut lub pół godziny. Jeżeli podział idzie w tern tempie, to z jednej bakterji po kilku godzinach powstają ich mil jony, a po kilkunastu tryl jony. Zwykle jednak rozwój jest powolniejszy, ponieważ pożywka wyczerpuje się, nadto bakterje zatruwają ją własnemi wydzielinami. W warunkach stałego dopływu świeżego pokarmu bakterje mogą rozmnażać się nieograniczenie.

Podczas podziału bakteryj z każdej komórki macierzystej powstają dwie potomne, z których każda ma możność dalszego życia i podziału, a więc w warunkach sprzyjających bakterje nie sta-rzeją się i nie umierają. W świecie bakteryj śmierć jest zjawiskiem przypad-kowem, choć bardzo częstem, i następuje wtedy, gdy bakterje znajdują się w warunkach nie sprzyjających. Zabójczy wpływ wywiera na bakterje wysychanie, światło słoneczne i rozmaite inne czynniki fizyczne i chemiczne. Wreszcie bakterje stają się często pastwą komórek Avyższych, które się niemi żywią, np. pierwotniaków, żyjących w wodzie.

Śmierć czyha na bakterje ze wszystkich stron i tyle ich ginie, że gdyby nie niesłychana szybkość rozmnażania się, zostałyby one całkowicie wytępione.

Hodowla.

Jeżeli umieścimy bakterje w środowisku zawierającem składniki potrzebne do ich odżywiania, otrzymamy hodowlę bakteryj. Zasadniczą pożywką dla bakteryj jest buljon, który przygotowuje się według specjalnych przepisów.

Gdy bakterje rozwijają się, w buljo-nie powstaje widoczny męt. Jeżeli po-siejemy materjał składający się z kilku rodzajów bakteryj, to wszystkie one będą się rozwijały i otrzymamy w płynie hodowlę mieszaną, w której trudno będzie odróżnić właściwości poszczególnych bakteryj.

W pracy bakterjologa jest jednak rzeczą ogromnie ważną otrzymanie czystych hodowli poszczególnych kate-goryj. Wyosobnienie ich z materjału mieszanego jest możliwe tylko na pożywkach stałych, które otrzymuje się przez dodanie do buljonu 3°/₀ agaru lub 20°/₀ żelatyny.

ziczka, zawierająca miljony bakteryj. Taką ilość bakteryj widzimy już okiem nieuzbrojonem. Wielkość, kształt i zabarwienie kolonji może być różne w zależności od rodzaju bakteryj.

Agar jest to wysuszony wodorost morski. Rozpuszcza się przy temperaturze 100°, a przy ochładzaniu długo pozostaje płynny i zastyga dopiero przy 40—45°. Dopóki agar jest płynny, nalewamy go do płytek lub probówek. Probówki przed zastygnięciem układamy skośnie, aby otrzymać t. zw. agar skośny. Po zastygnięciu podłoże ma kolor żółtawy, jest przezroczyste i ma gładką powierzchnię.

Większość bakteryj rozwija się dobrze na opisanych podłożach. Znamy jednak bakterje, które są bardziej wybredne i wymagają pokarmu zawierającego świeże zwierzęce białko. Aby hodować je, dodajemy do agaru surowicy zwierzęcej.

Inne znów bakterje nie mogą rozwijać się bez świeżej krwi. Tego rodzaju pożywek zmuszeni jesteśmy dostarczać bakterjom, które, żyjąc w ustroju ludzkim lub zwierzęcym, przystosowały się do tego środowiska.

Większość bakteryj jest bezbarwna. Często jednak spotykamy takie, które wytwarzają pewne barwniki, nadając hodowli charakterystyczny kolor. Barwniki wytwarzane przez bakterje zabarwiają hodowlę bakteryjną, są jednak w ilości nie wystarczającej, aby nadać zabarwienie poszczególnym bak-terjom. Dlatego też bakterje, badane pod mikroskopem w stanie natural-. nym, są zawsze bezbarwne.

Pasorzyty i roztocze.

Świat bakteryj jest bardzo obfity i różnorodny. Bakterjologja stała się obecnie nauką obszerną, obejmującą różne dziedziny. Istnieje więc specjalna bakterjologja rolna, bakterjolo-.    A .    , gja wody, mleka, bakterjologja

Pożywki zaszczepione wstawiamy do chorób zakaźnych, która ze

cieplarki, w której utrzymuje się stałą swej strony dzieli się znów na działy temperaturę 36    38°. Większość bakte- zarazków powodujących choroby zwie-

ryj najlepiej rośnie w temperaturze, rząt i choroby, ludzi.

która odpowiada temperaturze ciała Ti , ,    •    , ,,    ...    ...

lnrDkWn    Bakterje, które żyją i rozwijają się

x .    . wyłącznie w ustroju żywym ludzkim

Bardzo eiekawem zjawiskiem są tak zw. bakterje termofiłowe. Są to bakterje źródeł gorących, które wymagają bardzo wysokiej temperatury 60—70°, czyli temperatury, w której ciała białkowe ścinają się i wszelkie życie ustaje.

Bakterje żyjące poza ustrojem zy- iub zwierzęcym, nazywamy p a s o r z y-wym, np. w wodzie, rozwijają się tami większość zarazków chorób w temperaturze znacznie mzszej.    zakaźnych do nich należy.

Kolon je bakteryj.

Bakterje, które żyją wyłącznie w tkankach martwych, ciałach gnijących roślin lub zwierząt, w glebie lub wodzie, nazywamy roztoczami. Wśród tych bakteryj spotykamy niemało takich, które mogą spowodować pewne schorzenia u zwierząt wyższych i ludzi. Przykładem tego mogą służyć la-Jeśli się na powierzchni pożywki sta- seczniki tężca, które znajdują się w zie-łej rozetrze materjał zawierający bak- mi. W razie zanieczyszczenia ran zie-terje i następnie wstawi do cieplarki, mią mogą się one rozwijać w zmiaż-to po 24 godz. z każdej bakterji utwo- dżonych tkankach i powodować nie-rzy się cała kolonja w kształcie gu- bezpieczną chorobę, zwaną tężcem.

509

Bakterje — Bakteriologowie.

510

Helena Sparrow.

B AKTER J OLOGO WIE.

Jady bakteryj, toksyny.

Działanie ehorobotwórze bakteryj polega na nadmiernym rozwoju bakteryj w ustroju zakażonym, przytem bakterje zatruwają organizm jadami, które wytwarzają. Te jady bakteryjne nazywamy też toksynami.

Aby otrzymać jady w laboratorjum, hodujemy odpowiednie bakterje na podłożach płynnych, następnie oddzielamy ciała bakteryjne zapomocą sączenia przez filtry porcelanowe. Przesącz składa się z bul jonu wraz z jadem (toksyną). Jadów bakteryjnych nie możemy otrzymać w stanie czystym, nie znamy również ich składu chemicznego. Są one bardzo silnemi jadami, silniej-szemi niż znane trucizny chemiczne. Nieznaczne ich ilości zabijają zwierzęta doświadczalne. Jady powodują zatrucie ustroju tylko przez krew, drogą zaś pokarmową nie wywierają .żadnego działania. Wyjątek stanowi tylko jad kiełbasiany.

Przeciwj ady ( antytoksyny).

Jeżeli zwierzętom doświadczalnym będziemy zastrzykiwać jady bakteryjne, z początku w bardzo małych ilościach, potem coraz więcej, to okaże się wkrótce, że ustrój zwierzęcy zaczyna wytwarzać pewne ciała, które unieszkodliwiają, zobojętniają te jady, tak że przestają one działać trująco na ustrój. Ciała te zwiemy antytoksy-n a m i czyli przeciwj ada mi. Surowica tych zwierząt jest surowicą antytoksyczną czyli przeciwjadową i stosuje się do celów leczniczych, np. surowica przeciwbłonicza, przeciwtęż-cowa ( -» Szczepienia).

W jaki sposób powstały zarazki chorób zakaźnych — nie wiemy. Odtworzyć procesu, jaki odbył się w naturze, nie udało się nikomu. Nad wszystkiem, co żyje, dominuje jedno prawo : dążenia do zachowania i przekazywania gatunku. W tym celu przyroda korzysta ze wszelkich możliwości, próbuje dróg rozmaitych, prostych i najbardziej zawiłych. Próby te powtarzają się do nieskończoności; o ich powodzeniu decyduje przypadek. A więc, nie wiadomo, kiedy i jak niektóre z bakteryj dostosowały się do życia w ustroju ludzkim i zwierzęcym. Do tych doskonałych dla siebie warunków tak się przystosowały, że straciły możność ży-eia poza ustrojem żywym. Podczas owych wędrówek z ustroju do ustroju bakterje ćwiczyły się coraz bardziej w swych zdobywczych właściwościach, stawały się coraz zjadliwsze i groźniejsze. Różnorodność chorób powstała z różnorodności zarazków. Istotę ich poznaliśmy przez Pasteura. (-» Zaraźliwość).

Literatura tycząca bakteryj jest we wszystkich językach świata bardzo bogata. W języku polskim ciekawe wskazówki znaleźć można w książkach K. Zgórskiego: Higjena, wyd. X, Lwów 1931, W. N o-wickiego:    O chorobach zakaźnych,

Bibl. Higj. zeszyt VI, Lwów-Warszawa, A. Sabatowskiego: O gruźlicy Lwów-Warszawa 1927, J. Hornowskiego: Dysenterja i tyfusy Lwów-Warszawa 1929.

Zadaniem

naszem będzie przedstawić dzieje wysiłków i walk, w których genjusz ludzki łączy się z nieustraszoną odwagą, nie poto jednak, aby nieść śmierć, lecz aby ją pokonać; mamy więc pokazać jedną z dróg najszlachetniejszego wysiłku ludzkości, walczącej o nowe możliwości życia. Zobaczymy, jak śmiali i wytrwali badacze, dziś już usunięci w cień przez następców, szli zdobywać nowy, tajemniczy świat, zaludniony mil jardami istot, co groziły śmiercią

mm ma

złośliwą i niespodziewaną, a „ułaskawione“ stawały się środkami obrony przed niewidzialnym wrogiem.

Odkrywca świata bakteryj.

Odkrywcą świata bakteryj był skromny Holender, Antoni van Leeuwenhoek, odźwierny z Delft. Był to człowiek prosty, mający skład sukna w małej mieścinie, obdarzony jednak niezwykłą zdolnością obserwacji i wytrwałością. Nauczył się on świetnie szlifować soczewki i wyrabiać szkła powiększające, wprost doskonałe, jak na owe czasy, w których nie znano jeszcze mikroskopu, lecz tylko ręczne lupy, powiększające zaledwie kilka do kilkunastu razy. Nie dziw, że sąsiedzi uważali go za dziwaka, a nawet szaleńca, gdy przez te swoje ukochane szkiełka z uporem man jaka wpatrywał się we wszystko : czyto we włos z sierści kota lub psa, czy w dziwne twory, spotykane w wodzie deszczowej, w wyciągach z roślin, w jamie ustnej i t. d.

W ten sposób odkrył on cały nowy świat istot, ukryty dotychczas przed oczyma uczonych, istot, które się ruszały, żyły i umierały, a wśród których zczasem podobni mu dziwacy wykryć mieli groźnych wrogów ludzkości. Wśród jego następców niejeden na-pewno przewyższał genjalnością tego cichego pracownika, żaden jednak z nich nie prześcignął go w jego nie-zmożonej nieustępliwości i dokładności, z jaką badał odkryty przez'siebie świat, posługując się pierwszemi własnoręcznie skonstruowanemi mikroskopami. Długoletni, cichy i wytrwały wysiłek Leeuwenhoeka, tego ojca bakte-rjologji, doczekał się wreszcie uznania : ten pozorny prostak zostaje w r. 1675 członkiem Londyńskiego Towarzystwa Królewskiego i wsławia swe imię po wieczne czasy.

Obalenie teorji o „sile życiowej“.

Jednym z jego następców był Włoch

L. Spallanzani, który musiał całą energją młodości przezwyciężać opór rodziców, chcących go zrobić wziętym i dobrze zarabiającym prawnikiem. Był to już czas, gdy nauki przyrodnicze zaczynały się cieszyć nieco więk-szem uznaniem, niż za czasów Leeuwenhoeka — czas voltaire ’owskich wysiłków, skierowanych ku popularyzacji wielkich odkryć Newtona, czas tworzenia Eneyklopedji (-» Encyklopedyści), której pierwszym terenem były salony pięknych dam w Paryżu. Zapomniano-by wtedy może o odkrytych przez Leeuwenhoeka drobnoustrojach, gdyby na widownię życia naukowego nie wypłynęło jątrzące cały świat ówczesny zagadnienie, czy istoty żywe mogą powstawać samorodnie, czy też każda istota żywa powstać musi z innej istoty. Ogólnie wówczas przypuszczano, iż wiele istot żywych powstać może bez rodziców. Wierzono wówczas głęboko w samorództwo. Sądzono np., że wystarczy zabić młodego byka i pogrzebać go w pozycji stojącej, aby po upływie miesiąca z jego trupa mógł powstać cały rój pszczół. Na podstawie swych doświadczeń z drobnoustrojami mógł Spallanzani stwierdzić, że nie istnieją istoty, któreby mogły przyjść na świat bez rodziców — wszystko jedno, czy będą one tak imponującej wielkości, jak słoń, czy tak nikłe, jak nieuchwytne dla oka ludzkiego bakte-rje. Dzięki prawdziwemu wirtuozostwu pracy mikroskopowej udało mu się po raz pierwszy w dziejach nauki wyłowić z pośród setek innych jedną, poje-dyńczą bakterję i przekonać się, iż ten twór wielkości około */ zdolność podziału, a więc rozmnaża się, dając początek całemu szeregowi osobników potomnych.

Doświadczenia Spallanzaniego przyczyniły się do obalenia teorji „siły życiowej“ (vis vitalis), wykazując w pełni nicość i bezpodstawność twierdzeń ówczesnych powag naukowych świata o powstaniu istot żywych wskutek działania tej „siły“.

Z pośród innych uczonych XVIII w„ którzy przyczynili się do rozwoju bak-terjologji, wymienić możemy zoologa Ehrenberga i botanika Ferdynanda Cohna. Ten ostatni podał pierwszą próbę klasyfikacji bakteryj, których istnienie nie mogło już ulegać wątpliwości.

Ludwik Pasteur.

Tym jednak, który łańcuch doświadczeń pomnożył o szereg genjalnych ogniw, a całą naukę o bakterjach pchnął na nowe tory, był dopiero Francuz Ludwik Pasteur (1822—1895), z wykształcenia chemik. Już jako młody a wybitny badacz robił Pasteur najbardziej fantastyczne doświadczenia, próbując zmienić skład chemiczny istot żywych. Przypadek wreszcie naprowadził go na drogę badań bakterjo-logicznych, a te zapewniły mu drogę do sławy, jakiej nie miał nikt z pośród ówczesnych uczonych. Różnorodność jego zainteresowań tern przede-wszystkiem zadziwia, że w prawdziwie francuski sposób umiał połączyć nowe teorje naukowe z trzeźwemi postulatami życia i stał się nietylko genjal-nym uczonym, ale także pożytecznym i błogosławionym synem swej ziemi, ratującym niejednokrotnie kraj od klęsk żywiołowych. Tak więc np. objąwszy katedrę chemji w Lille, zajął się Pasteur badaniem procesów fermentacyjnych. Na drogę tę pchnęły go względy czysto praktyczne : przemysłowcy z okolic Lille pragnęli podnieść dochodowość plantacyj buraczanych przez podniesienie produkcji alkoholu.

Rezultatem tych nowych zainteresowań Pasteura stała się rozprawa, głosząca całemu światu, iż oceany piwa niemieckiego i miljony beczek wina francuskiego są dziełem mikroskopijnych istot, przekształcających cukier w alkohol. Stwierdził więc Pasteur doświadczalnie, że istotną przyczyną fermentacji alkoholowej są niewidzialne dla oka ludzkiego żywe kulki żółtawej barwy : drożdże.

W roku 1865 nawiedziła Francję epidemja niszcząca jedwabniki; była to dla wielu bogatych okolic Francji, żyjących z przemysłu jedwabniczego, prawdziwa klęska. Pasteur przeistoczył się w lekarza jedwabników i przez sześć lat walczył z wywoływaną przez drobnoustroje chorobą ich gąsienic, t. zw. pebryną. Te wszystkie tak praktyczne badania i obserwacje utwierdziły go w przekonaniu, którego szermierzem był już Spallanzani, że mikroby nie powstają samorodnie, oraz że roi się od nich nawet i powietrze.

Skromny lekarz wiejski Robert Koch.

W tym czasie, kiedy praktyczny a ge-njalny Pasteur nawiązuje kontakt między nauką a życiem, gdy ratuje przemysł gorzelniany lub chore jedwabniki, w Niemczech żyje skromny lekarz wiejski Robert Koch, genjalną wytrwałością i skrupulatnością swych badań wysuwający się na czoło tuż obok Pasteura. Już Pasteur był heroldem walki przeciw drobnoustrojom, w których widział przyczyny różnorodnych chorób, ale planową wojnę z niemi rozpoczął dopiero Koch, trzeźwy, chłodny i aż do przesady skrupulatny. Śledząc bakterje, doszedł on, jeszcze przed Pasteurem, do przekonania, że określone bakterje wywołują określone choroby i że te mikroskopijne żyjątka, mnożąc się w. przerażająco szybki sposób, zabijają największe nawet zwierzęta. Odkrycie to zmieniło charakter dotychczasowej medycyny, umożliwiając planową walkę z szeregiem chorób. Słowa Kocha, że w mocy człowieka leży wytępienie całego mnóstwa zaraźliwych chorób, nabrały znaczenia nietylko genjalnego proroctwa, ale i prawdy, popartej doświadczeniem. Walkę swoją rozpoczął Koch od tropienia zarazka gruźlicy, której ofiarą padał co siódmy człowiek na świecie; w walce tej, zapatrzony w daleki ideał uleczenia całej ludzkości, życie własne narażał każdej chwili. Tygodnie długiej a żmudnej pracy, pełnej bardzo dokładnych doświadczeń, pozwoliły mu wreszcie wyhodować wyosobnione bak-terje gruźlicy. Laboratorjum jego przemieniło się wkrótce w mały zwierzyniec, w którym całe pokolenia świnek morskich i myszy służyły do tego, aby nauka mogła poznać obyczaje i sposób życia laseczników chorobotwórczych i zczasem dojść do osłabienia, a może nawet zupełnego wytępienia tych niewidzialnych wrogów ludzkości. Gdy w roku 1882 klęska cholery, zawleczona ze Wschodu, poczęła zagrażać Europie, Koch udał się do Kalkuty, aby u źródła zarazy wykryć jej mikroba. Jego to nieustraszonym badaniom, stwierdzającym, że choroba powstaje dopiero wtedy, gdy do wnętrzności ludzkich dostanie się swoista przecin-kowata bakterja, zawdzięcza Europa i Ameryka możność zabezpieczenia się przed cholerą. Ten rzetelny i prostolinijny pracownik zmierzał do celu logicznie, systematycznie ; nie był pod tym względem podobny do romantyka nauki, Pasteura, który na zupełnie realne możliwości natrafiał częstokroć wśród najfantastyczniejszych hipotez.

Pasteur rozpoczyna walkę z bakterjami.

Pasteur nie posiadał cierpliwości Kocha: aby hodować bakterje, potrzebował asystentów tak oddanych, jak Roux i Chamberland; ale w genjalnej jego głowie zrodził się fantastyczny — jak na owe czasy — pomysł, by szkodliwe bakterje obłaskawić, śmiercionośne przeobrazić w pożyteczne, a więc uczynić z nich środek unieszkodliwienia samych siebie. Miał Pasteur już lat 58, gdy rozpoczął ten nowy, sześcioletni okres intensywnego, gorączkowego życia, okres pełen zarówno triumfów, jak i rozczarowań. Pierwszym jego rezultatem było odkrycie zarazka wąglika, niszczącego tysiące owiec. Szczepienie owiec tym „obłaskawionym“ zarazkiem chroni je od śmierci, wywołując uodpornienie ustroju. Wreszcie znalazł Pasteur sposób na osłabienie bakteryj wścieklizny tak, aby służyły walce z tą śmiertelną chorobą. Pierwszym jego pacjentem był dziewięcioletni chłopczyk, pokąsany w straszny sposób przez wściekłego psa; chłopcu temu zastrzyknięto 14 razy osłabioną mieszaninę bakteryj wścieklizny i po dwóch tygodniach był już zupełnie wyleczony. Wkrótce potem Paryż przeżył dzięki tej szczepionce Pasteura olbrzymią sensację : z dalekiego Smoleńska zjechało doń dziewiętnastu chłopów rosyjskich, znających jeden tylko wyraz francuski : Pasteur. Pokąsani oni byli przez wściekłego wilka i w opinji świata skazani na śmierć. Szesnastu z nich wróciło zdrowych do swej dalekiej ojczyzny, a car przesłał Pasteurowi prócz wysokiego orderu z brylantami sto tysięcy franków na budowę nowego laboratorjum. Z miljonów, które zaczęły płynąć ofiarnie z całego świata, powstał w Paryżu dzisiejszy Instytut Pasteura, ośrodek bakterjologji całego świata.

Dalsze dzieje tej chwalebnej walki o życie ludzkie to niezależne od siebie wysiłki R o u x a, pomocnika i następcy Pasteura, oraz B e h r i n g a, asy-

P. Słonimski.

stenta Kocha, nad przeciwjadem błonicy (antytoksyną dyfterytu). Pierwszy z nich odkrył jad (toksynę) wydzielający się z bakteryj błoniczych ; drugi poszedł dalej, udało mu się bowiem je obłaskawić. Przeprowadziwszy cały szereg doświadczeń na świnkach morskich, w r. 1891 w wieczór Bożego Narodzenia Behring zastrzyknął po raz pierwszy przeciwjad błonicy (antyto-ksynę dyfterytu) dziecku choremu na dyfteryt i uratował je od śmierci.

Mieczników.

Do szeregu uczonych Zachodu dołączył się pod koniec XIX wieku przedstawiciel Wschodu E. Mieczników, Żyd pochodzący z południowej Rosji, pełen żywiołowego talentu i niebywałych ambicyj. Posiadając dar porywającej wymowy i świetny talent pisarski, stał się wkrótce ogólnie znanym zarówno w świecie nauki, jak i w szerokich kołach kulturalnej Europy, a te-orje, które głosił, wprowadzały nowe pierwiastki do nauki o drobnoustrojach. Mieczników zwrócił uwagę na zdolności żerne niektórych komórek, t. zw. fagocytów, w których widział olbrzymią armję, zwalczającą zaciekle zarazki i przyczyniającą się do uodpornienia ustroju.

Od tego czasu wielu uczonych pracowało nad udoskonaleniem metody szczepień i dziś cudowna surowica prze-ciwtężcowa lub przeciwbłonicza staje się potężną bronią w rękach lekarza, nawet tego, który pracuje na zapadłej prowincji. Ponadto odkrycia Pasteura przyczyniły się do świetnego rozkwitu chirurgji, a to dzięki wysiłkom angielskiego lekarza Listera, który pierwszy starał się o przeprowadzenie operacyj w warunkach uniemożliwiających wtargnięcie bakteryj do rany.

Bakterjologowie polscy.

Bakterjologja w Polsce ma szereg wybitnych przedstawicieli. Do naukowych jej podstaw przyczynił się wydatnie w zeszłem stuleciu Leon Cienko w s k i, który zdała od rodzinnego kraju, w Charkowie i Odesie rozpoczął prawie równocześnie z Pasteurem samodzielne i rozległe badania nad budową bakteryj oraz nad szczepieniami ochronnemi i uodpornianiem zwierząt. Z pośród współpracowników Pasteura wymienić można i uczonych z Polski : Bujwida oraz P a 1 m i r s k i e g o. W Warszawie już jako w stolicy niepodległego państwa powstał świetnie uposażony Państwowy Zakład Higjeny, którego wyniki badawcze zdobyły uznanie całego świata. Ostatnio uzyskał zasłużony rozgłos prof. R. Weigl we Lwowie przez swe poszukiwania nad przenoszeniem zarazka duru plamistego oraz dzięki specjalnej metodzie zwalczania tej groźnej choroby.

Tak wygląda w krótkości historja walk z bakterjami, historja rozpoczęta zaledwie przed 250 laty dzięki doskonałości obserwacyj prostego szlifierza soczewek, a prowadzona do dziś przez tylu uczonych wszystkich krajów kulturalnego świata, ważących się dla dobra innych na wszelkie niebezpieczeństwa.

Najpiękniejszą książką o bakterjologach jest dzieło P. de Kruifa: Łowcy mikrobów, Warszawa 1932. Oprócz tego jest ciekawa praca D. Gayówny: L. Pasteur, Poznań 1929.

BALZAK I POWIEŚĆ FRANCUSKA.

(Honoré de Balzac). (Tabl. 61). Od stu lat literatura znajduje się pod znakiem powieści. Powieść jest dziś najsprawniejszym sposobem wyrażania się i najwięcej ma wpływu.

Niezawsze tak było. Długi czas powieść była kopciuszkiem literatury. W XVII i XVIII wieku wśród wielkich nazwisk literatury francuskiej niema bodaj ani jednego powieściopi-sarza. Górowały nad powieścią trage-dja, oda, bajka, poematy dydaktyczne, epiczne i inne rodzaje, dziś niemal wymarłe.

Powieść przed Balzakiem.

Nie znaczy to, aby powieści nie było. Powieść jest to rodzaj twórczości bardzo ludziom wrodzony. Pierwsza powieściopisarka — to piastunka, która opowiada bajki dzieciom. Chodzi o to, aby były zajmujące ...albo aby usypiały. Długo powieść była taką bajką. Wypełniały ją przygody, o ile można jak najbardziej nadzwyczajne : bohaterskie, awanturnicze i romansowe. Taka romansowa literatura srożyła się po Europie, kiedy ją wyśmiał i niejako zabił Cerwantes w „Don Kiszo-cie“ ; ale odrodziła się niebawem, bodaj w powieściach panny de Scudćry (wiek XVII), ówczesnej francuskiej Mniszchówny.

To, że powieść była lekceważona, wyszło jej może na dobre. Bo wzamian za to najmniej się zajmowano tworzeniem dla niej reguł. Nie prześladowały jej żadne „trzy jedności“, które tak długo pętały teatr. Rosła sobie, jak chciała. I — o dziwo ! — nikt dziś nie czyta ani nie grywa tragedyj Woltera, które stworzyły jego wielkość, ani dramatów Diderota, a powiastki ich czytają wszyscy.

Dzięki tej swobodzie każdy wkładał w powieść, co chciał. Pani d e L a Fayette w „Księżnej de Cleves“ uczyniła z niej studjum psychologiczne; Lesage w „Gil-Blasie“ czy w „Dja-ble Kulawym“ dał migawkę społeczeństwa ; Rousseau w „Nowej Heloizie“ napoił powieść liryzmem i nakar-rnił dydaktyką. Potem pod wpływem „Cierpień młodego Werthera“ Goethego powieść tern bardziej przybrała charakter osobistych zwierzeń autora ; wszyscy prawie, nawyprzódki, zaczęli pokazywać samych siebie pod przejrzystem przybraniem („Adolf“ Benjamina Constant, „Delfina i Korynna“ pani de Staël, „Spowiedź dziecięcia wieku“ M u s s e t a etc.).

Honorjusz Balzak.

Ale już dojrzewał ten, który miał przeobrazić powieść i wysunąć ją na pierwsze miejsce — na miejsce, które ona do dziś zajmuje. Tym człowiekiem był Honorjusz Balzak (1799 do 1850). On był tym czarnoksiężnikiem, który zebrał wszystkie elementy i w tajemniczych tyglach swej twórczości uczynił z nich nowy magiczny eliksir.

Gdy każdy z poprzedników Balzaka wyraził w powieści coś — ten to, tamten znów owo, a wszyscy przeważnie miłość — Balzak, można powiedzieć, wtłoczył w nią cały świat. Spowiedź ludzkiego serca i przenikliwa analiza zdarzeń, gra namiętności i niezłomne prawidła życia, obserwacja i wyobraźnia, porywający tok opowiadania i cierpliwa dysekcja anatomji społecznej — wszystko. Powieść — nie przestając być najbardziej zajmującą z bajek — staje się bajką mądrą; rozmarzy młodą kobietę, przyprawi o gorączkę studenta, a wprawi w zadumę filozofa.

„Komedja ludzka!“ — oto jej godło, jako że „nic, co ludzkie, nie jest jej obce“.

Komedja ludzka.

Nie odrazu Balzak odnalazł siebie i swoją ideę. Był zrazu dependentem u rejenta; wreszcie wywalczył sobie prawo zostania pisarzem. Rodzina zostawiła mu dwa lata próby na napisanie arcydzieła. Pisał, szukał, niecierpliwił się ; potem rzucił się w życie, aby robić majątek (jak Zabłocki namydlę!), nim oddał się swobodnie literaturze. Został drukarzem, wydawcą, przemysłowcem. Zbankrutował — i z długami, które miały go gnieść całe życie, wrócił do literatury. Tworzył przez kilka lat w furji twórczej rzeczy, które niepokoiły współczesnych rozbieżnością rodzajów... Aż jednego dnia ten gruby i krwisty człowiek (miał wówczas lat 34) wpadł w upojeniu do siostry: „Powinszujcie mi, jestem na drodze do zostania genjuszem !“ Cóż to było ? Po-prostu objawił mu się nagle w głowie plan „Komedji ludzkiej“ ; zrozumiał, że wszystko, co stworzył dotąd, co mu się kłębi w głowie, to są części wielkiej całości.

Nowa koncepcja powieści.

Ten olbrzymi cykl, który miał wypełnić całe jego życie, był w istocie zupełnie nową koncepcją powieści. Przedtem powieść zamykała się w pewnym wycinku życia. Kiedy pisarz zajmował się malowaniem uczucia miłosnego, nie troszczył się o sprawy mater jalne ani o zajęcia swoich bohaterów; a jeżeli to czynił, to w sposób czysto konwencjonalny. Opisując wykwintnie ubranego eleganta, nie troszczył się o losy jego krawca. Autor wyodrębniał jedno zagadnienie, jeden światek lub jedno serce ludzkie. Balzak natomiast ma żywe poczucie, że wszystko się z sobą łączy, że wszystko jest wzajem od siebie zależne; widzi wielość życia i jego mechanizm. Nic nie da się rozgraniczyć, nawet złe i dobre: niema na ziemi aniołów i szatanów. Drapieżny lichwiarz może być najczulszym ojcem, okrutny zbrodniarz oddanym przyjacielem. Dobroć może być szkodliwa, zło może być twórcze.

Balzak widzi związki między wszyst-kiemi sprawami : między szczęśliwą miłością a użytkiem mydła i rachunkiem praczki. Nie zamyka się w jednej sferze : ogarnia równocześnie świat zbytku i świat nędzy, Paryż i prowincję. Rzeczy wielkie ocierają się dlań o małe, często są od nich zawisłe: gdyby Napoleona nie bolał brzuch w czasie bitwy pod Lipskiem, mapa Europy wyglądałaby może inaczej. Myśl jego, wychodząc z każdego punktu, obiega cały świat.

Potężna i realna wizja świata.

Ta wizja świata, która oblegała Balzaka, była dla niego prawdziwsza, niż świat realny. Znana jest następująca anegdota: Przyjaciel opowiadał mu o chorobie siostry. Balzak starał się słuchać i współczuć, ale po chwili przerwał: „Wróćmy do rzeczywistości, mówmy o Eugenji Grandet“. Była to bohaterka powieści, którą miał na warsztacie... Sam opisuje w noweli „Facino Cane“ ten stan wizji, który pozwalał mu wchodzić w duszę człowieka i z jego rysów, z paru słów zasłyszanej rozmowy odtworzyć sobie jego życie, duszę, przeszłość.

Pisał jak w gorączce; była to razem fur ja natchnienia i najcierpliwsza praca. Aby wtłoczyć tyle nowych rzeczy w powieść, musiał znaleźć nowe formy, nowy język. Pierwszy rzut kreślił na papierze szybko, ale potem przerabiał, rozszerzał go w korektach po kilkanaście razy. Wiódł fantastyczny tryb życia : zamykał się na całe tygodnie ; w białym habicie, który wkładał do pracy, spędzał po osiemnaście godzin przykuty do biurka. Na biurku postawił sobie posążek Napoleona z napisem: „Co on rozpoczął szablą, ja dokonam piórem“.

W tern wytężonem życiu pracy, pod-sycanem czarną kawą, świat przybierał

wypełnia atmosferę.

postać olbrzymiej halucynacji. Czasami wyobraźnia, zmuszona do nieustającej produkcji, odrywała się od gruntu; czasem przemęczona machina odmawiała posłuszeństwa; stąd nierówności w jego dziele. W tej heroicznej pracy, której celem było zrozumienie i odtworzenie współczesnego świata, jasnym promykiem była dlań miłość dla Polki, Ewy z Rzewuskich Hańskiej (siostry autora „Listopada“), z którą poznał się przez romantyczną korespondencję, której pozostał wierny mimo wieloletniej rozłąki i którą na schyłku życia miał zaślubić. Umarł, licząc zaledwie 51 lat.

Najważniejsze utwory.

„Komedji ludzkiej“ — gdyby ściśle brać plan, jaki zostawił, i tytuły zamierzonych utworów — nie dokończył. Ale, mimo to, ona jest, istnieje i jest pełna, olbrzymia. To, co stworzył — a co zawiera się w 95 dłuższych i krótszych powieściach i opowiadaniach — obejmuje historję obyczajową Francji w pierwszej połowie XIX wieku, Paryż i prowincję, bankierów, lichwiarzy, chłopów, drobnomieszczan, adwokaturę, sądownictwo, medycynę, wojskowość, duchowieństwo, prasę, sztukę, młodzież, dyplomację, salony, kobiety, więzienie, zbrodnie, naukę, wynalazki, przemysł, modę — czegóż nie obejmuje wreszcie! Zawiera cały świat ludzkich postaci, o których mówi się jak o bliskich znajomych. Dwóch cierpliwych „balzakistów“ — a jest ich cały le-gjon ! — sporządziło skorowidz do „Komedji ludzkiej“, zawierający bio-grafję wszystkich występujących w niej osób, na podstawie jego utworów. Bo nowością Balzaka było to, że figury powtarzają się w różnych jego powieściach, wskutek czego oglądamy je wciąż z innej strony; nabierają one przez to niezwykłej plastyki. Skorowidz ten obejmuje przeszło 2000 nazwisk. Główne utwory Balzaka — to „Ojciec Goriot“, „Stracone złudzenia“, „Cezar Birotteau“, „Lekarz wiejski“, „Kuzynka Bietka“, „Gabinet starożytności“, „Jaszczur“ etc. etc., które wraz z dziesiątkami innych tworzą olbrzymi cykl „Komedji ludzkiej“.

Epoka Balzaka.

Czemu Balzak stał się najpełniejszym wyrazem swojej epoki, a powieść naj-sprawniejszem narzędziem jej myśli? Była to epoka wielkiej przemiany socjalnej, kiedy po wielkiej rewolucji, po Napoleonie, po rewolucji lipcowej zaczęło się osiadać nowe społeczeństwo na nowych demokratycznych podstawach. Wzajemne stosunki warstw, przemysł, handel, nauka, krążenie inteligencji, prasa — wszystko to stworzyło nowe formy życia ; wszystkie kółka zazębiają się o siebie. Zawody różniczkują się, środki wydobycia się zdołu na wierzch stają się rozmaitsze, walka staje się zaciętszą. Niepodobna już opisywać ludzi bez tła społecznego. Niepodobna opisywać uczuć bez podkładu realności. Miłość nawet inne będzie miała formy u człowieka otoczonego zbytkiem, a inne u człowieka pracującego i zmuszonego przepychać się przez świat („Córka Ewy“). Szekspirowski Król Lear zmieni się u Balzaka w skromnego handlarza zboża, ojca Goriot. W powieści Balzaka opar pieniądza — wprzód pogardzany przez literaturę

W miejsce poezji oderwanej od życia wydobywa on nową poezję z realności, często z błota ziemi. Ale równocześnie ten wielki realista jest głębokim spirytualistą, niemal mistykiem — pojmującym świat jako grę sił ducha, samorządnych idei. Sama rzeczywistość, oglądana jego oczami, staje się fantastyczną; losy młodego Lucjana de

Rubempré w „Straconych złudzeniach“ to przykład takiej tęczowej bajki, utkanej z codzienności.

Pierwiastek osobisty.

„Komedja ludzka“ jest wielkim poematem epicznym : autor pozostaje na-pozór w ukryciu, nie widać go. Ale nie wierzmy temu; nie da się powiedzieć, aby element romantycznej spowiedzi pozostał obcy „Komedji ludzkiej“. Gdy się zna życie Balzaka, czuje się, ile osobistego pierwiastku, ile własnych żądz, nadziei i zawodów weszło w ten bolesny poemat o świecie. W iluż postaciach — młodych zwłaszcza ludzi — odnajdziemy jego samego, gdy jako dwudziestoletni chłopak, bez pieniędzy, bez stosunków, bez oparcia znajduje się w obliczu groźnego, obojętnego Paryża! Ambicje, pragnienia rozpierają mu pierś. Gdzie się obrócić? Jaką drogę obrać? Ulec pokusom, czy bronić się im? Iść przez życie cierpliwą pracą, czy siąść do stołu hazardu w grze o życie? Lucjana i Dawida z „Dwóch poetów“, Rastignaca, d’Ar-tlieza, Ludwika Lamberta — każdego z nich obdzielił Balzak jakąś cząstką swej młodości. A ileż z niego samego odnajdujemy w tylu najróżniejszych figurach i sytuacjach — od generała Montriveau w „Księżnej de Langeais“ aż do Claësa w „Poszukiwaniu absolutu“. To sekret życia, którem pulsuje każda z tych powieści. Ta „Komedja ludzka“ jest zarazem wielką ludzką spowiedzią.

I oto — drugi kraniec. Balzak sam przyrównywał się często do przyrodnika. Ten wizjoner był zarazem wielkim obserwatorem. W przypadkowej grze życia szukał praw. W rozmaitości indywiduów ludzkich szukał rodzin, gatunków. Walkę o byt obserwował beznamiętnie niby zoolog oglądający dno morskie. Bo epoka Balzaka — to zarazem epoka wielkiej poezji i potężnego fermentu w życiu naukowem. Balzak wcielił w swoją koncepcję powieści współczesne zdobycze przyrodnicze, tak jak w pojęciu socjologji wyprzedził materjalistyczny pogląd na świat Marksa. Cóż za odskok od powieści w przedbalzakowskiem pojęciu ! A skojarzenie tylu różnorodnych wręcz sprzecznych elementów to właśnie najistotniejsza cecha balzakizmu.

Przetworzenie formy powieści.

I z tern wszystkiem — co najcudowniejsze ! — Balzak dzięki swej zdolności dramatyzowania świata nie przestaje być nigdy najbardziej zajmującym opowiadaczem. Czem staje się pod jego piórem prosta historja bankructwa handlowego — „Cezar Birotteau“ !

Przetwarzając treść powieści, Balzak musiał przetworzyć jej formę. Ożywił rzeczy martwe. Przed nim każda bohaterka była anielsko piękna i miała szesnaście lat. Balzak chce wiedzieć, ile ma ich naprawdę słynna „kobieta trzydziestoletnia“, ile jej mąż ma dochodu, jak mieszka, jakie ma meble, jak jest ubrana, kim byli jej rodzice, dziadkowie... Przeczuwa pojęcie dziedziczności. Opisuje dom, ulicę... Język jego w porównaniu z ubogiem słownictwem powieści romansowej wzbogaca się niesłychanie: wchodzi weń termino-logja, wzięta z medycyny, chemji, żargon prawniczy i malarski, porównania, przenośnie ze wszystkich dziedzin.

Nam się to dziś wydaje zupełnie naturalne, ale dla wielu współczesnych było to czemś dzikiem, niemal gorszą-cem. Bo Balzak w połowie tylko był zrozumiany przez swoją epokę. Nie został nawet członkiem Akademji, bo był... tylko powieściopisarzem. Dopiero jego następcy mieli korzystać ze wszystkich przywilejów związanych z mistrzostwem w powieści, on sam nie zdołał przewalczyć wiekowych uprzedzeń. Długo jeszcze po śmierci przerażał i niepokoił spokojnych profesorów swoją nie cofającą się przed niczem prawdą, swoją odwagą i bezwzględnością w ujmowaniu życia. Dziś wiemy, że miejsce jego obok największych, obok Moliera, obok Szekspira.

Spuścizna balzakowska.

Spuścizną Balzaka podzielili się jego następcy niby spuścizną Aleksandra Wielkiego. Oddziałał on nietylko na powieść, ale i na teatr, w którym mieszczański dramat rychło zlikwidował pseudoklasyczną tragedję. W powieści społecznej podjął jego ideę Zola, który zamierzył nową „Kome-dję ludzką“ — cykl „Rougon Ma-quart“ — dla epoki drugiego cesarstwa. Ale daremnie szukalibyśmy u Zoli tego świata żywych ludzi, dojrzanych okiem Balzaka. Drogą zawziętego szukania dokumentu poszli natu-raliści, o których ojcostwo spierali się z Zolą bracia Goncourt. W znawstwie duszy kobiecej specjalizował się w pierwszym okresie swej produkcji Paweł Bourget. Ale niepodobna wymienić tu wszystkich następców Balzaka, których linja i u nas, począwszy od Kraszewskiego, ciągnie się długim szeregiem. Możnaby powiedzieć, że „Chłopi“ Reymonta są niby repliką na „Chłopów“ Balzaka, a pierwszy tom „Emancypantek“ Pru-s a najautentyczniejszym może u nas śladem „balzakizmu“.

Nie chcę oczywiście twierdzić, że obok Balzaka nie było współcześnie we francuskiej powieści nikogo. Przeciwnie, była to epoka szczególnie urodzajna w genjalne talenty. Dość wymienić Stendhala! A George Sand, Wiktor Hugo, de Vigny, Flaubert, Maupassant, Mérimée! Co komu przyjdzie jednak z wymienienia szeregu nazwisk i z parowier-szowej charakterystyki ; gdy mowa o powieści — i gdy wypadło o niej mówić na tak szczupłej przestrzeni — lepiej ograniczyć się do jednego Balzaka.

Balzak to wcielona powieść.

Po nim powieść rozwijać się będzie dalej, i jakże wspaniale ! Zachowa całą szczęśliwą swobodę i dzięki temu wciąż może się kusić o objęcie bogactw życia. Zdystansuje teatr. Obejmie berło po wielkiej poezji, jak u nas Żeromski po romantykach. Będzie dalej wchłaniać w siebie zdobycze nauki (psychoanaliza), teorje czy utopje społeczne, natchnienia religijne, ambicje reformatorskie. Zaledwie da żyć innym rodzajom literatury; w każdym razie zgarnie im wszystkie prawie nagrody Nobla. Ale — mimo wszystko — niema dotąd terenu powieści, na którym znalazłszy się, nie moglibyśmy powiedzieć : tędy przeszedł Balzak.

Dziś, w epoce największego rozkwitu powieści, trudno przewidywać, czy kiedy nastąpi jej zmierzch. A jednak — rzecz znamienna — w ojczyźnie Balzaka, we Francji, niedalej jak w roku 1931 toczyły się w prasie literackiej żywe dyskusje o schyłku powieści. Jest jej nadmiar. Ludzie są jakby zmęczeni przymusem robienia znajomości z ta-kiem mnóstwem coraz to nowych figur, interesowaniem się ich sprawami, przekarmieni są fikcją. Tęsknią za faktem, za czemś, o czemby wiedzieli, że było, za ludźmi, którzy istnieli, za zdarzeniami, które się działy. Nazywa się to dziś literaturą faktu. Nigdy nie było takiego popytu na biografje wielkich ludzi, na żywo i z talentem pisane książki historyczne. Ale powieść uporała się z tą konkurencją: poprostu przyswoiła ją sobie, stwarzając nowy rodzaj, t. zw. powieściową biograf j ę , powieściową historję. Coś

Boy-Żeleński.

Mar-

nowego? Nie łudźmy się; i tędy przeszedł Balzak; sto lat temu napisał powieściową biografję Katarzyny Medy-cejskiej...

Wszędzie Balzak. To przerażające. Czy nie mówiłem wam, że to był czarnoksiężnik?

Najlepsze tłumaczenia polskie powieści Balzaka dał Boy-Żeleński w swojej „Bibljo-tece Boya“. Tłumaczenia te opatrzone są wstępami rzucającemi wyczerpujące światło na twórczość Balzaka.

BAŁKANY —„KOCIOŁ EUROPY“.

Bałkany jest to wyraz turecki, oznaczający górę. Niegdyś nazywano Bałkanami wszystkie pasma górskie przecinające wielki, 580.000 km² liczący półwysep południowo-wschodni Europy, który, odcięty od masy kontynentu łożyskiem dolnego Dunaju na północy, wybiega daleko na południe w morze Śródziemne, oblany od wschodu wodami mórz Czarnego mara i Egejskiego, od zachodu zaś Adrjatyckiego. Od tych to tureckich „Bałkanów“ otrzymał też cały ten wielki półwysep pod koniec XVIII w. ogólną nazwę „Bałkańskiego“, nigdy przedtem nie stanowiąc jednolitego pojęcia geograficznego do dzisiaj, chociaż obecnie Bałkanami nazywa się jedynie pasmo gór na południe od dolnego biegu Dunaju.

Pomost z Azji do Europy.

Półwysep Bałkański razem z wyspami otaczaj ącemi go od wschodu szczególniej gęstym wieńcem stanowi ten pomost, po którym wielkie kultury starożytności, głównie egipska i mezo-potamska, wtargnęły na kontynent europejski. To też w historji Europy poszczególne kraje na tym półwyspie leżące odegrały niezmiernie ważną rolę pierwszych ośrodków cywilizacji i kultury, która stąd dopiero promieniowała na dalsze ziemie europejskie.

Kreta i Grecja.

Do kompleksu geograficznego Bałkanów należy wyspa Kreta, w odległej starożytności stanowiąca ognisko bardzo wysokiej i oryginalnej, a do tej pory nie zbadanej jeszcze dostatecznie kultury t. zw. „egejskiej“, która zginęła pod najazdem pasterskich plemion P e 1 a z g ó w, docierających aż tutaj z północy z poza Dunaju, prawdopodobnie z głębi Tracji. Pelazgowie ci jednak, osiedliwszy się na najdalszej południowej kończynie półwyspu, stali się podłożem etnicz-nem, z którego z biegiem czasu wyrosła wspaniała macierz kultury europejskiej — Grecja starożytna.

Bizancjum.

Kiedy zaś z końcem IV w. po Chr. państwo rzymskie, chyląc się ku upadkowi, rozdzielone zostało na dwie części, wschodnia jego część ze stolicą w Bizancjum, czyli Konstantynopolu, jeszcze przez długich lat tysiąc była ostoją cywilizacji i kultury europejskiej w czasach dla niej najgroźniejszych, bo w ciągu wieków t. zw. „wędrówki ludów“ i powtarzających się perjodycznie najazdów różnych plemion barbarzyńskich aż hen z dalekiej Mongolji, które ogniem i mieczem pustoszyły inne kraje europejskie. (—> Bizancjum i Wędrówka ludów).

Panowanie Turcji i jej polityka na Bałkanach.

Wreszcie w połowie wieku XV także i cesarstwo bizantyńskie, które obejmowało cały półwysep Bałkański i znaczną część Małej Azji, padło ofiarą najazdu tureckiego. Na miejscu chrześcijańskiego cesarstwa bizantyńskiego Turcy stworzyli swoje wielkie państwo inahometańskie, które znowu przez trzy blisko wieki stanowiło groźną dla Europy chrześcijańskiej potęgę, rozpościerając swą władzę daleko w głąb Azji i Afryki, a w Europie sięgając aż prawie po sam Wiedeń na zachodzie, na północy zaś stykając się bezpośrednio z południowo-wschodniemi rubieżami Rzeczypospolitej Polskiej.

Pod czterowiekowem panowaniem tureckiem narody chrześcijańskie zamieszkujące półwysep Bałkański ocaliły naogół swoją wiarę, ale poza tern jużto cofnęły się bardzo znacznie w kulturze, jak Grecy, jużto nie uczyniły w niej postępów i nie rozwinęły tych zawiązków kulturalnych, które posiadały przed najazdem tureckim. System polityczny Turków — narodu liczebnie niewielkiego, ale bardzo mężnego i w swoim czasie w wielkie talenty polityczne obfitującego — polegał na tern, że ludom podbitym pozostawiał on ich religję, ale wszystkiemi nawet najbardziej brutalnemi środkami pozbawiał je ich warstw oświeconych i przodujących, więc przedewszystkiem własnego rycerstwa, jużto wytępiając je fizycznie, jużto zmuszając do przyjęcia religji Mahometa oraz języka tureckiego.

W ten sposób narody bałkańskie, pozbawione warstw przodujących, odcięte od wszelkich wpływów świata zewnętrznego, wegetowały w niewoli politycznej i socjalnej głównie jako chłopi, czyli t. zw. „raja“ t. j. pogardzana czerń, stanowiący własność panów tureckich lub poturczonych. Był to więc dla tych narodów stan cztero-wiekowego letargu kulturalnego, w którym wprawdzie potrafiły ocalić język i religję tudzież rodzimą literaturę ustną, przekazywaną z pokolenia w pokolenie, ale poza tern nie zyskały nic, a wszystko inne straciły.

Wyzwolenie Grecji.

Z tego stanu ciężkiej niewoli i letargu pierwsi z początkiem XIX wieku wydobyli się Grecy, zarówno dzięki swemu najbardziej korzystnemu położeniu geograficznemu i wielkiej sile swojej własnej warstwy kupieckiej, jak i dzięki wydatnej pomocy ze strony rządów i opinji publicznej prawie wszystkich wielkich narodów europejskich. Po wielkiej rewolucji francuskiej i wojnach napoleońskich Europa przeżywała swój potężny okres romantyki narodowej, sama organizując się na nowo na zasadach narodowych. Miała też szczególnie żywe zrozumienie i współczucie dla opromienionego wspaniałą tradycją narodu greckiego, wyłamującego się oto z kajdan tureckich {—> Grecja).

Upadek państwa tureckiego i jego konsekwencje.

Już w drugiej połowie XVIII wieku rozpoczął się upadek państwa tureckiego, które stopniowo w szeregu wojen dla siebie nieszczęśliwych traciło coraz to inne prowincje na rzecz jużto Rosji, szukającej wyjścia na ciepłe morze przez Konstantynopol i cieśninę Dar-danelską, jużto na rzecz Austrji, która od pamiętnej odsieczy Wiednia, dokonanej przez króla polskiego Jana Sobieskiego, w szeregu zwycięskich wojen wypierała stopniowo Turków z dorzecza średniego Dunaju, Sawy i Drawy, odbierając im najpierw całe Węgry, a potem dalsze prowincje.

Powolna, ale stała likwidacja panowania tureckiego na Bałkanach trwała przez cały wiek XIX, kończąc się cał-kowitem wypchnięciem Turków z całego półwyspu z wyjątkiem małego jego skrawka z Konstantynopolem na skraju dopiero w pierwszej t. zw. wojnie „bałkańskiej“ w roku .1912.

Wyzwolenie Rumunji, Serbji i Bułgarji oraz walki tych państw z Turcją.

W ciągu tego półtorawiekowego procesu likwidacji panowania tureckiego po Grekach wyswobodzili się zkolei Rumuni, potem Serbowie, wreszcie Bułgarzy. Wszystkie te narody potworzyły swoje własne państwa i państewka, które jednak musiały walczyć z wielkiemi trudnościami we-wnętrznemi, wynikaj ącemi z wiekowego ich materjalnego i kulturalnego zastoju i zaniedbania, i zewnętrznemi, które wytwarzały tu krzyżujące się wpływy mocarstw europejskich, zazdrośnie pilnujących się wzajemnie, aby jedno nie zdobyło na Bałkanach większych gospodarczych i politycznych korzyści niż drugie.

W walce z Turcją wszystkie narody bałkańskie posługiwały się czyjąś postronną i z pewnością nie bezinteresowną pomocą. Każdy z nich bowiem zosobna był zawsze za słaby, aby sprostać starej Turcji, nawet kiedy już waliła się w gruzy. Na solidarne zaś wystąpienie narody te, rozdzierane przeciwieństwami i antagonizmami wzajem-nemi, zdobyć się nie mogły. Gdy zaś wreszcie zdobyły się na utworzenie ostatniej koalicji antytureckiej w roku 1912 i pobiły Turcję, zmuszając ją do ostatecznego opuszczenia Bałkanów, to i wtedy zaraz poróżniły się przy podziale spadku tak dalece, że aż pobiły się ze sobą ciężko i krwawo.

Polityka mocarstw europejskich na Bałkanach.

Z tego stanu rzeczy korzystały skwapliwie wszystkie mocarstwa europejskie, jużto starając się wydobyć z niego jak największe korzyści dla siebie, jużto usiłując te korzyści udaremnić i wyrwać swoim rywalom. Już ów wspomniany wyżej romantyczny poryw, z jakim Europa pośpieszyła z poszukaj w tomie piątym!

mocą walczącej o wolność Grecji, nie był wolny od różnych rachub i widoków politycznych poszczególnych rządów. Wyzwalanie zaś każdego następnego narodu bałkańskiego odbywało się z reguły przy akompanjamencie zaciekłych targów, intryg i knowań ze strony mocarstw.

Rosja parła na Bałkan i wyswoba-dzała tamtejsze narody słowiańskie i prawosławne pod pozorem właśnie tego językowego i plemiennego pokrewieństwa oraz religijnej solidarności, w rzeczywistości jednak — aby samej usadowić się w Konstantynopolu i zyskać wolne wyjście z zamkniętego morza Czarnego na Śródziemne. Anglja zaś, bojąc się o bezpieczeństwo swojej najkrótszej drogi do Azji i Indyj przez morze Śródziemne i Suez, wszystkiemi środkami zarówno prawa, jak i bezprawia, starała się Rosję od tego nacisku powstrzymać. Od zachodu znowu pchała się na Bałkan Austrja bez wyraźnego wprawdzie celu politycznego jak Rosja, ale jedynie z chęci łupów i dla zasady utrzymania t. zw. „równowagi wpływów“. Wreszcie pod koniec XIX wieku także i w Niemczech cesarskich, przeżywających okres ogromnego a wszechstronnego rozkwitu gospodarczego, zbudził się silny apetyt na nowe rynki dla ich produkcji, między innemi na azjatyckie i arabskie posiadłości tureckie, do których droga prowadziła przez Austrję i Bałkany.

Słabe, niedoświadczone, ubogie, kulturalnie bardzo zacofane narody bałkańskie, znalazłszy się w tym kotle czarownic europejskich, łatwo gubiły wątek swojej racjonalnej polityki narodowej i państwowej.

Bałkany, kocioł Europy.

Pospołu z tradycyjnemi nienawiścia-mi plemiennemi wszystko to złożyło się na to, że Bałkany stały się słynnym zakątkiem wichrów politycznych w Europie, nie wygasającem nigdy ogniskiem swarów, waśni, intryg i walk. Sprawa panowania nad małym kraikiem, leżącym w dolinie Wardaru, Ma-eedonją zwanym, jakkolwiek ze starożytną Macedonją Filipów i Aleksandra nie mającym już oprócz położenia geograficznego nic więcej wspólnego, zatrudniała niemal bez przerwy politykę europejską od wojny rosyjsko-tureckiej w roku 1877 aż do wybuchu wojny światowej w roku 1914, która zresztą właśnie w sporach, intrygach i rywalizacjach bałkańskich wzięła także swój początek (-» Wielka wojna).

Ogromna mieszanina narodowa i językowa znacznej części ludności Bałkanów oraz niski poziom kulturalny ludności, która sama często nie umie ustalić swej przynależności narodowej, do dnia dzisiejszego utrudniają ostateczne uporządkowanie i ustalenie stosunków politycznych na Bałkanach. Po wojnie światowej wodzą tam rej Serbowie, Grecy i Rumuni, którzy związawszy swe losy ze zwycięską koalicją, powiększyli bardzo znacznie swoje obszary państwowe kosztem głównie Austrji i Bułgarj i, która przystąpiła do związku państw centralnych : Niemiec i Austrji. Macedonja w siedmiu ósmych z pewnością etnicznie bułgarska, została podzielona między Grecję i Serbję, które to państwa wszystkiemi środkami tępią tam element bułgarski, każde na swój rachunek.

Już po wojnie w roku 1922 Grecja, podburzona przez Anglję przeciw Turkom, a porwana romantyką swojej idei odbudowania dawnego wielkiego cesarstwa bizantyńskiego i zdobycia Konstantynopola tudzież starożytnych ko-lonij greckich w Małej Azji, wyruszyła na wojnę z Turcją i została srodze przez dyktatora odradzającej się Turcji, Kemala paszę, pobita.

To też wiele jeszcze czasu upłynie, zanim państwa bałkańskie ustalą ostatecznie swoje granice i swoje typy kulturalne i zanim Bałkan przestanie być jednym z najbardziej niespokojnych zakątków Europy. K. Srokowski.

BAŁTYK. Bałtyk jest morzem śród-ziemnem, zewsząd zamkniętem — mare clausum — związanem z morzem Północne m, a przez to z oceanem, przez cieśniny Duńskie i przez szerokie wody Kattegat u i Skagerrak u. Ominąć jednak dziś można owe cieśniny i przejścia, płynąc kanałem K i-1 o ń s k i m. Zbudowali ów kanał w XIX stuleciu Niemcy, aby skrócić drogę dookoła półwyspu Jutlandzkiego i aby uniezależnić się od Danji, w której ręku znajdują się drogi prowadzące na Bałtyk.

Huśtawkowy ruch Bałtyku.

Bałtyk przypomina nam duże jezioro, którego odgałęzienia wysuwają się dość daleko na północ i wschód. Dla swego podłużnego kształtu przyrównywany bywa do szerokiej doliny, zalanej wodą. Także wąskie, a długie cieśniny Duńskie — to jakby rynny dolinne, w które skutkiem obniżenia się lądu wdarła się woda. Bałtyk bowiem przedstawia się nam jako niecko wate wgięcie skorupy ziemskiej. Jest rzeczą niezwykle ciekawą, iż w obrębie Bałtyku dokonywały się i bezustannie dokonywają ruchy polegające to na podnoszeniu się, to na obniżaniu lądu. Kiedy kraje nadbałtyckie, a wraz z niemi Bałtyk, pokryte były grubą do 2000 metrów pokrywą lodową, wówczas obniżyło się, jak przypuszczają, pod owym ciężarem dno Bałtyku. Po stajaniu lodów powoli podniosło się, ażeby potem znowm opaść. W czasach obecnych istnieją niedwuznaczne poszlaki, iż się znowu powoli podnosi.

Ów huśtawkowy ruch Bałtyku budzi swą niezwykłością wielkie zainteresowanie nauki.

Związki Bałtyku z oceanem.

Oczywiście każde obniżenie się dna Bałtyku wywołuje silniejsze związki tego morza z oceanem. Wtedy wciska się do Bałtyku woda słona, a za nią idzie fauna morza słonego. Każde podnoszenie się dna pociąga za sobą na-odwrót mniejszy dostęp wód słonych, wysładzanie się wód Bałtyku, zubożenie fauny i t. p. W takiem właśnie sta-djurn znajduje się obecnie morze Bałtyckie. Słabemu prądowi wód słonych, który z trudem przeciska się do basenu morza Bałtyckiego i jako ciężki płynie spodem, przeciwstawia się silny prąd wód słodkich, który rozlewa się po gęstych wodach słonych. Wód słodkich dostarczają uchodzące do Bałtyku liczne rzeki.

Krainy nadbałtyckie.

Stąd wysłodzone, chłodne i zielona-we wody Bałtyku tak się wyraźnie różnią od błękitnawych, ciepłych i słonych wód morza Śródziemnego. Również krajobraz otaczających oba morza krain jest zgoła inny. Nad Bałtykiem widzimy krainy równinne lub pagórkowate, naogół niskie, zewsząd przystępne, rolnicze, uderzające zdała swą zielonością — nad morzem Śródziemnem sterczą strome i nagie ściany gór i wyżyn, tylko tu i ówdzie oddzielone żyz-nemi nizinami nadbrzeżnemi od morza. Nad morzem Śródziemnem mamy łagodny, śródziemnomorski klimat, lasy drzew skarłowaciałych, gaje oliwne, starożytne miasta i ogniska starych kultur — nad morzem Bałtyckiem klimat jest zimny i surowy. Przecież w północnej swej połowie Bałtyk pokrywa się nieomal każdej zimy lodem ; przecież w Gdyni 22 czerwca, t. j. w czasie przesilenia letniego, noc trwa tylko 5 godzin, podczas gdy w porcie Lulea, położonym daleko nad zatoką Botnicką, w tymże dniu słońce chowa się tylko na 1 godzinę pod horyzont. Bałtyk odczuwa już swe położenie północne. Bogate lasy nadbałtyckie mają swoisty charakter północny. Napróżno szukalibyśmy nad tern morzem starożytnych kultur. Jakkolwiek bowiem człowiek osiedlił się na wybrzeżach Bałtyku zaraz po ustąpieniu lodów, to jednak w historji Europy kraje nadbałtyckie, a tern samem i Bałtyk, dochodzą do głosu znacznie później, bo dopiero w erze chrześcijańskiej. (—» Nadbałtyckie państwa).

Złoto Bałtyku — bursztyn.

Odwiecznie siedzieli nad Bałtykiem Szwedzi i Lapończycy na północy, Duńczycy na zachodzie, słowiańscy Wen dowie i Pomorzanie od Jutlandji po Wisłę, Prusowie i Litwini na południu öraz Finowie na wschodzie. Prawdopodobnie z temi ludami weszli w stosunki handlowe Fenicjanie i Greey, idący od morza Śródziemnego drogami lądowemi i rzecznemi ku północy, oraz Rzymianie, idący temiż drogami lub od strony morza Północnego, które znajdowało się w ich panowaniu. Upragnionym przedmiotem handlu z ludami bałtyckiemi było „złoto Bałtyku“ — bursztyn. Piękna ta żywica, która znajduje się w utworach trzeciorzędowych południowego wybrzeża Bałtyku, właśnie w tych miejscach, w których siedzieli Słowianie oraz Litwini, była dla swych własności zdobniczych i leczniczych uważana za wyjątkowy przedmiot handlu. Nietylko kobiety wschodnich i zachodnich krain śródziemnomorskich, ale nawet władcy tych krain (Neron) zdobili swe czoła i szyje w diademy i naszyjniki bursztynowe. Nie dziw przeto, że

od wieków szły długie karawany kupieckie z południa na północ, przynosząc sól oraz wyroby ze szkła lub metalu, i płynęły w stronę Bałtyku liczne okręty. Jeszcze dziś rozsiane są monety greckie i rzymskie, fibuły etruskie i t. p. wyroby na rozległej przestrzeni południowych krain nadbałtyckich.

tykiem w związek handlowo-politycz-ny, t. zw. Hanzę bałtycką, Lubeka opanowała powoli handel morza Bałtyckiego. Po linji interesów Hanzy szły zaborcze zdobycze niemieckich zakonów: krzyżaków i kawalerów mieczowych, a nawet zdobycze wikingów skandynawskich na Rusi.

„Śledź holenderski”.

Panowanie na Bałtyku Hanzy, nie dopuszczającej nikogo na to morze, zostało jednak złamane pod koniec XV stulecia pod wpływem odkryć geograficznych, ogólnej zmiany dróg handlowych, wzrostu potęgi polskiej na południu, wysokich duńskich ceł na Sun-dzie i konkurencji holenderskiej. Jakoś w tym czasie przestały również śledzie nawiedzać w większej ilości morze Bałtyckie, co podcięło byt rybaków niemieckich, a dawnych potomków słowiańskich Wendów. Wtedy to zjawił się w krajach bałtyckich „śledź holenderski“, t. j. dostarczany z morza Północnego przez Holendrów. Holendrzy przywozili prócz tego sukna, przedmioty zbytku i towary kolonjalne, wywozili zaś z krajów nadbałtyckich drzewo, zboże, futra, wosk, smołę i t. p. produkty. W latach 1557—1657 przejechało przez Sund 400.000 okrętów,

Miejsce Rzymian zajęli w handlu, rzecz dziwna, Arabowie. Zwłaszcza od VIII do X wieku handel arabski z Bałtykiem, który szedł drogami lą-dowemi od morza Czarnego, był tak rozpowszechniony, iż arabskie dirhemy srebrne spotyka się tu wszędzie. Prócz bursztynu Arabowie biorą z północy futra, wosk, kupują niewolników wza-mian za wyroby ze srebra i żelaza, perły, tkaniny jedwabne i wełniane i t. p. Koniec temu handlowi położyło dopiero przyjęcie chrześcijaństwa przez ludy nadbałtyckie tudzież wyprawy skandynawskich wikingów na południe.

Niemcy nad Bałtykiem.

Pod naciskiem wikingów, idących od północy, a z drugiej strony pod napo-rem szczepów niemjeckicb zaczęli usuwać się z nad Bałtyku W e n d o w i e, bezwzględnie tępieni lub wynaradawiani przez Niemców pod pozorem nawracania ich na wiarę chrześcijańską.

Polska nad Bałtykiem.

Krajem, z którym Holandja utrzymywała najbardziej ożywione stosunki, była Polska. Gdańsk był głównym portem drzewnym i zbożowym Bałtyku. W r. 1587 przeszło na zachód przez Sund 1700 okrętów z Gdańska, wioząc

Walczyli jednak bohatersko z Duńczy- t. j. 4000 okrętów rocznie, z czego 60°/0 kami i Sasami o swą wolność i o pano- stanowiły okręty holenderskie. Na Bałwanie nad Bałtykiem. W XI wieku tyku zatem wyrosła dzisiejsza holen-zniszczyli Holsztyn i Fionję oraz dwa derska potęga morska. Z krajów nad-razy zdobyli Hamburg. W XII wieku bałtyckich brała Holandja wielkie bo-wciskają się jednak Niemcy w sposób gactwa, które jej pozwoliły umocnić zdecydowany między Duńczyków a Sło- swoje rozległe państwo kolonjalne. wian, zjawiając się po raz pierwszy w historji nad Bałtykiem. Doniedawna słowiańska Lubeka staje się nie-tylko ich głównym punktem oparcia nad Bałtykiem, ale niebawem widomym znakiem ich panowania nad tern morzem. Połączywszy się bowiem z inne-mi miastami „wendyjskiemi“ nad Bał

fj

Va

Hyc. 88. Flaga narodowa używana na polskich okrętach w XVII w.

do Hiszpanji polskie drzewo na budowę „wielkiej armady“. Niestety, Polska nie umiała odnieść bezpośrednich korzyści z owego handlu, pozwalając się wyręczać prócz Holandji także zniemczonemu Gdańskowi. Nie zdobyła się też na opanowanie handlu bałtyckiego, mimo że posiadała przez kilka wieków duży szmat wybrzeża od zatoki Gdańskiej do zatoki Ryskiej (-» Morze a Polska). Uległa też niebawem Polska przewadze Szwecji — państwa nietyle ludnego i zasobnego, co doskonale rządzonego i zorganizowanego. To też w wieku XVIII Bałtyk był „morzem szwedz-kiem“. A jakkolwiek panowanie szwedzkie na Bałtyku wnet się skończyło, gdy zjawiła się na jego wschodnich wybrzeżach nowa potęga — Rosja, to jednak aż do połowy XIX w. po staremu handel na tern morzu pozostał w rakach Duńczyków, Anglików, Holendrów, Szwedów i Francuzów. Dopiero w drugiej połowie XIX wieku zjawiają się na Bałtyku Niem-c y, utrwaliwszy poprzednio po rozbio* rach Polski swoje panowanie na wybrzeżu południowem. (Tabl. 62).

Po wielkiej wojnie.

Wielka wojna przywróciła poczęści ten stan rzeczy nad Bałtykiem, jaki tu panował na początku wieków średnich.

Nawet małe narody (Litwini, Łotysze, Estowie, Finowie) otrzymały wolny dostęp do Bałtyku. Tylko Polska, odepchnięta od Bałtyku przez Niemcy, malutkim zaledwie skrawkiem swych granic dotyka morza.

Bursztyn już dawno stracił swe znaczenie jako przedmiot handlu bałtyckiego. Utrzymało się jednak drzewo i zboże. Drzewa dostarczają głównie Szwecja, Finlandja i Rosja, podczas gdy zboża — głównie Rosja. Zjawiły się jednak nowe ważne artykuły handlu, któremi są rudy żelazne, dostarczane w dużej ilości przez Szwecję, oraz węgiel, który wywozi przede-wszystkiem Polska. Coraz większą rolę odgrywać też zaczynają produkty zwierzęce (skóry, masło, jaja, sery, mleko, mięso, bekony), któremi prowadzą handel Danja, potem Polska i prawie wszystkie kraje nadbałtyckie.

Handel na Bałtyku nie był nigdy handlem światowym, lecz raczej europejskim. Wspomniane bowiem wyżej produkty wymieniają kraje nadbałtyckie ze sobą albo z państwami Europy zachodniej. Coraz częściej jednak zaglądają na Bałtyk potężne parowce transatlantyckie i łączą w sposób bezpośredni Bałtyk z bogatemi krajami zaoceanicznemi. Głównym celem tych dalekich stosunków handlowych staje

/i

7

.1

Ryc. 89. Flaga królewska używana na polskich okrętach w XVII w.

St. Pawłowski.

się Polska, która połowę swego handlu zàgranieznego skierowuje na wody Bałtyku. W walce konkurencyjnej o wpływy w handlu bałtyckim Gdynia i polska flota handlowa zaczynają odgrywać coraz ważniejszą rolę.

Po wielkiej wojnie w niepodległem państwie polskiem coraz wyraźniej i mocniej utrwala się w całem społeczeństwie polskiem przekonanie o ważności i doniosłości polskiego stanu posiadania nad wybrzeżem bałtyckiem. Społeczeństwo polskie po ciężkich doświadczeniach wieków ubiegłych zrozumiało teraz, iż nie wolno powtarzać błędów i zaniedbań popełnionych niegdyś. Dostęp do morza, a więc do Bałtyku, jest dla Polski kwestją życia i śmierci. Jest to kwest ja wagi pierwszorzędnej zarówno z punktu widzenia gospodarczego, jak i przedewszystkiem politycznego i narodowego. Szare fale Bałtyku łączą Polskę ze światem. Nad brzegami Bałtyku mieszkają od wieków tu osiedli Polacy—nikt i nic nie zdoła oderwać tych ziem od macierzy polskiej, z którą są one związane najściślejszemi i najserdeczniejszemi więzami. (—> Gdynia) .

Literatura o Bałtyku jest w języku polskim dosyć bogata. Na przeczytanie zasługują przedewszystkiem książki : Demel K.: A. B. C. o Bałtyku, Warszawa 1925. Pawłowski S., Jakubski A., Fischer A. : Z polskiego brzegu, Lwów-Warszawa 1926. Bagiński H.: Zagadnienie dostępu Polski do morza, Warszawa 1927. Gindrich Wł.: O Polsce na morzu, Warszawa, 1933 oraz „K r o n i k a o Polskiem Morzu“ pod red. Czesława Pechego, 1930.

BANKI. Słowo „bank“ przywodzi zaraz na myśl pieniądze : bank ma coś do czynienia z pieniędzmi. Każdy z nas też, oczywiście, ma do czynienia z pieniędzmi : gdy coś kupuje, sprzedaje, gdy komuś lub od kogoś pożycza albo otrzymuje zwrot pożyczki, względnie gdy sam pożyczkę zwraca, gdy wreszcie wypłacają mu jego zarobek czy pensję. A przecież przez to wszystko nikt nie staje się jeszcze bankierem, nie robi tego samego, co bank. Bank ma do czynienia z pieniędzmi, ale inaczej, niż każdy z nas. Przedewszyst-kiem dlatego inaczej, że bank obraca pieniędzmi stale, zawodowo, zajmuje się tylko pieniędzmi.

Na czem polegają czynności banku?

Na czem polegają czynności banku? Krótko mówiąc, na tern, że bank pośredniczy w przenoszeniu pieniędzy od tych, którzy w danej chwili ich nie potrzebują, do tych, którzy w danej chwili pieniędzy poszukują. Innemi słowy, bank pożycza od ludzi pieniądze i pożycza ludziom pieniądze od siebie, ponosząc przytem całe ryzyko operacyj jednego i drugiego rodzaju: bank zobowiązuje się zawsze oddać powierzone mu pieniądze, chociażby nawet nie zwrócono mu pożyczek, których on udzielił.

Z tego, cośmy powiedzieli, wynika, że banki nie mogły powstać wcześniej, niż powstał pieniądz i rozpowszechnił się w gospodarce ludzi. Poza tern zaś widać, że operacje banku rozpadają się na dwa zasadnicze działy: pierwszy — to gromadzenie pieniędzy w banku (dział ten nazywamy interesami biernemi), drugi dział — to wypożyczanie w rozmaity sposób już nagromadzonych pieniędzy (dział ten nazywamy interesami czynnemi).

Kapitał własny.

W jaki sposób bank gromadzi pieniądze? Przedewszystkiem musi mieć pewien kapitał własny. Gdyby właściciele banku nie zdecydowali się na przeznaczenie pewnych pieniędzy na

prowadzenie banku, to niktby takiemu bankowi swoich pieniędzy nie powierzył. Chociaż więc kapitały obce, powierzone bankowi, zazwyczaj wielokrotnie przewyższają kapitały własne, to jednak te drugie są podstawą banku, wzmacniają rękojmię, że bank wywiąże się ze swoich zobowiązań, że — w razie potrzeby — zwróci kapitały obce, powierzone.

Jak dalece ta sprawa jest ważna, dowodzi fakt, że polskie prawo bankowe postanawia (w art. 40), iż kapitały własne muszą stanowić co najmniej x/₁₀ kapitałów obcych. Jeśli. zważymy, że te kapitały obce w poważnych bankach sięgają miljonowych sum, to zobaczymy, iż prawodawstwo polskie wymaga od banków posiadania bardzo poważnych kapitałów własnych.

Wkłady.

Kapitały obce napływają do banku różnemi drogami. Najczęściej w ten sposób, że ktoś, mający pewne oszczędności czy wprost zbędne w danej chwili pieniądze, zanosi je do banku, który zapisuje daną sumę na rachunku tej osoby. Jest to wkład bankowy. Jeśli osoba wkładająca pieniądze do banku, czyli t. zw. wkładca, chce mieć możność wycofania ich w każdej chwili, to robi wkład bezterminowy, t. zn., że nie określa terminu, w którym ma zamiar podjąć pieniądze: bank musi je wypłacić na każde żądanie. Wkłady .takie nazywamy również wkładami a vista (termin włoski, oznaczający, że wkład leży w banku do dyspozycji wkładcy, który w każdej chwili może „rzucić na niego okiem“—vista).

Wkładca może jednak zgóry zapowiedzieć bankowi,, że wycofa swój wkład nie wcześniej jak za miesiąc, trzy miesiące, pół roku, rok, albo też zobowiązać się, że uprzedzi bank np. na miesiąc, że chce wycofać swój wkład. Ponieważ wycofanie takiego wkładu związane jest z zachowaniem pewnych terminów, nazywamy takie wkłady wkładami terminowemi.

Dla banku, oczywiście, wygodniej jest wiedzieć zgóry, albo być uprzedzonym, kiedy dany wkład będzie wycofany. Dlatego też bank chętnie płaci wyższy procent od wkładów terminowych niż od bezterminowych.

Należy wspomnieć o jeszcze jednym rodzaju wkładów, szczególnie rozpowszechnionym po wojnie światowej. Są to t. zw. wkłady z zabezpieczeniem walutowem. Otóż normalnie wkład opiewa na walutę kraju, w którym został do banku wpłacony, a więc w Polsce na złote, we Francji na franki. i t. p., ale pamiętamy, że w szeregu krajów pieniądz zmieniał szybko swoją wartość, w okresie inflacji tracił ciągle na wartości, coraz mniej można było za tę samą sumę pieniędzy kupić. Z tych czasów pochodzi nieufność do szeregu walut. Niektórzy wkładcy obawiają się, że waluta ich kraju może znowu pewnego dnia stracić część swej wartości. Dlatego też umawiają się z bankami, że ich wkłady będą przeliczone na dolary np. albo na złote w złocie i na żądanie będą wypłacone w dolarach albo też według kursu złota. W tym wypadku bank bierze na siebie ryzyko, że waluta danego kraju może stracić na wartości, i za to ryzyko płaci wkładcy mniejszy procent od takiego wkładu.

Czeki.

Odbieranie pieniędzy z banku, podnoszenie pieniędzy, jak się to potocznie mówi, odbywa się najczęściej przy pomocy czeków. Czek jest to wydrukowana dyspozycja dla banku, aby wypłacił pewną kwotę pieniędzy okazicielowi tego czeku. Na takim druczku wypisuje się sumę, jaka ma być wy-

18

Świat i Życie.

płacona, i datę wystawienia czeku oraz umieszcza się podpis osoby wystawiającej czek. Oczywiście bank spełni takie polecenie tylko wtedy, jeśli uprzednio otrzymał potrzebne na ten cel pieniądze (np. w formie wkładu osoby wystawiającej czek) albo też, jeśli zobowiązał się zgóry wypłacać czeki danej osoby czy instytucji — naturalnie do określonej wysokości — jak to się odbywa przy otwartym kredycie (patrz niżej). Mówimy wtedy, że czek ma pokrycie. Czeki bez pokrycia nie-tylko nie są przez bank wypłacane, ale ponadto jeszcze ten, kto takie czeki wystawia, karany jest więzieniem, a to dlatego, że czeki służą zamiast gotówki. Jeśli nie daję pieniędzy jako zapłatę, tylko czek, to ten, komu taki czek wręczam, powinien móc go uważać za równoznaczny z gotówką. Jeśli tak nie jest, jeśli czek nie ma pokrycia, to wystawca czeku dopuszcza się nadużycia zaufania, szkodzi pewności obrotów i jest słusznie za to karany.

Procenty od wkładów.

Dlaczego bank wogóle płaci procenty od wkładów i skąd czerpie na to środki? Otóż każdy posiadający pewną sumę pieniędzy nie użytych na zaspokojenie własnych potrzeb pragnie z tych pieniędzy mieć jakiś pożytek. Gdyby za te pieniądze założył jakieś przedsiębiorstwo przemysłowe, handlowe czy rzemieślnicze, mógłby osiągnąć pewien zysk. Mógłby te pieniądze pożyczyć komuś od siebie na procent. Często jednak te sumy zbędne, pozostające po zaspokojeniu bieżących potrzeb, są tak niewielkie, że ich właściciel nie może sam w ten sposób ich zużytkować. Gdyby bank nie płacił procentów od wkładów, nikt nie miałby żadnego interesu w tern, żeby do banku pieniądze zanosić. Bank musi czemś zachęcić do powierzania mu pieniędzy.

Tą zachętą jest właśnie procent od wkładu.

Nagromadzone pieniądze bank wypożycza od siebie na procent w różny sposób, o czem jeszcze będziemy mówili. Bank bierze nieco wyższy procent od udzielonych przez siebie pożyczek aniżeli ten procent, jaki sam płaci od wkładów. Po potrąceniu wypłacanych przez bank wkładcom odsetek pozostaje pewna reszta, z której bank pokrywa t. zw. koszty handlowe (komorne, pensje urzędników banku, podatki, opał, światło, materjały piśmienne i t. p.). Zazwyczaj ta różnica między procentami pobranemi przez bank a procentami wypłaconemi przez bank jest wyższa aniżeli suma potrzebna na opędzenie kosztów handlowych. To już jest zysk banku.

Zbieranie wkładów nie jest jedynym sposobem gromadzenia pieniędzy przez banki. Istnieją banki, które sprzedają obligacje i listy zastawne, jak np. u nas Bank Gospodarstwa Krajowego i Państwowy Bank Rolny. Obligacje i listy zastawne są to dokumenty, w których bank przyrzeka zapłacić sumę na nich wymienioną po pewnym dłuższym przeciągu czasu (kilkanaście czy kilkadziesiąt lat) i przez cały czas do zwrotu tej sumy płacić od niej umówiony procent. Naturalnie, wówczas i bank może od siebie udzielać pożyczek na długie terminy, co zachodzi zwłaszcza przy pożyczkach hipotecznych.

Jednem bowiem z najważniejszych zadań kierowników banku jest uzgadnianie terminów, w których bank ma wypłacać (wkłady czy listy zastawne), z terminami, w których bank ma odbierać wypożyczone przez siebie pieniądze.

Kredyty udzielane przez banki.

Mówiliśmy dotychczas o interesach biernych banku, t. j. o tych operacjach, przy których do banku wpływają pieniądze. Jakże przedstawiają się interesy czynne banku, t. j. te operacje, przy których bank wypożycza pieniądze? Jak wspomnieliśmy przed chwilą, terminy interesów czynnych muszą być uzgodnione z terminami interesów biernych. To też wśród banków możemy rozróżnić dwa typy: jedne banki pożyczają pieniądze na krótki termin — te nazywamy bankami kredytu krótkoterminowego ; inne udzielają pożyczek na długi szereg lat — i te nazywamy bankami kredytu długoterminowego.

Weksle.

Banki kredytu krótkoterminowego pożyczają przedewszystkiem na w e-k s 1 e. Mówi się, że banki mają portfel wekslowy, że dyskontują weksle. Są to pożyczki na jeden, trzy, sześć miesięcy, udzielane prawie wyłącznie przedsiębiorcom — kupcom, przemysłowcom, rzemieślnikom, rolnikom dla ułatwienia im sprzedaży towarów. Kupiec, który nabył, przypuśćmy, sto metrów sukna, musi się liczyć z tern, że nie rozprzeda całej tej ilości odrazu, tylko po pewnym dłuższym przeciągu czasu. Dopiero wtedy będzie mógł za ten towar zapłacić hurtownikowi czy fabryce gotówką. Tymczasem zaś wręcza swojemu dostawcy weksel, t. j. wystawione w przepisanej prawem formie zobowiązanie zapłaty pewnej kwoty w oznaczonym terminie i miejscu. Ale dostawcy często potrzebne są pieniądze zaraz, a nie dopiero za trzy miesiące. Musi on płacić za nabyte surowce, wypłacić zarobki robotnikom i t. d. Udaje się więc z otrzymanym wekslem do banku i prosi o zdyskontowanie go. Jeśli bank uzna, że wystawca weksla zasługuje na zaufanie, że można mu wierzyć, iż istotnie w przyobiecanym terminie zapłaci, wówczas bierze ten weksel i wypłaca zań wzamian gotówkę, potrącając sobie pewien procent za czas od dnia przyjęcia weksla do dnia płatności tego weksla. Bank żąda przytem, aby ten, kto ma proponuje zdyskontowanie weksla, sam zagwarantował, iż ten weksel będzie w terminie wykupiony. Taka gwarancja nazywa się żyrem i dokonywa się jej w ten sposób, że umieszcza się swój podpis na odwrotnej stronie weksla. Jeden weksel może mieć kilka żyr, t. zn. że kilka osób' gwarantuje, iż będzie on w terminie wykupiony, że jest kilku żyrantów.

Kredyt zastawowy.

Ale niezawsze ktoś, potrzebujący pożyczki, może przedstawić bankowi weksel. Zwłaszcza, że weksel -z jednym podpisem, bez żyra, banki uważają za niedość pewne zabezpieczenie pożyczki. Natomiast ubiegający się o pożyczkę ma np. jakieś akcje, czy obligacje, czy listy zastawne. Udaje się więc do banku i proponuje, że złoży te papiery w banku jako zabezpieczenie, iż pożyczkę w terminie spłaci. Jeśliby zaś terminu nie dotrzymał, bank będzie mógł sprzedać złożone u niego papiery i z sumy stąd uzyskanej zwrócić sobie udzieloną pożyczkę. Takie operacje nazywamy kredytem zastawowy m.

Zdarza się, że bank pozostaje z danym klientem w dłuższych już stosunkach, że przekonał się o solidności tego klienta i doszedł do wniosku, iż można mu udzielić pożyczek bez żadnego zabezpieczenia, bez żadnego dokumentu. Wówczas zawiera z takim klientem umowę, mocą której przyznaje mu pożyczkę w pewnej wysokości, przyczem klient może z tej pożyczki skorzystać tylko w umówionym czasie. Mówimy, że bank otwiera komuś kredyt i nazywamy takie operacje otwartym kredytem.

Niekiedy — ale już stosunkowo rzadko — bank udziela pożyczek pod zastaw nie papierów wartościowych (akcje, obligacje i t. p.), ale pod zastaw towarów. Zdarza się to dość rzadko, gdyż operacje takie wymagają znawstwa towarów i ich wartości.

Przekazy.

Wszystkie te operacje, któreśmy wyżej wymienili, stanowią najważniejszy dział interesów bankowych. Ponadto jednak bank załatwia cały szereg innych operacyj. Tak np. za pośrednictwem banków uskuteczniamy bardzo często przekazywanie pieniędzy z jednej miejscowości do drugiej. Przypuśćmy, że kupiec w Warszawie, mający swój rachunek w banku X, musi płacić jakieś należności w Lublinie i w Paryżu. Przypuśćmy dalej, że bank X ma swój oddział w Lublinie, w Paryżu zaś wprawdzie nie ma oddziału, ale zawarł porozumienie z jakimś bankiem paryskim, na mocy którego to porozumienia bank paryski zobowiązał się wypełniać zlecenia banku warszawskiego, a bank warszawski zlecenia banku paryskiego. Kupiec warszawski daje polecenie bankowi X, aby bank ten zapłacił w jego imieniu w Lublinie i w Paryżu wskazanym przezeń osobom. Bank za taki przekaz liczy sobie pewną kwotę i bądź potrąca sumę przekazaną na zlecenie kupca warszawskiego oraz wspomnianą należność za dokonanie przekazu z rachunku (wkładu) tego kupca, bądź też, jeśli wkładu takiego niema lub jest niewystarczający, żąda zapłacenia całej tej kwoty (względnie jej części) gotówką zgóry.

Handel walutami i dewizami.

Oczywiście, jeśli chodzi o przekaz do Paryża, to bank musi w Paryżu wypłacać we frankach francuskich, w Warszawie zaś otrzymuje równowartość w złotych. I tu napotykamy jeszcze jeden rodzaj czynności bankowych, jeszcze jeden rodzaj usług, które bank oddawać może swoim klientom. Mianowicie bank kupuje i sprzedaje obce waluty i dewizy (dewizą nazywamy czek lub weksel w obcej walucie, np. czek na jakiś bank francuski nazywamy dewizą na Paryż). Jeśli potrzebuję franków, dolarów czy lirów, nie muszę biegać po mieście i wyszukiwać kogoś, kto przypadkiem te waluty posiada, i to w dostatecznej ilości. Tak samo, jeśli chcę sprzedać franki, dolary czy liry, nie szukam kogoś, kto akurat ich potrzebuje. W jednym i drugim wypadku udaję się do banku, który mi sprzeda, względnie który kupi ode mnie te obce waluty. Oczywiście, bank nie może tego robić darmo. To też bank nieco mniej płaci za obce waluty, niż za nie bierze przy ich sprzedaży. Ale klientowi to się i tak opłaca, gdyż bez banku najczęściej wcale nie mógłby sprzedać czy kupić walut, a przynajmniej musiałby na to poświęcić dużo czasu i fatygi, narażając się na to, że zostanie oszukany, jeśli się na kursach walut nie zna.

Operacje giełdowe.

Podobnie korzystamy z usług banku, jeśli chcemy kupić czy sprzedać papiery wartościowe — akcje czy obligacje. Te papiery wartościowe kupuje się i sprzedaje się na giełdzie (-* Giełda). Ale na giełdę wszyscy nie mogą mieć wstępu. Można wprawdzie kupić czy sprzedać takie papiery bez giełdy, prywatnie, ale tu wyłaniają się takie same trudności, jak przy kupnie i sprzedaży walut i dewiz. Przedstawiciele banków schodzą się na giełdzie i tam jedni ofiarowują różne akcje i obliga-

cje na sprzedaż, inni znowu chcą pewne akcje i obligacje kupić. W ten sposób znajdują się razem sprzedawcy i nabywcy papierów wartościowych i transakcje są ułatwione, a przytem odbywają się po jednakowej mniej więcej cenie, po jednakowym kursie. I znowu za kupienie, bądź sprzedanie akcyj czy obligacyj bank liczy sobie pewne wynagrodzenie, podobnie jak przy walutach.

Te wynagrodzenia przy załatwianiu przez bank przekazów, kupna i sprzedaży walut, dewiz, akcyj, obligacyj, listów zastawnych nazywamy prowizją banku. Taką prowizję bank pobiera jeszcze przy inkasie. Jest to czynność, polegająca na tern, że bank w imieniu wierzyciela odbiera należność od dłużnika (najczęściej przez banki załatwiane jest inkaso weksli).

W stosunku do dochodów, jakie bank czerpie z procentów od udzielonych kredytów (dyskonto weksli, kredyt zastawo wy, otwarty kredyt), dochody banku z prowizyj wynoszą najczęściej znacznie mniej, mimo to jednak są źródłem poważnych wpływów dla banku.

Rozwój banków równoległy do rozwoju przemysłu i handlu.

Tak więc przedstawiają się najważniejsze rodzaje operacyj bankowych. I już z tego, jakie operacje prowadzą banki, można wywnioskować, kiedy instytucje takie zjawiły się w rozwoju gospodarczym świata. Jasną jest rzeczą, że banki tylko wtedy mają rację bytu, jeżeli z jednej strony istnieje duże zapotrzebowanie na kapitał, na kredyt, z drugiej zaś istnieje możliwość przyciągnięcia do banków poważnych sum czyto w postaci wkładów, czy w postaci kapitału zakładowego lub obligacyjnego. A zatem banki nowoczesne mogły powstać tylko przy rozwiniętej silnie gospodarce pieniężnej. To jest warunkiem pracy banków. Ale poza tern, ażeby banki mogły powstać i pracować, musiała też powstać potrzeba tego rodzaju instytucyj. Otóż właśnie rozwój przemysłu i handlu, które to działy dla swojej działalności, dla swoich obrotów, wymagają tak wielkich kapitałów, tak wielkich kredytów, stworzył potrzebę banków, które gromadzą i rozprowadzają kapitał pieniężny.

Interesy założycielskie banków.

W związku z tern pozostają t. zw. operacje czy interesy założycielskie banków (operacje inwestycyjne). Wyobraźmy sobie, że powstaje huta żelazna, albo kolej, albo wielkie przedsiębiorstwo chemiczne, jednem słowem, przedsiębiorstwo, wymagające już dla jego założenia wielkiego kapitału. Niezmiernie często wówczas to powstające przedsiębiorstwo emituje akcje, które nabywa bank. Zazwyczaj bank stara się potem stopniowo rozprzedać te akcje wśród publiczności, względnie bank kupuje część akcyj na własny rachunek, a część rozprzedaje. W każdym razie bez pomocy banku takie przedsiębiorstwo najczęściej nie mogłoby wcale powstać. Podobnie przy powiększaniu kapitału zakładowego przedsiębiorstwa bank przychodzi z pomocą, bądź kupując nową emisję akcyj, bądź pomagając ją rozprzedać. Banki, które prowadzą przedewszystkiem takie interesy, nazywamy bankami inwesty-cyjnemi albo grynderskiemi (od niemieckiego słowa gründen — zakładać).

Banki w starożytności i w średniowieczu.

Powiedzieliśmy, że banki nowoczesne mogły powstać tylko przy rozwoju gospodarki pieniężnej i przy rozroście

już niejednokrotnie wspominaliśmy, w związku z rozwojem przemysłu. Najstarszym z istniejących do dziś dnia banków polskich jest Akcyjny Bank Hipoteczny we Lwowie, założony w 1867 r. Nieomal równie dawnym jest Bank Handlowy w Warszawie, który powstał w r. 1870.

przemysłu i ' handlu. Wprawdzie już w czasach starożytnych spotykamy bankierów, którzy zajmują się wymianą pieniędzy i przesyłaniem ich z miasta do miasta, a nawet z kraju do kraju, a także udzielaniem pożyczek, ale nie osiągają oni takiego znaczenia, żeby gospodarstwo społeczne starożytności nie mogło bez nich istnieć, podczas gdy nie możemy sobie wyobrazić gospodarki nowoczesnej bez banków. Podobnie i w średniowieczu spotykamy domy bankowe (przedewszystkiem w północnych Włoszech i w Niemczech), które również zajmują się wymianą i przekazywaniem pieniędzy oraz udzielaniem pożyczek, i to głównie panującym, jednakże przedsiębiorcy, t. zn. rolnicy, rzemieślnicy i kupcy stosunkowo mało korzystają z kredytu, gdyż środki pieniężne, potrzebne na prowadzenie przedsiębiorstw, były stosunkowo niewielkie. Dodać przytem trzeba, że ani w starożytności, ani w wiekach średnich systemy pieniężne nie były tak uporządkowane, jak to jest obecnie, w szczególności zaś nie był znany pieniądz papierowy. Tern się też tłumaczy, że bodaj najważniejszą czynnością bankiera była w średniowieczu wymiana pieniędzy.

Pierwsze banki nowoczesne.

Banki w Polsce.

W r. 1932 istniało w Polsce 60 ban

ków akcyjnych kredytu krótkoterminowego. Poza tern istnieje znaczna ilość banków nie w postaci spółek akcyjnych, lecz w postaci spółek z ograniczoną odpowiedzialnością lub spółdzielni. Wreszcie wspomnieć musimy o domach bankowych. Są to instytucje zbliżone do banków, najczęściej przytem nie spółki akcyjne, lecz przedsiębiorstwa będące własnością osób prywatnych. Domy bankowe prowadzą zazwyczaj (przynajmniej w Polsce) operacje na mniejszą skalę, głównie zajmując się kupnem i sprzedażą dewiz i monet oraz papierów wartościowych.

243.3    milj. zł.

Kapitał zakładowy Wkłady bezterminowe Wkłady terminowe Weksle zdyskontowane Otwarty kredyt Suma bilansowa

Oprócz banków prywatnych, o któ-Przemysłowców m. Poznania“. Już rych wspominaliśmy wyżej, istnieją sama nazwa tej instytucji wskazuje, w Polsce banki będące własnością bądź że banki nowoczesne powstają, jak to państwa, bądź też innych instytucyj

Przytoczymy kilka najważniejszych liczb, dających pojęcie o rozmiarach operacyj banków polskich. Otóż na dzień 30 czerwca 1932 r. najważniejsze pozycje bilansów bankowych (60 banków akcyjnych — według danych In-To też pierwszy bank nowoczesny spektoratu Bankowego Ministerstwa powstał dopiero w połowie XIX wieku Skarbu) przedstawiały się jak nastę-we Francji. Pierwsze lata bankowości puje: nowoczesnej obfitowały w liczne bankructwa, przedewszystkiem z tego powodu, że kierownicy tych banków nie mieli jeszcze należytego doświadczenia, jak takie instytucje prowadzić trzeba.

Pierwszy bank na ziemiach polskich powstał w Poznaniu w r. 1861 pod firmą „Towarzystwo Pożyczkowe dla

publicznych. Bankami państwowemi są Bank Gospodarstwa Krajowego i Państwowy Bank Rolny. Bankami należą-cemi do samorządów (gmin miejskich i wiejskich oraz związków miast i gmin wiejskich) są Polski Bank Komunalny w Poznaniu i Bank Komunalny w Warszawie. Zasadniczo nie leży w zakresie działania ani państwa, ani samorządów prowadzenie czy nawet tylko posiadanie banków. Jeśli państwo czy samorząd podejmuje się tego, to czyni to z tego względu, iż uważa, że bądź bankowość prywatna nie może sprostać potrzebom kredytowym gospodarstwa narodowego, bądź też państwo robi to dla pewnych specjalnych celów. Np. Państwowy Bank Rolny został utworzony przedewszyst-kiem dla finansowania reformy rolnej, meljoracyj rolnych, komasacji gruntów, jednem słowem, dla celów, na które w Polsce prawdopodobnie nie znalazłyby się kapitały prywatne, względnie banki prywatne nie podjęłyby się udzielania kredytów na te cele.

Naogół banki, które udzielają kredytu krótkoterminowego, nie zajmują się udzielaniem kredytów długoterminowych i odwrotnie. Są to, jak wiemy, dwra rodzaje operacyj i ryzyko, jakie się ponosi przy operacjach długoterminowych, jest zupełnie inne niż przy operacjach krótkoterminowych. Tak więc np. Akcyjny Bank Hipoteczny we Lwowie udziela tylko pożyczek długoterminowych, a np. Bank Związku Spółek Zarobkowych w Poznaniu czy Powszechny Bank Związkowy w Warszawie udzielają tylko pożyczek krótkoterminowych.

Wyjątek stanowią pod tym względem banki państwowe : Bank Gospodarstwa Krajowego i Państwowy Bank Rolny, które uprawiają jednocześnie kredyt krótko- i długoterminowy. Tłumaczy się to tem, że banki te, jak wspomnieliśmy, mają specjalny charakter i zostały stworzone do specjalnych celów.

Banki światowe.

Z tego, cośmy powiedzieli o roli i zadaniach banków, wynika, że rozwój banków postępuje mniej więcej równolegle z rozwojem przemysłu i handlu. Dlatego też najpotężniejsze instytucje bankowe spotykamy w krajach najbardziej uprzemysłowionych, jak W. Brytanja, Stany Zjednoczone Am. Półn., Francja i Niemcy.

W W. Brytanji zwłaszcza wybija się na pierwszy plan pięć wielkich banków (big five — wielka piątka), mianowicie: Westminster Bank, Lloyds Bank, Barklays Bank, National Provincial Bank i Midland Bank. O ich znaczeniu świadczą choćby następujące liczby (na dzień 30 czerwca 1932 r.) bilansu łącznego tych banków: kapitały zakładowe i rezerwy wynosiły £ 109,5 milj., wkłady £ 1.594,4 milj., udzielone kredyty £ 1.201,4 milj., papiery wartościowe własne £ 310,8 milj.

Z banków amerykańskich wymienimy The Chase National Bank (kapitał zakł. i rezerwy — 248 milj. doi., wkłady — 1.302,5 milj. doi., udzielone kredyty — 860,6 milj. doi., papiery wartościowe — 415,2 milj. doi.), Bankers Trust Company i Guaranty Trust Company.

We Francji bardziej znanemi wielkie-mi bankami są Credit Lyonnais, Comptoir National d’Escompte, Banque de rUnion Parisienne i Banque de Paris et des Pays-Bas. Z ich łącznego bilansu przytoczymy, że na dzień 31 grudnia 1931 r. wkłady wynosiły 36,7 miljardów franków, a udzielone kredyty 28 miljardów.

Wreszcie w Niemczech ogromną rolę w gospodarstwie narodowym odgrywają t. zw. D-banki : Deutsche Bank- und

Bank Polski będzie miał w przyszło-wkłady 4,8 miljardów mk i wreszcie ści obowiązek wymiany swoich bank-udzielone kredyty — 4.415,5 milj. mk. noto w na polskie monety złote, nara-Zauważyć przytem trzeba, że wła- zie zaś może według swego wyboru wyśnię banki niemieckie w bardzo dużym mieniąc je bądź na sztaby złota (1 kg stopniu uprawiały interesy założyciel- czystego złota = 5924,44 zł.), bądź też na skie, gdy banki francuskie i angielskie czeki zagraniczne, opiewające na walutę raczej ograniczały się do udzielania wymienialną na złoto (np. dolary, fran-kredytów. Funkcje rozmieszczania ak- ki francuskie). Do wymiany takiej Bank cyj i obligacyj wśród publiczności speł- Polski obowiązany jest tylko w swej niały przedsiębiorstwa przemysłowe, centrali w Warszawie i tylko w sto-bądź same, bądź za pośrednictwem do- sunku do kwot powyżej 20 tysięcy zł. mów bankowych, które w tych krajach — w przeciwieństwie do Polski — emitowanych przez siebie banknotów mają bardzo duże znaczenie.

Discontogesellschaft, Dresdner Bank, na mocy rozporządzeń prezydenta Rze-Commerz- und Privatbank i Berliner czypospolitej z dnia 20 stycznia 1925 r. Handelsgesellschaft. Jak wskazują po- i 5 listopada 1927 r. posiada wyłączny niższe liczby, banki te również operują przywilej emitowania banknotów, bę-ogromnemi kapitałami, mianowicie ich dących prawnym środkiem płatniczym kapitały zakładowe wynosiły na dzień w Polsce.

30 września 1932 r. 472 milj. mk,

Dla zabezpieczenia stałości kursu

Bank Polski obowiązany był pierwotnie

W dniu 9 lutego 1933 r. przepisy sta-

Z przytoczonych liczb bilansów ban- utrzymywać pokrycie w kruszcu (złocie) kowych widać, jak wielkie kapitały i dewizach wymienialnych na złoto, nagromadzone zostały w bankach an- w wysokości co najmniej 40°/₀ obiegu gielskich, amerykańskich i francu- banknotów i natychmiast płatnych zobo-skich. Te kapitały pochodzą nietylko wiązań, przyczem przynajmniej ³/₄ tego z W. Brytanji, Stanów i Francji. Ban- minimalnego pokrycia musiało stanowić ki i waluta tych krajów cieszyły się złoto. Do ogólnego pokrycia mogło być przez długi szereg lat tak dużem zań- włączone srebro w ilości nie wdększej niż faniem, że również kapitały z innych 5°/₀ ilości złota, krajów dopływały do tych banków. Ale też i odwrotnie : banki te udzielały tutu Banku P. zostały zmienione w ten kredytów i przedsiębiorstwom zagra- sposób, że obieg banknotów i suma na-nicznym, nietylko krajowym. W ten tycłimiast płatnych zobowiązań, prze-sposób Londyn, Nowy Jork i Paryż kraczająca 100 miljonów zł., musi być stały się wielkiemi międzynarodowemi pokryta złotem w wysokości 30°/o. ośrodkami finansowemi, gdzie groma- Poza emisją banknotów Bank P_ dzą się i skąd rozchodzą się olbrzymie uprawia operacje kredytowe krótko-kapitały. Oczywiście, banki angielskie, terminowe, mianowicie dyskontuje amerykańskie i francuskie — a pośred- weksle i udziela pożyczek pod zastaw nio i całe społeczeństwo — mają stąd papierów wartościowych. Weksle i in-

wielkie korzyści.

T. Sławiński, ne pożyczki stanowią pokrycie t. zw.

BANK EMISYJNY (-» Pieniądz).

bankowe tej części emisji banknotów, która nie jest pokryta złotem czy dewizami. Skarb Państwa korzysta w Ban-BANK POLSKI jest polskim ban- ku P. z bezprocentowego kredytu do kiem emisyjnym (—»Pieniądz), który wysokości 100 milj. zł.

Na czele Banku P. stoi prezes, mianowany przez prezydenta Rzeczypospolitej na wniosek rady ministrów na okres pięciu lat. Prezes ma zwierzchni nadzór nad całą działalnością Banku P. oraz przewodniczy radzie Banku.

Safts

r:

Gif

fi-'

‘c :

■c

Ryc. 90. Rycerz japoński w rynsztunku bojowym. (Stara minjatura japońska).

Rada ta składa się z prezesa i wiceprezesa Banku oraz dwunastu członków, wybieranych przez walne zebranie na okres trzech lat, przyczem minister skarbu ma prawo założyć sprzeciw przeciwko wyborowi któregokolwiek z członków rady. Poza tem w skład rady wchodzi komisarz rządowy przy Banku P. Zadaniem tego komisarza jest utrzymywanie stałej łączności między Bankiem P. a rządem.

strzeżone innym władzom Banku.

Walne zebranie Banku P. zatwierdza sięć tysięcy lat. Odkąd zwycięstwa nad roczne sprawozdania z działalności, Rosją szeroko rozniosły sławę oręża wybiera radę Banku i komisję rewizyj- japońskiego, słowo banzai stało się ną, decyduje o zmianach statutu i wy- popularnem w Europie. Jednocześnie

zaczęto zastanawiać się, skąd w narodzie japońskim bierze się ta nieustraszona odwaga, okazywana równie dobrze na polu bitwy, jak i w codzien-nem życiu, zaczęto doszukiwać się źró-

Do kompetencji rady należy ustalanie stopy procentowej, stosowanej przez Bank P., wybór dyrekcji Banku, narodowego. W okrzyku tym mieści zatwierdzanej przez ministra skarbu, się całe umiłowanie ojczyzny przez Ja-zatwierdzanie budżetu Banku oraz te pończyka, tętni w nim coś, jak przy-wszystkie sprawy, które nie są za- sięga gotowości złożenia życia na ołtarzu Tej, która ma żyć banzai — dzie-

sokości kapitału zakładowego.

Kapitał zakładowy Banku P. wynosił początkowo (od 1925—1927 r.)

Z bogatej literatury o bankach polecić możemy przedewszystkiem książkę dra H. Nowaka: Bankowość w Polsce, Warszawa 1932.

100 milj. zł. (wg. dawnego parytetu, t. j. równych frankom szwajcarskim), obecnie zaś wynosi 150 milj. zł. T. Sławiński, dła niewyczerpanej energji, pozwalającej na odbudowanie wieczorem domu spalonego rano i przyczyn karności społeczeństwa, gotowego w każdej chwili podporządkować swoje „ja“ potrzebom państwa. Zaznajomienie się BANZAI. (Tabl. 63). Banzai znaczy z geograf ją Japonji w znacznej mierze „dziesięć tysięcy lat“ i jest okrzykiem wyjaśnia nam te zagadki (-> Japon ja). używanym przez Japończyków na podo- Japonja jest bowiem krajem przelud-bieństwo naszego „Niech żyje!“. Z tym nionym do najwyższego stopnia. Tylko okrzykiem pułki japońskie idą pod hu- 15°/₀ ziemi nadaje się przytem do ce-raganowym ogniem nieprzyjaciela do lów rolniczych. Na 1 km² ziemi upraw-ataku, ten sam okrzyk wznoszą dzie- nej przypada w Japonji 969 mieszkań-ci szkół japońskich w dniu święta ców, gdy w Belgji, kraju najbardziej

dusz młodzieży tak, aby dorósłszy, nie cofnęła się przed żadną ofiarą na rzecz państwa. I rozpoczęła się praca, którą po dziś dzień obserwować można, przeglądając japońskie podręczniki szkolne, praca mająca wykuć charakter Japończyka z takiego kruszcu, aby żadne przeciwmości nie mogły go złamać. Starano się więc rozwijać dumę narodową i miłość ziemi ojczystej, przypominając młodzieży sławę minionych wieków. Mówiono małemu Japończykowi, zaraza, że nigdy żaden nieprzyjaciel nie tknął o dzień wcześniej, aby zorganizować stopą ziemi archipelagu, że nawet walkę z epidemją“. W r. 1904 wyru-Mongołowie, którzy potrafili rzucić pod kopyta swoich koni cały świat, zostali w XIII wieku zwycięsko odparci od brzegów Japonji. Dalej przeciwstawiono dzieje innych narodów, które zmieniały władców jak rękawiczki, Japonji, rządzonej od niepamiętnych czasów przez jedną i tę samą dynastję. Aby młodzież wiedziała, jak służyć ojczyźnie, stawiano jej ustawicznie przed oczyma przykłady tych, których imiona zapisały się złotemi głoskami w dziejach narodu. Od czasu do czasu nie omieszkano również poka-

„Wyjeżdżam

zaludnionym w Europie, tylko 394. Japonja nie ma przytem najpotrzebniejszych surowców. Bezustanne trzęsienia ziemi niemal co roku niweczą ten piękny kraj. Towarzyszą im straszliwe pożary, które dawne przysłowie japońskie nazywa „kwiatami Tokjo“. Poza tern nadbrzeżne okolice cierpią co roku od olbrzymich fal, podnoszonych przez huragany, t. z w. tajfuny, które pędząc daleko w głąb lądu zwały wodne, niszczą wszystko, co stanie im na drodze. Naród, który w tych warunkach ma odwagę żyć i pracować, musi posiadać hart ducha, daleko wybiegający ponad zwykłą normę. Światlejsze umysły japońskie wcześnie zdały sobie sprawę z potrzeby współdziałania z przyrodą w szkoleniu charakterów i formowania

zać, jak nawet człowiek stojący na samym dole drabiny społecznej może szczytnie wypełniać swój obowiązek.

Jedną z najbardziej sztandarowych postaci nowej Japonji, postaci owianej urokiem legendy, jest słynny dowódca wojsk, które w czasie wojny rosyjsko-japońskiej oblegały Port-Artur, generał Nogi. Jego przykład był gwiazdą przewodnią dla tysięcy Japończyków, którzy życie swoje złożyli państwu w ofierze. Urodzony w r. 1849, przyszły zwycięzca chował się od dzieciństwa w tradycjach rycerskich. W roku 1894 dowodził już brygadą w wojnie z Chinami i potrafił wlać takiego ducha w swoich podwładnych, że pułki jego słynęły odwagą na całą armję. Dzielił on trudy i niebezpieczeństwa razem z prostymi żołnierzami, a kiedy przysłano mu na front futro, oddał je na użytek rannych.

Myliłby się jednak ten, ktoby sądził, że bohaterstwo generała Nogi potrzebowało akompanjamentu salw armatnich. Kiedy w przeddzień wyjazdu na Formozę, gdzie miał objąć stanowisko gubernatora, otrzymał depeszę od pre-mjera, aby odłożyć wyjazd, gdyż w miejscu jego przeznaczenia wybuchła odpowiedział sza generał Nogi z dwoma synami na wojnę przeciwko Rosji, zapowiedziawszy uprzednio, aby nie robić pogrzebu, jeśli on lub który z synów zginie, lecz aby poczekać na pozostałe ciała. Z okrzykiem banzai na ustach pada wkrótce najstarszy syn. Władze wojskowe, pragnąc oszczędzić życie drugiego i ostatniego syna generała Nogi, mianują go adjutantem, ale ojciec i syn proszą o odwołanie decyzji. Kiedy trzeba było -zanieść rozkaz do oddziału broniącego straconej pozycji, generał Nogi wysyła na pewną śmierć

swego jedynego już syna, który też ginie odrazu. Otrzymawszy wiadomość rania dni swoich przykładami bohater-o nowym ciosie, który go dotknął, ge- stwa i poświęcenia, gotowa jest w każ-nerał Nogi oświadczył, iż ma nadzieję dej chwili z okrzykiem banzai na ustach okupić winę syna, który zginął zbyt oddać życie za kraj i dać świadectwo młody, aby dostatecznie przysłużyć się słowom Jana Zamoyskiego, że „takie krajowi. Śmierć generała Nogi była zawsze rzeczpospolite będą, jakie jest godnem uwieńczeniem jego całego ży- ich młodzieży chowanie“, cia. Wierny prastarym tradyciom japońskim, które nakazywały służyć swemu władcy nietylko do grobu, lecz i poza grobem, generał Nogi popełnił samobójstwo przez harakiri dnia 13 września 1912 r., w chwili kiedy karawan wiozący szczątki cesarza Mutsuhito opuszczał bramy pałacu. Razem z nim popełniła samobójstwo i jego sześćdziesięcioletnia małżonka. Naród, wdzięczny za ten przykład rzucony przyszłym pokoleniom, czci dziś zdobywcę Portu-Artura jako bohatera narodowego, niemal jako boga.

Młodzież japońska, karmiona od za-

J. Jaworski.

BAROK. (Tabl. 65—74, 75 b, 78 a). Gwałtowna duma w obliczu, wzrok zdobywczo wbity w przestrzeń, wargi lekko

wydęte grymasem pogardy, wspaniałe loki spływające w malowniczo utrefionych kędziorach i rozwichrzona draper ja na ramionach — oto międzynarodowy typ barokowego władcy i dostojnika, zarówno duchownego, jak świeckiego, taki, jakim uwieczniły go mistrzowskie popiersia Bernini’ego lub dzieła ówczesnych portrecistów. Była to epoka wielkich namiętności i mocnych jednostek przy równoczesnem spotęgowaniu autoryte-tÓAv: kościelnego z jednej, monarszego z drugiej strony. W sztuce odbija się to równorzędnym rozkwitem budownictwa kościelnego i pałacowego.

Pochodzenie słowa.

Sama nazwa baroku pochodzi, jak się zdaje, z hiszpańskiego słowa barrueco lub portugalskiego barroco, oznaezają-

A oto wzór bohaterstwa skromnego, zaczerpnięty z podręcznika szkolnego dla dzieci: Pewnego razu dyżurny oficer na statku Takachiho zauważył, jak żołnierz jakiś płakał, czytając list, pisany ręką kobiecą. Były to czasy wojny chińsko-japońskiej w latach 1894 do 1895. Biorąc łzy żołnierza za małoduszność i obawę przed trudami wo-jennemi, zgromił go surowo, mówiąc:

Rzym, kolebka nowego stylu.

Kolebką nowego stylu jest Rzym papieski, który po znojnej walce z prądami

teraz okres zwycięstwa i triumfu, roz-

„Hańba jednego marynarza jest hańbą pancernika, hańba pancernika jest cego surową perłę o nieregularnych hańbą państwa“. Żołnierz podał ofice- kształtach. Mianem tern określamy rowi czytany list. Był to list od matki, styl, który początkiem swym tkwi w którym czyniła ona synowi wyrzuty, w ostatnich dziesiątkach lat XVI wieże jeszcze żadnym bohaterskim czynem ku, wspaniale rozwija się przez cały nie odznaczył się na wojnie. Opowia- wiek XVII, przechodząc głęboko w nadanie kończy się nauką oficera, który stępne stulecie, tłumaczy żołnierzowi, iż dziś bohaterstwo nie polega wyłącznie na spełnianiu indywidualnych wielkich czynów, lecz równie dobrze przejawia się w codziennej pracy, wykonywanej z napię- reformacji, zadokumentowanej uchwa-ciem wszystkich sił stosownie do roz- łami soboru trydenckiego, przeżywa kazów przełożonych.

samo umiłowanie efektu zewnętrznego i pompatycznego gestu, które łatwo moglibyśmy nazwać napuszonością, ale które dla człowieka baroku było najzupełniej naturalnym wyrazem jego postawy wobec świata. Na tle zahukanych w podziwie, zbiedniałych mas wybijają się wyjątkowo przez los uposażone jednostki, świecąc pożyczanym blaskiem brylantów i złota.

Hm

git

Ryc. 91. Dama w stroju barokowym z XVII w. (Według Velazqueza).

i szumne napisy hołdownicze, a girlandy roztańczonych aniołków unoszą się w niebo, dmąc w puzony lub dźwigając

Rozbrzmiewają rozgłośne fanfary. Ulicami miasta przewija się barwna wstęga eeremonjalnego pochodu pośród tłumu wznoszącej okrzyki gawiedzi ulicznej i mieszczan, pośród blasków pochodni i ogni sztucznych, wystrzelających fontannami gwiazd. Święci się uroczysty wjazd jakiegoś dostoj-tacza olśniewający przepych uroczy- nika: może to poseł potężnego mocar-stości kościelnych, stroi się w godową §twa, a może władca, powracający szatę wielu nowych świątyń i przeo- w chwale triumfów wojennych? Za braża w potężną stolicę — cel piclgrzy- chwilę ujrzymy go jadącego w para-mek całego świata katolickiego. Rzym <jzie nakształt rzymskich imperatorów, jest w tym czasie ośrodkiem niezwykle a prZOdem pociągną szeregi rydwanów, bujnego życia artystycznego, ale i inne az uginających się pod ciężarem ozdób, kraje Europy rozkwitają bogactwem zł₀ceń i drogocennych tkanin, na nich i różnorodnością talentów. Świetne i sa- zag majestatycznie usadowione posta-modzielne odmiany stylu barokowego ci, wyobrażające cnoty, zdobycze wytwarza H i s z p a n j a , N i d e r- j chwalebne czyny triumfatora. Kroczy landy, kraje Europy północnej i po- orszak dostojny przez bramy i łuki łudniowe Niemcy, przedewszystkiem triumfalne, na których widnieją obrazy jednak Francja w dworsko-reprezen-tacyjnej sztuce czasów Ludwika XIV.

Ii

Kolumnada Luwru i majestatyczna fasada pałacu wersalskiego — oto niezapomniane pomniki, wyrażające wysiłek twórczy tej epoki.

Barok, styl gwałtownych przeciwieństw.

mmmm

Z*

m.

Ryc. 92. Stół barokowy w stylu Ludwika XIV.

Barok jest to styl epoki przełomowej, naznaczonej piętnem głębokiego rozdarcia duchowego, miotanej gwał-townemi walkami. Dzieła architektury, rzeźby, malarstwa, literatura, szczegóły stroju, urządzenie domu mieszkalnego, formy życia towarzyskiego i zawiły ceremonjał dworski wykazują to

herby i godła zwycięzcy. I wreszcie stanie korowód przed wspaniale kobiercami, festonami i kwieciem przyozdobioną fasadą pałacu, gdzie czekają dygnitarze państwa lub miasta, by powitać znakomitego przybysza kwieci-stemi oracjami i złożyć mu pokłon należny. — Takie wjazdy i triumfy odprawiało wielu barokowych władców i dostojników. Tak w roku 1633 wjeżdżał do Rzymu ambasador Rzeczypospolitej Jerzy Ossoliński, królowa Ma-

£11®

mwMmi

rja Ludwika do Gdańska W 1645 r., Ryc. 93. Komoda barokowa w stylu Ludwika XIV.

Jan III w 1677 r. do Warszawy.

kościotrupa.

Kościoły barokowe.

A oto znów inny obraz staje nam z gruntu odmienne jest ich zastosowa-przed oczyma: w mrokach spowite nie! Zapomniano już o ideałach rene-wnętrze ogromnej świątyni, gęste, po- sansowej pogody, harmonji i równo-sępne całuny zwisają od sklepienia, wagi, wyrażających się w spokojnem okna również za nieprzenikliwemi za- dostojeństwie linji, w zwartej i jasno słonami kirów. Na środku zaś świątyni określonej formie plastycznej. Nato-gorejąca kaplica ze świec i pochodni, miast żywiołem nowej sztuki jest na-pod której ognistem sklepieniem usta- dewszystko barwa i światło, lu-wiono katafalk purpurą okryty, a na bujące się w gwałtownem zestawieniu nim pałasz, buława i godła rycerskie, kontrastów, płynność form i ruch, któ-Po odśpiewaniu modłów żałobnych za ry jednolitym nurtem porywa masy duszę bohatera donośnie zagrzmiały cielesne w rytm potężnego dążenia surmy wojenne, walić poczęto z moź- w głąb przestrzeni, dzierzy, a do wnętrza świątyni wpada Stoimy przed majestatycznym fron-czterech w kiry spowitych rycerskich tonem jednej z naczelnych świątyń jeźdźców, którzy z głuchym łoskotem Rzymu barokowego. To kościół II G e-rzucają do stóp katafalku poszczególne sù, wzniesiony dla jezuitów — jedno części zbroi i oręża zmarłego, ostatni z tych znakomitych dzieł, w których naj-zaś, usuwając się z konia na ziemię, pełniej ucieleśnił się nowy ideał archi-mocnem uderzeniem kruszy kopję na tektoniczny. (Tabl. 65 a). Już sama fa-znak triumfu -wszechpotężnej śmierci, sada ze swą naczelną ideą kolosalnego Oto jest barok — styl gwałtownych portalu, ze swem podwojeniem i potro-przeciwieństw, olśniewający blaskiem jeniem motywów, jakże różni się od najwyższych triumfów życiowych, by spokojnie rozczłonkowanych fasad re-wnet potem spojrzeć w puste oczodoły nesanśowych. W ukształtowaniu wnętrza, podobnie jak w bazylice starochrześcijańskiej (-» Bazylika), podkreślona zostaje dążność w głąb: oś bu-W architekturze i sztuce plastycznej dowli jest podłużna, -wszystkie akcenty barok, podobnie jak i renesans, roz- i kierunki wiodą do ołtarza jako du-wija się na podłożu form i zasad kom- chowego środka świątyni, a potężna pozycyjnych, wyprowadzonych ze kopuła na skrzyżowaniu naw — to jak-sztuki antycznej. Lecz jakże nowe, jak by chwila zachwycenia, zwracającego

myśl ku ponadświatowym lotom u progu najwyższej tajemnicy ołtarza Pańskiego. W ten sposób znamienna walka pomiędzy przyjętym przez renesans pogańsko-antycznym ideałem budowli dośrodkowej a zrośniętym z tradycją budownictwa chrześcijańskiego ideałem wydłużonej bazyliki zostaje rozstrzygnięta stanowczo na rzecz tego drugiego. Jego zwycięstwo przesądziło również ostateczny kształt watykańskiej bazyliki św. Piotra, taki, w jakim ją dzisiaj oglądamy.

W miarę dalszego rozwoju barokowego typu świątyni wzrasta ilość swobodnie występujących kolumn, wzbogacają się efekty światłocieniowe, a najśmielsze krzywizny stają się głównym czynnikiem planów i fasad. W tym wybitnie malarskim kierunku prowadzą architekturę kościelną artyści tej miary, co Lorenzo Bernini, Pietro da Cortona i przede-wszystkiem Francesco Borro-m i n i. Nie cofa się on przed daleko posuniętem zniekształceniem, byle tylko jak najzupełniej wyżyć się w sztuce. Wnętrza swe przesyca Borromini ruchem i płynnością, a lekkim i strzelistym zarysem kopuł całkowicie już wkracza w krainę wizji, unoszącej się ponad prawami ziemskiego ciążenia.

Dekoracja monumentalna.

W rozwoju sztuki barokowej zauważyć można stopniowy wzrost dekoracyjności oraz potęgowanie się czynnika malarskiego. Na tern podłożu w ciągu XVII wieku kształtuje się nowy ideał dekoracji monumentalnej. Jego istota polega na złudzeniu wzrokowem, przy daleko posuniętej wymianie wartości pomiędzy malarstwem, rzeźbą i architekturą drogą płynnego zacierania granic pomiędzy niemi i spotęgowanego wrażenia ruchu. Środkami malarskiemi naśladuje się wykonanie plastyczne, a malowidła sklepień lub kopuł kościelnych zapomocą kunsztownie zbudowanej perspektywy otwierają nad głowami zdumionych widzów niebiański przestwór, wywołując wrażenie rzeczywiście rozgrywających się zdarzeń i nierzadko posługując się śmiałą konstrukcją malowanej, fikcyjnej architektury. (Tabl. 66 a; 67 a).

Ołtarz św. Teresy Bernini'ego.

Przykładem barokowego ołtarza może być słynne dzieło BerninPego, rzeźba wyobrażająca wizję św. Teres y w kościele S. Maria délia Vitto-ria w Rzymie. Temat zaczerpnięty został z zawartej w autobiografji Świętej opowieści o cudownem zjawisku anioła, który długą złotą strzałą z o-strzem w kształcie płomienia przebił jej serce i rozpalił je wielką miłością ku Bogu. Bernini również zaprojektował całą dekorację kaplicy, której ściany boczne pojęte są jakoby orato-rja z wychylającemi się z głębi postaciami fundatorów, członków rodziny Cornaro. W ten sposób dekoracja kaplicy tworzy jedną scenę dewocyjną, rozgrywającą się w rzeczywistej przestrzeni, przyczem fundatorzy jednoczą się z osobami widzów w modlitewnej czci dla św. Teresy. (Tabl. 65 b).

Caravaggio.

Czynnik wizjonerski silnie dochodzi do głosu również i w barokowem malarstwie, zwłaszcza religijnem, przy znamiennej dwustrefowości ujęcia : dołem rozpościera się strefa męki i bólu, pełna dramatycznych splotów i ostrych przeciwieństw — wgórze panuje świat wyzwolony, opromieniony blaskiem cudowności, pośród zjawisk świetlnych spływają z obłoków anioły, niosąc palmy męczeńskie i symbole świętości. Jako przykład przytoczmy jedno z arcydzieł Caravaggia, obraz przedstawiający męczeństwo św. Mateusza. Rozdzierający kontrast pomiędzy brutalnym naturalizmem kaźni Świętego a niebiańskim triumfem, zwiastowanym przez gońca Bożego, znajduje tu pełny odpowiednik w kolorycie, opartym na gwałtownym kontraście mroku i nagłych jaskrawych prześwietleń. Światło jest tutaj głównym czynnikiem, prowadzącym kompozycję i wydobywającym treść rozgrywanego dramatu. (Tabl. 66 b).

Architektura miast.

W dziedzinie budowy miast barok odznacza się dążnością do obejmowania w jednolitą kompozycję jak największych mas przestrzenych. Przykładem monumentalnego rozwiązania w tym duchu jest Bernini’ego plac przed bazyliką św. Piotra, ujęty w potężne ramiona kolumnady. (Tabl. 78 a). W baroku również bierze początek myśl wielkomiejskiego placu, od którego promieniście rozbiegają się główne arterje ulic, przyczem świadomie i celowo rozłożone akcenty monumentalnych gmachów znakomicie podkreślają cały ten układ. Przy arty-stycznem wykorzystaniu naturalnych nierówności terenu dadzą się znów osiągnąć wielce malownicze rozwiązania. w duchu barokowej kompozycji mas przestrzennych. Powstają wspaniałe schody i terasy. Do najulubień-szych środków dekoracyjnych baroku należą wreszcie fontanny i wodotryski, tworzące nader doniosłe akcenty w rozwiązaniach monumentalnych placów. Niezwykłe bogactwo możliwości wzrokowych ukrywa się w kompozycji strumienia wodnego w połączeniu z rozpętaną fantastyką układów rzeźbiarskich.

Ogrody.

Barokowa wola twórcza wychodzi wreszcie poza obręb właściwych dzieł architektury i postanawia naturę samą nagiąć na swój obraz i podobieństwo. W tym duchu kształtuje się sztuka ogrodu barokowego (-» Ogrody). Ciągną się długie szpalery strzyżonych drzew, zamykające się wdali widokiem jakiejś malowniczej budowli lub grupy rzeźbiarskiej, terasy, klomby o fantastycznym rysunku, drogi i aleje zbiegają się ku zamaszyście rozplanowanym placom, teatry wodne i fontanny tryskają strumieniami o najbardziej wyszukanych kształtach i kierunkach. Wszystkie te cuda dziś jeszcze oglądać możemy w całym szeregu ogrodów włoskich, przedewszystkiem zaś we wspaniałych plantacjach Wersalu. (Tabl. 68).

Barok w Polsce.

Dla rozwoju sztuki w Polsce barok posiada szczególnie doniosłe znaczenie. U nas bowiem jest to czas niezwykle bujnego ruchu artystycznego, który mocno zespolił się z polską psychiką, odpowiadając jej swym rozmachem i entuzjastyczną zawieruchą swych form. Już czasy Stefana Batorego i królów z dynastji Wazów zaznaczyły się powstaniem całego szeregu wspaniałych świątyń barokowych, wśród których wyróżnia się kościół św. Piotra i Pawła w Krakowie, wzorowany na rzymskiej świątyni II Desu. Z tych czasów pochodzi również klasztor oo. kamedułów na Bielanach pod Krakowem. (Tabl. 69 a).

Barok przedostaje się do Polski róż-nemi drogami. Bywa przeszczepiany wprost ze swej włoskiej ojczyzny za pośrednictwem sprowadzanych stamtąd artystów, nie bez znaczenia są jednak i środowiska północne : niemieckie, a zwłaszcza flandryjsko-holenderskie.

J. Starzyński.

ludzie baroku.

Twórcami większości najlepszych dzieł baroku polskiego byli przybysze, przeważnie Włosi, którzy jednak mocno zrastali się ze środowiskiem i musieli naginać swą sztukę stosownie do wymagań możnych, a wysoce kulturalnych fundatorów. W ten sposób ukształtowało się odrębne oblicze baroku polskiego z cechującem go swo-istem poczuciem piękna.

Z końcem XVII i w XVIII wieku szyt 2 r. 1932. Starzyński J.: Baro-ziemie Polski, a zwłaszcza jej kresowe kowe malowidła ścienne w kaplicy św. Ka-rubieże stroją się w szatę wspaniałych r0^a Boromeusza w Łowiczu. Studja do kościołów późno-barokowych, w kto- dziej£" sz‘uki * Po,f '\ T°m W Warsza-rych wspomnienia sztuk, włoskiej lub rae-h ,wowsk w    rokoko. Kraków

tez wpływy architektury południowo- 1931. z zarysów ogólnych na pierwszem miej-niemieckiej ustępują na plan dalszy scu wymienić należy: Tatarkiewicz wobec potężnie się objawiającej samo- Wł.: Starożytna architektura w Polsce, dzielnej woli twórczej. Wysiłek sztuki Warszawa 1932 (wyd. „Wiedza o Polsce“).

tom XV, rok 1913. Mańkowski T. : Lwowskie kościoły barokowe. W pracach sekcji hist.-art. i kult. Tow. Naukowego Lwowskiego, tom II, ze-

W stosunku do tych ostatnich wybitną rolę pośredniczącą odgrywa Gdańsk.

Po okresie zastoju z powodu wojen kozackich i szwedzkich ruch artystycz-no-budowlany ze wzmożoną siłą rozwija się za Jana III i w latach następnych, znacząc się wielką ilością fun-dacyj religijnych i wspaniałych pałaców, wśród których odznaczają się pięknością : pałac w Wilanowie pod Warszawą, pałac w Rydzynie w woj. poznańskiem i pałac Krasińskich w Warszawie. (Tabl. 71, 72). W architekturze zapanowują teraz formy późno-barokowe, w zasadzie wywodzące się ze sztuki Borromini ’ego, a wnętrza przystrajają się w szatę malarsko-plastycznej dekoracji monumentalnej. Ośrodkiem wybitnej działalności na tern polu staje się stolica państwa, Warszawa, w Wilnie roztacza zdumiewający i olśniewający przepych swych form stiukowa dekoracja kościoła św. Piotra i Pawła na Antokolu, w Krakowie wspaniale się przyozdabia wnętrze kościoła św. Anny — oto zaledwie kilka przykładów. (Tabl. 70).

polskiej tych czasów znakomicie odzwierciedlają wileńskie świątynie: misjonarzy, św. Katarzyny i św. Jana, kościół bazyljański w Berezweczu, kole g jata w Pińsku, kościoły dominikańskie we Lwowie i Tarnopolu, cerkiew św. Jura we Lwowie, ratusz w Bucza-czu, zabytki Berdyczowa i t. d. (Tabl. 69 b, 73, 74).

W malarstwie schyłek epoki barokowej u nas zaznacza się również szeregiem ważnych zjawisk. Dzięki inicjatywie artystycznej Jana III pośród malarzy na prawdziwie europejską miarę zakrojonych wybija się Polak, Jerz.y Eleuter Szymonowie z-Siemiginowski, a linję tę dalej już w czasach saskich prowadzić będą Czechowicz i Kuntze.

Z dzieł o charakterze ogólnym, wprowadzających w zagadnienie kultury, a poniekąd i sztuki baroku w języku polskim, wymienić należy przedewszystkiem dzieło Chłędow-s k i e g o K. : Rzym (Kilka wydań).

Studja nad sztuką baroku w Polsce stosunkowo niedawno zostały w systematyczny sposób rozpoczęte. Istnieje jednak kilka opracowań poszczególn3rch zabytków, wprowadzających jednocześnie w zagadnienia ogólniejsze, a mianowicie: Pagaczew-s k i P. : Baltazar Fontana w Krakowie. Rocznik Krakowski, tom XI, rok 1909. Klein F. : Barokowe kościoły Krakowa. Rocznik Krakowski,

BAROK W LITERATURZE. W dziejach kultury pewne przejawy smaku i mody występują w kształtach bardzo podobnych nawet w dziedzinach napo-zór dalekich. Nic też dziwnego, że literatura „barokowa“ tak żywo przypomina nam dzieła z zakresu twórczości plastycznej. Pisarze tych czasów szukają przedewszystkiem efektu, środków olśniewających, nowych, w przekonaniu ich — oryginalnych, podobnie jak ówcześni malarze, rzeźbiarze lub architekci. Poeta włoski kawaler Gianbattista Marino (1569—1625), jeden z prawodawców tej nowej ery literackiej, głosi szumnie zasadę : „budzić zdumienie— oto główny cel poezji“.

W cień więc ustępuje harmonja i klasyczny umiar twórczości renesansowej. Nowa literatura (głównie XVII w.), rodząca się wśród wielkich wojen, przemian społecznych i walk religijnych, jakgdyby porwana zawrotnym prądem swych czasów, zachowuje pewne pierwiastki dawniejszego humanizmu (np. upodobanie w mitologji), ale stara się przedewszystkiem zaspokoić zainteresowanie mnogich, coraz to liczniejszych, rzesz czytelników, oczarować ich, zachwycić. I w tem też — podobnie jak sztuka plastyczna — staje się prawdzi-wem zwierciadłem swej burzliwej i miotanej namiętnościami epoki.

Początki, charakter.

Zrodziła się ta literatura w Hiszpa-nji, na podłożu ognistego i tak podatnego dla wszelakiej „grandezzy“ temperamentu jej mieszkańców. Rychło jednak ogarnia inne kraje i narody Europy, budząc wszędzie i przyswajając sobie — rzecz szczególnie ważna — rodzime cechy środowiska. Prąd ten, jak burza, zdobywa cały świat kulturalny. O ile zaś wykształcenie i środki artystyczne twórców stoją o wiele niżej, niż poprzednio — jakże bogatą jest skala ich twórczości ! Od wybujałych panegiryków i wymuskanej sielanki do majestatycznej poezji rycerskiej, do tworów rozognionej fantazji i czarującego egzotyzmu, aż po wulgarne piosenki, „krotochwile“ i wpół jarmarczne przedstawienia sceniczne dla szerokiej gawiedzi — obejmuje ona wszystkie rodzaje i odcienie poezji dostosowanej do smaku epoki.

U nas w Polsce.

Poezja barokowa, która skrzy się takim przepychem, opiewa pompatycznie ludzi miernych i sprawy nader nikłe, pławi się w jaskrawości wszelakiej, a chce zaimponować patosem i rzekomą dostojnością stylu — jedną wielką ma zasługę, że budzi zarówno w innych krajach, jak i u nas, rodzime pierwiastki w swej treści i stylu.

Zejdźmy więc z wielkiej areny europejskiej na naszą własną niwę polską, gdzie właśnie epoka baroku literackiego, podobnie jak w sztuce, pozostawiła szereg dzieł ważnych i godnych pamięci. Naogół pierwsze podmuchy poezji barokowej wyszły ze środowisk „dwmrskich“, znudzonych poniekąd oschłością kostniejącej z biegiem lat literatury renesansowej. Nowa moda promieniować zaczyna z dworów monarszych i mecenasow-skich. Tak było też i w Polsce.

Pierwsze zapowiedzi barokowego smaku znajdujemy u nas już ku końcowi XVII wieku (Andrzej Zbylitowski, Jan Achacy Kmita, St. Grochowski, wreszcie Sz. Szymonowicz). Niezadługo ponad wszystkich wyrośnie wytworny dworak i wielki magnat Andrzej Morsztyn, poeta niepospolitej miary, subtelny, pełen pogodnej ironji, a przesiąknięty nawskróś wpływami zagranicznemu Wiersze jego, szczególnie miłosne, są prawdziwą kopalnią i wzorem t. zw. man jery barokowej, gdy mistrzowstwo słowa i dowcipu doprowadzono do szczytu, ale brak — prawdziwego uczucia.

M. Hartleb.

Jest to barwna, imponująca, pełna zdumiewających błysków mozaika poetycka, ale niewiele ponadto.

A jednocześnie niemal Samuel ze Skrzypny Twardowski pisze swe olbrzymie, na tysiące wierszy mierzone epopeje rycerskie, Wacław Potocki składa przebogaty „Ogród Fraszek“ (znakomity epos „Wojna chocim-ska“ na długo jeszcze, gdyż aż do XIX w., pozostał w rękopisie), a Ł u-kasz Opaliński, choć w życiu sam człowiek nie bez skazy, gromi społeczność polską w swych ciętych i mądrych „Satyrach“.

Mnogość i powszechność literatury barokowej.

Oto drobna skala naszej literatury „barokowej“. Cząstka to jednak tylko niezliczonych, w tysiące rosnących druków, które wówczas ukazywały się w Polsce. Nazywano też tę literaturę tak bujną, bogatą i wszechstronną rozmaicie: jużto „szlachecką“ lub „mieszczańską“, „rycerską“ lub „jezuicką“. Wszystko to prawda, niepodobna bowiem narzucić jej jednego miana i typu, gdyż ogarnia ona wszystkie. Imponuje rozmachem i wspaniałą glorją przewag wojennych, przynosi niezliczone utwory i dzieła propagandowe tak ruchliwego zakonu jezuitów, społeczność szlachecko-ziemiańską wystawia w nader licznych satyrach i „fraszkach“, do mieszczaństwa i życia miejskiego zniża się w utworach biesiadnych, aktualnych, szczególnie zaś w beztroskiej poezji, t. zw. „sowizdrzalskiej“, pisanej dla śmiechu i żartu, dla biesiadującej, wesołej „drużyny“.

A choć niezawsze zadowoli nas to ry-motwórstwo wulgarne, niekiedy rubaszne i pozbawione smaku, raz zbyt pretensjonalne, to znów prymitywne aż do śmieszności — jedno jest pewne, że przedstawia ono wiernie oblicze społeczeństwa polskiego XVII w., jego zabawy, troski i niedole, a to zarówno w chwilach rozterki i klęski (epoka „Potopu“), jak i w dniach promiennej sławy (wystarczy, gdy tylko wiekopomną wspomnimy wiktorję wiedeńską, uświęconą wieloma płodami poetyckiego pióra).

Oto nasz polski „barok“, który naprawdę stał się polskim w burzliwym czasie rycerskiej chwały, a — niestety — wewnętrznego rozprężenia. Niedługo wszystko to ugrzęźnie w smutnej pamięci czasach saskich, gdy wewnętrzny upadek Rzeczypospolitej dojdzie do szczytu w sztuce również i w literaturze. A dopiero niezmordowana w swej pracy myśl ludzka, poczucie narodowe i pragnienie zdrowej reformy szukać będzie nowych dróg i sposobów naprawy państwa.

Szczegóły o literaturze barokowej w Polsce można znaleźć w pracach : Brückner Aleksander: Cechy literatury szlacheckiej i mieszczańskiej w. XVII. Rozprawy Akad. Urn. w Krakowie, r. 1904. Hartleb Mieczysław:    Początki

poezji barokowej w Polsce. Studja staropolskie, Kraków 1929. Porębowicz Edward :    Andrzej Morsztyn jako

przedstawiciel baroku w poezji polskiej. Rozprawy Akad. Urn. w Krakowie, r. 1897.

Przejrzeć też warto wyczerpujący zbiór tekstów XVII w. Badeckiego Karola: Polska literatura mieszczańska XVII w. Lwów 1928.

BARWNIKI I PRZEMYSŁ BARWNIKARSKI. Dążenie człowieka do urozmaicenia sobie otoczenia przez nadanie mu pewnej gry barw oraz do wyróżnienia się od innych i zwrócenia na siebie uwagi przejawiło się już na najniższym stopniu rozwoju ludzkości przez malowanie ciała różnemi glinkami i farbami. Gdy następnie, już znacznie później, człowiek nauczył się przygotowywać sobie odzież z włókien roślinnych i zwierzęcych, zapragnął i te swoje ubrania barwnie urozmaicać. Kiedy to po raz pierwszy nastąpiło — nie wiemy; najstarsze historycznie sprawdzone kroniki chińskie zawierają już wzmianki o tkaninach barwnych : w r. 2200 przed nar. Chr. farbowano już jedwab na kilka kolorów, które były przywilejem różnych stanów.

Barwniki naturalne.

Do farbowania używano wyłącznie wyciągów z roślin, czyli jak obecnie się wyrażamy, barwników naturalnych. W Chinach stosowano już wówczas koszenilę (barwnik czerwony), Lo-Kao (b. zielony), indy go (b. błękitny) oraz prawdopodobnie gumigutę (b. żółty). Stopniowo nauczono się stosować wyciągi z marzanny (czerwień turecka — alizaryna), trawy morskiej, liści dębowych, orzechów, kermesu i purpury ze ślimaka morskiego. Barwniki te znane już były w starożytnym Rzymie. Przy dokładnem badaniu stwierdzono, że obecna barwa purpury jest zupełnie inna niż w czasach rzymskich : ówczesną purpurę obecnie nazwalibyśmy fioletem. W czasie rozkwitu Wenecji sprowadzano do niej jako do wielkiego portu handlowego duże ilości różnych barwników naturalnych. Później zapoznano się w średniowieczu z drzewem brazylijskiem, z kampeszem (czerń) i z wieloma innemi barwnikami naturalnemi, które jednak większego rozpowszechnienia nie znalazły. Wreszcie w czasach nowszych poznano orce-inę, orlean, drzewo sandałowe, drzewo szakłakowe, cachou i niektóre inne. Był to cały niemal zapas barwników, którym rozporządzaliśmy w chwili, gdy chemicy zbudowali z ciał niebarwnych pierwsze barwniki syntetycz-n e, często — choć niewłaściwie — zwane sztucznemi albo anilinowemi.

Barwniki syntetyczne.

Pierwszym barwnikiem syntetycznym była mauweina, otrzymana w roku 1856; barwnik ten obecnie nie posiada żadnej wartości. W r. 1859 chemicy francuscy otrzymali fuksynę, która do dnia dzisiejszego znajduje się w handlu. Od tej chwili uwaga chemików była zwrócona na syntetyczne otrzymywanie barwników, coraz większa ilość barwników była opisywana przez uczonych, wreszcie powstały fabryki, które rozpoczęły produkcję barwników dla przemysłu farbiarskie-go. Fabryki popierały prace naukowe w tej dziedzinie i przyczyniły się do gwałtownego rozwoju chemji organicznej. Rzucane na rynek barwniki syntetyczne miały kilka zalet, które zdecydowały o bardzo chętnem przyjęciu ich przez farbiarzy: były one niedrogie, były w stosunku do znanych barwników naturalnych bardzo czyste, miały jaskrawe odcienie, a nadewszystko farbowanie niemi było bardzo proste. Fabryki barwników prowadziły przy-tem na ich rzecz wytrwałą i usilną propagandę. W tych warunkach nie można się dziwić, że barwniki naturalne zostały w ciągu lat czterdziestu, t. j. do r. 1900, całkowicie wyparte z rynku, tern bardziej, że w międzyczasie zaczęto produkować w fabrykach indy go (od r. 1880) i alizarynę (od r. 1868), a nowe te barwniki syntetyczne okazały się znacznie czystsze-mi i wygodniejszemi w użyciu niż barwniki naturalne. Uprawa roślin farbiarskich oraz hodowla owadów (koszenila) i ślimaków (purpura) nie wytrzymały konkurencji zwycięskiego przemysłu organicznego i od wieków istniejące plantacje w prędkim czasie i niespodziewanie dla właścicieli, nie zdających sobie sprawy z dokonanego przewrotu, upadły bezpowrotnie.

Pierwsze trudności i ich przezwyciężenie. Przekonanie to zostało obalone, gdy Jednak i farbiarze europejscy prze- Wühler odkrył sposób otrzymywa-szli ciężkie chwile w okresie wprowa- nia mocznika, pierwszego związku or-dzania barwników syntetycznych do ganicznego zbudowanego przez czło-farbiarń: pierwsze barwniki odznaczały wieka. Odkrycie barwnika mauweiny się nieznaczną trwałością. Gdy więc zrobiło nowy wyłoni dało nam do-zaczęły one wypierać barwniki natu- wód, że i związki organiczne barwne rallie, odbiorcy zaczęli protestować mogą być przez człowieka wytwarzane przeciwko stosowaniu barwników pło- sztucznie. Budowa jednak tych związ-wiejących w ciągu kilku dni na słoń- ków jest bardzo złożona; wytwarzanie cu lub blaknących już po jednem mh wymaga dobrej znajomości chemji ostrzejszem praniu. Wówczas to wśród ’ dużej dokładności wykonania, publiczności powstało przekonanie, że wogóle wszelkie barwniki syntetyczne muszą być nietrwałe, przekonanie, które utrzymywało się bardzo długo. Prze- Głównym i zasadniczym surowcem, ci wstawiając się temu przesądowi, far- mającym zastosowanie w wytwórczości biarze zaczęli porównywać trwałość barwników jest t. zw. smoła p o g a-różnych barwników, odrzucając mniej z o w a, t. j. smoła, która się wydziela trwałe, a pozostawiając w handlu naj- Przy suchej destylacji węgla w celu trwalsze.    otrzymania gazu świetlnego (w gazow-

Od smoły pogazowej do wielkiego przemysłu organicznego.

na

Wreszcie w początku bieżącego stu- niach) lub. koksu (w koksowniach), lecia chemicy niemieccy odkryli wielką Przez suchą destylację węgla rozumie-grupę barwników niezmiernie trwa- my ogrzewanie go w zamkniętych re-łych, znacznie trwalszych od wszelkich tortach bez dostępu powietrza, dzięki barwników naturalnych (z wyjątkiem czemu węgiel nie może się spalić tak czerwieni tureckiej). Barwniki te spra- Jak na powietrzu, do dwutlenku węgla, wiają wprawdzie trudności przy farbo- ^ecz pozostaje w postaci koksu, pod-waniu, jednak stopniowo rozpowszech- czas &dy inne związki organiczne znaj-niają się i tylko wysoka ich cena dujące się w węglu podlegają różnym utrudnia całkowite opanowanie rynku, przemianom i wydzielają się w postaci Po wojnie światowej mniej już wykry- związków węgla z wodorem, czyli wę-wa się nowych trwałych barwników, glowodorów. Niektóre z nich są ciała-więcej natomiast kładzie się nacisku mi gazowemi i te stanowią istotny łatwość farbowania niemi. Rzeczy- składnik naszego gazu świetlnego, inne wiście już dwu ważnych grup barwni- zas są ciałami płynnemi (jak benzen, ków fabryki dostarczają w takiej po- toluen) lub stałemi (jak fenol, nafta-staci, że farbowanie niemi staje się niezmiernie łatwe.

(SMOŁA POGAZOWA)

„Budowanie“ barwników sztucznych.

Przez długie wieki było rozpowszechnione mniemanie, że człowiek nie może „zbudować“ z pierwiastków tej nieprzeliczonej ilości związków organicz- (BarwNIKDfëWIAZKI FARMACEUT)(MATERIAŁY WYBUCHOWA

nych, które z tego względu były ongi |    |    ( -

wyodrębnione w osobny dział chemji.    Ryc. 94.

(FRÛDUKTV PPZEJŚĆIOWe

-I

len) i te po ochłodzeniu gazu wydobywającego się z retort zostają skroplone i wydzielone przez destylację cząstkową.

ganizowanie u siebie możliwie silnego przemysłu barwnikarskiego i farmaceutycznego.

Pomimo jednak cąłej umiejętności i staranności chemików nie udaje się niemal nigdy otrzymanie zupełnie jednorodnego produktu ostatecznego. Obok reakcji właściwej przebiega niemal zawsze cały szereg reakcyj ubocznych, wskutek czego wytwarza się większa lub mniejsza ilość związków odrębnych od związku, który chcemy otrzymać. Te związki muszą być usunięte, żeby można było otrzymać jak najczystszy produkt ostateczny. Nie-zawsze się to jednak opłaca i nieza-wsze się nawet udaje. Usunięte zanieczyszczenia częściowo zostają poprostu spuszczone do kanału, inne natomiast, cenniejsze, zostają w miarę możności wyodrębnione i użyte do fabrykacji innych związków. W ten sposób prowadzimy do zmniejszenia marnotrawstwa przemysłowego i do obniżenia kosztów produkcji, a jednocześnie pośrednio stwarzamy surowce dla innych gałęzi wytwórczości.

Szkoła chemików.

Stanowią one znakomity produkt wyjściowy dla wielu złożonych związków organicznych, jak barwniki, związki farmaceutyczne, związki wybuchowe i t. p. Możność rozwoju tych gałęzi przemysłu chemicznego organicznego jest więc przede-wszystkiem uzależniona od ilości gazowni i koksowni w kraju. Znaczna ilość koksowni na Górnym Śląsku oraz zwiększająca się ilość gazowni w miastach Polski rokuje nadzieje na znaczne rozszerzenie się zakresu możliwości rozwoju naszego przemysłu barwnikar-skiego, farmaceutycznego i wybuchowego.

Ze względu na to, że reakcje, które przebiegają w aparatach przemysłu barwnikarskiego, są niezmiernie czułe na zmianę warunków pracy, fabryki barwnikarskie są znakomitą szkołą dla chemików w nich pracujących. Dzięki tym fabrykom zagranicą powstały całe plejady najwybitniejszych chemików, którzy potem i w innych pokrewnych przemysłach byli czynnikiem postępu i chlubą ludzkości, a podporą narodu

Rola fabrykacji barwników w życiu państwowem.

Tak więc fabrykacja barwników

Barwniki więc są związkami chemicz-nemi o budowie bardzo złożonej. Cały szereg różnych grup chemicznych musi być wprowadzony do drobiny węglowodorów, zanim nareszcie barwnik otrzymamy. Ponieważ jednak właściwe grupy barwotwórcze są bardzo wrażliwe i stosunkowo łatwo się rozpadają, więc też technicy najpierw przygotowują t. zw. produkty przejściowe, które mogą mieć wartość nietylko dla przemysłu barwnikarskiego, ale również dla przemysłu farmaceutycznego i dla wyrobu materjałów wybuchowych. Ponieważ zaś każdy kraj musi być przygotowany do fabrykacji dużej ilości środków wybuchowych i gazów duszących, pomimo że zapotrzebowanie ich w czasie pokoju jest nikłe, więc też możność stałego przygotowywania surowców dla tych produktów i zużywania ich do innych celów (barwienie, w chwilach krytycznych, farmaceutyka) jest dla każdego kraju niezmiernie ważne z punktu widzenia obrony narodowej. To jest przyczyną, dla której wszystkie narody pragnące zapewnić sobie samodzielny z punktu widzenia gospodarki pań-byt tak dużo energji wkładają w zor- stwowej ważna jest nietylko dlatego,

że dostarcza barwniki do farbiarń i chroni od przywozu tych drogich związków chemicznych, ale i dlatego, że zabezpiecza pośrednio państwo na wypadek wojny i ułatwia powstawanie całego szeregu innych przemysłów pokrewnych. Niewiele jest fabryk barwników, któreby wytwarzały tylko barwniki. Szczególnie zagranicą istnieją potężne fabryki barwników, które jednocześnie produkują ogromne ilości związków leczniczych, nawozów sztucznych, środków dezynfekcyjnych i dezynsekcyjnych i t. p. A dążąc do możliwie niskich kosztów produkcji, tworzą swoje własne kopalnie, huty, warsztaty — całe państwa zjednoczone w jednej fabryce, w dużej mierze same sobie wystarczalne. Żeby zaś odbiorcom dawać towar tylko zupełnie pewny i wypróbowany, mają własne doświadczalne farbiarnie, drukarnie, papiernie, garbarnie, szpitale i instytuty badawcze lekarskie, a nawet własne doświadczalne gospodarstwa rolne, na których wypróbowują nawozy sztuczne, pasze sztuczne dla bydła lub środki niszczące szkodniki rolne. To jest przyczyną, dla której przemysł barwnikarski zaliczany jest do t. zw. wielkiego przemysłu organicznego. Dzięki zaś swej potędze przemysłowej — a w związku z tern i finansowej — wywiera on poważny wpływ na całokształt gospodarki państwowej.

Wszechświatowy przemysł barwnikarski.

Przed wielką wojną głównie w Niemczech rozwinął się potężny przemysł barwnikarski, który w dużej mierze zaopatrywał w barwniki cały świat przemysłowy. W innych krajach były fabryki znacznie mniejsze od niemieckich. W czasie wojny dopiero okazało się, jak wielką rolę w dziele obrony narodowej odegrał ów potężny przemysł. Dlatego też już w czasie wojny zaczęto w pozostałych większych państwach gwałtownie rozwijać przemysł barwnikarski, uniezależniając się stopniowo od produkcji niemieckiej. Zagrożony w swem istnieniu przemysł barwnikarski niemiecki, rozbity na kilkanaście ostro ze sobą konkurujących fabryk, łączy się w jeden koncern (I. G. Farbenindustrie-Aktiengesellschaft), upraszczając fabrykację i rozdzielając różne działy wytwórczości pomiędzy poszczególne fabryki oraz jednocześnie zamykając konkurujące oddziały fabrykacji. Doszedł on do tego, że wypuszcza na rynek powyżej 25.000 różnych odmian związków chemicznych. W obliczu tej potęgi przemysłowej i w innych krajach fabryki łączą się ze sobą, tworząc koncerny o miljar-dowym kapitale. Obok niemieckiego należy wymienić koncerny: francuski, szwajcarski, angielski, amerykański i japoński.

Polski przemysł barwnikarski.

W Polsce zaczęto fabrykować barwniki w ósmym dziesiątku wieku ubiegłego. Za pioniera tej gałęzi wytwórczości w Polsce należy uważać inż.

J. Śniechowskiego, który był założycielem „Boruty“. Powstały wówczas małe fabryczki, które z produktów przejściowych, sprowadzanych z zagranicy, zaczęły wytwarzać łatwe w produkcji barwniki. Fabryki te rozwijały się powoli, nie miały bowiem poparcia ze strony rządu zaborczego, gdyż raczej przeciwdziałały jego dochodom, obniżając wpływy z ceł za sprowadzane barwniki. Dopiero po wielkiej wojnie zaczęły się one silniej rozwijać i choć w tej chwili zaliczyć je należy raczej do fabryk niewielkich, nie odpowiadających jeszcze potrzebom Polski potężnej, to jednak doprowadziły już produkcję do 800 tonn barwników skoncentrowanych rocznie,

W*

\m

(i

En

L.

iii

ÉÜ11

Si

i¹

w*

i £".%>•?

Ryc. 95. Widok Zakładów Pabianickiej Spółki Akcyjnej Przemysłu Chemicznego w Pabjanicach.

pokrywając dwie trzecie zapotrzebowania. Jako niezmiernie dodatnią stronę obecnej linji rozwojowej tych fabryk należy podkreślić rozszerzanie fabrykacji i na produkty przejściowe, których znaczna ilość jest już w Polsce wyrabiana. Tak więc, poczynając od wykonywania ostatecznych opera-cyj wytwarzania barwników, fabryki nasze rozszerzają produkcję na coraz wcześniejsze stadja fabrykacji, dążąc do uniezależnienia naszego przemysłu od zagranicznych produktów przejściowych, a -więc do możliwie całkowitej samowystarczalności w tej dzie-

W. Kączkowski.

ratury rozróżnia jednak całkiem wyraźnie dwa te pojęcia, które bynajmniej nie są identyczne.

Co to jest baśń i co to jest bajka?

Historja o królewnie Śnieżce jest naprzykład baśnią, historja o wilku i owieczkach — bajką.

Czemże różnią się od siebie te dwa opowiadania?

dżinie.

BAŚŃ I BAJKA. W życiu codzien-nem słyszymy często wyrazy „baśń“ i „bajka“, nie zastanawiamy się jednak prawie nigdy nad tern, czem one właściwie różnią się między sobą. Zbiory opowiadań fantastycznych zatytułowane bywają rozmaicie: zbiorami bajek czy baśni. Dziecko, które chce usłyszeć opowiadanie np. o królewnie Śnieżce lub o Kopciuszku, prosi, żeby opowiedzieć bajkę. Bajką też nazywa jednak dziecko i historyjkę o lisie i winogronach lub o wilku i głupich owieczkach. Historja lite-

Pierwsza opowieść — to historja dziewczynki prześladowanej przez złą macochę, która później została ukarana. Nie wiemy, gdzie ta baśń się rozgrywa, nie wiemy, jak się nazywał król, ojciec Śnieżki, ani zła macocha, nie znamy nazwiska Strzelca. Gdzieś za górami i lasami dzieją się cuda i dziwy.

Czarodziejska baśń pragnie tylko zająć czytelnika, zaniepokoić go, zmartwić, nastraszyć, a wkońcu uspokoić i ucieszyć szczęśliwem rozwiązaniem przygód bohaterów. „Jeśli nie umarli, żyją po dziś dzień“—mówi zazwyczaj autor na zakończenie baśni.

Inaczej jest w bajce. Nie chodzi tu o rozrywkę ani o pobudzenie fantazji. Baśń bawi, bajka przedewszystkiem uczy. Bajka jest krótką powiastką dydaktyczną, zawierającą naukę moralną.

Bardzo często występują w roli bohaterów bajki zwierzęta. Zwierzęta w bajce, które podobnie jak w baśni czują i myślą jak ludzie, wyobrażają tu tylko wady i ułomności ludzkie, strofują i uczą.

Kiedy zaczęto opowiadać bajki?

Trudno ustalić dokładnie, kiedy zaczęto dzieciom i dorosłym opowiadać baśnie i bajki. W każdym razie w grobowcu królowej Szupada z 3200 roku przed n. Chr. w Ur (Mezopotamja) znaleziono tabliczki z masy perłowej z rysunkami zwierząt, które mogą uchodzić za pewnego rodzaju ilustrację do bajek zwierzęcych. W Mezopotamji i w Egipcie występują w najróżniejszych podaniach i legendach motywy bajkowe i baśniowe.

Ind je.

Właściwą jednak ojczyzną baśni i bajki są I n d j e.

Już w III tysiącoleciu przed Chr. zjawiają się w Indj ach utwory tego rodzaju, w pierwszych zaś wiekach naszej ery powstają tam wielkie zbiory baśni i bajek, które się bezustannie wzbogacają nowemi utworami z tego zakresu. Najsłynniejszym i najpiękniejszym takim zbiorem, jest „Pańczatan-tra“, tłumaczona w średniowieczu pa język perski, syryjski, arabski, hebrajski, łacinę i język niemiecki. Drogą tych tłumaczeń motywy i wątki „Pańczatan-try“ przedostają się do innych narodów Wschodu i do Europy, tak iż śmiało powiedzieć można, iż baśń i bajka wszystkich niemal kulturalnych narodów świata zawiera pierwiastki zapożyczone z twórczości poetów hinduskich.

Hindusi wierzyli, że w zwierzęciu może mieszkać dusza ludzka, i dopatrywali się też w niem cech ludzkich. Zwierzęta w bajkach hinduskich robią wrażenie przebranych ludzi : działają, myślą i czują jak ludzie. Z takiemi też zwierzętami spotykać się będziemy potem w najróżniejszych bajkach świata.

Z Indyj rozchodzą się drogi bajki i baśni.

Bajki Ezopa i ich potomstwo.

Bajka wędruje przedewszystkiem do starożytnej Grecji.

W VIII w. przed Chr. poeta grecki H e z j o d , uchodzący za ojca greckiej poezji dydaktycznej, w słynnym poemacie „Dzieła i dni“ wplata cały szereg epizodów, mających wyraźnie charakter bajek. Poemat ten zawiera też pierwszą na gruncie greckim bajkę zwierzęcą p. t. „Jastrząb i słowik“.

Na gruncie greckim rozpowszechnia się zczasem typ bajki mającej na celu przedewszystkiem naukę moralną. Bajki te przypisywano Grekowi Ezopowi, o którego życiu nie mamy jednak żadnych dokładnych wiadomości. Nie wiemy nawet z pewnością, czy istniał naprawdę — mimo to, iż według nieustalonej wersji literackiej miał on żyć w V wieku przed Chrystusem.

Jego krótkie, zwarte bajki przetrwały wieki. W wiekach średnich dzieci europejskie uczyły się napamięć łacińskich tłumaczeń tych bajek. Wzorowano się zaś na Ezopie bardzo długo. Jeszcze w wieku XVIII pełno jest jego wiernych i posłusznych naśladowców.

Za przykładem Ezopa starano się uczynić bajki możliwie zwięzłemi i lapidarnemu Ich autorom chodziło przedewszystkiem o to, ażeby zapomocą jak najmniejszej ilości słów wyrazić możliwie skomplikowaną i bogatą treść. Brak więc zupełnie w tego typu bajkach opisów przyrody albo charakterystyk bohaterów. Pewne, ściśle określone zwierzęta wyobrażają zawsze te same, ściśle określone cechy charakteru ludzkiego, a więc np. lis — chytrość, jagnię — niewinność i t. d.

.•V\V\W\'VWWw

Sty

Najświetniejszym przedstawicielem tego właśnie drugiego typu jest wielki bajkopisarz francuski, Lafontaine.

W niezliczonej ilości jego bajek bohaterami są najczęściej zwierzęta, rzadziej ludzie. Największą miłością ota- . .    .    _    . ,    ,    . ,

cza «ii właśnie najpospolitsze zwierzę- d™ wierszach W zwięzłych meskom-

pakowanych słowach umiał Krasicki ukryć niejednokrotnie głęboki sens i zadziwiająca znajomość życia.

.A

' » •£ ■

rr

-\\j

V -a

W7

sm

Ryc. 96. Stara ilustracja do bajki „Lis i kruk“. (Wg. drzeworytu).

Te zwięzłe, lapidarne bajki po pewnym czasie wywołują reakcję. Już w XVII wieku obok bajek typu Ezo-powego powstaje drugi typ bajki, obszernej, drobiazgowej, w której oprócz nauki moralnej występuje opis przyrody i charakterystyka bohaterów.

Mistrz bajki, Lafontaine.

ta: lisa, wilka, zająca, szczury, myszy, żaby... Tematy swych bajek zaczerpnął Lafontaine przeważnie z Ezopa, ale jakże inaczej, jak oryginalnie je opracował! Jego bohaterowie żyją przede-wszystkiem i działają na tle pięknego krajobrazu francuskiego, w którego odmalowanie włożył Lafontaine całą swoją gorącą miłość ojczyzny.

Zmienił się także język, którym przemawiają bohaterowie bajek. Język Lafontaine^ skrzy się dowcipem i mieni się wszystkiemi barwami pięknej mowy francuskiej. Symetryczność i harmonja jego wierszy zadziwia i zachwyca do dzisiaj. Jego najostrzejszą, a zarazem i najniebezpieczniejszą bronią jest cięta ironja, przechodząca często w satyrę i parodję — ironja, której bali się jak ognia możni owego czasu.

Bajka w Polsce.

W Polsce zajmowano się bajką już od bardzo dawna. W wieku XV B i e r-nat z Lublina wydaje pierwszy właściwie zbiór bajek polskich, zaopatrzonych w przysłowia. Bajki te zaczerpnął Biernat z Lublina częściowo ze zbiorów włoskich, częściowo ze wschodnich. Niektóre fraszki Reja przypominają także zwykłą, krótką bajkę Ezopową.

Dopiero w wieku XVIII staje się bajka jednym z najpopularniejszych u nas gatunków literackich. Wszyscy prawie poeci żyjący w epoce Stanisława Augusta uważają za swój obowiązek pisać bajki. Mistrzem w pisaniu bajek był Ignacy Krasicki.

Jego krótka, najczęściej czterowier-szowa bajka, w prostej linji pochodząca od starego Ezopa, odbiega daleko od wzorów mistrza francuskiego. Opis, charakterystykę bohaterów — wszystko to potrafił Krasicki zmieścić prawdziwie po mistrzowsku w kilku zale-

8011

a 4 !>• ' il w?

/A-

Ryc. 97. Stara ilustracja do bajki „Wilk i owieczki“. (Wg. drzeworytu).

Bajki Krasickiego pozostaną raz na zawsze szczytem bajkopisarskiej twórczości w Polsce mimo to, że do pisania bajek zabierali się tacy mistrzowie słowa, jak Trembecki, mimo to, że bajki pisywał także i Mickiewicz.

Rzecz ciekawa, że Krasicki zdawał sobie jak najdokładniej sprawę z różnicy, jaka zachodzi między bajką a baśnią, temi dwoma gatunkami literac-kiemi, które miesza się często i dzisiaj. Wystarczy zacytować jego „Wstęp“ do bajek:

Wy, którzy marne przybrawszy postaci, Baśniami łudzić umiecie współbraci, Baśniami, które umysł płochy kleci — Bajki wam niosę, posłuchajcie, dzieci !

Prawdziwe jednak bajki, pisane wyłącznie dla dzieci, pojawiły się w Polsce później, bo dopiero w drugiej połowie XIX w. Autorem ich był znany pedagog, redaktor pierwszego w Polsce pisma dla dzieci, S t. Jachowicz. Jego niegdyś niezmiernie popularne bajeczki o niegrzecznym Tadeuszku, co „w flaszeczkę nałapał muszek“, o Andzi, co „mamy nie słuchała, ukłuła się i płakała“, zawierają wszystkie naukę moralną, podaną w prostej i naiwnej formie. Zwierzęta w bajkach Jachowicza występują bardzo rzadko.

W wieku XX polska bajka zwierzęca przemówiła znowu po długotrwałem milczeniu. Między innymi Jan Lemański wydaje zbiór bajek zwierzęcych, które, nastrojone na ton pełen refleksji i ironji, nawiązują do najlepszej tradycji bajki polskiej.

Drogi i losy baśni fantastycznej.

Jakiemi drogami wędrowała tymczasem baśń fantastyczna? Jakie były jej losy?

Zrodzona — jak już wiemy — w In-djach, różnemi tajemniczemi drogami przedostała się baśń do Europy i wędrowała niestrudzenie długie wieki po różnych krajach, przechodząc z ust do ust i podobnie, jak pieśń ludowa, ulegając ustawicznym przeobrażeniom i najróżniejszym zmianom. Te lata wędrówki zmieniają ją do tego stopnia, że czasem z trudnością można ją rozpoznać i dopiero skomplikowane filologiczne badania wykrywają związek między podaniem ze starożytnej mito-logji greckiej a jakiemś naszem opowiadaniem ludowem.

Skąd się jednak wzięły wszystkie te motywy, które występują w najróżniejszych baśniach fantastycznych? Kto je pierwszy wymyślił i dlaczego powtarzają się tak uporczywie?

Podłoże baśni.

Podłożem, na którem bezimienni twórcy najpiękniejszych baśni świata tkali wątki swych opowiadań, były prawdopodobnie przedewszystkiem najprostsze zjawiska przyrody. Zjawiska te dla nas przestały być już zagadką, dla ludzi pierwotnych były jednak dręczącą i wielką tajemnicą. Zjawisko codziennego zachodu słońca, zmiany pór roku i pogody — wszystko to było niezrozumiałe i ciemne. Człowiek pierwotny, niezdolny do myślenia oderwanego, mówił o tern wszystkiem zapo-mocą porównań i przenośni, snując w ten sposób tworzywo najróżnorodniejszych baśni fantastycznych. Śpiąca królewna, którą z czarodziejskiego snu budzi pocałunkiem piękny i młody królewicz — czyż nie był to symbol ziemi, śpiącej głębokim snem w czasie długiej, ponurej zimy, zbudzonej do życia przez pocałunek królewicza-słońca, które na wiosnę budzi ziemię z jej snu zimowego ?

Baśnie „Z tysiąca i jednej nocy“.

Najpopularniejsze w całej Europie były w czasach nowszych słynne ba-

Obok baśni arabskich po całej Europie, przedewszystkiem zaś wśród dzieci różnych krajów i narodowości, krążyły w tym czasie najróżniejsze inne baśnie, odmienne, niepodobne do tych, ale może i niemniej piękne. W wieku XVII zebrał je Francuz, Karol Perrault. Jego zbiór, w którym znajdują się takie perły literatury baśniowej, jak „Czerwony Kapturek“, „Kopciuszek“,

„Tomcio Paluszek“

„Sinobrody“,

śnie arabskie, które dla publiczności europejskiej stały się dostępne dopiero w XVIII w. po przetłumaczeniu ich na język francuski. Potem dopiero przyszły tłumaczenia na inne języki i nastąpił okres największej świetności baśni arabskich na gruncie europejskim : wzbudziły one powszechny zachwyt i znalazły wielu naśladowców.

Baśnie te tworzą słynny zbiór „Z tysiąca i jednej nocy“. Najnowsze badania naukowe ustaliły, iż przynajmniej część ich pochodzi z X wieku. Nie stanowiły one nigdy zwartej i stałej całości. Różni poeci różnych epok dorzucali do tego zbioru swoje utwory, z łatwością mogące się pomieścić w ramach opowieści pięknej Szecherezady. Pierwszy znany nam rękopis arabski tego zbioru pochodzi z w. XIV. Większość motywów treściowych zbioru „Z tysiąca i jednej nocy“ jest pochodzenia hinduskiego i została jedynie przez Arabów przetworzona w swoisty i oryginalny sposób. Nie brak w tym zbiorze i motywów perskich i rzymskich.

Oszołamiająca atmosfera przepychu i bogactwa otacza czytelnika baśni arabskich. Przed oczami jego stają wspaniałe pałace, rzędy smukłych kolumn, bogate tkaniny i drogie klejnoty; w kwitnących ogrodach kalifa, w których łagodne światło księżyca prześwieca pomiędzy drzewami, przy cichym plusku fontann rozbrzmiewa słodki śpiew słowika. Rozmarzający i rozleniwiający spokój Wschodu usypia i obezwładnia.

W tych wspaniałych historjach odzwierciedla się całe życie ludu arabskiego, występują ludzie wszelkich stanów, wyznań i zawodów. Wśród nich uwijają się złe i dobre duchy i spełniają najśmielsze marzenia człowieka o szczęściu. W tym cudownym, zaczarowanym świecie Ali-Baba odkrywa skarby Sezamu, Aladyn czarodziejską lampę, królewicz Achmed uzdrawiające jabłko, królewicz Ali lunetę, przez którą widzi wszystko, co tylko pragnie zobaczyć. Ubodzy znajdują złoto, chorzy zdrowie, samotni miłość...

Zbiór Perraulta.

„Śpiąca królewna“, „Kot w butach“, „Piękna i Brzydka“, cieszył się zawrotnem powodzeniem. Baśnie, zebrane przez niego z różnych podań, z różnych języków, z opowiadań krążących wśród ludu, stały się własnością wszystkich ludzi, a właściwie wszystkich dzieci świata. Baśnie te bowiem tłumaczone są na wszystkie niemal języki świata. Żaden chyba najsłynniejszy utwór literacki nie może się poszczycić taką popularnością.

Rozkwit baśni fantastycznej w epoce romantyzmu.

Największy rozkwit baśni fantastycznej przypada jednak na okres romantyzmu. Przodują na tern polu romantycy niemieccy, rozmiłowani w ludowej fantazji, wierzącej we wszelkie nadprzyrodzone zjawiska, czary i gusła. Romantycy niemieccy przyswajają też literaturze niemieckiej baśń fantastyczną, przetwarzając ją na swoją modłę i czyniąc z niej utwór literacki, artystyczny. W tym okresie baśnie piszą: Goethe, Tieck, Hauff, E. T. A. Hoffman — wszyscy ! Bracia Grimmowie wydają wielki zbiór baśni,

który na długi czas staje się skarbnicą i źródłem natchnienia dla rozmaitych poetów.

widzi wiecznie żywą duszę — podnosi zwykłą ludową baśń do wyżyn prawdziwej poezji.

S. Beylinówna.

Hans Christian Andersen.

Tak więc baśnie, piękne baśnie fantastyczne, które tak lubią dzieci wszystkich narodowości, znane były już i kochane oddawna. Dopiero jednak pod koniec XIX wieku znalazł się mistrz prawdziwy, który z baśni potrafił zrobić prawdziwe sny z tęczy i ze słońca i przy pomocy ich prostych, najprostszych słów trafić do serc nietylko dzieci, lecz i ludzi dorosłych. Mistrz ten zwał się Hans Christian Andersen. (Tabl. 64).

Przygody i dziwy opisane w baśniach Andersena dzieją się w Danji, w rodzinnym kraju poety. Opisuje on drobiazgowo wszystkie zakątki swojej drogiej ojczyzny: wąskie uliczki Kopenhagi z przed stu lat, port, zamek królewski, ogrody, błękitne morze, falujące łany zboża i pachnące, bukowe, duńskie lasy.

W baśniach Andersena rzeczywistość zajmuje ona zawsze jeszcze pierwsze i fantazja zlewają się razem w jedną i najważniejsze miejsce, nierozerwalną całość. Czaru baśniowego nie szuka on, jak jego poprzednicy, w nadzwyczajnych, dalekich rekwizytach, w wyszukanych przygodach, cza- z oddzielnych włosków, które pokrywają rach i cudach, lecz znajduje go wszę- powierzchnię ziaren nasiennych rośliny dzie: w białym pokoiku chorego dziec- z rodziny ślazowatych (gossypium). ka, na ulicy, na śmietniku ubogiego Roślinę samą nazywamy bądź bawełnicą, podwórza. Wszystko, co nas otacza, bądź też bawełną, podobnie jak samo wszystko, na co patrzymy, może być włókno, przyczem odróżniamy rośliny brzydkie, zwykłe i szare — a jedno- zielne (*/₂—1 m wysokie), krzewne (1 cześnie mienić się wszystkiemi barwa- do 2 m) i drzewne (2—6 m) o łodydze mi tęczy, zadziwiać pełnią cudów gałęzistej, wzniesionej wgórę, z liśćmi i pięknością — zależy to tylko od tego, sercowato-okrągłemi, o kwiatach wiel-jakiemi oczyma na to patrzymy.

Andersen, największy przyjaciel purowego. Owoc roślin tych, kształtu dzieci, obrońca pokrzywdzonych, bez- jajowatego, dochodzi do wielkości orze-bronnych i cierpiących, ten, który za- cha, a nawet małego jabłka; składa on równo w człowieku, jak w zwierzęciu, się z trój- lub więcejkomórkowych tore-w roślinie i w martwym przedmiocie bek, te zaś zawierają liczne nasiona

BAWEŁNA I PRZEMYSŁ BA

WEŁNIANY. (Tabl. 79). Z bawełną spotykamy się w życiu codziennem na każdym kroku. Odzież nasza zrobiona jest prawie cała z jej delikatnych włókien. Z materjałów bawełnianych zrobione są przeważnie t. zw. ubrania wełniane, w których przymieszka bawełny jest zawsze bardzo duża ; strojne suknie „jedwabne“ zawierają również włókna bawełniane, „lniana“ bielizna pościelowa, „płócienne“ obrusy, „batystowe“ koszule — wszystko zawiera w sobie mniejszą lub większą ilość włókien bawełnianych. Doniedawna była bawełna królową rynku wszechświatowego : obroty nią przewyższały znacznie obroty żelazem, pszenicą, cukrem i t. d. Dzisiaj stosunki te zmieniły się na niekorzyść bawełny, którą wypiera powoli t. zw. sztuczny jedwab. Mimo to jednak w przemyśle włókienniczym

Co to jest bawełna?

Bawełną nazywamy włókna złożone

kich koloru białego, żółtawego lub pur-

ziarniste koloru brunatnego, czarnego lub zielonkowatego. Ziarna pokryte są puchem bawełnianym oraz długiem, miękkiem włóknem koloru białego, szarego, żółtego, kremowego lub brunatnego. Kiedy owoc dojrzewa, torebki pęcznieją, a następnie pękają i włókno wydobywa się nazewnątrz. Przez o d-z i a r n i a n i e otrzymujemy włókno, które jest dzisiaj głównym surowcem do wyrobu przędzy i tkanin, oraz ziarna, z których przez wytłaczanie wydobywamy olej, mający zastosowanie jako surowiec przy fabrykacji mydła, jako smar do maszyn, a ostatnio również jako artykuł spożywczy. Przez działanie mieszaniny stężonego kwasu azotowego i siarkowego na włókno bawełny otrzymuje się bawełnę strzelniczą, zwaną inaczej piro-k s y 1 i n ą.

Przeróbka bawełny.

Przeróbka bawełny rozpada się na cały szereg czynności; rozpoczynają je ręce ludzkie, wyjmując włókna wraz z ziarnami, a kończą maszyny, które barwią, gładzą i prasują gotowe tkaniny. Wyjmowanie włókien bawełny z pękniętych torebek owoców jest pracą bardzo uciążliwą, tern bardziej, iż odbywa się ono w klimacie gorącym. Dlatego też plantatorzy bawełny korzystali w Ameryce z pracy murzynów-niewolników, których chwytano na wybrzeżach Afryki i przewożono do portów amerykańskich. Po zebraniu bawełny należy ją przebrać, t. j. oddzielić zdrowe włókna od niedojrzałych, przejrzałych, martwych albo też zepsutych; następnie poddajemy bawełnę odziarnieniu. Czynność ta odbywała się dawniej ręcznie; później zaczęto stosować specjalne maszyny.

Zakłady do odziarniania bawełny znajdują się zawsze na miejscu produkcji. Po oczyszczeniu bawełnę prasują i w postaci bel wysyłają do portów, gdzie znajdują się wielkie składy; stamtąd wędruje bawełna do odpowiednich fabryk, a przedewszystkiem do przędzalni, gdzie włókno przerabiane jest na przędzę, z której następnie otrzymujemy nici i tkaniny.

Początki przędzalnictwa.

Przędzalnictwo znane już było w zamierzchłej przeszłości i było bardzo proste, mianowicie przy przędzeniu używano wrzeciona. Na początku w. XVI wynaleziono kołowrotek, wprowadzany w ruch nogą. Całkowity przewrót w dziejach przędzalnictwa następuje w XVIII w. w Anglji. Epokowe wynalazki, jakich dokonano w tym okresie, zmieniły całkowicie cały ówczesny przemysł bawełniany, pchnęły go na nowe, nigdy przedtem nie przewidywane tory i nadały odmienne, swoiste piętno całemu życiu gospodarczemu świata.

Przełom w XVIII wieku.

Anglja ówczesna znajduje się w stanie największego rozkwitu gospodarczego : kwitnie rolnictwo, powstają nowe gałęzie przemysłu, rozwija się wspaniale handel. Wszystko to razem wywołuje ogromne zapotrzebowanie na

ti,V,

Ryc. 98. Bawełna.

Dalszy proces mechanizacji widzimy od r. 1786, kiedy zaczęto stosować w przędzalniach angielskich wynalezioną w roku 1769 przez Jamesa W a 11 a maszynę parową. Maszyny, które znalazły początkowo zastosowanie w przemyśle bawełnianym, zaczęto później stosować przy przeróbce lnu i wełny, bawełna jednak, zagarniająca pod swoją uprawę coraz większe obszary i wskutek tego coraz tańsza, za- ciągu 30-tu lat — 82 razy).

Wykres poniższy pokazuje

119,000

towary włókiennicze, których brak daje się gwałtownie odczuwać. Wówczas to w r. 1764 tkacz James H a r-g r e a v e s buduje maszynę, którą na cześć swej córki nazywa Spinning-Jenny (prządka Jenny). Jest to warsztat, zaopatrzony w mechanizm z kilkoma wrzecionami, snującemi zamiast jednej kilka nitek. W ten sposób można było w krótszym czasie przygotować znaczną ilość wątka. W roku 1768 A r-k w r i g h t buduje do wyrobu osnowy maszynę „wodną“, nazwaną 'tak dlatego, że wprowadzana była w ruch za-pomocą wody. W kilka lat później zakłada Arkwright pierwszą fabryczkę, która produkuje tkaniny całkowicie bawełniane, t. j. z wątka i osnowy bawełnianej.

Dalszy wspaniały rozwój.

częła powoli zastępować droższe tkaniny lniane, a często i wełniane. Szczególnie w późniejszym okresie masowej produkcji, kiedy coraz to nowe fabryki zaczęły powstawać nietylko w Anglji, lecz również we Francji i Niderlandach, a potem i w innych krajach, tkaniny bawełniane stały się artykułem codziennej potrzeby i w szeregu państw zabiły ludowy przemysł lniany i wełniany. Producenci tkanin bawełnianych dążyli wciąż do ich udoskonalenia, dbając również o to, aby odznaczały się śnieżystą białością. Z pomocą przyszedł tutaj chemik francuski Bert h o 11 e t, który odkrył w roku 1786 bielące działanie chloru.

Do barwienia tkanin bawełnianych używano przez długi czas barwników naturalnych (-> Barwniki) ; przewrót w tej dziedzinie nastąpił dopiero w chwili wprowadzenia barwników syntetycznych. W r. 1783 Szkot Bell wynalazł maszynę do drukowania tkanin w postaci obracającego się cylindra, która stała się prototypem obecnie stosowanych maszyn. Stałe postępy zauważyć się też dają w dziedzinie wykończania (apretury) tkanin przez stosowanie różnych środków naturalnych i chemicznych oraz przez pewne czynności mechaniczne (strzyżenie, prasowanie, krochmalenie i t. p.).

Dzisiejsza produkcja bawełny.

Obecnie żyjemy pod znakiem bawełny: 60°/o wszystkich surowców włókienniczych stanowi bawełna. Na początku XIX w. bawełna stanowiła zaledwie 4°/₀ surowców, na pierwszem zaś miejscu stała wełna (78°/₀), a na drugiem len (18°/₀). Produkcja bawełny powiększyła się w przeciągu ostatniego stulecia 22-krotnie (w Indjach dwukrotnie, w Stanach Zjedn. A. P. .140 razy, w Turkiestanie ros. w prze-

nam

3,214,960

954,400

410,000    574,000    322,000

STANY ZJEDNAM INOIEBW CHINY EDIPf ROSJA BRAZYLIA

Ryc. 99. światowy zbiór bawełny w latach 1929—30 (w tonnach).

główne państwa produkujące bawełnę w obecnym czasie. Jak widzimy, największe zbiory bawełny mają Stany Z j. A. P., które rozwinęły też i swój przemysł bawełniany z prawdziwie „amerykańskim“ rozmachem, starając się zagarnąć pod swoje wpływy cały wszechświatowy rynek bawełniany. Okazało się jednak, że wysoka stopa życiowa robotników amerykańskich oraz znaczne koszty produkcji nie pozwalają fabrykom amerykańskim produkować towarów bawełnianych dość tanich, tak że np. nasze wyroby łódzkie, pomimo kosztownego transportu surowca z odległej Ameryki, kalkulują się taniej od wytwarzanych za Oceanem. Drugim krajem pod względem produkcji bawełny są Indje Brytyjskie, z których wywożono surowiec ten już od końca w. XVIII. Praca Anglji w Indjach w zakresie meljo-racyj przyczyniła się znacznie do zwiększenia produkcji. W Egipcie zaczęto uprawiać bawełnę na większą skalę od r. 1830 w związku z rozbudowaniem sieci kanałów i tam na Nilu. Bawełna egipska jest bardzo ceniona. Rosja rozwinęła produkcję bawełny w swych posiadłościach turkiestańskich (od r. 1881), rozdając ludności tamtejszej nasienie sprowadzone z Ameryki Północnej. Wszędzie stosowane jest tam sztuczne nawadnianie, bawełna bowiem udaje się tylko w gorącym klimacie, a wymaga dużo wilgoci.

W Europie bawełna uprawiana jest tylko na małą skalę w Grecji, Hi-szpanji i Bułgarji.

W porównaniu z okresem przedwojennym przemysł bawełniany po wojnie rozwinął się wspaniale. Na uwagę zasługuje rozkwit produkcji bawełnianej w krajach zamorskich : w Japonji, Chinach, Indjach Br. i Brazylji. Kraje te, odcięte podczas wojny od swoich zwykłych dostawców, zmuszone były rozbudować swoją własną produkcję bawełnianą i obecnie na rynku wszechświatowym zajmują wcale poważne stanowisko. W Stanach Zjednoczonych w ostatnich czasach coraz większy nacisk kładziono na przemysł bawełniany, przed którym otwierały się coraz szersze i ponętniejsze perspektywy. Perkaliki europejskie i amerykańskie cieszyły się coraz większem powodzeniem wśród napół dzikich ludów Afryki i Australji, a podniesienie stopy życiowej szerokich mas robotniczych wpłynęło również bardzo wydatnie na wzrost zapotrzebowania produktów bawełnianych. W tym stanie rzeczy, kiedy wszystko świadczyło o tern, że przed przemysłem bawełnianym otwierają się nieograniczone wręcz możliwości, na rynku wszechświatowym pojawił się groźny przeciwnik bawełny, który zahamował niepowstrzymany dotąd rozwój przemysłu bawełnianego. Tym niebezpiecznym konkurentem jest sztuczny jedwab (-» Jedwab sztuczny). Tkaniny ze sztucznego jedwabiu, coraz ładniejsze i barwniejsze, cieszą się wielkiem powodzeniem, wypierając powoli, ale systematycznie, bawełnę.

Przemysł bawełniany w Polsce.

Głównym ośrodkiem przemysłu bawełnianego w Polsce jest Łódź i jej okolice.

Początki tego przemysłu były bardzo skromne. Wielkie zasługi położył przy budowie jego podwalin i w pierwszych latach jego istnienia ks. Ksawery Druck i-Lubecki, minister skarbu Królestwa Kongresowego, człowiek niezmiernie energiczny, rozumiejący doskonale znaczenie spraw gospodarczych dla całokształtu zagadnień państwowych. Dnia 30 marca 1821 r. prezes komisji przemysłowej województwa mazowieckiego, Raj-

J. St. Cezak.

mund Rembieliński, zawiera w Zgierzu umowę ze specjalistami niemieckimi i polskimi, którzy przybyli z Prus, Poznańskiego i Saksonji, aby zająć się tkactwem, przędzalnictwem, farbiarstwem i wykończalnictwem. Na podstawie tej umowy przybysze otrzymali liczne ulgi i przywileje. Nowi przybysze osiedlili się w Dąbiu, Ozor-kowie, Zgierzu, Łodzi, Pabjanicach, Tomaszowie i innych miejscowościach, przyczem jedni przybyli z małemi środkami produkcji (warsztaty tkackie ręczne, maszyny przędzalnicze i t. d.), inni zaś — ze znaczniejszemi kapitałami. Pod względem narodowościowym mieli przewagę Niemcy, wśród nich jednak znajdowali się również Polacy ; opuścili oni Międzyrzecz, Chodzież, Szamocin, Rogoźno, Miłosław i inne miasteczka wielkopolskie, w których włókiennictwo przetrwało z czasów dawnej Rzeczypospolitej, a pod zaborem pruskim utraciło możność egzystencji z powodu konkurencji niemieckiej.

Od r. 1824 zaczęła Łódź produkować tkaniny bawełniane. W r. 1827 powstaje duża fabryka Grohmana (2000 wrzecion i 100 krosien tkackich), Geyer z Zittau (w Saksonji, łużycka Zytawa) buduje w Łodzi wielki gmach fabryczny na przestrzeni 2000 m² i sprowadza w r. 1841 pierwszą maszynę parową. W r. 1854 Karol Scheibler zakłada w Łodzi wielką przędzalnię o 18.000 wrźecion i ustawia 100 krosien tkackich mechanicznych, co wywołuje rozruchy między tkaczami ręcznymi, obawiającymi się utraty pracy. W czarodziejski wprost sposób Łódź, mała mieścina, licząca w r. 1820 około 800 mieszkańców, mniejsza od ówczesnego Zgierza, Ozorkowa, Aleksandrowa, Brzezin i Tomaszowa, wyrasta powoli na wielkie miasto fabryczne, którego produkcja znalazła rynki zbytu na rozległych obszarach Rosji, docierając do Turcji, Persji i Dalekiego Wschodu. W r. 1913 zakłady Geyera zatrudniały już 4684 robotników, a produkcja roczna dochodziła do wartości około 40 mi-ljonów obecnych złotych. Przedsiębiorstwa Scheiblera i Grohmana połączyły się po wojnie światowej w „Zjednoczone Zakłady Przemysłowe K. Scheiblera i L. Grohmana“, które zatrudniają przeszło 10.000 robotników i posiadają 280.000 wrzecion, 6500 krosien, 18 maszyn parowych, 56 kotłów parowych.

Podobnie jak inne dziedziny życia gospodarczego, przemysł włókienniczy, a szczególnie bawełniany, poniósł olbrzymie straty podczas wojny światowej. Dzięki energji przemysłowców i poparciu rządu przemysł bawełniany rozwinął się na nowo w odrodzonej Polsce, tak że od r. 1922 zaczął nietylko pokrywać potrzeby rynku wewnętrznego, ale również eksportować swe wyroby do innych krajów, głównie bałkańskich.

Wielkim plusem w dziedzinie przemysłu bawełnianego jest fakt, że surowiec, który przychodził do Łodzi z Ameryki Półn. przez porty niemieckie (Bremę i Hamburg), obecnie zaczyna korzystać z portu gdyńskie-g o. Polski przemysł bawełniany ma wszelkie widoki dalszego rozwoju i nawet po utracie rynku rosyjskiego może przy odpowiedniej organizacji zbytu wewnątrz kraju i dobrze postawionym eksporcie rozwinąć się doskonale. W tej dziedzinie potrzeba nam ludzi czynu, obdarzonych energją i przedsiębiorczością, którzy umieliby rozpowszechnić nasze towary, a przez to dać zatrudnienie rzeszom robotników i podnieść dobrobyt kraju.

W języku polskim istnieje cały szereg prac tyczących się bawełny. Jako najwszechstronniejsze polecić możemy: Kossuth Stefan: Włókno w technice, w przyro-

dzie i gospodarstwie. Warszawa 1920. Trojanowski A. : Bawełna, 1920. Ileydel Adam prof. dr.: - Len czy bawełna, Łódź 1931. Jest to bardzo interesująca praca polemiczna, omawiająca walkę lnu i bawełny.

BAZYLIKA STAROCHRZEŚCIJAŃSKA. (Tabl. 75 a, 76—78). Już w okresie katakumbowym, w czasach prześladowań chrześcijan, pojawiały się świątynie chrześcijańskie na powierzchni ziemi. O ich rozkładzie i kształcie architektonicznym doszły nas jednak tylko bardzo skąpe i niedokładne wiadomości. Owe pierwsze miejsca zebrań nabożnych były to najczęściej bądź sale w domach prywatnych, bądź krypty w katakumbach przy grobach męczenników lub papieży, bądź wreszcie t. zw. memoriae, małe kapliczki, wznoszone nad katakumbami. Te memoriae wykazują już pewien przejaw myśli architektonicznej : mają zasadniczy kształt prostokąta z trzema półokrągłemi przybudówkami, co w przekroju daje formę zbliżoną do liścia koniczyny. Jednak chrześcijaństwo tych czasów, będące przeważnie religją warstw społecznie upośledzonych, nie miało narazie pola do śmielszego wypowiedzenia się w dziele architektury monumentalnej.

Wiek IV — rozkwit budownictwa chrześcijańskiego.

Właściwy czas rozwoju budownictwa chrześcijańskiego rozpoczyna się w IV wieku w związku z zasadniczym zwrotem, jaki dokonał się za Konstantyna Wielkiego. Z religji prześladowanej chrześcijaństwo staje się wyznaniem równouprawnionem, a nawet uprzywilejowanem i wkrótce panującem. Stąd niezwykle ożywiony ruch na polu budownictwa kościelnego. Równocześnie zaś stolica cesarstwa przeniesiona zostaje z Rzymu do dzisiejszego Konstantynopola, przez co otwiera się szeroka brama dla wpływów hellenistycznych i wschodnich, które silnie teraz poczynają oddziaływać na italsko-rzymski Zachód. Na tle tak krzyżujących się prądów powstają liczne świątynie chrześcijańskie w typie różnorodnych budowli dośrodkowych, przedewszystkiem zaś w typie bazyliki.

Bazylika chrześcijańska a rzymska bazylika foralna.

Nazwę swą, zarówno jak i niektóre cechy kształtu architektonicznego, zawdzięcza bazylika sztuce antycznej. Rzymska bazylika foralna była to wielka budowla publiczna, wznosząca się w centrum miasta i przeznaczona na targi lub sądy. Z bazyliką-świąty-nią chrześcijańską wiąże ją przedewszystkiem podłużny kształt oraz podział na wywyższoną zazwyczaj nawę główną i nawy boczne. Powyżej opisany kształt u schyłku świata starożytnego znajduje zastosowanie również dla celów kultu. I te właśnie późno-rzymskie bazyliki kultowe, jak np. odkryta niedawnemi czasy bazylika pita-gorejska za Porta Maggiore w R z ym i e, stoją szczególnie blisko pierwszych świątyń chrześcijańskich. Ale i w tych wypadkach dadzą się uchwycić wyraźne różnice, będące znamieniem odmiennego nastawienia obydwóch kultur.

Świątynia grecko-rzymska pojęta była jako mieszkanie bóstwa, służyła do przechowywania jego dotykalnego wizerunku. Szczupłe jej wnętrze nie było obliczone na pomieszczenie licznego tłumu wiernych. Przybywający zdaleka ofiarnicy niejednokrotnie zatrzymywali się na progu świątyni, stąd zasyłając swe modły do bóstwa i składając mu dary za pośrednictwem kapłana. Tein też tłumaczy się zewnętrzna wspania-

20

Ôwiat 1 Życie.

rr

: »■

611

'Bazylika starochrześcijańska.

612

Ff*

J-

il

Ryc. 100. Plan bazyliki św. Pawia Za murami w Rzymie.

łość świątyni pogańskiej, bogactwo jej portyków i obliczenie harmonijnego wrażenia, jakie ma wywrzeć oglądana ze wszech stron.

Bazylika chrześcijańska — dom boży, pełen modlitwy i skupienia.

Przeciwnie bazylika chrześcijańska : jest ona domem skupienia i modlitwy oraz miejscem zebrań licznej gminy wiernych, dzielącej się na zwykłych, równych pomiędzy sobą uczestników obrzędu i na tegoż obrzędu przodowników. Głębsze winyślenie się w plan i kształty bazyliki pozwala nam wniknąć w życie i ducha tych czasów. Oto zjawia się przed nami szarawa masa murów ceglanych, z której wyróżniają się wydłużone bryły, przykryte spadzistemi dachami ; ukazują się mu-ry o niezwykle prostym, surowym i niemal obronnym wyglądzie; czasem wystrzela w niebo smukła dzwonnica. Wszedłszy przez główną bramę, stajemy na przestronnym, prostokątnym dziedzińcu, obwiedzionym krużganka-

Ryc. 101. Przekrój bazyliki św. Pawła Za muranij w Rzymie.

mi ; pośrodku wznosi się kantharus, studnia z oczyszczającą wodą. Dalsze kroki wiodą nas do przedsionka (zw. narthex), miejsca, poza którem rozpościera się właściwe wnętrze świątyni. Wnętrze, założone na osi podłużnej i silnie rozwijające się w głąb ku ołtarzowi, z zasady składa się z szerszej i wyższej nawy głównej oraz dwóch lub czterech naw bocznych. Niekiedy dołącza się nawa poprzeczna, przecinając główny korpus budowli w miejscu oltarzowem i podkreślając w ten sposób kształt krzyża łacińskiego. Nawę główną od bocznych oddzielają rzędy potężnych marmurowych kolumn, na których wspiera się architraw (nad-słupie, belka pokrywająca i łącząca kolumny), dźwigający gładkie prawie i jednolite w swym organizmie ściany, tworzące boczne zamknięcia przestrzeni. Pokrycie naw stanowią proste pułapowe stropy drewniane.

Prawdziwie monumentalnym duchem przejęta jest również dekoracja świątyni, prosta i surowa.

W głębi pod ścianą absydy (niszy, w której umieszczony jest ołtarz) stoi kamienny tron biskupi, przed nim zaś ołtarz również w formie kamiennego, prostego stołu. Nad ołtarzem często występuje t. zw. ciborium: baldachim, wsparty na czterech kolumienkach narożnych. (Tabl. 77).

Prostokątna przestrzeń przed ołtarzem bywa niekiedy odgrodzona rzeźbionemi w marmurze balustradami i wyodrębniona w ten sposób jako rodzaj chóru kapłańskiego, z którym połączone jest lectorium, trybunka, służąca do odczytywania słów Pisma św. Ściany wreszcie pokryte są dekoracją malarską, wykonaną w wieczystej technice mozaiki. Technika narzuca tu pewne wartości stylu, zmusza do posługiwania się mocno określonym konturem i zdecydowaną płaszczyzną barwną, przez kontur

618

Bazylika starochrześcijańska — Behawioryzm.

614

ten wyznaczoną. Daleko jeszcze do surowej płaszczyznowości mozaik bizantyńskich, występujących na oderwanem złotem tle. Kolorystyczne wrażenie bazyliki uzupełniają wreszcie potężne kolumny z marmuru lub bazaltu oraz tworzące posadzkę, urozmaicone wzory z barwnego marmuru, w którym jak w toni jeziora odbijają się kształty kolumn.

Najsłynniejsze bazyliki.

Taką więc była bazylika starochrześcijańska — dom boży, pełen modlitwy i podniosłego skupienia. Z pośród licznych bazylik wzniesionych w czasach Konstantyna Wielkiego w Rzymie i na Wschodzie zachowało się jednak niewiele. Pierwotna bazylika św. Piotra znana jest nam tylko na podstawie rysunków. Również i bazylika św. Pawła Za murami w swym obecnym wyglądzie wzniesiona jest na nowo po pożarze w XIX w. Z pośród zabytków Rzymu poza tern charakter bazyliki starochrześcijańskiej dobrze oddają w swem wnętrzu, świątynie : S. Maria Maggiore i S. Clement e. Terenem wspaniałego rozkwitu budownictwa wczesnochrześcijańskiego były krainy Wschodu: Mała Azja, Syrja, Arme-n j a. Tu dokonało się niezmiernie doniosłe dla dalszego rozwoju budownictwa chrześcijańskiego połączenie bazyliki z budowlą centralną, powstał typ bazyliki krzyżowo-kopułowej. Niezwykle silne i głębokie przeżycie sztuki i ducha starochrześcijańskiego daje wreszcie Rawenna, położona niejako na rubieży pomiędzy rzymskim Zachodem a hellenistycznym Wschodem. Na jej wspaniałych zabytkach architektury i dekoracji można prześledzić rozkwit sztuki starochrześcijańskiej w V i VI w. i jej stopniowy rozkład pod wpływem wkraczającej zwycięsko sztuki bizantyńskiej.

Typ bazyliki jako świątyni podłużnej, wielonawowej, o wywyższonej nawie głównej zaważył zasadniczo na dalszym rozwoju architektury chrześcijańskiej, odradzając się mnogością swych przemian w sztuce romańskiej, w gotyku, w renesansie i w baroku.

J. Starzyński.

Czytelnik chcący głębiej zapoznać się z zagadnieniami sztuki starochrześcijańskiej znajdzie w języku polskim wyczerpujące opracowanie, którego autorem jest prof. dr. Vojeslav Mole: Historja sztuki starochrześcijańskiej i wczesnobizantyńskiej. Wstęp do historji sztuki bizantyńskiej u Słowian, Lwów’ 1931.

BEHAWIORYZM, nauka o zachowaniu się człowieka i zwierząt. Czy

człowiek rzeczywiście może dobrze zrozumieć swoich bliźnich? Nad tein pytaniem warto się gruntownie zastanowić. O życiu duchowem, o przeżyciach, uczuciach, radościach i smutkach człowiek może coś wiedzieć tylko na podstawie samoobserwacji. Nie mam bowiem najmniejszej pewności, że inni ludzie czują i myślą tak samo jak ja: że np. barwa czerwona dla wszystkich jest także czerwona, a nie żółta. Człowiek chory na daltonizm nie odróżnia przedmiotów czerwonych od zielonych, czyli widzi obie te barwy jednakowo. Ale zachodzi pytanie, jak je widzi? Czy obie są dla niego czerwone, czy obie zielone, czy też obie szare? Nie mamy żadnych sposobów przekonania się o tern. Powiadają często, że malarze na starość zaczynają używać więcej niebieskiej farby, gdyż widzą przedmioty bardziej żółto i muszą tę żółtość neutralizować. I tu znowuż przekonywamy się, jak niezmiernie trudno jest ludziom porozumieć się z sobą. Przecież skoro malarz widzi niebo inaczej niż inni ludzie, to i farbę niebieską musi widzieć inaczej i niema żadnego powodu przypuszczać, aby widział on odcień nieba i odcień odpowiadającej mu farby niejednakowo. Niemożliwą rzeczą jest sprawdzenie, czy istotnie na starość przedmioty wydają się nam bardziej żółte. Mówią, że niemowlę widzi przedmioty dogóry nogami i gdy mu się poda zapaloną świecę, chwyta ręką za dół świecy, choć chciałoby pochwycić płomień. Jednak i tym razem, skoro w oku niemowlęcia przedmioty są odwrócone, to i położenie ręki musi być odwrócone. Nie jest możliwe, by niemowlę widziało płomień na dole, a jednocześnie swoją skierowaną ku płomieniowi rękę na górge, bowiem wszystko jest odwrócone jednakowo. Zupełnie podobnie ma się sprawa ze wszystkiemi wogóle uczuciami. U innych ludzi obserwujemy ruchy lub słyszymy ich głos, ale nigdy nie możemy dostrzec samych uczuć. Tylko przez analogję z naszemi własnemi ruchami, które towarzyszą określonym naszym uczuciom, wnioskujemy o uczuciach innych ludzi.

Ozy wiemy coś o uczuciach zwierząt?

Trudności te wzrastają niezmiernie, gdy idzie o uczucia zwierząt. Zwierzę jest zbudowane inaczej niż człowiek, posiada inne narządy zmysłów, inną strukturę mózgu i w odmienny sposób wyraża swoje uczucia, a tern trudniej jest powiedzieć coś określonego o jego przeżyciach, im bardziej jest ono niepodobne do nas. Gdy się przetnie dżdżownicę przez pół, robak „wije się z bólu“. Otóż sprawa ta przedstawia się zupełnie inaczej. Dżdżownica pełza w ten sposób, że od głowy ku tyłowi przebiega wzdłuż całego ciała szereg kolejnych skurczów mięśniowych. Jeśli przetniemy ciało wpoprzek, to tylna połowa będzie pozbawiona pobudki do ruchu prawidłowego, która wychodzi z mózgu, i będzie się „wiła“, t. zn. wykonywała nieuporządkowane skurcze mięśniowe. Ale jeśli się połączy tę tylną połowę z połową przednią zapo-mocą kawałka nitki, skurcz mięśni przedniej połowy spowoduje za pośrednictwem nitki szarpnięcie mięśni tylnych i w wyniku połowa tylna będzie posłusznie maszerowała za przednią ! Z bólem zjawisko to nie ma nic wspólnego, chociażby dlatego, że wije się po przecięciu tylko tylna połowa, pozbawiona połączenia z mózgiem, który mógłby odczuć ten ból, połowa zaś przednia pełza prawidłowo, jakgdyby nic wogóle się nie stało.

Nowa nauka: behawioryzm.

Trudności tego rodzaju, z któremi badacz wciąż ma do czynienia, doprowadziły uczonych do pewnego zniechęcenia w odniesieniu do sprawy uczuć. Powiedziano, że o uczuciach i przeżyciach człowieka i zwierząt nigdy nie będziemy mieli pewnych wiadomości i że wobec tego nauka powinna zająć się wyłącznie badaniem ruchów, reakcyj organizmu na bodźce świata zewnętrznego, z zupełnein pominięciem przeżyć. Ta nowa nauka, która powstała na gruncie amerykańskim, otrzymała nazwę behawioryzm u, od wyrazu angielskiego behavior — zachowanie się, sposób postępowania.

Metoda sztucznych skojarzeń.

Istotnie, można badać postępki zwierzęcia, działalność jego systemu nerwowego, jego narządy zmysłów, jego reagowanie na zjawiska zewnętrzne, z zupełnem pominięciem jego przeżyć wewnętrznych. Przytoczymy parę przykładów.

Do badań nad działalnością narządów zmysłów zwierzęcia używamy metody sztucznych skojarzeń. Chcemy się np. przekonać, czy żaba odróżnia barwy. W tym celu

umieszczamy żabę w szklanem naczyniu i bierzemy dwa jednakowe druciki, z których jeden ma na końcu przytwierdzony kawałek tekturki czerwonej, a drugi zielonej. Do czerwonej przywiązujemy nitką żywą muchę i oba druciki wstawiamy do akwarjum. Żaba rzuca się na muchę i pożera ją. Powtarzamy to kilka razy dziennie, przez dłuższy czas, zawsze przywiązując muchę do tekturki czerwonej. Po pewnym czasie wykonywamy próbę : wstawiamy do naczynia obie tekturki, ale puste, bez muchy. Zobaczymy wtedy, że żaba rzuci się na tekturkę czerwoną i chwyci ją szczękami. Wynika z tego doświadczenia, iż żaba odróżnia tekturkę czerwoną od zielonej, . że może nauczyć się kojarzyć widok jednej z nich z obecnością pokarmu i że pamięta to swoje doświadczenie. Nie wiemy zupełnie, co żaba przy tem czuje, ale możemy coś powiedzieć o jej czynnościach zmysłowych i pamięciowych, jakkolwiek obserwowaliśmy tylko ruchy. Zapomocą podobnej metody badano słuch ryb (-» Słuch ryb).

Metoda labiryntu.

Zdolność uczenia się i zapamiętywania bada się często metodą labiryntu. Umieszczamy pokarm w końcu szeregu korytarzy połączonych z sobą i zawierających pewną liczbę zwrotów fałszywych, prowadzących do ślepo zamkniętych uliczek. Zwierzę musi znaleźć drogę właściwą. Doświadczenie powtarza się wiele razy zrzędu i notuje się przytem drogę, jaką przebyło zwierzę, oraz czas, po którego upływie dostało się ono do pożywienia. Już pierwsze doświadczenia tego rodzaju, wykonane na szczurach, wykazały, że czas ten skraca się stopniowo, czyli że zwierzę uczy się rozpoznawać drogę najkrótszą, zapamiętuje, czy należy skręcić na lewo, czy na prawo. W doświadczeniach późniejszych stosowano labirynty niekiedy bardzo skomplikowane i uzyskano wiele ciekawych faktów w sprawie zdolności orjentacyjnej oraz pamięci różnych zwierząt.

Metoda wyboru wielokrotnego.

Inna metoda behawiorystyczna nosi nazwę metody wyboru wielokrotnego. Służący do niej aparat w najprostszej swojej formie składa się z szeregu skrzynek opatrzonych drzwiami. Zwierzę ma za zadanie trafić do skrzynki właściwej, w której znajduje się pokarm. Wszystkie skrzynki są jednakowe z wyglądu, tak że zwierzę może zorjentować się w swoim wyborze jedynie odgadując zasadę, którą zastosowano w umieszczaniu pożywienia. Zasada ta jest oczywiście bardzo prosta, np. w każdem doświadczeniu kładziemy pokarm do skrzynki stojącej na prawo od tej, w której znajdował się on w doświadczeniu po-przedniem. Praktyka wykazuje, że zwierzęta mogą nauczyć się rozpoznawać tego rodzaju prawidłowość w umieszczaniu pożywienia. Podobne, choć nieco prostsze doświadczenia wykonano na kurach. Na szarym papierze ułożono ziarna zboża w jeden rząd, przy-czem co drugie ziarno było przyklejone do papieru, tak że kura nie mogła go oderwać. Początkowo kura dziobie wszystkie ziarna jednakowo, ale już prędko uczy się chwytać co drugie ziarno, omijając ziarna naklejone. Chociażby potem wszystkie ziarna leżały wolno, kura jednak będzie chwytała co drugie.

Do metod behawiorystycznych należy także metoda odruchów warunkowych, którą omówimy osobno (-» Odruchy warunkowe).

Wyniki metod behawioryzmu.

Niepodobieństwem byłoby wyliczyć tu wszystkie metody behawioryzmu.

Niema dziś chyba takich zwierząt, na którychby nie eksperymentowano, a zawsze aparaty doświadczalne, nieraz bardzo skomplikowane i pomysłowe, muszą być dostosowane do sposobu reagowania danego zwierzęcia. Powiemy tylko, że tą drogą zgromadzono olbrzymią liczbę ciekawych faktów, a zdobyta w ten sposób wiedza jest wiedzą ścisłą, t. zn. zaobserwowane zjawiska powtarzają się zawsze i bezspornie. Niestety, gdy mowa jest o uczuciach, często mamy do czynienia ze sporami, czy dane uczucie istnieje, i wiele tu zależy od osobistych poglądów badacza.

Psychotechnika.

Również i w stosunku do człowieka możliwe są ścisłe badania nad zdolnościami i pracą jego narządów zmysłów, nad jego zdolnością orjentacyjną, pamięcią, zdolnością kojarzenia, zmęczeniem umysłowem i wieloma innemi właściwościami, i to z pominięciem jego uczuć i myśli. Badania tego rodzaju stanowią treść psychotechniki (-» Psychotechnika), praktycznej gałęzi psychologji, znajdującej coraz szersze zastosowanie w szkolnictwie, przemyśle, komunikacji (egzaminy psychotechniczne szoferów i maszynistów kolejowych), sporcie, wojsku i t. p.

Badanie psychologji człowieka „od zewnątrz“.

Można jednak uczynić dalszy krok i związać metody behawioryzmu z właściwą psychologją człowieka, można ją bowiem także badać „od zewnątrz“, na zasadzie ruchów ciała. Jest faktem niezaprzeczonym, że myślom i przeżyciom naszym stale towarzyszą pewne ruchy. Gdy myślimy o walce, zaciskamy pięści i zęby, myśl o mrozach podbiegunowych powoduje lekki skurcz naczyń krwionośnych skóry, a myśl o jedzeniu pobudza działalność gruczołów ślinowych. Ruchy te są zazwyczaj bardzo nieznaczne, tak dalece, że nie zauważamy ich wcale. Mimo to istnieją one i mogą być badane zapomocą odpowiednio czułych aparatów. Fizjologja współczesna rozporządza szeregiem niezwykle subtelnych przyrządów do wykrywania najmniejszych poruszeń ciała, najsłabszych skurczów mięśniowych, minimalnych zmian natężenia prądów elektrycznych krążących w naszym organizmie. A są to wszystko zjawiska, nad któremi nawet najbardziej opanowany człowiek nie ma władzy. Towarzyszą one niezbędnie jego myślom, tak że skoro wystudjujemy je dokładnie, będziemy mogli czytać myśli człowieka. Z tej dziedziny przytoczę jeden przykład, dotyczący nowoczesnej metody badania przestępców.

Prowadzący śledztwo zapoznaje się dokładnie z otoczeniem i okolicznościami popełnionego przestępstwa, poczem układa sobie mały słowniczek z poszczególnych wyrazów. Większą jego częścią będą jakiekolwiek wyrazy obojętne. Ale wśród nich jest rozsianych kilkanaście wyrazów krytycznych, wiążących się ściśle z samem przestępstwem. Przypuśćmy, że znaleziono na ulicy zwłoki mężczyzny w szarem ubraniu i zielonym krawacie. Zwłoki leżą pod parkanem, a obok leży siekiera, którą dokonano zabójstwa. Oskarżonemu o zabójstwo odczytujemy nasz słowniczek, wyraz po wyrazie, i polecamy mu na każdy wyraz natychmiast odpowiedzieć pierwsze, co mu do głowy przyjdzie. Jednocześnie dokładnie mierzymy czas pomiędzy pytaniem a odpowiedzią. Typowy przebieg takiego badania będzie np. następujący. Na wyraz „kościół“ oskarżony po jednej sekundzie odpowiada: krzyż. W tern samem tempie padają odpowiedzi : słońce? — księżyc, nóż? — widelec,

J. Dembowski.

zimno ? — ciepło. Ale na pytanie : siekiera? dopiero po 7 sekundach wahania słyszymy odpowiedź : skowronek ! Dalej mamy szybkie odpowiedzi: papieros — zapałka, tramwaj — bilet, choroba? — lekarstwo, ale po „szary kostjum?“ dopiero po 9 sekundach następuje odpowiedź : aeroplan. Gdy się zestawi wszystkie wyrazy krytyczne, odrazu rzuca się w oczy, że odpowiedź na nie przychodzi znacznie później niż na obojętne i że treść odpowiedzi nie stoi w żadnym związku z treścią pytania. Istotę wahania przy wyrazach krytycznych wyjaśnia dalsza metoda. Jednocześnie z odpowiedzią każemy oskarżonemu nacisnąć małą dźwignię, która kreśli niewidoczną dla niego linję na zakopconym papierze. W przypadku wyrazów obojętnych linja wykazuje jedno proste wahnięcie, odpowiadające jednemu naciśnięciu ręki. Ale przy wyrazach krytycznych widzimy trzy lub cztery bardzo nieznaczne wahnięcia i dopiero potem następuje odpowiedź. Oznacza to, że na pytania krytyczne odpowiedź również przychodzi natychmiast, ale badany wstrzymuje ją, gdyż obawia się, że może go zdradzić. Otóż człowiek może w zupełności zapanować nad swemi słowami, ale nie ma władzy nad minimalnemi drgnięciami ręki, które, znacznie powiększone przez dźwignię, stają się wyraźne dla badacza. Każdemu lekkiemu wahnięciu odpowiada jeden wyraz, od którego wypowiedzenia oskarżony powstrzymał się.

O ile chodzi o przestępców, metodzie tej możnaby wiele zarzucić, gdyż nawet najniewinniejszy człowiek, oskarżony o zabójstwo i badany przez sędziego śledczego, może obawiać się zbyt wyraźnych wyrazów krytycznych. Jednak dla nas w tej chwili ważne jest tylko to, że niewątpliwie metoda badania ruchów może dużo powiedzieć o myślach i przeżyciach.

Wady i zalety.

Behawiorystyczny kierunek w psychologii ma wielu przeciwników, co jest konsekwencją nieco skrajnego stanowiska, zajętego przez jego pionierów. Sądzili oni bowiem, że przeżyć wogóle nie można i nie należy badać i że trzeba całkowicie poprzestać na badaniu zachowania się. Taki punkt widzenia jest z pewnością niesłuszny, gdyż nie możemy wyrzekać się naszego wewnętrznego życia duchowego i nie mamy powodu przypuszczać, że życie takie nie istnieje u zwierząt. Trudność badania czegokolwiek nie dowodzi wcale, że to coś nie istnieje. Widzieliśmy zresztą, że metody behawioryzmu mogą oddawać duże usługi w badaniu przeżyć, a nawet metoda wyboru wielokrotnego ma na celu właściwie badanie pierwotnej zdolności myślenia zwierzęcia. Ale jednocześnie jest jasne, że badanie ruchów zwierzęcia jest jedyną możliwą drogą przeniknięcia w jego życie psychiczne, analogiczne zaś badanie zachowania się człowieka da nam możność ścisłego porównania psychiki ludzkiej ze zwierzęcą.

BETON. (Tabl. 80). Beton stał się w ostatnich kilku lat dziesiątkach jed-nem z najważniejszych, a obecnie nawet jednem z najpopularniejszych tworzyw w wszelkiego rodzaju budownictwie lądo-wem i wodnem. Swoje rozpowszechnienie i znaczenie zawdzięcza beton prze-dewszystkiem cementowi (-» Cement) portlandzkiemu, który, stając się jego głównym składnikiem, stanowi podstawę najcenniejszych dla budownictwa właściwości betonu. Dlatego też, jakkolwiek do sporządzania różnych typów betonu używać można jako spoideł różnych rodzajów materjałów wiążących i różnych cementów, mówiąc dziś o betonie, mamy na myśli prawie wyłącznie beton sporządzony z odpo-

wiedniego kruszywa (piasek, żwir, tłuczeń, gruz), spojonego w jedną skamieniałą i spoistą masę zapomocą zaprawy, składającej się z cementu portlandzkiego zarobionego wodą. Zaprawa ta posiada te właściwości, że będąc przez kilka godzin plastyczną, łatwą do urobienia i formowania masą, jak ciasto, po upływie tego czasu twardnieje, wiążąc jednocześnie zmieszane z nią kruszywo w silne, bardzo wytrzymałe bryły, o takich kształtach, jakie nadaliśmy im przy formowaniu.

Zalety betonu.

Dzięki swej wytrzymałości zastępuje zatem beton w budownictwie w zupełności kamień, a w wielu wypadkach nawet go przewyższa, mając nad nim przedewszystkiem tę przewagę, że betonowi nadawać możemy stosunkowo łatwo takie kształty, jakie w danym wypadku są najkorzystniejsze, w ten poprostu sposób, że w odpowiednio wielkie formy, stworzone z opierzeń deskowych (jeśli chodzi o duże ściany, mury, łuki i t. p.) albo też z blachy żelaznej (jeśli chodzi o formy mniejsze, jak cegły betonowe, czyli t. zw. pustaki, rury, cembrowiny, dachówki i t. d.) wlewamy lub wsypujemy, a następnie ubijamy wilgotną jeszcze, więc plastyczną masę betonową.

żelbet.

Zastosowanie betonu w budownictwie wzrosło jeszcze bardziej, gdy na

..i

4ii

Ryc. 102. Pustak betonowy „Omega“.

podstawie spostrzeżeń francuskiego ogrodnika M o n i e r a zaczęto sporządzane z betonu bryły umacniać (zbroić) przez wkładanie do ich środka odpowiednio rozmieszczonych prętów żelaznych lub stalowych, względnie sporządzonej z tych materjałów siatki. Sporządzony w ten sposób zbrojony beton pod nazwą żelazo-betonu, albo krótko żelbetu, pozwala na zastosowanie tej twardej, mocnej, kamiennej masy do wznoszenia budowli nadzwyczaj silnych, niejednokrotnie o bardzo lekkiej konstrukcji. Wystarczy powiedzieć, że z żelbetu wykonywać można słupy latarniane, maszty lub balustrady, poza tem zaś ramy, dźwigary i ogromne, nieraz bardzo wysokie filary, z których ustawia się szkielety konstrukcyjne najbardziej monumentalnych gmachów. Betonu zwyczajnego używa się w wielu wypadkach chętniej nawet niż litego, naturalnego kamienia, żelbet zaś przedstawia dla budownictwa wartość jednocześnie kamienia i żelaza lub stali, spełniając rolę obu tych niewątpliwie ważnych mater jałów budowlanych.

Betony lekkie.

W ostatnich czasach zaczęto też sporządzać na zasadzie odpowiednich patentów różne rodzaje lekkich porowatych betonów, które tem się różnią od betonów zwyczajnych, że dodawane do nich bywają przeważnie kruszywa o małym ciężarze gatunkowym, np. żużel wielkopiecowy lub pumeks; poza _    tem zaś przez poddanie krzepnącej

masy betonowej działaniu odpowied-IT\ ^    ^ nich reakcyj chemicznych wytwarza się

w krzepnącej masie cały system por, względnie komórek, przypominających poniekąd strukturę powszechnie znanych gąbek gumowych. Te t. zw. lekkie betony można następnie zbroić, podobnie jak i beton zwyczajny, otrzy-

inując przez to materjał odpowiednio wytrzymały, swej porowatej strukturze posiadający ważne właściwości izolacyjne zarówno pod względem cieplnym, jak i dźwiękowym.

S. S. Kamiński.

równocześnie dzięki

Fabrykacja betonu.

To różnorakie zastosowanie betonu, wymagające też różnego jego sporządzania, i ważna rola, jaką beton wogóle, a beton zbrojny, czyli żelbet, w szczególności odgrywa w budownictwie, spowodowało konieczność stworzenia pewnych, na naukowych podstawach i licznych doświadczeniach opartych zasad, które muszą być przestrzegane przy sporządzaniu budowli betonowych. Zasady te wydane zostały w formie norm, obowiązujących w poszczególnych państwach, czyto przez odnośne władze państwowe, czy też przez odpowiednie związki zawodowe budowniczych lub architektów. Do sporządzenia bowiem betonu, czy żelbetu, czy też nawet zwyczajnych używanych powszechnie wyrobów betonowych nie wystarcza samo zmieszanie poszczególnych składników w pewnym dowolnym stosunku; zależnie bowiem od przeznaczenia betonu musi być określony zarówno ten stosunek, jak i rodzaj kruszywa, względnie jego uziarnienie, dla żelbetu zaś także rodzaj uzbrojenia, ilość i przekrój prętów z żelaza lub stali, względnie gęstość i grubość drutów zastosowanej do żelbetu siatki. Ustalenie tych poszczególnych elementów przy sporządzaniu betonów wymaga, zwłaszcza dla ważniejszych kon-strukcyj, szczegółowych i dokładnych obliczeń, których wyniki odpowiadać muszą obowiązującym w danym kraju normom, ustalonym przez poważne siły zawodowe i naukowe. Poza tern zaś także i materjał używany do sporządzania betonu, a zatem zarówno cement, jak kruszywo, czy nawet woda, muszą posiadać taką jakość, aby późniejsze właściwości, a przedewszyst-kiem wytrzymałość betonu, pod żadnym względem nie były upośledzone.

Do sporządzania betonów używa się dziś całego szeregu urządzeń mechanicznych, napędzanych najczęściej siłą motoryczną, dla fabrykacji zaś wyrobów betonowych istnieje dziś cały szereg najrozmaitszych maszyn i pras, od najprostszych z napędem ręcznym, stosowanych np. przy wyrobie dachówek cementowych nawet przez wiejskich przedsiębiorców, aż do dużych, skomplikowanych urządzeń, składających się niekiedy na wielkie przedsiębiorstwa fabryczne.

Wiele interesujących szczegółów o betonie znajdzie Czytelnik w czasopismach „Beton“ i „Cement“ (Warszawa) oraz w szeregu popularnych prac inż. J. N e-c h a j a : Beton, Beton w zastosowaniu hi-gjeny i t. d. (Warszawa, wyd. Związku Polskich Fabryk „Portland-Cementu“).

BEZROBOCIE. Gdy zaczynamy mówić o „bezrobociu“, cisną się nam przed oczy ponure obrazy: zamknięte bramy fabryk, wygasłe piece, martwe, opustoszałe dzielnice fabryczne, zamarłe w bezruchu i głuchej ciszy maszyny ; z drugiej strony blade, mizerne twarzyczki wynędzniałych dzieci robotniczych, zapadłe, smutne, wychudłe postacie robotników i robotnic, głód, nędza i rozpacz...

Dzisiejsze bezrobocie, wynikające z braku pracy, ma wszelkie cechy groźnej i niebezpiecznej klęski społecznej.

Zaznaczyliśmy wyżej, iż mówimy o bezrobociu wynikającem z braku pracy, dla odróżnienia od bezrobocia wynikającego z porzucenia pracy przez robotników (strajk) lub zamknięcia fabryki na jakiś czas przez przedsiębiorcę (lokaut). Strajk i lokaut stanowią zjawiska odrębne, które omawiać będziemy na innem miejscu.

Bezrobocie przed wojną.

Bezrobocie, jakie dotknęło świat cały w tak krótkim czasie po wielkiej wojnie, jest zjawiskiem powszechnie zna-nem i szeroko omawianem. Ciekawe byłoby jednakże uprzytomnienie sobie, w jaki sposób bezrobocie zjawiało się, rozwijało i znikało dawniej, chociażby w ciągu ubiegłego stulecia, w miarę rozwijania się produkcji fabrycznej. Niestety, dokładne odtworzenie tych zjawisk jest wprost niemożliwe ze względu na brak dostatecznych urzędowych danych statystycznych z okresu przedwojennego. Ułamkowe cyfry, któremi rozporządzamy, rzucają jednak nieco światła na te czasy i wskazują, że bezrobocia i kryzysy zjawiały

NIEMCY KONIEC «1.

EUROfA

K0MICI»

;><)

°/o

Ryc. 103. Bezrobocie przed wojną i po wojnie.

10%

10%

20%

CSX

so%

się i znikały również w XIX stuleciu i wcześniej. Jedno z cięższych przesileń srożyło się w A n g 1 j i w latach 1841 i 1846, gdy ¹/₅ ogółu zorganizowanych robotników w hutnictwie pozostawała bez pracy, co stanowi 20 bezrobotnych na 100 pracujących, a w roku 1848 nawet *ls, t. j. 33,4°/₀, podczas gdy w okresach normalnych liczba pozbawionych pracy wynosiła od 3—5 na każde 100 zatrudnionych.

We Francji w czasie przesilenia w r. 1847 w samym Paryżu oceniano liczbę bezrobotnych na 100 tysięcy głów. Skutkiem wstrzymania budowy kolei żelaznych utraciło pracę około 780 tysięcy osób. W latach 1890—1900 spisy wykazują, że całkowita liczba osób pozostających bez pracy wahała się we Francji w granicach 200—300

tysięcy osób, co stanowi nieznaczny odsetek, t. j. 2—5°/₀.

W Niemczech w okresie przedwojennym liczba bezrobotnych wahała się przeciętnie od 500—600 tysięcy, co wynosiło od 2—5 pozbawionych pracy na 100 pracujących.

Cyfry te rzucamy przed oczy w tym celu, aby uprzytomnić sobie, że bezrobocie nie jest zjawiskiem nowem, nie jest „wynalazkiem“ XX wieku, lecz dawało się już niejednokrotnie odczuć ludzkości. Zjawiało się ono jako zło nieuniknione, następujące po okresach większego ożywienia i rozkwitu przemysłu i znikało stopniowo. Badacze zjawisk ekonomicznych zwracają uwagę na stałe, cykliczne powtarzanie się okresów dobrej i złej konjunktury, spowodowane przez szereg różnorodnych czynników natury finansowej, handlowej i politycznej.

Złudzenia wielkiej wojny.

Wielka wojna światowa zastała kraje Europy Avśród względnie dobrej sytuacji gospodarczej. Bezrobocie w latach 1911—1914 wahało się w Niemczech i w A n g 1 j i w granicach od 2—3°/₀ zorganizowanych członków związków zawodowych.

Wojna światowa wywołała głębokie przemiany wr układzie politycznym i ekonomicznym zarówno całego świata, jak i poszczególnych państw. Z jednej strony wielkie zniszczenie wojenne w krajach europejskich, z drugiej strony poniesione w czasie wojny olbrzymie straty w materjale ludzkim stwarzały przekonanie, że z chwilą zawarcia pokoju rozpocznie się „wyścig pra-cy“, wywołany potrzebą odbudowania tego, co zostało przez wojnę zniszczone. Istotnie, jeżeli się zważy, że w czasie wojny zginęło lub zmarło naskutek ran około 12 miljonów ludzi, to ówczesne przewidywania, iż następstwem wiel-

kiej wojny może być tylko brak rąk do pracy, a klęska bezrobocia nie będzie przez długie lata zagrażała ludzkości — wydawały się logiczne i usprawiedliwione.

Klęska bezrobocia powojennego i jej rozmiary.

Kształtowanie się stosunków na rynkach pracy w okresie powojennym nie potwierdziło jednak słuszności tych przewidywań. Dwunastomiljonowa armja poległych w pełni sił nie odciążyła rynku pracy. Brak rąk do pracy nie dał się odczuć zupełnie. W A n g 1 j i już w r. 1921 bezrobocie osiągnęło wysokość znacznie wyższą od przedwojennej, a co gorsze, nastąpiło jakby ustalenie tego stanu rzeczy. Podczas kiedy przed wojną pozostawało bez pracy normalnie około 2—3°/₀ zatrudnionych, w r. 1921 liczba pozbawionych pracy wynosiła w Anglji około 16°/₀ i utrzymywała się stale na dość wysokim poziomie, w końcu zaś r. 1930 osiągnęła około 20°/₀. Podobnie w Niemczech

1930

1929

1931

q rud ziert

1015000    2.822.000    5.668,000

Ryc. 104. Bezrobocie w Niemczech.

w r. 1926 notowano około 15°/₀ bezrobotnych; w r. 1930 liczba osób pozbawionych pracy dochodzi do 23°/₀, a w r. 1931 osiąga przeszło 30°/₀, t. j. blisko jedną trzecią ogółu zatrudnionych, urastając do rozmiarów jednej

z największych klęsk gospodarczych, jakie kiedykolwiek nawiedziły ludzkość.

O rozmiarach tej klęski świadczą cyfry. Podajemy poniżej najwyższe zanotowane liczby bezrobotnych w Niemczech, Belgji, Francji, Włoszech i W. Brytanji w ciągu lat 1929, 1930, 1931 i 1932.

1929

1930

1931

1932

1929

1930

1931

1932

Niemcy    Belgja Francja

1,015.000    29.000

2,822.000    63.000

5,668.000    129.000

5,773.000    157.000

Włochy 489.000 642.000 982.000 1,130.000

3.000

12.000

147.000

307.000

W. Brytanja 1,169.000 1,853.000 2,305.000 2,315.000

Jak już wskazywaliśmy wyżej, zjawiskiem normalnem dla czasów przedwojennych był odsetek w wysokości 2—3°/₀ bezrobotnych na ogólną liczbę zatrudnionych. Jest to tak zwana „rezerwowa armja pracy“. Armja ta liczyła w Europie w marcu 1931 roku 7°/₀ ogółu zdolnych do pracy obywateli, a 20°/₀ ogółu zatrudnionych w przemyśle.

W latach 1930—32 rozmiary bezrobocia światowego były istotnie olbrzymie. W końcu r. 1931 liczba pozbawionych pracy wynosiła na całym świecie od 20

1930

1929

1931

qrudzjert

120 000    209000

ai2ooo

Ryc. 105. Bezrobocie w Polsce.

do 25 miljonów, t. zn. licząc z członkami rodzin, około 60—70 miljonów osób było pozbawionych normalnych środków egzystencji.

Największa liczba bezrobotnych przypada na Niemcy: przeszło 5 miljonów, t. j. 33°/₀ ogółu zatrudnionych; na następnem miejscu należy postawić W. Brytanję wraz z północną Ir-landją (przeszło 2 miljony, t. j. 18°/₀). W państwach .mniejszych lub mniej uprzemysłowionych liczba bezrobotnych jest niższa, jednakże wzięta w stosunku do liczby zatrudnionych bardzo wysoka. Np. w B e 1 g j i jest przeszło 150 tysięcy pozbawionych pracy, co stanowi 20°/o zatrudnionych. W Polsce według statystyki biur pośrednictwa pracy mamy w tym okresie przeszło 300 tysięcy bezrobotnych, co stanowi 14°/₀ zatrudnionych w przemyśle.

Wielka wojna była więc zbyt głębokim wstrząsem dla przedwojennego organizmu gospodarczego i dokonała zbyt wielkich przemian i przeobrażeń, aby nie zachwiały one podstawami równowagi ekonomicznej.

Tak bardzo znamienne i tak niezwykłe objawy kryzysu światowego są wysoce niepokojące, nic więc dziwnego, że świat cały wytęża siły w walce z bezrobociem. Walka ta idzie w dwóch kierunkach: l-o w kierunku prac badawczych, podejmowanych zarówno na terenie międzynarodowym, jak i w poszczególnych krajach, i mających na celu ustalenie przyczyn i środków zaradczych dla opanowania kryzysu, którego przejawem jest bezrobocie, i 2-o w kierunku zwalczania skutków bezrobocia.

Jakie są przyczyny klęski bezrobocia.

Prace badawcze stawiają sobie przede wszystkiem pytanie, jakie są właściwe przyczyny tej klęski olbrzymiego bezrobocia powojennego. Odpowiedź na to pytanie wobec niezmiernie skomplikowanego charakteru dzisiejszego życia gospodarczego nie jest łatwa. Albert Thomas, długoletni dyrektor „Międzynarodowego Biura Pracy“ przy Lidze Narodów (zmarły w roku 1932) jako główne przyczyny kryzysu i bezrobocia wysuwa konkurencję zarówno przedsiębiorstw, jak państw, wprowadzającą dla celów egoistycznych zamęt na rynki, brak zaufania, bezplanowość, polegającą na nad-miernem rozwijaniu produkcji i przepełnianiu rynków zbytu, wadliwy podział dochodów z produkcji, wreszcie wahania w dziedzinie pieniądza i kredytu. To są główne przyczyny kryzysów gospodarczych, które obecnie znalazły szczególnie podatny grunt wobec rozstrojonego po okresie wojennym organizmu gospodarczego.

Nie bez poważnego znaczenia jest też oczywiście — zdaniem różnych ekonomistów— t. zw. mechanizacja i racjonalizacja pracy, prowadząca do zastępowania pracy ludzkiej pracą maszyn. W wysokim stopniu udoskonalone maszyny pozwalają na zwiększenie produkcji przy wyższych płacach i mniejszych kosztach dzięki ograniczeniu liczby robotników, co pośrednio wpływa oczywiście także na zasilenie armji bezrobotnych.

Zwalczanie bezrobocia.

Jeszcze mniej jasną staje się w ujęciu uczonych ekonomistów sprawa zwalczania bezrobocia. Albert Thomas stwierdza, iż należy wszel-kiemi siłami dążyć do przywrócenia równowagi świata, a w tym celu trzeba, aby zniknął jak najprędzej zatruty .owoc wojny, jakim jest brak międzynarodowego zaufania. Bez zaufania — niema kredytu, bez kredytu — handel jest utrudniony i niema racjonalnego podziału produkcji między krajami. Ponadto konkurencja między państwami, barjery celne, zakazy wwozu i wywozu utrudniają zbyt towarów wyprodukowanych w nadmiernej ilości. Kryzys ekonomiczny, zaostrzony przez kryzys finansowy i handlowy, stwarza splot warunków trudnych do przezwyciężenia.

Walka ze skutkami bezrobocia.

Jest rzeczą oczywistą, iż racjonalna walka z bezrobociem powinna polegać na usuwaniu przyczyn wywołujących bezrobocie i na stworzeniu warunków umożliwiających zwiększenie zatrudnienia. Jest to jednak zadanie niezmiernie trudne. I dlatego też w walce z bezrobociem skierowano wysiłki w innym kierunku : w kierunku walki ze skutkami bezrobocia. W walce tej odgrywają dużą rolę ubezpieczenia na wypadek bezrobocia, połączone z wypłatą zasiłków przez pewien okres czasu pozostawania bez pracy. Niestety jednak i ubezpieczenie na wypadek bezrobocia staje się w okresach silnego kryzysu zawodnem.

Ubezpieczenia na wypadek bezrobocia.

W pierwszem dziesięcioleciu powo-jennem liczba osób pozostających bez pracy, jak już zaznaczyliśmy wyżej, była stale wyższa niż przed wojną. Zjawisko to jednakże, jakkolwiek niepokojące, nie było przerażające. Liczono się z tern, że wojna wykoleiła wielu ludzi, zniszczyła podstawy ich dotychczasowej egzystencji, oderwała ich np. od samodzielnej pracy na roli albo od mniejszych warsztatów rzemieślniczych i zmusiła do pracy najemnej, co spowodowało przeciążenie rynku pracy przez ludzi do takiej pracy najemnej nieprzygotowanych i przez to narażonych na łatwą jej utratę. W pewnej mierze można było liczyć na to, że w miarę normowania się stosunków powojennych większa część tych ludzi powróci znowu od pracy najemnej do zajęć samodzielnych, tym zaś, którzy na utratę pracy będą w dalszym ciągu narażeni, miało przyjść z pomocą ubezpieczenie, które po wojnie powstało w większości państw : ubezpieczenie na wypadek bezrobocia. Ubezpieczenie to pomyślane jest w ten sposób, że pracownicy i pracodawcy opłacają stałą składkę (w Polsce 2°/₀) na specjalny fundusz ubezpieczeniowy. Z tego funduszu pracownik pozbawiony pracy otrzymuje zasiłki przez czas, w którym będzie poszukiwał nowego zajęcia (w Polsce przez 13 tygodni). Oczywiście niekaż-demu udaje się znaleźć zajęcie w ciągu tego czasu, stąd liczba osób pobierających zasiłki jest zwykle mniejsza niż liczba osób pozbawionych pracy.

Ubezpieczenie przy stosunkowo niewielkiej liczbie bezrobotnych względnie dobrze odgrywa swą rolę dostarczania środków do życia ludziom pozbawionym pracy i zarobków. Jednakże gdy bezrobocie staje się masowem i w miarę wzrostu bezrobocia zmniejsza się równocześnie liczba zatrudnionych, opłacających składki, fundusze ubezpieczeniowe nie wystarczają i na zasiłki dla pozbawionych pracy musi „pożyczać“ skarb państwa. Jeśli chodzi o polski Fundusz Bezrobocia, to należy zauważyć, że w r. 1931 deficyt, t. j. przewyżka rozchodów nad wpływami, wyniósł 65 mil jonów złotych, co łącznie z deficytami z lat poprzednich w ciągu 7 lat, licząc od r. 1925, składa się na ogólną sumę niedoborów 100 mi-ljonów złotych. W chwili zatem masowego bezrobocia fundusze ubezpieczeniowe nie wystarczają i troska o pozbawionych pracy i zarobków spada na państwo i społeczeństwo, które nie są w stanie sprostać wzrastającej z dnia na dzień tej straszliwej klęsce, która od roku 1929 urasta już do rozmiarów nigdy dotąd nie spotykanych.

Inne sposoby walki z bezrobociem.

Wysiłki państw i społeczeństw w walce z bezrobociem idą też w kierunku zahamowania dalszych zwolnień z pracy i obdzielenia pracą większej ilości rąk nawet wtedy, gdy ilość pracy nie może być zwiększona. W tym celu ogranicza się czas pracy poszczególnych robotników do kilku dni w tygodniu. Wysuwane są również projekty ograniczenia czasu pracy do 7 godzin na dzień i 40 godzin w tygodniu. Z akcją tą związane jest obniżenie zarobków robotniczych, powodujące zmniejszenie spożycia, a więc dalszy zastój i wzrost bezrobocia.

Do środków walki ze skutkami bezrobocia należy organizowanie robót publicznych. Jednakże przeszkodę do rozwinięcia szerszej akcji w tym zakresie stanowi brak środków pieniężnych. Państwa, bądź samorządy, które roboty te winny organizować, w okresie kryzysu rozporządzają mniejszemi środkami ze względu na zmniejszone wpływy z podatków i nie mają środków na prowadzenie robót nadzwyczajnych. Dlatego też na terenie Międzynarodowego Biura Pracy powstała myśl utworzenia funduszu międzynarodowego dla organizowania robót publicznych w krajach dotkniętych bezrobociem. Wchodziłyby tu w grę takie roboty, które będą miały znaczenie międzynarodowe, jak np. budowa dróg, kolei żelaznych łączących ośrodki o wybitnem znaczeniu gospodarczem.

Poza tern na terenie międzynarodowym wysuwana jest konieczność ułatwienia międzynarodowej wymiany sił robotniczych w drodze utworzenia międzynarodowej centrali pośrednic-twa pracy. Oczywiście w obecnym momencie, gdy we wszystkich krajach rynki pracy są przeciążone, trudno oczekiwać, że tą drogą uda się osiągnąć pożądane rezultaty.

Ważnym czynnikiem w regulowaniu nadmiaru rąk do pracy jest emigracja. Tereny emigracyjne stają się dziś jednak coraz ciaśniejsze, a poszczególne kraje, same zagrożone klęską bezrobocia, zamykają zazdrośnie swoje granice przed napływem obcych.

Jak się bronić przed klęską bezrobocia?

Zamykając te rozważania, stwierdzić należy, iż sprawa bezrobocia powojennego przedstawia się bardzo poważnie, a może nawet i wręcz groźnie. Nasilenie i rozmiary tego bezrobocia nie mają sobie równych w historji ludzkości, wszystkie zaś środki zaradcze okazały się, jak dotąd, zawodne i mało skuteczne. Mimo bardzo dokładnych stu-djów i drobiazgowych badań nie udało się, jak dotychczas, zdać sobie dokładnie sprawy z przyczyn bezrobocia ani też wynaleźć odpowiednich środków zaradczych. Chyba dopiero wtedy, kiedy znękana wojną ludzkość zacznie powoli przychodzić do siebie po wstrząsach przez nią zadanych, topnieć zacznie ten przerażający tłum pozbawionych pracy.

Nasuwałoby się jeszcze jedno pytanie: czy można i jak można uchronić jednostkę od skutków tej straszliwej klęski — braku pracy i chleba w przyszłości. Sądzimy, że bez względu na to, jak wypadną rezultaty badań nad zagadnieniem bezrobocia, jedno jest pewne : całkowicie uchronić się od ryzyka utraty pracy niepodobna. Jednakże doświadczenie lat ostatnich wykazuje, że ofiarami kryzysu padają w pierwszym rzędzie jednostki wcale nie przygotowane albo źle przygotowane do życia i swego zawodu lub obierające zawód nieodpowiedni dla swych zamiłowań i zdolności, jednem słowem, jednostki mniej pożyteczne. Dlatego też wydaje się, że zdobycie odpowiedniego przygotowania i wykształcenia zawodowego i obudzenie w sobie przy pracy w obranym zawodzie świadomości potrzeby i chęci twórczego wysiłku daje przynajmniej tę minimalną rękojmię, że nawet w okresie bezrobocia jednostki cenione i pożyteczne w swym zawodzie nie przejdą do „armji bezrobotnych“ w pierwszych szeregach.

Z. Kącka.

BEZROBOCIE MŁODZIEŻY. Bezrobocie wpłynęło dotkliwie także na możność zarobkowania młodzieży, utrudniając jednocześnie przygotowanie jej do czynnego udziału w przyszłej twórczej pracy w społeczeństwie. Po skończeniu szkół niższych, średnich i wyższych nie mogą liczne rzesze chłopców i dziewcząt znaleźć pracy ani nawet miejsca nauki zawodu w warsztacie lub fabryce. Wszystkich ich ożywia jedno pragnienie : czynnego udziału w życiu ogółu drogą celowej pracy, a zamiast tego w zaraniu swego życia spotykają się z faktem, że dla ich młodych rąk i żądnych wysiłku umysłów pracy niema. Bezrobocie to dla tysięcy jednostek młodego pokolenia nietylko nędza i głód fizyczny, ale zarazem i ciężkie przejście duchowe, wywołane zawiei dzionemi nadziejami i niemożnością wyładowania swej twórczej energji. Liczne niebezpieczeństwa czyhają zewsząd na tę bezrobotną młodzież. Słabsze jednostki wykolejają się nieraz i staczają nawet w otchłań przestępczości. Tysiące młodych ludzi w tem przymusowem bezrobociu marnują swoje siły, tak potrzebne im samym i całemu społeczeństwu. Bezrobocie wśród młodzieży jest niezmiernie poważnem zagadnieniem społecznem, które zmusza do szukania za wszelką cenę środków zaradczych, mogących złagodzić jego skutki społeczne.

Jakie są możliwości pomocy?

Pomoc dla bezrobotnej młodzieży może być różnoraka: materjalna i moralna, kulturalno-wychowawcza. Granice jednak między niemi są płynne, nieraz ściśle ze sobą związane, nie należy przeto ich traktować oddzielnie.

Najdonioślejszą pomocą dla młodzieży bezrobotnej jest uwolnienie jej od przyhiusowej bezczynności. Obok wyszukiwania pracy — co w okresie zastoju nikłe tylko daje rezultaty praktyczne — wielką rolę odgrywają urządzenia mające na celu wyszkalanie lub doszkalanie zawodowe, kształcenie o-gólne, ćwiczenia fizyczne i sporty, wreszcie godziwe rozrywki. Wszystko to związane być musi w jeden system z pomocą materjalną w formie dożywiania. Jak wykazało doświadczenie, najlepiej urządzenia takie rozwijają się, kiedy obok ludzi niemi kierujących biorą udział w ich organizowaniu i zarządzie także i sami młodociani bezrobotni.

Pomoc dla bezrobotnej młodzieży zagranicą.

W całym szeregu krajów, a przede-wszystkiem w Austrji, Niemczech, Szwajcarji i t. d., zrobiono bardzo dużo w tej dziedzinie przy harmonijnej współpracy urzędów pośrednictwa pracy, urzędów dla spraw młodzieży, o-pieki nad młodzieżą, instytucyj społecznych, oświatowych, organizacyj sportowych, a także i organizacyj samej młodzieży.

W . A u s t r j i zapoczątkowana została w r. 1932 akcja pomocy bezrobotnej młodzieży pod hasłem: „Młodzież w nędzy!“ pod wodzą Izby Robotniczej, a przy poparciu rządu i gminy. Najpierw przystąpiono do organizowania świetlic dla bezrobotnej młodzieży. W świetlicach tych może młodzież spędzać czas między godz. 2—7 po południu, korzystając z ich czytelń i bibljotek, z kursów dokształcających i z całego szeregu urządzeń kulturalnych. Z akcją świetlicową łączy się wszędzie akcja dożywiania młodzieży.

Poza akcją świetlicową powstała w Austrji na podstawie ustawy z r. 1932 organizacja pomocy przez zatrudnianie młodzieży bezrobotnej pod nazwą „dobrowolnej służby“. Ustawa ta pozwala organizacjom społecznym i związkom tworzyć kadry pracy, złożone z bezrobotnej młodzieży. Robota tej młodzieży ma służyć użyteczności społecznej i ma nosić charakter pracy dodatkowej, t. j. takiej, która bez usług dobrowolnych nie byłaby wykonana. „Dobrowolna służba“ nie ziściła pokładanych w niej nadziei; większe pod względem społecznym dała wyniki organizacja stworzona przez samą młodzież bezrobotną pod wezwaniem „Młodzież u dzieła !“ Polega ona na tworzeniu zespołów podzielonych według zawodów; naturalną podstawę stanowi związek, do którego należą młodociani. Myślą przewodnią zespołów jest praca bezrobotnych dla bezrobotnych, a prace przez nie wykonywane są podejmowane dla wspólnego dobra. Uczestnicy otrzymują obiad i mogą naprawiać bezpłatnie swe ubranie i obuwie. Poza pracą, trwającą 4 godziny dziennie, może młodzież korzystać także z urządzeń oświatowych zespołu, kursów, wycieczek i t. p. Środków pieniężnych dostarczyła po-części gmina m. Wiednia, częściowo zaś organizacje społeczne, a także większe przedsiębiorstwa przemysłowe, udzielając bezpłatnie pomocy w naturze.

W Niemczech akcję pomocy młodzieży bezrobotnej oparto przede-wszystkiem na zatrudnianiu młodzieży na drodze przeszkalania i doszkalania. W niektórych miastach niemieckich regularne uczęszczanie do szkoły zawodowej stanowi warunek, od którego uzależnia się wypłacanie zasiłków. W innych miastach pobierający zasiłki obowiązani są przyjmować wszelkie prace wyznaczone w porozumieniu z urzędem do spraw młodzieży, zdawać egzaminy końcowe na zawodowych kursach dokształcających i wykazywać się świadectwami z tych egzaminów w urzędach pośrednictwa pracy.

W Niemczech obowiązuje również ustawa o „dobrowolnej służbie“, analogiczna do ustawy austrjackiej. Urzędy pośrednictwa pracy przy wydatnej pomocy finansowej rządu starają się skupić w swych rękach całą akcję pomocy młodzieży bezrobotnej. Duży nacisk kładzie się również w Niemczech na rozwój fizyczny, umysłowy i społeczny młodzieży i w tym celu zakłada się ogródki działkowe, obozy, kolon je i pół-kolonje oraz organizuje się wędrówki po całym kraju, rozpowszechnione zresztą także i w Austrji. Istnieje w Niemczech także ruch w kierunku wysyłania młodzieży na wieś i przygotowywania jej do pracy na roli.

W Szwajcarji, Anglji, Ho-landji, Czechosłowacji istnieją również instytucje mające na celu pomoc dla bezrobotnej młodzieży i wyrwanie jej z przygnębiającej bezczynności.

Obok rządów i organizacyj społecznych również i bezpośrednio w tej sprawie zainteresowany świat pracowniczy czyni starania w kierunku zwalczania społecznych skutków bezrobocia młodzieży. Obok akcji świetlicowej, obok organizowania kursów dokształcających i t. d. świat pracowniczy pragnie zmniejszyć armję bezrobotnej młodzieży przez przedłużenie obowiązku nauki szkolnej, przez skrócenie czasu pracy, przez zajęcie młodzieży pracą społeczną i t. d.

W Polsce.

I u nas sprawa bezrobocia wśród młodzieży urasta do rozmiarów klęski społecznej. W samej Warszawie było w r. 1933 około 50.000 bezrobotnej młodzieży ! Młodzieży tej przyjść należy z pomocą materjalną i kulturalną: mater jalną przez ustawowe zasiłki z funduszu bezrobocia dla uprawnionych do ich pobierania, przez obiady organizowane z funduszów pomocy bezrobotnym, przez opiekę społeczną nad młodzieżą bezdomną i t. d. Pewne usługi w zakresie pomocy kulturalnej oddają nasze świetlice; dostosowane są one jednak raczej do wymagań młodzieży pracującej i nie uwzględniają w należytej mierze potrzeb młodzieży pozostającej bez pracy. W Warszawie np. istniało w roku 1933 około 150 świetlic, z których korzystało 7500 młodzieży, z czego 2250 bezrobotnych. Świetlice rozwijają pracę oświatową drogą organizowania grup i kół, pracujących razem nad przedmiotami wspólnego zainteresowania. Poza świetlicami są w Warszawie liczne instytucje społeczne mające na celu niesienie pomocy bezrobotnej młodzieży. Akcja ich polega głównie na prowadzeniu warsztatów wyrobów osobistego i domowego użytku, organizowaniu kolonij, półkolonij i dożywianiu dzieci bezrobotnych. Zorganizowano również w niektórych lokalach, w których wydaje się obiady dla bezrobotnych, kilka czytelń pism i wypożyczalnie książek, założono szereg bi-bljoteczek.

Śląsk nie pozostał wtyle za Warszawą. Akcja świetlicowa rozwija się tam pomyślnie. Również w zagłębiu dąbrowskie m, w Łodzi, Częstochowie, Lublinie, Radomiu, Sosnowcu, Będzinie i innych miastach polskich na terenie Małopolski i Poznańskiego zapoczątkowano akcję pomocy dla bezrobotnej młodzieży.

Naogół jednakże w stosunku do ogromu istniejących potrzeb akcja pomocy dla młodzieży bezrobotnej przedstawia się w Polsce dość skromnie. Jest ona dotąd rozproszona, organizacyjnie niezogniskowana i niezawsze dostosowana do potrzeb danego środowiska. A jednak praca nad młodzieżą zagrożoną skutkami bezrobocia to teren wymagający czujnej uwagi i planowego działania. Jest to praca inwestycyjna, która przyniesie przecież korzyści naszej przyszłej kulturze. Należy odjąć tej młodzieży dręczące ją uczucie bez-użyteczności i zbędności i znaleźć środki wypełnienia jej życia treścią rozumną i celową pracą. Trzeba młodzieży bezrobotnej przez udzielenie jej pomocy umożliwić odnalezienie drogi do życia w społeczeństwie i dać jej możność jak najbardziej celowego zużytkowania swoich sił i swych wartości.

M. Balsigierowa.

BIAŁKO. Każdy jako tako urozmaicony obiad czy kolacja dostarcza organizmowi nąszemu dziesiątek rozmaitych rodzajów białka, i to w ilości zależnej od ilości i jakości spożytych potraw. Nietylko w mięsie czy „smaku“ z kości, ale także w serze, jajach kurzych, Chlebie, grochu, ryżu, a nawet w ziemniakach lub kapuście znajdują się składniki białkowe zwierzęcego lub też roślinnego pochodzenia.

Temi też ciałami białkowemi uzupełniamy ustawicznie straty składników chemicznych naszego ciała, jakie ponosimy w przebiegu szeregu spraw ustrojowych; białko jest także cennym budulcem, potrzebnym młodemu organizmowi na rozrost ciała.

Zarówno więc zwolennicy kuchni jarskiej, jak i ci, którzy dają pierwszeństwo mięsnym potrawom, uważać mogą białko za ważny i nieodzowny dla ustroju materjał budowlany, wyrównawczy i ciepłotwórczy. (—> Odżywianie).

Czy istnieje „żywe" białko?

Białka są więc nieodzownemi składnikami wszystkich ustrojów żywych. Dopóki nie poznano dokładniej budowy białka, mówiono błędnie o „żywem białku“ jako o „istocie“ substancji żyjącej. Dziś wiemy już, iż żywą substancję stanowi nietylko samo białko, lecz bardzo swoista struktura, w skład której obok wody i innych związków wchodzi białko jako główny pod względem masy stałej składnik (-» Chemja ustrój, żywych). Znamy i inne równie ważne składniki żywej substancji, jak całą armję zaczynów, sole mineralne i t. d., bez których udziału nie mogłyby się odbywać procesy życiowe. Nie nadając właściwości życia innym składnikom odmówić jej musimy i pierwszemu z równych — białku !

Charakterystyczne cechy białka.

Każdy z nas miał do czynienia z t. zw. białkiem jaja kurzego, ową śluzowato-kleistą masą barwy opalowej, dość łatwo wyciekającą z jaja, gdy się rozgniecie nieostrożnie jego wapienną skorupkę. To „białko“ jest już jednak dla chemika roztworem kilku rodzajów białek oraz innych jeszcze związków, a tylko przewadze ciał białkowych zawdzięcza w życiu potocznem swą nazwę.

Poszczególne rodzaje białka, których znamy niezmiernie dużo, zachowują się różnie, jeżeli chodzi o ich rozpuszczalność w wodzie. Jedne rozpuszczają się w czystej wodzie (przekroplonej), inne tylko w zawierającej określoną ilość soli, jeszcze inne w bardzo rozcieńczonych roztworach kwasów i zasad, pozostałe zaś nie rozpuszczają się w wodzie, chociaż chciwie ją wchłaniają (pęcznieją). W benzolu, eterze i chloroformie białka nie rozpuszczają się zupełnie. Jest to jedna z wybitnych wspólnych własności grupy ciał białkowych. Jeżeli db „białka“ jaja kurzego dolejemy znaczniejszą ilość wody przekroplonej, to zaobserwować będziemy mogli wypadanie w pewnym momencie jednego z białek w postaci kłaczków. Białko jaja kurzego składa się bowiem, jak to wyżej zaznaczyliśmy, z różnych ciał białkowych, z których pewne są bardziej wrażliwe na rozcieńczenie stężenia soli. Cóż stanie się z białkiem, gdy je ogrzejemy? Wiemy dobrze, że półpłynne „białko“ jaja po podgrzaniu do 45° zestala się i w jajku ugotowanem „na twardo“ daje się z łatwością krajać nożem na cienkie plasterki. Na przykładzie „białka“ jaja kurzego poznaliśmy pewne właściwości ciał białkowych, które zmieniają swój stan skupienia zarówno pod wpływem wyższej temperatury, jak i na skutek działania kwasów (ocet) oraz innych jeszcze czynników (wysalanie i t. d.).

Podobnie jak białko jaja kurzego zachowują się i ciała białkowe, wchodzące w skład naszego ciała. Gdy wskutek przebiegu jakiejś sprawy chorobowej (-» Choroba) następuje w ustroju nadmierne nasilenie procesów spalania i ciepłota ustroju wzrasta, to w momencie, gdy gorączka podniesie się bardzo wysoko (42°), choremu zaczyna grozić nowe niebezpieczeństwo: śmierć na skutek możliwości ścinania się białek wchodzących w skład tkanek i płynów ustrojowych.

Z pośród własności fizycznych ciał białkowych najważniejszą może jest ta, iż ciała te nie mogą przenikać tak, jak roztwory wielu ciał, przez błony zwierzęce lub roślinne. Nie jest to jednak wyłączną właściwością białek, gdyż znamy i inne ciała, i to nawet w obrębie pierwiastków lub związków nieorganicz-njmh, które mogą się zachowywać pod tym względem podobnie do białka. Stan taki nazywamy koloidalnym (—» Koloidy), białka zaś dają najdoskonalsze roztwory koloidalne. Łatwo się to da stwierdzić w następującem doświadczeniu. W naczyniu zawierającem wodę przekroploną umieszczamy nieuszkodzony pęcherz zwierzęcy, wypełniony roztworem białka i soli kuchennej. Po pewnym czasie będziemy mogli stwierdzić obecność soli nazewnątrz pęcherza, natomiast białko nie wydostanie się i jego śladów w wodzie wykryć nie będziemy mogli. Z obcego białka, które nie przenika przez błony, tkanki ustroju zwierzęcego lub roślinnego nie mają jednak korzyści.

Budowa chemiczna białek.

Białka składają się co najmniej z czterech lub pięciu pierwiastków: węgla (C), tlenu (O), wodoru (H), azotu (N) i siarki (S).

Struktura cząsteczki białkowej jest bardzo złożona : cząsteczka taka składa się z szeregu poszczególnych cegieł, zwr. aminokwasami. Tych prostszych składników białka znamy dziś co najmniej 20 rodzajów ; sama zaś cząsteczka białka jest wielką budowlą, posiadającą znaczny ciężar cząsteczkowy.

Rozkład cząsteczki białkowej następuje w ustroju stosunkowo łatwo pod wpływem swoistych czynników, zwanych zaczynami trawiennemi. Bez działania tych zaczynów rozkład białka jest znacznie trudniejszy, choć możliwy, działać jednak musimy tu mocnemi kwasami lub zasadami, i to w wyższej temperaturze. Można też postępować odwrotnie (—» Analiza i synteza), t. j. z poszczególnych aminokwasów budować bardziej złożone ciała, zw. peptydami syntetycznemi.

Niektóre peptydy syntetycznie otrzymane w pracowniach okazały się iden-tycznemi z peptydami otrzymanemi ze strawionego białka rodzimego — a więc nauka znajduje już drogę, którą może kroczyć aż do syntezy tysięcy białek, spotykanych w ustrojach żywych.

Odczyny barwne białek.

Chemja współczesna rozporządza dziś szeregiem reakcyj (odczynów), które pozwalają na wykrycie obecności białek w różnych badanych ciałach oraz wskazują jednocześnie na obecność określonych elementów składowych białka. Ma to niezwykle doniosłe znaczenie, a i le-karz-praktyk z usług chemji w tej dziedzinie wielokrotnie korzysta.

Jeśli więc np. do cieczy zawierającej białko dodamy mocnego kwasu azotowego, to po lekkiem ogrzaniu wystąpi zabarwienie jasno-żółte, które po zalka-lizowaniu staje się pomarańczowe. Barwa tego odczynu pochodzi od żółto zabarwionych produktów rozkładu białka.

Znamy znacznie więcej podobnych reakcyj białek, które są ogromnie rozpowszechnione wt pracowniach i szpitalach.

Systematyka białek.

Ilość rodzajów białek rodzimych, spotykanych w organizmach, jest nieprzejrzana, jest najpewniej większa niż ilość rodzajów wszystkich roślin i zwderząt, wspólne bowiem właściwości białek zależą od wspólności składników, a różnice od ilości i ugrupowania poszczególnych cegiełek : kwrasów aminowych i grup dodatkowych. Na tej zasadzie dzielą uczeni wszystkie ciała białkowe na szereg grup i podgrup.

Przemiany białka w ustroju.

Jakżeż się to dzieje, że białko znajdujące się naprzykład w zupie staje się pożywką naszej substancji nerwowej, że napół ciekłe, kleiste białko jaja kurzego uzupełnia niedobory różnych komórek ustroju?

Sprawy te staną się dopiero wtedy zrozumiałe, gdy uprzytomnimy sobie rolę narządu trawienia. Nasze pokarmy i napoje ulegają w różnych częściach przewodu pokarmowego daleko

idącym przemianom chemicznym, które    zagadnienie wspólności białka w o d ż y-

rozbijają strukturę obcego białka na    wianiu niemowląt. Dorosły organizm,

czyli fermentów. Białka, jak to    przyjmując obce białka, ma dla ich

mówiliśmy wyżej, nie przenikają przez    przemiany złożony układ soków tra-

skutek działania właściwych zaczynów,    wiennych (w żołądku i jelitach). Ina-

błony zwierzęce, muszą więc być tak    czej ma się sprawa z niemowlęciem,

przekształcone, aby mogły z przewodu    Jego przewód pokarmowy nie jest je-

pokarmowego przedostać się do komórek    szcze przygotowany do tej czynności

naszego ciała (—» Trawienie). Dzięki    i cały ustrój jest wybitnie wrażliwy na

tym procesom duże cząsteczki białka    jady białka obcego. Odżywianie oseska

zostają przekształcone na mniejsze, wy-    wr pierwszym okresie życia rozcieńczo-

kazujące większą zdolność przenikania,    nem mlekiem krowy lub sztucznemi

które dostają się ostatecznie do krwi-    mączkami staje się często przyczyną

obiegu. Jest to dla ustroju nietylko za-    przewlekłych chorób przewodu pokar-

gadnienie racjonalnego odżywdania, ale    mowTego, zatruć ogólnych i większej

nieodzowna konieczność, obce bowiem    śmiertelności niemowląt,

Nawet i większe dzieci, intensywnie karmione obcem białkiem (mięso, jaja kurze), ulegać mogą zatruciu, które znika stopniowo, gdy odpowiednio ure-Trujące właściwości poszczególnych gulujemy ich pożywienie.

W pierwszym zatem okresie życia swo-

białko, wprowadzone wprost do krwi, działa trująco.

Trujące właściwości obcego białka.

białek są różne. Zależy to przedewszyst-kiem od stopnia pokrewieństwa orga- iste drobiny białkowe utrzymują ścisłą nizmów. Przypomnijmy sobie radę po- łączność ustroju matki z dzieckiem, daną przez starego Balu małemu Pojęcie „pokrewieństwa“ krwi ma więc Mowgliemu w pięknem dziele Kiplinga swe uzasadnienie w szeregu faktów, „Księga dżungli“ : „Ja i ty jesteśmy stwierdzonych przez naukę. jednej krwi“ — miał mówić Mowgli w chwilach dla niego ważnych, podkreślając nić pokrewieństwa łączącego tego

P. Słonimski.

Czytelnicy interesujący się zagadnieniem poruszonem w artykule niniejszym znajdą małego człowieka ze światem zwierzę- szereg wiadomości w następujących książ-cym. Nauka zna jednak tylko pokre- kaeh: J. Sosnowski i W. Jezier-wieństwo białek człowieka z białkami ski: Zasady biologji ogólnej, Warszawa zwierząt naczelnych (małpy). Im dalej 1907. J. Sosnowski: Zasady fizjologji

bowiem stoją od siebie gatunki zwierzęce, tern bardziej trująco działają ich białka, wprowadzone bezpośrednio do krwi. Królik umiera, gdy mu wprowa-

zwierząt ssących, Warszawa 1907. J. 0-pieński : Żywienie i pożywienie, Lwów-Warszawa 1929 (Bibl. Higj., tom IV). J. Wilczyński: Biologja ogólna, t. I, .    .    Wilno 1923. J. K. Parnas: Chemja fi-

BIAŁORUSINI. Białoruś wyobraża-

wielkiemi lasami, na której w kurnych

dzimy 40 g krwi psa, jednak zabija go zj₀logiczna, t. I, Lwów 1923. w tych samych warunkach już 7 g krwi (Dwie ostatnie prace mają charakter pod-kaczki lub 0,5 g krwi węgorza. Medy- ręczników uniwersyteckich), cyna sądowa zna dziś już metody, które pozwalają bardzo dokładnie określić odrębność gatunkową badanego białka, my sobie jako rozległą płaszczyznę, a więc stwierdzić np., czy kropla krwi bogatą w jeziora i błota, gęsto porosłą jest krwią człowieka, czy zwierzęcia.

Najważniejszą jednak sprawą jest chatach ubogich wiosek mieszka lud,

tak samo jak i one szary, przyziemny i smutny. Ten obraz kraju, położonego w dorzeczach D ź w i n y, górnego Dniepru, Berezyny, Niemna i W i 1 j i, a zamieszkanego przez ośmiomiljonową ludność białoruską, niebardzo odbiega od rzeczywistości. Kraj to spowity jakąś dziwną melan-cholją, płynącą z jego surowej przyrody i wielowiekowej niedoli ubogiego ludu, który zepchnięty wypadkami dziejowemi z szerokich szlaków samodzielnego rozwoju, znalazł się na szarym końcu wśród odradzających się dziś do nowego życia narodów. Losy Białorusinów są jaskrawym przykładem tego, jak utrata samodzielności państwowej prowadzi fatalnie do stopniowego przekształcania się narodu na bierną masę etnograficzną, chociażby nawet ten naród osiągnął był niegdyś wysoki stopień rozwoju kulturalnego. Bo i Białoruś miała w dalekiej przeszłości dni jaśniejsze, a wytworzona przez nią kultura poczyniła była nawet poważne podboje.

Białoruś w zaraniu dziejów narzuca Litwie swoją kulturę.

W zaraniu dziejów, w wiekach X do XII, kiedy północno-zachodnie plemiona ruskie powoli zlewały się w jeden odrębny naród białoruski, książęta z rodu Rurykowiczów tworzyli odrębne państewka (połockie, smoleńskie i t. d.). Te jednak nie potrafiły zachować swej samodzielności politycznej. Książęta litewscy, rozszerzając zdobywczo granice swego państwa ku północy i wschodowi, podbijają do połowy wieku XIV wszystkie ziemie białoruskie i wcielają do Litwy ich główne ośrodki : P o ł o c k, Witebsk, Smoleńsk, Mińsk i t. d. Ale zdobywając olbrzymie tery-torja białoruskie i osadzając w ich centrach własnych książąt, Litwa jednocześnie podpadała pod wpływ wyższej,

chrześcijańskiej, bizantyńskiej cywilizacji Białej Rusi, która w drodze naturalnego oddziaływania narzuciła sferom rządzącym Litwy język białoruski. Białoruszczyzna (w literackiej swej formie oparta na języku cerkiewno-słowiańskim) stała się urzędowym językiem całej Litwy, językiem jej książąt, bojarstwa i wogóle ludzi wykształconych. W tym języku Litwa wydawała prawa (np. słynny Statut Litewski) i wszelkie dokumenty, w tym języku rozwijało się piśmiennictwo duchowne i świeckie na Litwie. W ten sposób Białorusini przepoili Litwę — oczywiście w jej wyższych sferach — własną kulturą, która niebawem jednak spotyka się z potężnym współzawodnikiem. Zbliżenie się, a następnie ścisły związek W. Ks. Litewskiego z Polską, zwłaszcza od czasów unji lubelskiej (1569), otwiera szeroko bramy wpływom polskim.

Wpływy polskie.

Polszczyzna zaczęła płynąć na Litwę coraz szerszą falą. Z dworu wielkoksiążęcego w Wilnie potoczna białoruszczyzna Jagiellonów ustępuje dość rychło, wypierana przez język polski, który wkracza zwycięsko do dworów magnackich. Stąd szerzy się wśród bojarstwa białoruskiego, tak że już w XV wieku język akt urzędowych Litwy — białoruski w swej osnowie — nasiąka wyrazami i zwrotami polskie-mi. Osiadające w grodach Litwy — od Wilna po Witebsk — mieszczaństwo polskie stopniowo zalewa elementy kulturalne białoruskie, skupiające się już tylko przy cerkwiach i monasterach prawosławnych. Język białoruski spada coraz niżej po drabinie społecznej. Zna go szlachta co uboższa, ale i tu staje się on tylko gwarą potoczną, już coraz bardziej ,,nie uchodzącą¹“ w ustach człowieka kulturalnego, raczej czemś

śmiesznem, wywołuj ącem efekt ko- rzymsko-katolickiego również w tym miczny. Aż wreszcie coraz bardziej szerząca się kultura polska spycha biało-ruszczyznę na poziom gwary chłopskiej, mowy potocznej mas ludowych, ciemnych, zacofanych, niedolą pańszczyźnianą odgrodzonych od wszelkich głębszych wpływów cywilizacyjnych. Proces ten zakończył się prawie zupełnie, zanim niepodległe państwo polskie przestało istnieć.

Między Polską a Rosją.

Z upadkiem Rzeczypospolitej ziemia białoruska zmieniła pana, a zmiana ta wywołała nowe procesy polityczno-kul-turalne. Polonizację żywiołową, bez-przymusową, czysto kulturalną, zastąpił świadomy, celowy, brutalny system rusyfikatorski. System ten walczył pierwotnie tylko z wpływami polskiemi i katolickiemi na Białorusinów, czego najjaskrawszym wyrazem było skasowanie w roku 1839 (istniejącej od roku 1596) unji kościelnej i narzucenie Białorusinom rządowego, rosyjskiego prawosławia. Odtąd cerkiew prawosławna na Białej Rusi stała się ogniskiem rusyfikacji. System rusyfikatorski, ugruntowując się również przez urzędy i szkoły, stopniowo posuwał się ze wschodu ku zachodowi, na Białoruś katolicką, ogarniętą wpływami polszczyzny. Element polski zachodniej części Białej Rusi, silny liczebnie i kulturalnie, stawił mocny opór temu systemowi. Pozbawiony po powstaniu 1863 r. wszelkich jawnych środków obrony (wobec całkowitego zakazu nietylko posiadania własnego szkolnictwa i prasy, ale nawet publicznego przemawiania po polsku), żywioł polski skupił się przy kościele katolickim, który miał na Białej Rusi charakter polski (o ile chodziło o kazania i t. zw. nabożeństwo dodatkowe). Otóż białoruska masa chłopska wyznania kościele szukała obrony wobec prawosławia i nieodłącznego od niego języka rosyjskiego, lgnąc tą drogą do polskości i utożsamiając tę ostatnią z religją katolicką. Próby narzucenia kościołowi katolickiemu na Białej Rusi języka rosyjskiego w nabożeństwie dodatkowem zostały udaremnione przez opór tych mas. Chłop białoruski oparł się nawet wprowadzeniu do kościołów języka białoruskiego, bo widział w tern chytrą pułapkę, umożliwiającą późniejszą zamianę tego języka na rosyjski, co zdaniem jego doprowadziłoby do zastąpienia katolicyzmu przez prawosławie. Jednocześnie tenże chłop białoruski garnął się do tajnych szkółek polskich, zakładanych przez inteligencję polską, a kiedy podczas wielkiej wojny okupanci niemieccy wyparli w roku 1915 z Białorusi zachodniej okupantów rosyjskich, domagał się dla siebie szkół polskich.

W ten sposób na przestrzeni całego w. XIX i początków w. XX Białoruś ulegała z jednej strony, od wschodu, rusyfikacji, opierającej się na potężnym aparacie urzędowym państwa nie uznającego żadnej odrębności białoruskiej, z drugiej wpływom kulturalnym polskim, szerzonym, w warunkach najstraszniejszego prześladowania polskości, przez kościół i tajną działalność kulturalną inteligencji polskiej.

Jednocześnie obok dwóch tych procesów daje się zauważyć na nizinach społecznych jeszcze jeden: rozszerzanie się białoruskiego obszaru językowego na zachodzie kosztem litewskiego. Litwini, stykając się z Białorusinami, chętnie przejmowali od nich ich język, zapominając własnego, i w ten sposób przekształcali się na Białorusinów. Tą drogą dość szeroki pas ziemi w Wileńszczyźnie, zamieszkany dawniej przez Litwinów, zbiałoruszczył się stopniowo.

przebrzmiały

Ale i ta jedyna zdobycz białoruszczy-zny nie była trwałą, bo zbiałoruszczeni Litwini zczasem polonizowali się tak samo, jak rdzenni Białorusini katolicy, co znowuż naogół osłabiało siły żywiołu białoruskiego.

Wczesna utrata własnej państwowości była głównym powodem upadku i cofania się żywiołu białoruskiego, który teraz, ześrodkowany wyłącznie w masie chłopskiej, nie mógł przeciwstawić własnej siły kulturalnej przewadze potężnych kultur: polskiej i rosyjskiej. Zwłaszcza, że język białoruski, częściowo zbliżony do polskiego, a jeszcze bardziej do rosyjskiego, nie znajdował obrony we własnej, silnie zaznaczonej odrębności, jak to było z językiem ukraińskim, nie mówiąc już o litewskim. Białoruszczyzna mas chłopskich mimo to trwała, jednakże nie dzięki świadomej odporności tych mas, lecz raczej wskutek braku dostatecznego poparcia wpływów zewnętrznych przez odpowiednią organizację szkolnictwa, pracy oświatowej i t. p.

Próby „odrodzenia narodowego“, zgniecione przez Rosję.

„Odrodzenie narodowe“, które pod wpływem idei wielkiej rewolucji francuskiej ogarnęło wszystkie t. zw. niepaństwowe narody Europy i w ciągu XIX wieku dało gdzie indziej tak wspaniałe wyniki, na Białej Rusi opóźniło się niemal o całe stulecie. Przyczyną tego były warunki społeczne, w jakich żyła masa białoruska, i to jarzmo polityczne, które cały kraj gniotło. Ciemna masa włościańska, znosząca aż do roku 1861 bezprzykładny, nieznany już nigdzie w Europie ucisk pańszczyźniany, nie mogła wydać ze swego środowiska owych „budzicieli“, którzy zapoczątkowywali gdzie indziej „odrodzenie narodowe“. Straszliwy ucisk polityczny caratu nie pozwalał znowuż na żadne zorganizowanie się białoruskiego ruchu narodowego. Inteligencja pochodzenia białoruskiego na wschodzie uległa rusyfikacji i zespoliła się z siłami rządowemi Rosji, na zachodzie była właściwie polską i miała własne, ogólnopolskie aspiracje polityczne. Wprawdzie wśród tej inteligencji istniały pewne sympatje i przywiązania lokalne — do miejscowych obyczajów, gwary, pieśni i t. p., ale inteligencja ta i społecznie i kulturalnie była daleką od mas ludowych. To też podejmowane przez nią w pierwszej połowie XIX w. próby pisania i drukowania po białorusku ( J. Barszczewski, Wincenty Dunin-Marcinkiewicz) prawie bez echa i poza sferą szlachty polsko-białoruskiej zainteresowania nie wzbudziły. Zresztą w r. 1865 rząd carski wydał zakaz drukowania wydawnictw białoruskich czcionkami łacińskiemu, co odrazu uniemożliwiło wszelką działalność w tym kierunku, podejmowaną przez ludzi o kulturze polskiej, a działacze białoruscy o kulturze rosyjskiej zjawili się dopiero o wiele później, pod sam koniec w. XIX i na początku w. XX.

Rok 1905.

Rewolucja 1905 r. wstrząsnęła potężnie całym dotychczasowym układem polityczno-społecznym Rosji. Narody ujarzmione przez nią zaczęły podnosić głowy i domagać się swobody bodaj kulturalnego rozwoju. Upadły najbardziej barbarzyńskie zarządzenia rusy-fikatorskie, a w ich liczbie i te, które ciążyły nad słowem białoruskiem. W r. 1906 powstaje pierwsze pisemko perjodyczne białoruskie: „Nasza Dola“ (nieco później przemianowana na „Naszą Niwę“), ukazuje się cały szereg wydawnictw białoruskich : poezje, opowiadania, tłumaczone i oryginalne, broszury popularno-naukowe, elementarne podręczniki szkolne. Na widownię występuje dość liczny zastęp pisarzy białoruskich. Nie byli to już przedstawiciele polskiej szlachty, jak Barszczewski czy Dunin-Marcinkiewicz. Przeważająca ich większość — to synowie chłopscy, inteligencja i półinteli-geneja pochodzenia ludowego, nauczyciele ludowi, robotnicy, drobni urzędnicy prywatni, ludzie bezpośrednio z masą ludową związani, odczuwający głęboko jej niedolę, pragnący szczerze i serdecznie jej wszechstronnego rozwoju. Wychodząc ze stanowiska obrony interesów białoruskiej masy chłopskiej i robotniczej, to nowe pokolenie działaczy białoruskich tworzy tajne organizacje o charakterze radykalnym i socjalistycznym. Reakcja porewolu-cyjna zdołała ten, względnie dość słaby jeszcze, ruch mocno zahamować, tak że Białorusinom nie udało się osiągnąć spełnienia nawet takiego minimum żądań, jak wprowadzenie białoruszczyzny bodaj jako przedmiotu nauczania w szkołach elementarnych, nie mówiąc już o innych, dalej idących postulatach. Mimo to jednak nie można już było ruchu białoruskiego zdławić zupełnie. Rozwija się on w dalszym ciągu, w skromnych coprawda rozmiarach, ale już nie zamiera. Młode piśmiennictwo białoruskie wydaje kilka niepowszednich talentów, takich jak Jakób Kołas (Konstanty Mickiewicz) i Janka Kupała (Jan Łucewicz), oraz kilku innych poetów lirycznych. Liryka to nawskroś ludowa, nabrzmiała krzywdą i cierpieniem ubogiego, zgnębionego, pogardzanego chłopa. Maluje ona jego smutne życie i otaczającą go przyrodę. Wzywa go do przebudzenia się ze snu wiekowego, do walki o lepsze jutro i broni jego praw ludzkich i narodowych. Powoli rośnie liczba pracowników na niwie białoruskiej, choć warunki,'w jakich działają, są nad wyraz ciężkie, choć ciemnota i nieuświadoinienie mas mocno im ich pracę utrudnia, a głęboko zakorzenione wpływy dwóch wielkich kultur sąsiednich jeszcze bardziej te trudności pogłębiają. Szeroka masa przeważnie jest głucha na wezwania młodych narodowych działaczy białoruskich ; tylko bardzo nieliczne koła poczynają pod ich wpływem przejmować się świadomością narodową. I tak trwa aż do wielkiej wojny, a właściwie do zajęcia znacznej części Białej Rusi przez okupantów niemieckich.

Wielka wojna.

Niemcy, zająwszy zachodnią część Białej Rusi i później posuwając się coraz dalej na wschód, zwrócili uwagę na pierwociny ruchu białoruskiego, uznając go za narzędzie, którem moż-naby się było posłużyć w walce z polską przewagą kulturalną. Zakładają więc w okupowanem Wilnie antypolskie pismo białoruskie, angażując do niego kilku miejscowych działaczy białoruskich, i przystępują do organizowania białoruskiego szkolnictwa ludowego. Jednocześnie okupanci niemieccy usiłują stworzyć prąd polityczny, który widziałby przyszłość Białej Rusi w oparciu o potężne Niemcy. Sztuczność wszystkich tych usiłowań ujawniła się z chwilą, kiedy Niemcy musieli opuścić ziemie białoruskie. Pozostało po nich trochę białoruskich szkół elementarnych, zupełnie nie docenianych przez masy.

Białoruski rząd narodowy i traktat ryski.

Tymczasem większość inteligencji białoruskiej, która skupiła się podczas wojny w głównych ośrodkach Rosji, po klęsce Niemiec wróciła do kraju i stanęła na gruncie haseł niepodległościowych, głoszonych podówczas przez

Witebskiem

lepsze.

wszystkie ujarzmione narody Rosji. Działacze białoruscy proklamowali w Mińsku (1918) niepodległość Białej Rusi i utworzyli tam białoruski rząd narodowy. Krok ten jednak nie dał trwałych wyników. Masa, prawie nie uświadomiona narodowo, brak wszelkich tradycyj państwowych, zupełne nieprzygotowanie jakichkolwiek sił do obrony niepodległości, słabość liczebna inteligencji białoruskiej — wszystko to składało się na stan, w którym nie było nadziei na utrzymanie się w tym momencie samodzielnego państwa białoruskiego. Ziemie białoruskie stały się wkrótce potem widownią walki Polski z Rosją, walki, w której czynnik białoruski nie odgrywał żadnej roli. To też ryski traktat pokojowy, zawarty w roku 1921, nie liczył się z interesami Białej Rusi jako odrębnej całości, a przeprowadzona na mocy tego traktatu granica państwa podzieliła obszar zamieszkany przez Białorusinów na dwie części, przydzielając Rzeczypospolitej Polskiej mniejszą i oddając państwu sowieckiemu większą wraz z Mińskiem Mohylewem i t. d.

Białorusini w Polsce wyzwolonej.

Obecnie Białorusinów w Polsce jest około l¹/₂ miljona, w Rosji przeszło 6 miljonów. Wprawdzie do Związku Socjalistycznych Republik Rad etnograficzne terytorjum białoruskie wchodzi jako odrębna republika, ale odrębność jej jest dość nieznaczna, choć język białoruski jest tam szeroko uwzględniany w szkolnictwie, zwłaszcza niższem, w organizacjach społecznych i instytucjach publicznych, w prasie i wydawnictwach wszelkiego rodzaju — wszystko to, oczywiście, w ciasnych ramach urzędowej doktryny komunistycznej. W Polsce ludność białoruska korzysta z praw zapewnia

nych przez konstytucję wszystkim mniejszościom narodowym ; korzysta, oczywiście w zakresie odpowiadającym poziomowi rozwoju świadomości mas białoruskich i liczebności inteligencji białoruskiej. Białorusini posiadają własne organizacje polityczne i społeczne rozmaitych kierunków, prasę i wydawnictwa książkowe, wreszcie dwa gimnazja białoruskie z językiem wykładowym białoruskim i trochę szkół powszechnych. Naturalnie, w porównaniu z tern, czem byli Białorusini pod panowaniem caratu przed wielką wojną, ich położenie obecne jest o całe niebo

L. Wasileivski.

Uzupełnienie artykułu niniejszego znaleźć można w pracach następujących: L. W a-s i 1 e w s k i : Litwa i Białoruś. Przeszłość. Teraźniejszość. Tendencje rozwojowe. Kraków 1912. L. Wasilewski: Litwa i Białoruś. Zarys hist.-polit, stosunków narodowościowych. Warszawa 1925.

BIBLJA. Biblja jest to zbiór ksiąg świętych, uznanych przez Kościół za natchnione. Wyraz ten pochodzi od greckiego ßißXog (biblos) albo ßißXiov (biblion), co znaczy „księga“.

Podział.

Biblja zawiera 73 księgi. Opisują one historję dwóch przymierzy zawartych między Bogiem a ludzkością. Pierwsze przymierze zostało zawarte z narodem izraelskim za pośrednictwem patrjar-chów i Mojżesza. Do tego przymierza odnoszą się księgi Starego Testament u, których jest 46. Drugie przymierze zostało zawarte przez Boga z narodem chrześcijańskim za pośrednictwem Jezusa Chrystusa. O tern przymierzu mówią księgi Nowego Testament u, których jest 27. Wszystkie te księgi powstały w różnych czasach i w różnych miejscach, były tworem najrozmaitszych pisarzy o różnym poziomie. umysłowym i niejednakowym stopniu kultury i umysłowości, należących do różnych narodowości. Najstarsze z tych ksiąg swojem powstaniem sięgają XV wieku przed Chr., a ostatnie z nich powstały w 1 wieku naszej ery, podając historję względnie niedawną, odnoszącą się do powstania i początkowych dziejów chrześcijaństwa.

Jedność.

A jednak pomimo tak wielkich i licznych różnic wszystkie te księgi stanowią jedną przedziwną całość, jakby jedną księgę, bo są przeniknięte jedną główną myślą, jedną ideą, którą stopniowo rozwijają, i w ten sposób wzajemnie się uzupełniają. Tą myślą jedyną, tą przewodnią ideą, która czyni z nich jedną Biblję, jest idea mesjańska odkupienia rodzaju ludzkiego przez Mesjasza. Osoba więc Jezusa Chrystusa jako Mesjasza-Odkupiciela, już w samem zaraniu ludzkości obiecanego przez Boga, zapowiadanego potem stale przez proroków i zesłanego wreszcie na ziemię w oznaczonym czasie — oto treść istotna całej Biblji, tych świętych i przez samego Boga natchnionych ksiąg, od samego zarania dziejów aż po dzień dzisiejszy będących własnością całej ludzkości. Niema na świecie księgi dostojniejszej i ważniejszej.

Ze względu na to dostojeństwo i wagę jest rzeczą niezmiernie doniosłą dokładne zdanie sobie sprawy z tego, które księgi Biblji są księgami kanonicznemi, t. j. urzędowo przez Kościół uznanemi za natchnione przez Boga.

Wyraz kanon jest pochodzenia greckiego i oznacza dosłownie trzcinę, pręt lub linję prostą do mierzenia. W prze-nośnem znaczeniu jest to reguła, przepis, norma. Zczasem więc kanonem za-’ częto nazywać spis ważnych rzeczy lub osób urzędowych, czyli katalog, który miał być stałą normą i prawem ogól-nem.. Kanon więc ksiąg świętych jest to zbiór, czyli katalog urzędowy, ksiąg uznanych przez Kościół za natchnione, a więc stanowiących normę nieomylną wiary i moralności. Takie książki nazywają się kanonicznemi, bo zostały zaliczone do katalogu urzędowego ksiąg natchnionych.

Kanon Starego Testamentu.

Nie wiemy, jakie kryterjum kano-niczności ksiąg świętych mieli Żydzi. Możemy jednak zgóry przypuścić, że Bóg objawiał fakt natchnienia każdej księgi ludziom specjalnie wybranym i obdarzonym stałą i nieomylną władzą nauczania religji objawionej. Takimi ludźmi byli prorocy, którzy sami byli często natchnieni do pisania ksiąg lub też nieomylnie stwierdzali fakt natchnienia innych ksiąg.

Dwa były kanony żydowskie Starego Testamentu : palestyński i aleksandryjski.

Kanon Nowego Testamentu.

Najważniejsze jednak znaczenie ma dla nas historja kanonu Nowego Testamentu. Niestety, początkowy okres tworzenia się tego kanonu jest ciemny i mało nam znany wskutek braku dostatecznie pewnych i jasnych dokumentów. Jest to zresztą poniekąd zrozumiałe i usprawiedliwione. Chrystus bowiem nietylko sam głosił ustnie Ewangelję, ale w ten sam sposób polecił ją także głosić swoim uczniom. To też Chrystus ani sam nie spisał swojej nauki, ani też nie kazał jej spisywać Apostołom, bo nieómylne nauczanie ustne miało być głównym i zwykłym środkiem do jej rozszerzania po całym świecie. Ewangelja wielu już liczyła wyznawców, wiele powstało gmin, czyli kościołów, chrześcijańskich, kiedy jeszcze żaden z Apostołów nic nie napisał. Jednakże Chrystus nie zakazał Apostołom obok ustnego nauczania posługiwać się także pismem, zwłaszcza w wypadkach szczególnych, gdy nie mogli osobiście przybyć do swych wiernych, by ich ostrzec przed grożą-cemi im błędami i niebezpieczeństwami oraz pogłębić ich wiarę lub też spełnić jakiś inny pasterski obowiązek. I rzeczywiście, według świadectwa samych ksiąg świętych oraz tradycji starochrześcijańskiej Apostołowie obok nauczania ustnego posługiwali się także pismem, o ile to uważali za konieczne lub pożyteczne. To też prawie wszystkie księgi Nowego Testamentu powstały przygodnie tylko i były pisane przez samych Apostołów lub ich uczniów na prośbę pewnych gmin chrześcijańskich lub pojedyńczych osób, do których też były bezpośrednio skierowane i pozostawały przez pewien czas w ich posiadaniu. W jakiż więc sposób powstał kanon, czyli zbiór, tych ksiąg? Otóż działo się to powoli i stopniowo przez wzajemne udzielanie sobie pism apostolskich, będących w posiadaniu poszczególnych gmin lub osób. Zależnie więc od mniej lub więcej dogodnej komunikacji między pojedyńczemi gminami chrzęści jańskiemi prędzej lub później wzajemnie sobie udzielano pism otrzymanych od Apostołów, przepisywano je i przechowywano, rozsyłając następnie do innych pobliskich kościołów. Pisma te, jako zawierające streszczenie lub wyjaśnienie tego, czego Apostołowie ustnie nauczali o życiu, nauce i działalności Jezusa Chrystusa, odrązu zyskały u wiernych wielką powagę i uznanie jako autentyczne źródła słowa Bożego i były odczytywane od początku na zebraniach liturgicznych narówmi z pismami Starego Zakonu.

Narówni z ewangeljami stawiano też listy apostolskie. Pisma te po odczytaniu przez gminę, do której były skierowane, komunikowano innym, sąsiednim gminom, czyto na prośbę tych gmin, czy też na wyraźny rozkaz Apostołów. Były też listy, które zgóry były przeznaczone dla kilku kościołów lub nawet do obiegu po wszystkich kościołach. Ale i te pisma, które były skierowane do jednej tylko gminy lub nawet osoby, zawierały zwykle rzeczy, które mogły stosować się do ogółu wiernych. Nie ulega więc wątpliwości, że pisma te były nietylko czytane, ale także przepisywane we wszystkich kościołach; odpisy ich z czcią przechowywano, by można było i na przyszłość czerpać z nich naukę. W ten sposób powstawały w różnych kościołach pewne zbiory częściowe pism apostolskich : ewangelij i listów jeszcze za życia samych Apostołów. Przy końcu I wieku wszystkie księgi należące dzisiaj do Nowego Testamentu już istniały, ale niewszystkie odrazu weszły do zbioru, czyli kanonu. Z pism ojców apostolskich widać, że na początku II wieku, a nawet w końcu I wieku, znany był w całym kościele zbiór ksiąg świętych Nowego Testamentu, do którego należały cztery ewangelje, Dzieje apostolskie i 13 listów św. Pawła. Dopiero jednak z końcem IV wieku został kanon Nowego Testamentu prawie całkowicie ustalony.

Prawie pewną jest rzeczą, że niektóre księgi zarówno Starego, jak i Nowego Testamentu, nie weszły do kanonu i przedwcześnie zaginęły.

Apokryfy.

Obok ksiąg kanonicznych Starego i Nowego Testamentu istnieją t. z w. apokryfy, czyli takie księgi, które kiedyś usiłowano wprowadzić do kanonu i które nawet przez pewien czas w niektórych kościołach były czytane publicznie. Najstarsze z nich sięgają

II wieku przed Chr., a najnowsze V wieku po Chr. Jedne z nich ze względu na treść należą do Starego Testamentu, a inne do Nowego. Miały one na celu uzupełnienie luk odczuwanych w opowiadaniu Biblji, stąd liczba ich była wielka. Wiele ich zginęło, ale znaczna ich liczba jeszcze zachowała się dotąd. Mają one czasem poważne znaczenie historyczne i doktrynalne, bo podają informacje nieznane skądinąd lub potwierdzają szczegóły historyczne oraz dają nam poznać nurtujące w społeczeństwie ówczesnem prądy religijno-moralne i polityczno-społeczne, które rzucają wiele światła na ogólne tło historyczne początków chrześcijaństwa.

Mniejsze pod tym względem znaczenie mają apokryfy Nowego Testamentu, które są również bardzo liczne. Niektóre z nich stały się bardzo popularne i wywarły duży wpływ na późniejszą literaturę i sztukę, zwłaszcza ewangelje apokryficzne. W tych apokryfach ma swoje źródło wiele bardzo popularnych legend o życiu Pana Jezusa, zwłaszcza z czasów Jego dzieciństwa, lub Matki Boskiej. Naogół mają one charakter opowiadań legendarnych i baśni romantycznych, pełnych cudownych, a zarazem naiwnych wydarzeń.

Tekst pierwotny Biblji.

Księgi święte zostały pierwotnie napisane w trzech językach : w hebrajskim, aramejskim (t. j. w języku ludów semickich zamieszkujących północny wschód Palestyny) i greckim. W hebrajskim języku został napisany cały Stary Testament z wyjątkiem części ksiąg Daniela i Ezdrasza, napisanych po aramejsku, oraz księgi Mądrości i drugiej księgi Machabej-skiej, napisanych po grecku. Cały Nowy Testament został napisany po grecku z wyjątkiem ewangelji Mateusza, która była napisana po aramejsku.

Oryginały jednak ksiąg Starego Testamentu pisanych po hebrajsku i aramejsku od niepamiętnych czasów zaginęły. Mamy tylko odpisy, czyli kodeksy, i to już bardzo późne. Kilka zaledwie najdawniejszych sięga IX i X wieku po Chr., większość zaś powstała po XII wieku. Także pierwotny tekst aramejski ewangelji św. Mateusza również zupełnie zaginął, tak że do nas doszedł tylko jej przekład grecki.

Oczywiście, że tekst hebrajski ksiąg Starego Testamentu, jaki do nas doszedł, uległ w ciągu tylu wieków wielu zmianom, ale na podstawie porównania pozostałych kodeksów między sobą oraz ze starożytnemi przekładami można z całą stanowczością twierdzić, że zmiany te nie są istotne i nie dotyczą zasadniczej treści ksiąg. Stało się to głównie dlatego, że już w II wieku po Chr. uczeni żydowscy uzgodnili ostatecznie i ustalili tekst ksiąg świętych, obecnie uważany za zgodny z tekstem pierwotnym pomimo licznych zmian. Usunięcie jednak możliwie najdokładniejsze nawet najmniejszych zmian w tekście i przywrócenie go do stanu pierwotnego jest bardzo pożądane i to jest przedmiotem długich i mozolnych badań krytyki tekst u a 1 n e j.

Również oryginały, czyli autografy, ksiąg Nowego Testamentu pisanych po grecku wcześnie zaginęły, gdyż były pisane na papirusie, mat.erjale nietrwałym, a także z pewnością były często i powszechnie używane oraz niezbyt starannie, nieraz wskutek prześladowań, w ukryciu przechowywane. Robiono od początku liczne odpisy dla kościelnego i prywatnego użytku najpierw na papirusie, a potem na pergaminie. Nic też dziwnego, że przy czę-stem odpisywaniu wkradały się liczne błędy do tekstu i powstawały zczasem coraz większe różnice w porównaniu z oryginałami. Już przy końcu II wieku pisarze kościelni musieli się odwoływać do starych i autentycznych odpisów, gdy chcieli dokładnie tekst święty przytoczyć. To też, już od III wieku począwszy, starano się tekst grecki ksiąg Nowego Testamentu poprawić i jak najbardziej zbliżyć do tekstu pierwotnego. Dzięki różnym pracom krytycznym tekst grecki Nowego Testamentu został prawie całkowicie ustalony i dalsze znaczniejsze zmiany uniemożliwione, począwszy już od IV w. Posiadamy bowiem z tego czasu dwa najcenniejsze kodeksy, t. z. u n c j a ł y : Watykański i Synaicki, które zawierają wszystkie księgi zarówno Starego Testamentu w przekładzie greckim, jak i Nowego Testamentu w oryginalnym tekście greckim. Tekst więc, który obecnie posiadamy, pomimo licznych, ale małoznaczących różnic zasadniczo nie różni się wcale od pierwotnego tekstu autografów, które wyszły z rąk Apostołów.

Przekłady Biblji.

O historji przekładów Biblji napi-saćby można całą wielką księgę. Niema prawie takiego chrześcijańskiego narodu na świecie, któryby nie miał własnego przekładu Biblji. Tłumaczyli ją katolicy i protestanci, kładąc w tę zbożną pracę cały żar swego uczucia religijnego. W Polsce istniały różne przekłady średniowieczne, oczywiście niedokładne ' jeszcze i nieudolne. Dopiero wiek XVI ze swemi wzmożonemi walkami religijnemi przynosi znaczne ożywienie na tern polu. Mnożą się wówczas liczne przekłady protestanckie, z których najsławniejszy jest przekład arjański (—» Ar jamie), t. zw. Biblja nie-świeska (1572). W r. 1561 przekłada Bi-blję na język polski ksiądz katolicki Jan ze Lwowa, zwany L e o p o 1 i t ą , posługując się w dużej mierze przekładami

średniowiecznemi. (Tabl. 81). W r. 1599 pojawia się nowy przekład Biblji z pod pióra jezuity ks. J a k ó b a Wujka. Ten ostatni przekład, uznany przez kościół za jedyny autoryzowany przekład polski, trwa w kościele katolickim do dzisiaj.

Biblja w życiu narodów.

Od czasów, kiedy literacka myśl krytyczna zaczęła się wyzwalać z pęt klasycyzmu, t. zn. przestała uważać arcydzieła starożytnej literatury greckiej i rzymskiej za jedyne prawzory prawdziwego piękna, zaczęto odczuwać i rozumieć artystyczną wielkość i poetycką potęgę ksiąg Biblji. Styl tych ksiąg, lśniący różnobarwnością wyrazu, rozmaitość i bogactwo wątków i motywów, wreszcie wzniosłość myśli i potęga uczuć — stały się źródłem natchnienia i podnietą twórczą dla największych artystów świata. Motywy biblijne dostarczyły zarówno malarzom, jak i rzeźbiarzom, wielu tematów do pracy twórczej ; wystarczy wymienić choćby dzieło tak wspaniałe i imponujące, jak rzeźbę Michała Anioła przedstawiającą Mojżesza. Pasję Chrystusa wedle ewangelji św. Mateusza wcielił w tony J. S. Bach w swojem nieśmiertelnem dziele muzycznem. Najwięksi poeci świata rozżarzali swą fantazję poetycką od płomienia Pisma świętego, naśladując jego styl, przetwarzając motywy biblijne i przedstawiając w swych dziełach poetycznych życie i działanie głównych bohaterów Pisma św., a przedewszystkiem Chrystusa Pana. Największe arcydzieła literatury wszechświatowej, a więc Dantego „Boska Komedja“, Miltona „Raj Utracony“ i „Faust“ Goethego wykazują potężny wpływ Biblji. Najwięksi polscy poeci tworzyli pod urokiem stylu biblijnego i zatapiali się w lekturze Biblji. Wpływ stylu

X. F. Uoslaniec.

tego wykazuje zarówno twórczość K o-chan owakiego, który sam dokonał przekładu Psalmów, jak i twórczość trzech naszych wieszczów, przede-wszystkiem jednak Mickiewicza, którego wczucie się w ducha i styl Bi-blji podziwiamy w Księgach Pielgrzym-stwa i Narodu Polskiego. W życiu wszystkich narodów na różnych stopniach kultury wyrasta Biblja do znaczenia księgi nad księgami i dzieła, które w chwilach najcięższych doznań i przejść zarówno jednostkowych, jak i narodowych, staje się źródłem pociechy i ostoją wiary.

Najlepszem polskiem wydaniem nauko-wem Biblji jest: Pismo Święte w tłumaczeniu ks. Jakóba Wujka opracowane przez profesorów... uniwersytetów w Polsce, Poznań 1925 i nast. ; warto też zapoznać się z pracą ks. W ł. Szczepańskiego: Cztery Ewangelje. Wstęp, nowy przekład i komentarz, Kraków 1917.

BIBLIOFILSTWO. Jednym z objawów wrodzonego człowiekowi dążenia do piękna oraz potrzeby doznawania wrażeń podniosłych i estetycznych jest zamiłowanie do pięknych książek. Co to jest piękna książka? Każdy odczuwa to inaczej. Skala miłośnictwa książek jest równie rozległa, jak różnorodne są potrzeby i upodobania duchowe jednostek.

średniowieczne księgi rękopiśmienne.

Piękną może być książka nietylko przez treść i formę słowną (w poezji czy w prozie), lecz również dzięki swej formie materjalnej, zewnętrznej, czyli t. zw. szacie wydawniczej. Wykonanie ksiąg rękopiśmiennych osiągnęło w średniowieczu wysoki poziom artystyczny dzięki wartościom estetycznym samego pisma i ilustracyj, dzięki oprawom, tłoczonym kunsztownie w skórze lub wyrabianym w metalu, zdobionym nieraz drogiemi kamieniami. To też wynalazcy i pierwsi pionierzy drukarstwa starali się naśladować rękopisy w kroju pisma, w obfitych ozdobach i ilustracjach drzeworytowych, w doborze gatunku pergaminu czy papieru. Najznakomitsi artyści epoki rysowali wzory pisma, komponowali układ tytułów i kolumn, projektowali inicjały i ozdoby.

Upadek pięknej książki w XIX w.

W miarę postępu drukarstwa i rozrostu produkcji wydawniczej staje się książka artykułem coraz bardziej masowym, wytwarzanym pośpiesznie, w wielkiej liczbie egzemplarzy, Zatraca stopniowo charakter indywidualny, stając się przedmiotem codziennego użytku, podręcznikiem, informatorem albo „czemś do przeczytania“, odrzucanem w kąt po przejrzeniu. Ilustracje, wykonywane sposobem fotochemigraficznym, bez czynnego udziału artysty, są martwe i bez wyrazu. W drugiej połowie XIX wieku mechanizacja zabija wartości estetyczne drukarstwa.

Odrodzenie pięknej książki.

I wtedy właśnie pojawia się reakcja. Angielscy myśliciele i artyści: Ru-skin i Morris podejmują hasło odrodzenia rzemiosła średniowiecznego w przeciwstawieniu do mechanizacji, pogrążającej naszą epokę w otchłań brzydoty. Powstaje t. zw. sztuka stosowana, której celem jest nadanie piętna artyzmu wszystkiemu, co nas otacza w życiu codziennem, a więc i książce. Ruch ten rozwija się w dwóch kierunkach: dąży najpierw do podniesienia poziomu wszelkich wytworów grafiki, następnie zaś stara się wyprodukować książkę piękną, wytworną, t. zw. b i b 1 j o f i 1 s k ą. W Polsce dokonywa się to odrodzenie sztuki drukarskiej szczególnie za sprawą grupy artystów krakowskich, ze Stanisławem Wyspiańskim na czele ; na

ko we j.

gruncie warszawskim wzory pięknej książki nowoczesnej stwarza Zenon Przesmycki (M i r i a m), wydawca czasopisma „Chimera“. (Tabl. 82).

Co to jest książka bibljofilska?

Książka bibljofilska składana jest zawsze ręcznie (nie na maszynie) czcionkami skomponowanemi przez artystę i odpowiednio dobranemi do charakteru dzieła. Układ drukarski całej książki jest starannie zharmonizowany dla osiągnięcia estetycznego działania czarnych plam na białem tle papieru. Ilustracje w książce bibliofilskiej wykonywane są jedną z t. zw. technik szlachetnych (drzeworyty, sztychy, litograf ja, akwaforty), wymagających bezpośredniego udziału artysty. Papier takiej książki musi być trwały, dobry, zastosowany do danej techniki i przyjmujący we właściwy sposób farbę drukarską, oprawa ręczna, utrzymana i skomponowana w stylu odpowiednim do całości. Książka bibljofilska stara się więc o osiągnięcie możliwie najwyższego stopnia estetycznego współdziałania formy wydawniczej z treścią.

Towarzystwa bibliofilskie.

Zainteresowanie piękną książką szerzy się coraz żywiej. Powstają wszędzie specjalne towarzystwa, mające na celu krzewienie zamiłowania do pięknej książki, które wydają druki wytworne w ograniczonej liczbie egzemplarzy dla swoich członków albo też w większych nakładach do szerszego rozpowszechnienia. Towarzystwa te urządzają również t. zw. aukcje, t. j. rozprzedaż drogą licytacji publicznej, współzawodnicząc w tym względzie z przedsiębiorstwami handlowemi zawodowych księgarzy-antykwarjuszów. Towarzystwa te wydają też katalogi antykwarskie druków, rękopisów i rycin wystawianych na sprzedaż, z wymienieniem cen, które stanowią podstawę do określenia ich wartości ryn-

J. Muszkowski.

O pięknej książce i o bibljofilstwie pisano i pisze się wiele prac drobniejszych; do większych należy : S t. Lam: Książka wytworna. Rzecz o estetyce druku. Warszawa 1922. Literatura bieżąca w Przeglądzie Bibljotecznym (—» Bibljografja).

BIBLJOGRAFJA. Kiedy nauczyciel w szkole, zadając temat wypracowania, wymienia tytuły kilku lub kilkunastu książek, w których można znaleźć potrzebny materjał, uczniowie zaś notują ten spis — sporządzają, sami o tern często nie wiedząc, bibljografję danego przedmiotu w najprostszej i najkrótszej formie. Do tak skromnego celu, jakim jest napisanie wypracowania szkolnego, wystarczy niewiele najważniejszych dzieł. Gdyby jednak chodziło o samodzielną rozprawę naukową, trzeba byłoby zaznajomić się z zupełną, całkowitą literaturą przedmiotu, i to nawet we wszystkich dostępnych lub przynajmniej najbardziej rozpowszechnionych językach. W dzisiejszej bowiem organizacji nauki każdy, kto pracuje nad jakiemkolwiek zagadnieniem, obowiązany jest znać to wszystko, co zostało napisane poprzednio w danym przedmiocie. Dlatego też bibljograf ja jest niezbędnem narzędziem pracy naukowej we wszystkich jej działach.

Od starożytności do czasów dzisiejszych.

Bibljografja powstała równocześnie z początkami piśmiennictwa w starożytności klasycznej (dotyczyła wtedy oczywiście ksiąg rękopiśmiennych) i obejmowała wszelkie sposoby pisania o książkach, a więc sprawozdania krytyczne, oceny, recenzje i t. p. W czasach nowszych zadania jej ograniczają się do opisywania książek pod względem zewnętrznym: do podania autora, tytułu, miejsca i roku wydania, wydawcy i drukarza, formatu, liczby stronic i ilustracyj i t. p., gdy badanie strony wewnętrznej, t. j. treści, wartości naukowej czy literackiej, formy pisarskiej i t. d. pozostawia się innym umiejętnościom lub gałęziom wiedzy.

Opisy książek.

Ażeby wykonać zestawienie bibljo-graficzne, trzeba 1) zgromadzić mate-rjał i 2) uporządkować go i ułożyć tak, by każdy mógł z niego korzystać w sposób jak najbardziej dogodny i jak najszybszy. Mater jąłem bibljo-grafji są więc krótkie opisy książek, z których każdy jest zanotowany na osobnej kartce sztywnego papieru (najczęściej używane są kartki w formacie t. zw. międzynarodowym, t. j. 125 X 75 mm), a to w tym celu, ażeby można je było układać w dowolny sposób, zależnie od potrzeb bibljografji i systemu korzystania z niej. Opisy te posiadają wartość naukową tylko w tym razie, gdy są dokonywane w sposób bardzo dokładny i ścisły, na podstawie samych książek, nie zaś z drugiej ręki, według tytułów zanotowanych w katalogu czy innem dziele bibljograficznem.

Ęóżne rodzaje bibljografji.

Stosownie do charakteru i zakresu dzieł, których tytuły objęte są spisem bibljograficznym, rozróżniamy następujące rodzaje bibljografji :

1. Powszechne bibljogra-fje międzynarodowe, dążące do zgromadzenia całokształtu produkcji wydawniczej wszystkich czasów i ludów należących do kręgu kultury europejskiej, przynajmniej w odniesieniu do najbardziej wartościowych i najcenniejszych dzieł. Pierwszą próbą takiej bibljografji jest Biblioiheca Universal'*is Konrada Gesnera (Zürich 1545—55). Opracowywanie tego typu wykazów staje się jednak coraz bardziej utrudnione i prawie niemożliwe w czasach dzisiejszych wobec olbrzymiego rozrostu piśmiennictwa. Wprawdzie Międzynarodowy Instytut Bibljo-graficzny w Brukseli, istniejący od 1893 r., zgromadził przeszło 14 miljo-nów tytułów na kartkach, ale i ta liczba stanowi zaledwie cząstkę całkowitej liczby produkcji międzynarodowej ; to też źródłem bibljografji powszechnej stają się obecnie

2.    katalogi bibljotek narodowych ogłaszane drukiem przez największe z nich, obejmujące dzieła we wszystkich językach, otrzymywane lub zakupywane do zbiorów.

3.    Bibljografje narodowe, obejmujące całkowity wykaz druków wyprodukowanych przez jeden naród lub państwo w pewnym okresie czasu. Przeważająca większość narodów posiada tylko ułamkowe dzieła tego rodzaju, natomiast Polska może się poszczycić znakomitą pracą wielkiego uczonego i bibljotekarza (najpierw w Bibljotece Głównej w Warszawie, a potem w Bibljotece Jagiellońskiej), Karola Estreichera (1827 do 1908) p. t. „Bibljografja polska“, która w 32 tomach, ogłoszonych dotychczas (1870—1930), częściowo przez syna Stanisława, obejmuje całkowity niemal spis druków wydanych w języku polskim w kraju i zagranicą, druków w językach obcych, opublikowanych na obszarze ziem polskich, oraz druków zagranicznych Polski dotyczących, od powstania drukarstwa w Polsce w XV wieku aż po rok 1900. Za czasów niewoli przedsięwzięcia takie musiały powstawać siłami jednostek lub instytu-cyj społecznych (dzieło Estreichera wydane jest przez Polską Akademję Umiejętności), obecnie rejestrację całkowitej produkcji wydawniczej Rze-

tecznego.

Bibljoteka prywatna.

Pierwsze księgozbiory dzieci i młodzieży tworzą się zwykle z darów, do których przybywają z biegiem czasu książki szkolne. Starsza młodzież, pragnąca uzupełnić i pogłębić wiadomości wynoszone ze szkoły lub wybiegająca myślą czy zamiłowaniami poza ramy programów szkolnych, zaczyna już wcześnie kupować książki za własne pieniądze, oszczędzone nieraz na łako-

czypospolitej prowadzi państwowa Bibljoteka Narodowa pod postacią „Urzędowego Wykazu Druków Nieperjodycz-nych“ oraz (osobno) „Czasopism“ i wreszcie „Poloników zagranicznych“. Materjały tego wykazu stanowią podstawę do statystyki druków; statystyka taka jest prowadzona we wszystkich krajach kulturalnych i daje możność poznawania ilościowego stanu piśmiennictwa różnych państw i narodów jako wyrazu ich ruchu umysłowego.

4. Bibljografje specjalne, poświęcone poszczególnym działom piśmiennictwa, gałęziom wiedzy lub działalności praktycznej, są najbardziej rozpowszechnionym typem podręczników bibljograficznych, niezbędnych przy każdej pracy umysłowej. Dla przykładu wymienimy dwie ważne prace polskie tego rodzaju, mianowicie :

L.    Finkel i H. Sawczyński: „Bibljografja historji polskiej“ (Lwów 1891—1914; nowe uzupełnione wydanie wychodzi zeszytami od 1931 r.) ; (t. Korbut: „Literatura polska od początków do powstania styczniowego“ (II wyd. Warszawa 1932). Istnieje znaczna liczba bibljografij polskich we wszystkich działach ; spis ich można znaleźć w książce p. t. „Bibljografja bibljografji polskiej“, opracowanej przez W. Ilahna (Lwów 1921). Kontynuację stanowi „Bibljografja bibljografji, bibljotekarstwa i bibljofilstwa“, prowadzona najpierw przez Wł. T. Wisłockiego, następnie zaś przez

M.    Mazan kównę-Friedberg o-w ą jako dodatek do Przeglądu Bibljo-

J. Muszkowski.

Wymienię jeszcze dwie prace, poświęcone teorji i dziejom bibljografji: M. Ruli-k o w s k i : Zakres i zadania księgoznaw-stwa, Warszawa 1917; St. Wierczyń-s k i : Bibljografja, jej istota, przedmiot i początki, Lwów 1923.

BIBLJOTEKA. (Tabl. 83—85). Nie-każdy zbiór książek zasługuje na miano bibljoteki. Nie jest bibljoteką stos książek porzuconych bezładnie lub nawet umieszczonych byle jak na półkach czy w szafie, np. w taki sposób, że jedne odwrócone są grzbietami nazewnątrz, inne do wnętrza albo dogóry nogami, że poszczególne tomy jednego dzieła znajdują się w różnych miejscach i t. p. Nie jest też bibljoteką magazyn księgarski, w którym wprawdzie książki są uporządkowane, jednak nie w celu bezpośredniego użytkowania przez czytelników, ale na sprzedaż (przechowuje się też tam zwykle dzieła w większych ilościach, nie w pojedyńczych egzemplarzach). Wynika stąd, że bibljoteka jest to uporządkowany zbiór książek drukowanych albo rękopiśmiennych, zgromadzonych do celów bezpośredniego użytkowania. Nazwę tę stosujemy nadto na oznaczenie pomieszczenia, w którem przechowuje się książki (a więc całego gmachu lub jego części), a wreszcie serji wydawnictw objętych wspólnym tytułem, chociażby treść poszczególnych tomów była bardzo rozmaita, np. „Bibljoteka Iskier“ (dla młodzieży) i in. Pierwsze znaczenie słowa „bibljoteka“, które jest pochodzenia greckiego, oddaje wyraz polski : „księgozbiór“, a w ostatnich czasach przyjęło się też słowo: „książnica“, używane we wszystkich trzech znaczeniach.

ciach, widowiskach, sportach i t. p. Doświadczenie wykazuje, że najwięcej wydaje na książki młodzież najuboższa, wyrzekając się dla nich już nie przyjemności, lecz istotnych potrzeb.

Bibljoteka prywatna, zapoczątkowana w młodym wieku i starannie utrzymywana, rośnie razem ze swoim właścicielem. Przybywają książki coraz trudniejsze, o coraz wyższym poziomie, gdy łatwiejsze zanikają same przez się, rozpożyczane i „zaczytywane“ przez rodzeństwo i znajomych. Wreszcie przychodzi okres specjalizacji zawodowej i wtedy bibljoteka powinna zdobyć sobie wyraźne oblicze. Bibljoteki prywatne składają się przeważnie z dwóch działów: z księgozbioru specjalnego, którego celem jest służenie do doskonalenia się w obranym zawodzie, oraz z książek różnej treści.

Bibljoteki publiczne.

Tworzenie bibljotek publicznych jest oczywiście zadaniem daleko bardziej złożonem. Niemal wszystkie narody kulturalne posiadają wielkie bibljoteki narodowe, które zbierają od wieków możliwie kompletne piśmiennictwo własnego kraju oraz najwybitniejsze dzieła w językach obcych, najpierw starożytnych, jak grecki i łacina (która była, jak wiadomo, do XVI w. językiem całego świata kulturalnego), a następnie najbardziej rozpowszechnionych nowszych. Najstarsza i najbogatsza z nich wszystkich to Bibljoteka Narodowa w Paryżu (Bibliothèque Nationale), posiadająca 4*/₂ miljona tomów; tuż za nią idą: British Museum w Londynie i Pruska Bibljoteka Państwowa w Berlinie, z liczbą przeszło trzech miljonów tomów! Z wielkięh bibljotek polskich najstarsza jest Bibljoteka Jagiellońska w Krakowie, założona w XV wieku przy tamtejszym uniwer-sytecie. Bibljoteka ta posiada obecnie przeszło pół miljona książek, nie licząc bogatego zbioru starych druków, t. zw. inkunabułów, które powstały w zaraniu sztuki drukarskiej (XV w.), kiedy była ona jeszcze w kolebce (incunabu-lum — łac. kolebka). Bibljoteka Jagiellońska pełniła przez długie wieki rolę bibljoteki narodowej, którą objęła od r. 1928 Bibljoteka Narodowa w Warszawie, mająca za zadanie gromadzenie piśmiennictwa polskiego w komplecie, począwszy od XIX w. W tym celu otrzymuje ona bezpłatnie po jednym egzemplarzu każdego druku wydanego na obszarze Rzeczypospolitej ; jest to t. zw. egzemplarz bi-bljoteczny (obowiązkowy). Egzemplarz taki, tylko w mniej szerokim zakresie, otrzymują również bibljoteki uniwersyteckie, których posiadamy pięć przy tyluż uniwersytetach państwowych.

Wszystkie szkoły średnie i powszechne utrzymują bibljoteki, niezawsze jednak dosyć obficie zaopatrzone w książki, i dlatego wielkie usługi oddają młodzieży bibljoteki publiez-n e (nazywane też powszechnemi lub oświatowemi), prowadzone albo przez stowarzyszenia, jak np. T-wo Macierzy Szkolnej, T-wo Szkoły Ludowej, T-wo Czytelń « Ludowych, T-wo Bibljotek Publicznych i w. in., albo też przez miasta lub gminy. Największą bibljoteką miejską w Polsce jest Bibljoteka Publiczna im. Kierbedziów w Warszawie, istniejąca już przeszło 25 lat, otwarta od rana do wieczora bez przerwy. Przygotowany jest i złożony w sejmie projekt prawa, które nakładałoby na każde miasto i na każdą gminę obowiązek założenia i utrzymywania bibljoteki z funduszów wpłacanych przez obywateli tytułem podatku. W bardzo wielu krajach europejskich i amerykańskich istnieje

ność trafienia do każdego dzieła. Porządek ustawienia książek na półkach powinien być zaznaczony zapomocą Gromadzenie i przechowywanie ksią- numerów kolejnych. Jeżeli ten sam nu-żek wymaga zupełnie innych starań mer umieścimy na kartce katalogowej, i urządzeń w zależności od tego, czy możemy bez trudu odszukać każdą chodzi o księgozbiór domowy prywat- książkę na półce. Numery wypisuje się ny, czy też o bibljotekę publiczną, albo na samej książce, na odwrocie W pierwszym przypadku należy zacho- okładki, czy na ostatniej karcie, albo wać tylko jak najściślejszy porządek też na specjalnych kartkach, nakleja-i czystość, dbając o trwałe i estetyczne nych na wewnętrznej stronie oprawy, oprawy oraz o takie rozmieszczenie noszących miano ex libris. Kartki te książek, ażeby w każdej chwili można mogą zawierać tylko nazwisko właści-było odszukać odrazu każde potrzebne cielą i miejsce na numer (t. zw. s y-dzieło. Najlepiej jest zaprowadzić od- g n a t u r ę albo znak bibljo-razu t. zw. inwentarz, t. j. zeszyt, teczny), ale bywają też bardzo w którym wpisuje się książki w miarę ozdobne, wykonane przez wybitnych ich napływania, i równocześnie tworzyć artystów-grafików na zamówienie po-katalog kartkowy. Do tego celu siadacza księgozbioru. W żadnym ra-używa się kartek ze sztywnego papieru, zie nie wolno czynić jakichkolwiek nana jlepiej w formacie 12,5 X 7,5 cm, pisów ani odbijać stempli na karcie t. zw. międzynarodowym (otrzy- tytułowej książki, gdyż ją to szpeci mać je można w Poradni Bibljotecznej i odbiera jej wartość, zwłaszcza gdy Związku Bibljotekarzy Polskich w War- chodzi o cenniejsze wydawnictwa. Je-szawie lub w składach przyborów biu- żeli chce się zachować w całości swoją rowych). Na każdej kartce zapisuje się bibljotekę, dobrze jest zaprowadzić

takie prawo już oddawna (w Anglji tylko jedną książkę, notując kolejno: już blisko sto lat) i przyczyniło się nazwisko i imię autora, dokładny tytani bardzo do rozwoju oświaty i kul- tuł, miejsce i rok wydania, format tury. W Stanach Zjednoczonych A. P. i liczbę stronic, wzgl. ilustracyj. Na-liczba bibljotek prowadzonych wzoro- stępnie układa się kartki alfabetycznie wo jest olbrzymia, a bibljotekarzy, według nazwisk autorów w pudełku zorganizowanych w tamtejszym związ- odpowiedniej wielkości, co daje moż-ku zawodowym, jest około 15.000.

Inwentarze i katalogi.

Im

f---75* —

LI

125% - ---------1

Ryc. 106. Sprzęt biblioteczny : kartoteka — kartka inwentarza — katalog działowy.

odrazu księgę wypożyczeń, w której każdy stwierdza własnym podpisem otrzymanie czegoś do przeczytania.

Zastosowanie wszystkich zasad powyższych, pożądane w księgozbiorze prywatnym, jest obowiązkowe w bi-bljotece publicznej, tylko staje się ono tam o wiele bardziej złożone i trudniejsze. Inwentarz daje wykaz zawartości bibljoteki, za której zachowanie odpowiedzialny jest jej kierownik. Katalog kartkowy przybiera tutaj różne formy, mające na celu jak najdalej idące ułatwienie czytelnikom zorjen-towania się w zasobach bibljoteki i trafienie do poszukiwanych dzieł. Istnieją więc katalogi ogólne alfabetyczne, pozwalające na odszukanie każdej książki według nazwiska autora, katalogi działowe (nazywane też r e a 1 n e m i lub systematyczne mi), w których zawartość bibljoteki ułożona jest według poszczególnych działów piśmiennictwa czy nauki (literatura piękna, historja, nauki przyrodnicze i t. p.), wreszcie katalogi przedmiotowe, gdzie książki są zgrupowane według poszczególnych przedmiotów.

Pomieszczenia bibljoteczne.

Zasobne bibljoteki wymagają specjalnych, odpowiednio przystosowanych pomieszczeń. Dawniej umieszczano książki w wielkich, możliwie jak najwyższych salach, obstawiając ściany szafami sięgaj ącemi aż do sufitu, a pośrodku lokowano stoły, przy których siedzieli czytelnicy. Pragnąc wydostać żądaną książkę, bibljotekarz musiał wspinać się po drabinie, nieraz na wysokość kilku metrów, przyczem dosyć często zdarzały się wypadki. Obecnie umieszcza się książki w magazynach, oddzielonych od części gmachu przeznaczonej dla czytelników i dla pracowników miejscowych. Magazyny te mają konstrukcję żelazną i składają się z niskich pięterek, wysokości 2,5 metra, ażeby na najwyższą półkę można było sięgnąć z podłogi, bez używania drabiny. Drugiem pomieszczeniem bibljoteki, wymagającem wielkiej staranności w urządzeniu i utrzymywaniu, jest czytelnia, przeznaczona dla publiczności ; powinna ona być jasna, wesoła, estetyczna. W czytelni należy umieścić na otwartych półkach, dostępnych dla wszystkich, najważniejsze słowniki, encyklo-pedje, dzieła informacyjne, mogące przydać się podczas lektury i studjów.

Rola i zadania bibliotekarza.

Tutaj wkraczamy już w trzeci dział pracy bibljotecznej, którym jest udostępnianie zbiorów. Służą mu przede-wszystkiem wszystkie rodzaje katalogów, o których była mowa powyżej, ale nie zdołają one zastąpić bezpośredniego działania bibljotekarza. Zadaniem jego jest pełnienie roli życzliwego informatora i doradcy, oględnego przewodnika, który jednak powinien wystrzegać się narzucania czegokolwiek czytelnikom, gdyż może ich tern zrazić, tak że albo przeniosą się do innej bibljoteki, albo będą zwracali narzucone sobie, książki, nie czytając ich wcale. To też praca bibljotekarza-oświatowca, choć ciężka i napozór niewdzięczna, jest bardzo odpowiedzialna i daje wielkie zadowolenie moralne dzięki możności oddziaływania na czytelników drogą odpowiedniego doboru lektury, podnoszenia ich smaku i rozbudzania nowjrch zainteresowań.

Jak należy uczyć się bibliotekarstwa?

Bibljotekarstwo jest więc zawodem bardzo szanowanym. Oddawali mu się chętnie najwybitniejsi ludzie, jak u nas Lelewel, Mickiewicz, Żeromski i inni.

W Polsce istnieje odniedawna egzamin na stopień bibljotekarza w służbie państwowej, uczyć się zaś bibljotekarstwa można w Studjum Pracy Społeczno-Oświatowej Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie (dyplom Studjum odpowiada magisterjum uniwersytetów państwowych) oraz w Szkołach Pracownic Oświatowych w Warszawie i w Poznaniu. Oprócz tego prowadzone są kursy bibljotekarskie krótkoterminowe przez niektóre bibljoteki, instytucje społeczne i stowarzyszenia. Organizacją zawodową bibljotekarzy jest Związek Bibljotekarzy Polskich, liczący około 500 członków i należący do Międzynarodowej Federacji Związków Bibljotekarzy z siedzibą w Genewie, zrzeszającej ponad dwadzieścia orga-nizacyj zawodowych całego świata.

J. Muszkowski.

Wykaz bibljotek polskich: E. Chwale-wik: Zbiory polskie. 2-gie wyd. Warszawa 1926—27, oraz wydawnictwo Nauka Polska, t. YII (1927) i t. XII (1930). Literatura dotycząca bibljotek i bibljotekarstwa: W. Halin: Bibljografja bibljo-grafji polskiej, Lwów 1921; E. Chwale-wik: Święto książki, Warszawa 1928, oraz bieżąca w Przeglądzie Bibljotecznym, organie Związku Bibljotekarzy Polskich (Kraków, od 1927 r.).

BIEGI. Biegi, podstawa sprawności ruchowej człowieka, stanowią w dziedzinie sportu lekkoatletycznego dział najpoważniejszy dzięki współzawodnictwu, objawiającemu się tu w walce z czasem, przeciwnikiem i przestrzenią. Współczesne wyniki biegów: 10 m na sekundę i 19,21 km na godzinę sięgają niemal kresu możliwości ludzkich.

Te wspaniałe wyniki stanowić powinny zachętę dla ludzi obdarzonych wrodzonemi zdolnościami sportowemi — trzeba jednak pamiętać i o tern, że pięknemu temu sportowi oddawać się mogą tylko naprawdę powołani ; jednostki słabsze, lecz bardziej ambitne, czyniąc nadmierne wysiłki w pogoni za czołowym wynikiem, tracą często zdrowie i zabijają radość życia, jaką sport może i powinien dać.

Różne rodzaje biegów.

Rozróżniamy następujące rodzaje biegów :

1.    Biegi krótkie, stanowiące typową pracę na t. zw. dług 11 e n o-w y. Biegacz krótkodystansowy przez cały czas biegu wstrzymuje oddech i dopiero po ukończeniu wysiłku spłaca zaciągnięty w ten sposób „dług tlenowy“, wprowadzając w gwałtownym oddechu powietrze w płuca.

2.    Biegi długie, w których występuje zjawisko pracy w t. zw. równ o-wadze tlenowej, polegającej na tern, że biegacz, oddychając w czasie wysiłku, pokrywa częściowo zapotrzebowanie tlenu.

Niezaprawiony biegacz po przebyciu kilkuset metrów przeżywa pewnego rodzaju depresję; szybki, nieregularny oddech, zwiększenie uderzeń tętna i załamanie woli, płynące ze znużenia fizycznego, skłaniają go niekiedy do zaprzestania biegu. Wprawni biegacze znają ten moment przełomowy biegu i wiedzą, że po przemożeniu tych pierwszych objawów znużenia reguluje się liczba oddechów, tętno nieco spada i wówczas bez szczególnego znużenia można biec przez dłuższy czas. Powyższe zjawisko nosi nazwę drugiego oddechu.

Zasadnicza różnica pomiędzy biegiem długim, w którym najważniejszym czynnikiem powodzenia jest wytrzymałość, a biegiem krótkim, w którym chodzi przedewszystkiem o szybkość — tkwi w wymaganiach, jakie organizmowi stawiają oba te rodzaje biegów. O wyborze tego czy innego ro-

dzaju decyduje właśnie zdolność odchylenie krzywej punktu ciężkości uzyskiwania drugiego oddechu, roz- ciała. Na zwiększenie długości strzygająca o tempie i charakterze kroku, nieodzownej dla wzrostu biegu.

szybkości, wpływa również skręt mied-

Trzy zasadnicze style biegów.

Rozróżniamy trzy zasadnicze style

1. Styl odbijający.

Charakterystyczna czynność biegu dla stylu odbijającego polega na szeregu mocnych, szybko po sobie następujących odbić. Z tego względu styl ten stosuje się w czasie trwania jednego Przy rozpatrywaniu zasad biegu na oddechu na krótkiej przestrzeni, pierwszy plan wysuwa się zagadnienie W stylu tym duże znaczenie posiada szybkości, która uzależniona jest od kąt nachylenia ciała. Przy właściwem siły odbicia, długości i ilości kroków, pochyleniu tworzy ciało linję prostą, pochylenia tułowia oraz pracy ramion, nachyloną względem bieżni pod kątem Siła odbicia wzrasta zależnie od 65°, która zaczyna się od pięty nogi unoszenia kolan, co powoduje większe zakrocznej, poczem przechodzi przez

Jakkolwiek biegi wymagające pracy nicy w stronę nogi wymachowej i wy-w równowadze tlenowej są korzystniej- rzut podudzia wprzód. Szybkość waha-sze ze względu na swe działanie na or- nia ramion pozostaje w związku z ich ganizm od biegów opartych na pracy kątem zgięcia. Większy kąt zgięcia w długu tlenowym, to jednak część ramion powoduje szybkie ich wahania, młodzieży słabsza fizycznie i nerwowo, które współdziałają w utrzymaniu zdolna jedynie do krótkotrwałego wy- równowagi i odpowiedniego pochyle-siłku na pewnej przestrzeni, nie umie nia tułowia. Rozważania powyższe zdobyć się na wytrwałość, właściwą wskazują na konieczność dostosowy-biegom średnim i długim. Czynnikami, wania techniki biegów do odległości, które utrudniają odzyskanie pewnej sprawności aparatu oddechowego, są: zbyt wielka szybkość w początkowej fazie biegu, zatrudnianie niewłaści- biegów : wych grup mięśniowych w czasie pracy oraz brak wytrwałości w przezwyciężeniu pierwszego znużenia.

Od czego uzależniona jest szybkość biegu ?

•c

41-

7/77

Ryc. 107. Styl odbijający.—■ Styl zamachowy. — Styl odwijający (Nurmi).

Ir

Ryc. 108. Start.

Dobieg.

Dobieg jest zakończeniem biegu właściwego ; wymaga on znacznego wysiłku woli do wyładowania wszystkich sił potrzebnych do przerwania taśmy w najszybszym biegu. Z szeregu sposobów przejścia przez metę zasługują na uwagę : wyrzucenie ramion wgórę i wysunięcie piersi wprzód oraz skręt tuło-

całe ciało i kończy się na tylnej części głowy.

2. Styl zamachowy.

Styl ten znajduje pełne zastosowanie w biegach od 100—500 m, ponieważ kontynuowanie biegu stylem odbijającym na dłuższej przestrzeni ze względu na olbrzymi wysiłek jest niemożliwe. Położenie tułowia jest bardziej pionowe aniżeli w stylu odbijającym, wynosi bowiem 75° ; pozostaje to w związku ze znacznym wymachem podudzia nogi wykrocznej ku przodowi. Zamiast wysokiego unoszenia kolan, właściwego stylowi odbijającemu, w stylu zamachowym występuje wahadłowy ruch podudzia. Stopa nie uderza tak silnie o ziemię, lecz raczej spada na śródstopie.

3. Styl odwijający.

Styl odwijający rozwiązuje ekono-mję wysiłku w biegach średnich i długich. Styl ten jest bardzo podobny do stylu zamachowego. Na uwagę zasługuje mniejsze pochylenie tułowia, które wynosi około 80°. To bardziej pionowe położenie tułowia zapewnia osiągnięcie dłuższego kroku i opadanie stopy na całą powierzchnię, wskutek czego skłonność lotu wgórę po odbiciu zamienia się w pęd do przodu. Po opadnięciu stopy na ziemię stawy: skokowy i kolanowy uginają się, ciężar ciała przenosi się na śródstopie, po-ezem z jednoczesnem wyprostowaniem stawów następuje uniesienie pięty i odbicie wprzód. Całkowita praca ciała w czasie wysiłku powinna się odznaczać dokładnością i miękkością wykonywanych ruchów.

Start.

W biegach krótkich niejednokrotnie o wynikach decyduje start, który w biegach średnich i długich nie posiada większego znaczenia. Celem startu jest między innemi nastawienie organizmu do natychmiastowej reakcji nerwowej i mięśniowej. Szybkie ruszenie z miejsca ułatwiają dołki startowe, których głębokość powinna być równa ²/₃ stopy. Rozpoczęcie biegu przedstawia się następująco: Gdy starter zapowiada: „Na miejsca“, biegacz zajmuje dołki startowe; na zapowiedź „Gotowi“ biegacz unosi się lekko i pochyla wprzód tak, że ciężar ciała spoczywa na nodze wykrocznej i ramionach; na „Strzał“ biegacz odpycha się ramionami wgórę, a stopami wprzód i wykonywa pierwszy krok.

era oo

, 9, 10,

wia celem wcześniejszego dotknięcia taśmy.

Biegi krótkie.

Biegi krótkie w tabelach rekordów światowych dla mężczyzn obejmują następujące odległości: 100, 200, 300, 400 m, dla kobiet zaś 50, 60, 80, 100, 200 m. Klasyczny bieg krótki stanowi właściwie tylko stumetrówka; biegi dłuższe: na 200, 300 i 400 m zaliczają niektórzy już do biegów średnich. Biegi te wymagają od biegacza połączenia szybkości z wytrzymałością, dlatego też może je stosować tylko młodzież starsza, odpowiednio zaprawiona. Biegi 200- i 400-metrowe wymagają przytem umiejętności pokonywania krzywizny bieżni. Dobre wzięcie krzywizny osiąga się dzięki odpowiedniemu pochyleniu tułowia.

Biegi średnie.

Biegi średnie obejmują dla mężczyzn odległości: 500, 800, 1000, 1500 m, dla kobiet zaś wogóle nie są brane pod uwagę. Najlepsi średniodystansowcy w tych biegach muszą zdobywać się na bardzo ciężki dla organizmu wysiłek. W biegach tego typu, np. na 800 m, stosuje się zazwyczaj następującą taktykę : pierwsze 400 m dobrze zaprawiony biegacz stara się przebyć niezbyt prędko, byle tylko nie dłużej, niż w ciągu minuty; dopiero w biegu następnych 400 m zdobywa się na ostateczny wysiłek. To też czołowe wyniki w tym dziale lekkiej atletyki osiąga się tylko dzięki długoletniej i metodycznej zaprawie.

Zaprawa dla młodzieży, mająca na celu wzmocnienie organizmu i stworzenie mu jak najkorzystniejszych warunków pracy w t. zw. równowadze tlenowej, powinna objąć zamiast schematów ćwiczeń najwybitniejszych zawodników biegi krótkie, marsze terenowe i biegi leśne albo naprzełaj.

Biegi długie.

Męskie rekordy światowe w biegach długich uznawane są na następujących odległościach: 2, 3, 4, 5, 6,

15, 20, 25, 30, 35, 40 km;

2 godziny.

Dla kobiecych rekordów przewidziane są: 800 i 1000 m.

Biegi długie wymagają od organizmu maximum energji. Uprawiać je mogą tylko ci biegacze, którzy doskonale opanowali technikę właściwą zarówno biegom krótkim (precyzję i szybkość), jak i biegom średnim (wytrzymałość). Z tych też względów dostępny on jest jedynie dla młodzieży starszej i odpowiednio zaprawionej.

Szczytową próbę wytrzymałości fizycznej 'i siły woli człowieka stanowi niewątpliwie bieg maratoński, rozgrywany na odległości 42,195 km (nazwany tak na pamiątkę słynnego biegu z po₍d Maratonu do Aten z wieścią o zwycięstwie Greków nad Persami).

Taktyka biegów obejmuje znajomość własnego tempa i wykorzystanie słabych stron przeciwnika.

Najważniejsze wskazania taktyczne: biegnij przy wewnętrznej krawędzi bieżni —

nie wymijaj na krzywiźnie — trzymaj się prowadzącego — nie oglądaj się —

zwalczaj chwilowe załamania psychiczne !

Biegi rozstawne.

Zadaniem drużyny w biegu rozstawnym jest przeniesienie w najkrótszym czasie pałeczki od startu do mety. Do najważniejszych momentów biegu rozstawnego należą start i zmiana pałeczki. Dobre wykonanie zmiany pałeczki bez straty czasu jest niezmiernie trudne, zwłaszcza w krótkich biegach rozstawnych, w których zależy na rozwinięciu większej szybkości. Zmianę wy-

Ryc. 109. Zmiana pałeczki.

w kolanie, unosi się tylko do wysoko-? ści górnej ramy płotka. W chwili zawiśnięcia ciała nad płotkiem następuje szybkie przeniesienie nogi zakrocznej.

Rozróżniamy następujące odległości dla biegu przez płotki : 110, 200 i 400 m. Dla kobiet tylko 80 m.

Zasadniczo technika pokonywania 7 płotków jest dla wszystkich odległości ---jednakowa, zależnie od odległości zmienia się tylko nachylenie tułowia. Zaznaczyć należy, że w biegu na 110 m przestrzeń międzypłotkową przebywa się trzema krokami, w 200 m — 7 krokami, w 400 m — 15 krokami.

konać należy na przestrzeni 20 m ; zazwyczaj ze względów technicznych przeprowadza się ją między 15-tym a 20-tym m. Zadanie przyjmującego pałeczkę polega na wystartowaniu w odpowiedniej chwili.

Biegi przez płotki.

Biegi przez płotki — to jeden z trud-    ^ , .

niejszych rodzajów zawodnietwa lekko- C&dmey sportowcy niech przeczytają

atletycznego. Istotę tych biegów stanowi Lekka ^tlet ka> Lwów 1926 M Mierze-umiejętne pokonanie przeszkody, t. j. jewski> j. Baran i W. Humen: płotka. Przejście przez ten płotek po- Zasady nauczania lekkiej atletyki, Warsza-winno być nie skokiem, lecz poprostu dłuższym krokiem biegu. Zaatakowanie

Łjc ac

na

na

Biegi na 200 i 400 m obok wrodzonych warunków fizycznych wymagają dużej szybkości i nadzwyczajnej wyli⁷. Humen.

trzymałości.

wa 1932, oraz Statut i przepisy P. Z. L., Warszawa 1932.

//

RyC. 110. Bieg przez płotek.

BIESIADY POLSKIE. (Tabl. 86).

płotka polega na szybkiem i silnem odepchnięciu palcami stopy od ziemi Niewiele wiemy dziś o dawnych biesia-z jednoczesnem pochyleniem tułowia dach słowiańskich. Najpewniej odzna-wprzód. Nogę wykroczną, lekko zgiętą czać się one musiały surową prostotą.

W tych też czasach zaczyna się zmieniać typ i treść naszych biesiad. Najpierw z Zachodu przenika bardziej kulturalny obyczaj i pewien wykwint stołu. Pojawia się bardziej ozdobny sprzęt, cienkie — t. zw. flandryjskie — obrusy ; około dzielenia potraw krząta się kraj-czy i służba. W czasie uczty przygrywają nieraz muzykanci, a wesołkowie lub igrcy podtrzymują niezbędną wesołość. Te wykwintniejsze zwyczaje wcześniej — z natury rzeczy — przyjmują się w środowiskach dworskich i miejskich. To też za króla Kazimierza Wielkiego mieszczanin

kr akowski

Niewybrednie — lecz obficie.

Pierwszy ślad pewnego przepychu — to słynne przyjęcie cesarza Ottona III w Gnieźnie, w czasie którego król Bolesław Chrobry potrzykroć rozdarował między dostojnych gości złotą i srebrną zastawę, używaną w czasie uczty. Ale gdy mowa tu o zastawie, to chyba tylko o półmiskach, gdyż nie znano wówczas jeszcze talerzy, łyżek ani widelców, a nóż do krajania mięsiwa i chleba każdy z biesiadników ze sobą przynosił. Nader prymitywnie bowiem wygląda ten dawny stół piastowski : nadmiernie wysoki i długi (stąd ustawiany najczęściej „w podkowę“), przykrywany był lnia-nemi obrusami, które niejednokrotnie trzeba było zmieniać, gdy się w czasie ucztowania zbrudziły. Potrawy wnoszono na wielkich półmiskach metalowych łub glinianych, zależnie od zamożności domu. Wielkie połcie mięsa dzielono palcami i nożem, przyczem rozpoczynały oczywiście osoby najdostojniejsze; rolę talerzy spełniały tęgie skiby chleba, kładzione wprost na stole. Ręęe w czasie jedzenia raz wraz się brukały, tak że je trzeba było obmywać ; to też wokół stołu uwijali się wciąż pachołkowie z misami pełnemi wody i ręcznikami. W czasach późniejszych wodę tę zaprawiano roz-maitemi wonnościami. Do końca XIV w. nie słyszymy też wiele o obecności kobiet przy uroczystych biesiadach — pewnie jadały oddzielnie. Wyjątkiem były tylko osoby monarsze. Jedzenie było obfite, ale proste i nader jednostajne : udźce cielęce, baranina i wszelkie odmiany dziczyzny powtarzają się do znudzenia, gęsto przeplatane beczułkami miodu lub rodzimego, nader tęgiego piwa. Tak, bez większej odmiany będzie aż po wiek XV. Zato ilość jadła jest zdumiewająca! Tak więc, gdy w roku 1429 w. książę Witold przez siedem tygodni gościł w Łucku świetny zjazd monarchów (zjechali tam: cesarz Zygmunt Luksemburski, Władysław Jagiełło, król duński, w. książę moskiewski, książęta mazowieccy, pomorscy, mistrz zakonu krzyżackiego i t. d. wraz ze swe-mi dworami i rycerstwem), wychodziło ponoś na jeden dzień: 700 wołów i jałowic, 1400 baranów, 100 żubrów i .700 beczek miodu, prócz piwa i wina!

Między Zachodem a Wschodem.

Wierzynek olśniewa wspaniałem przyjęciem wielu znakomitych gości zagranicznych. Zmienia się też i kuchnia. T. zw. handel lewantyński, którego szlaki biegły przez ziemie polskie, nawiózł tu mnóstwo aromatycznych korzeni, które dziwnie przypadły do smaku naszym Sarmatom. Imbier, pieprz, cynamon, gałka muszkatołowa, a nadewszystko złocisty szafran — stają się nieodzowną przyprawą potraw, szczególnie sosów i tak zwanych „juch“. Napływa wówczas do Polski moda „ozdobnych“ bankietów (zwanych też później z francuska „de-boszami“); przepych i nadmierna ozdob-ność stołu łączy się z wymyślnością potraw coraz to dziwniejszych. I jak w innych dziedzinach (np. w stroju i broni) Polska staje także pod tym względem na pograniczu egzotycznego Wschodu i wpływów zachodnich. Na-

za-

loty i zachcianki wschodnie biegły wciąż z Turcji i krajów azjatyckich chodnie ustaliły się szczególnie od czasów królowej Bony, która wśród licznego swego dworu przywiozła też kucharzy, cukierników i rozmaitych włoskich „mistrzów stołu“. Uczta jej weselna w Neapolu olśniła wysłanników polskich zadziwiającą mieszaniną wymyślnych smakołyków, wielka zaś biesiada królewska na Wawelu — bogactwem stołu i niezwykle uroczystym ce-remon jąłem.

„Prze zdrowie pijmy!“

W tych czasach nie wystarcza już przy pańskim stole kilku czy kilkunastu uwijających się pachołków, ale za każdym z biesiadników staje osobny służebny, który dzieli potrawy, zmienia naczynia, podaje różaną wodę do płó-kania ust, to znów piżmową do obmycia rąk... Osobno zaś, a bez przerwy krążą pacholiki z dzbanami, bacząc pilnie, ażeby puhary nie były puste, gdyż to wielki dla domu dyshonor. Pamiętać jednak trzeba, że w dawniejszych czasach (chyba do XVIII wieku) nie piło się w Polsce trunków przed jedzeniem, lecz dopiero po pierwszem daniu, które z kilku też mogło składać się potraw. Gospodarz, stojąc, sam wypijał mały kieliszek nalewki lub wina. To było hasłem do ogólnego napełniania kielichów i do ulubionych toastów, które spełniać należało stojąco.

Przytem zaszły jeszcze inne zmiany obyczaju i przystrojenia. Gdy uczty ciągnęły się bardzo długo — czasem kilkanaście godzin — wyścielano ławy i zydle miękkiemi kobiercami i skórami. Zjawiają się pierwsze misy i talerze, najczęściej metalowe (porcelana i fajanse dopiero w XVIII wieku wejdą w modę), dla obfitości zaś sosów, juch i polewek wchodzą w stałe użycie łyżki, które początkowo goście przynoszą swoje własne wraz z nożami. Widelce pojär wiają się znacznie później jako nowość przywieziona z Francji.

Wiek złoty.

„Wiek złoty“, wiek dobrobytu i wzrastającej kultury towarzyskiej, sprzyjał — przy wrodzonej Polakom gościnności — zwyczajowi biesiad hucznych i wystawnych. Do wyjątków należy taki hetman Tarnowski, który na swym dworze wprowadził życie niemal spartańskie. Zygmunt August w młodych swych latach, gdy jako wielkorządca ojcowski mieszkał w Wilnie, wydawał na swój stół 1000 zł. p. dziennie, sumę na owe czasy olbrzymią. Słynie z gwarnych i wesołych uczt biskup krakowski Gamrat, potem Myszkowski i Padniew-ski. Bywały też na tych przyjęciach rozrywki „uczone“, gdy zaproszeni poeci recytowali swe wiersze, a ucztę przeplatały dysputy mądre i „dowcipne“. W późniejszym wieku kanclerz Jerzy Ossoliński olśniewał w Rzymie dostojników duchownych i świeckich przepychem swych biesiad, a dbał przytem, ażeby podawać tylko potrawy polskie.

Barokowy przepych.

Z tych czasów zachował się ciekawy opis bankietu, którym w Gdańsku podejmowano wjeżdżającą do Polski małżonkę Władysława IV, Marję Ludwikę Gonzagę. Zastawiono parę stołów, a główny zdobiły trzy olbrzymie piramidy cukrowe, przybrane alegorycznemi figurami. Za krzesłem królowej stanął kraj czy koronny w delji jedwrabnej szkarłatnej, podbitej sobolami. Przyniesione półmiski sam podawał, zmieniając wciąż talerze srebrne pozłacane, których stos stał przed nim ; przed podaniem jednak ocierał każdy kawałkiem chleba, który do ust podnosił i wrzucał do srebrnego kosza. Stary to ceremonjał, mający oznaczać, że naczynia nie są zatrute. Podobnie podczaszy wielki sam królowej nalewał puhary, wpierw podnosząc je do ust. Przybrany był w strój francuski, czarny, suto złotem przetykany. Prócz tego przy wielkim stole usługiwało pięćdziesięciu młodych z pośród szlachty, pięknie przybranych. Potrawy były narodowe i dla swych ostrych przypraw „niezbyt się wydały najjaśniejszej pani — jedynie dwie z francuska przyprawione kuropatwy przypadły jej do smaku“. Królowa zaczęła toasty od zdrowia swego małżonka, poczem piła na cześć króla francuskiego i jego matki, zdrowie prałatów, senatorów i t. d. Gdy wznoszono zdrowie królowej, biesiadnicy pili je, zginając kolano. Po zakończeniu głównych dań zdjęto pierwszy obrus; pod nim był drugi z atłasu karmazynowego, potem trzeci z siatki złotej, srebnej i jedwab-nej, wyszywany w kwiaty, a pod nim znów biały. Ustawiono ponownie piramidy cukrowe, ale innego kształtu, poczem na stu tacach złocistych podano wety : cukry, konfekty, owoce. Kraj czy znów je kosztował.

Pieczeń z żubra, łapy niedźwiedzie, bobrowe ogony, łosie chrapy...

Ażeby zdać sobie sprawę, jak długo trwały te uczty, pamiętać trzeba, że „dania“ ówczesne nie składały się z jednej potrawy, jak dzisiaj, ale z rozmaitej ich liczby; zależało to od możności i dowcipu gospodarza. Zwykle bywało ich trzy lub pięć, ale na bankiecie weselnym króla Michała Wiśniowieckiego podano pięć dań, każde składające się ze stu (!) potraw. Gdy król Jan III Sobieski ze szczeropolską serdecznością, a bez większego ceremonjału podejmował gości w ulubionym Jaworowie, podawano dwanaście lub dwadzieścia pięć potraw — a więc „niezbyt“ wiele, ale na każdego biesiadnika wypadał z każdej jeden, pełny półmisek! Bywały to przytem przeważnie potrawy sute, lecz proste.

W tych czasach pojawiają .się też wymyślne potrawy polskie, podziwiane przez gości zagranicznych : pieczeń z łosia (t. zw. magna bestia) i z żubra, łapy niedźwiedzia, bobrowe ogony, chrapy łosia, kiełbasy sarnie i t. d. Na ucztach zaś hetmańskich podawano tradycjonalnie pieczeń ze źrebięcia, ale podobno nikt jej nie kosztował; zwyczaj pewno tatarski, w Polsce przyjęty. Z tych też czasów pochodzą pierwsze u nas książki kucharskie i podręczniki „strojenia“ bankietów.

Za króla Sasa jedz, pij i popuszczaj pasa!

Czasy saskie to — przy powszechnym upadku kultury — okres, gdy biesiadowanie polskie przeradza się w istne orgje obżarstwa i pijaństwa. Ozdobność stołu i ceremonjał zachowuje się chyba na wykwintniejszych dworach (np. u Rzewuskich), normalnie jednak szlachta ucztuje dnie całe i tygodnie, jeżdżąc tłumnie z jednego dworu na drugi. Opowiadają pamiętni karze, że gościli tak długo, póki nie wyjedli i nie wypili wszelakich zapasów, jakie były na miejscu. Smutno też, mimo iście monarszej pompy, wyglądają słynne uczty u takiego Radziwiłła Panie Kochanku w Nieświeżu. To szał użycia nader prymitywnego, jakby w obliczu zbliżającej się zagłady...

Czwartkowe obiady.

Wykwintny obyczaj przywraca dopiero dwór Stanisława Augusta, który słynął ze wspaniałych bankietów i w za-mkniętem kole odbywanych „obiadów czwartkowych“. Król sam jadł mało i nader szybko, a gdy sprawna służba prędko zmieniała półmiski, niejeden z biesiadników krzywił się, że niepodobna nawet „skosżtować“ jakiejś wykwintnej potrawy... Ale i tak często

M. Hartleb.

słynne te obiady przeciągały się do sześciu godzin.

Inna tego jednakże była przyczyna. Obiady czwartkowe nie były pospolitym tylko bankietem. Wśród zebranej elity umysłowej Polski nawiązywały się podówczas debaty naukowe i literackie ; najpierwsi pisarze czytali swe utwory, mówiono wiele o zbiorach artystycznych, nowych budowlach, o nauce i sztuce. Dość powiedzieć, że stałym gościem w owe „czwartki“ bywał znakomity historyk biskup Naruszewicz, Trembecki, Zabłocki, a czasem zaszczycał je swą obecnością i dowcipem ks. biskup warmiński, Ignacy Krasicki. Obiady czwartkowe u „króla Stasia“ wysokim polorem i wykwintem zadały kłam wulgarnym „ucztom“ czasów saskich. Stąd też i pamięć nasza o nich, która błąka się w komnatach zamku królewskiego i w przytulnej jadalni w Łazienkach, gdzie się odbywały.

Wspomnienia...

Polor zachodni musnął jednak tylko wyższe warstwy. W zasobnym dworze ziemiańskim długo jeszcze — i po utracie niepodległości — chował się dawny obyczaj i tradycja kuchni staropolskiej. Opis takiej biesiady (równie „ostatniej“, jak i „zajazd na Litwie“) wiernie kreśli Mickiewicz wraz z całym jej ceremonjałem w XII księdze „Pana Tadeusza“.

Wszystko to dziś minęło. Biesiady staropolskie bezpowrotnie należą do wspomnień.

Najciekawsze szczegóły o biesiadach i ucztach polskich znaleźć można w pismach pisarzy staropolskich: u Reja, Potockiego, Paska, Kitowicza i in. Stąd też czerpał je przedewszystkiem autor artykułu niniejszego. Specjalnej pracy o biesiadach polskich niema, wiele natomiast szczegółów znaleźć można w pracach następujących : A. Brückner: Dzieje kultury polskiej, Kraków 1932; Łoziński

W ł. : Życie polskie w dawnych wiekach (parę wydań), oraz w pracy starszej, ale zawsze cennej : W. A. Maciejowski: Polska aż do I połowy XVII w. pod względem obycz. i zwycz. Petersburg-Warszawa 1842.

BISMARCK. Otto Edward Leopold Bismarck, pruski mąż stanu, twórca cesarstwa niemieckiego i jego pierwszy kanclerz, ur. 1 kwietnia 1815 r. w Schönhausen, pochodził ze starej rodziny szlacheckiej, która dała państwu brandenbursko-pruskiemu szereg wojskowych i urzędników.

Młodość i działalność dyplomatyczna.

Z domu wyniósł upodobania i sposób życia szlachcica wiejskiego, przekonania głęboko konserwatywne, przywiązanie do dynastji i przywilejów swego stanu ; w dojrzałym już wieku po okresie wahań utwierdził w sobie gorące uczucia religijne. Ukończywszy uniwersytet, poświęcił się pracy w sądownictwie i gospodarstwu w swym majątku. Młodość jego przypadła na okres rozbicia politycznego Niemiec, które podzielone były na 39 odrębnych państewek, nie związanych żadnym wspólnym wręzłem. Stworzony przez kongres wiedeński w r. 1815 Związek Niemiecki (Deutscher Bund) nie był państwrem, ale luźną federacją krajów niemieckich, zaś Sejm Związkowy (Bundestag) we Frankfurcie miał charakter konferencji dyplomatycznej przedstawicieli samodzielnych państw. Światlejsza i bardziej patrjo-tyczna część narodu pragnęła zjednoczenia w ściślejszy związek państwowy, a zarazem przeobrażenia życia publicznego w duchu konstytucyjnym i liberalnym. Oba te dążenia znalazły wyraz w rewolucji 1848 roku. Bismarck zasiadał wówczas w sejmie pruskim i brał namiętny udział w zmaganiach politycznych jako przedstawiciel skrajnej prawicy, bojownik monarchji absolutnej i obrońca przywilejów szlacheckich. Przywiązany gorąco do swej ciaśniej-szej ojczyzny pruskiej, odpychał ze wstrętem ideę Niemiec zjednoczonych i konstytucyjnych. Zbliżywszy się do sfer dworskich, które zachęcały Fryderyka Wilhelma IV do bezwzględnej walki z rewolucją, został mianowany w r. 1851 posłem pruskim przy Sejmie Związkowym we Frankfurcie, w skład którego wchodzili posłowie wszystkich związkowych krajów niemieckich, mianowani przez swoich panujących. Tam rozszerzył się jego widnokrąg polityczny. Z ciasnego w swych przesądach szlachcica pruskiego wyrósł na polityka zdolnego ogarniać całokształt spraw europejskich pod kątem widzenia racji stanu swego państwa. Ośmioletni pobyt we Frankfurcie ukazał mu głębię rywalizacji prusko-austrjackiej o panowanie nad Niemcami i konieczność rozstrzygnięcia jej w przyszłości mieczem. Tam również dojrzała w nim ostatecznie świadomość zasadniczego przeciwieństwa pomiędzy Polską a Prusami. Gdy w czasie wojny krymskiej (1856—1858), w której brały udział Anglja, Francja i Włochy przeciw Rosji, grupa polityków pruskich przemy-śliwała o częściowej odbudowie państwa polskiego jako osłony przed Rosją, Bismarck zwalczał gwałtownie ten projekt, twierdząc, że Polska wtedy przestanie być wrogiem Prus, gdy wydrze im Poznańskie, Pomorze i „wszystko, co na Śląsku mówi po polsku“. Poczucie niebezpieczeństwa polskiego wzmogło się w nim w okresie trzechletniego (1859—62) posłowania w P e-tersburgu na widok ustępliwości oficjalnych sfer rosyjskich wobec Królestwa Kongresowego. W jednym z listów nakazywał bić w Polaków, by ich odeszła ochota do życia, i konkludował, że „pragnąc istnieć, nie pozostaje nam nic innego, jak ich wytępić“.

Bismarck premjerem i ministrem spraw zagranicznych Prus.

Wiosną 1862 r. przeniesiony został Bismarck jako poseł pruski do Par y-ż a. Niebawem okazała się potrzeba użycia go na bardziej odpowiedzialnem stanowisku. Prusy wchodziły w okres ciężkiego przesilenia wewnętrznego. Liberalna większość sejmu odmawiała uchwalenia przedłożonych przez rząd kredytów na reorganizację i zwiększenie armji. Główny twórca planów reorganizacji, minister wojny Roon, poradził królowi złożyć kierownictwo rządu w ręce Bismarcka, którego ener-gja, bezwzględność i niezachwiany mo-narchizm dawały rękojmię zwycięstwa.

Walka z opozycją liberalną i akcja dyplomatyczna przeciw Austrji.

Mianowany we wrześniu 1862 p r e-m je rem i ministrem spraw zagranicznych, z miejsca rozpoczął Bismarck walkę z opozycją liberalną. Na jednem z posiedzeń komisji sejmowej rzucił słynne słowa, że wielkie problemy czasu zostaną rozwiązane nie przez mowy i głosowania, lecz „krwią i żelazem“. Nie zważając na gwałtowne ataki, rządził bez budżetu, a szafując pieniędzmi stosownie do życzeń sfer wojskowych, umożliwił stworzenie potężnej armji, narzędzia zwycięstw i przewagi Prus w Europie. Równocześnie rozpoczął akcję dyplomatyczną, której ostrze skierowane było przeciw Austrji. Ambasadorowi austrjackiemu Karoly’emu oświadczył wręcz, że Austrja będzie musiała ustąpić Prusom pierwszeństwo w Związku Niemieckim i przenieść punkt ciężkości swej polityki do Budapesztu.

Bismarck a powstanie styczniowe.

Początkiem akcji międzynarodowej Bismarcka stało się jego wystąpienie przeciw powstaniu styczni o-

wojnę

właściwem jednak podłożem konfliktu było bez porównania donioślejsze zagadnienie, kto ma panować nad Niemcami.

furtu nad Menem, zyskały faktyczne panowanie nad całemi Niemcami, gdyż państwa południowe : Bawa-r j a, Wirtember gj a, Hessen-Darmstadt i Baden pozawierały z niemi sekretne przymierza zaezepno-odporne.

w e m u. Na wieść o wybuchu powstania skoncentrował na granicy wschodniej połowę armji i narzucił Rosji umowę wojskową, w której oba państwa przyrzekły sobie wzajemną pomoc przeciw powstańcom. Zamiarem Bismarcka było nie dopuścić do przekształcenia Kongresówki w duchu zamierzeń Wielopolskiego i stłumić powstanie zbrojną ręką, w razie gdyby Rop ja okazała się do tego niezdolną. Z wynikłego stąd wielkiego przesilenia międzynarodowego wyniósł Bismarck zasadniczą korzyść: Rosja, powaśniona śmiertelnie z Francją, obrażona na Austrję, przylgnęła na nowo do Prus i przez wdzięczność za użyczone w r. 1863 poparcie dopomogła im w rozgromieniu przeciwników i zjednoczeniu Niemiec.

Wojna z Danją.

Przed rozprawieniem się z Austrją wciągnął ją jeszcze Bismarck do wspólnej akcji przeciw Danji. Podjęta przez oba mocarstwa wojna, rzekomo w obronie odrębnych praw konstytucyjnych Szlezwigu i Holsztynu, skończyła się oderwaniem obu księstw od monarchji duńskiej i oddaniem ich pod wspólny zarząd austrjacko-pruski. Wynikłe na tem tle tarcia przyśpieszyły austrjacko-pruską,

Rozprawa z Austrją.

Zapewniwszy sobie neutralność Napoleona III oraz pozyskawszy jako sojusznika Włochy, przezwyciężył Bismarck opór swego władcy i w r. 1866 rozpętał wojnę bratobójczą, która rozdarła Niemcy na dwa obozy ; w bitwie pod Sadową (Königgrät z) odniósł oręż pruski rozstrzygające zwycięstwo. Bismarck okazał się triumfatorem wspaniałomyślnym z wyracho-wania: nie chcąc rozbudzać u pokonanego przeciwnika śmiertelnej nienawiści i żądzy odwetu, pozostawił Austrję nietkniętą, ale wypchnął ją poza obręb Związku Niemieckiego i stworzył w miejsce dawnego Związku nową Konfederację Państw Północnych pod przewodnictwem Prus, które, rozszerzone aneksją Szlezwigu i Holsztynu, Hanoweru, Hessen-Kassel i Nassau oraz Frank-

Wojna z Francją.

Mianowany kanclerzem Konfederacji Północnej, pojednał się Bismarck łatwo z sejmem pruskim i wyrósł w opi-nji swego narodu do roli.męża opatrznościowego. Najbliższym jego celem stało się rozgromienie Francji, która stała na przeszkodzie połączeniu się Niemiec północnych z południowemi. Udało mu się to w wojnie 1870/71, której wybuch przyśpieszył popieraniem kandydatury ks. Leopolda Hohenzollerna na tron hiszpański, następnie zaś sprowokowaniem opinji francuskiej t. zw. „depeszą emską“, w której — niezgodnie z faktycznym przebiegiem wypadków — podał do wiadomości publicznej, iż król Wilhelm I obraził ambasadora Napoleona III, Benedetti'ego. Owoce swej przewidującej, podstępnej, a bezwzględnej polityki zbierał Bismarck w dniu 21 stycznia 1871 r., kiedy zebrani w Wersalu panujący wszystkich państewek niemieckich proklamowali Wilhelma 1 władcą wskrzeszonego cesarstwa. Przypieczętowaniem triumfu Prus było wydarcie Francji Alzacji i części Lotaryngji, które wróciły do macierzy dopiero po

„Wielkich

Polityka zagraniczna.

Właściwe jednak mistrzostwo okazał Bismarck po dawnemu na arenie polityki zagranicznej. Zdobywszy dla Niemiec dominujące stanowisko w Europie, potrafił je nietylko utrzymać, lecz i wzmocnić, nie dopuszczając do

wielkiej wojnie, oraz nałożenie na Francję olbrzymiej, pięciomiljardowej kontrybucji.

Bismarck

kanclerzem cesarstwa niemieckiego.

Polityka wewnętrzna.

Odtąd rozpoczął się w życiu Bismarcka okres największej potęgi i znaczenia. Zbudowawszy cesarstwo niemieckie, nadał mu konstytucję, przykrojoną do jego osobistości i poglądów na świat.

Dla zjednania szerokich mas ludowych wprowadził powszechne prawo wyborcze, równocześnie zaś zdegradował parlament do roli czynnika podrzędnego wobec rządu, który skupiał się cały w urzędzie kanclerza o niezmiernie szerokich uprawnieniach, odpowiadających władczym instynktom założyciela Rzeszy. Fundamentem potęgi państwa pozostała a r-m j a. W życiu publicznem obok uprzywilejowanej kasty szlacheckiej przyznano znaczny wpływ przedstawicielom potężniejącego przemysłu, handlu i bankierstwa. Cesarstwo niemieckie pod pozorami parlamentaryzmu i demokracji pozostało w gruncie rzeczy państwem samowład-nein, rządzonem przez wojsko i urzędników, przewaga zaś Prus zaciążyła w tak przygniatający sposób na całokształcie życia politycznego i duchowego, że dzieło Bismarcka określano niejednokrotnie mianem Prus“ (Orosspreussen). Bojowy temperament kanclerza Rzeszy, nie zaspokojony tylu zwycięstwami nazewnątrz, szukał ustawicznie ujścia w konfliktach wewnętrznych. Nazajutrz po założeniu cesarstwa wydał wojnę kościołowi katolickiemu, zmierzając do ścisłego podporządkowania go państwu. Ta „walka o kulturę“ (Kulturkampf), prowadzona przy zastosowaniu najostrzejszych środków, zakończyła się klęski}. Katolicy niemieccy, zorganizowawszy się w potężne stronnictwo, zwane centrum, wytrzymali prześladowania. Bismarck zaś, stępiwszy wszystkie narzędzia bojowe, zmuszony był wejść w kompromis ze Stolicą Apostolską i cofnąć wymierzone przeciw kościołowi zarządzenia.

Zkolei obrócił Bismarck front bojowy przeciw socjalistom, ale i tu „ustawy wyjątkowe“ nie były w stanie położyć tamy potężniejącemu ruchowi robotniczemu. Wierny swym tradycjom przeciwpolskim, w okresie „walki o kulturę“ zniszczył prawa narodowe i ograniczył prawa obywatelskie Polaków w Poznańskie m, zgermanizował polskie szkolnictwo ludowe na Śląsku, a w r. 1886 osadził na stolicy gnieżnień-sko-poznańskiej arcybiskupa Niemca i rozpoczął przeciw Polakom walkę na polu gospodarczem (Komisja Osadnicza). W rezultacie dożył chwili, kiedy polski ruch narodowy, reprezentowany dotąd przedewszystkiem przez duchowieństwo i szlachtę, ogarnął również warstwę włościańską (—> Hakata).

Mimo tych niepowodzeń osiągnął Bismarck w polityce wewnętrznej szereg sukcesów, zwłaszcza wr dziedzinie g o-spodarczej. Wprowadzając system podatków pośrednich, monopoli i ceł ochronnych, zwdększył dochody państwa i popchnął potężnie naprzód rozwój przemysłu i handlu. Dzięki niemu wzbiły się Niemcy na wyżyny potęgi nietyl-ko politycznej i wojskowej, lecz również gospodarczej, i poczęły zdobywać sobie miejsce w świecie kolonjalnym (—> Kolon je).

powstania koalicji rywali. Z Austrją związał się w r. 1879 przymierzem, do którego w r. 1881 przystąpiły W ł o-c h y, równocześnie zaś potrafił w dalszym ciągu utrzymać dobre stosunki z Rosją. Francję trzymał w odosobnieniu, dwukrotną (1875 i 1887) groźbą wojny usiłował ją steroryzować, hamując odrodzenie jej siły militarnej, oraz szachował jej politykę śródziemnomorską przy pomocy zawiązanej w r. 1887 ligi włosko-hiszpańsko-an-gielskiej. Przez Austrję sięgnął na Bałkany, związał z państwami cen-tralnemi R u m u n j ę i S e r b j ę, począł gruntować wpływy niemieckie w Konstantynopolu. W rezultacie wszystkie ważniejsze państwa europejskie były związane z Niemcami lub od nich uzależnione. Francja zaś, której odwetu najbardziej się Bismarck obawiał, bezsilna i osamotniona, zdana była na łaskę straszliwego sąsiada.

Ustąpienie.

Potężne stanowisko Bismarcka uległo zachwianiu, gdy w roku 1888 po śmierci Wilhelma I i studniowych rządach syna jego Fryderyka wstąpił na tron Wilhelm II. Młody władca, o naturze samowolnej i wielkiem zaufaniu w swe zdolności, nie był skłonny dzielić swą władzę z arbitralnym kanclerzem, z którym różnił się w poglądach zarówno w sprawach polityki wewnętrznej, jak zagranicznej. W roku 1890 nastąpił fakt nieoczekiwany : wszechwładny twórca Rzeszy otrzymał dymisję, nagrodzony na odchodnem stopniem generała piechoty i tytułem ks. Lauenburgu. Zraniony do głębi, wycofał się Bismarck do swojej posiadłości Friedrichsruh, skąd prowadził namiętną kampanję prasową przeciw zapoczątkowanemu przez Wilhelma II i nowego kanclerza Caprivi’ego „nowemu kursowi“, krytykując zwłaszcza oziębienie stosunków z Rosją i ustępstwa względem Polaków. W r. 1894 pojednał się pozornie z cesarzem, do którego jednak zachował do ostatka w głębi serca urazę. Zmarł 30 lipca 1898 r.

Rola i znaczenie Bismarcka.

Bismarck należy niewątpliwie do najwybitniejszych mężów stanu, jakich wydały dzieje nowożytne. Nazwany przez współczesnych „żelaznym kanclerzem“, był indywidualnością o nieugiętej woli, potężnej energji, nieoceniony w służbie swego państwa, straszny dla przeciwników. Bezwzględny w doborze środków, gwałtowny i mściwy, posiadał równocześnie zdolności pierwszorzędnego dyplomaty, który namiętności swe potrafił zawsze podporządkować interesom chwili i zdolny był do kompromisów z najbardziej znienawidzonym wrogiem. Rezultaty jego działania były ogromne. W miejsce bezsilnej federacji kilkudziesięciu państewek stworzył potężne cesarstwo, któremu zapewnił przewagę militarną i polityczną na kontynencie oraz olbrzymi rozkwit gospodarczy. Przez dwa dziesiątki lat był arbitrem Europy i kierował jej losami w sposób tak decydujący, jak żaden mąż stanu od czasów Napoleona 1. W całości jednak wpływ jego na bieg dziejów był wybitnie ujemny. Brutalny i trzeźwy, hołdujący jedynie sile materjalnej, wygnał z życia publicznego prawo i sprawiedliwość, uczynił egoizm i wzajemne tępienie się narodów najwyższym nakazem racji stanu. Zgniótł i ograbił Danję, Francji zadał jątrzącą ranę alzacko-lotaryńską, Polakom wypowiedział walkę ostateczną, całej Europie narzucił przekleństwo „zbrojnego pokoju“ z jego rujnującym wyścigiem powszechnych zbrojeń i nieznośną atmosferą grożącej wojny. Złowrogo

23

świat i życie.

J. Feldman.

zaciążył wreszcie wpływ kanclerza na psychice jego własnej ojczyzny. Z plemienia filozofów i idealistów pierwszej połowy XIX wieku przedzierzgnęli się Niemcy w szkole bismarckowskiej w naród upojonych ogromem swej potęgi drapieżców, przeświadczonych o wyższości siły nad słusznością i o przysługujących im stąd prawach do panowania nad światem. Aczkolwiek więc historycy niemieccy twierdzą, że Bismarckowi zawdzięcza Europa najdłuższy w XIX w. okres pokoju, głębsza analiza dziejowa wskazuje, że w dziele jego tkwią zasadnicze przyczyny późniejszej wielkiej wojny.

Z polskich prac o Bismarcku polecić można przedewszystkiem pracę J. K 1 a c z-k i : Dwaj kanclerze, Kraków 1905.

BITWA JUTLANDZKA (na Skager-raku). W dniu 31 maja 1916 r. rozegrała się na wodach cieśniny Skagerrak, niedaleko wybrzeży J u 11 a n-d j i, t. j. lądowej części Danji, największa bitwa morska, jaką znają dzieje.

Anglja i Niemcy przed wielką wojną.

Żeby zrozumieć całą historyczną doniosłość tej bitwy, trzeba pamiętać o tern przedewszystkiem, iż jedną ze stron walczących była tu cała flota angielska, The Grand Fleet, podstawa wszechświatowej potęgi Anglji przedwojennej. Ta „wielka flota“ angielska przez ostatnich lat sto po odniesieniu decydującego zwycięstwa nad flotą francuską pod Trafalgarem (—» Napoleon) była panią wszystkich mórz świata. Przez długi czas nikt nie śmiał się jej przeciwstawić. Zrobiły to dopiero Niemcy Wilhelma II.

Pobismarckowskie (—> Bismarck) Niemcy cesarskie przechodziły przez ostatnie dziesiątki lat przed wojną erę niezwykłego rozkwitu. Przemysł i handel rozwijał się wspaniale, polityczne znaczenie Niemiec wzrastało w całym świecie niemal z dnia na dzień. Ośmieleni tern powodzeniem, zapragnęli Niemcy sięgnąć i po władzę nad morzami, która od przeszło stu lat znajdowała się niepodzielnie w rękach Anglików. Na czele admiralicji niemieckiej staje jeden z ludzi najbliższych cesarza Wilhelma, admirał v. T i r p i t z. Rozpoczyna się gorączkowa praca nad rozbudową floty niemieckiej. Anglja czuje się tern w najwyższym stopniu zaniepokojona, wszelkie jednak próby porozumienia się w tej sprawie z Niemcami zawodzą na całej linji. Upojone swoją potęgą Niemcy stają do wyścigów z Anglją. Anglja góruje zawsze jeszcze nad niemi liczbą swoich wielkich okrętów, Niemcy jednak wyprzedzają ją w wielu wypadkach swemi wynalazkami technicznemi. Wszystko to razem wytwarza atmosferę pełną napięcia i niepokoju. W lipcu 1914 r. wybucha wielka wojna światowa. Można śmiało powiedzieć, iż jedną z przyczyn, jakie tę wojnę wywołały, było współzawodnictwo na wodach świata między Wielką Brytanją a Niemcami (—> Wielka wojna).

Dwa lata wielkiej wojny.

Mimo to do walnej rozprawy między flotą angielską i niemiecką przychodzi dopiero owego pamiętnego 31 maja 1916 r., a więc w blisko dwa lata po wybuchu wojny. Na czele „The Grand Fleet“, wielkiej floty jego królewskiej mości, stanął admirał sir John Jel-1 i c o e, człowiek doświadczony, ostrożny i roztropny. Przed wojną należał on do najgorętszych przeciwników Niemiec, obawiając się niezmiernie rozrostu ich floty. Być może, iż przeceniał on nawet cokolwiek tę ich potęgę. W każdym razie przez dłuższy czas nie mógł zdecydować się na rozstrzygające zmierzenie się z ich flotą. W ciągu owych pierwszych dwóch lat wre w dokach angielskich gorączkowa praca nad remontem starych i budową nowych okrętów. Sir John Jellicoe wie, iż Niemcy są poważnym przeciwnikiem nawet dla „Grand Fleet“, więc do walnej rozprawy przygotowuje się powoli, systematycznie, cierpliwie, jak na prawdziwego Anglika przystało.

Nie śpieszą się również do walnej rozprawy i Niemcy. Było to całkowicie zrozumiałe. Niemcy zdawali sobie przecież doskonale sprawę z tego, czerń jest flota angielska i z jaką potęgą przyjdzie im stoczyć bój. W tych warunkach ogranicza się flota niemiecka do bombardowania wybrzeży angielskich i do nagłych wypadów eskadr linjowych na słabsze zespoły okrętów angielskich, aby w ten sposób osłabić flotę angielską i przygotować jej ostateczną klęskę. Jednocześnie przystępują Niemcy do wojny przy pomocy łodzi podwodnych, które początkowo wzniecają w kołach admiralicji angielskiej wielki niepokój.

Niemiecka księga sygnalizacyjna w rękach Anglików.

Flota angielska znajduje się zresztą w ciągu tych dwóch pierwszych lat w sytuacji wyjątkowo pomyślnej dzięki niesłychanie szczęśliwemu przypadkowi, który zaważyć mógł na całym dalszym przebiegu jej taktyki. Już mianowicie pierwszej zimy wojennej mały krążownik niemiecki „Magdeburg“ natknął się na Bałtyku na minę rosyjską i zatonął. Torpedowce rosyjskie wśród szczątków zatopionego krążownika wyłowiły także księgę z kluczem tajnej sygnalizacji optycznej i radjotelegraficznej. Księgi takie znajdują się zawsze na okrętach wojennych. Ów bezcenny skarb, jakim była niewątpliwie owa księga z kluczem sygnalizacyjnym, przesłała admiralicja rosyjska do Londynu i po pewnym czasie admiralicja angielska była poinformowana o każdym kroku floty niemieckiej, o każdym najdrobniejszym rozkazie, wydanym przez niemieckie dowództwo. Niemcy zorjentowali się niebawem, iż Anglicy są aż nazbyt dobrze poinformowani o tern, co dzieje się na ich morzach, nie wpadli jednak na pomysł, że mają oni w ręku tajemnicę ich sygnalizacji optycznej i radjotelegraficznej. Dzięki zaś temu admiralicja angielska, doskonale poinformowana o wszelkich zamysłach admiralicji niemieckiej, umiała niemal zawsze doskonale przygotować obronę swoich wybrzeży przed napadami nie-mieckiemi, tak iż wszelkie usiłowania Niemców w ciągu tych dwóch pierwszych lat wojennych rozbijały się o opór i pogotowie angielskie. Z biegiem też czasu stawało się coraz bardziej jasnem, iż droga obrana przez dowództwo niemieckie nie doprowadzi do niczego. Zbliżała się chwila walnej rozgrywki.

Plan adm. Scheera.

W r. 1916 naczelne dowództwo nad wojenną flotą niemiecką objął admirał S c h e e r. Admiralicja angielska dowiedziała się o tern oczywiście natychmiast. Admirał Scheer, prawdziwy zahartowany wilk morski, był zwolennikiem posunięć decydujących. Jego mianowanie oznaczało, iż Niemcy przechodzą do natarcia. Admirałowi Jellicoe nie pozostawało nic innego, jak ze swej strony przygotować się również do walki decydującej.

Plan admirała Scheera był prosty. Postanowił on zaatakować wschodnie wybrzeże angielskie, a mianowicie port Sunderland. Niedaleko tego portu miała swoją podstawę operacyjną eskadra linjowych krążowników angielskich wiceadmirała Beatty’ego. Plan dowódcy floty niemieckiej przewidywał, że wiceadmirał Beatty wystąpi przeciw napadającym okrętom niemieckim i że wówczas zaatakują go łodzie podwodne niemieckie, czatujące wpobliżu, a następnie główne siły niemieckie, znajdujące się już od dłuższego czasu w pełnem przygotowaniu wojennem.

31 maja 1916 r.

Dnia 31 maja cała flota niemiecka wyruszyła na morze. Admirał Scheer nie poszedł jednak wprost na Sunderland, lecz skierował swe okręty na wody cieśniny Skagerrak w nadziei, iż uda mu się zaskoczyć i zniszczyć jakiś słabszy zespół floty angielskiej.

Admiralicja angielska dowiedziała się jednak natychmiast o zamiarach admirała Scheera, wobec czego cała flota brytyjska, cała Grand Fleet pod dowództwem admirała Jellicoe w dniu 30 maja wyszła na morze.

Szły więc ku sobie dwie floty wojenne o nieznanej w dziejach potędze.

Plota Wielkiej Brytanji składała się ze 148 jednostek bojowych, w czem było : 28 naddreadnoughtów i dread-noughtów, 9 linjowych krążowników, 8 pancernych krążowników, 25 lekkich krążowników, 78 torpedowców.

Flota niemiecka składała się z 114 jednostek, w czem było 16 dread-noughtów, 5 linjowych krążowników, 6 pancerników typu przestarzałego, 11 lekkich krążowników, 62 torpedowców.

Na przedzie angielskiej floty szła eskadra wiceadmirała Beatty’ego w składzie 6 linjowych krążowników, 14 lekkich krążowników, 27 torpedowców, mając w rezerwie eskadrę admirała Thomasa w składzie 4 największych na świecie pod względem tonażu i uzbrojenia okrętów wojennych, zwanych naddreadnoughtami.

Pierwsza faza bitwy: walka Hippera z Beatty’m.

Dzień 31 maja był jasny, spokojny. Horyzont czysty nie zdradzał obecności nieprzyjaciela. Wiceadmirał Beatty o godz. 12 m. 35 otrzymał komunikat admiralicji, że okręt admiralski floty nieprzyjacielskiej o godz. 11 m. 10 był sygnalizowany w zatoce J a-d e (na północny zachód od portu Bremerhaven). Przypuszczając więc, że nie spotka nieprzyjaciela, polecił wyrzucić sygnał „na kurs przeciwległy“. Krążowniki wykonały już manewr, gdy naraz z lekkiego krążownika angielskiego „Galatea“, badającego horyzont przed eskadrą, ujrzano na widnokręgu nieruchomo stojący statek handlowy, a nieco dalej za nim dwa wojenne okręty. Gdy rozpoznano torpedowce niemieckie, „Galatea“ zwiększyła szybkość do 28 węzłów. Groźnie ryknęły działa. Torpedowce, nie przyjąwszy walki, uciekały w kierunku południowo-wschodnim, gdzie cały horyzont, zasnuty dymami, wskazywał na obecność wielkiej ilości okrętów.

Wiceadmirał Beatty, otrzymawszy meldunek o sytuacji, natychmiast dał sygnał zmiany kursu i ruszył w kierunku ławicy H o r n r i e f , położonej u zachodnich wybrzeży Danji, chcąc odciąć flotę niemiecką od jej podstaw.

Sir Evan Thomas, idący za nim na czele czterech olbrzymich okrętów angielskich, nie powiadomiony o zmianie manewru, szedł jakiś czas poprzednim kursem, oddalając się od wiceadmirała Beatty’ego. Ten brak łączności między eskadrami miał w pierwszej fazie boju fatalne skutki dla Anglików.

Admirał niemiecki Hipper, ujrzawszy na horyzoncie potężną eskadrę linjowych krążowników brytyjskich, ruszył z największą szybkością ku swym głównym siłom, które znajdowały się w odległości 50 mil od niego.

Krążowniki brytyjskie, mając większą szybkość od krążowników niemieckich, zbliżały się do nich coraz bardziej. Gdy o godz. 15 m. 48 znalazły się w odległości 15.000 metrów, krążowniki niemieckie otworzyły ogień (nośność dział niemieckich wielkiego kalibru wynosiła 18.500 metrów, angielskich 22.200 metrów). Rozpoczął się straszliwy bój.

Pierwsze pociski otrzymał admiralski okręt „Lion“, na którego pokładzie znajdował się sam wiceadmirał Beatty. Pocisk trafił w środek wieży lotniczej. Jeszcze parę chwil, a cały potężny „Lion“ miał wylecieć w powietrze razem z wiceadmirałem Beatty 'm. Wówczas to bohaterski major Hervey, trafiony śmiertelnie pociskiem nieprzyjacielskim, ostatni z żyjących z załogi wieży lotniczej, napół uduszony wyziewami trujących gazów, sztywniejącą już dłonią chwyta telefon i wydaje krótki rozkaz: „Zatopić komory amunicyjne!“. W chwilę potem, kiedy major Hervey oddał już bohaterskiego ducha, otwierają się zasuwy automatyczne do komór amunicyjnych i „Lion“ jest uratowany. Walka wre na całej linji bojowej dalej.

Olbrzymie kolumny wody, przewyższające maszty największych okrętów, podnoszą się z morza, waląc się na pokłady krążowników, pędzących z wielką szybkością ku nieprzyjacielowi. Po chwili i krążownik „Lützow“, na którym znajdował się adm. Hipper, staje w płomieniach. Po 12-tu minutach walki okręt angielski „Indefatigable“ okrywa się ognisto-czarną chmurą dymu i rozrywany wybuchami niknie z powierzchni morza, wciągając za sobą w otchłań całą załogę : 57 oficerów i 965 marynarzy. W 25 minut potem salwa pocisków z niemieckiego „Delfingera“ trafiła w sam środek „Queen Mary“. Po chwili rozlega się na krążowniku straszliwy wybuch i olbrzymi słup ognia i dymu podnosi się na wysokość 250 metrów. Kawały blachy pancernej, łódź motorowa, części armat lawirują w powietrzu na wysokości 60 metrów. Prawie cała załoga, składająca się z 57 oficerów i 1209 marynarzy, ginie wraz okrętem. Wśród tych straszliwych zmagań szala zwycięstwa zdaje się przechylać na stronę niemiecką.

Na szczęście jednak dla wiceadmirała Beatty'ego na widnokręgu zjawiają się naddreadnoughty wiceadmirała Thomasa, które natychmiast z wielkich swych dział (381 mm) zaczynają ostrzeliwać krążowniki Hippera, powodując na nich pożary i ciężkie uszkodzenia. Wzięty w krzyżowy ogień z dwóch stron, adm. Hipper cofa się pośpiesznie w tym kierunku, w którym znajduje się cała wielka flota niemiecka (Hochseeflotte) z okrętem samego admirała Scheera na czele.

Druga faza bitwy: starcie się głównych sił angielskich z głównemi siłami niemieckiemi.

O godz. 16 m. 39 wiceadmirał Beatty widzi na widnokręgu główne siły floty niemieckiej. To admirał Scheer śpieszy na pomoc Hipperowi. Eskadra wiceadmirała Beatty'ego ma już przed sobą główne siły niemieckie. W tych warunkach wiceadm. Beatty decyduje się zawrócić, aby jak najprędzej połączyć się z wielką flotą brytyjską, stojącą pod dowództwem adm. Jellicoe o 90 mil od niego. Główma część floty niemieckiej idzie w pogoń za szybko oddalającą się eskadrą Beatty'ego. Niebawem już zetrą się ze sobą nie poszczególne eskadry, ale dwie najpotężniejsze floty świata.

Dzień tymczasem miał się już ku schyłkowi i mgły zaciągnęły horyzont. Admirał Jellicoe, zorjentowawszy się, iż eskadrze Beatty'ego grozi poważne niebiezpieczeństwo, wysyła mu na po-

szej chwili, co się dzieje. Widać z nich było tylko jakby nisko lecącą chmurę, która znienacka wyłoniła się z żywej ściany dymu i wody, dał się słyszeć ryk syren i „zakichały“ aparaty torpedowe. Flota niemiecka, korzystając z zamieszania, spowodowanego atakiem torpedowców, wymknęła się i do zachodu słońca nie można jej było odnaleźć we mgle, zasnuwającej horyzont.

moc eskadrę krążowników pod wodzą kontradmirała PI o o d a. Krążowniki kontradmirała Hooda sieją początkowo śmierć i zniszczenie wśród okrętów nieprzyjacielskich. Niektóre krążowniki niemieckie, rozdarte pociskami i zniszczone pożarem, giną w odmętach morskich, inne uchodzą z placu boju z mniej-szemi lub większemi uszkodzeniami. Z boju wycofuje się także i krążownik „Lützow“, na którym znajduje się adm. Hipper. Kontradmirał Hood kieruje bitwą ze swego olbrzymiego „In-vicible“. Po chwili dostaje on straszliwe pociski z nieprzyjacielskiego krążownika. „Invicible“ okrywa się chmurą ognia i dymu. Po pewnym czasie z morza wyłaniają się sterczące wierzchołki dziobu i rufy rozerwanego okrętu. Wraz z okrętem idzie na dno kontradmirał Hood i 1.026 ludzi załogi.

Ucieczka Niemców.

Tymczasem zapadła noc. Plota niemiecka raz po raz próbuje jeszcze szczęścia, po kilku jednak niezmiernie ciężkich starciach, widząc, iż nie zmoże żelaznej floty brytyjskiej, wymyka się ostatecznie i wraca przez tajny kanał koło Hornrief wśród pól minowych do swych podstaw operacyjnych.

Admirał Jellicoe, obawiając się narazić swe okręty na miny nieprzyjacielskie, decyduje się zawrócić ku brzegom Anglji.

Kto zwyciężył w bitwie jutlandzkiej?

Odpowiedź na to pytanie nie jest łatwa. Do tej chwili toczą się w piśmiennictwie angielskiem i niemieckiem ożywione spory na ten temat — tern bardziej, iż zestawienie- strat w ludziach i materjale wojennym nie daje obrazu dość jasnego, mogącego ostatecznie rozstrzygnąć pewne zasadnicze wątpliwości.

Straty te były olbrzymie. W materja-le wojennym stracili : Anglicy Ni

Tak wyglądała największa bitwa mor-Wówczas to admirał Scheer dokony- ska w dziejach świata, wa nagłego zwrotu i wraz z głównemi siłami niemieckiemi ginie w mgle i dymie. Adm. Scheer był człowiekiem trzeźwym i spokojnym. Nie upoiło go dotychczasowe powodzenie. Wiedział, że z Grand Fleet mierzyć się nie może.

Pancerników Krążowników linjowych 3 Krążowników Krążowników lekkich 0 Torpedowców Razem jednostek bojow. 14

11

Pokazał kły i zdecydował się na porzucenie pola bitwy. Tylko eskadra Hippera pozostała i w straszliwej walce z nieprzyjacielem osłaniała odwrót Scheera. Następuje moment najcięższych bodaj walk. Opisów tych walk nie można czytać bez wzruszenia. Krążowniki eskadry Hippera, zalane krwią, płonące ogniem, ze stosami trupów na pokładach, parły w dalszym ciągu na nieprzyjaciela, idąc bez wahania na pewną zgubę. Osłaniając swój odwrrót, adm.

Straty w ludziach były też ogromne, a mianowicie:

Anglicy

Niemcy

2551

6097

510

507

Hipper wysyła na Anglików 4 flotylle torpedowców (38 okrętów), które dotychczas ukrywały się za potężnemi korpusami krążowników. Na okrętach an- zabitych gielskich nie zorjentowano się w pierw- rannych

Bitwa jutlandzka rozpada się właściwie na dwa etapy. Pierwszy etap stanowi bój eskadr wiceadm. Beatty’ego i wiceadm. Hippera. Ten etap bitwy zakończył się oczy wistem zwycięstwem Niemców. Wiceadm. Beatty, rozporządzając znacznie większemi siłami, został pobity przez wiceadm. Hippera, tracąc aż 2 krążowniki linjowe, a zatapiając jedynie 2 niemieckie torpedowce. Natomiast w drugim etapie bitwy jutlandzkiej, t. j. w boju głównych sił angielskich i niemieckich, sytuacja zmienia się już zasadniczo. Siły niemieckie nie wytrzymują naporu sił angielskich i zmuszone są szukać ratunku w ucieczce. Ta ucieczka Niemców stanowi też największy powód chluby Anglików i stanowi o ich ostateczncm zwycięstwie w bitwie jutlandzkiej. Flota niemiecka okazała się jednak w tej olbrzymiej bitwie dla floty brytyjskiej przeciwnikiem bardzo groźnym. Flota angielska nie została oczywiście rozbita przez flotę niemiecką, nie zdołała jednak również ostatecznie jej rozgromić i zniszczyć. Decyzja adm. Jellicoe, który pozwolił uciec adm. Scheerowi, była i jest przedmiotem gorących i namiętnych dyskusyj i polemik. Kto wie, czy gdyby w ów pamiętny dzień na czele floty brytyjskiej stał człowiek mniej ostrożny, a zato bardziej zdecydowany i energiczny, bitwa jutlandzka nie prze-szłaby do historji jako dzień ostatecznego rozgromienia i zniszczenia floty niemieckiej.

Bitwa na Skagerraku wdaśnie przez to, iż żadna z biorących w niej stron nie zwyciężyła ostatecznie, ale też i nie poniosła wyraźnej klęski, nie wpłynęła decydująco na przebieg wielkiej wojny. Dopiero w dwa lata później, kiedy zwycięstwo dzięki walkom na lądzie przechyliło się ostatecznie na rzecz koalicji, rozstrzygnęła się sprawa panowania nad morzami świata. Po wielkiej wojnie rola Niemiec jako oceanicznej rywalki Wielkiej Brytanji została już skończona, Wielkiej Brytanji natomiast grozi obecnie nowy, niemniej potężny i groźny przeciwnik : Stany Zjednoczone.

K. Taube.

W jęz. angielskim i niemieckim istnieje cały ogromny szereg dzieł na temat bitwy jutlandzkiej. Polski, niezmiernie interesujący jej opis dał K. Srokowski w artykule p. t. The World Crisis (Kryzys światowy) w miesięczniku „Przegląd Współczesny“ (rok VII, nr. 71 i 72).

BITWA POD WARSZAWĄ W R.

1920. (Tabl. 87—88). W sierpniu 1920 r. wojna nasza z Rosją sowiecką, której „droga do wszechświatowego pożaru wiodła przez trupa Polski“, dobiegła do najwyższego napięcia. Polska młoda, nieokrzepnięta jeszcze wewnętrznie i osamotniona, miała wrtedy jeden tylko ratunek: pobić bezwzględnego napastnika, gdyż celem jego najazdu było „zniszczenie Polski na wsze czasy“.

Droga do stolicy otwarta.

Pod koniec lipca nasze armje północne, uszczuplone i częściowo upadłe na duchu, śmiertelnie przytem znużone długim odwrotem, niedostatecznie zaopatrzone i uzbrojone, stanęły nad Narwią i Bugiem, ostatnią przed środkiem kraju przeszkodą naturalną. Front ten jednak pękał i groził runięciem. Na południu, nad Styrem zawiązywała się bitwa z Budiennym, wodzem jazdy sowieckiej. Celem tej bitwy było unieszkodliwienie konnej armji nieprzyjacielskiej, by można było odciągnąć siły z południa do decydującej rozprawy.

Tymczasem jednak padły twierdze Osowiec i — co ważniejsze — Brześć. Droga do stolicy była dla wojsk nieprzyjacielskich otwarta. Stanęło przed nami wówczas widmo zagłady i dru-

pieszych, 8.200 konnych, blisko 600 dział i 2.500 karabinów maszynowych — ruszyły na Warszawę. A ,,pod wrażeniem tej nasuwającej się chmury gradowej łamało się państwo, chwiały się charaktery, miękły serca żołnierzy“.

giej haniebnej niewoli, tern bardziej, że słaba wówczas Polska mogła liczyć tylko na własne siły.

W odpowiedzi na naszą propozycję zawarcia pokoju rząd rosyjski, fałszywie ogłaszając przez radjo i przez swoich agentów, że jesteśmy zaborcami i winowajcami tej wojny, polecił swemu głównodowodzącemu, b. generałowi carskiemu Kamieniewowi, wydać rozkaz wojsku do ,,energicznego posuwania się w kierunku Warszawy, by zadać Polakom ostateczną klęskę“.

Główne siły Rosjan: cztery armje Tu chaczews kiego (3-cia,    4-ta,

15-ta, 16-ta) i korpus konny, liczące w stanie bojowym 105.000 żołnierzy

Odezwa naczelnika państwa.

Wówczas to marszałek Józef P i ł-s u d s k i, ówczesny naczelnik państwa, ostro napominając społeczeństwo, że to już ostatni czas, by porzucić małostkowe swary i stanąć zgodnie do wspólnego wysiłku, powiedział:

„Wiem, że tylko z tern wojskiem, jakie jest, mogę i muszę zwyciężyć“. (Przemówienie naczelnika państwa na

Grudziądz

Prusy h/schodnie

Grajewo^^

2¹t. VlfïyV

*MUOUStÓv

Grodno

Brodnica,

Działdowo

Kolno ym.

'•jehorze le

Toruń karmja so w.

O Mława,/''/'

y tornza-^ Idy. o A te Ma z

Białysfok 22 VM.

q k/ofkowysk

Płoch

^¹4,.

Modhrr

'^o

o WRP5ZRWR <§

55 OW

■¹»

«aiü

Minsk Maz. i 17. vm.

\Siedlce'

'Brześć

Skierniew t ce

V.

Grupa

Dęblin

'todawa

, armii

Lubartów¹^

G i lwa warszawska Û Położenie T6. V/JI. 20r. o suijcie

Lublin O

vChełm\

^Zamość

Ryc. 111.

Radzie Obrony Państwa z 19 lipca sko nasze w nocy z 7 na 8 sierpnia zaczęło z frontu odchodzić nad W i s ł ę. Na zew naczelnika państwa i Rady Lecz gdy główne siły polskie cofały Obrony Państwa stawiło się wówczas się ku stolicy zwolna i planowo, pro-do szeregów wojska kilkadziesiąt ty- wadząc zacięte boje z nieprzyjacie-sięcy ochotników, którzy zapełnili lem, trzy dywizje: 14-ta poznańska, szczerby w pułkach, utworzyli nowe 16-ta pomorska i 21-sza górska wyko-oddziały (dywizję ochotniczą i kilka nały zręcznie ryzykowny, trudny raa-pułków), wlali w serca starszych żoł- newr i ustawiły się w tajemnicy za nierzy zapał i otuchę.    rzeką Wieprzem, zboku głównych

1920 r.).

Plan marszałka Piłsudskiego.

sił Rosjan.

Zebraną nad Wieprzem 4-tą armję W dniu 6 sierpnia marszałek Pił- gen. Skierskiego zasiliły dwie dy-sudski, wykorzystując zaślepienie Ro- wizje legjonowe (1-sza i 3-cia) oraz dwie sjan, chciwie wpatrzonych w Warsza- brygady jazdy, ściągnięte z południa, wę, ułożył całkiem nowy plan walnej bi- tworząc armję gen. R y d z a - Ś m i-twy. Stosownie do jego zamierzeń woj- g ł e g o. Bezpośrednie dowództwo nad

Prusy Wschodnie

\ Gród no

WC.

r^P%£J ikÆtLÂ

Narew

Mława

k- armja

ł^Sarmja

, 3 armja

/Vof^

I.

s.

o*

8v

IdflPSZfnwR

[Mtńd,

Siec/tce O Maz.

\ Brześć

Góra katwarja\

Łuków

Zi

%h

Grupa Mozyrsha

[Kock.

lębtin

w>

Położenie fron fu wschodniego 4. ÜÜ1.20r

i odwroł planowy nad k/tste wedle planu Oaczelnego Wodza z 6. m POr

Lublin

V\chefmo

<jo

.-■i

Sokal

Po/acy

kierunki odwrotu

O- -o Rosjanie

odwody Rosjan .

qLwow

iUamja

Ryc. 112.

niemi, jako frontem środkowym, przeznaczonym do natarcia rozstrzygają- przeciwnatarcia 1-sza dywizja litew-cego, objął wódz naczelny, marszałek sko-białoruska wraz z rozbitym 46-tym Piłsudski, osobiście je przygotowując pułkiem skrwawiła się niezmiernie,

Na drugi dzień rzucona z odwodu do

do tego doniosłego zadania.

Wkrą.

lecz także mimo bohaterskiego poświę-Arinje 1-sza, 2-ga i 5-ta, któremi do- cenią musiała się cofnąć pod naciskiem wodził gen. Józef Haller, miały bro- przeważających sił Rosjan. Wróg, upo-nić stolicy: 2-ga z gen. Roją na czele jony powodzeniem, dopadł już drugiej ustawiła się za Wisłą, od twierdzy pozycji obronnej przedmościa, został Dęblin po Górę Kalwarję; jednak powstrzymany. Dopiero 15 1-sza (pięć i pół dywizyj) pod rozkaza- sierpnia wysiłkiem całodziennym trzech mi gen. Latinika obsadziła przed- naszych dywizyj (11 -tej, 10-tej i 1-szej moście Warszawy, którego czoło- litewsko-białoruskiej), pod dowódz-wa pozycja przebiegała nad Rządzą twem gen. Żeligowskiego, ode-i Świdrem; 5-ta armja, gen. Sikor- brano Radzymin; ciężka walka trwała s k i e g o, tworzyła północne skrzydło tam jeszcze jednak przez cały dzień pod twierdzą M o d 1 i n e m, nad rzeką 16 sierpnia, gdyż w tym czasie nadciągnęły pod Warszawę główne siły Zmniejszonej armji 6-tej i wiernym 16-tej armji sowieckiej.

Polsce Ukraińcom, pod dowództwem gen. Iwaszkiewicza, wódz powierzył obronę Lwowa i Małopolski Wschodniej.

Bitwa o stolicę.

Jednocześnie z bojem pod Radzymi-naczelny nem rozegrał się dnia 14 sierpnia krwawy bój pod O s o w e m, na odcinku naszej 8-mej dywizji. Uderzyły tam dwa pułki 27-mej dywizji rosyjskiej, nacierającej na Radzymin. Udało im się wpraw-Tymczasem nieprzyjaciel szybkim dzie wyrzucić nasze oddziały z okopów, marszem zbliżał się ku Wiśle. Dnia lecz ostatecznie wojsko polskie opanowa-12 sierpnia prawe jego, najbardziej na ło całkowicie sytuację, okupując to jed-północ wysunięte skrzydło, złożone nak bardzo dotkliwemi stratami, zwła-z korpusu kawalerji i 4-tej armji, zmie- szcza wśród ochotników. Rozbity zo-rzało w kierunku dolnej Wisły. Armja stał tam bataljon ochotniczy 236-go 15-ta i część 3-ciej naciskały na osła- pułku, którego dowódca, por. Matare-niającą Modlin armję gen. Sikorskie- wicz, poległ wraz z kapelanem ks. go, a 16-ta armja i jedna dywizja Skorupką.

3-ciej waliły wprost na Warszawę.    W tym samym czasie na forty Z e-

Wstępny bój na przedmościu war-

wali się do nowego natarcia na Pra-

0 świcie 13 sierpnia rozpoczęła się grza i Dębego nacierały dwie dy-zażarta walka o stolicę wstępnym bo- wizje 3-ciej armji sowieckiej, ale odjem pod Radzyminem. Dwie dy- parła je skutecznie nasza grupa pułk. wizje sowieckie uderzyły na najsłabiej Małachowskiego, umocniony odcinek pod Radzyminem, broniony przez nasz 46 p. z 11 dywizji, szawskiem, jakkolwiek ukończył się Pułk ten walczył 15 godzin, pod wie- pomyślnie odebraniem utraconych po-czór jednak Rosjanie opanowali nasze czątkowo pozycyj i wyczerpaniem czo-pozycje, wlewając się w obszar Radży- łowych dywizyj 3-ciej i 16-tej armij mina i odrzucając resztki zmęczonego sowieckich — nie decydował jeszcze i rozbitego pułku na drugą pozycję o zwycięstwie. Rosjanie bowiem goto-obronną.

g ę, tym razem całą 16-tą arm ją, chcąc stały się niemożliwe, a drogi odwrotu sforsować Wisłę pod Glinkami koło na wschód — utrudnione. Karczewia. Równocześnie prawe skrzydło nieprzyjacielskie konny oraz arm je 14-ta i 15-ta) okrą- Europy. Rozpoczyna się spieszny, nie-żało Warszawę od północy, zamierza- mai paniczny odwrót wojsk sowieckich, jąc przeprawić się przez Wisłę podczas gdy nasze pułki w pełnym otu-pod Wyszogrodem, Płockiem chy nastroju prą na Siedlce i aż pod i Włocławkie m. W tym ruchu jed- Łomżę, gdzie niebawem połączą się z na-nak 15-ta armja sowiecka natrafiła na cierającemi z północy dywizjami V-ej silną przeszkodę. Mianowicie gen. Hal- armji. W ten sposób doszło do oskrzy-ler, chcąc osłabić napór sił nieprzyja- dlenia i walnej rozprawy z tak pewny-cielskich pod Radzyminem, 14 sierpnia mi zwycięstwa bolszewikami, rzucił do przeciwnatarcia na N a-s i e 1 s k armję 5-tą gen. Sikorskiego, sze, robiąc po 40—50 kilometrów dzien-zgrupowaną pod Modlinem. Armja ta nie i znosząc doszczętnie po drodze na-w trzydniowych niezmiernie ciężkich potykane oddziały nieprzyjacielskie zmaganiach się z 15-tą, a następnie w gwałtownych bojach pod Koc-i częścią 4-tej armji nieprzyjacielskiej k i e m, Charlejewem, Macie-zdobyła Nasielsk i powstrzymała bodaj jowicami, Cycowem i Osową,

Ten znakomity manewr taktyczny (korpus zdecydował o losach Polski, co więcej —

W przeciągu dwóch dni dywizje na-

w części pochód nieprzyjaciela.

radjo zdobycie Warszawy.

16 sierpnia...!

zwaliły się jak burza na stojącą pod Wróg, nie zrażony tym oporem, po- Warszawą 16-tą armję sowiecką. W zastanowił złamać go, wprowadzając do ciętych bojach pod Kołbiel ą, Miń-bitwy wszystkie swoje siły. Pewny był skiem Mazowieckim i Mro-powodzenia i zawczasu już głosił przez z a m i osaczyły i zniszczyły południowe skrzydło wroga, zmuszając 16-tą armję rosyjską do panicznej ucieczki. Dnia 17 sierpnia po południu nastą-Tymczasem najniespodzianiej dla pił kryzys bitwy warszawskiej. Tego niego — nastąpił gwałtowny zwrot dnia Tuchaczewski, naczelny wódz w działaniach bojowych. Dnia 16 tego odcinka frontu wojennego, zre-sierpnia o świcie naczelny wódz rzu- zygnował ze zdobycia Warszawy cił swą stosunkowo szczupłą, ale wy- i chcąc stawić czoło polskiej „grupie poczętą i z doborowych oddziałów zło- manewrowej“, wydał rozkaz swym ar-żoną grupę manewrową do „głównego mjom do odwrotu. Nie zdążył już jed-ataku“ na uwikłanych w bojach nak tego wykonać. Uciekająca 16-ta

o Warszawę Rosjan.

Pościg za nieprzyjacielem.

Dnia 18 sierpnia rano nie było już

armja pociągnęła za sobą inne. Manewr Tutaj dopiero w całej pełni okazała marszałka Piłsudskiego na skrzydło się doniosłość planu bojowego, który i tyły Rosjan nietylko rozstrzygnął opracował marsz. Piłsudski. O pokona- bitwę na korzyść Polaków, ale spowo-niu wroga w ataku czołowym w sytu- dował zupełny pogrom Rosjan, acji ówczesnej nie było mowy. Wobec tego marszałek rzuca znienacka swe drobne zresztą, ale wyborowe siły z nad Wieprza na tyły armji nieprzyja- wroga pod stolicą. Armję jego zmyka-cielskiej ; w ten sposób wszelkie jej dzia- ły co sił na wschód, by „wyjść z pod łania ofensywne na Warszawę zgóry uderzeń“ zapamiętałego pościgu pol-

Polacy

Posjanie

kierunki natarcia Polaków

kierunki odwrotu Posjan

Lwów q

% <5

A. Borkiewicz.

na

skiego, który trwał do 26 sierpnia. Ważniejsze boje stoczono pod Śniadowem i Łomżą, pod Białym-stokiem, pod Mławą i Kolnem. Jedynie 3-cia armja sowiecka, wziąwszy odrazu kierunek na Grodno i uciekając bez wytchnienia, zdołała wymknąć się z osaczenia. Armja 16-ta została zniszczona całkowicie, połowa 15-tej, rozbitej przez naszą 4-tą armję, uciekła za granicę Prus Wschodnich wraz z konnym korpusem Gay-chana.

Wzięliśmy wówczas do niewoli 66.000 jeńców, ponad 200 dział i 1000 karabinów maszynowych. Ponad 30.000 Rosjan rozbroili Niemcy.

Niedobitki groźnych doniedawna ar-mij sowieckich ściągały w najżałośliw-szym stanie do Grodna, by wkrótce ponieść tam klęskę ostateczną.

Znaczenie bitwy warszawskiej.

Straty nasze w bitwie warszawskiej wynoszą do 2000 poległych i 20.000 rannych. Jest to jedno z największych naszych zwycięstw, a pierwsze po 300 latach nad Rosją. Pokazało ono naszym sąsiadom, że potrafimy nietylko bronić się, ale i pobić napastnika. Wiekopomne to zwycięstwo okryło wielką chwałą ówczesnego wodza naczelnego, marszałka Józefa Piłsudskiego i całe wojsko, które spełniło ofiarnie swój obowiązek i zasłużyło na cześć narodu. W tych pamiętnych dniach, które decydowały o losach naszej, z takim trudem zdobytej niepodległości — wszystkie warstwy społeczeństwa: najwybitniejsi pisarze, uczeni i artyści, młodzież szkolna i kobiety, robotnicy i chłopi, w gorącym porywie żarliwego patrjo-tyzmu garnęli się do szeregów ochotniczych. Po latach cierpień i nieudałych, niestety, prób odzyskania niepodległości — rok 1920 jest pierwszym wspaniałym, powszechnym i zwycięskim wysiłkiem całego narodu. Rok ten nie jest oderwanem zjawiskiem w ówczesnym splocie wielkich wydarzeń : jest on wynikiem wielkiej wojny światowej i jej ostatecznem zakończeniem. Lord d’Abernon, dyplomata angielski, który w sierpniu 1920 r. przybył do Warszawy z gen. Weygandem, szefem specjalnej misji francuskiej, nazywa bitwę warszawską „18 bitwą rozstrzygającą w dziejach świata¹“.

Literatura o wojnie polskiej 1918—1921 i o bitwie pod Warszawą jest bardzo bogata; z powodzi dzieł specjalnych podajemy najważniejsze: Piłsudski J.: Rok 1920, Warszawa 1927. Przybylski A.: Woj-polska 1918—1921, Warszawa 1930. Sikorski Wł.: Nad Wisłą i Wkrą, Lwów-Warszawa 1928. Lord d’A ber-n o n :    18 rozstrzygająca bitwa w dzie

jach świata. Polskie tłumaczenie: Warszawa 1932.

BIZANCJUM. (Tabl. 89—93). Dnia 11 maja 330 r. po nar. Chr. na pograniczu Europy i Azji odbyła się doniosła uroczystość poświęcenia nowej stolicy cesarstwa rzymskiego. Na miejscu dawnej kolonji greckiej Bizancjum (Byzantion) z woli cesarza Konstantyna Wielkiego powstał „Nowy Rzym“, zwany odtąd urzędowo Konstantynopolem.

Bizancjum a Rzym starożytny.

Miasto z natury obronne, malowniczo położone na półwyspie wrzynającym się między morze Marmara, cieśninę Bosfor i zatokę Złoty R ó g, rozbudowano, ozdobiono ścią-gniętemi doń dziełami sztuki i wznie-sionemi budowlami publicznemi, obdarzono przywilejami i urządzeniami na wzór Rzymu. Dzięki szczęśliwemu położeniu na szlaku handlowym łączącym morze Czarne ze Śródziemnem, w ważnym punkcie strategiczno-poli-tycznym, skąd najlepiej mógł cesarz

Arabowie.

strzec zagrożonych podówczas granic nad Dunajem i Eufratem, Konstantynopol zaćmił wkrótce ^wieczne miasto“. Podczas gdy Rzym wyludniał się i ubożał, Bizancjum rozrastało się, skupiało coraz liczniejszą ludność i opływało w bogactwa.

Tutaj przeniósł się stopniowo punkt ciężkości potęgi i znaczenia politycznego cesarstwa. Gdy wreszcie najazdy barbarzyńskie w V w. przekreśliły panowanie rzymskie na zachodzie, a stara stolica odarta została z tylowiekowej chwały, Bizancjum zdołało wraz ze wschodnią częścią imperjum obronić swą niezależność i stało się jedyną rezydencją cesarską. Prawda, że Rzym niezadługo znów zajaśniał, jako siedziba następców św. Piotra i jako ognisko kultury zachodnio-europejskiej, ale był to już inny Rzym, jakże odmienny od owej dumnej pani świata, która mieczem zmuszała ludy do uległości ! Właśnie to posłannictwo dawnego Rzymu wraz z purpurą cesarską przejął na siebie Konstantynopol. Jako jedyny spadkobierca Rzymu, cesarz bizantyński rościł sobie prawa do wszystkich ziem dawnego imperjum i zwał się panem świata, jakkolwiek obszar jego państwa nie usprawiedliwiał pretensji do tego tytułu.

Bizancjum, łącznik ze starożytnością, szermierz i przedmurze chrześcijaństwa.

Ludność bizantyńska nazywała siebie Rzymianami (Ilomajoj), ale stanowiąc mieszaninę najróżnorodniejszych elementów etnicznych (greckich, słowiańskich, wschodnich i t. d.), niewiele miała wspólnego ze starożytnymi panami świata. Organizacja państwowa i społeczna ukształtowała się w Bizancjum w formach swoistych, a kultura, oparta na helleńskiej i przepojona duchem chrześcijańskim i pierwiastkami orjentalnemi, stopniowo wyodrębniła się zdecydowanie. W rezultacie pod starą nazwą cesarstwa rzymskiego kryło się nowe państwo — bizantyńskie i nowa cywilizacja — b i z a n* t y ń s k a. Przejąwszy i „zakonserwowawszy“ kulturę antyczną, Bizancjum w czasach średniowiecznych odegrało wybitną rolę, jako łącznik ze starożytnością i szermierz (obok Rzymu) chry-stjanizmu, nauczyciel wielu ludów europejskich. Położony na kresach Europy, stał się Konstantynopol ostatnim szańcem Zachodu i przedmurzem chrześcijaństwa, o które rozbijały się fale najeźdźców ze wschodu.

Zarys historji politycznej.

Wyrosłe na obszarze wschodniego cesarstwa rzymskiego, Bizancjum wyszło obronną ręką z najazdów V stulecia, a za cesarza Justynjana (527 do 565) stanęło u szczytu swej potęgi. Zdawało się, że oto wskrzeszone będzie światowe państwo rzymskie. Dzięki szczęśliwym wojnom na zachodzie Konstantynopol odbierał barbarzyńcom kraj za krajem ; pod zwierzchnictwo cesarza wróciły: Italja, część Hiszpa-nji, Afryka północna, wyspy na morzu Śródziemnem. Krótki to jednak był triumf. Po śmierci Justynjana w Italji północnej usadowili się Longobardowie, na Bałkany wdzierali się mongolscy Bułgarowi e, Słowianie i inni, od wschodu coraz silniej napierali Persowie. Najcięższe ciosy spotkały Bizancjum w ciągu VII stulecia, gdy miejsce Persów zajęli groźniejsi najeźdźcy W rezultacie przy cesarstwie bizantyń-skiem pozostały : Mała Azja, część półwyspu Bałkańskiego i część Apenińskiego. Jakkolwiek jednak prysły nadzieje panowania nad światem, przecież uratowało Bizancjum swój byt niezależny, a także Europę przed zalewem wschodnim, dwukrotnie

Za dynastji M a c e d o ń-

(w latach 673 i 718) dzielnie odpierając atak Arabów na samą stolicę cesarstwa.

skiej (867—1025) nastąpił dla Bizancjum okres świetności. Na skutek zwycięskiej ofensywy przeciw Arabom i na Bałkanach granice jego sięgały Dunaju i Eufratu. Wkrótce jednak nowe chmury zawisły nad cesarstwem. Od wschodu zamiast Arabów pojawili się Turcy, opanowując szereg krajów; na zachodzie Normanowie wydarli Bizancjum Italję południową i Sycylję. Coprawda Europa chrześcijańska wystąpiła przeciw niewiernym, ale kraje odbierane Turkóm nie wracały już do cesarstwa. Coraz częściej dochodziło do starć między Bizancjum i Zachodem, aż wreszcie krzyżowcy zajęli Konstantynopol i utworzyli tu t. zw. cesarstwo łacińskie (1204 r.). Wskrzeszone od r. 1261 cesarstwo bizantyńskie pod dynastją P a-1 e o 1 o g ó w nie odbudowało już dawnej potęgi. W w. XIV Turcy, zajmując wciąż nowe kraje w Azji Mniejszej i na Bałkanach (rozbili tu państwo bułgarskie i serbskie), coraz ciaśniejszym pierścieniem otaczali samą stolicę cesarstwa. Gdy wreszcie odsiecz Europy zawiodła i król Władysław poległ w bitwie z Turkami pod Warną, losy Bizancjum były już przesądzone. W roku 1453 Mahomet II na czele wielkiej armji zdobył ,,Nowy Rzym“ po bohaterskiej obronie i śmierci ostatniego cesarza bizantyńskiego, Konstantyna XI Paleologa. Zwycięski władca założył w zdobytem mieście nową stolicę Stambuł (Istambuł), kładąc ostateczny kres państwu bizantyńskiemu.

Absolutyzm bizantyński.

Wystawione na niebezpieczeństwa i wpływy od strony wschodu i zachodu, zachowało cesarstwo bizantyńskie swoistą odrębność, czyniącą je obcem zarówno mahometańskiej Azji, jak i zachodniej Europie. Gdy Europa wciąż jeszcze kształtowała się, a Azja przechodziła gwałtowne przemiany, Bizancjum było ostoją ustalonego porządku, opartego na tradycji starożytnej. Organizacja państwowa rozwinęła się z ustroju późnego cesarstwa rzymskiego, zbliżając się jeszcze bardziej do despotycznych monarchij wschodnich. Cesarz bizantyński, samo władca (auto-krator), pan świata, otoczony był aureolą nadprzyrodzonej potęgi. Wydawał prawa z natchnienia Bożego, dowodził arm ją, mianował i usuwał urzędników, sądził poddanych i t. d. Decydował nietylko w sprawach państwowych, ale również regulował życie gospodarcze, społeczne, obyczaje. Gdy na Zachodzie kościół obronił się przed uroszczeniami władzy świeckiej w myśl słów Chrystusa: „Oddajcie cesarzowi, co cesarskie, Bogu — co boskie“, w kościele bizantyńskim zatriumfował ostatecznie absolutyzm cesarski (t. zw. ce-zaropapizm). Cesarz sam mianował duchownych, wydawał przepisy dla kościoła, zwoływał synody i t. d., a nawet rozstrzygał sprawy teologiczne. „Czy może być coś wyższego i świętszego od cesarza?“ — mówiono.

Oeremonjał bizantyński.

Majestat cesarski symbolizowały jego oznaki zewnętrzne i drobiazgowemi przepisami ustalone formy etykietalne, przysłowiowe cerem on je bizantyńskie. W obliczu cesarza, ubranego we wspaniałe szaty purpurowe, lśniące klejnotami i złotem, zginano się do samej ziemi. Gdy zjawiał się na ulicy, drogę zasypywano kwiatami, domy przystrajano dywanami, palono kadzidła i t. d. „Święty pałac“ cesarski lśnił marmurem, błyszczał złotem i różnobarwną mozaiką. U stóp tronu poruszały się automatyczne lwy; w czasie

Życie gospodarcze.

Kosztowny dwór i rozrzutna dyplomacja, rozwinięty aparat biurokratyczny i siła zbrojna — wszystko to pociągało za sobą poważne ciężary podatkowe ludności, która nieraz uginała się pod niemi i gorzko na nie narzekała.

uroczystych przyjęć cesarz ukazywał się z poza zasłony, unoszony wraz z tronem wgórę zapomocą specjalnego mechanizmu, niby mocą siły nadprzyrodzonej. Najwspanialszy przepych roztaczano wobec obcych królów i posłów, którzy olśnieni wołali potem, że „pałac rzymski—to‘drugie niebiosa“, że „cesarz jest bezwątpienia Bogiem na ziemi“.

Przebiegła i misterna dyplomacja.

W ten sposób ów blask majestatu cesarskiego budził wśród obcych kult i pewien lęk, stał się jednym ze środków oddziaływania na barbarzyńców, częścią składową owej misternej, przebiegłej dyplomacji bizantyńskiej. Cesarz jednał sobie królów i możnych hojnenii darami i zaszczytnemi tytułami. Chętnie podejmował malkontentów politycznych z innych państw, pretendentów do tronów, awanturników, ażeby w pewnej chwili użyć ich jako narzędzia dla swych celów politycznych. Gdy wymagały tego okoliczności, uciekano się do intryg, skrytobójstw albo znów układano koligacje małżeńskie i obcemi dynastjami, paktowano z Rzymem papieskim. Dwór cesarski jeszcze za Paleologów nie przestał być ośrodkiem dyplomacji światowej, która częściowo równoważyła faktyczną już bezsilność cesarstwa.

Niezawsze jednak goście w Konstantynopolu poddawali się urokowi, jaki bił od dworu bizantyńskiego. Gdy zjawili się na nim dumni i butni rycerze krzyżowi, z trudem udało się ich nakłonić do uszanowania powagi majestatu cesarskiego, a jeden z baronów łacińskich nie mógł powstrzymać się od niezbyt uprzejmej uwagi o nadętym „panu świata“ : „Oto gbur karczemny siedzi sobie, gdy tylu wybitnych wodzów musi stać!“ Takie dysonanse najlepiej świadczyły o przeciwieństwach między

Bizancjum z jego wschodnim kultem władcy i serwilizmem a zachodnią Europą feudalną, gdzie król był tylko „pierwszym między równymi“. Podobnie później razić będą panów polskich zwyczaje dworskie, przejęte z Bizancjum w Moskwie albo w Turcji.

Rządy urzędnicze.

Ześrodkowując władzę zwierzchnią na dworze, cesarz korzystał z usług całego sztabu urzędników, podzielonych na stopnie służbowe i hierarchicznie od siebie zależnych. Podstawą podziału administracyjnego stały się okręgi wojskowe (t. zw. temy), na których czele stali strategowie, łączący władzę wojskową z cywilną. Silne i sprężyste rządy biurokratyczne często łupiły ludność, krępowały jej inicjatywę, uciekały się do teroru. Gdy korona dostawała się w ręce niegodne, któremi kierowała niczem nie okiełznana samowola, państwo cierpiało na tern dotkliwie i dopiero spisek lub rewolucja kładły kres nieszczęściom. Obliczają, że na 107-miu cesarzy (w latach 395—1453) zaledwie 34-ch zginęło śmiercią naturalną, 8-miu skosiła wojna, a resztę — skrytobójstwa i przewroty, którym towarzyszyły nieraz najbardziej wyszukane okrucieństwa. Wspaniały przepych wschodni dworu bizantyńskiego ukrywał gniazdo intryg, spisków, wygórowanych ambicyj, chciwości, zbrodniczych rywalizacyj. Za zewnętrznym blaskiem majestatu cesarskiego kryły się przemożne wpływy żon, faworytek, pochlebców, intrygantów.

PI d e n“.

czyli obrazobur-

Z drugiej strony jednak państwo zapewniało ludności wiele dobrodziejstw. Bezpieczeństwo publiczne, zdrowy złoty pieniądz, dobry stan dróg, ochrona drobnego rolnika, polityka osadnicza wraz z dogodnem położeniem geogra-ficznem — wszystko to wytwarzało warunki sprzyjające rozwojowi życia gospodarczego. Rolnictwo, przemysł i górnictwo osiągnęły wysoki poziom w porównaniu z Zachodem. Rolę pioniera odegrało Bizancjum, inicjując w Europie hodowlę jedwabników. W przedmiotach zbytku Konstantynopol był jakby „Paryżem średniowiecznym“. Delikatne tkaniny, wyroby jubilerskie, dewocjona-1 j a cieszyły się wziętością w całym świecie chrześcijańskim, zaspokajając najwybredniejsze gusty możnych panów Europy.

Położone na szlaku ważnych dróg handlowych, posiadając wiele znakomitych portów i wielką flotę, Bizancjum przez dłuższy czas utrzymywało się na naczelnem miejscu w handlu międzynarodowym. Cesarze tępili wytrwale korsarstwo i ustanowili przepisy regulujące handel na morzu (t. zw. prawo morskie Rodyjskie z VIII wieku).

¹

Prt

polski atak od południa

„Nowy Eden“ — Konstantynopol.

Królową wśród wielu ludnych i bogatych miast bizantyńskich był Konstantynopol, „nowy Gdy krzyżowcy w r. 1202 stanęli pod jego murami, ogarnęło ich zdumienie, gdyż „nie wyobrażali sobie, by mogło istnieć na świecie tak wspaniałe miasto“. Za murami „stolicy świata“ gromadziły się bogactwa, które tak nęciły rycerzy zachodnich. Tutaj zwożono towary ze wszystkich stron świata, ażeby zaspokoić potrzeby miljonowej ludności stolicy i zapełnić składy kupców bizantyńskich. Różnojęzyczny tłum, hałaśliwy ruch uliczny, wspaniały przepych architektury i barwne stroje mieszkańców uderzały gości z Zachodu, przebywających tu w charakterze kupców, pielgrzymów czy też na studjach.

Jak zwykle w wielkich miastach, jaskrawo występowały w Konstantynopolu przeciwieństwa społeczne : od blasku bogactwa i wykwintnej kultury mieszkańców ostro odcinała się żebracza nędza, brud i ciemnota. Miljono-wy tłum bizantyńczyków niełatwo było utrzymać w ryzach, zwłaszcza że był to tłum gorący, fanatyczny, skłonny do wybuchów. To też gwałtowne przewroty nie były rzadkością, a towarzyszyły im często wyszukane okrucieństwa i bezlitosne znęcanie się nad pokonanymi.

Kościół wschodni.

Pomiędzy Bizancjum i Zachodem istniały poważne różnice kulturalne, które wyraziły się między innemi w życiu kościelno-religijnem. Gdy Zachód podporządkował się Rzymowi, uznał jego autorytet i zwierzchnictwo w sprawach organizacji, dyscypliny i dogmatów kościoła, Bizancjum poszło inną drogą. Patrjarchowie i cesarze przeciwstawiali się częstokroć papieżom, odmawiali im prawa do zwierzchnictwa. Wschód chrześcijański ze swą ludnością, zamiłowaną w sporach teologicznych, skłonną do mistycyzmu, gwałtowną i niekarną, okazał się glebą podatną pod rozwój sekciarstwa, które też pleniło się tu jeszcze od czasów cesarstwa rzymskiego. Rozbieżności pogłębiły się również podczas t. zw. ikonoklazmu stwa. Od r. 726 z przerwami przez przeszło stulecie cesarze prowadzili walkę z czcią obrazów świętych, uważając ją za sprzeczną z zasadami je-dynobóstwa chrześcijańskiego. Walka ta rozbiła społeczeństwo bizantyńskie

na wrogie obozy, gdyż mnisi i lud czę- budzić uczucia patrjotyczne w konają-ściowo stanęli w obronie dawnych zwy- cej ojczyźnie, pisarze XV stulecia czajów. Na zachodzie, szczególnie wskrzeszali sławnych bohaterów: Te-w Italji, ludność i papieże stanowczo mistoklesa, Leonidasa, Peryklesa. wystąpili przeciw ikonoklazmowi. Gdy wreszcie (w r. 843) przywrócono kult się „spichlerzem“ kultury antycznej, obrazów świętych, ostra rywalizacja którą przekazał zkolei innym ludom, między Rzymem i Bizancjum na tle Pod względem kulturalnym Bizancjum nawracania Morawian i Bułgarów do- nie było wyłącznie spadkobiercą helle-prowadziła do nowego konfliktu. Wów- nizmu, kształtując się również pod czas to papież Mikołaj I rzucił kią- przemożnym wpływem chrystja-twę na patrjarchę Focjusza, ten nizmu i Wschodu. Nietylko mistrzo-zaś zkolei uczynił to samo wobec pa- wie greccy, ale również nauka Chry-pieża i odmówił Rzymowi prawa do stusa, Pismo święte, ojcowie kościoła mieszania się w sprawy kościoła bizan- byli źródłem wiedzy, natchnień, życia tyńskiego. Wreszcie za patrjarchy C e- duchowego bizantyńczyków. Nigdzie rularjusza (w r. 1054) nastąpiło indziej, jak właśnie w Bizancjum, nie ostateczne oddzielenie się kościoła rozwinął się tak kult relikwij świę-wschodniego, czyli greckiego (t. z w. tych, wiara w cudy, asceza i skłonność schizma). Kilkakrotne próby wzno- do mistyki. Gorące, choć nieraz jałowe wienia jedności kościelnej (unje w la- dysputy teologiczne pasjono-tach 1274, 1439), podejmowane za Pa- wały tak samo prostego wyrobnika, jak leologów, spełzły na niczem, spotykając cesarza. Głęboka wiara i troska o zba-się z fanatyczną niechęcią ludności bi- wienie duszy prowadziła nierzadko do zantyńskiej do Rzymu. Nawet w prze- zupełnego wyrzeczenia się dóbr docze-dedniu upadku Konstantynopola wo- snych, do hojnych darowizn na rzecz lała ona widzieć w stolicy „turban tu- kościoła. Niejeden możny bogacz, a nawet członek rodziny cesarskiej, szukał ucieczki od świata w klasztorze, a czarny habit mnisi „obywateli nie-Separatyzm kościelny był jednym bios“ budził powszechny respekt, z przejawów odrębności kulturalnej Bizancjum. W przeciwieństwie do Europy zachodniej, czerpiącej soki żywotne ze spuścizny rzymskiej, Bizan- pielęgnowane w Bizancjum, zaciążyły cjum wraz z językiem greckim, nad jego kulturą do tego stopnia, że który wyparł tu łacinę w ciągu VI do nie rozwinęła się ona tak swobodnie VIII stulecia, korzeniami swemi tkwiło i oryginalnie, jak kultura zachodniej w helleniźmie. Bibljoteki bizan- Europy. Uczeni bizantyńscy, zagłębia-tyńskie zbierały i przechowywały dzie- jąc się w bogatym dorobku Hellady, ła mistrzów greckich. Pisarze, uczeni, przetrawiali go, rezygnując z samo-poeci, artyści czerpali pełną dłonią ze dzielnej twórczości. Poeci i pisarze sta-skarbnicy helleńskiej : myśli, wiedzę, rali się jak najściślej odtworzyć wzory smak estetyczny. Na Homerze, Plutar- dawne i styl starożytny, hamując roz-chu, Pindarze, Sofoklesie, Tucydydesie, wój języka literackiego. Układano wy-Arystotelesie, Platonie i t. d. uczono ciągi z dzieł starożytnych, rozpowszech-się w szkołach bizantyńskich. By roz- niły się encyklopedje (Focjusz

W ten sposób Konstantynopol stał

recki niż tiarę papieską“.

Hellenizm i chrystjanizm.

Dorobek kulturalny Bizancjum.

Tradycje helleńskie, pieczołowicie

Prawoznawstwo bizantyńskie.

w IX stuleciu). Wysoki poziom osiągnęła filologja klasyczna i reto-

Jako polityczny spadkobierca Rzy-r y k a, rozbudziło się zainteresowanie- niu, Bizancjum przejęło na siebie rolę dla filozofjl antycznej.    jego w dziedzinie prawoznaw-

bizantyńskie i chaosu, gdy dawny porządek prawny

Dobre wzory greckie i zamiłowanie s t w a. Właśnie wtedy, gdy Zachód społeczeństwa do historji sprawiły, że pogrążał się w mrokach barbarzyństwa dziejopisarstwo przewyższało pod względem doboru upadł, a nowy dopiero się kształtował, wiadomości, objektywizmu i formy ów- Bizancjum strzegło dorobku genjuszu czesny stan nauki historycznej na za- rzymskiego w dziedzinie prawa, utrwa-chodzie. Kroniki bizantyńskie, tłuma- lało je i rozwijało. Szczególne pod tym

pi

Mmmmmm

w. i i / i i ~iSa

V*

•i ’

ÄO-¹

mm

(Y

.■■y

miiTSwk

?!

•Vj

SMt\ t

Ryc. 113. Św. Jan z Damaszku przy pracy pisarskiej; naprzeciw niego malarz. Minjatura bizantyńska z XI w.

ruskich.

bizantyńskiego.

czone na obce języki, rozpowszechniły względem znaczenie posiada dokonana się szeroko po świecie, naśladowane za Justynjana kodyfikacja, zna-między innemi przez kronikarzy na pod nazwą Corpus juris civilis, złożona z trzech części: 1) Institutiones, Dysputy dogmatyczne i walki reli- podręcznik prawoznawstwa, 2) Big esta gijne zrodziły bogatą literaturę t e o- albo Pandectae, zawierające wyciągi logiczną (św. Jan z Damaszku), z dzieł znakomitych prawników i 3) Co-głębokie uczucia religijne znalazły dex Justinianeus, ułożony przez komi-swój wyraz w hymnach kościel- sję z Trybonjanem na czele w r. 534 nych. Poezja e p i c z n a wzniosła się i stanowiący zbiór konstytucyj cesar-na wysoki poziom, nie pozostając bez skich od r. 117—534. Corpus stał się wpływu na literaturę obcą (np. byliny podstawą późniejszego rozwoju prawa ruskie).

ï?;<

fl®*

AV

Ryc. 114. Pawie przy „Zdroju Życia“ Symbol wiecznego życia. (Mozaika bizantyńska z XII w.;

Zwycięski pochód krzyża greckiego.

Jako ognisko cywilizacji, Bizancjum kV ciągu tysiąclecia swego rozwoju wy- było tern dla Wschodu i wielu ludów Nazywały okresy żywotności i orygi- słowiańskich, ezem Rzym dla Zachodu, tialności. W architekturze zapanował Zwycięski pochód krzyża greckiego swoisty styl, bizantyński, które- niósł za sobą triumfy cywilizacji, wraz go najświetniejszym pomnikiem jest z nim bowiem ludy barbarzyńskie kościół św. Zof j i. Zbudowany w Kon- przejmowały alfabet, początki piśmien-stantynopolu za Justynjana, budzi on nictwa, architekturę, zasady prawa podziw monumentalnemi rozmiarami, i organizacji państwowej. Apostołowie prawdziwie wschodnim przepychem, słowiańscy, Cyryl i Metody, w IX żywą grą barw mozaik i fresków, marmuru i złota. Wysoka kopuła „niby zawieszona z nieba“ i plan równoramiennego krzyża greckiego wytworzyły ów prawzór cerkwi, który rozpowszechnił się daleko poza granicami Bizancjum: w Armenji, Gruzji, na Bałkanach, na Rusi i t. d. Kopulasty kościół znaczył również na zachodzie ślady podbojów kultury bizantyńskiej, jak to zaświadcza najlepiej kościół św.

Witalisa w Rawennie, św. Marka w Wenecji i wiele innych.

Wysoki poziom techniczny sztuki bizantyńskiej stwierdzamy w minjatu-rach z kości słoniowej i złota, w wyrobach emaljowanych i płaskorzeźbach.

Wybitniej zaznaczyła się twórczość artystyczna w malarstwie ścień-nem i mozaikach oraz w ilustrowaniu rękopisów. Cechuje ją zamiłowanie do mocnej kolorystyki, majesta-tyczność i przepych. Długie, wychudzone, ascetyczne postacie świętych wyrażają jej charakter wybitnie religijny.

Sztuki plastyczne.

Sztuki plastyczne w Bizancjum

r-.v

O/J'I

Mli

HH-

ÎJWrâ

*?•

«o*

& mWê ■mi mmi

«ss

fer

mi-

fs

°0»

1-li

MA

Ryc. 115. Król bułgarski z rodziny. (Minjatura z bułgarskiej książki do nabożeństwa. Rysunek utrzymany całkowicie w stylu bizantyńskim).

pejskiej.

wieku przełożyli na język słowiański Pismo święte i przystosowując alfabet grecki do dźwięków słowiańskich, stworzyli pismo, które rozpowszechniło się w Bułgarji, Serbji, Rumunji i na Rusi. Wszystkie te kraje zawdzięczały Bizancjum początki albo ugruntowanie chrześcijaństwa i fundamenty życia cywilizowanego.

Rozpowszechnienie się wpływów bizantyńskich.

Wpływy bizantyńskie sięgały poprzez Morawy i Ruś również do Polski we wczesnych dziejach piastowskich. Wskazuje na to zamiłowanie do okrągłych budowli, kościoły kopulaste (pierwotny kościół w Wiślicy, moneta Bolesława Śmiałego z cerkwią na rewersie i t. d.) oraz kult niektórych świętych (jak np. św. Jerzego), ustąpiły one jednak szybko wpływom zachodnio-rzymskim.

Na wschodzie kultura bizantyńska oddziaływała na A r m e n j ę i G r u-z j ę oraz na Arabów. Na zachodzie wpływy jej zaznaczyły się : w architekturze, malarstwie, muzyce (organy w VIII stuleciu przyszły z Bizancjum), w organizacji państwowej (idea absolutyzmu w XIII i XIV w.), w rozwoju prawa (odrodzenie prawa rzymskiego) i w ruchu umysłowym (wpływ przez Bizancjum literatury greckiej w okresie renesansu). Rola kulturalna Konstantynopola nie wygasa nawet po jego upadku politycznym. Zwycięscy Turcy przejęli po nim administrację, hierarchję urzędniczą, etykietę dworską. Ludy bałkańskie pod jarzmem tureckiem pozostały wierne kościołowi greckiemu i hellenizmowi, zachowując w ten sposób swą odrębność narodową. Moskwa po małżeństwie Iwana z Zofją Paleo-log (1472) uważała się za spadkobierczynię cesarstwa ; państwo moskiewskie, a później rosyjskie, ko-pjowało urządzenia bizantyńskie, dwór carski na Kreml u wzorował się na Św. Pałacu, a ambitni carowie raz po raz aż do czasów współczesnych powracali do swych marzeń o zatknięciu orła dwugłowego nad Bosforem.

Cywilizacja bizantyńska, choć mniej bogata i mniej różnorodna od zachodnio-europejskiej, odegrała doniosłą rolę dziejową i nie była tak skostniałą, jak to się często jeszcze dzisiaj przedstawia. Jako obrońca i szermierz chry-stjanizmu, spadkobierca hellenizmu, łącznik ze starożytnością, było Bizancjum nauczycielem ludów barbarzyńskich, współtwórcą cywilizacji euro-

M. H. Serejski.

BOHATER. Gdy słowo to wymawiamy, krew w żyłach naszych obiega szybciej, a serce bić zaczyna żywiej. Czujemy, że zawarty w niem jest laur, wieńczący najszczytniejsze czoła ludzkości.

Odwaga, dumnie patrząca w grozę niebezpieczeństw, ofiarność posunięta aż do samopoświęcenia, pragnienie dobra powszechnego, górujące ponad interesem osobistym, dzielność mierząca siły na zamiary, gotowość do czynu, na własnych polegająca wysiłkach — to tylko nieliczne oddzielne listki tego lauru, który stanowi chwałę bohaterstwa.

Życie bohatera jest w rzeczywistości poematem, w którym rozum i wola uczestniczą w takim samym stopniu, co polot, fantazja i natchnienie. Dlatego też typy bohaterstwa są tak różne, jak różne bywają drogi ludzkiego działania, tak odrębne, jak odrębne bywają indywidualności. Ideał bohaterstwa zmienia się na przestrzeni wieków. Każdy naród w każdej epoce swego rozwoju inaczej ten ideał rozumie i inaczej go wyczuwa.

Na ziemi greckiej.

W zaraniu naszej kultury, przed trzydziestu wiekami, .gdy rodziła się na ziemi greckiej poezja, tylko czyny bogów albo ludzi bogom podobnych wydawały się godnemi liry pieśniarza.

Herakles.

Herakles, w którym starożytni Grecy widzieli główne i najsławniejsze uosobienie bohaterstwa (heroizm), był istotnie „bożycem“, t. j. synem bożym, zrodzonym z Zeusa, pana niebios, i Alkmeny, panny śmiertelnej. W podaniu, które związane jest w mitologji greckiej z narodzinami Heraklesa, zawarta jest już, jakby w zarodzie, cała idea służby i posłannictwa, jakie niesie w sobie bohater: syn lub wysłannik boży.

Mit ten czyni bohatera wodzem ludu, odkupicielem ludzkości, współpracownikiem myśli bożej, ramieniem opatrzności, walczącem o ład przeciw potęgom chaosu i niszczycielstwa, o światło przeciw siłom mroku, o sprawiedliwość i wolność przeciw zamachom gwałtu, zdzierstwa i ucisku. Na-dewszystko jednak bohater jest to człowiek, który polega sam na sobie, na własnej odwadze i sile, hartowanej w ogniu własnych prób, przeżyć i doświadczeń.

Zrazu, w umysłowości pierwotnej, bohaterowie występowali zbrojni w przewagę fizyczną jako mężowie górujący nad innymi ludźmi przede-wszystkiem siłą rąk i nóg, odwagą bojową, rączością biegu i celnością strzału. Achilles zasłynął jako „szybkono-gi“. Herakles na pomnikach, które się dochowały, stoi wsparty na olbrzymiej maczudze, odziany w skórę ubitego lwa.

„O, niech zginie nienawiść, przeklęta przez ludzi i bogów!“

Jednakowoż siła fizyczna już w mitologji i poezji greckiej dość wcześnie jęła nasiąkać, niby światłem lampy wewnętrznej, potęgą moralną, pierwiastkami myśli i serca.

Boski Achilles, rozjuszony śmiercią przyjaciela, Patrokla, poprzysiągł zemstę jego zabójcy, Hektorowi, i — zaiste — pomścił się na nim straszliwie : zabił go i trupa jego przywiązawszy do wozu, włóczył bezlitośnie w kurzu pobojowiska... Ale gdy przyszedł ojciec Hektora, sędziwy Priam, do namiotu Achillesa, aby wykupić zwłoki syna, prośba jego została wysłuchana. Bohater wyładował gniew swój w otwartym boju z wrogiem, ale nie znęca się nad nieszczęsnym starcem. Co więcej, zatrzymuje i w swoim namiocie ugaszcza ojca Hektora. Tej sceny pojednania historja literatury nie zawahała się policzyć między najpiękniejsze cudy ludzkości. W scenie tej ziemska dusza bohatera przejrzała na światło nadziemskiej radości, radości przebaczenia. Teraz Achilles ma prawo powiedzieć :    „O, niech zginie

nienawiść, przeklęta przez bogów i ludzi !“

Bohaterstwo rozumne, kierowane świadomą wolą.

Cywilizacja grecka nietylko zdobyła się na zaszczepienie w sercach ludzi ziarn idei moralnej, ale też umiała ocenić przełomową tej zdobyczy doniosłość. Świadczy o tern przypowieść, przedstawiająca Heraklesa „na rozdrożu“.

Syn Zeusowy, nim obierze drogę dzielności i chwały, kuszony jest przez kapłankę Rozkoszy, aby poniechał górnych zamiarów i szukał szczęścia w gnuśnych objęciach Zbytku i Użycia. Ta godzina pokusy jest jego godziną próby moralnej. Dopiero po przezwyciężeniu słabości wewnętrznej Herakles mocen jest sięgać po zwycięstwo nad wrogiem zewnętrznym.

W przypowieści tej uderza fakt, że zawarty w niej ideał bohaterstwa wyrasta nie z wybuchu woli żywiołowej, ale z momentu świadomego ważenia pobudek, z woli, kierowanej rozmysłem.

Od Greków do Corneille’a i naszych bohaterów narodowych.

Ten pierwiastek rozmysłu, podkreślony przez Greków, coraz większą odtąd będzie grał rolę w ideale bohaterstwa. Rozwinie się on w etyce stoików i przejdzie do etyki chrześcijaństwa. Będzie rósł przez wieki, aż w pewnej chwili; we Francji XVII w., znajdzie poetę, który stanie się jego klasycznym piewcą. Czyż trzeba dodawać, że tym poetą jest Corneille, tak bliski sercu naszego Wyspiańskiego?

Istotnie, cała twórczość autora „Cyda"', przesycona surowym duchem sto-icyzmu, jest apoteozą bohatera, który mężnie i spokojnie waży swe motywy na szali postanowienia, lecz skoro postanowienie powziął, stoi przy niem twardo, jak na opoce, którą w trudzie, krok za krokiem zdobył i umocnił. Tu mieściła się dlań najwyższa siła, najwyższa godność człowieka. Bohaterstwo Cyda polega na konsekwentnem, niezłomnem wyrzeczeniu się swych osobistych snów o miłości, na złożeniu ofiary ze swego szczęścia na ołtarzu idei. To właśnie łączy Cyda z największymi bohaterami naszych walk o niepodległość, z tym wspaniałym orszakiem ludzi, którzy raz w życiu ukochawszy nad wszystko ojczyznę, na jej ołtarzu złożyli ofiarę z osobistego szczęścia.

Dlaczego ludzkość czci swych wielkich wodzów?

Rzecz zrozumiała, że pierwotną formą, w jakiej bohaterstwo objawia się ludzkości, jest bohaterstwo wielkich wojowników, zdobywców i budowniczych państwa.

Moc, zawarta w szykach zbrojnych, posłusznych rozkazom jednej woli kierowniczej, wydaje się ludziom jakby dalszym ciągiem siły ożywiającej ramię bohatera. Wszelako w kulcie zdobywców i rozkazodawców tkwi coś więcej, niż cześć dla zwycięskiej siły. Zamyka się w nich zdobyte wiekami przeświadczenie, że organizacja państwowa, zapewniająca jednostkom ład, bezpieczeństwo i spokój, ochraniany potęgą władzy, jest podwaliną wszelkich dalszych postępów i zdobyczy kultury. Dlatego to nietylko historja, ale i legenda od wojowników-niszczycieli odróżnia wodzów-budowni-czych i twórców. Attylom i Tamerla-nom, zostawiającym po sobie zgliszcza osiedli i stosy czaszek trupich, przeciwstawia wodzów oddających swój ge-njusz w służbę wielkich idei dziejowych i tylko tym ostatnim przyznaje miano bohaterów. Aleksander Wielki, ta rozpętana burza wiosenna, kulturę grecką siejąca od Dunaju do Nilu i Eufratu, Juljusz Cezar, ideę ładu i prawa rzymskiego niosący w głąb Europy, i Napoleon, chwałę swoją utrwalający w kodeksie praw swego imienia — oto trójca wielkich wodzów i zdobywców, których imiona historja całej ludzkości zapisała złote-mi literami.

Z tych trzech nam Polakom najbliższy jest oczywiście Napoleon. Imię Napoleona było tą iskrą bohaterstwa, która w najciemniejszej chwili dziejów porozbiorowych wznieciła nadzieję, tchnęła otuchę w zmartwiały naród. Ona to żołnierzy polskich, którzy w dobie saskiej byli pośmiewiskiem Europy, zmieniła w lwy Somosierry, Raszyna i Możajska. Ona ks. Józefa poderwała z posadzki salonów warszawskich ku wyżynom zasługi i sławy. Ona rzuciła pomost ponad przepaście niewoli i zwątpienia, między insurekcją Kościuszki a Księstwem Warszaw-skiem, rewolucją listopadową i powstaniem styczniowem. A gdy wybiła nareszcie dla Polski godzina zmartwychwstania, najpierwszy w imię niepodległości zbrojny odruch polski pod starym legjonowym, a więc napoleońskim, odrodzi się znakiem.

Myśliciele, badacze, apostołowie i święci.

Urok i bezpośrednia wymowa czynu w działalności wielkich wodzów i polityków niesłusznie odsunęły w cień bohaterstwo, reprezentujące inne wyżyny ducha ludzkiego. A przecież droga ku wyżynom otwarta jest nietylko dla bohaterów miecza i władzy państwowej. Duch ludzki z równą siłą, obok działalności wodza i polityka, wyrażać się może w dziełach poety, w zdobyczach myśliciela i badacza, w poświęceniu apostoła i świętego.

Sokrates, gdy wolał wypić czarę cykuty, niż zaprzeczyć głosowi sumienia; pierwsi chrześcijanie gdy z modlitwą na ustach ginęli w mękach na arenach cyrków rzymskie!}; Giordano Bruno, gdy za , prawdę swoich przekonań wstępował na stos, by zginąć w płomieniach na Campo dei Fiori w Rzymie — ci mocarze ducha i odkrywcy prawd nowych, czyż w panteonie bohaterstwa nie są godni stanąć na najwyższych pomnikach chwały?

Nieznani bohaterzy dnia dzisiejszego.

Nie sądźmy jednak, że bohaterstwo jawi się wśród ludzkości jedynie w wichurze skrzydeł, w łunie zapalonych stosów w todze Cezara, w opończy Zawiszy Czarnego, w aureoli wieszczów i wielkich świętych. Niemniej cenne, a może najcenniejsze jest to bohaterstwo ciche, a głębokie, które kroczy ścieżkami powszedniego trudu, nadludzkie dźwigając ciężary, a nie dochodzi ani do laurów na Kapitolu, ani do apoteozy w życiu lub w tragicznej, lecz wspaniałej śmierci.

To ciche, powszednie, mało komu znane, lecz głębokie bohaterstwo tkwi u podstaw każdej prawdziwej kultury, u podstaw każdego społeczeństwa dbałego o rozwój i postęp ku wyżynom.

Rzec można, że każda kultura żywotna karmi się i dźwiga wysiłkami tysięcy ludzi, mężczyzn i kobiet, których bohaterstwo objawia się światu niekiedy w wiele lat po ich śmierci, niekiedy zaś nie ujawnia się wcale i żyje tylko w bezimiennym dorobku powszechności.

Spójrzmy na zawrotny wyścig lotnictwa! Nie dawniej, jak na parę lat przed wojną światową, wzbił się na aparacie przez siebie zbudowanym Francuz B 1 é r i o t, aby po raz pierwszy przelecieć ponad kanałem La Manche, a dzisiaj niema już gór ani oceanów, pustyń ani wąwozów, ponad któremi nie szybowałyby zwycięskie skrzydła lotników. Tak, lecz ten wspaniały wyścig jeszcze często bywa wyścigiem śmierci. W poszumie śmigła każdego samolotu, w łoskocie jego motoru tętni i płonie bezimienne bohaterstwo tych wszystkich, którzy drogi i etapy lotnictwa wyznaczyli krwią i kośćmi swych dobrowolnych ofiar.

Spójrzmy zkolei na pole walki, jaką uczeni medycy, lekarze i bakterjologo-wie toczą w obronie zdrowia i życia ludzkiego przeciw zaraźliwym, zabójczym chorobom.

Jeszcze sto lat temu choroby te w najbardziej kwitnących krainach brały swe masowe daniny wśród zupełnej bezradności człowieka, który widział w nich bądź dopust ręki bożej, bądź klątwę swej wieczystej niewoli.

Komuż zawdzięczamy to, że klęska ospy zniknęła dziś zupełnie, że u wrót naszych przestały czaić się dżuma, tyfus i cholera, że błonica i wścieklizna nie są już równoznaczne z wyrokiem śmierci, że mai ar ja, śpiączka i żółta febra, broniące ongiś dostępu do żyznych i gorących krajów, cofać się muszą krok za krokiem przed zdobywczym pochodem człowieka?

Zawdzięczamy to „łowcom mikrobów“, tym prawdziwym pogromcom śmierci, samoofiarnym rycerzom najszczytniejszego bohaterstwa, gotowym życie własne stawić na kartę, ażeby wydrzeć z mroku tajemnic zbawcze słowo ratunku.

Poświęcenie bohaterów nauki zdaje się nie mieć kresu. W historji badań słyszymy przecież o skromnych, mało komu znanych uczonych, którzy pod skwarnem niebiem Afryki, pod dusznym żarem Kuby, wśród grobowiska żółtej febry dobrowolnie szczepili sobie jad zarazy, aby dowieść, że zarazki jej są roznoszone przez moskity. Któż z pośród szerokiego ogółu zna i pamięta nazwiska takie, jak Walter Reed, jak Lazear, jak Kissenger, Cooke lub Jo-lin Norah z Ohio — nazwiska bohaterów wiedzy, żołnierzy nieznanych ludzkości, na których grobie nie płonie znicz pamięci i sławy, ale których dzieło żyje w piersi miljonów, wydartych ze szponów śmierci i odkupionych z męki beznadziejnego konania.

Tak sztandar bohaterstwa z rąk wojowników i zdobywców przechodzi w ręce uczonych i badaczy, odkrywców i wynalazców, pionierów wiedzy i przodowników postępu. Herakles nowoczesny, upodobniwszy się do Prometeusza, zamienia maczugę na pochodnię śwdatła i bohaterski szlak swych czynów znaczy nie liczbą powalonych wrogów, ale obszarem odkupionej niedoli.

W. Rzymowski.

O kulcie bohaterów najciekawszą do dziś dnia książką jest dzieło : C a r 1 y 1 e F. : Bohaterowie, cześć dla bohaterów i pierwiastek bohaterstwa w historji. Polskie tłumaczenie, Warszawa, 1892.

BOKS. (Tabl. 94).

Boks w Grecji.

Sportem, czyli ćwiczeniem unormowa-nem przepisami, stał się boks dopiero w antycznej Helladzie. XXIII księga „Iljady“ zawiera opis walki na pięści, stoczonej z okazji pogrzebu Patroklosa, a z „Odysei“ dowiadujemy się, iż Ulisses był świadkiem spotkania pięściarskiego na wyspie Feaków. Sztuka antyczna pozostawiła wiele posągów uwieczniających typ pięściarza, a niezliczona ilość waz greckich i puharów ozdobiona jest motywami dowodzącemi popularności sportu pięściarskiego.

Mimo znacznego rozpowszechnienia w całej Grecji, walki na pięści objęte zostały programem igrzysk olimpijskich stosunkowo późno, bo dopiero na XXIII olimpjadzie. Pierwszym zwycięzcą olimpijskim miał być, według Pauzanjusza, Onomastes Smyrneńczyk.

Pierwotnie walczono w Grecji na gołe pięści, zczasem dopiero zaczęto owijać pięści i napięstki rzemieniami, nazywa-nemi u Homera himas i myrmex.

W Rzymie.

Cyrk rzymski ze swemi instynktami krwiożerczemi nie mógł zadowolić się walką taką, jaką uprawiali w stadjonie olimpijskim wolni Grecy. Na rzemieniach uzbrajających pięści gladjatorów pojawiać się zaczęły stopniowo guzy skórzane, potem płytki ołowiane i miedziane, wreszcie igły metalowTe, tak że w rezultacie cestes stał się narzędziem łatwo przynoszącem śmierć, a walki na pięści przeistoczyły się ze szlachetnego sportu w odrażające, nieludzkie widowisko.

Prymitywne przepisy Broughtona, zawarte w 7-miu krótkich paragrafach, uzupełnione potem i znane jako London Prize Ring Rides, normowały boks aż do końca XIX wieku, kiedy weszły w użycie rękawice i przyjęte zostały stanowiące do dziś fundament, na którym oparte są prawidła boksu, przepisy „Markiza Queensberry“, ułożone przez Johna Grahama Chamberlaina i stoso- zultatu meczu wydają sędziowie. Sę-wane powszechnie od roku 1880.

Technika i taktyka starożytnego pię-śeiarstwa były bardzo prymitywne. Bić mocno i długo, silne zaś uderzenia znosić bez wzruszenia — oto na czem polegała cała sztuka.

Odrodzenie boksu w Anglji.

Po upadku Rzymu o walce na pięści przestajemy słyszeć. Budzi się ona do nowego życia dopiero po tysiącu lat, wcześniej zresztą od wielu innych dyscyplin sportowych, w Anglji.

Ze starych kronik dowiadujemy się, iż w r. 1719 mistrzostwo Anglji zdobywa niejaki Tom Figg. O metodzie jego mało nas doszło wiadomości. Że była nader uproszczona, dowodzi fakt, iż niektórzy twierdzą, jakoby Figg właściwie posługiwał się kijem. Słyszymy następnie o Broughtonie, któremu zawdzięczamy pierwsze przepisy, dnia 17 sierpnia 1743 r. ,,aprobowane przez dżentelmenów i akceptowane przez bokserów“. Podobno jemu, a nie żyjącemu o sto lat później kapitanowi Barc-layowi, należy przypisać wynalezienie rękawic muff less. Według przepisów Broughtona walczono jednak na gołe pięści. Obaj przeciwnicy stawali naprzeciw siebie na środku ringu i obijali się aż do rezultatu. Przerwa następowała bowiem dopiero wtedy, gdy jeden z nich upadł. Dawrano mu wówczas pół minuty odpoczynku. Przegrywał dopiero wtedy, jeśli po tej przerwie nie mógł wznowić walki.

Rozkwit sztuki bokserskiej.

Od tego czasu sztuka bokserska zaczęła się szybko rozwijać, szczególnie dzięki ulepszeniom wprowadzonym przez Amerykanów, a sport bokserski zaczął zyskiwać coraz to większą popularność we wszystkich krajach świata, tak że obecnie jest jedną z najliczniej uprawianych dyscyplin sportowych.

Do Polski boks nowoczesny wprowadzony został przez Amerykanów z Y. M. C. A. z jednej strony, z drugiej zaś dzięki kontaktom ze sportem niemieckim. Polski Związek Bokserski, należący do Międzynarodowego Związku Bokserskiego, powstał w r. 1923. Obecnie czynnych zawodników-bokserów jest w Polsce ponad trzy tysiące.

Przepisy.

Przepisy pięściarstwa są w głównych zarysach następujące: Walki amatorskie odbywają się w trzech „rundach“, trwających po trzy minuty każda i rozdzielonych przerwami jednominutowemu Wolno zadawać ciosy zaciśniętą pięścią, wypchaną częścią rękawicy, w przednie i boczne części głowy i tułowia powyżej pasa. Nie wolno uderzać, trzymając przeciwnika drugą ręką, i nie wolno uderzać leżącego, t. j. pięściarza dotykającego podłogi jakąkolwiek częścią ciała prócz stóp.

Walki odbywają się na „ringu“ o kwadratowej powierzchni 4 X 4 do 6X6 m, okolonej sznurami. Podłoga winna być pokryta miękką tkaniną celem złagodzenia upadków. Bokserzy walczą w rękawicach o wadze 8-miu uncyj, czyli 224-ch gramów każda. Na ringu oprócz nich znajduje się kierownik walki, pilnujący ścisłego przestrzegania przepisów, a decyzję co do re-dzia może być jeden albo też może być ich trzech, orzekających większością głosów.

Zwycięstwo przyznaje się temu z walczących, który albo zmusił przeciwnika do poddania się — albo pokonał go knock-out’em, t. zn. powalił ciosem na ziemię tak, iż ten w ciągu 10-ciu sekund nie był w stanie powstać o własnych siłach — albo uzyskał w ciągu spotkania taką przewagę, iż sędziowie przyznali mu po odbyciu oznaczonej ilości „rund“ zwycięstwo „na punkty“, biorąc pod uwagę: atak, skuteczność ciosów, obronę, technikę ogólną, sportowe zachowanie się i czystość walki. Walka może być uznana za nierozstrzygniętą. O ile jeden z zawodników wykazuje przewagę rażącą, kierownik walki ma prawo i obowiązek przerwania jej na korzyść silniejszego, by uchronić słabszego od możliwych złych skutków na zdrowiu.

Kategorje bokserów.

Wszyscy bokserzy podzieleni są na kategorje wagi. Rozróżnia się mianowicie wagi : papierową — do 47,5 kg, muszą.— do 51 kg, kogucią — do 53,5 kg, piórkową — do 57,25 kg, lekką — do 61,25 kg, półśrednią — do 66,75 kg, średnią — do 72,5 kg, półciężką — do 79,5 kg, wreszcie ciężką — ponad 79,5 kg. Zawodnicy ważeni są nago, najpóźniej na 8 godzin przed walką. Walczą między sobą zasadniczo tylko pięściarze tej samej kategorji wagi.

Jakim musi być dobry bokser?

Boks jest sportem bardzo intensywnym, wymagającym wszechstronnego i daleko posuniętego rozwoju fizycznego. Stawia on wygórowane wymagania sercu, płucom, mięśniom rąk, nóg i całego tułowia. Pięściarz musi łączyć siłę i odporność, szybkość i zwinność. Tylko więc długi i staranny trening, polegający na uprawianiu ćwiczeń bardzo różnorodnych, pozwala na osiągnięcie dobrych rezultatów.

Boks ma nietylko swą technikę, lecz także swą taktykę i strategję. Zwycięża ten, kto nietylko silniej bije, lecz i lepiej ciosy kieruje, kto potrafi lepiej przezwyciężyć zmęczenie i ból, pokonać słabość własną i siłę przeciwnika, ten, kto potrafi lepiej chcieć zwyciężyć, a więc zużyje całą swoją energję, wykaże więcej zimnej krwi, panowania nad sobą, inicjatywy, szybkości decyzji, cierpliwości i wytrwałości, a razem z tein potrafi prędzej i lepiej widzieć, wnioskować, myśleć.

W. Junosza-Dąbrowski.

Bliższe szczegóły o boksie można znaleźć w książkach : Kpt. J. Baran: Boks, Poznań 1925; W. Junosza-Dąbrowski: Co każdy człowiek o boksie wiedzieć powinien, Warszawa 1931 ; K. Laskowski: Boks, Warszawa 1932.

BOLIVAR. Istnieją w dziejach postaci bojowników' o wolność swego kraju, których pamięć u wszystkich, nawet u potomków ich przeciwników, otoczona jest głęboką czcią i szacunkiem. Mają oni pewne cechy wspólne: odwagę cywilną, poczucie odpowiedzialności, szlachetność, bezinteresowność, a przedewszystkiem bezgranicznie ofiarną miłość ojczyzny. Takimi szermierzami wolności byli W a-shington i Kościuszko. Do nich także należał bezsprzecznie mniej u nas znany bohater Ameryki Południowej, Szymon Bolivar. Nietylko kraj swój rodzinny, Wenezuelę, lecz także dzisiejszą Kolumbję, Panamę, Ekwador, Peru oraz (na cześć jego nazwaną) Boliwję wybawił z pod jarzma hiszpańskiego. Każdy z tych krajów uważa go za swego bohatera narodowego, stawia mu pomniki, nadaje jego imię swym miastom i prowincjom.

oraz

Ameryka Południowa na przełomie XVIII i XIX w.

Ażeby zrozumieć rolę i znaczenie Bo-livara, trzeba sobie uprzytomnić, jaki był stan Ameryki Południowej na przełomie XVIII i XIX wieku. Jak wiadomo, poszczególne kraje tego kontynentu (z wyjątkiem Brazylji oraz Gujany) zostały odkryte i skolonizowane przez Hiszpanów, w tym zaś okresie stanowiły kolonję Hiszpanji, podzieloną na szereg wicekról estw i prowincyj. Olbrzymie to były obszary i przez naturę suto uposażone (-» Ameryka Południowa), żyzne, bogate w kopaliny, pod względem jednak gospodarczym zupełnie przez administrację hiszpańską zaniedbane.

Było to robione celowo. Przemysł nie istniał, bo Hiszpanja nie pozwalała na jego powstanie, obawiając się konkurencji dla swych wyrobów, które wywoziła do kolonij i tu po wysokich cenach sprzedawała. Cały handel zmonopolizowany był przez metropolję, która zazdrośnie strzegła tej wyłączności. Kontrabanda karana była śmiercią. Kolonjom hiszpańskim, które tak wzbogaciły skarb państwa, nie wolno było utrzymywać stosunków handlowych z innemi krajami obcemi, a nawet pomiędzy sobą. Drogi lądowe utrzymane były w fatalnym stanie, o oświatę rząd centralny nie troszczył się też wcale, a sądownictwo znajdowało się w rękach ludzi przysyłanych z metropolji, którzy nie znali ani stosunków, ani zwyczajów miejscowych. Dodajmy, że władza kolonij, wicekrólowie, decydowali o sprawach kolonij arbitralnie, nie odwołując się w niczem do ludności miejscowej, wszelkie zaś sprawy ważniejsze lub zażalenia rozpatrywane były w Madrycie, gdzie ignorancja spraw kolonjalnych była tak wielka, iż w jednym z dokumentów rządowych z początku XVIII wieku

I,

I, Yfe-r

Ryc. 116. Saymon Bolivar.

miasto Buenos-Aires nazwane zostało wyspą. Stosunki te budziły ferment wśród ludności kolonij hiszpańskich.

Ludność kolonij hiszpańskich.

Ludność ta była pod względem rasowym bardzo różnorodna. Podbici i ciemiężeni potomkowie Indjan, murzyni i wszelkiego rodzaju mieszańcy żyli tu obok przedstawicieli rasy białej, kreolów, potomków dawnych zdobywców hiszpańskich, od wieków osiadłych już w Ameryce Południowej i całkowicie zżytych z jej kulturą i obyczajami. Ci zwłaszcza kreole, odsuwani od wszelkich urzędów i pozbawieni wpływu na bieg spraw swojego kraju, czuli się najbardziej pokrzywdzeni. Pod wpływem rewolucji w kolonjach brytyjskich Nowego Świata, która doprowadziła do powstania Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej rewolucji francuskiej ta przedewszyst-kiem część ludności coraz energiczniej zaczęła żądać udziału w rządach kolo-nji oraz zwolnienia więzów krępujących jej rozwój polityczny i gospodarczy. Rząd hiszpański pozostał jednak głuchy na wszelkie żądania reform, a na powtarzające się próby powstań odpowiedział krwawemi represjami.

Kolon je hiszpańskie zrzucają jarzmo niewoli.

Wkrótce nadeszła jednak sposobność do zrzucenia przez kolonje hiszpańskie jarzma niewoli metropolji. Stało się to w związku z wypadkami politycznemi rozgrywającemi się w Europie. W roku 1808 po upadku Karola IV i syna jego Ferdynanda VII, królów hiszpańskich, zmuszonych przez Napoleona do abdykacji na rzecz brata cesarza Józefa, kolonje hiszpańskie dochowały wierności Hiszpanji i prawowitemu monarsze. Nie uznały one nigdy za króla Józefa Bonaparte, walczącym zaś bohatersko Hiszpanom dostarczyły poważnej pomocy finansowej. Rezydująca w Kadyksie regencja, opracowująca przyszłą liberalną konstytucję, obiecywała w tych warunkach poprzeć dążenia mieszkańców koloni j. Wkrótce przyszło jednak rozczarowanie, gdy dowiedziano się, że Kortezy (parlament hiszpański) przyznały wprawdzie Ameryce łacińskiej pewne prawa, ale nie uznały równości kolonistów hiszpańskich i ich potomków z ludnością Hiszpanji co do reprezentacji w parlamencie i t. d. Odpowiedzią na to była rewolucja we wszystkich kolonjach hiszpańskich, od Meksyku aż do Argentyny i Chile (1810 r.). Zamiast reform wysunięto już teraz wszędzie hasło zupełnego zerwania z Hiszpanją, pertraktacje zastąpiła wszędzie krwawa, zbrojna walka z władzami hiszpańskiemu Wojnę tę prowadzili powstańcy długo i ze zmiennem szczęściem, bo aż do r. 1826, daty zupełnego zwycięstwa.

Bolivar w wojnie amerykańsko-hiszpańskiej.

W całej akcji na terenie Wenezueli, a później i na obszarach, które z nią sąsiadują, wziął Bolivar żywy udział od samego początku ruchu. Mimo młodego wieku — w chwili wybuchu rewolucji liczył zaledwie 27 lat — zajął odrazu jedno ze stanowisk kierowniczych, a wkrótce zdołak wybić się na pierwsze miejsce wśród przywódców walczącej o samodzielność Ameryki łacińskiej. Młody kreol (ur. w r. 1783), pochodzący z arystokratycznej i bogatej rodziny, wykształcony w Madrycie i w Paryżu, przeniknięty całkowicie kulturą europejską i duchem nowych czasów, był człowiekiem pełnym niezwykłej energji, wytrwałości, ruchliwości oraz wybitnych zdolności organizacyjnych. Nie spoczywał nigdy na laurach po odniesionych zwycięstwach, nie zaślepiały go powodzenia, ale nie zrażały go też ani nie zniechęcały chwilowe klęski. W ciągu dwudziestu niemal lat walki z nieprzyjacielem dwa razy był zmuszony jej zaniechać i uchodzić z ojczyzny, ale po krótkiej zaledwie przerwie wracał do walki i znowu wiódł rodaków i inne ludy kontynentu południowo-amerykańskiego do ostatecznego triumfu, do niepodległości.

Bolivar jako wódz.

Mimo braku specjalnego przygotowania okazał się Bolivar wodzem znakomitym ; umiał porywać za sobą żołnierzy, zagrzewać ich do dalszej walki, a w razie klęski chronić od zwątpienia w ostateczne zwycięstwo. Niezwykle śmiały i odważny aż do zuchwalstwa, umiał być ostrożny i przewidujący. Kampanja roku 1819, połączona z trwa-jącem 70 dni przejściem szczupłej jego armji przez bezludne, śniegiem pokryte szczyty Andów, mało ma sobie równych w dziejach wojen światowych.

El libertador — oswobodziciel.

Jego wspaniałe czyny wojenne uwieńczone były pełnym triumfem, W roku 1826, po ostatecznem wyparciu Hi-szpanów z Wenezueli, Nowej Grenady (Kolumbji), Górnego Peru (Boliwji) oraz z Peru, Bolivar był faktycznym, prawnie obranym prezydentem we wszystkich tych krajach. Najbardziej jednak cenił on nadany mu przez współrodaków tytuł el libertador, t. j. oswobodziciel, odtąd z nazwiskiem jego na zawsze związany.

Wielkość Bolivara wypływa przede-wszystkiem z jego zalet duchowych, z jego szlachetnych idej. One to wprowadziły go do Panteonu ogólnoludzkiego. Bolivar był nietylko duszą walki o wolność i pierwszym organizatorem szeregu państw Ameryki Południowej, lecz i głębokim politykiem, wybiegającym w swych myślach daleko naprzód ku lepszemu jutru całej ludzkości. Marzył on o zjednoczeniu nietylko oswobodzonych przez siebie krajów, lecz całej Ameryki łacińskiej w jedną potężną republikę związkową. Dalszym etapem na tej drodze miał być związek wszystkich państw świata, niby Liga Narodów, którą, genjalną intuicją wiedziony, przewidział i zapowiedział.

Gorący patrjotyzm i ofiarność wojenną łączył Bolivar z zupełną bezinteresownością i miłością do ludzi. Całą swą fortunę, wszystko, co otrzymał od państwa lub współrodaków, rozdawał rannym żołnierzom, wdowom po nich lub biedakom. W czasach wojny domowej, okrutnie i bezwzględnie prowadzonej przez wroga, umiał powstrzymać się od aktów zemsty i tylko konieczność — dobro sprawy — skłaniała go do represji wobec szkodników i zdrajców ojczyzny.

Polacy pod sztandarami Bolivara.

Nic dziwnego, że pod sztandary Bolivara śpieszyli ochotnicy i z innych krajów. Najwięcej wśród nich było Anglików, Szkotów i Irlandczyków, lecz i polskich nazwisk — jak zawsze tam, gdzie toczyła się walka o wolność — nie zabrakło wśród oficerów Bolivara (np. Izydor Borowski lub

Konstanty Malczewski, brat autora „Marji“).

Rozczarowanie i zawody.

Życie nie szczędziło Bolivarowi triumfów i zasłużonych nagród, ale jeszcze szczodrzej obdarzyło go gorzkiem rozczarowaniem i zawodami. Podli, mali ludzie, których nigdzie i nigdy nie brak, wytoczyli przeciw szlachetnemu idealiście kłamliwe i nieprawdziwe zarzuty. Tego, który był tylko obrońcą wolności i sługą ojczyzny, chciano przedstawić w oczach rodaków jako uzurpatora dążącego do zagarnięcia władzy dla celów osobistych, jako dyktatora pragnącego naśladować Napoleona i ogłosić się cesarzem. Zgromadzony w Panamie na wezwanie „oswobo-dziciela“ kongres państw Ameryki łacińskiej nie doprowadził do pożądanego zjednoczenia. Wielkie dzieło Bolivara : połączenie wszystkich republik Ameryki Południowej, rozpadło się jeszcze za jego życia. Wenezuela oddzieliła się od Kolumbji, powstała nowa republika Ekwador, zerwane zostało ścisłe porozumienie i współpraca wielkiej Kolumbji z Peru. Wszystkie nadzieje Bolivara zostały zburzone wskutek ambicyj osobistych polityków i generałów wyzyskujących kłótliwy, trudny do porozumienia charakter kreolów. Do dziś dnia nie są przecież w Ameryce Południowej urzeczywistnione jego wielkie ideje federacyjne. Bolivar, znękany przeciwnościami, zrażony do współrodaków, zdał dobrowolnie władzę i usunął się zupełnie od życia politycznego. Wyczerpany walką i trudami, schorowany, zmarł wkrótce w San-Pedro na wyspie Santa-Marta (17 grudnia 1830 r.), otoczony jedynie przez grono najbliższych przyjaciół. Przed śmiercią podyktował testament polityczny, w którym wzywał rodaków do zgody i jedności. Ostatnie słowa „oswo-

po rosyjsku

bodziciela“ były: „Zjednoczenia, zjednoczenia...“. Hasło to nie przestało być wielkiem wskazaniem dziej o wem — nietylko dla rodaków Bolivara.

B. Olszewicz.

BOLSZEWIZM. Jak ongi najsilniejsze stronnictwo wielkiej rewolucji francuskiej nazwę „jakobinów“ wzięło całkiem przypadkowo od refektarza klasztoru św. Jakóba, w którym odbywało swe pierwsze zgromadzenie, tak też i nazwa „bolszewicy“ powstała przypadkowo, pierwotnie poprostu od tej grupy delegatów rosyjskiej partji socjaldemokratycznej, którzy na kongresie partyjnym w Brukseli w r. 1908 uzyskali większość „bolszinstwo“ — przy głosowaniu nad pierwszym artykułem statutu partyjnego. W przeciwstawieniu do zwycięzców przy tern głosowaniu grupa przeciwna, która pozostawała w mniejszości, nazwała się też analogicznie „mieńszewikami“, od ros. wyrazu „mieńszinstwo“ — mniejszość.

Spór, który doprowadził wówczas do tego historycznego rozłamu, mieścił w sobie zarodek całej istoty bolszewi-zmu. W statucie partyjnym było powiedziane, że za członków partji mogą być uważani ci wszyscy, którzy w jakikolwiek sposób bezpośrednio lub pośrednio współdziałają z part ją i pomagają w jej dążeniach. Przeciw takiemu to określeniu członka partji wystąpił z największą gwałtownością i uporem Lenin, właściwy twórca bolszewizmu, który domagał się, aby w statucie było wyraźnie powiedziane, że członkiem partji jest tylko ten, kto pracuje w jednej z jej organizacyj pod kierunkiem władz tej organizacji. Żądał już wówczas Lenin, by partja była zwartą organizacją bojową, opartą pa zasadzie bezwzględnego posłuszeństwa każdego jej członka wobec władz partyjnych. W ten sposób chciał Lenin uzyskać w partji mocny i niezawodny instrument do walki rewolucyjnej, do zdobywania władzy siłą i gwałtem i do bronienia zdobytej wszelkie-mi środkami.

Program Lenina i „leninizm".

Wyszedłszy więc z łona socjaldemokracji rosyjskiej uważali się bolszewicy za wiernych wyznawców nauki twórcy socjalizmu współczesnego, K a-rola Marxa (—>Socjalizm). Zdobywszy władzę, usiłowali oni w dalszym ciągu realizować jego hasła i ide-je, życie jednak wkrótce narzuciło im swoje wymagania i zmusiło ich do zejścia z drogi wytkniętej przez teoretyków socjalizmu. Lenin bowiem.i inni przywódcy bolszewizmu, zdając sobie dokładnie sprawę z tego, jakie są naczelne wskazania teoretycznego socjalizmu, musieli jednak częściowo od nich odstąpić i zastosować się do specjalnych warunków życia rosyjskiego. To też Lenin w swoich' pismach i przemówieniach po zwycięstwie bolszewizmu w r. 1917 rozwinął właściwie już swój oryginalny program socjalny, który też jako „leninizm“ stał się początkowo programem naczelnym bolszewików. Leninizm jednak stosunkowo rychło stracił swoje podstawowe znaczenie dla bolszewizmu. Lenin nie wierzył w możliwość urzeczywistnienia ideałów socjalistycznych w Rosji bez jednoczesnego wybuchu rewolucji socjalnej w innych państwach kapitalistycznych,, a przynajmniej w jednem z nich, chociażby tylko w Niemczech. Dlatego też, widząc, że ta upragniona przez niego rewolucja w Europie nie wybucha, dokonał w 1921 historycznego odwrotu, przywracając w szerokim zakresie prawa gospodarki prywatno-ka-pitalistycznej, głosząc przytem copraw-da, że jest to tylko t. zw. „pieredyszka“, a więc okres wytchnienia na drodze walki do osiągnięcia pełnych ideałów socjalizmu. Wtedy to rozpoczął się w Rosji sowieckiej okres t. zw. NEPu (Nowa Ekonomiczna Polityka), której kierunek sformułował najdosadniej w r. 1925 wybitny działacz bolszewicki B u c h a r i n, rzucając między chłopów rosyjskich typowe kapitalistyczne hasło: „Wzbogacajcie się!“.

Stalin i „stalinizm“.

Kiedy w roku 1924 umarł Lenin, miejsce jego jako kierownik partji i dyktator zajął gruziński bojownik i działacz socjalistyczny, Dżugaszwilli, który przybrał pseudonim człowieka ze stali, Stalina. Stalin odrzucił naukę Lenina o tern, że socjalizm nie może się rozwinąć w państwie odcię-tem od innych, i przystąpił z niebywałą energją do likwidacji NĘPu oraz pełnej realizacji ideałów swoiście przez niego rozumianego komunizmu (-» Komunizm), względnie bolszewizmu. Pracę tę prowadził i przeprowadził Stalin wśród gwałtownych walk z opozycją lewą i prawą, w których to walkach skrystalizowała się ostatecznie teorja i praktyka bolszewicka już jako „stalinizm“.

Walka Stalina z Trockim i opozycją prawą.

Walka Stalina z opozycją lewą, czyli z Trockim, zasłużonym organizatorem armji sowieckiej, stanowi niewątpliwie jeden z najbardziej dramatycznych momentów w dziejach bolszewizmu. Stalin i Trocki nienawidzili się osobiście i tylko dzięki autorytetowi Lenina mogli w partji współpracować. Były pomiędzy nimi różnice bardzo istotne, nie brak było jednak i punktów stycznych; wśród działaczy opozycyjnych posądzano nawet Stalina, iż przywłaszczył sobie w pewnym zakresie program Trockiego.

Trockiego irytowało zbyt powolne tempo rewolucji, dlatego też gwałtownie alarmował o przyśpieszenie go. Stalin w gruncie rzeczy nie chciał niczego innego, różnica polegała jednak na tern, że Trocki w duchu Lenina głosił hasło stałej rewolucji, mającej objąć cały świat, podczas gdy Stalin hołdował zasadzie izolowanego bolszewizmu. Miał on raczej na myśli sowiecką rację stanu i dążył do rozbudowy normalnych stosunków międzynarodowych między państwem sowieckiem a inne-mi państwami świata właśnie dlatego, ażeby w izolowanej i bezpiecznej Rosji bolszewizm mógł spokojnie dojrzewać i rozwijać się. Druga niemniej ważna różnica polegała na tern, iż Trocki chciał socjalizację wsi rosyjskiej odsunąć na jakieś dwadzieścia, trzydzieści a może i pięćdziesiąt lat, i dopiero, kiedy rewolucja światowa poczyni odpowiednie postępy, wziąć się do wywłaszczenia chłopów i wprowadzenia na wsi zbiorowej gospodarki w t. zw. kolektywach, czyli „kołchozach“, Stalin zaś przystąpił odrazu do urzeczywistnienia wielkiego planu zupełnej gospodarczej przebudowy Rosji. Przebudowa ta miała nastąpić zgodnie z programem, którego głównemi wytycz-nemi były „industrializacja“, czyli uprzemysłowienie państwa na największą, olbrzymią skalę, oraz kolektywizacja wsi, t. j. wywłaszczenie chłopów i wprowadzenie na wsi zbiorowej gospodarki na roli, będącej wspólną własnością. Ten plan socjalizacji wsi rosyjskiej dał się urzeczywistnić jedynie przy pomocy bezwzględnego tępienia bogatych chłopów rosyjskich, czyli t. zw. „kułaków“-, nakładał on na całą ludność olbrzymie ciężary, zmuszając najszersze warstwy tej ludności do największych ofiar. Wywołał on t. zw. opozycję prawą przeciw Stalinowi, której rzeczników R y k o w a, B u-c h a r i n a i Tomskiego zdołał jednak Stalin zmusić do uległości i nie oglądając się na nic, po zwycięstwie odniesionem w partji w r. 1930 przystąpić do realizacji rozwiniętego pod jego egidą pięcioletniego planu przebudowy gospodarczej Rosji.

Na czem polega różnica między „stalinizmem“ a socjalizmem.

Bolszewizm kierunku Stalina, czyli stalinizm, z socjalizmem marksowskim i wszelkim innym nie ma już nic wspólnego. Nie jest on niczem innem, jak nową, nie widzianą dotąd formą k a-p i t a 1 i z m u państwowego, t. zn. objęcia w posiadanie przez państwo środków produkcji, a więc zarówno warsztatów pracy, jak i roli. Całą zaś działalność Stalina cechuje o wiele więcej myśl o rozwoju, przebudowie i rozbudowie Rosji, aniżeli troska o realizację ideałów socjalizmu, i dlatego też ma on wiele więcej cech wspólnych z Piotrem Wielkim, niż z samym Leninem, a tern bardziej z Marxem.

Gdyby Rosja sowiecka miała być państwem realizującem ideały socjalistyczne, to musiałyby być spełnione co najmniej trzy założenia. Po pierwsze przemysł musiałby być zorganizowany w wielkie przedsiębiorstwa, któ-reby podlegały samorządowi wytwórców. Tymczasem tak nie jest ; przemysł podlega dyktaturze państwowych urzędów. Po wtóre gospodarstwo rolne winnoby być zorganizowane według tych samych zasad. Tymczasem nawet skolektywizowane rolnictwo sowieckie ma na celu ni etyle zaspokajanie potrzeb obywateli, ile dostarczanie państwu zboża do takich czy innych celów politycznych, a więc np. poto, by rząd mógł wielkie zapasy zboża rzucić po znikomej cenie na rynek światowy. Po trzecie wreszcie produkcja w państwie socjalistycznem winnaby być oparta jedynie na zasadzie zapotrzebowania ze strony ludności, a nie na zasadach kalkulacji kupieckiej. Gdyby w Rosji myślano rzeczywiście o realizacji ideałów socjalistycznych, przedsiębiorstwa sowieckie produkowałyby tylko tyle, ile potrzeba na pokrycie zapotrzebowań ludności rosyjskiej, nie myśląc ani o zyskach, ani o rentowności. Tymczasem państwowe przedsiębiorstwa sowieckie dążą do te-yo, aby pracować z zyskiem, rozszerzać swój kapitał podstawowy i na zasadzie rentowności zmierzać do rozwoju zupełnie w duchu czysto kapitalistycznym.

Bolszewicki pogląd na świat.

Chociaż pomiędzy praktyką bolsze-wizmu a teorją socjalizmu istnieje rażąca sprzeczność w zakresie realizowania programu politycznego, gospodarczego, a w znacznej części także i społecznego, to jednak w dziedzinie tego, co stanowi istotę poglądu na świat i życie, a przez to samo fundament kultury, bolszewizm stara się teorję tę realizować, i to w formach najskrajniejszych i najgwałtowniejszych.

Materializm.

Podstawę bolszewickiego poglądu na świat, podobnie zresztą, jak podstawę socjalizmu, stanowi materjalizm, t. zn. taki pogląd, który istotę świata i wszystkich zjawisk upatruje jedynie i wyłącznie w materji, odrzucając zasadniczo całą dziedzinę ducha, względnie sprowadzając wszystkie jego objawy do pierwiastka materji i przy pomocy niej, a więc na drodze fizycznej czy też fizjologicznej, usiłując je wytłumaczyć. Jedyna siła, która kieruje rozwojem świata, to ekonom ja i zjawiska gospodarcze ; mają one decydujący wpływ na rozwój kultury, który na drodze walki klas doprowadzić musi do koniecznej proletaryzacji świata.

Etyka bolszewicka.

Materjalizm wyraża się nietylko jako pogląd na świat i na rozwój dziejowy, ale także jako pogląd na życie, i znajduje swój wyraz przedewszyst-kiem w bolszewickiej etyce jako materjalizm praktyczny. Etyka bolszewicka, jak wszelka etyka materjali-styczna, zgodnie z odrzuceniem pierwiastka duchowego nie uznaje żadnego „tamtego“ świata i ogranicza się w kształtowaniu swoich poglądów jedynie i wyłącznie do „tego“ świata. Istotnemi motywami działania człowieka są jedynie głód i instynkt miłosny. To prowadzi w konsekwencji do zupełnego zaprzeczenia sensu i wartości jakichś wyższych wartości duchowych i do jednostronnej kultury materji i ciała w duchu hedonizmu, a więc poglądu, który za najwyższy cel życia stawia sobie dostarczenie ludziom jak najwięcej rozkoszy. Rosyjski poeta bolszewicki Majakowskij powiada: „Mamy dosyć słodyczy nieba, chcemy żreć olbrzymi żytni chleb“. Główni pionierzy bolszewizmu, zarówno Lenin, jak i Stalin, kreślą w swoich pismach i mowach obraz tego raju na ziemi, jaki rosyjskiej ludności da bolszewizm.

Kult techniki i maszyny.

Głównym środkiem mającym ten raj urzeczywistnić jest technika. Tern się tłumaczy religijny niemal kult, jakim otaczana jest w Rosji bolszewickiej technika i maszyna. Rosyjska pisarka Karawajewa pisze: „O, na rolach będziemy mieli drogi asfaltowe, w wieczór będą tam płonąć elektryczne lampy, a wokoło pól stać będą młyny z żelaza i betonu, szyny i elewatory. Wtedy przyjdzie niesłychane życie“. To „niesłychane życie“, za którego ideał uważa Stalin taki dobrobyt, żeby każdy człowiek mógł jechać we własnym samochodzie, jest celem najwyższym i ostatecznym tego rozwoju, do którego zmierza bolszewizm.

Bezbożnictwo i walka z chrześcijaństwem.

Wiara w ten raj na ziemi stanowi podstawę tego, coby można nazwać bolszewicką religją. Jednem z jej przykazań jest bezwzględna walka z wszelkiemi istniejącemi religjami, a przedewszystkiem z chrześcijaństwem. Propaganda t. zw. bezbożnictwa, t. zw. „bezbożna wielo-latka“, stanowi jeden z zasadniczych punktów działalności bolszewickiej. Na jej usługi oddają bolszewicy między innemi i sztukę filmową, która obok radja stanowi jeden z głównych instrumentów bolszewickiej propagandy.

Kolektywizm.

Drugą obok materjalizmu podstawą duchową bolszewizmu jest kolektywizm, t. j. taki pogląd na świat i życie, wedle którego istotną sprężyną rozwoju kulturalnego i właściwym bohaterem w historji jest społeczność, względnie zbiór jednostek, a nie jednostka. Wprawdzie dyktatorska praktyka „czerwonego cara“ sprzeczna jest z zasadami kolektywistycznego poglądu na świat, to jednak stanowi on zasadniczy artykuł wiary bolszewizmu. Głównym celem bolszewickiego rozwoju jest zupełne zatarcie, zniwelowanie indywidualności nietylko jednostkowej, czyli ludzkiej, ale indywidualności wogóle. Wedle ideału bolszewickiego wszystkie miasta, wszystkie ulice i wszystkie domy powinnyby właściwie wyglądać jednakowo. Bohaterem historji jest wedle tej teorji anonim działający w grupie, czyli w kolektywie.

Rozluźnienie więzów rodzinnych.

Celem bolszewickiego rozwoju jest człowiek kolektywny, czyli człowiek w kolektywie, a więc człowiek zupełnie oderwany od życia osobistego, bez poczucia własności i bez dążenia do

25

Świat i Życie.

jej osiągnięcia. To, co w najpierwotniejszych nawet stosunkach ludzkich stanowiło podstawę i ostoję rozwoju, a więc rodzina, musi ustąpić miejsca kolektywowi, w którym roztapia się właściwe domostwo, związek małżeński i związek rodzinny. Jeden z głównych propagatorów kultury bolszewickiej Łunaczarskij powiedział w związku z planem nowego olbrzymiego miasta, Magnitogorska, że nie będzie tam wcale mieszkań, ale tylko pojedyńcze pokoje, co umożliwi nieznaną do tej pory wolność w doborze stosunków współżycia między ludźmi. Przez nieograniczoną możność rozwodu podstawy życia rodzinnego zostały w Rosji zupełnie podważone. W związku z tem uległ zupełnej zmianie stosunek dzieci do rodziców. W bolszewickim podręczniku etyki przykazanie IV zostało sformułowane w ten sposób, że młodzież ma czcić tylko takich ojców, którzy hołdują ideologji proletarjacko-rewolucyjnej i bronią interesów proletarjatu. Inni ojcowie muszą być wychowani przez dzieci w duchu ideałów bolszewizmu.

Wychowanie młodzieży.

Celem i dążeniem bolszewizmu jest stworzenie i przygotowanie nowego pokolenia, któreby ideologję bolszewizmu w Rosji sowieckiej umocniło i przyczyniło się do jej rozszerzenia naze-wnątrz tego kraju. To też bolszewizm niezmiernie wielką wagę przywiązuje do wychowania i kształcenia młodzieży oraz do utrwalania swoich wyznawców w wierze bolszewickiej. Bolszewicy stworzyli zrazu szkołę, w której decydujący głos miała właściwie młodzież, a nie nauczyciele. Przekonawszy się jednak o szkodliwości tego eksperymentu z punktu widzenia państwowego, powrócili do dawnych metod dyscypliny szkolnej, nie zaniedbując oczywiście przepajania nowego pokolenia duchem bolszewizmu.

Propaganda bolszewicka.

Dla utrzymania tego ducha zmobilizowany jest olbrzymi aparat propagandy, która posługując się wszelkie-mi najbardziej nowoczesnemi środkami techniki, działa na zmysły obywatela sowieckiego, przez radja i megafony do słuchu, przez film i olbrzymich rozmiarów malowidła do wzroku mając na usługi swoje prasę, która w Rosji sowieckiej jest wyłącznie państwowa, oraz sztukę i literaturę, która bezwzględnie służyć musi propagowaniu idei bolszewickich.

Podniesienie kultury szerokich warstw ludności.

Ta rola propagandy przyczyniła się najniewątpliwiej do kulturalnego podniesienia szerokich warstw społeczeństwa rosyjskiego. Trzeba to przyznać, że bolszewizm z całą bezwzględnością wypowiedział. walkę ciemnocie i analfabetyzmowi i postanowił wszelkie zdobycze kultury udostępnić jak najszerszym masohi ludności. Bolszewizm poczynił wysiłki w tym kierunku, ażeby wszelka sztuka była nietylko udziałem ludzi zamożnych, ale ażeby dotarła do najszerszych warstw ludności. Bolszewizm w dziedzinie życia programowo starał się zatrzeć różnicę pomiędzy bogatymi a biednymi, usiłując podtrzymać na duchu najszersze masy ludności, a dając im obfitą strawę duchową, zmusić do zapomnienia o tem, że z trudnością i w niedostatecznym tylko stopniu są w stanie zdobyć codzienne pożywienie i ubranie oraz zaspokoić najelementar-niejsze potrzeby. Bolszewizm usiłował przedewszystkiem wmówić tym szerokim masom, które żyją pod jarzmem strasznej dyktatury, pod grozą ciągłego szpiegostwa i podsłuchu, że są wolnymi obywatelami w wolnem państwie — gdy w praktyce doprowadził

kapitalizmu.

do takiego stanu politycznego, wobec którego epoka najokrutniejszego tyrana Rosji, Iwana Groźnego, blednie.

Bolszewizm — paradoksalny eksperyment rosyjski, możliwy tylko w Rosji.

Jest więc bolszewizm tylko jednym z tych wielkich paradoksów, możliwych na tle rosyjskiem, i tylko rosyj-skiem, jest próbą wprowadzenia w życie przez zaślepionych fanatyków te-orji i doktryny nie znającego i nie rozumiejącego życia Marxa — próbą, której realizacja możliwa była tylko w Rosji, w żadnym zaś innym kraju urzeczywistnić się nie da, jak tego zresztą dowiodły liczne próby wprowadzenia bolszewizmu w innych państwach, zawsze .i wszędzie nieudałe. I w tern tkwi może historyczna wielkość Stalina, iż zrozumiał, że bolszewizm jest tworem wyłącznie rosyjskim, który się da realizować tylko w Rosji, a ażeby go pogodzić z racją stanu państwa sowieckiego (-» Sowiety), jest rzeczą konieczną i nieodzowną odstąpić od zasadniczych podstaw klasycznego socjalizmu i wprowadzić w życie system rządów oparty na bezwzględnej dyktaturze i system gospodarczy, który w całym szeregu istotnych punktów czynić musi istotne ustępstwa zasadom

Z. Łempicki.

Z bogatej, choć niezawsze wartościowej literatury o bolszewiźmie na uwagę zasługuje książka K. Srokowskiego: Elita bolszewicka. Studjum socjologiczne. Kraków 1927. (Jest to książka trudniejsza). O tem, jak wygląda Rosja rządzona przez bolszewików, dowiedzieć się mogą czytelnicy z szeregu opisów podróży polskich autorów w głąb Rosji, z których najciekawsze są: St. Mackiewicz: Myśl w obcęgach, Warszawa 1931 ; A. Słonimski: Moja podróż do Rosji, Warszawa 1932 i A. Jan-ta-Połczyński: W głąb Sowietów, Warszawa 1933. Bardzo interesujące są również reportaże dziennikarza amerykańskiego H.

R. Knickerbockera: Czerwony handel grozi i Walka z czerwonym handlem, Warszawa 1932.

BONZA. (Okiem podróżnika). Słowo „bonza“, będące przekręconą formą japońskiego wyrazu bozu — mnich, jest używane przez Europejczyków jako nazwa duchownych buddyjskich na Dalekim Wschodzie. W czasie moich podróży po Chinach i Japonji miałem niejednokrotnie możność stykania się z bonzami, rozmawiania z nimi i przyglądania się ich życiu. Ze wszystkich tych spotkań wyniosłem jak najlepsze wrażenia. Najsilniejszem jednak pozostało na zawsze wspomnienie pierwszego mego kontaktu z bonzami w czasie podróży z Cejlonu do Singapore. (Tabl. 95).

Pierwsze moje zetknięcie z bonzami.

Kiedy okręt, na którym jechałem, zawinął do Colombo, portu na wyspie Cejlon, zwanej dla swoich bogactw „perłą korony angielskiej“, na pokład wsiadło pięciu mężów o wyglądzie zwracającym powszechną uwagę. Ich gładko wygolone głowy, bose stopy i proste szaty z żółtej bawełnianej materji dziwnie odbijały od międzynarodowego towarzystwa kupców, wojskowych i dyplomatów, stanowiących większość pasażerów na naszym statku. Jedynym ich bagażem były miski drewniane, przyczepione do pasa, i przewieszone przez plecy parasole z liści palmowych. Byli to bonzowie udający się na półwysep Ma-lajski w celach misyjnych. Za pośrednictwem mego towarzysza podróży In-dusa udało mi się zawrzeć z nimi znajomość i odtąd w ciągu pięciu dni spędzaliśmy większość dni na rozmowach. Najstarszy rangą i wiekiem bonza, dowiedziawszy się, że jadę na Daleki Wschód w celach naukowych, dla stu-djów nad buddyzmem, nie szczędził mi swoich rad. Jako przykład do naślado-.

W'

r>

wania postawił mi mnichów chińskich, którzy w dawnych wiekach, nie bacząc na tysiące niebezpieczeństw, odbywali pielgrzymki do Indyj, chcąc na własne oczy oglądać kraj uświęcony pobytem Buddy. Owi pielgrzymi chińscy pozostawili nam rzeczywiście piękny przykład wysiłków, do jakich zdolny jest człowiek ożywiony jakąś wzniosłą ideą.

Jedni z nich, starając się okrążyć zwał Himalajów od zachodu, wędrowali przez straszliwe pustynie Azji środkowej i ginęli zasypani lotnemi piaskami, inni spadali w przepaście, przekraczając dzikie przełęcze Pamirów, innych wreszcie, którzy powierzywszy swój los kruchym łodziom, obierali drogę wzdłuż brzegów Indochin, półwyspu Malajskie-go i zatoki Bengalskiej, pochłaniały rozszalałe fale oceanu. Setki ludzi podejmowały tę podróż, dziesiątkom jedynie udało się dotrzeć do celu, z tych zaś paru zaledwie powróciło do ojczyzny. Tych paru wybranych pozostawiło nam w języku chińskim opisy podróży, będące po dziś dzień skarbnicą wiadomości o mało dostępnych okolicach Azji.

W/s 7 ()

Ryc. 117. Budda. (Malowidło ścienne ze starej świątyni w Indjach).

Buddyzm chiński.

Buddyzm przeniknął do Chin w pierwszym wieku naszej ery, wędrując z nad brzegów Gangesu, poprzez dzisiejszy Afganistan, Turkiestan i łańcuch oaz środkowo-azjatyckich ku falom oceanu Spokojnego. Prawdopodobnie pierwsze wieści o nim przywieźli kupcy przywożący jedwabie z Chin do Rzymu. Jest to zjawisko zupełnie normalne, zwykle bowiem ideje wędrują wzdłuż tych samych szlaków, co i karawany kupców. Czasami do karawany takiej przyłączy się jakiś misjonarz, który nie bacząc na trudy podróży, chce wypełnić słowa Mistrza : „Idźcie i nauczajcie“. Buddyzm bardzo powoli zjednywał sobie w Chinach zwolenników, zwalczany przez konfucjanizm (-> Konfucjanizm), który obawiał się, że ta nowa religja indyjska, nakazująca zerwanie więzów rodzinnych i zalecająca masowe wstępowanie do klasztoru, zadać może cios prastaremu kultowi przodków. Późniejsza legenda ubrała fakt wprowadzeni a « buddyzmu do Chin w piękne szaty cudu. W r. 65 cesarzowi chińskiemu miała ukazać się we śnie postać gorejąca złotym blaskiem. Cesarz za radą wróżbitów wysłał do Indyj poselstwo, które przyniosło mu księgi święte i złoty posąg Buddy, zupełnie podobny do postaci widzianej kiedyś we śnie. Podobnie jak chrześcijaństwo, nie mogąc wytępić zbyt zakorzenionych obrzędów pogańskich, łączyło je ze swoją tradycją, ustanawiając np. święta Bożego Narodzenia i Wielkiej Nocy w okresie prastarych świąt porównania dnia z nocą, tak i buddyzm musiał przystosować się do tkwiącego we krwi Chińczyków kultu przodków. W tym celu zostały ustanowione zbiorowe ofiary za umarłych, zastępujące te, które u konfucjanistów składał ojciec każdej rodziny dla swoich przodków. Buddyzm przechodził w Chinach kilka okresów prześladowań, które jednak w większości wypadków były bezkrwawe, Chińczycy bowiem są bardzo tolerancyjni i wtedy tylko zwalczają jakąś religję, kiedy ta mieszać się zaczyna do świeckich spraw państwa. W dziejach cywilizacji chińskiej buddyzm odegrał bardzo ważną rolę. Przedewszystkiem był on przewodnikiem, po którym skarby cywilizacji indyjskiej, a zwłaszcza sztuka i filozof ja płynęły do Chin. Potem zaś, kiedy chiński kościół buddyjski dostatecznie się ugruntował i sam zaczął wysyłać misjonarzy po wszystkich zakątkach Azji wschodniej i środkowej, buddyzm stał się przewodnikiem, po którym cywilizacja chińska płynęła do Korei, Japon j i, Tybetu i Indochin. W języku chińskim bowiem powstała olbrzymia literatura buddyjska tak oryginalna, jak i tłumaczona z języków indyjskich. I chińskie książki buddyjskie zdobyły Daleki Wschód dla cywilizacji chińskiej, jak dzieła autorów rzymskich zdobywały umysły Europy dla kultury łacińskiej.

Z moim starym bonzą, który naopowiadał mi tyle różnych ciekawych rzeczy rozstaliśmy się w Singapore, gdzie w porcie oczekiwał na niego tłum wiernych. Między statkiem a oczekującym samochodem stary bonza kroczył po sztukach białej materji, rozwijanej w dowód czci przed jego nogami.

Życie klasztorne bonzów. Nowicjat.

Z życiem klasztomem bonzów zetknąłem się w Chinach i Japonji. Wtedy miałem sposobność przekonać się naocznie, jak bardzo, zwłaszcza w swoich początkach, bywa ono ciężkie. Nowicjuszami zostają młodzi chłopcy, którzy poza godzinami poświęconemi na naukę muszą spełniać wszystkie najniższe nawet posługi. Rąbią drzewo, noszą wodę i przygotowują strawę dla swoich nauczycieli, którzy bywają nieraz bardzo surowi i wymagający. Zwłaszcza niedostateczna pilność w nauce naraża leniwego ucznia na dotkliwe cięgi. W niektórych zresztą klasztorach bici są jednakowo i dobrzy, i źli uczniowie, chłosta bowiem ma być najlepszym środkiem do wszczepiania w młode dusze poczucia karności i posłuszeństwa. Razy, spadające na głowę kandydata do stanu duchownego, w niczem zresztą nie zmniejszają jego przywiązania do mistrza, gdyż bity uczeń buddyjski potrafi powtarzać sobie z pokorą: „Ten, kto mnie bije, kocha mnie“. Wdzięczny za naukę, mimo że przychodzi ona nieraz w bardzo brutalnej formie, nowicjusz otacza swego nauczyciela macierzyńską wprost pieczołowitością. Znałem wypadki pielęgnowania przykutego starością lub chorobą nauczyciela przez lata całe, i to przez uczniów, którzy sami osiągnęli już wielką sławę w nauce. Cześć dla nauczyciela nie kończyła się z jego śmiercią. Przed powzięciem jakiejś ważnej decyzji grób jego bywa miejscem medytacji dla ucznia.

Próby.

Ażeby nowicjusz stał się mnichem, musi przejść przez szereg prób, które wykażą rezultaty osiągnięte w nauce, i dopiero potem, w czasie wielkich ce-remonij klasztornych, zostaje on uroczyście wyświęcony. Podczas pobytu mego w Szanghaju udało mi się dzięki pomocy jednego z przyjaciół chińskich asystować przy uroczystości wyświęcania w wielkim klasztorze Liu-yun (znaczy to: Klasztor Zatrzymanych Chmur). Na kilkadziesiąt dni przed samą uroczystością ze wszystkich stron ściągać zaczęli do klasztoru nowicjusze, którzy dotychczas studjowali bądźto w mniejszych klasztorach, bądź też u nauczycieli zamieszkujących pustelnie. W ciągu kilku tygodni poprzedzających samą uroczystość wyświęcania tryb życia

nowicjuszy zostaje poddany tak suro- jednak świeczki zaczynają dopalać się wym rygorom, że wielu z nich ucieka, do podstawy i rozchodzi się swąd spalenie mogąc się nagiąć do zbyt twardych nego ciała, śpiew przechodzi w ryk bó-warunków. Nauka trwa od pół do czwar- lu. Gdy wszystkie świeczki zgasną, na tej rano do późnej nocy.    poparzone miejsca kładą plasterki rzepy

dla złagodzenia cierpień. Odtąd mnich ma prawo przyjmować uczniów na naukę i życie jego płynie na medytacji, studjowaniu świętych ksiąg i odprawianiu wspomnianych już nabożeństw za dusze zmarłych.

J. Jaworski.

Ceremonja wyświęcania.

Kiedy wreszcie nadejdzie dawno oczekiwany dzień uroczystości, ludność okoliczna tłumnie zalega dziedzińce klasztorne, podobnie jak u nas w dni od-* pustów. Ceremonja wyświęcania rozpoczyna się od złożenia przez kandydatów pięciu ślubów: 1) że nie będą zabijać żadnych istot żywych, 2) nie będą kraść, 3) nie będą cudzołożyć, 4) nie będą kłamać, 5) nie będą pić alkoholu.

Po długich modłach, które trwają nieraz kilka dni, nowicjusze składają dalszych pięć ślubów: 6) że nie będą używać kwiatów i perfum, 7) nie będą brać udziału w śpiewach i tańcach świeckich,

8)    nie będą spali na wygodnych łożach,

9)    nie będą się pożywiać częściej, niż raz na dzień, 10) nie będą posiadali na własność cennych przedmiotów.

Teraz nowicjusz zostaje już mnichem, na dowód czego golą mu głowę, wdziewają sutannę i dają mu do rąk czarę żebraczą. Odtąd bowiem, zerwawszy wszelki kontakt ze światem i rodziną, mnich musi iść przez życie o proszonym chlebie. Przedtem jednak jeszcze należy sprawdzić, czy młody mnich gotów jest cierpieć za wiarę. Następuje teraz dramatyczny moment uroczystości, mrożący krew w żyłach obecnych. O zmroku wyświęceni mnisi klękają obok długich stołów. Za każdym z nich staje jeden starszy bonza i ujmuje mocno wygoloną głowę kandydata. Stojący po drugiej stronie stołu bonza przytwierdza na głowie nowego mnicha kilka lub kilkanaście palących się świeczek, przylepiając je zapomocą wosku. Wszyscy śpiewają chórem litanje. Kiedy

Wielkie nabożeństwa, w których bierze udział ludność całych miast, są często zamawiane przez ludzi bogatych na intencje wszystkich dusz potępionych.

Jest to najpopularniejsze święto w Chinach, gdzie pamięć rodziców nie gaśnie z ich śmiercią i gdzie pierwszym obowiązkiem człowieka jest czcić ojca i matkę swoją.

BOTANIKA. Świat roślinny, będący przedmiotem badań botaniki, otacza nas wszędzie. Boć organizmem roślinnym jest nietylko ta palma, którą podziwiamy w naszych mieszkaniach, nietylko dziwaczny kolący kaktus, pstro-listna begonja, pyszny, barwny złocień, które hodujemy w doniczkach, lecz i ten grzybek pleśniak, który zjawia się na wilgotnym chlebie czy owocach, i te skupienia zielonych glonów, barwiące wilgotną powierzchnię doniczek, i niewidzialne gołęm okiem bakterje (-» Bakterie). A gdy w mieście wyjdziemy z domu, stykamy się ze światem roślin w postaci drzew na ulicach i w parkach, w postaci barwnych kwiatów na ozdobnych klombach. Dopiero jednak gdy wyrwiemy się z murów za miasto, na łąkę czy do lasu, zobaczymy, jak wielka jest rozmaitość form świata roślinnego. Obok wielkich długowiecznych drzew spotykamy krzewy i drobne rośliny, jedne, t. zw. byliny (-» Byliny), trwałe, inne — jednoroczne, t. j. zioła.

Obok roślin, które mają korzeń, łody- którzy te rośliny zbierali i różnemi me-gę, liście i kwiaty, spotykamy i takie todami naukowo opracowywali, rośliny, które

jak np. paprocie,

Mieszańce w świecie roślinnym.

Lecz systematyka ma na celu nietylko

wie, t. zw. krasnorosty.

Zorientowanie się w pozornym chaosie.

Tak więc na każdym kroku uderza nas i zadziwia niezwykła rozmaitość kształtów, wymiarów i barw w świecie roślinnym. W tym pozornym ♦ chaosie form umiemy się orjentować doskonale. Botanika, uprawiana i doskonalona przez długie wieki, wyostrzyła nasz zmysł obserwacyjny. Systematyka roślin, która była pierwszym etapem naukowego poznania, musiała powołać do życia i morfologję, czyli naukę o kształtach, która zwróciła uwagę na podobieństwa i różnice, na istnienie lub brak pewnych cech, na występowanie pewnych narządów, jak korzeń, łodyga, liść i kwiat, na ich związek wzajemny, na zasady ich budowy, symetrji i rozwoju. Gdy dziś wymawiam słowo „storczyki“ (orchideae), wówczas zbieram wszystko, co ma wspólnego przeszło 8.000 gatunków tych przedziwnych'roślin, rozsianych na kuli ziemskiej ; ta nazwa oznacza pewne cechy, które mogą u-widocznić odmienność owej grupy od innych. W tej nazwie, w postaci krótkiego wyrażenia tkwi cała suma doświadczenia wielu pokoleń botaników i podróżników,

skrzypy lub widłaki — kwiatu nie wytwarzają. Na korze drzew spotykamy znowu szare lub żółtawe plechy t. zw. praktyczne rozpoznawanie roślin. Dąży porostów lub zielony nalot prostych glo- ona przedewszystkiem do wyjaśnienia nów. W wodach naszych ujrzymy obok pokrewieństw i genezy świata roślinne-żółtych grążeli maleńkie plechy pływa- go. Nie zadowalając się tylko obserwa-jącej rzęsy i zielone witki lub kuleczki -, cją, botanicy zaczęli robić doświadcze-prostych glonów. A gdy znajdziemy się nia. Zwróciwszy uwagę na zjawiska na wybrzeżu morskiem, zobaczymy, jak zmienności i dziedziczności, badano, jak fale morskie pod stopy nasze kładą zie- tworzą się mieszańce z rodziców różnią-lone plechy t. zw. morskiej kapusty, cych się jedną cechą, i na tern polu czasem wielkie rozgałęzione brunatnice, osiągnięto ciekawe wyniki, wykrywając czasem organizmy o niezwykle subtelnej, prawa rządzące dziedzicznością (-» Dzie-koronkowej budowie i purpurowej bar- dziczność). W ten sposób powstała nowoczesna dziedzina systematyki doświadczalnej : genetyka.

Rośliny kopalne.

Dzisiejsza systematyka roślin nie może jednak poprzestać na bogatym mater jale roślin żyjących; bada ona i rośliny kopalne, często zupełnie odmienne od obecnie znanych. Nauka o roślinach kopalnych, czyli paleontologja roślin, wykryła niektóre grupy przejściowe, dziś wymarłe, np. między paprotnikami i roślinami kwiatowemi. Do wyjaśnienia zmian roślinności, jakie zachodziły w Europie od czasów istnienia wielkiego .zlodowacenia północnej części naszego lądu, przyczyniła się w ostatnich czasach nowa metoda t. zw. analizy pyłkowej. Okazało się, że pyłek drzew doskonale przechowuje się w torfowiskach. Mil jardy tych pyłków co rok podczas kwitnienia pogrążały się w wodach stojących i układały się warstwami na dnie wśród iłu, tak iż znając kształty różnych pyłków, gdy zaczniemy pod mikroskopem badać centymetr za centymetrem przekroje torfowiska, wykrywamy kolejność zjawiania się różnych drzew, wykrywamy zmiany klimatyczne, jakie wówczas zachodziły.

Mikroskop w badaniu roślin.

Mikroskop odegrał wogóle ogromną rolę w badaniu roślin. Jego zastosowanie powołało do życia anatomję roślin, ucząc nas, jak zbudowana jest roślina, odsłoniło przed nami nowy świat organizmów, niedostrzegalnych nieuzbro-jonem okiem, i pozwoliło poznać historję rozwoju poszczególnych grup roślinnych. Mikroskop ustalił łączność między światem roślin i zwierząt, odsłaniając przed nami świat istot jednokomórkowych, stojących na rubieży jednego i drugiego państwa, i stwierdził, że jednostką budowy każdego organizmu jest komórka.

Pogłębienie badań nad komórką i jej rozwojem, zwłaszcza zaś nad przemianami, jakim ulegają komórki rozrodcze, powołało do życia t. zw. c y t o 1 o-g j ę, która dziś duże usługi oddaje genetyce, badając komórkę jako podłoże cech dziedzicznych.

Jak żyje roślina?

Nietylko jednak forma, kształt, widoczny dla nieuzbrojonego oka czy mikroskopowy, interesuje botanika. Kto próbował wyhodować roślinę z nasienia, ten zainteresował się na pewno tern, jak roślina rośnie, skąd czerpie pokarmy, któ-remi się odżywia, w jaki sposób nagromadza substancje i skąd czerpie ener-gję potrzebną jej do życia. Kto obserwował rosnące rośliny, ten widział, jak roślina zwraca swoje listki ku słońcu, jak wąsy roślin czepnych szybko reagują na najmniejszy ucisk, jak rośliny owadożerne mogą chwytać owady, jak poruszają się za dotknięciem niektóre pręciki, np. w berberysie. Wytłumaczyć te zjawiska stara się f i z j o-logja roślin. Przywoławszy do pomocy metody fizyki i chemji, wyjaśnia nam, jak roślina odżywia się, oddycha, rośnie i reaguje na bodźce zewnętrzne.

Choroby roślin.

Roślina, podobnie jak zwierzę i człowiek, niezawsze rozwija się normalnie, lecz niekiedy choruje. Badaniem tych chorób zajmuje się p a t o 1 o g j a roślin. Wiele chorób roślin ma swoje źródło w grzybkach pasorzytniczych, rzadziej w bakterjach. Stąd nauka o grzybach, t. zw. mikologja, ma zasadnicze znaczenie dla rozwoju nauki o chorobach roślin (-» Grzyby).

Rozmieszczenie roślin.

Nietylko jednak pojedyncza roślina może być przedmiotem badań. Interesować nas też może szata roślinna najbliższego otoczenia. Nawet w naszym mało urozmaiconym kraju inaczej przecież wyglądają bory mazowieckie, inaczej zaś regle tatrzańskie, inny wygląd mają wydmy piaszczyste nad Bałtykiem, inny torfowiska na Polesiu. A cóż dopiero mówić o krajach od nas odległych, gdzie są i tundry, i stepy, i pustynie, i puszcze odwieczne, o ciepłych krainach, gdzie życie roślinne znajduje idealne warunki rozwoju. Badaniem praw rządzących rozsiedleniem roślin na kuli ziemskiej zajęła się geografja roślin. Badając zmienność szaty roślinnej, zwrócono uwagę na wpływ czynników zewnętrznych — takich jak temperatura, zapasy wody, gleba, powietrze — na kształtowanie się typów roślinnych. Zaczęto również badać wpływ środowiska na budowę i czynności życiowe rośliny. W ten sposób powstała ekologja roślin, t. zn. nauka o tern, jak gospodarzy roślina, jak się przystosowuje do środowiska.

Życie gromadne roślin.

Dalszym etapem zainteresowania się światem roślinnym było zwrócenie uwagi na życie gromadne roślin. Tylko w hodowli sztucznej roślina rośnie odosobniona ; w przyrodzie występuje ona

B. Hryniewiecki.

w pewnym zespole (asocjacji). Istnieje ścisła wzajemna zależność jednych roślin od drugich. Wykrywaniem praw rządzących życiem gromadnem roślin, rozmieszczeniem różnych zespołów i ich stosunkiem wzajemnym zajęła się najmłodsza z dziedzin botaniki : s o c j o-logja roślin (f itosoe j olog j a).

Zastośowanie praktyczne botaniki.

Botanika ma także ogromne znaczenie i w życiu praktycznem, przede-wszystkiem zaś w doniosłej sprawie dostarczania nam pokarmów, czem zajmuje się rolnictwo i ogrodownictwo, a także i w medycynie, farmacji, towaroznawstwie, leśnictwie i w pewnych działach technologji.

Niema — zda się — człowieka, któryby nie odczuwał piękna świata roślinnego. Niejeden hoduje rośliny nietylko dla pożytku, ale i dla ozdoby, a jeśli ktoś nie posiada własnego pola lub ogródka, to w hodowli roślin doniczkowych i spacerach do lasów i parków znajduje zadowolenie estetyczne. O ile jednak więcej wrażeń estetycznych zdobędzie ten, kto zacznie studjować ten świat. Mikroskop odsłoni przed nim nowe światy organizmów, wśród których niejedne mogą przykuć uwagę pięknością i bogactwem swych kształtów, a z drugiej strony ten sam mikroskop pokaże subtelną i koronkową budowę komórek i prawdziwe konstrukcje tkanek, zgodne z wymaganiami mechaniki i czynnościami życiowemi rośliny. Tak samo i wycieczki na łono natury o ileż więcej mogą dostarczyć wrażeń, gdy będziemy znali bliżej rośliny, ich przystosowanie do otoczenia i warunki współżycia. Szata roślinna jest główną cząstką składową każdego krajobrazu. W badaniu tej szaty roślinnej, nadającej piętno swoiste naszej matce-ziemi, niejeden może znaleźć wytchnienie po pracy zawodowej i głębokie zadowolenie estetyczne i umysłowe. Trzeba tylko trochę dobrej woli, aby drogą studjów botanicznych zdobyć sobie odpowiednie do takiego celu przygotowanie naukowe.

BÓL. Choć z uczuciem bólu spotykamy się od pierwszych chwil życia na każdym niemal kroku i każdy wie z własnego doświadczenia, co to jest ból, nauka nie zdołała jeszcze dać dokładnej i wyczerpującej odpowiedzi na wszystkie pytania, jakie łączą się z zagadnieniem bólu. Jest to dziedzina jeszcze niejasna. Mimo to wiemy, oczywiście z własnego doświadczenia, jak różne bywają rodzaje bólu i czas jego trwania. Gdy nam kto w tramwaju nadepnie na odcisk, ból bywa ostry i wyraźnie umiejscowiony, ból natomiast głowy lub brzucha może być rozlany i tępy. Rozmaita też bywa wrażliwość na ból, zależnie od tego, w jakich warunkach zostaje zadany ból i która część ciała ludzkiego jest zaatakowana.

Co to jest ból?

Ból należy do grupy zmysłowych wrażeń świadomych (—> świadomość), które powstają wskutek zadziałania odpowiedniej podniety na włókna nerwowe. Sygnał dla bólu biegnie długą drogą nerwową od zakończenia nerwu poprzez zwoje międzykręgowe i korzonki tylne rdzenia aż do mózgu, przechodząc przytem na stronę przeciwną rdzenia (ze strony lewej na prawą i odwrotnie).

Ból może powstać również wzdłuż całego przebiegu nerwu, zwykle jednak odczuwamy go tak, jakby podrażnione były końcowe narządy czuciowe. Głównym bowiem siedliskiem czucia bólu jest skóra. Było rzeczą ogólnie znaną w szpitalach chirurgicznych w czasie wojny, iż ranni skarżyli się na bóle w palcach kończyny, której oddawna już nie posiadali. Blizna bowiem rany amputacyjnej kończyny, uciskając na odpowiednie nerwy, wywoływała ból, a chory odczuwał go tak, jakby pochodził z palca czy pięty, której już nie posiadał na skutek zabiegu opera-cyjnego lub nieszczęśliwego wypadku. Przy silnych bólach spotykamy się ze zjawiskiem promieniowania bólu, wskutek czego ścisła lokalizacja staje się niemożliwą. „Gdzie cię boli?“ pyta lekarz chorego, a ten mu nie-zawsze może dokładnie określić miejsce bolesne. Gwałtowne bóle głowy najczęściej nie są przyczynowo wcale zależne od mózgu, lecz występują jako objaw podrażnienia opon mózgowych, które posiadają obfite unerwienie i są bardzo czułe. W mózgu znajdują się natomiast stacje odbiorcze: specjalne ośrodki czucia bólu, mające własną lokalizację w okolicy t. zw. wzgórka wzrokowego (~>Mózg).

Punkty bólu.

W zwykłych warunkach wrażeniom bólu towarzyszy czucie dotyku, ciepła, zimna i t. p., co mogłoby być wyjaśnione przypuszczeniem, iż zakończenia nerwowe obsługujące zmysły dotyku, ucisku, ciepła lub zimna są jednocześnie miejscami wyjściowemi dla bólu. Że jednak tak nie jest, przekonano się w szeregu doświadczeń. Wystarczy odpowiednio oziębić skórę, aby straciła ona czucie dotyku; natomiast czucie bólu traci skóra dopiero następnie. Jeżeli na koniec języka damy kroplę chloroformu lub mocno potrzemy skórę czoła ołówkiem mentolowym, to obok wrażenia zmiany temperatury doznamy czucia piekącego bólu. Również można wywołać wrażenie bólu (w specjalnych warunkach) przez zadziałanie bodźcami czysto mechanicznemi, chemicznemi lub elektrycznemi, bez towarzyszących im wrażeń ucisku czy też ciepłoty. W lekkiej narkozie ustąpić może wrażliwość na ból, a pozostać wrażliwość na ucisk i dotyk. Tłumaczymy to zjawisko istnieniem specjalnych punktów bólu, rozrzuconych bardzo gęsto w całej skórze, a będących zakończeniami nerwowemi. Według danych, zestawionych przez uczonych, ogólna liczba punktów bólu wynosi na całem ciele człowieka 2—4 miljony, przyczem na 1 cm² przypada od 100 do 200 punktów. Są one o wiele mniej wrażliwe, aniżeli zakończenia nerwowe dotykowe. Wchodzi tu jednak w grę wielkość powierzchni drażnionej.

Swoistość czucia bólu.

Nie wszystkie wrażenia, które uwà-żać możemy za przykre, zaliczamy do bólu. Nie odczuwamy bólu, gdy jemy niesmaczną zupę lub patrzymy na źle namalowany obraz, ból bowiem zjawia się dopiero wówczas, gdy zupa ta jest zbyt gorąca, a oglądany obraz oświetlony tak rażącem światłem, że drażni naszą siatkówkę. Również wrażenia odbierane zapomocą skóry, jak ciepło i zimno, nie są identyczne z czuciem bólu, który jednak zjawia się, gdy podnieta działa zbyt silnie. Gdy umieścimy rękę w naczyniu zawieraj ącem wodę ogrzaną powyżej 70°, doznamy uczucia bólu, który zjawia się także przy włożeniu ręki do wody lodowatej. Skóra odczuwa bowiem wrażenia zmiany temperatury tylko w określonych granicach (od —10° C do +70° C). Poza temi granicami odczuwamy już tylko ból.

Wrażliwość na ból.

Wrażliwość na ból bywa różna, zależy bowiem przedewszystkiem od miejsca zaatakowanego. Drobny pyłek węgla, atakując rogówkę oka, wywołuje bardzo silny ból, a znacznie większe odłamki, uderzając w skórę policzków, nie są w stanie sprawić silniejszego wrażenia. Małe pęknięcia na skórze rąk są niebolesne, a tej samej głębokości na brzegu warg bardzo dokuczliwe. Możemy obcinać włosy lub paznokcie bez żadnego bólu, podobnież na ból zupełnie prawie niewrażliwy jest ośrodkowy układ nerwowy. Mylny jest też zupełnie pogląd, tak rozpowszechniony, iż głębiej położone narządy, a zwłaszcza mózg, są niezwykle wrażliwe na ból, wiadomo bowiem z operacyj wykonanych na ludziach (bez znieczulenia), iż sam mózg jest niewrażliwy na ból.

Wrażliwość ogólna na ból zależy od wielu czynników, mianowicie od osobniczych właściwości danej osoby, inteligencji, rasy, stanu pobudliwości układu nerwowego i t. d. Przypadkowo, niespodzianie zadany ból nie działa tak dotkliwie, jak oczekiwany. To też dentysta kryje do ostatniej chwili swe kleszcze do wyrywania zębów, aby niepotrzebnie nia drażnić chorego, i stara się równocześnie odwrócić jego uwagę od swych przygotowań. Nasilanie bólu wzrasta, gdy całą naszą uwagę na nim skupimy, maleje, gdy jesteśmy zajęci czemś innem. Można również i wolą wpłynąć na sposób znoszenia bólu, to też jedni, mimo że bardzo cierpią, nie zdradzają swego stanu psychicznego, inni przy najmniejszej okazji podnoszą straszny lament. Możnaby nawet ze sposobu reagowania na ból wyciągnąć pewne wnioski o stopniu kultury indywidualnej osobnika. Z historji znamy wszyscy przykłady spartańskiej wytrzymałości na ból, wpajanej w młodzież grecką, a dającej w rezultacie niebywały hart ducha, jakim mieli się odznaczać dorośli Spartanie.

Zdarza się niekiedy, iż ludzie pogrążeni we śnie hipnotycznym (-» Hipnoza) albo też dotknięci specjalnemi chorobami nie odczuwają wcale albo też odczuwają bardzo słabo takie bodźce, które w normalnych warunkach są bardzo bolesne. Przykładów przytoczyć można bardzo wiele. Znamy je również z historji, zwłaszcza średniowiecznej. Różni ówcześni czarownicy i czarownice mogli swobodnie połykać żarzące się kawałki węgla, przekłuwać sobie ciało igłami i t. p. Nawet przypalanie skóry rozpalonem do czerwoności żelazem może w stanach zniesienia czucia (bezbolesności) nie sprawiać bólu. W niektórych chorobach przewodzenie czucia bólu jest wybitnie zwolnione, podczas gdy wrażenia dotykowe odczuwane są prawidłowo. Chory, ukłuty np. szpilką, natychmiast sygnalizuje moment dotknięcia go, natomiast ból odczuwa dopiero po kilku sekundach.

Znamy jednak i przykłady odmienne, a mianowicie nadmiernej wrażliwości na ból — jest to tak zw. prze-czulica bólowa. Ważne ma to znaczenie dla rozpoznania istoty cierpienia, związanego zwykle z zaburzeniami układu nerwowego.

Czy zwierzę cierpi?

Wrażliwość na ból u zwierząt jest różna. Naogół zwierzęta mięsożerne są bardziej wrażliwe na ból niż zwierzęta roślinożerne. Według danych uczonego niemieckiego Bethego pszczoła podczas wysysania miodu z kwiatów jest tak pracą zajęta, że można jej odciąć odwłok, a wcale na to nie zareaguje. W innych warunkach swego życia zachowuje się zupełnie inaczej. Z pośród zwierząt zwłaszcza kręgowce (ryby, płazy, gady, ptaki i ssaki) odczuwają wyraźnie ból, a więc nie należy ich bezpotrzebnie narażać na cierpienie. Pies doskonale pamięta ból doznany i często wystarczy tylko machnięcie dyscypliną, aby z jękiem uciekł, skarżąc się w ten sposób na srogość swego

P. Słonimski.

losu. Tresura dzikich zwierząt polega głównie na systemie bolesnych kar i przyjemnych nagród. Dręczenie zwierząt, tak rozpowszechnione, zwłaszcza u chłopców, świadczy o bardzo jeszcze pierwotnym i niewyrobionym charakterze. W społeczeństwach kulturalnych zauważyć można zarówno u młodzieży, jak i dorosłych bardziej ludzki stosunek do zwierząt. Na pytanie, czy i rośliny odczuwają ból, nauka w tej chwili daje odpowiedź raczej negatywną.

Ze względu na swe potrzeby pokarmowe człowiek musi, niestety, zabijać tysiące zwierząt, jednak i w tej dziedzinie znamy usiłowania, aby sam śmiertelny zabieg był możliwie sprawny i wykonany w sposób najmniej bolesny.

Jeżeli chodzi o operacje dokonywane na zwierzętach, czy też na ludziach, to zwykle stosujemy środki znieczulające, działające bądźto miejscowo na punkty bólu (kokaina), bądź ogólnie na ośrodek bólu (narkoza eterowa lub chloroformowa). To też zamiast patrzeć na wielogodzinne udręki owada nakłutego „żywcem“ na szpilkę, winien młody zbieracz zastosować odpowiednią narkozę przed umieszczeniem swego łowu w zbiorach.

Ból strażnikiem ustroju.

Z punktu widzenia ogólnego ból jest środkiem ostrzegawczym przed czynnikami szkodliwie działaj ącemi na ustrój, jest dzwonkiem alarmowym, zwracającym uwagę na to, iż w naszym organizmie dzieje się coś niedobrego. Ból ostrzega nas nietylko przed potęgą groźnych pazurów zwierzęcia, rozdzierającego nam skórę, lub żądłem osy czy pszczoły, ale sygnalizuje ponadto za pośrednictwem punktów bólu, rozrzuconych w różnych miejscach ciała, o stanie czynności naszego ustroju. Z tego punktu widzenia jest ból, którego boimy się tak często, właściwie prawdziwein błogosławieństwem. Wyobraźmy sobie na chwilę, iż niema bólu. W takim razie o wszelkich niedomogach naszego ustroju dowiadywalibyśmy się często dopiero w chwili, kiedy te niedomogi powodowałyby już albo całkowity ubytek sił. albo wręcz śmierć danego osobnika. Ból zęba jest nietylko niezmiernie przykrem wrażeniem: sygnalizuje on jednocześnie, iż ząb jest chory, a tern samem skłania nas do leczenia go. Ból w okolicy ślepej kiszki daje nam znać, iż w naszym ustroju rozpoczyna się groźny proces zapalny, któremu trzeba zapobiec, w przeciwnym bowiem razie może on spowodować śmierć chorego. Ponieważ wrażliwość na ból tkanki zmienionej pod wpływem czynników chorobotwórczych jest naogół znacznie większa od tkanki zdrowej, więc też sygnał ostrzegawczy bólu zjawia się względnie wcześnie i pozwala nam zastosować najróżniejsze środki mające na celu ratowanie naszego organizmu przed grożącem mu niebezpieczeństwem.

Zagadnienie bólu nie należy do łatwych. Lepiej przygotowany Czytelnik może znaleźć wskazówki w następujących dziełach: A. Beck: Podręcznik fizjologji, Lwów 1924; W. Wit wieki: Psychologja, wyd. II 1930 ; J. D a n y s z : Biologiczne znaczenie cierpienia i zdrowia, Lwów-Warsza-wa; A. Wrzosek: Propedeutyka lekarska, Warszawa 1913.

BRAMINIZM. (Tabl. 96—98). Jest to religja, stworzona i pielęgnowana przez „braminów“, kapłanów i teologów indyjskich, licząca obecnie zgórą 200 mil jonów wyznawców w różnych kastach i warstwach społecznych, wśród różnych ras i narodów indyjskich. Nic też dziwnego, że jako całość przedstawia obraz

odzwierciedlają wierzenia

pod każdym względem niesłychanie złożony i niejednolity, łącząc głębokie i wzniosłe nauki filozoficzne z najprymi-tywniejszemi zabobonami, ideały ascetycznej świętości z wyuzdanemi, orgja-stycznemi obrzędami, pobożność, opartą na cichem uwielbieniu i umiłowaniu bóstwa, z krwawemi ofiarami z ludzi i zwierząt, składanemi u stóp pokracznych bałwanów. I dlatego też na pytanie, czem jest braminizm, nie można wo-góle odpowiedzieć żadną definicją ani też wskazać na żaden dogmat lub kult jako specjalnie istotny lub charakterystyczny. Do zrozumienia i poznania bra-minizmu jest tylko jedna droga: stu-djum jego wielowiekowej, zgórą 30 stuleci obejmującej historji, przyczem odróżnić wypada dwie fazy rozwojowe: fazę starszą, t. zw. „wedyzm“, i fazę młodszą, utrzymującą się w Indjach po dziś dzień, t. zw. „hinduizm“.

Wedyzm.

O fazie wedyjskiej informują nas święte księgi braminów, objęte wspólnym tytułem Węda, co znaczy : „wiedza“, a specjalnie wiedza religijno-fi-lozoficzna, objawiona rzekomo wieszczom aryjskim w zamierzchłej przeszłości. Na całość tego objawienia składają się cztery „zbiory“ hymnów, zaklęć i modlitw z Rig-Wedą, czyli „Wiedzą hymnów“, na czele, traktaty liturgiczne, oddzielne dla każdego „zbioru“, i wreszcie teksty filozoficzne, zwane Upaniszadami. Księgi te nie powstały odrazu, lecz w ciągu kilku stuleci, mniej więcej pomiędzy X a V w. przed Chr.

Hymny Rig-Wedy.

Hymny Rig-Wedy — najstarsza część Wedy

i obrzędy tych szczepów aryjskich, które w końcu II tysiąclecia przed Chr. rozpoczęły podbój Pendżabu. Bóstwa wzywane w Rig-Wedzie — to przeważnie dość przejrzyste uosobnienie sił i zjawisk przyrody. Jest więc bóg Niebo (Djaus, porównaj greckie Zeus), Słońce, Ogień, Wicher; są boginie Ziemia i Jutrzenka i t. d. Na czele rigwe-dyjskiego Olimpu stoi Indra, bóg nawałnicy i piorunów, możny opiekun Arjów, pogromca złych demonów i niemniej znienawidzonych, ciemnoskórych tubylców. Świątyń Arjowie nie budowali. Stosunki między bogami a ludźmi reguluje ofiara, składana pod gołem niebiem, na placach ofiarnych. Jako dary ofiarne służyły: mleko, masło, kołacze, gotowane mięso i wreszcie dar najszlachetniejszy i ofiara najuroczystsza: upajający napój z soków rośliny somy. Celem ofiary jest w zasadzie zjednanie łaski i względów boga, ale już w młodszych hymnach Rig-Wedy zaznacza się pogląd, że istotą kultu jest wzajemna wymiana usług (łacińska zasada: do, ut des) i że ludzie potrzebni są bogom przynajmniej tak samo, jak bogowie ludziom.

Stąd już tylko jeden krok do przeświadczenia, że kapłan-fachowiec, umiejętnie posługując się ofiarą, może zmuszać siły nadprzyrodzone do spełnienia takiego lub innego życzenia. Ten „magiczny“ pogląd panuje niepodzielnie w młodszej literaturze wedyjskiej.

Bramini, zawodowi znawcy sztuki składania ofiar.

Życie religijne wypełnia skomplikowana obrzędowość, a jednocześnie wzrasta niepomiernie wpływ i znaczenie braminów jako dziedzicznej kasty zawodowych znawców sztuki składania ofiar. I to jak niesłychanie trudnej sztuki ! Bo przecież wystarczy jedno słowo przekręcić w tekście świętego hymnu, jeden ruch ręką źle wykonać, a ofiara będzie nietylko bezskuteczna, ale może wręcz szkodę i nieszczęście przynieść. Składać ofiary, obdarowy-

Hinduizm.

Na podstawach wedyjskich rozwija się w ciągu drugiej połowy I tysiąco-lecia przed Chr. młodsza faza brami-nizmu: „hinduizm“, czyli „religja Hindusów“. Źródłami literackiemi, z których czerpiemy wiadomości o tym okresie, są przedewszystkiem dwie epopeje : „M a h a b h a r a t a“ i „R a m a-j a n a“.

Proces, który uwidacznia się w tych zabytkach, możemy scharakteryzować z jednej strony jako dalsze rozwinięcie' pierwiastków wedyjskich, z drugiej

wać hojnie braminów i skrupulatnie przestrzegać przepisów i zakazów rytualnych jest świętym obowiązkiem „ojca rodziny“. Od tego obowiązku wolny jest aryjski Hindus dopiero na starość, o ile porzuci dom i rodzinę, aby jużto jako pustelnik w dżungli, jużto jako żebrak wędrowny oddać się umartwieniom i rozmyślaniom.

Nauka Upanlszad: wyzwolenie przez poznanie 1 wyrzeczenie sl« świata.

Zbiorami takich właśnie rozmyślań są Upaniszady. Rozwijają one naukę o tajemniczych, ukrytych związkach pomiędzy ofiarą, człowiekiem i wszechświatem, a przedewszystkiem o najbardziej tajemniczym związku tożsamości pomiędzy duszą indywidualną, atmanem i wszechobecną duszą świata, brahmanem. Poznać tę piękną, głęboką prawdę za życia, a po śmierci, wyzbywszy się swego indywidualnego, osobowego ja, zespolić się z brahmanem jest najwyższym, ostatecznym celem wszystkich dążeń i pragnień ludzkich. W ten sposób obok „obrzędowości“, która ma zapewnić korzyści egoistyczne, jako wyższy stopień świętej wiedzy formułuje Węda w swej najmłodszej części ideał wyzwolenia przez poznanie i wyrzeczenie się'świata. Do tego ideału nawiązują wszystkie późniejsze bramińskie i buddyjskie systematy filozoficzne.

Nftuka o odradzaniu ai« duizy.

Upaniszady są jeszcze z innego względu niezmiernie ważnem zjawiskiem w dziejach religji i kultury indyjskiej. W nich bowiem po raz pierwszy dochodzi do głosu nowa, nieznana jeszcze Rig-Wedzie, nauka o odradzaniu się duszy. Wedle tej nauki, która stała się wspólnym dogmatem wszystkich religij w Ińdjach, człowiek po śmierci nie przestaje żyć, lecz tylko zmienia ciało i odradza się na nowo, przyczem o jego losach w każdem wcieleniu decyduje karma, niewidzialna siła złych i dobrych czynów, popełnionych w poprzednich żywotach. Wędrując poprzez nieskończony ciąg istnień, odradzając się we wcieleniach jużto ludzkich, jużto zwierzęcych, demonicznych lub boskich, zużywamy zapas starej karmy i stwarzamy wciąż nową. W ocenie Upaniszadów i późniejszych systematów religijno-filozo-ficznych przymus ponownych narodzin jest cierpieniem. Wyzwolenie polega na wyjściu duszy z kołowrotu wcieleń i zniszczeniu karmy, a więc zaniechaniu wszelkich czynów, zarówno złych, jak i dobrych. Był to jednak ideał daleki i niedostępny, ideał filozofów, ascetów i świętych. Przeciętny Hindus czerpał z wiary w ponowne narodziny otuchę i zaufanie do życia; ona mu dawała nadzieję poprawy losów w na-stępnem wcieleniu i pozwalała cierpliwie znosić klęski i nieszczęścia żywota teraźniejszego. Teorja wcieleń i wiecznie działającej siły karmy wyłącza zgóry możliwość ostatecznego potępienia. Nawet z najgłębszego dna piekieł poprzez łańcuch nowych narodzin*prowadzi droga do rajów i ta świadomość, że w kołowrocie żywotów wszyscy mają ostatecznie równe szanse, była niewątpliwie cenną zdobyczą religji indyjskiej.

jako intensywniejsze wchłanianie pierwiastków nowych, ludowych i przeważnie niearyjskich. Dotyczy to zwłaszcza historji powstania obydwóch naczelnych bogów hinduizmu : W i s z n u i Ś i w y.

Nowy bóg hinduizmu: Wisznu.

Boga Wisznu, który trzema krokami wymierzył nieboskłon, zna już Rig-Weda. Ale Wisznu hinduizmu — to raczej tylko to samo imię: osoba jest inna, wyrosła z połączenia wedyjskiego boga z różnemi bóstwami miejscowemi. Ułatwiła to w znacznej mierze teorja, według której ten sam bóg zstępuje na ziemię w różnych kształtach dla dokonania tych lub innych czynów.

Rama i Kriszna.

Z pośród (zwykle dziesięciu) takich „zejść“ (lub po sanskrycku: awatarów) boga Wisznu najważniejsze są zejścia jako Ramai jako Kriszna. Dzieje królewicza Ramy, jego miłość synowską, przywiązanie do małżonki Sity, wygnanie na skutek intryg pałacowych, • pobyt w dżungli, porwanie Sity przez Rawanę, króla demonów na wyspie Lance (Cejlon), walkę z demonami i odzyskanie Sity przy pomocy Hanu-manta, dzielnego króla małp —• wszystko to pięknie opisuje arcydzieło indyjskiej poezji epickiej: „Ramajana“. Pierwotnie był Rama zwykłym, śmiertelnym bohaterem, ale popularność jego postaci i nimb świętości, jakim otoczyła go tradycja, widząc w nim wzór wszelkich cnót i szlachetności, wystarczyły, aby uznać go za wcielenie najwyższej istoty.

Kriszna jest postacią znacznie bardziej złożoną, bo odróżnić musimy kilku Krisznów, utożsamionych z biegiem czasu w jednej osobie. Kriszna-Wasudewa jest, być może, założycielem sekty monoteistycznej, później, jak to

^gtygm

LiasôÉÊir^ ,U

i iii!

u to

Hyc. 118. Kriszna. (Rysunek indyjski z XVIII w.).

już nieraz w Indjach i poza Indjami bywało, podniesionym do godności boga. W głównej opowieści „Mahabharaty“ jest Kriszna dalekim jeszcze od bosko-ści wojownikiem, wodzem półdzikiego szczepu, ale zato w słynnym epizodzie p. t. „Bhagawadgita“ występuje jako nauczyciel najgłębszych prawd religijnych i filozoficznych, wykłada przed bitwą przyjacielowi Ardżunie wzniosłą naukę o miłości boga i w kulminacyjnym punkcie wykładu daje się poznać jako wcielenie najwyższej istoty. Inną pierwotnie postacią, prawdopodobnie bóstwem płodności, jest K r i-szna-Gopala, tancerz i kochanek pasterek. Krisznaizm jest najpopularniejszą i najbardziej rozpowszechnioną formą wisznuizmu. Ponieważ imię Kriszna w niektórych narzeczach wymawia się K r i s z t o, zestawiano je z Chrystusem (greckie Khristos) i dopatrywano się wpływów chrześcijańskich, jednak niesłusznie, choćby dlatego, że krisznaizm jest starszy od chrześcijaństwa. Sam Wisznu jest wyraźnym bogiem słońca i pogromcą demonów. Jego małżonką jest Lakszmi

albo Śri, bogini szczęścia i piękności, S k a n d a, który jeździ na pawiu, oraz

Afrodytę indyjska.

śiwa.

'Ganeśa, grubas z głową słonia, usuwający wszelkie przeciwności.

W przeciwieństwie do bóstw wisznu-ickich, w których uosobiły się moce dobrotliwe i sprzyjające człowiekowi, Śiwa jest potęgą groźną, niszczycielską i demoniczną. Wprawdzie i on wspiera swoich wielbicieli, ale tak jak potężny wschodni despota, jest nieobliczalny w swej łasce i w swoim gniewie. Jego mitologiczny charakter jest połączeniem paradoksalnych sprzeczności. Jest mianowicie Śiwa bogiem płodności i namiętnym kochankiem bogini Urny, ale jednocześnie także wielkim ascetą. Chodzi półnagi w naszyjniku z trupich czaszek i oddaje się umartwieniom. Jest Śankarą, t. zn. „tym, który zbawia“, i Mahakalą, t. zn. „Wielką Śmiercią“. Jako Nateśimra opiekuje się mimami i tancerzami, a kiedy sam na szczycie góry Kajlasy tańczy zawrotny taniec, wtedy krew płynie i świat się kończy.

Droga miłości.

Kult bóstw żeńskich.

Z śiwaizmem łączy się kult bóstw żeńskich, bogiń-małżonek, pojętych jako „potencje“ albo „twórcze siły“, przez które działa Śiwa. Teorja ta, podobnie jak nauka o awatarach w wi-sznuiźmie, pozwoliła braminiżm owi wchłonąć cały szereg wyraźnie nie-aryjskich kultów. Istnieją łagodne i dobrotliwe „potencje żeńskie“ : piękna Uma-Parwati, córa króla Himalajów, „mateczka“ A m b i k a, karmi-eielka Annapurna i t. d. Przeważają jednak i tu bóstwa okrutne, demoniczne i niszczycielskie. Należy do nich przedewszystkiem K a 1 i - D u r-g a, żądne ofiar ludzkich straszydło o chudem cielsku z mieczem, pałką i postronkiem w kościstych rękach. Synami Urny i Śiwy są bóg wojny,

Obok Śiwy i Wisznu istnieją nadal dawni bogowie Rig-Wedy z Indrą na czele, ale ich rola jest podrzędna. Od-razu rzuca się w oczy głęboka i zasadnicza różnica pomiędzy dawnemi we-dyjskiemi i nowemi hinduistycznemi bóstwami: Śiwa i Wisznu — to już nie marjonetki w rękach kapłana-ofiarnika. Ich do niczego magiczną siłą ofiary zmusić nie można, lecz co najwyżej „błagać“ i „łaskę“ ich zjednać. To też i innem słowem nazywa hinduizm „boga“ tej kategorji, co Wisznu lub Śiwa: „iśwara“ to mniej więcej tyle, co „możny pan“ lub „władca“, w przeciwieństwie do wedyjskich ,,de-wów“, raczej „genjuszów“, niż prawdziwych, niezależnych i samodzielnych „bogów“. W związku z temi nowemi ideami rozwinął się w hinduizmie kierunek zwany „drogą tfiiłości“ (bhakti-marga), który jako najskuteczniejszy środek zbawienia wysunął adorację, uwielbienie i całkowite oddanie się najwyższej istocie : dusza ludzka jest tęskniącą kochanką, a bóg wszechpotężnym kochankiem, źródłem łaski i niewyczerpanej dobroci. Wprowadzenie tego nowego ideału pobożności było niewątpliwie pogłębieniem i wzbogaceniem braminizmu. „Droga miłości“ przeciwstawiała się skutecznie bezdusznej i bezmyślnej obrzędowości, wypełniała życie religijne treścią żywego uczucia i stwarzała możliwość bezpośredniego stosunku pomiędzy człowiekiem i bóstwem. To też miała ona w Indjach swoich zwolenników nietyl-ko wśród najwybitniejszych i najgłębszych myślicieli, ale także wśród mi-ljonowych rzesz prostego i nieuczonego ludu.

Kult i obrzędowość hinduistyczna.

Teoretycznie każda istota ma szanse, że wcześniej lub później odrodzi się jako Hindus i w tym sensie, jak już przedtem zaznaczyliśmy, nikt nie jest i nie może być wiecznie potępiony. Mimo to jednak w praktyce wyłącza braminizm od swoich dobrodziejstw wszystkich tych ludzi, którzy bądźto mieli nieszczęście urodzić się poza In-djami, bądź też są wprawdzie urodzeni w Indjach, ale do kast nie należą. Dlatego też nie jest braminizm — w przeciwieństwie do buddyzmu, chrześcijaństwa i mahometanizmu — religją misjo-nującą i ogólnoludzką, lecz (podobnie jak w zasadzie judaizm) religją związaną z urodzeniem w pewnem określonem społeczeństwie.

Ten ścisły związek z kastą był i nadal jest najczulszym punktem braminizmu. Kapłani indyjscy od najdawniejszych czasów byli bardzo liberalni, gdy chodziło o dogmaty, kulty nowych bóstw i t. d. ; nie uważali za niemożliwe, aby prawowierny Hindus wierzył lub nie wierzył w osobowego boga, w śmiertelność lub nieśmiertelność in

Kilka słów należy się kultom i obrzędom hinduistycznym. W przeciwstawieniu do wedyjskich Arjów późniejsi Hindusi budują monumentalne, wspaniałe świątynie i rzeźbią mniej lub bardziej artystycznych bożków. Z punktu widzenia filozoficzno-teologicznego posąg jest symbolicznem oparciem dla medytacji i rozmyślań, jest uzmysłowieniem ukrytej poza zjawiskami bo-skości, tajemniczej i świętej, groźnej i wspaniałej. Ale w ujęciu popularnem każdy posąg jest w Indjach jakgdyby odrębną osobowością. Czci się więc metyle jednego, abstrakcyjnego Wisznu, jak raczej poszczególne bałwany.

dywidualnej duszy i t. d. ; nie stawiali także nigdy przeszkód, aby w jakimś lokalnym bożku uznać jużto wcielenie Wisznu, jużto żeńską potencję Śiwy; ale z chwilą, gdy jakaś sekta nie chciała uznać kasty za konieczny warunek zbawienia, z chwilą gdy wprost lub pośrednio godziła w jej religijny sens, głosząc hasła religji ponadstanowej i niezależnej od urodzenia, wtedy ustawały wszelkie możliwości porozumienia. To też istotą konfliktu pomiędzy braminizmem i buddyzmem (-» Buddyzm), później pomiędzy braminizmem i mahometanizmem (-» Islam), jest właśnie zagadnienie kasty, a bynajmniej nie sprawa dogmatów, wierzeń

Bałwan wymaga troskliwej opieki : trzeba go kąpać, ubierać, smarować szminką, stroić, bawić muzyką i tańcem, z uroczystą procesją na spacer wywozić, a przedewszystkiem karmić ofiarami. Ofiary bywają bądźto nie-krwawe z produktów roślinnych, mleka, masła i t. d., bądź też krwawe z surowego mięsa i krwi świeżo zabitego zwierzęcia, a niekiedy człowieka.

Kasty i ich religijne znaczenie.

Mówiąc o braminiźmie wogóle, a jego późniejszej hinduistycznej fazie w szczególności, nie można pominąć milczeniem religijnego znaczenia kast.

Braminizm nie jest bowiem ani „gminą“, ani jednolitym „kościołem“, lecz jako organizacja jest właśnie identyczny z systemem kastowym, tak że być wyznawcą braminizmu znaczy tyle, co narodzić się w jednej z wielu wyższych lub niższych kast (-> Indje). Nawrócenie się na braminizm jest wobec tego — przynajmniej w zasadzie — wyłączone. Innemi słowy: kto szuka zbawienia na jednej z trzech „dróg“ : obrzędów, poznania lub adoracji, musi i t. d. Walka z buddyzmem zakończy-należeć do jakiejkolwiek kasty, gdyż ła się około X wieku po Chr. pełnem poza kastami niema wogóle religji. zwycięstwem braminizmu. Podbój In-

26

6wi»t i Życie.

803

Braminizra — Brazylja.

804

dyj przez mahometan, dokonany w ciągu XI wieku i kilku następnych, zadał poważny cios braminizmowi, ale go nie zniszczył i systemu kastowego nie obalił. Bardziej niebezpiecznym wrogiem okazały się zachodnio-europejskie hasła demokracji. Proces społecznego i narodowego budzenia się Indyj rozpoczął się i być może niedaleka już przyszłość przesądzi o dalszych losach religijnego poglądu na świat, który przez dwadzieścia kilka stuleci był podstawą pięknej i wysokiej, choć często dziwnej i niezrozumiałej dla nas, bo tak bardzo złożonej kultury indyjskiej.

S. Schayer.

Literatura tycząca się' „Braminizmu“ podana będzie przy artykule „Indje“.

BR AZYL JA. Brazylja jest największym krajem Ameryki Południowej, a trzecim pod względem obszaru w całej Ameryce (po Kanadzie i Stanach Zjednoczonych). Terytorjum Brazylji zajmuje 8,5 miljonów km² i rozciąga się od 4° 23' szer. półn. do 33° 44' szer. po-łudn. oraz od 34°50' do 73°55' dług. zach. Większa część obszaru leży zatem na półkuli południowej, a równik przechodzi przez północne okolice Brazylji, Terytorjum Brazylji ma w przybliżeniu kształt wielkiego czworokąta, zajmującego prawie cały wschodni występ kontynentu południowo - amerykańskiego i mierzącego w kierunku północno-po-łudniowym i wschodnio-zachodnim mniej więcej po 4.000 km.

Rzeźba, klimat, rośliny i zwierzęta.

Pod względem ukształtowania terenu można wyróżnić w Brazylji niziny północne w dorzeczu Amazonki (-* Amazonka) f wyżynę brazylijską, zajmującą środkowe i wschodnie części kraju i sięgającą ku południowi wzdłuż wybrzeży Atlantyku aż prawie do po-graniczą z Urugwaju i Argentyny, . oraz nizinne obszary na południowym zachodzie, w dorzeczu Parany i górnego Paragwaju. Na skrajnej północy swego obszaru wkracza Brazylja nieco na wyżynę G u j a ń-ską. Wyżyna Brazylijska wznosi się najsilniej wpobliżu wybrzeży atlantyckich, gdzie znajdują się najwyższe wyniosłości (Italiaya na północ od Rio de Janeiro, prawie 3.000 m nad poziomem morza), a opada naogół stopniowo w głąb lądu. Jest ona mocno porzeźbiona dolinami licznych rzek i strumieni, co powoduje mocno falisty i pagórkowaty charakter krajobrazu. Ciągnący się wzdłuż Atlantyku próg nadbrzeżny wyżyny określany jest ogólną nazwą gór Nadmorskich Serra do Mar. Inne wynioślejsze okolice wyżyny noszą również nazwę rozmaitych gór — serras. Klimat wykazuje dość znaczne różnice w poszczególnych częściach kraju. W okolicach niższych, jak w dorzeczach Amazonki i Parany, oraz w pasie nadmorskim między Atlantykiem i progiem wyżyny jest on gorący, na wyżynie bardziej umiarkowany, szczególniej ku południowi, przytem o wy-raźnem piętnie górskiem, co zaznacza się dużemi wahaniami temperatury między dniem a nocą. Tak np. w okolicach Kurytyby, w stanie Parana, na wysokości około 1.000 m nad poziomem morza zdarzają się w miesiącach zimowych (od kwietnia do sierpnia) w pogodne noce regularne przymrozki, dochodzące do kilku, a nawet niekiedy kilkunastu stopni poniżej zera, mimo że w dzień temperatura powietrza przekracza + 20°. Pory roku zaznaczają się słabo. Świat roślinny i zwierzę-c y Brazylji jest bogaty i stosunkowo znacznie urozmaicony. Na północy, w dorzeczu Amazonki ma on charakter podzwrotnikowy, na wyżynie, szcżegól-niej w jej częściach południowych, nabiera cech właściwych strefie umiarkowanej i upodabnia się do świata roślinnego i zwierzęcego Argentyny. W Brazylji można wyróżnić trzy zasadnicze typy formacyj roślinnych, mianowicie lasy (mattos albo selvas), stepy (campos) oraz bezdrzewne moczary (banhados). Stepy brazylijskie przeważnie nie nadają się do uprawy rolnej, w przeciwieństwie np. do stepów (pampas) argentyńskich. Lasy odznaczają się naogół bardzo mieszanym drzewostanem i rozpadają się zkolei na różne rodzaje, począwszy od cienistych lasów podzwrotnikowych w dorzeczu Amazonki, aż do iglastych borów pinjo-rowych w południowych częściach wyżyny Brazylijskiej.

Pierwsze podboje.

Europejczycy dotarli do Brazylji po raz pierwszy w r. 1500, kiedy to flotyla portugalska, udająca się do Indyj Wschodnich pod dowództwem Pedra Alvarez Cabrala, została przez burzę przypadkowo zapędzona ku wschodnim wybrzeżom Ameryki Południowej. Cabrai objął nowoodkryty kraj w posiadanie korony portugalskiej i nazwał go „Ziemią Krzyża Prawdziwego“ (Terra de Vera Cruz). Już w roku następnym rozpoczął rząd portugalski kolonizację Brazylji i wysłał tam pewną liczbę przestępców, a w 50 lat później inkwizycja zaczęła wysiedlać do Brazylji żydów z Portugalji. W połowie XVI w. usiłowali zagarnąć wybrzeża brazylijskie Francuzi, zostali jednak przez Portugalczyków odparci. Gdy w r. 1580 Portugalja straciła swą samodzielność na rzecz Hiszpanji, Brazylja stała się również posiadłością hiszpańską, przyczem ze zmian tych starali się ponownie skorzystać Anglicy, Francuzi, a szczególniej Holendrzy* by pozakładać na wybrzeżach swe kolon je. W r. 1630 udało się nawet Holendrom zająć założone przez Portugalczyków miasto Bahię. Jednakże w połowie XVII w., gdy Portugalja stała się znowu państwem niepodległem, Holendrzy zostali ostatecznie wyparci. W walkach, które się w związku z tern toczyły, brał między innymi udział po stronie holenderskiej rodak nasz Krzysztof Arciszewski, znany później z wojen kozackich za Jana Kazimierza. Od r. 1654 do 1822 Brazylja stanowiła kolonję portugalską. Tern się też tłumaczy, że dziś językiem panującym w Brazylji jest portugalski, w przeciwieństwie do pozostałych części Ameryki Południowej, które jako dawne posiadłości hiszpańskie używają języka kastylijskiego. Podbój wnętrza Brazylji posuwał się stosunkowo szybko, gdyż było ono rzadko zaludnione przez krajowców I n d j a n, stojących na dość niskim poziomie cywilizacyjnym. Zorganizowanych państw indjańskich, jak w Meksyku lub Peru, w Brazylji nie było. Jedynie na obszarze dzisiejszego Paragwaju i przylegających okolic południowej Brazylji utworzyli jezuici hiszpańscy, przybyli z nad ujścia La Platy w końcu XVI w., rzeczpospolitą klerykalno - komunistyczną wśród mieszkających tam plemion Indjan Guaranny. Rzeczpospolita ta upadła w końcu wieku XVII. Do dziś jeszcze jednak krążą wśród mieszkańców południowej Brazylji liczne opowiadania o ojcach jezuitach, a szczególniej o poukrywanych rzekomo przez nich olbrzymich skarbach. Działalność cywilizacyjna jezuitów pozostawiła jednak trwałe ślady w Paragwaju w postaci znacznego uświadomienia narodowego Indjan Guarany, stanowiących większą część ludności tej republiki. Podbój wnętrza Brazylji prowadzili głównie t. zw. bandeirantes, czyli grupy awanturników poszukujących skarbów i przygód lub uchodzących w głąb kraju przed wymiarem sprawiedliwości.

Od połowy XVI w. zaczęto sprowadzać do Brazylji niewolników murzynów do pracy na plantacjach. Potomkowie ich stanowią obecnie bardzo znaczną część ludności brazylijskiej, szczególniej w północnych częściach kraju.

Walki o niepodległość i cesarstwo brazylijskie.

W czasie wojen napoleońskich, w r. 1807 król portugalski Jan VI przeniósł się wraz z dworem do Rio de Janeiro i przyjął tytuł cesarza brazylijskiego. W ten sposób Brazylja stała się czasowo ośrodkiem całego państwa portugalskiego. Jednakże już począwszy od końca wieku XVIII zaczęły się w Brazylji ruchy niepodległościowe, podsycane świeżym przykładem Stanów Zjednoczonych i ideami wolnościowemi rewolucji francuskiej. W roku 1821 powrócił król Jan VI do Lizbony, pozostawiając w Brazylji jako regenta swego syna, Don Pedra, i gwarantując Brazylji reprezentację w portugalskiej radzie stanu. Obietnice te jednak nie zostały dotrzymane, wobec czego ruch niepodległościowy wybuchł w Brazylji ze wzmożoną siłą, utworzono rząd narodowy, a wreszcie sam regent stanął po stronie niepodległościowców i 7 września 1822 r. wzniósł na polach Ypirangi pod miastem Sao Paolo pamiętny okrzyk: „Independencia ou morte!“ (niepodległość lub śmierć). W miesiąc później został on wybrany w Rio de Janeiro cesarzem konstytucyjnym Brazylji. Usiłowania Portugalczyków, by utrzymać władzę nad zbuntowaną kolon ją, zostały szybko zlikwidowane przy wydatnem poparciu Anglji i w roku 1825 Portu-galja uznała niepodległość Brazylji. Pedro I panował do r. 1831, poczem zrzekł się tronu na korzyść swego nieletniego syna. W tym czasie Brazylja toczyła walki z Argentyną o tak zwaną prowincję Cisplatańską, która w wyniku tych walk utworzyła wreszcie dzisiejszą rzeczpospolitą Urugwaj. Pod koniec panowania Pedra II dokonana została ważna reforma w życiu wewnętrznem Brazylji, mianowicie w r. 1888 zniesione zostało ostatecznie niewolnictwo murzynów. Wywołało to jednakże silne wstrząsy w życiu gospodarczem, które opierało się dotąd na niewolnictwie, a wraz z nurtującemi wśród inteligencji i oficerów prądami liberalnemi i antyklery-kalnemi wzmocniło ruch republikański, który w pewnej mierze istniał już i przedtem, tern bardziej, że wszystkie inne państwa amerykańskie powstałe na terenie dawnych posiadłości europejskich przyjęły republikańską formę rządów. Wybuch nastąpił wreszcie 15 listopada 1889 r., kiedy to marszałek Manoel Deodoro da Fonseca na czele zrewoltowanego 10-tego pułku strzelców zaaresztował rząd i zdetronizował cesarza. Rewolucja odbyła się naogół bezkrwawo, Pedro II uważany był bowiem nawet przez republikanów za dobrego monarchę. Odjechał on do Europy. W rok później została uchwalona konstytucja republikańska.

Brazylja dzisiejsza.

Brazylja dzisiejsza stanowi stany zjednoczone (Estados Unidos do Brasil), zorganizowane na wzór Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Kraj dzieli się na 20 stanów, jedno te-rytorjum i obwód federalny, w którym leży stolica związkowa, Rio de Janeiro. Samodzielność poszczególnych stanów jest bardzo znaczna : mają one własne sejmy stanowe, prezydentów stanowych i milicję stanową. Zdarzało się wielokrotnie, że w czasie jakiejś rewolucji wynikłej na terenie jednego tylko stanu, co w Brazylji bywało nierzadko, władze i wojska federalne zachowywały neutralność (np. w latach

1922 i 1923 w stanie Rio Grande do Sul). Na wielkich przestrzeniach słabo zaludnionych organizacja władz państwowych jest w praktyce bardzo nikła; np. posterunki milicji stanowej, która pełni czynności policyjne, bywają oddalone od siebie o kilkaset kilometrów. Mimo to stosunki bezpieczeństwa są tam zupełnie dobre i ludność żyje spokojnie, gdyż pierwotne warunki bytowania wyrabiają w ludziach samodzielność i zaradność. Bandytów i złodziei spotyka się w Brazylji tylko po miastach i ich okolicach. Oświata pozostawia, niestety, sporo do życzenia. Sieć szkół powszechnych nie jest dostateczna, a szkolnictwo średnie i wyższe nie osiągnęło poziomu europejskiego.

Ludność.

Dzisiejsza ludność Brazylji liczy około 40-tu miljonów i pod tym względem zajmuje Brazylja drugie miejsce wśród państw amerykańskich (po Stanach Zjednoczonych). Ludność ta składa się, ogólnie biorąc, z trzech zasadniczych nawarstwień. Element pierwotny stanowią I n d j a n i e. Dokładnej liczby ich statystyka brazylijska nie podaje, można jednak przypuszczać, że jest ich jeszcze około dwu miljonów. Należą oni do różnych plemion; stoją naogół na niezbyt wysokim poziomie cywilizacyjnym i są dziś przeważnie wyparci do słabiej zaludnionych połaci kraju. Większość ich stanowią t. zw. „indios mancosczyli Indjanie spokojni; wojowniczych Indjan, „indios bravos“, jest już bardzo mało. Tu i ówdzie zdarza się spotkać Indjanina bardziej wykształconego i rasowo uświadomionego, który marzy o przywróceniu swym współbraciom stanowiska gospodarzy w ich dawnej ojczyźnie, jednak jakiegoś wyraźnego ruchu indjańskiego w Brazylji na-razie przynajmniej jeszcze niema. Większość mieszkańców Brazylji stanowią potomkowie zdobywców portugalskich i murzynów, sprowadzanych w swoim czasie z Afryki, w znacznej mierze pomieszani ze sobą oraz poczęści z pierwotną ludnością in-djańską. Cała ta ludność portugalsko-murzyńsko-indjańska uważana być może za Brązy li jeżyków w ściślej szem rozumieniu. Używa ona języka portugalskiego z pewną domieszką prowincjona-lizmów brazylijskich i stanowi przeważający element wśród ludności miast oraz t. zw. „caboclos“, rozsianych po osiedlach leśnych i stepowych. Trzeciem wreszcie nawarstwieniem ludnościowem w Brazylji są immigranci świeższej daty, rekrutujący się z różnych krajów poza Por-tugalją, a więc Włosi, Niemcy, Polacy, Ukraińcy, Syryjczycy i t. d. Przedstawiają oni naogół element gospodarczo silniejszy niż Brazylijczycy portugal-sko-murzyńskiego pochodzenia, którzy też w wielu przypadkach ustępują przed tymi najświeższymi przybyszami, cofając się w głąb kraju, „do Matto Grosso“, podobnie jak niegdyś cofali się Indjanie przed awanturniczemi oddziałami bandeirantów. Historja, rzeeby można, dokonywa w ten sposób swoistego wymiaru sprawiedliwości na dawnych bezwzględnych zdobywcach. Niemcy zaczęli napływać do Brazylji w początkach XIX w., Włosi nieco później, Polacy około r. 1840. Emigracje niemiecka i włoska należą w Brazylji do najbogat-czych i najlepiej zorganizowanych, a zarazem utrzymują najżywszą łączność ze swemi ojczystemi krajami.

Polacy w Brazylji.

Polaków jest obecnie w Brazylji około 180.000, z czego mniej więcej 100.000 przypada na stan Parana, 20.000 na Santa Catharinę i 60.000 na Rio Grade do Sul. W innych stanach jest Polaków niewiele. Ostatnio organizują się kolon je polskie w stanie

Espirito Santo, nieco na północ od Rio de Janeiro. Ogromną większość naszych rodaków w Brazylji stanowią rolnicy, pewna ich liczba zajmuje się handlem lub rzemiosłem, jest też trochę inteligencji. Osadnik nasz wykazuje w Brazylji pierwszorzędne wartości pionierskie i śmiało rzec można, że tam, gdzie występuje w większych skupieniach, stanowi najważniejszy czynnik rozwoju gospodarczego i cywilizacyjnego kraju, gdyż stwarza pracą swą podstawę każdego organizmu społecznego — jego warstwę rolniczą. Niestety, organizacja emigracji naszej pozostawia jeszcze dużo do życzenia. Szkolnictwo wymaga podniesienia i oparcia na trwalszych podstawach materjalnych. W życiu gospodarczem należałoby dążyć do rozbudzenia spółdzielczości, do zakładania warsztatów przemysłowych i in-stytucyj handlowych. Wreszcie trzeba-by się starać o utrzymywanie żywszej łączności ze „starym“ krajem. Pod względem społeczno - politycznym emigracja polska w Brazylji bierze jeszcze za mały udział w życiu miejscowem, natomiast zbyt przejmuje się oddźwiękami spraw rozgrywających się w dalekiej Polsce. To też znajdujemy wśród tamtejszych naszych rodaków jakby filje różnych obozów politycznych krajowych, co na gruncie brazylijskim niema żadnego prawie rzeczowego uzasadnienia. Obecnie, coprawda, znać już jednak pewną poprawę w tej dziedzinie dzięki działalności szeregu młodszych ludzi, synów naszego ludu osadniczego, którzy zaczęli wybijać się na kierownicze stanowiska w życiu Polonji brazylijskiej. Wiele też dobrego zdołali dokonać przedstawiciele naszego państwa na placówkach brazylijskich. Szkół polskich mamy obecnie w Brazylji przeszło 150, w tern kilka o poziomie szkół średnich. Istnieją liczne związki oświatowe, bi-bljoteki oraz stowarzyszenia sportowe, a także wychodzi kilka czasopism. Należy również zaznaczyć, że Polacy przyczynili się też do zbadania naukowego terenów naszego osadnictwa w południowej Brazylji. Szczególne zasługi w tej dziedzinie położył zmarły w Paranie w r. 1923, w czasie prowadzonej przez siebie wyprawy naukowej, zoolog polski Tadeusz Chrostowski. (Porównaj : K. Głuchowski „Wśród pionierów polskich na antypodach“, Warszawa 1927; T. Chrostowski „Parana“, Poznań 1922).

Stosunek Brazylji do emigrantów.

Stosunek władz brazylijskich do różnych grup narodowościowych wśród emigracji charakteryzuje się dążeniem do ich jak najkompletniejszego zasymilowania. Szczególniej zaznączyło się to po wojnie światowej, w czasie której Niemcy santakataryńscy i riograndeń-scy starali się urządzić powstanie, gdy Brazylja przystąpiła do koalicji anty-niemieckiej w r. 1917. Mimo to jednak i dziś zarysowuje się dość wyraźnie antagonizm między południem Brazylji, posiadającem znaczną liczbę świeżych stosunkowo emigrantów, a północą, z ludnością przeważnie murzyńską. Czy doprowadzi to w przyszłości do roz-padnięcia się Brazylji na kilka republik, trudno narazie przewidzieć.

życie gospodarcze Brazylji. Kawat

Pod względem gospodarczym jest jeszcze Brazylja krajem dostarczającym głównie surowców. W produkcji roślinnej na czele stoi kawa (1-sze miejsce na świecie), której plantacje znajdują się głównie w stanie Sao Paolo, dalej kakao, trzcina cukrowa, bawełna i kauczuk w północnej Brazylji, a w południowej kukurydza, tytoń i t. zw. „herwa mate“, czyli herbata paragwajska, używana na miejscu i wywożona do Argentyny i Chile. Handel za-

yj

813

Brazylja — Broń w dawnej Polsce.

814

graniczny prowadzi Brazylja głównie ze Stanami Zjednoczonemi i Argentyną, a z państw nieamerykańskich z Wielką Brytanją, Niemcami, Francją i Bel-gją. Przed⁻ wojną światową stanowiła Brazylja rynek zbytu głównie dla przemysłu angielskiego, z którym zaczynał stopniowo konkurować niemiecki. W czasie wojny opanowali go prawie niepodzielnie Amerykanie północni, obecnie zaś największe widoki powodzenia mają znowu Niemcy, dzięki swej wielkiej planowości i systematyczności w prowadzeniu spraw gospodarczych. Przemysł miejscowy jest jeszcze stosunkowo mało rozwinięty. Sieć kolejowa jest dotąd bardzo niewielka (32.000 km) i obejmuje głównie południowe stany. Na północy, w dorzeczu Amazonki, stanowią rzeki doskonałe drogi komunikacyjne. W słabo zaludnionem wnętrzu kraju pozostaje dotąd głównym środkiem lokomocji koń lub częściej muł wierzchowy albo juczny. W polityce ogólnoświatowej i nawet amerykańskiej nic odgrywa jeszcze Brazylja takiej roli, jaka mogłaby jej przypadać z tytułu jej wielkości. Należy ona wprawdzie wraz z Argentyną i Chile do t. zw. grupy ABC największych państw Ameryki łacińskiej, jednak pod względem tempa i sprężystości życia nie może dorównać nietylko Stanom Zjednoczonym A. P., ale i Europie.

T. Jaczewski.

tysiące, a jedna ich setka starczyła za dziesięć setek innego wojska, jak świadczy współczesny podróżnik i geograf arabski, Ibrahim Ibn Jakób. Bolesław Chrobry pomnożył ich liczbę, a na powitanie Ottona III w r. 1000 w Gnieźnie rozwinął liczne zastępy rycerstwa. Nadworni rycerze Bolesława, konni i ciężko zbrojni, byli ubrani w jednakie płaszcze ze złotą frendzlą, podbite futrem. Nosili oni stożkowate hełmy, zwane kapalinami, kolczugi, czyli pancerze druciane, lub zbroje łuskowe, mieli długie włócznie (ko-pje) i obosieczne miecze.

Gorzej przedstawiało się uzbrojenie wojów z pospolitego ruszenia. Zamożniejsi występowali konno i w ciężkiej zbroi, podobnie jak i rycerze z drużyny, ubożsi służyli jako piechota. Broń ich była dosyć różnorodna : siekiery, krótkie miecze, włócznie, nawet maczugi, nabijane krzemieniami lub żelaznemi ćwiekami, wreszcie t a s a-

m.

f?i

[&

BROŃ W DAWNEJ POLSCE. (Tabl. 99). Wstępując na widownię dziejową, posiadała Polska już zorganizowaną siłę zbrojną.

rw

■30

Za pierwszych Piastów.

Pierwsi Piastowie mieli już przy swoim boku t. zw. drużynę, stały oddział doborowego rycerstwa, jednolicie uzbrojony i utrzymywany przez księcia. Mieszko I miał takich rycerzy trzy

OT

k i — prastara broń Słowian — t. j. szerokie, ciężkie, jednosieczne noże, długości 2—3 stóp (stopa = około 30 cm). Do walki na większą odległość używano łuków, któremi posługiwano się z wielką zręcznością, tak że żyjący z końcem X i pocz. XI w. kronikarz niemiecki Thietmar tak się o tej broni wyraził: „Polakom strzały za najsilniejszą broń służą“. Zbroja ochronna pieszego wojownika była lekka. Składała się ze skórzanego hełmu, czasami z takiegoż pancerza, przedewszystkiem zaś ze „szczytu“, t. j. dużej drewnianej tarczy, niekiedy obciągniętej skórą lub obitej blachą.

W w. X i XI rozpowszechniło się w Polsce używanie kuszy, t. j. łuku osadzonego na łożu z kolbą, podobnem do łoża strzelby i opatrzonem mechanizmem spustowym. Łuk kuszy, z drzewa, rogu, a później ze stali, bywał tak tęgi, że napiąć go rękami mógł tylko człowiek o nadzwyczajnej sile. Dlatego też do naciągnięcia kuszy używano często osobnego mechanizmu z korbą, zwanego po-krętką. Budowano także wielkie kusze, które przy oblężeniach miast wyrzucały koły lub kamienie. Do rozbijania murów służył taran, t. j. długa belka, zaopatrzona na jednym końcu w okucie mające niekiedy kształt baraniej głowy.

iÿ

i 1?

O walkach w tych czasach daje pojęcie opis oblężenia Głogowa przez cesarza Henryka V w r. 1109, podany w kronice Galla.

„Niemcy nakręcali kusze ręczne, Polacy zaś machiny z kuszami. Niemcy wypuszczali strzały, a Polacy strzały i inne pociski. Niemcy zataczali proce z kamieniami, a Polacy kamienie młyńskie i silnie zaostrzone pale.

Gdy Niemcy, zakryci przykrywami z desek, usiłowali podejść pod mur, Polacy sprawiali im łaźnię wrzącą wodą i zasypywali ich płonącemi głowniami.

Niemcy podprowadzali pod wieże żelazne tarany, Polacy zaś staczali na nich zgóry koła zbrojne stalowemi gwiazdami. Niemcy po wzniesionych drabinach pięli się wgórę, a Polacy, zaczepiając ich hakami żelaznemi, porywali ich w powietrze“.

W wieku XII drużyna nadworna przestaje istnieć, rycerze zaś osiadają na roli i tylko w razie potrzeby są powoływani pod broń. Gręż, zbroję i konia sprawiają sobie rycerze sami, a także w czasie wyprawy utrzymują się sami wraz ze swemi pocztami, złożonemi z lżej zbrojnych sług, częściowo konnych, częściowo pieszych.

Zbroja.

Jazda rycerska jest w tym czasie jedyną poważną siłą, nieliczna zaś piechota ma bardzo małe znaczenie. Zbroja staje się stopniowo coraz cięższa i coraz lepiej okrywa ciało, aż wreszcie pojawiają się zbroje całkowite, sporządzone z blach i chroniące całą postać. W Polsce zaczynają one wchodzić w powszechne użycie w drugiej połowie XIV w. Minjatura umieszczona w „Legendzie o św. Jadwidze“ z r. 1353 pokazuje, jak wyglądało ówczesne wojsko. Piesi wojownicy z gołemi głowami, bez zbroi, tylko z tarczą w ręku, walczą maczu-garni, pałkami z gwoźdźmi, oszczepami i siekierami o szerokiem ostrzu, czasem zaś mieczami i tasakami. Rycerze, uzbrojeni w kopje, miecze i tarcze, noszą na zbrojach kaftany, zwane serdaka-m i. Konie ich przykryte są kropierzami, t. zn. pokrowcami z materj i. W wieku XV rycerstwo jest już całkowicie zakute w blachy żelazne, a kolczugi, czyli siatki drucianej, używa się tylko do ochrony ciała od pasa do kolan. Najważniejszemi częściami ówczesnej zbroi są hełm i pancerz. Hełm, różnego kształtu, ma często na wierzchu grzebień, kitę z piór lub inną ozdobę. Część przednia hełmu, zwana przyłbicą, jest opatrzona otworami (w i-zer), umożliwiającemi patrzenie. Pancerz (kirys) składa się z dwóch części, mianowicie z napierśnika i naplecznika. Do pancerza przyczepiony jest nabiodrak, t. j. fartuch z żelaznych płyt, okrywający biodra i uda, albo też kombinacja fartucha, kolczugi i osobnych blach na uda. Kolana rycerza chronią ruchome n a-k o 1 a n k i, niżej nagolenniki, stopy obute są w trzewiki z płyt żelaznych, zakończone ostro albo też szeroko w kształcie łapy niedźwiedziej. Ochronę ramion stanowią od góry n a-ramienniki z płyt i obręczy, n a-łokietnice, zarękawia, czyli naręczaki, i żelazne rękawice. Do tego wszystkiego dochodzi jeszcze tarcza, często ozdobna lub z herbem właściciela. Broń zaczepną rycerza stanowi długa k o p j a, długi miecz w kształcie krzyża, wreszcie puginał (misericordia), t. j. krótki sztylet, o głowni często wielobocznej, służący do dobijania pokonanych nieprzyjaciół. Na zbroi nosił rycerz kaftan, często z drogiej materji, lub okrywał ją płaszczem. Odznaką rycerza był ozdobny pas rycerski. Prawo noszenia tego pasa otrzymywał nowicjusz (giermek) od

y.1

fr

Ryc. 121. Zbroja średniowieczna.

króla, księcia lub znakomitego rycerza, gdy okazał się godnym podniesienia do stanu rycerskiego (pasowanie na rycerza).

Rzecz jasna, że w tak ciężkiem uzbrojeniu rycerz i koń nie mogli poruszać się swobodnie, to też na polu bitwy rycerze oszczędzali swe siły do ostatniej chwili. Rycerstwo polskie, zgrupowane w oddziałach, zwanych chorągwiami, szykowało się w długie, luźne linje. Rycerze znajdujący się na przodzie jechali w dość znacznych odstępach, aby można było swobodnie użyć kopij, a za nimi jechały ich poczty. Lin ja posuwała się powoli i przechodziła w galop dopiero w najbliższej odległości od nieprzyjaciela.

Halabardy i obuchy.

Zresztą uzbrojenie wojska polskiego było w tym okresie bardzo różnorodne. Piechota np. zbrojna była bardzo często w halabardy, t. j. siekiery na długiem drzewcu, połączone z grotem do kłucia i z hakiem, którym można było

lii

Ù'

4M

il

ir

Ryc. 122. Halabardy.

zaczepić rycerza i ściągnąć go na ziemię. Broń ta, używana w pierwszej połowie XIV w. przedewszystkiem przez piechotę szwajcarską, rozpowszechniła się zczasem i w Polsce, niebawem jednak stała się właściwie tylko bronią ozdobną, używaną przez straże przyboczne.

W zaciętych bojach, w których rycerz walczył twarzą w twarz z rycerzem, używano też młotów bojowych na krótkich trzonach. Młoty te służyły do rozbijania zbroi nieprzyjacielskiej. Broń ta, w Polsce powszechnie używana, przerodziła się pod wpływem Wschodu w rodzaj laski i pod nazwą obucha służyła zarówno w boju, jak i na codzień,

ii ’

ä

a że była naprawdę straszną w zwadzie, przeto konstytucje z XVI i XVII w. zakazały noszenia jej w miejscach publicznych. Do broni obuchowej zaliczyć też należy buławę, t. j. kulę metalową na krótkim trzonie, i buzdygan, który zamiast kuli miał wyrastające grube blaszki metalowe (t. zw. pióra) w kształcie gruszki. Broń ta staje się zczasem odznaką dowództwa, bywa zaś wyrabiana z kosztownych metali i opatrzona ozdobami. Buławę noszą polscy hetmani, buzdygan — rotmistrze.

Wynalezienie broni palnej i połączone z tem przeobrażenia w uzbrojeniu.

Koniec XV i początek XVI w. przynosi w dziejach wojskowości wogóle, a więc także i w Polsce, bardzo poważne przeobrażenia. Przeobrażenia te pozostają w związku z potężnym rozwojem łucznictwa i z wynalezieniem broni palnej. Z biegiem czasu okazuje się, że nawet najgrubsza zbroja nie jest dosta-tecznem zabezpieczeniem, a odbiera jeźdźcowi swobodę ruchów. Pod wpływem też tych doświadczeń bojowych dokonywają się wszędzie poważne zmiany w uzbrojeniu, a jednocześnie wzrasta bardzo wydatnie znaczenie piechoty.

Broń palna, wynaleziona w XIV w., to początkowo małe działka, wyrzucające kule ołowiane lub strzały, a później wielkie bombardy (-* Artylerja). Ręczną broń palną stanowią haków-n i c e, t. j. wielkie i ciężkie rury, opatrzone przy wylocie hakiem, który zaczepia się o mur lub inną stałą podporę, aby powstrzymać odrzut, rusznice (piszczele), t. j. mniejsze strzelby, zapalane lontem, które około r. 1552 wchodzą w powszechne użycie, i wreszcie arkebuzy, broń pośrednia między hakownicą a rusznicą. Z początkiem w. XVII wchodzi w powszechne użycie muszkiet, dłuższy, cięższy i celniejszy od arkebuzy.

Husar ja i jej uzbrojenie.

Równolegle z tern doskonaleniem się broni palnej idzie jednak w Polsce i wspaniały rozwój jazdy. Z początkiem w. XVI pojawia się po raz pierwszy h u s a r j a polska, wprowadzona u nas na wzór węgierski, a ostatecznie zorganizowana za Batorego. Była to jazda pół-ciężka, uzbrojona bardzo dostatnio. Słynne skrzydła husarskie (jedno lub dwa), które zrazu należały do stałego rynsztunku bojowego, zczasem stały się tylko czystem przystrojeniem. Broń ochronną husarza stanowił szyszak, t. zw. burgundzki, bez przyłbicy, lecz ze sztabką, chroniącą nos (nosal), z osłoną na kark i na policzki, pancerz i zarękawia (zwane także karwaszami). Broń zaczepną zaś stanowiła k o pj a, długości 8—8*/₂ łokci (około 5 m) z proporcem, szabla, koncerz, czyli długi rapier, często czekan lub n a d z i a k i pistolety.

Cudzoziemcy wyrażali się o tej jeź-dzie z największym podziwem. Sebastjan Cefali i Kszysztof Massini piszą w r. 1665 : „Husarze zasługują na szczególniejszą uwagę tak dla niezrównanego męstwa, jako też osobistej godności... Przedniejsza szlachta zaciąga się do tych chorągwi i zasłużeni oficerowie, którzy dowodzili kozakami lub w innych doborowych pułkach, nie mają sobie za ujmę służyć' jako prości żołnierze w szeregach“. D’Aleyrac (Anecdotes de Pologne, r. 1698) tak opisuje ich wygląd: „Siedzi ta jazda na najlepszych koniach w kraju, uzdeczki są ozdobione blaszkami i guziczkami srebrnemi lub pozłacanemi. Siodła haftowane z łękiem złoconym, wielkie czapraki na sposób turecki, zwykle w Polsce używany, szeroko haftowane srebrem lub złotem, koncerz bardzo ozdobny, przymocowany do siodła pod lewem udem. Uzbrojeni są husarze w kirys, szyszak, zarękawia, osłaniające ręce ztyłu i z boków do łokcia, rękawic nie używają. Na ramionach noszą skórę lamparcią lub tygrysią, kopję z grotem ostrym z drzewa lekkiego, giętką i wydrążoną w środku, z chorągiewką długą na 3—4 łokcie, malowaną i złoconą całą, noszą ją w tulji, przymocowanej do siodła... Każdy husarz ma najwięcej dwóch do trzech szeregowych“. Dodać należy, że ci szeregowi, lżej uzbrojeni, nosili skóry wilcze i byli zaopatrzeni w karabinki.

Ryc. 124. Szabla bojowa i koncerz.

Kozacy albo pancerni i ich uzbrojenie.

Drugi rodzaj jazdy polskiej — to jazda lekka, t. zw. kozacy albo pancerni. Jako uzbrojenia ochronnego używali misiurek, t. j. okrągłych hełmów, od których spadała na ramiona i podpinała się pod brodą siatka żelazna, oraz pancerzy. Broń zaczepną stanowiły : krzywa szabla, rusznica (karabin), często łuk z sahajda-kiem (pokrowcem skórzanym), pistolety i wreszcie r o h at y n a, t. j. lekka włócznia, którą jeździec walczył — jak pisze około r. 1576 Sarnicki — „naskakując, nadawając i w zęby drugiemu grotem trafiając“. Fredro zaś w r. 1668 pisze, że „dla lekkości tam i ówdzie łatwo się z nią obrócić. W ciągnieniu zaś na sznurach z ramienia le-

wego może wisieć, aby prawą ręką swo- reckich, owych haftowanych rzeczy ślicz-bodnie można było władać“. Pisarze nych, koni pięknych, łubiów bogatych w. XVII podają długość rohatyny na i innych różnych specjałów“. Zwycię-cztery łokcie (2,20 m) do pięciu (2,87 m). stwo wiedeńskie zasypało brać szlachecką wszelkiem bogactwem, tak że „leda luźny pachołek w szubie i zawoju turec-W tych czasach bronią narodową poi- kim na onych gładkich (rumakach) arabską staje się szabla. Przenikała ona skich prezentuje się skocznie“ (Pasek), do Polski dwiema drogami : jako broń najeźdźców (Tatarzy, Turcy) oraz drogą sąsiedzkich i handlowych stosunków, zwłaszcza z Węgrami, gdzie szabla udoskonalenie broni palnej przez wpro-wcześnie weszła w użycie. Szabla poją- wadzenie w piechocie flinty z zam-wia się w Polsce w XVI w., a od czasów kiem skałkowym i bagnetu na wzór Batorego staje się panującym orężem, francuski oraz żelaznego stempla. Odmianą szabli polskiej jest k a r a b e- Ulepszenia te przyjmuje piechota polska, la, nie posiadająca furdymentu, t. j. która jednak znajduje się w tym okre-kabłąków ochronnych przy rękojeści, sie w żałosnym upadku, podobnie zresztą jak i jazda. Czasy saskie są w dzie-obłąk na rękojeści. Często jest ozdobna, jach wojskowości polskiej okresem naj-a rękojeść ma wysadzaną drogiemi ka- smutniejszym. Odrodzenie nastąpiło do-mieniami. Karabela służyła jako broń piero pod koniec samodzielnego bytu

Szabla.

Upadek w XVIII w. i odrodzenie.

W wieku XVIII nastąpiło dalsze

lecz prosty, lekko wygięty jelec, t. j.

paradna.

albo niesłusznie

k o p j ą. Broń ta, zwana zczasem 1 a n-c ą, okrywa się nieśmiertelną chwałą w niezliczonych bitwach i potyczkach wojsk napoleońskich w Hiszpanji, w których bierze udział pułk ułanów legji Nadwiślańskiej. W r. 1811 Napoleon, uznając celowość i pożyteczność lancy, wprowadził ją w wojsku francuskiem, tworząc pułki lekkokonnych lansjerów. Lansjerzy polscy i francuscy stali się niebawem wzorem dla armij innych państw. W r. 1816 w wojsku angielskiem np. utworzono specjalne pułki, zbrojne w lance na wzór polski.

Rzeczypospolitej. Wówczas wojsko pol-Broń w tych czasach — przedewszyst- skie upodabnia się całkowicie pod wzglę-kiem zdobyczna — staje się chlubą dem uzbrojenia do innych wojsk Euro-i ozdobą najszacowniejszą dworu poi- py. Znikają oczywiście wszelkiego ro-skiego. Nawet licho bielone ściany dwór- dzaju zbroje, całkowicie już nieprzy-ku szaraczkowego szlachetki lśnią od datne wobec rozwoju broni palnej, gi-wzorzystych misiurek, pancerzy i kiry- ną niemal wszystkie starodawne, a dziś sów pospołu z bezcennemi tkaninami, już nieprzydatne oręże. Jedynie tylko które zwożono po rozmaitych wyprą- jeszcze w jeździe narodowej pozostaje wach wojennych. Imć pan Chryzostom dawna rohatyna, ochrzczona teraz Pasek pisze, że po roku 1673 ,,nasiało proporcem się po wszystkiej Polszczę rzeczy tu-

W;,;

A. Hniłko.

Podstawowemi dziełami, z których można poznać dzieje uzbrojenia wojskowego w dawnej Polsce, są: Tadeusz Korzon:

trzeciego dnia z nieboszczykiem na marach, czwartego dnia z mnichem pogodnym, wyzwolonym od wszelkiej troski i niepokoju. Te cztery spotkania wywarły na Siddharcie głębokie wrażenie: uświadomił.sobie wtedy tę prostą i oczywistą, lecz jakże bolesną prawdę, że nic na tym świecie nie jest wieczne, że wszystko, co się narodziło, musi zestarzeć się i umrzeć ; nabrał przekonania, że wobec tego nie jest rozsądnie żyć w pogoni za uciechami i dobrobytem, że trzeba wszystko rzucić, wszystkiego się wyrzec i szukać wyzwolenia od śmierci.

Siedem lat trwał ten okres szukania i wiele zawodów przyniósł ascecie Gau-tamie. Przez rok ćwiczył się u dwóch mistrzów bramińskich. Rychło posiadł ich wiedzę, ale celu swego nie osiągnął. Zniechęcony, powędrował z pięcioma towarzyszami do puszczy w okolicy dzisiejszej Bodh-Gai w królestwie Magadha. Tam przez sześć lat uprawiał surowe umartwienia, głodząc się aż do utraty przytomności. Wreszcie zaniechał bezcelowych postów, a wtedy towarzysze opuścili go, zwątpiwszy o jego wytrwałości. Ale Gautama nie zaniechał walki.

Dzieje wojen i wojskowości w Polsce,

Br.

Lwów-Warszawa-Kraków, 1923.

Gembarzewski: Wojsko polskie 1807 do 1814, Warszawa, 1915. — Z. Hartleb: Szabla polska, Lwów-Warszawa-Kraków, 1926.

BUDDA I BUDDYZM. (Tabl. 100 i 101). Buddyzm na wielkich obszarach Azji południowej, środkowej, wschodniej i południowo-wschodniej odegrał rolę analogiczną do roli chrześcijaństwa w krajach europejskiego Zachodu. Buddyzm jest więc kluczem do zrozumienia kultur azjatyckich, a jakie znaczenie dla naszych spraw europejskich posiadała i nadal posiada Azja, o tern przypominać nie trzeba.

Legenda o życiu Buddy.

Pokrzepiony na siłach, usiadł nocą ze skrzyżowanemi nogami u stóp świętego figowca i w cichem, spokojnem zamyśleniu, wznosząc się do coraz to wyższych stopni poznania, zdobył wyzwalającą

Kolebką buddyzmu są północno-wschodnie Indje. Siedział tam u podnóża Himalajów w VI wieku przed Chr. rycerski szczep Śakjów iw tym to szczepie śakijskim, jako syn króla Śud-dhodany z rodu Gautama i jego małżonki Mai, urodził się mniej więcej około roku 563 przyszły nauczyciel i „zbawiciel“ ludzkości. Chłopiec otrzymał imię S i d d h a r t h y. W siedem dni po urodzeniu osierociła go matka.

zwyciężeniu. Jednocześnie dokonała się w nim wewnętrzna przemiana: z ascety Gautamy stał się istotą świętszą i wyższą od bogów — doskonałym „Oświeconym“ albo „Przebudzonym“, po indyj-sku „Buddha“, od czasownika budh — budzić się. Nie jest więc Budda imieniem założyciela, ale jego tytułem i przy-

Po krótkiem wahaniu, czy ludzkość dojrzała, aby zrozumieć głęboki sens prawdy o wyzwoleniu, postanowił Budda „wprawić w ruch koło nauki“, to zn.

Zastąpiła ją ciotka i macocha, Maha- prawdę o pochodzeniu życia i jego prze-pradżapati. Siddharthę wychowano troskliwie i wcześnie ożeniono z równą urodzeniem księżniczką. Wśród pałacowego przepychu żył młody książę, ale gdy w 29-tym roku życia został ojcem, nocą pokryjomu porzucił pałac, żonę i rodzinę, ogolił głowrę, przywdział szaty żebraka i jako ascéta Gautama w świat wyruszył. Co go do tego skło- domkiem. niło ? Podobno cztery znaki, zesłane przez nieba: jednego dnia spotkanie ze zgrzybiałym, bezzębnym starcem, następnego dnia z człowiekiem ciężko chorym,

827

Budda i buddyzm.

828

wystąpić w roli nauczyciela. W mieście Benares odnalazł pięciu ascetów, którzy go ongiś porzucili, i w nich zyskał swoich pierwszych wyznawców. Niebawem nastąpiły dalsze nawrócenia. Pierwotnie zakon składał się tylko z mężczyzn, ale kiedy po śmierci Śuddhoda-ny królowa Mahapradżapati zwróciła się z prośbą o dopuszczenie kobiet, Budda uległ i dał swoją zgodę, nie z lekkiem zresztą sercem. „Gdyby — miał oświadczyć — do zakonu należeli wyłącznie mężczyźni, zakon trwałby całe tysiąc lat. Ale naskutek dopuszczenia kobiet trwać będzie tylko lat pięćset“. Nie wszyscy nawróceni przywdziewali szaty mnichów i porzucali życie rodzinne. Byli i świeccy „adoratorzy“ płci obojga, którzy poprzestawali na uznaniu w Gautamie doskonałego Buddy, wspierali zakon jałmużną i darami, a urzeczywistnienie świętego, ascetycznego trybu życia i zdobycie ostatecznego wyzwolenia odkładali do późniejszych wcieleń.

Przeszło czterdzieści lat nauczał Budda i w ciągu tego czasu wielokrotnie przewędrował wzdłuż i wszerz Magadhę i przyległe kraje pomiędzy Himalajami i Gangesem. Umarł w Kusinarze naskutek zatrucia potrawą z wieprzowiny. Ostatnie słowa gasnącego Buddy, skierowane do otaczających go mnichów, były: „Znikome jest wszystko, co podlega stawaniu. Dążcie wytrwale!“ Data śmierci nie da się ustalić dokładnie, zwłaszcza że i tradycja sekt buddyjskich nie jest jednakowa. Najprawdopodobniejszą datą według obliczeń uczonych europejskich jest rok 483 przed Chr.

Nauki buddyzmu pierwotnego.

Jaka jest treść ewangelji ogłoszonej światu przez Buddę? — Odpowiedź na to pytanie nie jest łatwa. Kanoniczne księgi buddyjskie, zebrane w tak zwanej Tripitace (dosł. „Trzy kosze“), odzwierciedlają poglądy późniejszych sekt, a nauka nie zdołała jeszcze w sposób niezawodny i bezsporny odróżnić pierwiastków młodszych od starszych. Jeśli jednak zrezygnujemy z wdawania się w kwest je filozof iczno-dogmatyczne, możemy ustalić pewne zasadnicze ideje, które niewątpliwie wchodziły w skład najstarszego buddyzmu. Są to: 1) nauka o karmie i odradzaniu się po śmierci (karma jest to stan duszy, będący sumą etycznych i intelektualnych zasług, zebranych w poprzednich żywotach),

2) ascetyzm, 3) potępienie rytuału we-dyjskiego (-» Braminizm) i ateizm, 4) etyka oparta na solidarności wszystkich istot żywych, niezależnie od urodzenia i pochodzenia.

Nirwana.

Nauka o karmie i odradzaniu się jest wspólna buddyzmowi i braminizmowi. Jeśli jednak już w Upaniszadach znajdujemy pesymistyczną ocenę „kołowrotu wcieleń“, to w buddyźmie pesymizm ten brzmi znacznie silniej, wysuwając prawdę o bolesności i marności istnienia na czoło całej nauki. Poza tem idea wyzwolenia jest ta sama: celem ostatecznym, do którego dążyć powinna każda jednostka, jest zniszczenie fatalnej siły złych i dobrych czynów oraz uwolnienie się od przymusu ponownych narodzin. Stan wyzwolenia określają buddyści słowem nirwana, które dosłownie znaczy wygaśnięcie, a więc nie unicestwienie, lecz uspokojenie życia, martwą rzeczywistość w stanie wiecznego bezruchu.

Ideał ascetyczny.

Ideał ascetyczny jest zrozumiałą konsekwencją pesymistycznej oceny wartości życia. Mamy tu znowu do czynienia ze zjawiskiem nieobcem zasadniczo i braminizmowi, ale podczas gdy braminizm nakłada na każdego prawowiernego Hindusa święty obowiązek założenia rodziny i wydania potomstwa, aby dopiero na starość wieść żywot pustel-nika-żebraka, buddyzm jest bezkompromisowy: sam Budda w 29-tym roku życia porzucił piękną małżonkę, małego synka oraz sędziwego ojca i tak samo kazał postępować swoim wyznawcom. Jest więc buddyzm w zasadzie związkiem mnichów, zakonem. Świeccy „adoratorzy“ są członkami niejako drugiej kategorji.

Ateizm.

Między buddyjskim i bramińskim poglądem na ascezę jest jeszcze i ta zasadnicza różnica, że dla buddyzmu ascetyczny tryb życia jest jedyną metodą szukania zbawienia. W szczególności odrzuca buddyzm jako bezcelowy zabobon wszelki rytuał, ofiary i obrzędy wedyjskie. Istnienia bogów z Indrą na czele nie kwest jonu je, ale uważa ich za istoty również wplątane w kołowrót wcieleń i o tyle tylko szczęśliwsze od ludzi, że życie ich trwa znacznie dłużej od ludzkiego. Natomiast pojęcie najwyższego, wszechmocnego boga (iśwarę sekt wisznuickich i śiwaickich) odrzuca buddyzm z całą stanowczością, jako jedną z najniebezpieczniejszych herezyj. Jest więc buddyzm pierwotny religją ateistyczną, o czem należy dobrze pamiętać, aby uniknąć mylnego, choć rozpowszechnionego mniemania, ie wiara w boga jest istotnym i koniecznym elementem każdej religji.

Etyka buddyjska.

Najważniejsza i najgłębsza różnica między buddyzmem i braminizmem leży w dziedzinie etyki. Etyka bramińska jest ściśle stanowa, oparta na systemie kast i związanych z kastą obowiązków i zakazów. Budda nie był wprawdzie reformatorem społecznym i kasty wprost nie zwalczał, pomimo to jednak religijnego znaczenia kaście nie przypisywał.

Wyzwolenie można zdobyć tylko przez wstąpienie do zakonu mnichów-żebra-ków. Ta droga była otwarta dla każdego szlachetnie i nieszlachetnie urodzonego, ary jeżyka i nieary jeżyka. Kto dom rodzinny porzucał, aby przywdziać habit, ten stawał przez to samo poza wszyst-kiemi kastami. Nauka ta podkopywała podstawy bramińskiego poglądu na świat i godziła w uprzywilejowane stanowisko społeczne kapłanów. A jeśli uwzględnimy to, że niezależnie od niewiary w skuteczność rytuału etyka buddyjska zgodnie ze swem podstawo wem przykazaniem „niekrzywdzenia“ (ahim-sa) istot żywych potępia bezwzględnie ofiary ze zwierząt, najistotniejszą treść fachu bramińskiego, pojmiemy łatwo, dlaczego buddyzm miał w kaście bramińskiej nieprzejednanego wroga.

Mahajana.

Pomimo tych różnic i tego antagonizmu buddyzm, żyjąc i rozwijając się wśród społeczeństwa hinduskiego, nie mógł uniknąć daleko idących wpływów braminizmu. Odegrali tu poważną rolę świeccy „adoratorzy“, którym nie wystarczał ideał ascetycznej i ateistycznej religji. Dla nich Budda nigdy nie był poprostu wzniosłym nauczycielem, który utorował drogę do nirwany, lecz zbawicielem, wcieleniem boskiej i miłosiernej istoty, na podobieństwo awatarów boga Wisznu. W ten sposób już wkrótce po śmierci Buddy zapoczątkowany został proces powolnej hinduizacji nauki pierwotnej, który w rezultacie doprowadził do powstania pomiędzy I wiekiem przed i I wiekiem po Chr. odrębnego kierunku, zwanego mahajaną.

Z punktu widzenia tej nowej nauki ideał buddyzmu pierwotnego jest ideałem egoistycznym. Najwyższym celem nie może być wyzwolenie własne, ale wyzwolenie powszechne, wyzwolenie wszystkich cierpiących istot, innemi słowy: nie „mała kar jera“ (hîna-jâna) indywidualnie wygaśniętego świętego ascety, lecz „wielka karjera“ (mahâ-jâ-na) doskonałego Buddy, zbawiciela i nauczyciela ludzkości. Wobec tego i cnotą kardynalną jest przedewszyst-kiem powszechna litość i współczucie, czynne miłosierdzie w służbie wszystkich istot potrzebujących pomocy, wsparcia i pociechy. Dla pierwotnego buddyzmu Budda jest zjawiskiem rządkiem, zja-wiającem się raz jeden w ciągu wielkiego okresu, siedem razy tylko w ciągu wielkiego cyklu kosmicznego. Czem in-nem jest on dla buddyzmu mahajani-stycznego : Buddów istnieją całe mil jardy i w zasadzie każdy może zostać Buddą, bo w każdej istocie tkwi możliwość zdobycia „oświecenia“ (bodhi) i tego samego przeobrażenia, jakie dokonało się ongiś w ascecie Gautamie pod świętym figowcem. Mówią w tym sensie ma-hajaniści, że „wszyscy jesteśmy embrjo-nami Buddy“. Karjera mahajanistycz-na przebiega etapami poprzez siedem, lub według innej teorji dziesięć „stopni“ i trwa trzy wielkie okresy, z których każdy liczy tyle lat, ile jedności zawiera cyfra wyrażona przez 1 z 2103 (2 do 103-ciej potęgi) zerami. Na wypisanie tej cyfry nie starczyłoby podobno długości orbity ziemi dookoła słońca. Nic też dziwnego, że zdobycie godności Buddy staje się wobec takich astronomicznych perspektyw celem bardzo odległym, tak odległym, że przestaje mieć wogóle bezpośrednie, praktyczne znaczenie. Cały nacisk przesuwa się natomiast na ideał Bodhisattwy, stającego się Buddy, dosł. istoty, która ma w przyszłości osiągnąć oświecenie i która dobrowolnie zrezygnowała z rychłego wyzwolenia, aby poprzez liczne wcielenia, nie porzucając życia rodzinnego i pracy zawodowej, dokonywać bohaterskich czynów miłosierdzia i ofiarności.

Losy buddyzmu w Indj ach.

Kilka słów należy poświęcić losom buddyzmu w jego indyjskiej ojczyźnie. Pierwsze stulecia po śmierci mistrza — to okres tworzenia się licznych sekt. Istniało ich już w IV wieku przed Chr. aż osiemnaście.

Spory dogmatyczne nie przeszkadzały jednak rozwojowi buddyzmu jako re-ligji. Przypisać to należy z jednej strony przyciągającej sile etyki buddyjskiej, niezależnej od takiego lub innego stanowiska filozoficznego, z drugiej strony osłabieniu wpływów i znaczenia bra-minizmu pod rządami dynastji Maurjów (IV—II w. przed Chr.). Jeden z najwybitniejszych przedstawicieli tej dynastji, cesarz Aśoka (274—237), był gorliwym wyznawcą nauki Buddy i gminę buddyjską otaczał troskliwą opieką. Jemu to w znacznej mierze zawdzięcza buddyzm to, że z lokalnej sekty stał się misjonującą religją międzynarodową. Swoim uczuciom buddyjskim dał Aśoka wyraz w słynnych edyktach, rytych na skałach w różnych miejscowowściach imperjum. Poucza w nich wielki cesarz swoich poddanych o tern, na czem polega żywot moralny, zabrania krzywdzenia jakichkolwiek żywych istot, potępia wojny i krwawe ofiary bramińskie.

W czterysta lat później, w 2-giej połowie II wieku po Chr., buddyzm znalazł znowu potężnego opiekuna w osobie indoscytyjskiego króla Kaniszki, którego władza rozciągała się nad dzisiejszym Turkiestanem, Afganistanem i północnemi Indjami. Na tę epokę wypada rozkwit mahajany i w tej przeważnie postaci znalazł buddyzm miljony wyznawców nietylko wśród narodów, nad któremi panował Kaniszka, ale także w Chinach i w Tybecie.

W mahajaniźmie buddyzm indyjski osiągnął punkt kulminacyjny swego rozwoju. Szlachetna etyka i głęboka, choć

fantastyczna metafizyka potrafiły przyciągnąć najgenjalniejsze jednostki umysłowej elity społeczeństwa indyjskiego. Jest tych genjalnych mahajanistów między I i VI wiekiem naszej ery cała plejada. Ale ten rozkwit był, niestety, jednocześnie już tylko wspaniałym zachodem. W końcu wieku VII reakcja bramińska zaczyna odnosić decydujące zwycięstwo, a najazd mahometański dokonywa reszty (—» Indje). Poczynając od X wieku, buddyzm wygasa szybko w kraju macierzystym. Drobne gminy istniały jeszcze w XVIII w. w Orissie i Bengali!. Dziś Nepal jest jedynym krajem na kontynencie indyjskim, gdzie żyje jeszcze w postaci mocno zhinduizowanej religja buddyjska.

Pojęcie o buddyzmie byłoby jednostronne, gdybyśmy mieli ograniczyć się do podkreślenia wyłącznie jego roli filozoficznej, religijnej i etycznej. Nie można pominąć milczeniem głębokiego wpływu, jaki wywarł na inne dziedziny życia umysłowego w Indjach i poza niemi. Kanon buddyjski jest nietylko cennym dokumentem religjoznawezym, lecz także literackim i artystycznym. Niektóre utwory wchodzące w skład Tripi-taki, jak np. „Pieśni mnichów“ i „Pieśni mniszek“, należą do arcydzieł liryki religijnej, a t. zw. Dżataki, czyli „Opowieści o poprzednich wcieleniach (Buddy)“, są skarbcem bajek i baśni, często opowiedzianych z werwą i humorem, świadczącym, że buddyzm był religją nie wyłącznie ascetów i pustelników, ale i prostych poczciwców, lubiących pośmiać się i poweselić. Znaczenie buddyzmu dla rozwoju rzeźby i sztuk pięknych jest osobnym rozdziałem w historji kultury azjatyckiej, przyczem jako specjalnie ciekawe zjawisko wymienić należy grecko-indyjską szkołę rzeźbiarzy na terenie starożytnej Baktrji (dzisiejszy Afganistan) w pierwszych wiekach przed i po Chr. Wreszcie wspomnieć trzeba o udziale buddyzmu w rozwoju nauk ścisłych : medycyny, gramatyki i logiki. Siedzibą uczoności buddyjskiej były uniwersytety klasztorne. Najsłynniejszy z nich w Nalandzie koło Radża -grihy w Magadha powstał około 300 r. po Chr., a zburzony został dopiero w XII w. przez hordy mahometańskie. O buddyzmie nieraz się słyszy zdanie, że w swej negacji życia i ascetyzmie był religją wrogą postępowi cywilizacji i kultury. Fakty historyczne zadają kłam temu twierdzeniu.

Dziejowe znaczenie buddyzmu.

Dziejowe znaczenie buddyzmu jest olbrzymie. Leży ono, rzecz prosta, przede-wszystkiem w dziedzinie życia religijnego, do którego buddyzm oprócz całego bogactwa swej dogmatyki, teologji, etyki i mitologji wniósł jeszcze jeden nowy pierwiastek : naukę o nieważności rasy, klasy społecznej i urodzenia w dążeniu do wyzwolenia. Nauka ta zadecydowała o losach buddyzmu : o jego klęsce w Indjach bramińskich i o jego triumfalnym pochodzie przez Baktrję, Turkiestan, Chiny, Tybet, Mongolję, Koreę i Japonję, przez Cejlon, Birmę, Syjam, Kambodżę i aż na archipelag Malajski. Podnieść przytem wypada, że ta ekspansja nauki Buddy dokonała się drogą wyłącznie pokojową, że buddyzm miał niezliczone zastępy świętych Franciszków Ksawerych, ale nie miał ani jednego Korteza.

Nie na wszystkich terenach objętych ongiś działalnością misyjną buddyzm utrzymał się do chwili obecnej. O tern, że Afganistan i Turkiestan były ongiś krajami buddyjskiemi, świadczą dzisiaj już tylko wykopaliska zburzonych i zasypanych piaskiem klasztorów z piękne-mi freskami, rzeźbami i bogatemi bibljo-tekami. Buddyzm hinajanistyczny żyje dzisiaj i rozwija się na Cejlonie, w Birmie i w Syjamie, podczas gdy Tybet,

27

świat l życie.

Mongolja, Chiny i Japonja są siedzibą nie pokryją wszystkich tych wydatków, idej mahajanistycznych. Próbował bud- że starczą nam tylko np. na zaspoko-dyzm w ostatnich czasach zjednywać zwolenników i w Europie, zwłaszcza w Niemczech, gdzie żyje jeszcze w pewnych sferach entuzjazm Schopenhauera i Ryszarda Wagnera dla nauki Wzniosłego. Powstały drobne gminy w Mo-nachjum i w Berlinie, trudno jednak przypisywać temu ruchowi „neobuddyj-skiemu“ jakieś poważniejsze znaczenie.

Kultura europejska nie rezygnuje z budowania raju na ziemi i nie wierzy w podstawowy dogmat buddyzmu : że wola do życia jest źródłem wszelkiego

S. Schayer.

Literatura tycząca się „Buddyzmu“ podana będzie przy artykule „Indje“.

zła i cierpienia.

BUDŻET. Słowo to pochodzi od łacińskiego wyrazu bulga (worek). Owa łacińska bulga przeszła przez różne koleje losów, w swojej wiekowej wędrówce ulegała różnym zmianom i przekształceniom, aż wreszcie naprzód w Anglji, a potem we Francji zaczęto używać słowa budget (czyt. biid-że) na oznaczenie planu finansowej gospodarki. Nasz „budżet“ jest już tylko zwykłem spolszczeniem owego cudzoziemskiego budget.

Każdy człowiek rozsądny, pragnący gospodarować dobrze swoim majątkiem, musi układać sobie zawsze budżet swoich wydatków. Każdy bowiem może wydawać tylko tyle, ile zarabia. Jeżeli zatem chcemy określić, na jakie wydatki możemy sobie pozwolić np. w przyszłym miesiącu, musimy przede-wszystkiem dokładnie obliczyć, jakie mieć będziemy w tym okresie dochody. Jeżeli po dokonaniu tego obrachunku okaże się, że pieniądze, na które możemy liczyć czyto za naszą pracę, czy z innych źródeł (chociażby z tego, co otrzymujemy od naszych rodziców), jenie głodu i kupno niezbędnych książek szkolnych, to będziemy już musieli wyrzec się pójścia do teatru czy kina, zmniejszając program naszych wydatków do miary rozporządzalnych środków. W takim razie możemy zresztą uciec się i do innego sposobu: możemy mianowicie zwiększyć wydajność pracy, postarać się o większe dochody i w ten sposób uzgodnić wysokość naszych wydatków z wysokością naszych dochodów. W żadnym razie nie wolno nam tylko robić jednego : nie wolno nam projektować, iż wydamy więcej, niż zarabiamy, bo w takim razie staniemy niebawem w obliczu katastrofy finansowej, na którą naraża się każdy człowiek gospodarujący źle i bez planu.

Tak więc każdy człowiek, biedny czy bogaty, musi żyć według pewnego planu finansowego i starać się o r ó w-nowagę swego budżetu, t. j. o to, aby jego wydatki nie przewyższały jego dochodów.'

Podobnie musi też gospodarować każde większe lub mniejsze przedsiębiorstwo. Fabryka, któraby np. wydawała na pensje swojego personelu i na utrzymanie warsztatów pracy więcej, niżby wynosiły jej dochody za sprzedane towary, musiałaby bardzo prędko zbankrutować. To samo działoby się w sklepie, w gospodarstwie rolnem, słowem — w każdej jednostce gospodarczej. Podstawą zdrowej gospodarki jednostki czy jakiejś organizacji jest jej zrównoważony budżet. Jest on także podstawą zdrowej gospodarki państwowej.

Budżetem państwowym nazywamy szczegółowe zestawienie przewidywanych w pewnym przyszłym, ściśle określonym czasokresie wydatków i dochodów państwa, ujętych w związek wyrażający się równowagą budżetową.

Ryc. 126. Budżet zrównoważony i deficytowy,

Przez równowagę budżetową rozumiemy stan, w którym kwoty pieniężne uzyskiwane przez państwo wystarczają na pokrycie wszystkich jego potrzeb. Przeciwieństwem równowagi budżetowej jest deficyt budżetowy, t. zn. stan, w którym brak jest pieniędzy na niezbędne wydatki.

Wydatki państwowe.

Wydatkami państwowemi są kwoty pieniężne łożone na zaspokojenie potrzeb państwowych. Potrzeby te doznały dziś szczególnego rozwoju, zwłaszcza w okresie powojennym. I tak do wydatków państwowych należą prze-dewszystkiem wydatki zapewniające bezpieczeństwo granic państwa i bezpieczeństwo wewnętrzne obywateli, t. j. wydatki na armję, która broni granic przed najazdem wroga, na sądy, które pozwalają obywatelom dochodzić swoich praw, a przez wymiar sprawiedliwości chronią ich życie i mienie, na budowę i utrzymanie szkół, dróg, mostów, kolei, samolotów, na pensje dla urzędników państwowych, emerytów i inwalidów wojennych, na zapłatę pożyczek zaciągniętych w poprzednich latach i na wiele innych jeszcze celów, które państwo musi spełniać, jeżeli chce istnieć i zapewnić swym obywatelom dobrobyt.

Jasną jest rzeczą, że spełnianie tych wszystkich zadań wymaga bardzo wielkich sum pieniężnych. I tak np. wydatki Polski wyniosły w roku 1931/32 (t. j. w czasie od 1 kwietnia 1931 do 31 marca 1932 r.) 2 miljardy 467 miljonów złotych, a są one jeszcze znacznie mniejsze, niż np. wydatki Niemiec, które wyraziły się na nasze pieniądze sumą blisko 20 miljardów zł., albo Francji — 16 miljardów zł. lub An-glji — około 25 miljardów zł.

S; i$ R

POISN^I

FPANCJA I

N/FMC ^

AN GL J*

Ryc. 127. Budżet Anglji, Niemiec, Francji i Polski.

Otóż budżet państwowy musi wyliczyć wszystkie te wydatki, jednak nie-tyiko w tak ogólnej sumie, jaką podaliśmy wyżej, lecz z podaniem szczegółowego ich rozkładu na poszczególne władze państwowe i na poszczególne potrzeby. A więc budżet wydatków musi wykazywać, ile pieniędzy potrzeba na każdego urzędnika, ile na opał i oświetlenie biur i lokali szkolnych, ile na wyżywienie i uzbrojenie żołnierzy, ile na budowę każdego gmachu i t. d.

Takie szczegółowe wyliczenie jest konieczne zarówno poto, aby każda władza państwowa wiedziała dokładnie, ile może na pewien cel wydać, jak też i nato, aby każdy obywatel mógł się przekonać, że taka właśnie, a nie mniejsza kwota jest niezbędna dla państwa.

Dochody państwowe.

Na pokrycie wszystkich tych wydatków musi mieć państwo stosowne środ-

nica i Ciechocinek, i t. p. dochody, uzyskiwane już nie drogą przymusową od obywateli, lecz wzamian za świadczone przez państwo usługi, jak właśnie przewóz koleją, doręczenie listu czy telegramu, sprzedane drzewo z lasów i t. d.

i Jt\v \ 1*

Ryc. 128. Dochody i wydatki państwa.

Dochody państwowe muszą być również w budżecie tak szczegółowo ułożone, jak i wydatki, i to osobno dochody z danin publicznych i monopolów państwowych, a osobno zyski, jakie państwo otrzymuje ze swoich przedsiębiorstw.

Zatwierdzenie budżetu przez parlament.

Ponieważ budżet państwowy jest w lwiej swej części oparty — jak widać — na dochodach z danin publicznych, które płaci ogół obywateli państwa, przeto od dawnych już czasów (w Anglji od w. XVII, we Francji od czasów wielkiej rewolucji), a za przewodem Francji we wszystkich dzisiejszych państwach, budżetem staje się tylko takie zestawienie dochodów i wydatków państwowych, które zatwierdzi parlament danego państwa, jako reprezentacja ogółu obywateli, płacących daniny publiczne, a więc dostarczających państwu środków na pokrycie jego potrzeb. Zatwierdzając budżet, usta-

ki materjalne, których z uwagi na ich olbrzymią wysokość nie może uzyskiwać tak, jak osoba prywatna, kupiec czy przemysłowiec, sprzedając swe produkty. Państwo może większość tych środków, zwanych dochodami państwo-wemi, otrzymywać tylko w ten sposób, że żąda od swych obywateli wpłacenia przymusowo pewnych kwot z ich dochodu lub majątku na cele państwowe.

Te zatem kwoty, wpłacane przymusowo przez obywateli na rzecz państwa, a więc na rzecz wspólnego ich dobra, zwą się daninami publicznemi albo po-prostu podatkami (-» Podatki) i one też stanowią olbrzymią większość dzisiejszych dochodów państwowych.

Z danin tych, a także i z monopolów, la zatem parlament rodzaj i wysokość t. j. ze sprzedaży tytoniu, papierosów, wydatków, których będzie mogła do-spirytusu, soli, zapałek i losów loterji konać każda poszczególna władza pań-państwowej uzyskało np. nasze pań- stwowa, czerpiąc z pieniędzy podatko-stwo w r. 1931/2 1855 miljonów zł. t. j. wych. Dlatego też budżet jest nietylko 82°/₀ ogółu dochodów.    cyfrowym planem, ale i ustawą.

Preliminarz budżetowy.

Daninami publicznemi zarządza

Reszty dopiero pieniędzy potrzeb- wiążącą każdą władzę państwową w jej nych na pokrycie wydatków dostar- działalności finansowej, czyły inne dochody, a wśród nich zyski przedsiębiorstw prowadzonych przez państwo, do których należą w Polsce koleje, poczta, telegraf i telefon, lasy w państwie minister skarbu i on też państwowe, fabryki wojskowe, fabryki tylko jeden może określić, ile pienię-związków azotowych w Chorzowie dzy będzie mogło wpłynąć z istnieją-i w Mościcach, zdrojowiska, jak Kry- cych podatków i jakie nowe daniny

2.

►=

>0

należałoby wprowadzić, gdyby istniejące nie wystarczyły na pokrycie istotnych potrzeb państwa. Dlatego też ułożeniem projektu budżetu, zwanego preliminarzem budżetowym, zajmuje się przedewszystkiem minister skarbu. Pracę tę przeprowadza się zwykle na siedem do ośmiu miesięcy przed rozpoczęciem się nowego okresu budżetowego, t. j. tego przyszłego okresu czasu, w którym ma obowiązywać nowy budżet. Okresem budżetowym jest u nas okres od 1 kwietnia do 31 marca. Okres ten różni się od roku kalendarzowego w tym celu, aby nasz parlament, który rozpoczyna swe narady budżetowe późną jesienią, miał dość czasu na zbadanie preliminarza budżetowego przed rozpoczęciem się nowego okresu.

Preliminarz budżetowy układa minister skarbu na podstawie wniosków wszystkich władz państwowych w ten sposób, iż w porozumieniu z temi władzami dąży do takiego zmniejszenia ich potrzeb, aby one znalazły zaspokojenie w spodziewanych dochodach. Ułożony przez ministra skarbu preliminarz zostaje zatwierdzony przez radę ministrów i przedłożony przez ministra skarbu sejmowi na pięć miesięcy przed rozpoczęciem się okresu budżetowego, t. j. najpóźniej 31 października każdego roku.

Uchwalanie budżetu.

W sejmie wygłasza minister skarbu obszerną mowę, w której wyjaśnia cyfry budżetowe i przedstawia swe plany finansowe, poczem po ogólnej dyskusji, w której mają prawo przemawiać wszyscy posłowie, preliminarz przesyła sejm do swej komisji budżetowej.

Komisja ta, złożona z 31 posłów, ma za zadanie zbadać w porozumieniu z poszczególnemi ministerstwami i przy udziale ministra skarbu wszystkie ich spodziewane dochody i wydatki. Komisja budżetowa może cyfry te zmienić, jeżeli uważa, iż są za wysokie lub za niskie, przyczem obowiązuje zasada, że jeżeli ma być zwiększony jakiś wydatek, to musi być podane i nowe źródło dochodów na pokrycie tego wydatku.

B-e z y dent

3.

fi.

V³

Ryc. 129. Uchwalanie budżetu.

1. Rząd wnosi budżet do sejmu, sejm przesyła do senatu, senat przyjmuje budżet w przedłożeniu sej-mowem, przesyła do prezydenta, prezydent zatwierdza budżet w brzmieniu sejmowem. — 2. Rząd wnosi budżet do Sejmu, sejm przesyła senatowi, senat wprowadza swoje poprawki i odsyła zpowrotem do sejmu, sejm odsyła do prezydenta, prezydent zatwierdza budżet w brzmieniu ostatecznie przyjętem przfez sejm. — 3. Rząd wnosi budżet do sejmu, sejm odsyła do senatu, senat odsyła zpowrotem do sejmu, sejm nie załatwia budżetu w przewidzianym terminie, prezydent zatwierdza budżet w brzmieniu se-nackiem. — 4. Rząd wnosi budżet do sejmu, sejm odsyła do senatu, senat nie załatwia na czas, prezydent zatwierdza budżet w brzmieniu sejmowem.— 5. Rząd wnosi budżet do sejmu, sejm nie załatwia na czas, rząd wnosi budżet do senatu, senat załatwia na czas, prezydent zatwierdza budżet w brzmieniu senackiem. — 6. Ani sejm ani senat nie załatwiają na czas budżetu, prezydent zatwierdza budżet w brzmieniu rządowem.

Uchwalone przez komisję budżetową zmiany przedstawiają pełnemu sejmowi wybrani przez komisję jej referenci, poczem odbywa się szczegółowa dyskusja w sejmie nad wydatkami i dochodami każdego ministerstwa zo-sobna i dwukrotne głosowanie nad po-szczególnemi zmianami i nad całością budżetu, który w ten sposób zostaje przez sejm zatwierdzony.

Do przeprowadzenia tych zmian i uchwał wyznacza konstytucja sejmowi termin 3¹/₂ miesięczny, licząc od dnia złożenia przez ministra skarbu preliminarza. Gdyby w tym terminie sejm budżetu nie uchwalił, wówczas druga izba, której zgoda do uchwalenia budżetu jest konieczna, t. j. senat, przystępuje do rozpatrywania preliminarza, złożonego przez rząd.

Tak samo otrzymuje senat preliminarz do zatwierdzenia i wtedy, gdy sejm go na czas uchwali. Senat bada budżet tak samo, jak sejm, przy pomocy swej komisji, zwanej „skarbowo-budżetową“, tylko że ma wyznaczony znacznie krótszy termin dla swej uchwały, bo tylko dni 30. Gdyby w ciągu tego terminu senat nie powziął uchwały, wówczas budżetem, obowiązującym rząd, staje się preliminarz, uchwalony tylko przez sejm.

Jeżeli senat poweźmie uchwałę na czas, i to uchwałę zmieniającą cyfry preliminarza, wówczas wraca on ponownie do sejmu, który ma zmiany te albo przyjąć, albo odrzucić, przyczem dla odrzucenia poprawek senatu potrzebna jest w sejmie większość ¹¹/t0 głosujących. Gdyby sejm tego nie uczynił w ciągu dni 15-tu, wówczas po upływie tego terminu prezydent Rzeczypospolitej ogłosi budżet w brzmieniu przyjętem przez senat.

Jeżeli wreszcie ani sejm ani senat w ciągu powyższych czasokresów budżetu nie uchwalą, prezydent Rzeczypospolitej ogłasza budżet jako ustawę w brzmieniu projektu r z ą-d o w e g o.

Jak widzimy, terminy są tak obliczone, , aby budżet najdalej w ciągu pięciu miesięcy, t. j. z końcem marca każdego roku, stał się obowiązującą ustawą.

Wykonywanie budżetu.

Z rozpoczęciem się nowego okresu budżetowego, t. j. 1 kwietnia, przystępuje minister skarbu, jako szafarz pieniędzy państwowych, do wykonania budżetu, i to w ten sposób, że w granicach sum przyznanych na poszczególne cele każdej władzy państwowej w budżecie, zatwierdzonym ustawą, zezwala kasom skarbowym na wypłacanie tym władzom kwot im potrzebnych w miarę tego, jak do kas wpływają dochody, a zwłaszcza pieniądze z podatków. Gdyby zmniejszyły się wpływy z poszczególnych źródeł dochodowych, o których była mfowa, t. zn. gdyby pieniądze wpływały do kas państwowych w mniejszych kwotach, niż przewidywano w budżecie, wówczas minister skarbu zmniejsza wydatki poszczególnych władz poniżej granicy zakreślonej budżetem, aby utrzymać równowagę budżetową, która jest podstawowym warunkiem normalnego rozwoju państwa.

Po skończonym roku budżetowym składają wszystkie władze rachunki z dokonanych wydatków i pobranych dochodów ministrowi skarbu, który na podstawie tych rachunków sporządza ogólne sprawozdanie z wykonania całego budżetu, zwane zamknięciem rachunków, i przedkłada je sejmowi. Sejm po wysłuchaniu opinji i wniosków najwyższej izby kontroli, t. j. władzy niezależnej od rządu, a powołanej do kontrolowania całej gospodarki finansowej państwa, udziela rzą-

t. j.

T. Grodyński.

dowi t. zw. absolutorjum zatwierdza zgodność rzeczywistych wydatków i dochodów z budżetem i ści-

słość rachunków rządowych.

Jak widzimy zatem, budżet państwowy jest jednym z najważniejszych aktów w państwie, skoro od wysokości przewidzianych w nim wydatków zależy wysokość podatków, które muszą płacić obywatele, a od rodzaju tych wydatków i ich kwoty zależy znowu możność spełnienia przez państwo wszystkich tych jego zadań, od których zależy byt i dobrobyt jego obywateli.

Zagadnienie budżetu jest zagadnieniem bardzo skomplikowanem, niema też właściwie żadnych prawie popularnych książek na ten temat. Kto chce się tem zagadnieniem zająć poważniej i gruntownie nad niem popracować, niech spróbuje przeczytać następujące książki : T. Grodyński: Zasady gospodarstwa budżetowego w Polsce na tle porów nawozem, Kraków 1932. — I. W e i n f e 1 d : Skarbowość polska, Warszawa 1931.

BURŻUAZJA. Wyraz „burżuazja“ powstał przez nadanie polskiego brzmienia wyrazowi francuskiemu la bourgeoisie — mieszczaństwo. Do przyswojenia tego wyrazu uciekł się nie sam tylko język polski ; coś podobnego dostrzec można w odniesieniu do tego wyrazu we wszystkich bodaj językach kulturalnych świata. A przecież wszystkie one, jak i język polski, mają swoje rodzime odpowiedniki wyrazu la bourgeoisie. Skoro więc uciekły się do takiego zapożyczenia, to musiały istnieć po temu racje szczególne, musiało powstać jakieś zjawisko, do którego oznaczenia nazwy rodzime nie wystarczały. Zresztą i w języku francuskim wyraz la bourgeoisie nie jest wyrazem jednoznacznym i w pewnych wypadkach odnosi się do tego samego zjawiska, któremu w języku polskim odpowiada wyraz ,,burżuazja“, „Burżuazja“ jest nazwą międzynarodową, jest odpowiednikiem pewnego zjawiska również międzynarodowego. Zjawisko to powstało w określonym czasie, powstało w krajach kulturalnego świata i zrodziło konieczność znalezienia dla niego nazwy w tychże krajach kulturalnego świata. Musimy udać się na poszukiwanie owego zjawiska, a jako podstawę przyjmiemy dosłowny odpowiednik naszej nazwy: mieszczaństwo.

Dzieje wyrazu „mieszczaństwo“.

Wyraz „mieszczaństwo“ może być użyty jako nazwa zbiorowa wszystkich mieszkańców miasta, a „mieszczanin“ może oznaczać każdego z jego mieszkańców. Zauważmy jednak odrazu, że w tern rozumieniu nazwy te rzadko są używane, zwłaszcza w odniesieniu do miast współczesnych i do współczesnych ich ipieszkańców. Gdy mówimy o zaludnieniu czy o mieszkańcach dzisiejszej Warszawy, to używając wyrażenia „mieszczaństwo warszawskie“, nie obejmujemy niem robotników, rzemieślników, adwokatów, literatów i t. d. Mówimy nieraz o mieszczuchach, ale wyraz „mieszczuch“ ma swoje specjalne znaczenie i budzi w nas pewne szczególne skojarzenia uczuciowe. Podkreślamy w nim pewne swoiste właściwości psychiczne, które są wytworem życia miejskiego, i przeciwstawiamy je cechom życia niemiejskiego. Dołącza się tu pewien odcień ironji — obraz mieszkańca miasta o nieco pokracznym wyglądzie, nie umiejącego się znaleźć poza wygodami miejskiemi. W każdym razie „mieszczuch“ to podkreślenie pewnej cechy mieszkańca miasta, a nie coś równoznacznego z „mieszczaninem“.

Pozostawiwszy na uboczu sprawę „mieszczucha“, łatwo dochodzimy do przekonania, że mieszczaństwo w rozu-

mieszczaństwo, burżuazja.

mieniu dzisiejszem to coś szczuplejszego od wszystkich mieszkańców miasta i że nazwę mieszczan odnosimy jedynie do pewnej ich kategorji. W odniesieniu do epok minionych sprawa wygląda nieco inaczej. Mówimy o świetnych tradycjach mieszczaństwa krakowskiego, podkreślamy rolę dziejową mieszczaństwa włoskiego czy francuskiego. Choć „mieszczaństwo“ i tu nie odnosi się do wszystkich mieszkańców miast, to w każdym razie obejmuje wszystkich ich pełnoprawnych obywateli, wszystkich tych, którzy tworzyli civitas („państwo“) miejską. W wielu wypadkach nazwa ta obejmowała rzeczywiście wszystkich mieszkańców miasta. Ale tu zarazem stwierdzić musimy, że to dawne mieszczaństwo rysuje się nam jakoś inaczej, występuje w innych barwach, niż mieszczaństwo dzisiejsze. Nawet ten, kto pewne właściwości życia dzisiejszego pogardliwie określa jako mieszczańskie, nie użyje tonu niechęci, mówiąc o mieszczaństwie krakowskiem, florenckiem czy genueńskiem. Bo też w tych wypadkach myślimy o instytucji mieszczaństwa, instytucji powstałej na podłożu ustroju stanowego, wyrastającej z całej organizacji życia średniowiecznego. Mieszczaństwo średniowieczne tworzyło odrębny stan. Mieszczanie krakowscy czy norymberscy stanowili oddzielną korporację o określonym porządku prawnym, o swoistem obliczu gospodarczem, spo-łecznem, obyczajowem i t. d. Przebywamy tu w jakimś innym świecie, zgoła różnym od dzisiejszego, który ma z naszym wspólność nazw, jednak bez tożsamości ich znaczeń.

A więc wyraz „mieszczaństwo“ zmieniał w ciągu wieków swe znaczenie i zmiany te musiały być następstwem przemian zachodzących przedewszyst-kiem w życiu samych miast i warstw miejskich. Gdzie i kiedy następowały te przemiany, na czem one polegały — oto pytania, na które odpowiedź wprowadzi nas w rozumienie wyrazu „burżuazja“.

Powstanie gospodarki kapitalistycznej.

Zmiany te nastąpiły w krajach Europy Zachodniej, zwłaszcza w Anglji, Holandji i Francji, a częściowo też w Niemczech i Włoszech. Rozpoczęły się one mniej więcej w wieku XV, a polegały na wytwarzaniu się nowej warstwy społecznej, rozwijającej się w związku z przeobrażeniami gospo-darczemi, których widownią podówczas była Europa Zachodnia. Przemiany te najsilniej wiązały się z życiem miejskiem. Nowa warstwa społeczna, która dzięki nim powstała, wytworzyła się po miastach i to wytworzyła się głównie z najbardziej przodujących elementów dawnego stanowego mieszczaństwa. Nic przeto dziwnego, że z nową tą warstwą związała się stara nazwa

A kiedy nowa ta warstwa odniosła w rewolucji francuskiej swój największy triumf polityczny i społeczny, to nazwa „burżuazja“ rozeszła się po całym świecie, przestała się wiązać wyłącznie ze swem podłożem francuskiem i zaczęła służyć wszystkim tym krajom, gdzie zachodziły podobne przemiany gospodarcze i gdzie wytwarzała się podobna warstwa społeczna.

Przemiany gospodarcze, o których mówimy, polegają na powstawaniu nowego systemu gospodarczego, który zwykło się nazywać gospodarką kapitalistyczną. Nazwa ta będzie wyjaśniona na innem miejscu (—> Kapitalizm); tu podkreślimy jedynie, że wraz z kapitalizmem powstała warstwa ludzi — posiadaczy narzędzi pracy (fabryk, ziemi i t. d.), rozporządzających kapitałami, obejmująca różnego rodzaju przedsiębiorców, kupców, bankierów i t. d. Wszystkich tych ludzi łączyło to, że rozporządzali kapitałem, który im zapewniał zysk, przy-czem kapitał ten był używany, a zysk osiągany w warunkach gospodarczych właściwych gospodarce kapitalistycznej. Ta właśnie warstwa ludzi to warstwa, czyli klasa burżuazyjna.

A więc co to jest burżuazja?

W warstwie tej rozróżniamy jakby oddzielne nawarstwienia, a to w zależności od stanu majątkowego i znaczenia gospodarczego. Świat wielkich finansów' i wielkiego przemysłu czy handlu obejmuje t. zw. wielką bur-ż u a z j ę, obok której istnieje drobna burżuazja (drobnomieszczaństwo), na którą składają się drobni posiadacze : właściciele niewielkich przedsiębiorstw, rzemieślnicy pracujący we własnych warsztatach, drobni kupcy, niekiedy samodzielni rolnicy.

Tak więc do burżuazji nie należą wszyscy ci, którzy nie posiadają własności, przynoszącej im zysk, lecz muszą zdobywać chleb jako najemnicy, własną pracą. Stąd np. robotnika fabrycznego nie zaliczymy do burżuazji.

Moralność burżuazyjna.

W środowisku burżuazyjnem wytworzyły się w ciągu wieków pewne właściwości duchowe, które złożyły się na t. zw. moralność burżu-a z y j n ą czy też mieszczańską. O tej moralności trzeba nam będzie nieco więcej powiedzieć, tem bardziej, że właśnie ona w dużej mierze stała się przyczyną niechętnego stosunku do burżuazji, zwłaszcza ze strony literatury i sztuki.

Sprawa powstania owej moralności burżuazyjnej czy „ducha mieszczańskiego“ była przedmiotem licznych roz-

ważań. Naogół przyjmuje się, że szczególnie purytanizm wpłynął silnie na atmosferę społeczeństw kapitalistycznych. Trzeba pamiętać, że reformacja, a zwłaszcza jej postać kalwińska, działała głównie w tych krajach, gdzie kapitalizm rozwinął się najpo-tężniej. Kalwinizm głosił pewne zasady moralne, które silnie zaciążyły na uczuciach i poglądach środowisk mieszczańskich i wyrodziły się w pewien ogólny pogląd na życie, który następnie wraz z rozwojem kapitalizmu przyjął się (choć może w osłabionej postaci) i w tych krajach, które w ruchu reformacyjnym odegrały niewielką rolę. Zgodnie z zasadami moralnemi kal-winizmu, zadaniem człowieka jest głoszenie chwały bożej przedewszystkiem przez wykonywanie zawodu, przez jak najbardziej pracowity sposób życia. Życie powinno polegać na pracy, której widomym rezultatem jest wzrost bogactw. Bogactwa rozszerzają możliwości ludzkiej działalności, a więc tern samem przyczyniają się do wzrostu chwały bożej. Im rozleglejszy teren działalności ludzkiej, tern więcej chwały Boga. Człowiek, pracując i wzbogacając się, spełnia tern samem zadanie religijne, służy Bogu i wielbi Go. Życie praktyczne, świat interesów, to ważny teren posłannictwa człowieka na ziemi i sprawy tego terenu winny być z całem oddaniem pełnione jako powierzone przez Boga. Pieniądz powinien rodzić pieniądz. Bezużyteczne marnowanie go jest bezbożne, albowiem pociąga za sobą pomniejszenie sposobności do opiewania wielkości Boga.

Obowiązek działalności gospodarczej, której celem ma być bogactwo osobiste, przeniknął głęboko w atmosferę duchową warstw burżuażyjnych. Jeszcze w okresie kształtowania się gospodarstwa kapitalistycznego w koń-

cu wieku XVIII zasady moralne społeczeństwa burżuażyjnego zostały sformułowane przez jednego z twórców Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, Benjamina Franklina. Zostawił on po sobie coś w rodzaju wyznania wiary, w którem zawarł swe poglądy na życie i na zadania człowieka. Myślą przewodnią jest tu idea ciążącego na każdym obowiązku: powiększania posiadanego kapitału. Powiększać majątek, rozwijać żywą działalność gospodarczą — oto cel sam przez się, w którym głównie wypowiada się powołanie człowieka. Franklin nakazuje kochać oszczędność i powołuje się na przysłowie, że czas to pieniądz. Szczegółowo wylicza wszystkie te cnoty, które mają zdobić człowieka interesu i zgodnie z któremi powinien on określać swój stosunek do siebie, do swego przedsiębiorstwa i do innych ludzi. Owe cnoty są nietylko miłe Bogu, ale są też najlepszą rękojmią powodzenia. Zalicza do nich : umiarkowanie, oszczędność, pracowitość, stanowczość, porządek, sprawiedliwość, spokój ducha, skromność, czystość, niegadatli-wość i t. d. Ideałem dla Franklina jest człowiek całkowicie oddany swym interesom, prowadzący je jak najrzetelniej, skromny w swych wymaganiach, gardzący zbytkiem, przestrzegający surowych zasad życia rodzinnego, religijny, mający w pogardzie uciechy doczesne.

Zasady Franklina to wyraz tych poglądów, które wielce były rozpowszechnione w kołach mieszczańskich końca w. XVIII i początku w. XIX. Był to okres krzepnięcia kapitalizmu i ostatecznego kształtowania się warstwy burżuazyjnej. W wielu krajach stała się ona wtedy nietylko decydującym czynnikiem gospodarczym, ale ujęła w swe ręce ster całego życia zbiorowego. Wielka rewolucja francuska to okres najświetniejszego politycznego zwycięstwa warstwy burżuazyj-nej. Surowe ideały tej warstwy zdecydowanie przeciwstawiały się ideałom świata arystokratyczno-feudalnego z jego blaskiem, żądzą użycia i zamiłowaniom do przepychu. Dawny porządek nie umiał i nie chciał liczyć, nowy porządek liczenie podniósł do rzędu największych cnót ludzkich.

Wielkie ideały burżuazyjne.

Zwycięstwo swe zawdzięcza burżuazja w znacznej mierze pewnym ideom. które się w jej łonie ukształtowały. Przeciwstawiając się światu feudal no-stanowemu, wysunęła burżuazja pewne ideały, według których chciała przebudować całe życie zbiorowe we wszystkich jego przejawach. Takim ideałem była wolność człowieka i równość wszystkich ludzi wobec prawa. Wszak w dziedzinie gospodarczej wysunęła burżuazja zasadę jak najbardziej twórczej działalności, a twórcza działalność gospodarcza wymagała swobody, nieskrępowania temi więzami, jakie na człowieka nakłada społeczeństwo stanowe ze swą organizacją cechową i z podziałem na zamknięte warstwy społeczne. Swoboda rozwoju gospodarczego może być dziełem tylko człowieka swobodnego, dla którego niema przeszkód, stawianych przez prawo lub przez obyczaj. Każdy powołany jest do pracy niezależnie od tego, czy jest szlachcicem, czy mieszczaninem, i każdy powinien dążyć do rozszerzenia terenu tej pracy, do mnożenia jej rezultatów. Wszystkie przeszkody stawiane przez państwo i społeczeństwo muszą być bezwzględnie usunięte. Każdy człowiek ma równe prawo do życia i do pracy. Stąd też koła mieszczańskie rzuciły hasło demokracji oraz wolności gospodarczej i jednostkowej (liberalizm). Równość ludzi wo-bec prawa, jednakowy dostęp do urzędu, nieskrępowana swoboda działalności gospodarczej — oto dążenia, które już od wieku XVI zaznaczały się w świecie burżuazyjnym. Zostały one wcielone w życie przez wielkie rewolucje wieku XVIII: rewolucję francuską i powstanie Stanów Zjednoczonych A. P. W tem też leży znaczenie ogólnodziejowej i ogólnoludzkiej roli, jaką odegrała burżuazja. Niezależnie od motywów, najczęściej nieuświadomionych, jakiemi kierowali się głosiciele powyższych haseł, same one — wielkie ideały wolności i demokracji — stały się wspólnym dorobkiem ludzkości, wyrazem przekonań jej najlepszych elementów.

„Burżujem jest ten, kto myśli przyziemnie“.

W w. XIX ideały wolności i demokracji zostały podjęte przez przedstawicieli innych warstw społecznych. W burżuazji natomiast straciły one na swej sile i blasku. Burżuazja stała się potęgą gospodarczą i polityczną i bardziej niż o ideje zaczęła dbać o korzyści materjalne. Z całą też mocą wystąpiły na pierwsze miejsce właściwości atmosfery moralnej świata bur-żuazyjnego. I nic dziwnego, że właśnie w tym wieku XIX rozpoczęła się reakcja w stosunku do owej atmosfery moralnej. Boć ostatecznie sprowadzała się ona do praktyki niesłychanie przyziemnej, stawiała jako cel życia pogoń za groszem, nie zostawiała miejsca dla sztuki, dla bezinteresownego radowania się przyrodą i pięknem. W surowości było wiele obłudy i zakłamania; coraz bardziej sprowadzała się ona do zachowania pozorów, do przestrzegania czysto zewnętrznych prawideł postępowania. Pysznienie się majątkiem, gorszenie się każdem swobodniejszem zachowaniem się bliźniego i ukrywanie swych grzeszków tworzyło atmosferę nieznośną dla ludzi żywych i szczerych. Ludzi tych musiała drażnić owa moralność w interesach, połączona z interesem w moralności.

Reakcją na przyziemność burżua-zyjną były słowa znakomitego pisarza Flauberta, że „burżujem dla niego jest każdy, kto myśli przyziemnie“. W samem środowisku burżuazyjnem szerzył się duch protestu i niezadowolenia, rozlegały się głośne oskarżenia. Przez cały wiek XIX powieść daje obraz burżuazji prawdziwy, ale i nie-pociągający. We Francji Balzac, Zola. Maupassant, w Niemczech Tomasz Mann, w Anglji Thac-keray, Dickens, a ostatnio G a 1 s-worthy, rysują nam różne strony świata burżuazyjnego. W Polsce, gdzie kapitalizm zaczął rozwijać się późno, świat burżuazyjny słabe tylko znalazł odbicie w literaturze. Odważną próbą bezstronnego przedstawienia go była „Lalka“ Prusa. Ujemne cechy mieszczańskie zostały usymbolizowane w „Pani Dulskiej“ Zapolskiej.

A. Hertz.

W języku polskim mało mamy prac, w którychby znaleźć można było bezpośrednio informacje tyczące się zagadnień poruszonych w tym artykule. Czytelnikom interesującym się tem zagadnieniem polecić mo-ż'emy dość trudną, ale przejrzyście i jasno napisaną książkę J. M. Kuliszera: Dzieje gospodarcze Europy Zachodniej (polski przekł. K. Morawskiego) Warszawa.

Wzniesiono wyniosłą

CECHOWA SZTUKA. (Tabl. 102 do 110). W małej, ciasnej izdebce w domu przy wąskiej uliczce starożytnego grodu, pod opiekuńczym cieniem gotyckiej katedry mieści się warsztat cechowego snycerza. Tu pod doświadczo-nem okiem mistrza pracuje gromadka uczniów i czeladników, którzy rozmaitego kształtu nożami tną podatne drzewo i z nieforemnych kloców powoli wyzwalają posążki zadumanych święt-ków. Pilnie ślęczą młodzi uczniowie, zgłębiając tajemnice umiłowanego kunsztu, a gdy lata próby upłyną, podążą oni w świat szeroki, by wzbogacić swą biegłość w rzemiośle i wiedzę. Napatrzą się pracy w warsztatach znakomitych mistrzów niemieckich, odetchną buj-nem życiem bogatych miast flandryj-skich, a niejeden w poszukiwaniu zdobyczy artystycznych zawędruje nawet do odległej Francji lub do słonecznej Italji.

W kątach i zakamarkach pracowni stoją gotowe już figury i płaskorzeźby. Wyrobione w drzewie w głównych zarysach swych kształtów, przejdą wkrótce zkolei do warsztatu malarza, który przybierze je w godową szatę barw i pozłoty. Tak dopiero uświetnione zająć będą mogły swe miejsce w świątyni. W pracowni malarza dzieło dokonane przez snycerza stroi się w jeszcze doskonalszą formę piękna. Jako rezultat wspólnego ich wysiłku powstaje wreszcie całość, niby ziemska i dotykalna, a przecież nad wyraz dostojna i świąteczna.

W pracowni malarza, w warsztacie cechowego snycerza gromadka uczniów kształci się pod czujnem okiem mistrza, idąc. krok za krokiem ku doskonałości w swym kunszcie. Nie byle jakiej potrzeba pilności, by przyswoić sobie wszystkie tajniki szlachetnego rzemiosła. Młodzi uczniowie z nabożnem skupieniem uczestniczą w pracy, w której wytrawna ręka mistrza wyczarowuje światy cudownych legend.

I wreszcie wybija wielka godzina, na którą miasto całe czekało oddawna. Po długiej, nieraz kilkuletniej pracy, ukończone bywa zbiorowe dzieło snycerzy, malarzy, zdobników i stolarzy: świątynia otrzyma nowy, wspaniały ołtarz. Już krząta się w jej murach rzesza różnego rodzaju pracowników, którzy pod kierunkiem naczelnego artysty zajęci są ostatecznem zestawianiem całości, strukturę ołtarza, wystrzelającą pod sklepienia świątyni wzorzystością swych ozdób i szczytów, w środek zaś i skrzydła szafy ołtarzowej malarze i snycerze cechowi wprawiają swe dzieła. A gdy opadną ostatnie zasłony i rusztowania, oczom zgromadzonych wiernych ukaże się widok olśniewający bogactwem i różnorodnością kształtów, rozwijający przepyszną gamę barw na tle zaświatowego blasku pozłoty.

Bezimienni artyści cechowi i ich dzieła.

Naszkicowane powyżej koleje —- to dzieje powstawania przeważnej części owych ołtarzy składanych, trój- (lub więcej) skrzydłowych (t. z w. tryptyków i poliptyków) z czasów7 późnego średniowiecza, które nieraz jeszcze znajdujemy w kościołach i kościółkach. W ich szeregu obok arcydzieł tej miary, jak np. ołtarz Wita Stwosza w kościele N. P. Marji w Krakowie, spotkać możemy utwory skromniejsze i mniej głośne, zawsze jednak, nawet przy pewnych brakach wykonania technicznego, mocno przemawia-

Dzieła malarzy i snycerzy prostym i szczerym językiem snują swe cudowne opowieści. Ich twórcy lubują się w mno-Późnogotycki ołtarz szafiasty jest gości szczegółów rodzajowych, w któ-dziełem wielu umysłów i rąk. Składa rych dają wyraz umiłowaniu życia się nań przedewszystkiem myśl religij- i świata, przewświetlonemu szczerością na i praca szeregu wydoskonalonych uczucia. W pracach swych łączą naiw-w swem rzemiośle wykonawców. Waż- ną bezpośredniość wyrazu z umiejętno-ną rolę odgrywa również osoba funda- ścią techniczną, uwarunkowaną dzie-tora. Może nim być człowiek prywat- dzictwem tradycji rzetelnego rzemiosła, ny, który tą drogą spełnia akt religijny w imię szczególnie umiłowanego świętego. Fundatorami mogą być również cechy lub bractwa religijne, pragnące uczcić swoich niebiańskich opie- nie bezimiennej tworzy podstawę kunów. W przedstawianiu najbardziej wojową sztuki zachodnio- i środkowo-czczonych postaci i zdarzeń panują europejskiego średniowiecza. Z niego powszechnie ustalone sposoby ujęcia, zrodziły się monumentalne budowle jakby umiędzynarodowiony język form, katedr gotyckich, jego wspaniałym każdorazowo wypełniony nową treścią, wykwitem jest sztuka mistrzów cecho-mającą swe źródło w prawdzie osobi- wych XIV—XV w. Niemal całe ma-stego przeżycia.

jące do naszego uczucia i wyobraźni, (czyli t. zw. predella), 2) szafa Kim byli bezimienni przeważnie środkowa, 3) ruchome skrzy-twórcy tych dzieł, których prostota d ł a, 4) szczyt. — Spotykamy ołta-i szczera bezpośredniość w stosunku rze, składające się wyłącznie z obrado świata zjawi-sk tak nas głęboko uj- zów lub też tylko z rzeźb i płaskorzeźb, muje? Artyści ci pod koniec wieków najczęstsze jednak i najbardziej typo-średnich stanowią jakby jedną wielką we są dzieła wykonane techniką mie-rodzinę duchową, obejmującą kraje szaną, malarsko-snyeerską. Zazwyczaj zachodniej i środkowej Europy, a twór- malowidła pokrywają podstawę ołtarza czość ich związana jest ściśle z życiem oraz zewnętrzną stronę skrzydeł (wi-i ideałami przenikającemi szerokie doczną przy ich zamknięciu), natomiast warstwy ówczesnego społeczeństwa, wewnętrzną stronę skrzydeł zdobią Artysta cechowy najczęściej nie ma płaskorzeźby, a w szafie środkowej innej ambicji, jak tylko rzetelne wy- i na szczycie występują figury w rzeź-konywanie rzemiosła i wierną służbę bie pełnej. Jest to oczywiście tylko społeczno-religijnym ideałom swego jeden z częściej stosowanych układów, czasu i środowiska. I właśnie ołtarz zachodzi bowiem możliwość najrozma-szafiasty jest najczęstszem zada- itszych odmian. Ogólnie ważna jest niem, pochłaniającem zbiorowe wysiłki zasada, by część wewnętrzna ołtarza, warsztatów snycerskich i malarskich, otwierana jedynie na wielkie święta w nim najpełniej odzwierciedla się i uroczystości, przedstawiała się jak zrzeszeniowy duch sztuki cechowej najwspanialej, późnego średniowiecza.

Ołtarz szafiasty.

Oo twórcy cechowi wnieśli do sztuki średniowiecza?

Duch pracy zrzeszeniowej i przeważ-

roz-

larstwo i snycerstwo późnogotyckie na wzmiankowanym obszarze ująć

W ołtarzu szafiastym dadzą się rozróżnić następujące części składowe, można określeniem sztuki cechowej, idąc od dołu dogóry: 1) podstawa Przy możliwości daleko idących od-

chyleń miejscowych panuje wspólnota sposobów artystycznego wypowiadania się, poparta tożsamością organizacji pracy.

Cech spełniał szereg doniosłych zadań kierowniczych. Dbał o utrzymanie wysokiego poziomu wytwórczości, wnikając w jak najdrobniejsze szczegóły technicznego i artystycznego wykonania, otaczał opieką jednostki słabsze pod względem gospodarczym, uzgadniał napływ nowych pracowników i rozciągał surowy nadzór nad ich wykształceniem zawodowem. Przede-wszystkiem jednak zadaniem cechu było organizowanie współpracy różnego rodzaju artystów. Ta okoliczność jest szczególnie ważna np. w powstawaniu ołtarza szafiastego, który pod koniec średniowiecza stanowi główny przedmiot pracy warsztatów malarsko-snycerskich.

Bezpośrednim kierownikiem wspomnianej współpracy jest projektodawca całości, zazwyczaj malarz, który zawierał umowę z ofiarodawcą dzieła. Zdarzają się wprawdzie jednostki wybitne, łączące wysoki stopień umiejętności malarskiej ze snycerską, naogół jednak stwierdzić należy, że każdy artysta miał określoną specjalność i wykonywał swoją część samodzielnie. Dopiero po wykonaniu pojedyńczych części zosobna następowało ostateczne wykończenie całego ołtarza i jego montaż na miejscu przeznaczenia. Przy tej okoliczności główny nacisk kładziono na nadanie dziełu jednolitego wyglądu i zatarcie różnic pomiędzy pracami poszczególnych rąk. Nikt nie powinien widzieć, w którem miejscu kończy się praca snycerza, malarza, zdobnika lub stolarza. Stąd też i podpisy artystów na dziełach należą jeszcze wtedy do rzadkości.

Myliłby się jednak ktoś, ktoby twierdził, że sztuka cechowa zabijała indywidualność. Z urodzajnego jej podglebia wyrastają potężne indywidualności, kształtujące wielkie malarstwo flamandzkie XV w. z braćmi Van Eyck na czele. Znakomity rozwój tej sztuki w Niemczech uwieńczony został twórczością Dii rera i H o 1 b e i n a, którzy również swe podstawowe wykształcenie odebrali w obrębie rodzimych warsztatów cechowych. Z dziedzictwa sztuki cechowej czerpie też swój rozmach huraganowy talent W i-ta Stwosza.

Mistrz ten, urodzony około połowy XV w. w Norymberdze, a zmarły w roku 1533, stworzył i pozostawił w Polsce, w stołecznym wówczas Krakowie swe najznakomitsze dzieła : ołtarz główny w kościele N. P. Marji, wystawiony w latach 1477—1489. Stworzył w nim najpotężniejszą pieśń na cześć Matki Boskiej obejmującą Jej siedem radości i siedem boleści, ukoronowaną sceną zaśnięcia. Żaden ton duszy ludzkiej nie był obcy Stwoszowi: z głęboką prawdą i siłą wyrazu przedstawia on swój świat, w którym zawarta jest i męka nadludzkich cierpień, i słodycz rozmodlenia, i mnóstwo szczegółów charakterystycznych, zaczerpniętych z życia codziennego. W dziełach Stwosza odbija się duch epoki przełomowej, stojącej na rubieży pomiędzy światem średniowiecza a budzącą się myślą czasów nowożytnych.

Sztuka cechowa w Polsce.

W Polsce malarstwo i snycerstwo w ciągu XV wieku osiąga wysoki stopień rozkwitu, rozwijając się na podobnych podstawach, jak w całej ówczesnej Europie zachodniej i środkowej. Zrazu posiada charakter obcy, stopniowo jednak wrasta coraz mocniej w rodzime podłoże, nierozerwalnie zespalając się z polską tradycją artystyczną i wydając na przełomie w. XV i XVI szereg dzieł mistrzowskich. W XVI w. napływ sił obcych, włoskich, przerywa dalszy, wspaniale się zapowiadający rozkwit malarstwa i snycerstwa cechowego w Polsce. Mimo to jednak tradycja jego wśród szerokich warstw społecznych żyła jeszcze długo i żyje po dziś dzień w sztuce ludowej.

J. Starzyński.

Opracowania całokształtu powyżej przedstawionych zagadnień w języku polskim narazie nie mamy. Jeżeli chodzi o malarstwo cechowe, bogaty inaterjał ilustracyjny znaleźć można w I i II t. „Dziejów malarstwa polskiego“ F. Koper y, Kraków 1925 i 192G. Istnieją również dwa pięknie wydane i obficie ilustrowane katalogi zabytków cechowego malarstwa i snycerstwa w krakowskiem Muzeum Narodowem. Szereg opracowań szczegółowych znaleźć można w specjalnych, lecz łatwo dostępnych wydawnictwach naukowych, jak np. w „Sprawozdaniach“ i „Pracach“ Komisji Historji Sztuki Polskiej Akademji Umiejętności oraz w wychodzącym od r. 1929 kwartalniku p. t. „Przegląd Historji Sztuki“. Opracowania zabytków sztuki cechowej można również znaleźć w niektórych tomach „Rocznika Krakowskiego“. Dość bogata jest niemiecka i polska literatura dotycząca twórczości Wita Stwosza. Poświęcony mu został tom „Rocznika Krakowskiego“ (X 1910) z pięknemi ilustracjami i tekstem F. Kopery. Szereg stu-djów poświęcił Stwoszowi T. Szydłowski w t. II „Prac“ Komisji Historji Sztuki oraz w osobnej książce p. t. „Wit Stwosz w świetle badań“, Kraków 1913.

CECHY. (Tabl. 102—104). Moment powstania cechów przed wiekami nie jest dokładnie znany.

Niezbyt wiele wiemy o organizacjach cechowych świata starożytnego. Wiadomo tylko, że w Egipcie, Fenicji i Grecji istniały pewne organizacje społeczno-wytwórcze, będące dźwignią dobrobytu tych krajów. Dokładniejsze nieco wiadomości pochodzą z czasów cesarstwa rzymskiego, właściwy jednak rozkwit cechów datuje się z epoki znacznie późniejszej, a mianowicie z średniowiecza.

Cechy średniowieczne.

Średniowiecze jest okresem, w którym cechy powstają i kształcą się pod względem prawnym, organizacyjnym i fachowym. Wypływa to z ówczesnych warunków, w których miasto (niezależnie nawet od swej państwowej przynależności) staje się ośrodkiem wszechstronnego i bujnego życia (-» Miasta). W miastach tych rozwija się wspaniale rzemiosło, a wślad za tem powstają cechy, mające na celu obronę jego interesów. Cechy osiągają wielkie znaczenie z chwilą, gdy miasta uznają je za przedstawicielstwo stanu rzemieślniczego. Dzięki bogactwom swym wyjednywały sobie cechy różne ulgi i przywileje u książąt panujących i osiągały wielkie wpływy polityczne. Wśród uzyskanych uprawnień bardzo doniosłe znaczenie miał przymus przynależenia do cechu, od czego uzależniano prawo wykonywania zawodu w danem mieście.

Cech, który wyrobił sobie tak wielkie znaczenie, musiał też zewnętrznie zaznaczyć swą siłę i władztwo. Stąd też pochodzą te po dziś dzień podziwiane sztandary, chorągwie i odznaki cechowe. Świetność życia cechowego szła w* parze ze świetnością sztuki rzemieślniczej (-*Cechowa sztuka), czego dowodem są zabytki architektury, złotnictwa, rzeźbiarstwa i t. p.

Cechy są podówczas tą naturalną, spoistą, a płodną komórką, z której rozwija się życie średniowiecznego miasta. Ustrój cechowy zabezpieczał bowiem byt miasta drogą własnych przepisów, zmuszających mieszkańców okolicznych do zbywania wytworów tylko na targu w mieście ; z drugiej zaś strony przepisy te zapewniały rzemieślnikom rynek zbytu dla ich wytworów, co oczywiście przyczyniało się bardzo do wzrostu ich bogactwa i znaczenia. Dla utrzymania równowagi między wytwórczością a zapotrzebowaniem na wytwory rzemieślnicze cech bardzo ściśle określał, ile każdemu rzemieślnikowi wolno było wy--twarzać, i dbał o to, aby wszyscy mieli jednakowe koszty wytwarzania i warunki zbytu. Rzesze rzemieślnicze, którym organizacje cechowe zapewniały szereg cennych uprawnień i przywilejów, usiłowały oczywiście utrzymać umiejętność rzemiosła, a nawet pewne tajemnice sztuki rzemieślniczej, w swoich własnych organizacjach, bacznie dbając jednocześnie o jakość dostarczanego przez rzemieślników towaru. Cechy też uważały za jedno ze swoich najważniejszych zadań kształcenie przyszłych rzemieślników. Ich organizacje zapewniały stopniowy rozwój fachowego przygotowania do zawodu, począwszy od ucznia, poprzez czeladnika do majstra.

Ustrój cechowy nie był zbyt pobłażliwy. Nakładał on na swych adeptów obowiązki bardzo ciężkie. Uczeń kształcić się musiał w zawodzie, zanim został czeladnikiem. Czeladnik po latach praktyki, zakończonej samodzielną pracą, mógł dopiero starać się o tytuł m i-s t r z a. Ażeby uzyskać ten tytuł, musiał on między innemi wykonać t. zw. majstersztyk, t. j. dzieło samodzielne, oryginalne, a nieraz i pełne odczucia sztuki wyższej ponad szare rzemiosło. W czasie t. zw. terminu uczeń mieszkał zazwyczaj i jadał u majstra, poniekąd pod jego patrjarchalną opieką.

Pierwsze cechy.

Do najdawniejszych znanych nam cechów należy cech rybacki w Rawennie, założony w X w. Rzeźnicy w Paryżu mają ustawy cechowe z r. 1282, w Bazylei istnieją cechy od początku XIII w. W tym czasie istnieją już umiejętnie urządzone cechy włókiennicze i garncarskie w miastach włoskich, w południowych Niemczech i we Flandrji. Na cechowej organizacji wyrastają możne i wolne miasta północnej Hanzy, cechy stają się podwaliną potęgi Florencji, której władcy, wywodzący się ze skromnej niegdyś rodziny Medici, tak wielką odegrali rolę w dziejach Europy.

Z biegiem wieków jednak ta kwitnąca organizacja cechowa poczyna chylić się ku upadkowi. Nowe formy gospodarcze (—» Kapitalizrn) podważają spoistość dawnych norm, które przystosowane były do bardziej prymitywnych warunków średniowiecza. Od XVII w. datuje się powolny lecz stały upadek cechów, który w bliższych nam czasach dochodzi do zenitu. Życie narzuca i w tej dziedzinie swe nowe, nieubłagane prawa.

Cechy w Polsce.

Dawniej...

Również i w Polsce organizacja cecho-wo-mieszczańska wywierała przemożny wpływ na życie i rozwój naszych miast. Nazwa i typ organizacji cechowej w Polsce jest pochodzenia niemieckiego (słowo Zeichen — znak).

Pierwsze ślady działalności cechów spotykamy w XIII stuleciu. Początkowo w cechach tych prym wiodą przybysze z obcych krajów, przedewszystkiem Niemcy, którzy w tym czasie tłumnie osiadają po miastach polskich. Miasta polskie dzięki całemu szeregowi przywilejów osadniczych wyodrębniają się zczasem od reszty kraju i zdobywają wielkie wpływy i znaczenie, przeciwstawiając się nieraz nawet władzy królewskiej, czego najlepszym dowodem jest rozgłośny „bunt wójta Alberta“ w Krakowie, który nie chciał uznać władzy króla Władysława Łokietka.

Organizacja cechowa w Polsce opierała się na tych samych zasadach, co w innych krajach. I u nas więc były

M. Hartleb.

cechy przymusowemi organizacjami rzemieślniczemi. Do najdawniejszych cechów należały cechy : kowali, szewców, krawców i bednarzy. Cechy polskie były jednocześnie bractwami religijnemi i występowały przy przeróżnych uroczystościach ze swemi chorągwiami. W miarę podnoszenia się ich znaczenia tworzą nawet cechy oddziały wojskowe, którym przypada obowiązek obrony w razie potrzeby murów miasta.

Szlachta polska, naogół bardzo niechętnie patrząca na wzrost bogactwa i wpływów miast polskich, niechętnie także odnosiła się do cechów. Znajduje to wyraz w najróżniejszych uchwałach sejmowych. Niektórzy królowie pod wpływem podszeptów kół szlacheckich znoszą nawet organizacje cechowe (Władysław Jagiełło znosi je w roku 1420 — przywraca zaś dopiero Zygmunt Stary).

Organizacje cechowe przechodziły w Polsce różne koleje. Od w. XVII zaczynają one powoli upadać. Później ciężkie burze polityczne, przez które przechodzi Polska, podkopują także i ich byt. Reorganizuje cechy dopiero z początkiem XIX w. Stanisław Staszic, starając się jednak przystosować je do nowych wymagań życia. Ustawa cechowa z r. 1816 ustala po raz pierwszy warunki swobody pracy dla rzemieślników nie należących do cechu. W miarę jednak rozwoju wielkiego przemysłu cechy stają się stopniowo zaporą dla dalszego rozwoju życia gospodarczego i muszą ostatecznie ustąpić miejsca innym formom organizacji rzemiosła.

...i dzisiaj.

Odbudowa Polski niepodległej i połączenie w jedno trzech dzielnic zrodziły potrzebę nowego ustawodawstwa rzemieślniczego. Ustawa przemysłowa z 7 czerwca 1927 r. tworzy nowe podstawy prawne dla cechów istniejących na ziemiach polskich. Ustawa wprowadza naczelną zasadę dobrowolności zrzeszania się, znosi więc tern samem wszelki przymus należenia do cechu. Zgodnie z tą naczelną zasadą cechowi nie wolno nakładać na członków żadnych zobowiązań, któreby ograniczały wolność wykonywania jakiegokolwiek rzemiosła. Na podstawie tej nowej ustawy do zakresu działalności cechów należy organizowanie kursów i szkół dla rzemieślników, tworzenie funduszów zapomogowych dla swych członków, czeladników i uczniów. Rzemieślnicy, którzy chcą trzymać uczniów, mają obowiązek uprzedniego przedłożenia właściwej władzy dowodu, że są upoważnieni do używania tytułu „mistrza“, osiągniętego na podstawie egzaminu majsterskiego, złożonego w cechu. Ustawa zachowuje więc egzaminy czeladnicze i majsterskie, pozbawia jednak cechy prawa wyzwalania na majstrów i czeladników, przenosząc te uprawnienia na izby rzemieślnicze (—> Rzemiosła), które są przedstawicielami zawodowych interesów rzemiosł. Ustępstwem dla starej tradycji cechów jest pozostawienie podstawowej formy nauki rzemiosła w warsztacie rzemieślniczym — obok możności pobierania tej nauki także w wielkich zakładach przemysłowych i szkołach zawodowych.

Tak więc zgodnie z wymaganiami życia dzisiejszego cały szereg czynności cechów przeszedł do władz publicznych, uprawnienia zaś cechów ulegają stałemu ograniczeniu. Zadanie obrony interesów rzemiosła wzięły też na siebie inne organizacje, bardziej dostosowane do dzisiejszego systemu produkcji kapitalistycznej i rozwoju techniki. Cechy są też dzisiaj raczej stowarzyszeniami o charakterze reprezentacyjnym i kulturalnym, niewiele już mającemi wspólnego z dawnemi potężnemi organizacjami.

Wiadomości o cechach rozsiane są obficie w rozmaitych wydawnictwach historycznych; cenne szczegóły kryją się nadto w archiwach. Przejrzeć warto pracę Fr. G ą-siorows kiego : Cechy krakowskie, ich dzieje, ordynacje i t. d., Kraków 1860; liczne informacje znajdziemy w opracowaniach W. Kołaczkowskiego: Wiadomości tyczące się przemysłu i sztuki w dawnej Polsce, Warszawa 1888, oraz Wiadomość o fabrykach i rękodziełach w dawnej Polsce, Warszawa 1881. O cechach krakowskich pisali nader ciekawie i wyczerpująco: Kl. B ą k ow s k i, J. P t a-śnik i St. Tomkowicz, o lwowskich : Wł. Łoziński : Lwów starożytny ( Lwów 1889) oraz znakomite dzieło: Mieszczaństwo i patrycjat lwowski, Lwów 1894. Z prac najnowszych J. Leitgeber: Z dziejów handlu i kupiectwa poznańskiego za dawnej Rzeczypospolitej, Poznań 1929.

CELOWOŚĆ. Kiedy pies goni za zającem, a zając umyka przed psem, słuszną wydaje się rzeczą zapytać, poco, w jakim celu pies goni i w jakim celu zając ucieka. Kiedy woda toczy się w korycie rzecznem ku morzu, pytanie : poco, czyli w jakim celu woda swój ruch odbywa, wydaje się nie na miejscu. Jest się też naogół skłonnym do tego, aby zachowanie się zwierząt i ludzi traktować jako zachowanie się o pewnym wytkniętym celu, procesy zaś odbywające się w przyrodzie nie-uduchowionęj jako niecelowe, chyba że te procesy w przyrodzie nieuducho-wionej rozpatruje się jako środki, przy których pomocy jakaś istota zdolna myśleć i chcieć realizuje jakieś swoje zamysły. Czy jednak ograniczając celowość do przyrody uduchowionej, nie za ciasno zakreśliliśmy jej granice?

Bo jak jest ze światem roślin? Czy zjawisk w świecie roślin nie można rozpatrywać z punktu widzenia celu? Czy nie można pytać, w jakim celu roślina stroi się w barwne kwiaty, poco umieszcza w tych kwiatach miód, poco zwraca swe liście ku światłu i t. p. Można wszakże na te pytania rozsądnie odpowiedzieć : roślina przystraja się w kwiaty i umieszcza w nich miód poto, aby przywabiać owady, które je mają zapylić, roślina zwraca swe liście ku światłu poto, aby tern łatwiej mogła przyswajać sobie bezwodnik węglowy z powietrza.

Nietrudno jednakże zauważyć, że w innem znaczeniu mówi się o celowości, nazywając celo wem postępowanie człowieka lub zwierzęcia, a w innem znaczeniu nazywa się celo wem zachowanie się rośliny. Postępowanie człowieka nazywamy celowein, gdy jest zamierzone w pewnym celu, zachowania się zaś rośliny, zwracającej swe liście ku światłu, nie można przecież uważać za zamierzone w pewnym celu. Zajmijmy się temi dwoma znaczeniami celowego zachowania się, z któremi spotkaliśmy się wyżej.

Celowość antropomorficzna.

Wyobraźmy sobie, że nasz znajomy Stach biedzi się nad aparatem radjo-wym, który z niewiadomych przyczyn przestał funkcjonować. Ogląda skrupulatnie wszystkie połączenia, bada lampy i t. d. Wtem znajduje błąd: oto okazuje się, że jeden z drucików jest przerwany. Teraz Stach wie, co robić, wie, że jeśli przerwany drucik połączy, to aparat zacznie funkcjonować. Owo odkrycie wprawia natychmiast w ruch ręce Stacha, które zgrabnie poczynają łączyć przerwany drucik. W jakim celu Stach łączy przerwany drucik? Rzecz jasna, że w tym celu, aby aparat zaczął funkcjonować. Ale po czem to poznajemy, że w tym właśnie, a nie w innym celu Stach wykonał swą czynność? Poznajemy to po tern. że ręce Stacha poczęły wykonywać swą czynność pod wpływem tego, że Stach stwierdził, iż wykonanie tej czynności wystarczy do dobrego funkcjonowania odbiornika radjowego.

Spróbujmy ująć ogólnie to, co napotkaliśmy w tym przykładzie. Zdaje się, że możemy powiedzieć, iż ktoś wykonywa pewną czynność w pewnym celu — oznaczmy ten cel literą C — jeżeli czynność ta została wywołana jego przekonaniem o tem, że czynność ta sprowadzi za sobą powstanie C lub przynajmniej przyczyni się do tego. Istotnie: mówimy, żc Walenty kopie rów w tym celu, aby odwodnić swe pole, rozumiejąc przez to, że Walentego skłania do tej czynności jego przekonanie, że wykopanie rowu sprowadzi odwodnienie pola lub przynajmniej przyczyni się do odwodnienia; powiemy, że lekarz zapisuje lekarstwo w celu usunięcia gorączki u chorego, rozumiejąc przez to, że lekarza do owej czynności skłania jego mniemanie, że wykonanie tej czynności przyczyni się do usunięcia gorączki u chorego.

Aby proces jakiś nazwać w wyżej omawianym sensie procesem celowym, trzeba, aby ten proces był czynnością lub wytworem jakiejś istoty myślącej i aby czynność ta była w owej istocie wywołana przez jej przekonanie, iż ta czynność sprowadzi powstanie, lub przynajmniej przyczyni się do powstania pewnego stanu C, który nazwiemy wtedy celem tego procesu. Dla odróżnienia od innych znaczeń wyrazu „cel“ i „celowość“ nazywać będziemy taki cel i taką celowość celem lub celowością antropomorf iczną ( avÛQCûJtoç, czytaj : antropos — człowiek ; juoQcpp, czytaj: morfę = kształt). „Antropomor-ficzny“ znaczy więc: „o kształcie człowieczym“ lub „nakształt człowieka“ i t. p.

Celowość utylistyczna.

Nazywając niektóre przejawy życia rośliny celowemi, mamy na myśli coś innego, niż celowość antropomorficzną.

Gdy mówię, że wytwarzanie nektaru w kielichach roślin jest przejawem celowym, to idzie mi tylko o to, że proces ten jest dla rośliny pożyteczny. „Celowy“ znaczy więc w takim związku, jak powyższy, tyle, co „pożyteczny“. Mając taką celowość na oku, nazywać ją będziemy celowością utylistyczną (od słowa łacińskiego utilis — pożyteczny).

Wiele zachowań się celowych w sensie utylistycznym może być niecelowe-mi w sensie antropomorficznym i na-odwrót. Tak np. zachowania się instynktowne, podobnie jak i zachowania się odruchowe, bywają celowemi w sensie utylistycznym, choć nie są wcale celowemi w sensie antropomorficznym. Np. instynktowne zamykanie oka, jako odruch wywołany zbytniem zbliżaniem się jakiegoś przedmiotu, jest celowe w sensie utylistycznym, ale nie jest celowe w sensie antropomorficznym. Podobnie odruchowe wydzielanie się soków żołądkowych jest pożyteczne, choć nie jest bynajmniej celowe w sensie antropomorficznym.

Nazywając pewne zachowanie się czegoś lub pewne urządzenie celowem w sensie utylistycznym, wyrażamy się niedokładnie, skoro bowiem „celowy“ znaczy tu tyle, co „pożyteczny“, to potrzebny jest dodatek określający, dla kogo dane urządzenie czy zachowanie się ma być pożyteczne, czyli celowe. Często pewne zachowanie się czy urządzenie jest celowe, czyli pożyteczne, dla tego, kto się tak właśnie zachowuje, lub kto jest tak urządzony. Np. zwracanie swych liści ku światłu jest pożyteczne dla tej rośliny, która się tak zachowuje, przejawy instynktu samozachowawczego są celowe z punktu widzenia zwierzęcia, które w ten instynkt jest wyposażone. Posiadanie natomiast barwnych kwiatów, zwabiających owady, nie jest już pożyteczne dla danej, rośliny, ale <jest pożyteczne dla gatunku, do którego dana roślina należy, podobnie jak instynkt płciowy nie jest u wielu zwierząt (które, jak np. większość owadów, giną wkrótce po wydaniu na świat potomstwa) pożyteczny dla danego indywiduum zwierzęcego, lecz jest pożyteczny, czyli celowy, z punktu widzenia całego gatunku, który się dzięki temu instynktowi zachowuje.

O pożytku mówimy tylko w odniesieniu do jakiejś istoty żyjącej lub jakiegoś gatunku czy grupy społecznej istot żyjących. Mimo to nazywamy ce-lowemi w sensie utylistycznym nietyl-ko zachowania się i urządzenia istot żyjących i ich grup, lecz również urządzenia przedmiotów martwych, mianowicie wtedy, gdy takie ich urządzenie jest pożyteczne dla pewnych istot żyjących. Tak np. wyjątkowy sposób, w jaki woda zmienia pod wpływem temperatury swoją gęstość, uchodzi za celowe urządzenie, gdyż jest wyjątkowo pożyteczne dla wszystkich istot żyjących w wodzie. Woda mianowicie, zupełnie odmiennie od innych cieczy, posiada największą gęstość przy temperaturze + 4° C., dzięki czemu woda w jeziorach i rzekach, o ile zamarza, zamarza tylko na powierzchni.

Wszelkie urządzenia pożyteczne dla istot żyjących, zwłaszcza gdy znajdujemy je w jakiemś odbieganiu od szablonu, w jakichś wyjątkowych stosunkach, robią wrażenie dzieł czyjejś o-pieki nad temi istotami, czyli robią wrażenie, jakgdyby były celowe w sensie antropomorficznym. Spotykając się z takiemi wyjątkami w urządzeniu stosunków, które okazują się szczególnie pożytecznemi, czy to dla pewnych istot 2yj$cych, czy też dla życia wogóle, domyślamy się jakiegoś Opiekuna, podobnego do człowieka, lecz o wiele potężniejszego, który w tym celu te wyjątkowe urządzenia w świecie zrealizował, aby przez to przysporzyć pożytku owym istotom żyjącym.

Pogląd na świat jako na dzieło Istoty chcącej i myślącej, podobnie jak człowiek pragnącej w tym świecie realizować jakieś swe plany i zamysły, nazywa się teleologicznym poglądem na świat, a w szczególności antropomorficznym teleologizmem (od greckiego wyrazu réXoç, czytaj: telos = cel).

Celowość finalistyczna.

U niektórych myślicieli spotykamy się jednak z inną jeszcze odmianą te-leologicznego poglądu na świat, różną od antropomorficznego teleologizmu, która łączy się z trzeciem pojęciem celowmści, odmiennem od antropomorficznego i od utylistycznego, a którem się teraz zajmiemy. Dochodzi się do tego trzeciego zrzędu pojęcia celowości, gdy się obserwuje niektóre procesy zachodzące w żywej przyrodzie.

Ciekawe doświadczenia wykonano np. nad odrastaniem utraconych członków u gadów. U jaszczurki, której obetnie się ogon lub nogę, wytwarzają się w miejscu rany t. zw. pąki regeneracyjne, z których następnie rozwija się nowy członek, zastępujący ogon lub nogę utraconą. Jeśli się tej jaszczurce obetnie ogon i nogę, a następnie powstałe pąki regeneracyjne się przemieni, a więc pąki regeneracyjne, z których ma się rozwinąć noga, przeniesie na miejsce, w którem się znajdowały pąki regeneracyjne ogona, a te na miejsce pąków regeneracyjnych nogi, to nie powstanie w rezultacie potwór z nogą na miejscu ogona, a ogonem na miejscu nogi, ale powstanie twór normalny. Pąki regeneracyjne ogonowe przeniesione na miejsce nogi nie wytwarzają ogona, lecz nogę, pąki regeneracyjne nogi, znalazłszy się tam, gdzie powinien być ogon, pracują tak, jak pąki ogonowe!

Arystoteles.

W dziejach myśli ludzkiej najwybitniejszym finalistycznym poglądem na świat był system filozoficzny Arystotelesa. Ostateeznem stadjum, do którego wszechświat w swym rozwoju zdąża, jest wedle Arystotelesa Bóg.

Przyjrzyjmy się bliżej temu doświadczeniu. Zakłócony w niem zostaje normalny tok procesów organicznych. Zmian dokonywamy we wczesnych sta-djach procesu regeneracji (—> Regeneracja). Organizm jednak mimo to funkcjonuje w taki sposób, że efekt końcowy procesów zostaje taki sam, jak w warunkach normalnych. Podobnie jak okręt sterowany ręką wytrawnego żeglarza nie zbacza z wytkniętego kursu mimo zmiennych wiatrów, które zdają się mieć w sobie moc wytrącenia go z obranego kierunku, tak i organizm mimo zmieniających się warunków, wpływających na jego rozwój, zdąża zawsze do tego samego stadjum końcowego. Procesy organiczne odbywające się w taki właśnie sposób, a więc różnie, zależnie od różnicy okoliczności zewnętrznych, ale zawsze tak, że ostateczny rezultat, końcowe stadjum, pozostaje takie samo, nazywamy f i n a-listycznemi lub celowemi w sensie finalistycznym (finis znaczy po łacinie „koniec“ lub „cel“).

Czy fizyka i chemja mogą wyjaśnić procesy życiowe?

Jest pewien kierunek naukowy, zwany mechanizmem, który twierdzi, że dla wyjaśnienia procesów życiowych wystarczają zupełnie prawa fizyki i chemji. Wszelkie procesy organiczne są, zdaniem mechanizmu, procesami tej samej natury, co procesy w przyrodzie martwej, tylko są niezwykle skomplikowane. Przeciwnicy tego poglądu wskazują na to, iż istnieją takie procesy organiczne, których prawami fizyki i chemji objaśnić nie potrafimy, do takich zaś należą procesy finalistyczne. Prawa fizyki i chemji tern się mianowicie charakteryzują, że gdy mamy w oparciu o te prawa odpowiedzieć, dlaczego jest tak a tak lub dlaczego to a to się dzieje, to odpowiadamy, wskazując jakieś zjawisko wcześniejsze od tego, które zamierzamy wyjaśnić, będące jego przyczyną lub składnikiem przyczyny. Tymczasem zjawisk finalisty cz-nych, takich jak regeneracja u jaszczurki, nie potrafimy wyjaśnić przez wskazanie ich przyczyn, lecz na pytanie, dlaczego zjawiska te tak właśnie przebiegają, będziemy musieli odpowiedzieć : dlatego, ponieważ taki przebieg tych zjawisk doprowadza do takiego a takiego stanu końcowego, mianowicie do powstania normalnego okazu danego gatunku. Odpowiedź taka nie będzie już więc polegała na wskazaniu stadjum wcześniejszego, przez które wedle praw przyrody to zjawisko z koniecznością zostaje wywołane, lecz na wskazaniu stadjum późniejszego. Wyjaśniając w ten sposób dane zjawisko, nie opieramy się już na żadnem prawie fizyko-chemicznem, gdyż wedle tych praw — .jak się powiedziało — tylko przeszłość wyznacza, jaką będzie przyszłość, lecz na prawie innem, prawie specyficznie bio-logicznem, które tern się odznacza, że wedle niego przyszłość wyznacza, jaką ma być przeszłość.

Finalistyczny pogląd na świat głosi, że przebiegu zjawisk w wszechświecie niepodobna bez reszty sprowadzić do praw przyczynowych, wedle których z przeszłości można wnioskować o przyszłości, lecz że pozostanie zawsze jakaś reszta zjawisk, której inaczej jak przez prawa finalne i przez odwołanie się do stadjum końcowego wyjaśnić nie można.

woju.

III i IV, Warszawa 1932, str. 233).

Bóg jest tym czynnikiem, który o rozwoju zjawisk w świecie decyduje. Wpływ jednak Boga na świat nie jest wpływem, jaki wywiera przyczyna na skutek, lecz jest wpływem, jaki ma cel (w znaczeniu finalistycznem) na środki. Bóg pobudza świat, by się rozwijał — mówi Arystoteles — lecz pobudza go jako umiłowanie, jako cel, jako ostateczne uwieńczenie jego roz-

K. Ajdukiewicz.

Zagadnienie „celowości“ należy do trudniejszych zagadnień filozoficznych. Popularnych opracowań tego tematu brak. Wszystkie podane poniżej prace są właściwie pracami na poziomie wyższym. Lekturę ich zalecić można jedynie osobom już trochę obeznanym z zagadnieniami filozoficznemi. Wł. Biegański: Neo-Teleologja (Spra-wozd. z Pos. Tow. Nauk. Warsz. r. 1910.

R. III, zesz. 4, str. 64). Wł. Biegański: Metodyka teleologji (Sprawozd. z Pos. Tow. Nauk. Warsz. r. 1910. R. III, zesz. 9, str. 201). B. Rutkiewicz: Współczesny antymechanizm biologiczny i podstawy finalizmu (Lublin 1929. Skł. gł. Gebethner i Wolff). D. Sztejnberg: Zagadnienie indeterminizmu na terenie biologji (Przegląd Filozof. R. 35, zesz. III i IV, Warszawa 1932, str. 245). E. Geblewicz: Analiza pojęcia celu (Przegląd Filozof. R. 35, zesz.

CELTOWIE. (Tabl. 111). Jesteśmy dziś świadkami dziwnego zjawiska. Oto po ukończeniu wielkiej wojny plemiona, które zdawały się już dawno wymarłe lub skazane na rychłe wymarcie, które na przestrzeni całych dziejów ludzkości nie wytworzyły nigdy większych państw lub skupień narodowych, odradzają się obecnie niby feniks z popiołów.

Po tysiącu blisko lat utraty samodzielności jedna z trzech części składowych Wielkiej Brytanji, szmaragdowa wyspa irlandzka, po stu latach wytężonej pracy jest na drodze do uzyskania zupełnej niezawisłości, otrzymawszy już pełną autonomję kulturalno-polityczną.

Wślad za Irlandją wstępuje dziś nieśmiało francuska prowincja Breta-nja, skolonizowana w VI w. po Chr. przez uchodźców z wysp brytyjskich, skąd też wzięła swoją nazwę.

Kim są Irlandczycy z pochodzenia? Kim są Bretończycy?

Celtycka grupa językowa.

Jedni i drudzy mówią zupełnie od-miennemi narzeczami niż otaczające ich ludy. Narzecza, któremi mówią Irlandczycy i — o ile się jeszcze swo^em narzeczem posługują — Bretończycy, nie należą ani do grupy języków germańskich, jak angielski, ani do grupy języków romańskich, jak francuski. Narzecza te zaliczają się do celtyckiej grupy języków indo-europej-skich. Do grupy tej należą narzecza staroceltyckie (gaëlskie, szkockie, irlandzkie, bretońskie). Narzeczami temi mówiły niegdyś bitne plemiona celtyckie, których potomkami są dzisiejsi Bretończycy i Irlandczycy.

Pierwsza epoka historji Celtów.

W najdawniejszej epoce, obejmującej okres wieku żelaza i bronzu, siedzieli już Celtowie w zachodniej i południowej Germanji (w Wirtembergji, Bawarji, Turyngji, Tyrolu, Austrji Górnej i Dolnej, Szwajcarji). W ich posiadłościach płynęły rzeki Ren, Men, Dunaj, które to nazwy pochodzą wszystkie z języka celtyckiego.

Z nad wybrzeży morza Północnego wyprawiły się niektóre plemiona celtyckie (Piktowie, Szkoci, Brytanowie) pod koniec II tysiącolecia przed Chr. do niedalekiej wyspy na oceanie, którą też niebawem podbiły. Wyspa ta od nazwy owych Brytanów otrzymała nazwę Brytanji.

Szczepy celtyckie odznaczały się wogóle niezwykłą bitnością i ruchliwością. Ze swoich siedzib pierwotnych podejmują one kolejne wyprawy do Galji, Hiszpanji, północnej Italji i na półwysep Bałkański. Cały szereg nazw gór, rzek i miast w najróżniejszych punktach Europy świadczy o dłuższym lub krótszym pobycie Celtów na tych obszarach. Nazwy Alp, Moguncji, Wiednia, Medjolanu, Bolo-nji, Boulogne pochodzą z języka celtyckiego. U nas nazwa Wisły i wyrazy Włoch, Wołoch są też być może pochodzenia celtyckiego.

Okres największych triumfów.

W V w. przed Chr. rozpoczyna się wspaniały okres cywilizacyjnej działalności Celtów. Wytwarzają oni wówczas bardzo oryginalną kulturę, która świadczy o ich bezpośredniem zetknięciu się nietylko z kulturą grecko-rzymską, ale i ze starożytneini kulturami Azji Przedniej. Świadczą o tem bardzo wymownie ich wyroby z tego okresu (miecze, tarcze, wazy), noszące jednak przytem niemniej wyraźne piętno oryginalności. Okres ten jest zarazem okresem ich największych podbojów. Podbijają oni wówczas część półwyspu Iberyjskiego oraz dzisiejszą Francję południowo-środkową, kraj przez nich nazwany G a 1 j ą. Szczepy celtyckie zamieszkujące Galję występują odtąd na widowni dziejowej pod nazwą G a 1-1 ó w. Gallowie w IV w. przed Chr. zwyciężają Rzymian, w III w. zajmują Termopile i łupią świątynię Apollina w Delfach. Niebawem bitne kohorty Gallów zdobywają znaczne przestrzenie w Małej Azji, gdzie zakładają własne państwo pod nazwą Galacji.

Dlaczego zwyciężył Rzym, a nie Celtowie?

Na szali dziejowej ważyły się wówczas losy przyszłego imperjum rzymskiego i świata celtyckiego. Zamiast imperjum rzymskiego mogło powstać imperjum celtyckie, gdyby Celtowie posiadali byli zmysł państwowości, jakim odznaczali się w starożytności Rzymianie, a w wiekach średnich Germanie. Tego zmysłu państwowości, tego poczucia konieczności skupienia się wokoło wybitnej jednostki (wodza, władcy), podporządkowania osobistych ambicyj ze strony możnych jednostek czy całych stronnictw dobru państwa nie było u Celtów. Wiecznie ze sobą rywalizujące jednostki i stronnictwa zbyt często uciekały się do pomocy postronnych ludów (Germanów, Rzymian), jak to z przedziwną plastyką i intuicją opisuje Cezar w swoich pamiętnikach o wojnie gallickiej. Dlatego ze wszystkich tych zdobyczy celtyckich nie ostało się nic. Germanie wyparli Celtów z ich pierwotnej siedziby, a sama Galja uległa zczasem orężowi rzymskiemu i zupełnie się zroma-nizowała, t. j. porzuciła swój język ojczysty i przyjęła łacinę.

Co Germanowie zawdzięczają Celtom?

Ten upadek polityczny Celtów nie oznacza jednak jeszcze końca promieniowania ich kultury. Wypierani z jednej strony przez Rzymian, z drugiej przez Germanów, stali się Celtowie pomostem między kulturą klasyczną (rzymsko-grecką) a światem germańskim. Ich wpływ na kulturę plemion germańskich sięgał bardzo głęboko. Świadczy o tern dobitnie fakt, iż niemieckie słowa Reich (państwo), Amt (urząd), Pflug (pług), od którego pochodzi i nasz „pług“, a więc nazlwy urządzeń społecznych i najważniejszych narzędzi rolniczych, są pochodzenia celtyckiego.

Galja.

O ustroju Galji mamy dokładne wiadomości w wiekopomnem dziele Cezara „O wojnie galickiej“. Za jego czasów była Gal ja krajem gęsto zaludnionym, obfitującym w zboże i różny dobytek. Miała też Gal ja liczne i silnie obwarowane miasta. Cały kraj był podzielony na „ziemie"', zajęte przez osobne plemiona, które tworzyły odrębne całości etnograficzne, a często nawet polityczne. Najwyższa władza w tych „ziemiach“ należała w czasie pokoju do zgromadzenia, które uchwalało, jak „ziemia“ ma postąpić w danej sprawie. Do wykonania takiej uchwały wybierano dowódców, ale tylko na krótki czas, np. na jeden rok. Wyjątkowo tylko taki zwierzchnik otrzymywał tytuł króla, jak go np. otrzymał Vercingétorix, największy bohater narodowy Gallów, obrany naczelnym wodzem w walce z Cezarem. Zgromadzenie składało się z druidów i z rycerstwa. Cała ludność poza temi dwoma stanami była uważana za plebs i żadnego udziału w rządach nie brała.

Najwyższe stanowisko w społeczeństwie celtyckiein mieli druidzi. Byli oni wolni od służby wojskowej, od wszelkich podatków i powinności. Byli to kapłani, których obowiązkiem było składanie ofiar publicznych i prywatnych, wykładanie dogmatów i t. d. Oni też sprawowali sądy, wymierzali kary i nagrody. Celtowie wierzyli w licznych nieśmiertelnych bogów i w wędrówkę duszy po śmierci.

Wielką rolę w społeczeństwie cel-tyckiem odgrywali także bardowie, t. j. poeci liryczni, którzy śpiewali pochwały czynów wielkich wodzów, przygrywając na instrumentach, podobnych do liry. Zamiłowanie do poezji było u Celtów wogóle bardzo duże. Po zromanizowaniu Galji powstały tam bardzo szybko liczne szkoły rzymskie, które rozpowszechniały naukę i zamiłowanie do łacińskiej poezji. Zromanizowani Gallowie oddali się tej poezji z całym zapałem. Najwybitniejsi pisarze i poeci rzymscy z II i III w. po Chr. pochodzą właśnie z Galji. Tą drogą szerzą się wpływy celtyckie. Kultury celtycka i rzymska przenikają się wzajemnie, oddziaływają na siebie. Słowa celtyckie odnaleźć można i w dzisiejszym języku francuskim, który rozwinął się na gruncie Galji z łaciny ludowej i przymieszki narzeczy celtyckich i germańskich.

Celtowie w walce z Anglosasami.

Wspominaliśmy już o tein, że część plemion celtyckich pod koniec II ty-siącolecia przed Chr. podbiła wyspy brytyjskie i tam się osiedliła. Wyspy te przez krótki okres czasu dostają się pod władzę Rzymu, w V zaś wieku po Chr. nastaje nowy, a niezmiernie ciężki okres ich dziejów. Na wyspy brytyjskie napadają mianowicie Anglo-sasi, germańskie plemię, zamieszkujące półwysep Jutlandzki. Ludność wysp brytyjskich ucieka masowo przed okrutnym najeźdźcą i ucieka właśnie do Armoryki gallickiej (dzisiejszej Bretanji i Normandji), zamieszkanej w tym czasie przez całkowicie już zro-manizowanych Gallów. Tych emigrantów przybywa do Armoryki takie mnóstwo, że kraje te stają się na nowo celtyckiemi. Armoryka przechodzi na przestrzeni wieków różne koleje losów. Bretanja, część tej Armoryki, jest jedynym dziś zakątkiem Francji, w którym żyje jeszcze narzecze bretońsko-celtyckie. Patrjoci bretońsko-celtyccy domagają się też dla siebie specjalnych praw, za wszelką cenę usiłując utrzymać przy życiu napół już umarłe to narzecze.

Irland ja,

ośrodek cywilizacyjny średniowiecza.

Z Brytanji ludność celtycka, panująca do owego czasu w całym kraju, w ciężkich walkach ustępuje krok za krokiem i chroni się w niedostępne góry szkockie oraz do Walji i Korn-walji. Jedna tylko I r 1 a n dj a oparła się najeźdźcom anglosaskim. I oto zaczyna się w pierwszych wiekach średniowiecza jej wielka misja cywilizacyjna. Kultura celtycka zaczyna w tym okresie promieniować z Irlandji niezmiernie silnie na kontynent europejski.

Irlandja jest bowiem w średniowieczu niezmiernie ważnem ogniskiem cy-wilizacyjnem. Zdała od straszliwego chaosu, jaki na kontynencie Europy zapanował w związku z wędrówką ludów (-» Wędrówka ludów), zdołała Irlandja ocalić cenną spuściznę klasyczną w bibljotekach swoich klasztorów i szkół. Mnisi irlandzcy od VII w. puszczają się na kontynent europejski, zakładając w różnych punktach Europy szkoły i klasztory, opactwa i stacje misyjne. Pod koniec VII w. cały szereg irlandzkich misyj klasztornych niby pierścień otacza Francję i kraje germańskie od Mozy i Renu poprzez Rodan do Alp tyrolskich. Karol Wielki, chcąc rozszerzyć oświatę w swoich krajach (—> Karol Wielki), powołuje irlandzkich uczonych i stawia ich na czele nowozałożonych szkół, które bujriie zakwitają, wydając szereg poetów i pisarzy łacińskich. To też na epokę Karola Wielkiego i jego następców (wiek IX) przypada pierwsze odrodzenie kultury klasycznej. Źródła tego odrodzenia biją w celtyckiej Irlandji. Wpływ kultury i literatury irlandzkiej sięga w tym czasie aż do krajów skandynawskich i do Islandji. W pogańskich sagach islandzkich uczeni współcześni odkryli wyraźne wpływy chrześcijańskie, pochodzące z chrześcijańskiej literatury irlandzkiej. Również i w świeckiej poezji skaldów (poetów) germańskich, występujących między VIII a XIII w., udało się ustalić wpływy literatury irlandzkiej.

Podania bretońskie.

Najwybitniejszy wpływ umysłowości celtyckiej na kulturę Europy zaznacza się w w. XII, kiedy to podania bretońskie o celtyckim bohaterze narodowym, walczącym bez odpoczynku przeciwko Anglosasom, o Artusie i dwunastu jego rycerzach Okrągłego Stołu, opiewane w bretońskiej książce „Ma-binogjon“, wdziewają szatę francuską. Najwybitniejszy poeta owej epoki, Chrétien de Troyes, w latach 1160 do 1173 rymuje szereg powieści o celtyckich bohaterach, któremi są Rycerz z lwem, Y vain, Gauvain, Lancelot, Parseval (bohater legendy o Gralu), tworząc epikę dworską. Jej bohaterowie stają się wzorami dobrych manier i obyczajności dworskiej dla średniowiecznego rycerstwa. Największą zaś sławą cieszy się para zakochanych i wiernych sobie do śmierci : Tristan i Izolda.

Te poetyckie powieści zapłodniły fantazję wielu poetów francuskich, niemieckich, skandynawskich, a jako przeróbki prozaiczne weszły w skład książek liniowych i przetrwały do końca XVII w., ciesząc się wielką popularnością. W krąg literatur europejskich wprowadził te postacie na nowo w wieku XIX słynny kompozytor niemiecki Ryszard Wagner, którego opery muzyczne „Tristan und Isolde“ oraz „Parsifal“ należą do arcydzieł operowych.

Dorobek celtycki w kulturze europejskiej.

Tak oto przedstawia się udział Celtów w rozwoju kultury europejskiej dawnych i dzisiejszych czasów. Jeżeli ich twory polityczne nie ostały się z powodu braku zmysłu państwowości i dyscypliny, to mimo to duch celtycki wybił swoje piętno zarówno na kulturze francuskiej, jak na germańskiej i angielskiej. W dziejach kultury euro-

Portland

cementem

pejskiej odegrali Celtowie zaszczytną i wybitną rolę.

To też nie należy się dziwić garstce patrjotów celtycko-bretońskich, że idąc za przykładem Irlandczyków, stara się wskrzesić na wymarciu będące narzecze celtyckie w Bretanji i zamienić je w język literacki. Czy jej się to uda, jak się udało garstce patrjotów czeskich powołać napowrót do życia naród czeski, a nawet wskrzesić państwo czeskie po kilkusetletnim śnie? — Najbliższa przyszłość to pokaże.

Na tych dwóch tedy problemach : na dążności Irlandczyków do suwerennego państwa i Bretończyków do autonom j i kulturalno-politycznej (w Szkocji i Walji objawiają się słabe echa odrębności celtyckiej) polega aktualność i żywotność zagadnienia celtyckiego renesansu współczesnego.

J. Reinhold.

CEMENT. Starożytni Rzymianie wznosili swoje monumentalne budowle, mosty i wodociągi, spajając bloki kamienne zapomocą zaprawy, zwanej już wówczas cementem.

Ogólna charakterystyka cementu.

Dziś nazwą cementu obejmujemy takie materjały, które zaprawione wodą twardnieją, bez względu na to, czy znajdują się na powietrzu, czy też dostęp powietrza będzie do nich zamknięty. Ta ostatnia właściwość jest dla cementu charakterystyczna i odróżnia go od innych podobnych mate-rjałów, które, posiadając również zdolność twardnienia w połączeniu z wodą (naprzykład wapno), potrzebują jednakże do procesu twardnienia nieodzownie także i powietrza, względnie — wyrażając się ściślej — dwutlenku węgla, znajdującego się w powietrzu. Ta ważna zdolność niezależnego twardnienia pozwala na zastosowywa-nie cementów nawet tam, gdzie dopływ powietrza jest niemożliwy lub utrudniony, jak np. w wodzie lub pod wodą, a to tern bardziej, że zaprawy cementowe po stwardnieniu naogółjuż nie są rozpuszczalne w wodzie. Z tego względu cementy zaliczamy do grupy inaterjałów hydraulicznych, to jest wodotrwałych.

Rodzaje cementu.

Cementy otrzymujemy albo bezpośrednio z występujących w przyrodzie odpowiednich margli wapiennych, zawierających w ódpowiednim stosunku wapno, krzemionkę, glinkę i tlenki żelaza, albo też z odpowiedniej, umyślnie w tym celu utworzonej mieszaniny, która w rezultacie zawierać będzie także powyższe składniki mineralne.

W pierwszym wypadku będą to cementy naturalne, w drugim zaś otrzymamy cement sztuczny, zwany dziś powszechnie od angielskiej miejscowości portlandzkim. Cement ten zaczęto wytwarzać w Anglji w r. 1824. Ta druga metoda otrzymywania cementu jest tern korzystniejsza, że daje możność obrania takiego wzajemnego stosunku poszczególnych składników i tak dokładnego ich zmieszania, jak to zgodnie z przeprowadzonemi w tym celu badaniami i potrzebami techniki budowlanej uważamy za najwłaściwsze. Dlatego dziś w budownictwie największe znaczenie mają cementy sztuczne, a budowńictwo betonowe i żelbetowe (-* Beton) rozwój swój zawdzięcza właśnie cementowi portlandzkiemu.

W ostatnich czasach zaczęto wytwarzać t. zw. cement glinowy, zawierający więcej glinki niż cement portlandzki. Cement ten zaczęli pierwsi stosować Francuzi podczas wielkiej wojny. Beton wykonany z tego cementu tward-

nieje znacznie prędzej niż beton z ce- mian to węgiel, to uformowaną w cementu portlandzkiego. Pozwoliło to głę surową mieszaninę, udoskonalano Francuzom budować bardzo szybko fun- w ten sposób, że albo napełnianie

damenty betonowe dla ciężkiej artylerji. W Polsce w r. 1931 wykonano z tego cementu niektóre z kesonów nowego mostu drogowego j)rzez Wisłę w Puławach. Do roku 1931 Polska importowała ten gatunek cementu z zagranicy, w roku 1931 rozpoczęto fabrykację cementu o analogicznych właściwościach w jednej z krajowych cementowni.

i opróżnianie pieca odbywa się automatycznie i bez przerwy, albo też te piece pionowe zastąpiono prawie poziomo ustawionemi piecami obrotowemi. Piece te, zapewniając ciągłość produkcji i jednolitość wypalania, posiadają też znaczne wydajności, zależnie od swej długości (czasami ponad 100 m) i średnicy (niekiedy ponad 3 m).

Wytwarzanie cementu portlandzkiego.

W ogólnych zarysach wytwarzanie cementu portlandzkiego przedstawia się następująco. Potrzebne do fabrykacji surowce wydobywamy ręcznie lub mechanicznie w kopalni marglu wapiennego, w kamieniołomach wapienia lub w kopalniach gliny. Następnie surowce te kruszy się i miele w łamaczach lub tłuczkach oraz w odpowiednio dużych młynach. Z dodatkiem wody lub bez niej tworzy się z tych surowców mieszaninę, o której była wyżej mowa, w stosunku określonym przez odpowiednie badania laboratoryjne. Mieszaninę tę doprowadzamy następnie do pieców, aby w wyniku wypalenia otrzymać spieczone twarde grudy t. zw. klinkieru, z którego po dokład-nem zmieleniu w przystosowanych do tego celu młynach, podobnych zresztą do młynów służących do przemiału surowca, otrzymamy już właściwy cement.

W miarę rozwoju techniki i coraz szerszego zużycia cementu portlandzkiego także i urządzenia fabrykacyjne coraz bardziej udoskonalały się i rozwijały. Ręczne wydobywanie surowców zastąpiono już prawie zupełnie mechanicznemi kopaczkami i tak zwa-nemi ekskawatorami, a piece, budowane z początku w formie szybów, do których wsypywano pospołu naprze-

Normy cementowe.

Rozwój budownictwa betonowego i żelbetowego oraz coraz trudniejsze i odpowiedzialniejsze zadanie, jakie materjały te mają spełnić, sprawia, że od cementu, jako głównego składnika tych materjałów, wymaga się specjalnie wysokiej jakości, uwarunkowanej znów dokładnością sporządzenia mieszaniny surowej, jej składu oraz miał-kości przemiału zarówno surowców, jak i samego cementu. Z tego powodu szereg państw, a między niemi i Polska, ustaliły dla cementu pewne stałe normy, to jest prawidła, określające minimalne warunki, jakim powinien odpowiadać cement sprzedawany jako cement portlandzki. Normy te ułożone są pod kątem widzenia zastosowania cementu w budownictwie i określają dlatego m. i. także i wytrzymałości, jakim ma sprostać zaprawa cementowa sporządzona zgodnie z temi normami.

Przemysł cementowy w Polsce.

W r. 1853 założona została pod Sławkowem pierwsza cementownia na ziemiach polskich. W Polsce odrodzonej stał się przemysł cementowy jedną z ważniejszych gałęzi naszego przemysłu wogóle. Już też po odzyskaniu niepodległości powstało kilka nowych doskonale urządzonych cementowni, pozostałe zaś wprowadziły niemal wszyst-

w Polsce.

kie najnowsze urządzenia techniczne. Obecnie 95°/₀ całej produkcji odbywa się w nowoczesnych piecach obrotowych, a tylko 5°/₀ w piecach szybowych dawnego typu. Siedemnaście istniejących cementowni może produkować rocznie dwa i pół miljona tonn.

Polski przemysł cementowy rozwija się w odrodzonej Polsce bardzo dobrze. Polskie cementownie nietylko pokrywają całkowicie zapotrzebowanie krajowe, ale przez długie lata eksportowały również poważne ilości cementu zagranicę, przyczyniając się tern wydatnie do poprawy naszego bilansu. Lata kryzysu gospodarczego, jaki przeżywa cały świat od r. 1929, odbiły się oczywiście i na naszym przemyśle cementowym : zapotrzebowanie na rynku krajowym bardzo spadło, zmniejszył się także eksport, utrudniony i przez to, że przemysł cementowy rozwinął się bardzo silnie i w tych krajach, które dotychczas zakupywały cement

S. S. Kamiński.

Por. literaturę podaną przy art. „Beton“.

CENA. Każdy cywilizowany człowiek zaspokaja swoje potrzeby, nabywając różne przedmioty, żywność, odzież i t. d. za pewne kwoty pieniężne. Towary i pracę wymieniamy na pieniądze.

Co to jest cena?

Wszyscy wiemy, jak się taka wymiana odbywa. Kiedy chcemy np. kupić osiem tonn żelaza, pytamy się, ile kosztuje jedna tonna żelaza, i potem mnożymy tę kwotę przez ilość tonn, jakie chcemy nabyć. Kwota pieniędzy, jaką należy zapłacić za jednostkę towaru, nazywa się ceną. W gospodarce pieniężnej, jeżeli chcę coś nabyć, interesuje mnie wyłącznie cena tego, a nie innego towaru. Nie obchodzi mnie więc narazie wcale fakt, że tonna żelaza może być wymieniona na osiem tonn węgla, że wobec tego żelazo jest osiem razy droższe, niż węgiel. Jeżeli jednak wiem, ile kosztuje żelazo i ile kosztują inne towary, mogę z łatwością określić, w jakim np. stosunku koń jest wymieniany na żelazo. Kwota pieniędzy, jaką musimy dać za jednostkę danego towaru, jest jakby ogniwem między danym towarem a wszystkiemi innemi, wskazuje na stosunek wymienny między tym towarem a wszystkiemi innemi, oczywiście na danym rynku (np. w Niemczech czy w Polsce).

Jak kalkuluje się cena?

Prawo podaży i popytu.

Nasuwa się, rzecz prosta, pytanie, jakie przyczyny sprawiają, że na danym rynku wymiana towarów odbywa się właśnie w tym, a nie w innym stosunku. Istnieją liczne teorje, które usiłują dać odpowiedź na to zasadnicze pytanie (A. Smith, Marx). Nie wdając się w szczegółową analizę tych wszystkich teoryj, przyjrzyjmy się przedewszyst-kiem temu, co dzieje się naokoło nas.

Bez trudu zauważymy wtedy dobrze zresztą znany fakt, że im więcej jest danego towaru na sprzedaż, tern mniejszą osiąga on cenę. Sprzedający konkurują między sobą, każdy z nich chce sprzedać towar, więc cena spada, niejednokrotnie znacznie poniżej kosztów wytworzenia danego towaru u dostawcy. Jeśli natomiast, przeciwnie, jakiegoś towaru jest mało, jeśli kupujący ubiegają się o jego nabycie, wówczas cena idzie w górę, niejednokrotnie znacznie powyżej kosztów wytworzenia u dostawcy. W ten sposób dochodzimy do sformułowania prawa podaży i popy-t u, które mówi, że ceny rosną w miarę wzrostu popytu na dany towar lub zmniejszania się podaży, odwrotnie zaś, ceny na dany towar spadają w miarę

zmniejszania się popytu łub wzrostu po- nych — ogólna zniżka cen. Nie wszyst-daży. Oczywiście, nie jest to zależność kie ceny przytem zwyżkują, względnie wprost czy odwrotnie proporcjonalna: zniżkują jednakowo prędko i silnie, ceny nie zmieniają się dokładnie w takim samym stopniu, jak popyt czy po- mali sobie głowę nad wyjaśnieniem daż; prawo popytu i podaży określa przebiegu tych zmian i ich przyczyn, kierunek tych zmian, ich tendencje i tyl- Największe bodaj wzięcie wyrobiły so-ko w tern zastosowaniu jest użyteczne, bie t. zw. teorje ilościowe wahań cen.

Uczeni ekonomiści oddawna już ła-

Naturalnie, nikt nie może sprzedawać Teorje te głoszą, że ceny na danym ryn-towaru ciągle ze stratą. Odwrotnie, jeśli ku zmieniają się zależnie od ilości sprzedaż danego towaru przynosi duże p i e n i ę d zy, jaka jest do dyspozycji, zyski, to coraz więcej ludzi zaczyna ten Im więcej jest tych pieniędzy, tern ceny towar wytwarzać i sprzedawać. W pierw- będą wyższe, gdyż tern łatwiej będzie szym wypadku szereg ludzi przestaje ludziom nabywać towar: czyto przedsię-ofiarowywać dany towar na sprzedaż, biorcom towTary i instalacje potrzebne w drugim — coraz więcej zjawia się lu- do wytwarzania różnych przedmiotów, dzi chcących ten towar sprzedać, czy też prywatnym konsumentom przed-W pierwszym wypadku cena zacznie mioty bezpośredniego spożycia. Od-wzrastać, w drugim spada. Do jakich wrotnie, im mniej jest pieniędzy do

granic ?

Co to jest kalkulacja?

dyspozycji na danym rynku, tern trudniej jest czynić zakupy, tern mniej jest chętnych i mogących kupić, maleje po-Otóż każdy, kto zamierza dany towar pyt, a więc ceny spadają.

wytwarzać czy sprzedawać, musi przeprowadzić pewien obrachunek — k a 1- tecznie wahań cen. Nie potwierdza ich k u 1 a c j ę. Musi obliczyć, ile należy za- również i praktyka : nigdy nie było ta-płacić za lokal, światło, opał, za zużycie kiej obfitości pieniędzy w całym szere-maszyn i narzędzi, ile za robociznę gu krajów (Stany Zjednoczone A. P., i przewóz, ile wyniosą różne podatki Francja, Szwajcarja i t. d.), jak w okre-i opłaty. Musi obliczyć, ile takich ko- sie niezmiernie ciężkiego kryzysu gospo-sztów wypadnie mu na jednostkę towa- darczego i spadku cen, który srożył się ru (kilogram, metr). Jeżli może uzyskać w latach 1931—1932. Okazuje się, że cenę wyższą niż te koszty własne, to dla dokonywania zakupów nie wystar-wtedy wytwarzanie i sprzedaż opłaca mu cza, aby ludzie mieli pieniądze, względ-się, daje mu pewien zysk. Jeśli cena nie mogli łatwo uzyskać tani kredyt; jest niższa niż te koszty, ponosi s t r a- potrzeba jeszcze, aby mieli ochotę spo-t y i musi po pewnym czasie zwinąć żytkować te pieniądze na zakup towarów. Ta ochota zaś zjawia się dopiero wówczas, gdy powstaje przekonanie, że w danym momencie korzystnie jest coś Ceny jednak prawie nigdy nie pozo- nabyć czy wyprodukować.

Pamiętać bowiem trzeba o tern, że

Teorje te jednak nie tłumaczą dosta-

przedsiębiorstwo.

Dlaczego ceny nie są stałe?

stają przez dłuższy czas na tym samym poziomie. Przeciwnie, ulegają one nieraz każda czynność gospodarcza oparta jest bardzo wydatnym wahaniom. Zagad- nietylko na czynnikach czysto zewnętrz-nienie wahań cen jest bardzo skom- nych, jak cena towaru w danej chwili, plikowane. W pewnych okresach mia- czy koszt kredytu, czy ilość pieniędzy nowicie następuje ogólna zwyżka, w im w obiegu, ale również — jeśli nie prze-

dewszystkiem — na czynnikach psychologicznych, na zaufaniu do dalszego rozwoju wypadków politycznych i gospodarczych, na osobistych obliczeniach, modzie, obawach i t. d. Różne mogą być przyczyny, które wpływają na zmniejszenie się czy wzrost popytu, tak jak różne są motywy działań ludzkich.

niewielkich ilości. Te ostatnie zmieniają się znacznie wolniej. Kupiec-detalista stara się wyprzedać po wyższych cenach zapasy towarów, za które sam jeszcze płacił drożej, poza tern szereg kosztów kupca-detalisty nie zmniejsza się mimo spadku ceny hurtowej (lokal, światło, opał, wynagrodzenie pracowników, podatki), skutkiem czego detalista mniej może zniżyć cenę, niż spadła cena hurtowa danego towaru. Oczywiście, tam, gdzie jest silna konkurencja, ceny spadają, chociażby koszty nie spadły i kupiec czy fabrykant musi sprzedawać ze stratą. Dlatego też najszybciej i najsilniej zmieniają się ceny towarów, przy których oprócz konkurencji między przedsiębiorcami krajowymi wchodzi w grę jeszcze konkurencja dostawców z różnych krajów. Odnosi się to przedewszystkiem do cen t. zw. światowych. Cenami światowe mi nazywamy ceny notowane na wielkich rynkach międzynarodowych na szereg towarów będących przedmiotem częstych obrotów międzynarodowych (pszenica, miedź, żelazo i t. d.).

Mogą to być przyczyny czysto zewnętrzne, np. ta, że przedsiębiorcy przeliczyli się co do możliwości sprzedania danej ilości towarów na rynku. Mogą też być przyczyny psychologiczne, np. obawa jakichś powikłań politycznych, która powstrzymuje ludzi od czynienia zakupów, rozwijania wytwórczości i powoduje skurczenie się popytu i spadek cen.

Dlatego też różne musi być oddziaływanie polityki gospodarczej dla osiągnięcia takiego poziomu cen, jaki w danej chwili uważany jest za pożądany.

Jak wspomnieliśmy, są okresy, kiedy ceny naogół spadają, i okresy, kiedy ceny naogół zwyżkują. Nie wszystkie ceny, oczywiście, zmieniają się jednakowo.

Państwo a ceny.

W pewnych okresach, jak np. w czasie wojny, gdy zagraża brak piektórych towarów, szczególnie niezbędnych dla ludności do zaspokojenia najważniejszych potrzeb (np. chleb), państwo wydaje rozporządzenia, w których zabrania pobierania za te towary cen wyższych, aniżeli określone przez władze państwowe. Takie ceny nazywamy cenami maksymalnemu Ustanawianie ich zmierza do zapewnienia nawet mniej zamożnej ludności nabywania niezbędnych towarów. Zazwyczaj też ustanawianie cen maksymalnych połączone jest z określaniem maksymalnej ilości, jaka może

Są towary, których ceny wykazują wielką ruchliwość, jak np. cały szereg artykułów rolnych (pszenica) i surowców (bawełna, miedź). Mówimy, że ceny te są „czułe konjunkturalnie“, t. zn. zmieniają się szybko pod wpływem zmiany sytuacji gospodarczej. W tych znowu wypadkach, kiedy konkurencja między dostawcami danego towaru jest ograniczona, np. przez umowę wytwórców (kartele, syndykaty), albo zgoła nie istnieje (przy monopolach państwowych), ceny wykazują dużą stałość, nie zwyżkują silnie przy poprawie sytuacji gospodarczej i nie obniżają się przy pogorszeniu się tej sytuacji.

Ceny hurtowe i detaliczne.

Niejednakowo zmieniają się też ceny hurtowe i ceny detaliczne, t. zn. ceny być jednorazowo czy też w pewnym liczone przy zakupie większych ilości okresie czasu nabyta. Państwo może towarów i ceny liczone przy zakupie więc przy pomocy rozporządzeń określa-

Czego nie znajdziesz tutaj —

___v__

T. Sławiński.

jącyeh wysokość tych cen regulować te ceny; nazywamy to reglamentacją cen. Poza tern jednak państwo wpływa na poziom cen w kraju przy pomocy całego szeregu środków, jak np. przez ustanawianie ceł, przez swoją politykę podatkową, przez określanie wysokości taryf kolejowych w krajach, gdzie — jak w Polsce, Austrji, Czechosłowacji — koleje znajdują się w ręku państwa, i t. d. Mówimy też, że państwo prowadzi politykę cen, t. zn. stara się wpływać na poziom cen w kierunku uznawanym przez siebie za pożądany. W Polsce np. rząd starał się w latach 1930—1932 podnieść ceny zbóż i w tym celu wypłacał premje od zboża wywożonego zagranicę.

Zagadnienie poruszone w tym artykule jest b. interesujące, ale i bardzo trudne. Ktoby się z niem chciał bliżej zapoznać, niech przeczyta przedewszystkiem Wypisy p. t. „Wartość i cena“, wydane przez W. S. H. w Warszawie. Jest to jednak już dzieło dość trudne.

CEZAROWIE. Dwa tytuły najwyższej władzy — cesarz i król — w naszym języku i jeszcze w kilku innych pochodzą od imion: król od Karola W., cesarz od Juljusza Cezara. Ju-ljusz Cezar zdobył moc wcielania się w niezliczoną ilość postaci, które od ju-go imienia nazywano : cesarz, Kaiser, car. Tę moc dała mu jego wielkość. Polegała ona nie na tern, że prowadził wojny, zwyciężał, zdobywał cudze kraje, ale na tern, że stworzył nową epokę diafejów Rzymu. Zamknął czasy republiki, otworzył czas> cesarstwa. Takiej rzeczy dokonywa tylko człowiek niezłomnej woli i wyjątkowej przenikliwości (101—44 przed nar. Chr.).

Człowiek tworzący nową epokę wygląda w oczach swoich współczesnych, jakby budował dom nie z cegieł, lecz z jakichś niewidzialnych materjałów, które on chwyta i układa, a inni widzą tylko puste ruchy rąk, jakby gromadził wokół siebie mary senne. Zabójcy Cezara sądzili, że uwalniają świat od niebezpiecznego szaleńca. Sami jednak byli szaleńcami i ich obłęd przypłacił Rzym nowym haraczem krwi. Długa wojna domowa zakończyła się zwycięstwem Oktawjana, adoptowanego syna i spadkobiercy Cezara, który utrwalił monarchję, lecz w postaci o wiele gorszej, niżby to b,ł uczynił Cezar, gdyby go nie usunięto w samych początkach nowej organizacji państwa.

Republikańskie pozory i wszechwładna monarchja Oktawjana.

Cezara zabito w chwili, gdy wszyscy byli pewni, że ten dożywotni dyktator ogłosi się królem. Rzym nienawidził tej nazwy. Ludzie mają niekiedy takie odrazy do pewnych słów i gotowi są krew z powodu nich przelewać. Oktawjan więc obmyślił sposób, żeby mieć najwyższą władzę, nie wyróżniając się ani tytułem, ani odznakami władcy. Władza jego opierała się na kilku starych dostojeństwach. Był imperatorem, czyli wodzem naczelnym wszystkich sił zbrojnych, a związana z tym tytułem władza prokonsularna czyniła go najwyżsżym sędzią. Był cenzorem, układał więc listę senatorów i rycerzy, co równało się królewskiemu prawu nadawania tytułów i szlachectwa. Zwoływał senat i zgromadzenia ludowe, wydawał zarządzenia, które miały moc ustaw. Godność trybuna zapewniała mu nietykalność: kto-by się ważył podnieść nań rękę, obrażał majestat narodu rzymskiego. Wreszcie wybrano go arcykapłanem ( pontifex maximus), przez co stał się zwierzchnikiem życia religijnego. Wszystko więc właściwie zależało od niego, w każdej sprawie miał głos rozstrzygający. Jak zaś o nim mówiono? Jak go nazywano? — Jak kto chciał: princeps, czyli — Pierwszy Obywatel (ten wyraz do dziś istnieje w językach romańskich : principe, j^ince — książę), albo imperator, albo wprost jego przybranem nazwiskiem: Caesar. Nakoniec dano mu tytuł Augustus, w którym się mieści pojęcie świętości i majestatu, ale który rozumiano tak, jakbyśmy dziś powiedzieli: mąż opatrznościowy.

W tych czasach było na świecie jeszcze trochę królów, panujący cli w dalekich krajach, zwłaszcza po wschodnich granicach imperjum rzymskiego. Niejeden przyjeżdżał niekiedy do Rzymu, od którego był w jakiś sposób zależny. Dla tłumu stołecznego było to ciekawe widowisko. Oglądało się króla w purpurze, ze złotym diademem, ze świtą dworzan, którzy uważali na każde jego skinienie, padali przed nim na twarz, całowali kraj jego szaty, sami zresztą obsiani złotem i klejnotami. Oprócz zdziwienia obywatel rzymski odczuwał dumę, że nie posiada władców, przed którymi musiałby się korzyć.

August bowiem starał się żyć, jak zwyczajny człowiek. Chodził po ulicach bez orszaku, zjawiał się na zgromadzeniach, głosował jak każdy obywatel, stawał w sądzie jako świadek i bardzo się cieszył jeśli adwokat strony przeciwnej obchodził się z nim szorstko. Rzymianie upajali się temi pozorami. Byli przekonani, że żyją w dawnym ustroju republikańskim i że August jest tylko wysokim urzędnikiem republiki. Jedna tylko rzecz mogła budzić zastanowienie: dlaczego ten urzędnik ma naraz tyle godności i piastuje je tak długo, skoro według zasad republikańskich rozkładają się one na szereg osób i kończą się po upływie roku. Ale na to odpowiadano, że jest to stan wyjątkowy, że dzieje się to dla dobra i spokoju państwa, które przeszło ciężkie zaburzenia, i że kiedyś znów wszystko wróci do dawnego zwyczaju.

August podtrzymywał te złudzenia, składając co jakiś czas władzę i przyjmując ją znowu, z wahaniem, na usilne prośby senatu, jakby pod przymusem, zawsze z temi samemi zapewnieniami, że nadejdzie czas, kiedy porzuci rządy. Ani przez chwilę o tern nie myślał. Zbyt długo panował, zbyt wiele głów strącił, żeby się spodziewać bezpiecznego życia w zaciszu domowem.

Umarł cesarzem, co więcej : bogiem. Kiedy bowiem płonął stos, na którym złożono jego zwłoki, jeden z obywateli dostrzegł, jak z dymów wyłoniła się postać zmarłego i wzniosła się do nieba. Nazajutrz stwierdził to pod przysięgą przed całym senatem. Liwja, wdowa po Auguście, wynagrodziła tego obywatela za niezwykłą bystrość wzroku pokaźną sumą, około pół miljona złotych. Senat zaś uznał zmarłego za boga, wyznaczył mu kapłanów i świątynie, jak to już przedtem uczyniono dla Juljusza Cezara. Ten osobliwy akt, zwany k o n s e k r a ej ą, powtarzał się wielokrotnie w historji cesarstwa rzymskiego, przyczyniając się do uświęcenia osoby monarszej.

Troska o następstwo.

August nietylko nie wypuścił ze swych rąk władzy, ale pragnął, żeby ustrój, który stworzył, trwał i po jego śmierci. Była to sprawa szczególnie drażliwa. Przywileje Augusta — władza trybuńska, prokonsularna, impera-torska, arcykapłańska — były osobiste i nie można ich było przekazać w spadku: republika nie zna dziedziczności. August ominął tę trudność, wziąwszy sobie pod koniec panowania jakby współregenta w osobie T y b e r j u-s z a. Był to jego pasierb, ale August zacieśnił to powinowactwo, wydając zap swą córkę i adoptując go potem na syna. Tyberjusz, który dotychczas nazywał się Tiberius Claudius Nero, po

imperatorowi

nowemu

adoptacji zmienił nazwisko na: Tiberius Iulius Caesar. Sprawa następstwa została więc rozstrzygnięta w sposób napół dynastyczny. Po Tyberjuszu panowali kolejno : K a 1 i g u la, Klau-djusz i Neron, wszyscy mniej lub więcej związani z rodziną Augusta i Juljusza Cezara. Otaczał ich blask imion tych dwóch ludzi, których zaliczono do bogów. Zresztą sam ród Ju-ljuszów wywodził się od bogów, od Wenus i legendarnych królów z Alba Longa. Społeczeństwo przyjmowało tych władców jako naturalnych spadkobierców, a wojsko od stu lat nauczyło się dochowywać wierności imperatorom, noszącym nazwisko zdobywcy Galji.

Ale ta dynastja wygasła ze śmiercią Nerona (r. 68). Jego gwałtowny upadek uwikłał imperjuin w ogromny zamęt, z którego nieprędko miało wyjść.

Po Neronie w ciągu jednego roku było trzech cesarzy : G a 1 b a, O t h o, Witeljusz. Każdego z nich wojsko obwołało imperatorem, lecz jeden drugiego strącał z tronu. Wreszcie W e-spazjan (69—79), wybrany przez legjony, któremi dowodził, utrwalił spokój pod rządami własnej dynastji. Ten gwałtowny i nieoczekiwany sposób dochodzenia do władzy czynił z każdego cesarza coś w rodzaju Napoleona, człowieka, który sam sobie zdobył koronę. Rzadko zdarzali się ludzie, jak Galba, który pochodził z bardzo starej szlachty. Najczęściej rodzili się w skromnych domach, jak Wespazjan, syn dzierżawcy podatków, a wnuk prostego centurjona. Im dalej w czas, coraz mniej było w cesarzach krwi rzymskiej, najwyższą władzę zdobywali ludzie z prowincyj, których jeszcze niedawno nazywanoby barbarzyńcami. W III w. panował cesarz F i-1 i p, Arab z pochodzenia. Za jego rządów odprawiono wspaniałe uroczystości z okazji tysiącolecia istnienia Rzymu. Łatwo pojąć, jak boleśnie musieli to odczuć Rzymianie i wszyscy ludzie krwi łacińskiej. Państwo rzymskie szło ku wynarodowieniu, zjawiali się cesarze, którzy nie umieli mówić po łacinie.

Kto wybierał cesarza?

Powodem tych wstrząsów był brak wyraźnej konstytucji, określającej sposób przekazywania władzy. Kto wybierał cesarza? Zdawało się, że senat, albowiem on właśnie osobną uchwałą przyznawał wszystkie godności. Ale już przy wyborze K 1 a u d j u s & a, trzeciego po Auguście cesarza, nastąpiło inne zjawisko. Oto pretorjanie, żołnierze stanowiący osobistą straż cesarską, skoszarowani w Rzymie, wynieśli na tarczy Klaudjusza i okrzyknęli go imperatorem. Senat zatwierdził wybór, ustępując przed siłą. Ta bierna rola towarzyszy odtąd senatowi, który zawsze zatwierdza jakiś fakt dokonany. W czasach burzliwych nawet i tego nie spełnia. Z wyjątkiem kilku cesarzy, takich jak Wespazjan, Tytus, Domicjan, którzy tworzą krótkotrwałą dynastję, albo takich, jak: Ner-wa, Trajan, Hadrjan, Antoni-n u s, Marek Aureli, tych pięciu najlepszych, uosabiających najwspanialsze cnoty obywatelskie Rzymu, których dziewięćdziesięcioletnie panowanie było prawdziwym „złotym wiekiem“ cesarstwa, a którzy w uspoko-jonem życiu państwowem odbierają i przekazują władzę wśród pozorów konstytucji — ogromna większość zdobywa swe stanowisko siłą, opierając się na wojsku. Są to ambitni generałowie, którzy nagle chwytają purpurę cesarską, gdy śmierć opróżnia tron, albo nawet, nie czekając tej chwili, ogłaszają się cesarzami za cenę wojny domowej. Szczególnie tragiczny był 30-letni okres po śmierci Aleksandra Sewera (235 po Chr.), kiedy w różnych punktach burzliwego im-perjum wyrastało po kilku cesarzy naraz i kiedy jeden drugiemu wydzierał władzę i ginął. Panowali krótko, czasami tylko po parę tygodni lub nawet po kilka dni, i znów nadchodzili inni, aby zachłysnąć się władzą bodaj na chwilę, aby dotknąć wargami upajającego puharu wszechmocy, który im natychmiast wydzierano wraz z życiem.

Krwawa klątwa śmierci Cezara.

Epoce tej nadaje ponure piętno fakt, że wtedy zarówno w wojnie, jak i w pokoju, uciekano się do krwi dla rozstrzygnięcia każdej zawiłości politycznej. Była to epoka niewygasających spisków. Cesarz żył wśród ukrytych sztyletów. Po kilka razy w ciągu panowania udawało mu się odkryć spisek i wtedy ścinano tuziny dostojnych głów, ale w ostateczności ginął w nowym zamachu. Od Augusta do Dioklecjana panowało, okrągło licząc, 60 cesarzy, a zaledwie dziesięciu umarło własną śmiercią.

Możnaby sądzić, że śmierć Cezara, który padł pod sztyletami spiskowców u progu nowej epoki, rzuciła na nią tę krwawą klątwę. Jest to o tyle słuszne, że już całe życie Augusta było napiętnowane strachem przed ową śmiercią i wszystko, co on robił w zakresie nowego ustroju, robił, aby uniknąć podobnego losu. Ta małoduszność zemściła się na jego następcach. Już w ostatnich latach Tyberjusza wkradł się do życia państwowego ów znamienny lęk, który je zatruwa. Ludzie stojący blisko władzy, senatorowie i wysocy urzędnicy, żyją w nieustannym strachu, choćby nie było do tego istotnych powodów. Każdy boi się narazić cezarowi, nikt dobrze nie wie, czego on chce, a przedewszystkiem nie wiadomo, gdzie kończy się jego władza. Życie państwowe dzieje się we mgle, każdy krok może komuś przynieść zgubę.

Trzeba jednak pamiętać, że ograniczało się to jedynie do Rzymu, do najbliższego otoczenia cesarza, do najwyższych dostojników. Całe ogromne państwo nie odczuwało nietylko tych zatargów, lecz nawet krwiożerczości prawdziwych despotów. Prowincje żyły w niezakłóconym spokoju (-> Imper jum rzymskie) i dopiero walki kilku pretendentów wciągały je w zamęt.

Aby rządzić tak, jak rządził August, to znaczy być wszechmocnym i jednocześnie uważać się za urzędnika republiki, trzeba było być Augustem, mieć jego spryt, układność, prostotę obyczajów, umiarkowanie, ale te cechy są rzadkie u ludzi, których władza jest nieograniczona. Już w pierwszym wieku cesarstwa pojawili się władcy tacy, jak Kali gul a lub Neron, którzy chcieli • nietylko panować, lecz i używać wszelkich niezwykłych przyjemności, jakie im ich stanowisko dać mogło. Nie odpowiadało im skromne życie, co więcej : uważali, że jest poniżej ich godności. Budowali wspaniałe pałace, utrzymywali ogromny dwór, wydawali bajeczne uczty, trwonili szalone sumy na różne zachcianki, słowem, żyli jak monarchowie, którzy na wszystko mogą sobie pozwolić. I nie ukrywali, że czują się monarchami. Kazali sobie oddawać honory należne osobom boskiego pochodzenia albo wręcz nazywać siebie bogami.

W ich rękach urzędnicze godności Augusta zmieniały się w najtwardszy absolutyzm. Jeśli się trafił cesarz-de-spota, jakiś duch ponury i okrutny, nie było przed nim ucieczki. Człowiek stojący pod jego gniewem nie miał się gdzie skryć. Panował on bowiem nad całym światem, t. zn. nad wszystkiemi

Tacyt, Swetonjusz czy Dion Kasjusz — należeli do partji senatu i cesarzy wojujących z senatem odmalowali najciemniejsze-mi barwami. Opisy szaleństw i okrucieństw, któremi wypełnili historję cezarów, są mocno przesadzone. Czytając je, trzeba zawsze pamiętać o niebezpieczeństwie, na jakie był narażony cesarz nie podzielający polityki senatu.

Aby senat nie mógł szkodzić, coraz bardziej ograniczano jego władzę, tak że został z niej wkońcu żałosny cień. Nadszedł czas, kiedy protokóły senatu zawierały jedynie wyliczenia okrzyków wzniesionych na cześć cesarza. Oto np. K 1 a u d j u s z II G o t h i c u s zawia-

krajami cywilizowanemi i ktoby chciał uniknąć kary, musiałby wyjść pöza granice imperjum, czyli podjąć awanturnicze i beznadziejne życie wśród ludów barbarzyńskich. Cesarz stał zupełnie samotny na szczytach swej władzy. Nie było innych monarchów, innych dworów, innych społeczeństw cywilizowanych, których musiałby się wstydzić, na których opinjiby mu zależało. Proszę to porównać np. z kłopotami moral-nemi, jakie ścigały absolutyzm carów rosyjskich, których każde okrucieństwo wywoływało słowa hańby i potępienia w narodach, parlamentach, książkach, dziennikach całego świata ; takie głosy mogły sparaliżować niejeden akt samo-dzierżcy. Cezarowie byli wolni od podobnej kontroli zewnętrznej, mieli do czynienia tylko z własnem państwem i z opozycją, jaka w niem mogła istnieć.

Cezarowie a senat.

Opozycja istniała i do jej podniecenia przyczynił się również ustrój Augusta. Utrzymując pozory republiki, zostawił ludziom mnóstwo złudzeń i tyleż powodów do rozdrażnienia. Każdy krok cesarza, który wychodził poza tę tradycję, wydawał się łamaniem ustaw, zamachem stanu. Rozgoryczano się, roznamiętniano, opłakiwano upadek wolności. Ośrodkiem opozycji był senat, który niegdyś rządził światem. August zostawił mu pozory suwerenności. Nietylko on, ale i jego następcy zwracali się często do wysokiej izby i miało się wrażenie, że najważniejsze sprawy podlegają decyzji senatu. Rzym, Italja i prowincje środkowe pozostawały pod jego zarządem. Był on w sporach cywilnych najwyższym sądem apelacyjnym, a w sprawach kryminalnych wyrokował wszędzie tam, gdzie była wina urzędników lub zbrodnia obrazy majestatu ludu rzymskiego. Senat posiadał zatem znaczne prawa jako rada państwa i jako trybunał.

Właściwa siła senatu opierała się na klasie, którą reprezentował: był przedstawicielem najwyższej warstwy społecznej, arystokracji. Jego członkowie posiadali olbrzymie majątki i tradycję wielkich nazwisk historycznych. Co-prawda z biegiem czasu stare rody wymierały i na ich miejsce przychodzili nowi ludzie, lecz ci właśnie stawali się jeszcze bardziej arystokratyczni i przez ostry konserwatyzm starali się pokryć swe skromne pochodzenie. Konserwatyzm w tych czasach oznaczał ideały republikańskie i niechęć do władzy cesarskiej. Było to więc siedlisko niewy-gasających namiętności politycznych. Stosunek cesarzy do senatu rzadko był oparty na zaufaniu i współpracy. Najczęściej był walką, jawną lub ukrytą. Za panowania despotów senat znosił wszelkie upokorzenia, był w ciągłem niebezpieczeństwie, płaszczył się przed cesarzem, przeciw któremu pokry-jomu spiskował, a po śmierci psuł mu opinję u potomności. Najwybitniejsi bowiem historycy, których dzieła przetrwały do naszych czasów i na których opieramy swe wiadomości o cezarach

damia senat, że armja ogłosiła go imperatorem. Sekretarze zapisują w protokółach:    „Wzniesiono następujące

okrzyki: Niech cię bogowie zachowają, Klaudjuszu Auguście ! — 60 razy. — Pragnęliśmy cię zawsze, Klaudjuszu Auguście ! — 40 razy. — Państwo tęskniło za tobą, Klaudjuszu Auguście! — 40 razy...“ i t. d. Ogółem wzniesiono na tern pracowitem posiedzeniu 235 wiwatów.

Monarchja absolutna Dioklecjana.

W dwadzieścia lat później D i o-k 1 e c j a n (285—305) położył koniec dziełu Augusta, z którem przez pół-trzecia wieku było tyle kłopotów. Stworzył monarchję absolutną. Gdyby wtedy wstał z grobu jakiś senator z czasów Nerona, ujrzałby z przerażeniem, że stało się prawem to, co jemu wydawało się przemijającem szaleństwem. Rzecz bowiem godna uwagi, że Dioklecjan spełnił marzenia właśnie takich cesarzy, których przed dwustu laty poczytywano za warjatów.

Osoba cesarza była odtąd święta, był on bogiem na ziemi. Kto się doń zbliżał, padał na twarz ; nieubłagana etykieta towarzyszyła wszystkim czynnościom jego dworu. Przebywał w swym pałacu niewidzialny, a jeśli się pojawiał publicznie, była to wielka uroczystość, pełna okazałości. Nosił stroje z jedwabiu, purpury, złota, drogich kamieni. Nad jego czołem błyszczał diadem. Senat zmienił się w radę miejską Rzymu, który przestał być stolicą państwa. Przy cesarzu była rada cesarska, najwyższy organ doradczy, a władza, której źródłem był cesarz, rozkładała się na niezliczoną ilość urzędników, od najwyższych do najniższych, uszeregowanych w stopnie, hierarchje, tytuły.

Dioklecjan przyszedł za późno, żeby ocalić cesarstwo przed grożącą mu ruiną, zresztą jego system dzielenia władzy między kilku panujących krył w sobie ogromne niebezpieczeństwa, które wraz z najazdami barbarzyńców rozprzęgły jedność imperjum rzymskiego. Ale zostało po nim cesarstwo bizantyńskie, które ustanowioną przezeń formę monarchji zachowało przez dziesięć stuleci i było wzorem przede-wszystkiem dla Rosji, a nadto w większym lub mniejszym stopniu i dla mo-narchij zachodnich (—» Absolutyzm).

J. Parandowski.

CHANAT. Dźwięk słowa chan budzi w nas wspomnienia przepysznych scen z oblężenia Zbaraża, opisanego w „O-gniem i mieczem“. Wyobrażamy sobie dzikiego władcę o skośnych oczach, tłustej twarzy i „rzadkiej brodzie, która w dwóch długich kosmykach spadała na łasicową szubę“, co to w nadziei bogatych łupów i jasyru nadciągnął „na czele ordy krymskiej, bia-łogrodzkiej, nohajskiej i dobrudzkiej“ na pomoc Chmielnickiemu i przed którym dumny hetman kozacki bił głębokie pokłony. Istotnie, dla Polaka wyrazy chan i chanat kojarzą się przede-wszystkiem z tatarskiem państwem na Krymie, z którem Polskę łączyły raz przyjazne, to znów wrogie stosunki, od piętnastego wieku aż po osiemnasty.

Kto nosił tytuł chana?

Sam wyraz chan jest jednak znacznie starszy i ma daleko szerszy zasiąg. Jest to turecki tytuł władcy, który w formie pełniejszej kaghan i ściągniętej kan występuje już w najstarszych zabytkach pisanych, pozostałych po ludach tureckich (—> Turcy) z VIII w. naszej ery, znalezionych nad rzeką Or-chonem w Mongolj i. Później spotykamy ten tytuł w rozmaitych odmianach (kaghan, kaan, chakan) u różnych szczepów tureckich i mongolskich na wielkich obszarach Azji, przyczem łączy się z nim niezawsze jednaka treść. Nosi go zarówno potężny Czingiz (1155 do 1227), założyciel państwa mongolskiego, największego organizmu państwowego, jaki kiedykolwiek na ziemi istniał, jak i drobni prowincjonalni władcy. Chanami tytułowali się potomkowie Czingiza, a wśród nich pogromca Rosji, Batu-chan, założyciel Złotej Ordy. Nawet sułtanowie tureccy z rodu Osmana, rezydujący w Stambule, włączają do swej oficjalnej tytulatury ten narodowo-turecki wyraz, oznaczający władcę (sułtan jest wyrazem pochodzenia obcego, arabskiego).

Chanat krymski.

U nas rozumie się przez chanat przedewszystkiem chanat krymski, powstały z rozkładu wielkiego państwa Złotej Ordy. Przy pomocy Polski i Litwy chanat ten rozpoczął około połowy XV wieku niezawisły byt polityczny pod rządami dynastji Giręjów, by wkrótce (w r. 1475) dostać się pod zwierzchnią władzę sułtanów tureckich. Zależność ta nie przeszkadzała jednak chanom krymskim w prowadzeniu na własną rękę polityki zewnętrznej i w biciu monety pod własnem imieniem. Chan, którego rozkazom były posłuszne wielkie masy wojowniczych koczowników tatarskich (-> Tatarzy), nawykłych do dalekich wypraw łupie-skich i świetnych jako lekka konnica, był dla sąsiadów groźną potęgą.

Stosunki z Polską.

Polityka chanatu krymskiego dotyczyła głównie stosunków z Polską, z Moskwą i z Kozaczyzną. Polska utrzymywała z chanami żywe stosunki dyplomatyczne. Głównym ich celem było zabezpieczenie ziem ruskich przed łu-pieskiemi napadami hord stepowych i zapewnienie sobie pomocy, a przynajmniej neutralności tatarskiej w czasie wojen z wrogami zewnętrznymi. Za to wszystko kazali sobie chanowie drogo płacić w gotówce i w towarach. Pokaźne sumy płynęły też na Krym z okupu za jasyr.

W miarę dźwigania się Rosji coraz lepiej rozumieli chanowie, że stamtąd grozi im największe niebezpieczeństwo, które zażegnać można tylko przez ścisły sojusz z Polską. To też w listach ich do królów polskich czyta się coraz częściej o konieczności wspólnej akcji wojennej przeciw Moskwie.

Jarłyki.

Bardzo ciekawą korespondencję dyplomatyczną w języku tatarskim (bardzo bliskim osmańsko-tureckiego), pisaną alfabetem arabskim, przechowują archiwa polskie, przedewszystkiem Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie i muzeum XX. Czartoryskich w Krakowie. Dokumenty te, zwane jarłykami, rzucają światło nietylko na ówczesną historję polityczną, ale i na stronę kulturalno-obyczajową. Nie powinniśmy bowiem zapominać, że ówczesny Krym był siedzibą nietylko silnej organizacji polityczno-wojskowej, ale także dość wybitnej kultury. Była to kultura oparta całkowicie na zasadach religji islamu (-» Islam), nie pozbawiona jednak ciekawych rysów indywidualnych. Stosunki naszego rycerstwa kresowego z Tatarami, wspólne wyprawy, częste poselstwa, niewola tatarska, głównie w wieku XVII, wzbogaciły język polski pokaźną ilością zapożyczonych wyrazów wschodnich (orda, koczować, jasyr, arkan, buńczuk, kiesa, torba, ciura i wiele innych). Język jest tu tylko odbiciem silnych wpływów wschodnich na różne zakresy naszej kultury, głównie materjalnej. Opracowanie naukowe nie wyzyskanych

nomiczna“.

dotychczas dokumentów krymsko-tatar-skich rozjaśni niewątpliwie nietylko ważne kwest je naszej polityki wschodniej, ale i wiele szczegółów kulturalnych.

Upadek chanatu krymskiego.

Ostatni cios wymierzyła carska Rosja chanatowi krymskiemu niemal w tym samym czasie, co i Polsce. W r. 1771 zajęły wojska rosyjskie Krym, a w dwanaście lat później, w r. 1783, wcielono go ostatecznie w skład imperjum rosyjskiego. Ostatni potomek rodu Giręjów, który nosił tytuł chana, umarł w r. 1801 na wygnaniu.

Polityka rosyjska, która popierała prawosławny żywioł grecki na Krymie przeciw muzułmańskim Tatarom (ślady tego mamy jeszcze dziś w nowszych greckich nazwach miast, jak Symferopol, Sébastopol), doprowadziła do masowej emigracji ludności tatarskiej, szczególnie do Dobrudży i do Małej Azji. Emigracja ta, przy równoczesnym napływie Rosjan i Greków, osłabiła znacznie żywioł tatarski. Mimo to po rewolucji w r. 1917 Tatarzy pierwsi podjęli akcję w celu zorganizowania Krymu w jednostkę niezależną od Rosji. Próby utworzenia niezawisłego państwa spełzły jednak na niczem i skończyły się w r. 1920 okupaeją przez bolszewików. Odtąd obszar dawnego chanatu krymskiego wchodzi w skład związku sowieckiego jako „Krymska Republika Auto-

T. Kowalski.

CHARAKTER. Charakter człowieka wiążemy niewątpliwie zawsze z jego postępowaniem. Charakter przyznajemy mianowicie tym osobom, które w działaniu swojem kierują się pewne-mi stałemi, niezmiennemi zasadami, trzymając się ich nawet wtedy, gdy natrafią na przeszkody. Postarajmy się to wyjaśnić na przykładzie. Biografowie Florence Nightingale, sławnej angielskiej reformatorki pielęgniarstwa i opieki nad rannymi, opowiadają nam o niej, że poczuwszy w sobie powołanie do zawodu pielęgniarskiego, zaczęła naprzód kształcić się w nim mimo sprzeciwu rodziców i mimo przesądów społeczeństwa angielskiego, które sądziło, iż zajęcie pielęgniarki jest niestosowne dla „damy z towarzystwa“, następnie zaś udała się sama ha Krym na teren walk, by tam w warunkach bardzo ciężkich reformować szpitalnictwo. Czyż znalazłby się wobec tego ktokolwiek, ktoby mógł zaprzeczyć, iż Florence Nightingale miała prawdziwy charakter?

Charakter moralny.

Zasady postępowania, których trzymała się F. N., były moralnie dodatnie, a wobec tego także charakter jej przedstawia się nam jako mający wartość moralną. Niewątpliwie przyznalibyśmy w pewnym sensie charakter także i człowiekowi postępującemu Według nieugiętych zasad, nawet gdyby one nie odpowiadały wymaganiom etyki. Zazwyczaj jednakowoż, gdy mówimy o charakterze, mamy na myśli takie stałe zasady postępowania, które jako moralne spotykają się z aprobatą społeczeństwa. Skoro chcemy wyraźnie podkreślić zbieżność reguł postępowania danej jednostki z przepisami etyki, mówimy o charakterze moralnym.

Z tego, cośmy mówili, wynika, iż charakter pozostaje w ścisłym związku przedewszystkiem z wolą ludzką. Bo właśnie wola człowieka objawia się w tem, iż podejmuje on pewne decyzje, że o tych decyzjach pamięta i że usiłuje je realizować w walce z przeszkodami. Duże znaczenie dla ukształtowania się charakteru mają jednak także uczucia, już chociażby ze względu na ścisłą zależność pragnień i postanowień człowieka od uczuć. Gdy u kogoś są naprzykład żywo rozwinięte uczucia społeczne, to wtedy i wola jego skierowana będzie trwale ku dobru bliźnich. A zatem silna wola i dobrze rozwinięta sfera uczuciowa stanowią korzystne warunki do uformowania się moralnego charakteru człowieka.

Wymienione powyżej czynniki nie wyczerpują jednak jeszcze nieodzownych podstaw charakteru. Człowiek z charakterem nie może być pozbawiony rozsądku. Uczucia i pragnienia ludzkie przedstawiają pewną energję, którą człowiek musi owładnąć i nadać jej jednolity kierunek. Do tego właśnie potrzebny jest rozum. Udział jego nieodzowny jest przed decyzją, przy odważaniu jej motywów, a następnie podczas samego działania, któremu podsuwa on najskuteczniejsze środki prowadzące do celu.

Od człowieka o prawdziwym charakterze moralnym żądamy więc, ażeby postępował niezmiennie według pewnych zasad, skierowanych ku dobru społeczeństwa, zasad zrodzonych na podłożu uczuciowem, a kierowanych rozsądkiem. Musimy sobie przytem uprzytomnić, że tak pojęty charakter jest pewną doskonałością, do której człowiek tylko zbliżyć się może, nie osiągając jej nigdy zupełnie. „Pełny“, „prawdziwy“ charakter powinien być zatem dla każdego człowieka jego „ideałem“.

Pojęcia powinowate z charakterem.

Charakter jest tylko jednym ze składników natury ludzkiej. Oprócz niego istnieją i rozwijają się w niej inne właściwości, czy też — jak się psychologowie często wyrażają — „dyspozycje“. Omówimy teraz krótko te z pomiędzy nich, które pozostają w bliższej styczności z charakterem.

Temperament.

Pierwszą taką dyspozycją jest temperament. Posługujemy się często tym terminem w mowie potocznej. Poglądy na istotę temperamentu, na jego rodzaje i na ilość temperamentów podlegały ewolucji. Dawniej rozróżniano cztery zasadnicze temperamenty : sangwinicz-ny, choleryczny, melancholiczny i flegmatyczny. W psychologji współczesnej cieszy się dużą popularnością podział temperamentów wprowadzony przez psychjatrę niemieckiego Kretschmera. Kretschmer dzieli ludzi pod względem ich temperamentu na c y-klotymików i na schizotymi-k ó w. Cyklotymicy — to ludzie towarzyscy, łatwo i chętnie nawiązujący kontakt z drugimi ludźmi, często weseli, podnieceni, przedsiębiorczy, ale też łatwo w pewnych okolicznościach popadający w depresję, przygnębienie i apatję. Schizotymicy — to ludzie raczej zamknięci w sobie, skłonni do obcowania na samotności z własną tylko osobą, często nadwrażliwi, przeczuleni, skłonni do pewnych dziwactw, popadający jednak nierzadko w oschłość, chłód i obojętność. Kretschmer zauważył przytem rzecz interesującą, a mianowicie, że cyklotymja, względnie schizotymja występuje zazwyczaj u ludzi o pewnej specjalnej budowie ciała. Temperament cyklotymiczny spotykamy często u ludzi o przysadko wate j, okrągłej budowie ciała, skłonnych do dobrej tuszy („grubasi“). Kretschmer nazywa taką budowę ciała pyk-n i c z n ą. Natomiast ludzie o wydłużonej, wątłej, tak zwanej astenicz-nej budowie („longinusi“ ) należą najczęściej do schizotymików. Pamiętać jednak trzeba o tern, że jest to reguła mająca wyjątki.

Temperament zatem, zresztą nie przez wszystkich psychologów zupełnie jednakowo określany, jest pewną wrodzoną właściwością człowieka, która ujawnia się przedewszystkiem w jego życiu uczuciowem. Dotyczy ona siły, tempa i rytmu reakcyj uczuciowych człowieka w jego kontakcie ze światem. Jak łatwo jest zorjentować się, nie jest ona identyczna z charakterem. Ludzie o różnych temperamentach mogą mieć przecież podobne zasady postępowania i trzymać się ich z jednakową konsekwencją.

Indywidualność, osobowość.

Poszczególne jednostki różnią się bardzo wybitnie sposobem ujmowania świata i rodzajem zainteresowań, które w człowieku budzą jego zjawiska. Otóż wszystkie właściwości psychiczne, razem wzięte, któremi jeden człowiek różni się od drugiego, decydują o jego indywidualności.

Na indywidualność ludzką składa się bardzo wiele właściwości, tworzących bogactwo duszy ludzkiej. Właściwości te jednak nie stoją luźno obok siebie. Przy normalnym rozwoju człowieka wszystkie one przenikają się wzajemnie i wpływają na siebie. Całkowity zespół dyspozycyj i funkcyj psychicznych przenikających się nawzajem stanowi osobowość człowieka. Zawiła struktura osobowości, decydująca o tern, że ktoś jest właśnie tą, a nie inną osobą, jest czemś dla każdej jednostki swoistem, charakterystycznem, czemś, co poza nią drugi raz w tej samej formie nigdy się nie powtarza.

Charakter jest oczywiście tylko pewną cząstką struktury osobowościowej. Ponieważ jednak w osobowości ludzkiej wszystko wiąże się i splata razem bez ściśle określonych granic, wobec tego trudno też oddzielić charakter człowieka od reszty jego osobowości. Trudno też ustalić dokładnie, które właściwości psychiki powinny być włączone w pojęcie charakteru. Tern się tłumaczy, iż wielu psychologów nada-je pojęciu charakteru treść bardzo szeroką. Niektórzy używają terminu charakter nawet w tak szerokiem znaczeniu, iż pokrywa się ono zupełnie z pojęciem osobowości. W związku z tern wielu psychologów współczesnych używa nazw „charakter“ i „osobowość“ zamiennie. Podziały charakteru podawane przez niektórych z pośród nich stapiają się wobec tego z podziałami osobowości i temperamentów.

W psychologji współczesnej znajdujemy bardzo wiele podziałów charakteru, które dość znacznie odbiegają od siebie. Pochodzi to stąd, iż poszczególni autorowie przeprowadzają podział z różnych punktów widzenia. Znany psycholog francuski Th. R i b o t wymienia przedewszystkiem dwa typy charakterologiczne, które odznaczają się tern, że właściwie brak im charakteru. Są to typy bezpostaciowe (amorphes) i chwiejne (instables). W obrębie charakterów właściwych odróżnia Ribot sensytywnych, czyli uczuciowców, a dalej aktywnych i apatycznych.

Sposoby poznawania charakteru.

Poznanie charakteru danego człowieka jest nietylko rzeczą samą przez się interesującą, lecz mieć może i duże zastosowanie praktyczne. Społeczeństwo jest żywo zainteresowane tern, by wszystkie ważniejsze placówki w jego zakresie zajęte były przez osoby o charakterze dodatnim. Sędzia, nauczyciel, urzędnik ze swych zadań wywiąże się dobrze dopiero wtedy, gdy nie zabraknie im odpowiedniej siły charakteru.

To też już bardzo dawno mozolono się nad sposobami, które pozwoliłyby poznać charaktery ludzkie. Obserwacja postępowania danego człowieka, będąca najlepszą drogą do poznania jego charakteru, trwa często zbyt długo i dlatego niezawsze może mieć zastosowanie. Bardzo często zachodzi też potrzeba dotarcia do prawdziwego charakteru człowieka wtedy, kiedy on z tych czy innych powodów chce ukryć istotne właściwości swego charakteru, albo też, kiedy wskutek np. wychowania człowiek pozornie robi wrażenie zupełnie innego, niż jest istotnie.

Niestety, niezawodnych sposobów, które pozwoliłyby odrazu charakter ludzki prześwietlić aż do dna, nie mamy i prawdopodobnie nigdy mieć nie będziemy. Istnieje jednak wiele sposobów, które pozwalają choćby częściowo zastąpić obserwację postępowania człowieka.

Fizjognomika.

Gdy więc chcemy poznać człowieka niezależnie od jego słów, usiłujemy przedewszystkiem przyjrzeć się jego fizjognomji. Istnieje nawet osobna nauka, zwana fizjognomiką, która uczy odgadywania z rysów i wyrazu twarzy cech charakteru. Fizjognomiści twierdzą, iż uczucia, które dany człowiek najczęściej przeżywa, rzeźbią w pewien swoisty sposób jego twarz. Każde uczucie kurczy w charakterystyczny sposób mięśnie twarzy ludzkiej, nadając jej przez to specyficzny dla tego uczucia wyraz. Gdy dane uczucie powtarza się wielokrotnie, wyraz twarzy jemu odpowiadający poniekąd się utrwala. Tak np. u człowieka, który często popada w gniew, tworzą się na czole charakterystyczne zmarszczki. Na tej właśnie drodze można, patrząc na twarz człowieka, wnioskować o jego skłonnościach uczuciowych, a tern samem uzyskiwać dane dotyczące jego charakteru.

Pewne wskazówki o charakterze człowieka mogą nam dać także jego gesty, a więc ruchy, które towarzyszą mimo-woli jego słowom.

Niektórzy uczeni sądzą ponadto, iż o charakterze człowieka wnioskować można z budowy poszczególnych części ciała. A więc niektórzy, mianowicie t. zw. frenologowie, kładą nacisk przede-wszystkiem na budowę czaszki. Inni, t. zw. chirologowie, przywiązują znaczenie do budowy ręki, a zwłaszcza do kształtu linij przebiegających na dłoniach. Chirologja nie ma nic wspólnego z chiromancją, uprawianą często przez ludzi niesumiennych, którzy usiłują nawet wróżyć z kształtu tych linij przyszłość człowieka.

Grafolog ja.

Dość dużą popularnością cieszą się obecnie próby rozpoznawania charakteru człowieka z jego pisma, co stanowi przedmiot tak zwanej grafologji. Właściwości pisma dają nam niewątpliwie prawo do pewnych przypuszczeń o charakterze piszącego. Przypuszczenia te jednak nie mogą nigdy opierać się, jak to dawniej myślano, na jakimś drobnym szczególe pisma, lecz muszą uwzględniać łącznie wszystkie jego cechy. Grafolog ja bywa, niestety, i dziś jeszcze często uprawiana przez szarlatanów, którzy, podobnie jak chiromanci, nic nie mają wspólnego z prawdziwą nauką.

Kształcenie i samokształcenie charakteru.

Pewne wrodzone zadatki charakteru przynosi ze sobą każdy człowiek już na świat. Nie przynosi on jednak ze sobą całego charakteru. Charakter jako zdolność postępowania według pewnych stałych zasad formuje się dopiero zwolna podczas rozwoju człowieka. A ponieważ charakter etyczny jest dobrem niezwykle cennem, więc nie dziw, iż społeczeństwo nie pozostawia tworzenia się charakteru przypadkowym kolejom życia. Społeczeństwo kulturalne dba o to, ażeby charakter jego członków urobił się celowo w tym czasie, kiedy natura ludzka jest jeszcze najbardziej podatna na działanie sił kształcących, a więc w dzieciństwie i latach młodzieńczych.

St. Baley.

Ł u n i e w-

D. Nelke na i W.

Szkoła stawia sobie za cel nietylko rozwinąć zdolności umysłowe wychowanka i uzbroić go w pewne wiadomości, lecz także urobić jego charakter.

Różne są sposoby kształcenia charakteru. Jeden polega na wczesnem wytworzeniu odpowiednich nawyków. Zanim jeszcze dziecko dojrzało do jasnego rozróżnienia tego, co jest złe i co dobre, wdraża się je do pewnych sposobów postępowania, które społeczeństwo uważa za słuszne. Dziecko odpowiednio chowane przywyka do tego, by respektować wolę drugich, by innym pomagać w razie potrzeby. W późniejszym okresie, gdy dojrzewa rozsądek, gdy wyobraźnia potrafi już wybiegać daleko w przyszłość, a uczucia przerastają zaspokojenie potrzeb codziennych, można przy formowaniu charakteru odwoływać się do wyższych warstw życia psychicznego. Młodzieniec staje się już wrażliwym na ideały ogólnoludzkie. One formują jego osobowość i każą celowo ograniczać popędy osobiste na rzecz ogólnego dobra.

Prawdziwy charakter i pełna osobowość nie uformują się jednak nigdy przez samo działanie od zewnątrz. W pewnym momencie rozwoju człowiek musi tworzenie osobowości i charakteru wziąć częściowo we własne ręce. Musi on przedewszystkiem starać się poznać siebie samego, by zrozumieć, jakie cenne zadatki tkwią w jego duszy i jakie znajdują się tam wady. Coraz pełniejsze rozwijanie dobrych zadatków, a unieszkodliwianie wad musi stawać się zadaniem nieustannej pracy jednostki nad sobą samą. Wśród różnych rzeczy, które ją interesują, musi ona zdecydować się dać przewagę tym, którym odpowiadają największe zdolności i które dają zapowiedź najpełniejszego czynu. Powiedzenie Sokratesa, które brzmi: „poznaj siebie samego“, uzupełnić można innem, niemniej ważnem: „zrób siebie samego“. Ten tylko, kto może powiedzieć

o sobie, iż sam siebie poniekąd stworzył, potrafi stać niewzruszenie w razie potrzeby wśród fal życia, względnie iść wytrwale tą samą drogą.

Literatura tycząca charakteru jest bardzo obfita. Poniżej podajemy ważniejsze prace z tego zakresu. Ochorowicz J.: O kształceniu własnego charakteru, Warszawa 1907; S miles S.: O charakterze (polskie tłum. Przyborowskiego), Warszawa 1906; Dybowski ks. dr. M.: O typach woli, Warszawa 1928 ; Ciemniewski ks. dr. J.: Poznanie i kształcenie charakteru, Poznań-Warszawa 1927; Kerschenstei-ner G.: Charakter (polskie tłum. Alfreda Toma), Warszawa 1932; Zarzecki L.: Charakter i wychowanie, Warszawa, dwa wydania; ponadto Rocznik Psychjatryczny, zeszyt XX z r. 1933 zawiera artykuły o charakterze M. Zielińskiego, St. Ba-leya, S. Borowieckiego, W. Ster-linga, M. Bornsztajna, S. Bata-w i i

s k i e g o.

CHATA. (Tabl. 112). Chatą nazywamy budynek mieszkalny włościan. Łącznie z zabudowaniami gospodarskie-mi (obora, stajnia, chlew, wozownia, drwalnia, śpichlerz, stodoła) stanowi ona zagrodę. Grupa zagród tworzy wieś.

Jak nazywa wieśniak swoje domostwo?

Pospolite mniemanie, że chata — to wyraz ludowy, powszechnie używany przez wieśniaków polskich, jest błędne. Wieśniak nasz najczęściej mówi na budynek, w którym mieszka: chałupa, rzadziej : dom, izba, chyż. O chacie słyszymy od polskich wieśniaków (wyjąwszy tych, którzy niedawno przejęli ów wyraz od inteligencji) tylko w spolszczonych wsiach ruskich na wschod-niem pograniczu lub we wsiach osadników polskich na tery tor j ach zamieszkanych przez Małorusinów. Natomiast u Małorusinów (Ukraińców) i Białorusinów słowo chata jest zupełnie powszechne i od nich to właśnie przeszło do języka naszej inteligencji. Zresztą co do pierwotnego pochodź e-n i a wyraz chata nie jest też i ruski, lecz obcy, niesłowiański (podobnie jak nazwy: izba oraz chyż, a może i chałupa).

Chaty na ziemiach polskich.

Gdybyśmy przewędrowali Polskę wzdłuż i wszerz od morza do gór i od starannie uprawionych pól poznańskich do dzikich błot poleskich, z łatwością zauważylibyśmy, że chaty niewszędzie są jednakowe. Przedewszystkiem uderzyłoby nas to podczas wędrówki w kierunku zachodnio-wschodnim. Murowane domki zamożnych włościan poznańskich, pięknie odcinające się od otaczającej je zieleni drzew dzięki białości ścian, pokutych niekiedy pnącą różą i t. p., wyglądają okazalej i zarazem schludniej od niejednego szlacheckiego dworku z okolic Białegostoku, Wilna czy Łu-nińca,. nie mówiąc wcale o tamtejszych chatach. Porównanie naszej chałupy zachodniej z środkowo-polską i wschodnią jest nadzwyczaj pouczające, ilustruje bowiem wybornie niejednakowy poziom kultury wiejskiej, która im dalej na wschód, tern jest niższa.

Niezależnie od różnic w mniej lub więcej schludnym wyglądzie zewnętrznym oraz mniej lub więcej wygodnem urządzeniu wewnętrznem chat widzimy też znaczne różnice, uwarunkowane różnorodnością materjału używanego do budowy, konstrukcją oraz kształtem dachu, konstrukcją ścian i t. p. W niektórych okolicach czy prowincjach Polski zespół pewnych swoistych cech architektonicznych tak się wyodrębnia, że tworzą się tam charakterystyczne typy miejscowe. Największa jest tu różnica dzieląca starodawne chatki poleskie od niektórych starych chałup podolskich; pierwsze mają dach z dartych desek, a ściany z okrąglaków, drugie zaś miewają dach poszyty snopeczkami słomy (jak zresztą bardzo wiele chat w rdzennej Polsce), a ściany ich (jeszcze dziś tu i ówdzie wyplatane z chróstu) są polepione gliną i starannie obielone.

I tu moda i naśladownictwo.

Etnolog, rozporządzający już dziś dużą ilością mater jału, może łatwo stwierdzić, że chata podlega co do konstrukcji i wyglądu pewnym okresowym zmianom, przypominającym znane powszechnie zjawisko, zwane — gdy chodzi, zwłaszcza o odzież i strój — modą. Jak wiemy na pewno, moda taka najsilniej oddziaływała i oddziaływa na kształty i zdobienie dachów (które z samej swej natury łatwiej podlegają zniszczeniu od ścian budynku i częściej muszą być odnawiane, względnie zmieniane). Dla wielu okolic Polski można wykazać, jak dawniejsze kształty i zdobienie dachów ustępowały oraz ustępują przed nowszemi, uchodzącemi w oczach wieśniaka za piękniejsze, bardziej nowoczesne. Także wnętrza chat podlegają modzie. Dziś jeszcze wcale często napotykamy chałupy posiadające naprzykład w izbie pułap (sufit) podtrzymywany przez belki poprzeczne, które wspierają się na jednej potężnej belce podłużnej. Dawniej pułapy tego rodzaju były bardzo pospolite w Polsce, a tu i ówdzie, jak pamięta lud, owa ogromna belka podłużna podtrzymywana była jeszcze zapomocą pionowego słupka, sterczącego pośrodku izby (jak to dziś jeszcze oglądamy w niektórych wsiach słowackich i innych poza granicami Polski). Oczywiście taka ciężka konstrukcja (słup, na nim ogromna belka podłużna, a na niej belki poprzeczne) była zupełnie zbędna w małych domostwach, jakiemi były i są wiej-

nym dziejowym momencie jako gotowy zespół. Długich wieków potrzebowała zbiorowa myśl ludzka, rozwijająca się ongiś nie, jak dziś, z błyskawiczną szybkością, lecz powoli i mozolnie, aby dojść do owych względnych udoskonaleń, jakie dziś cechują wiejskie domostwo.

CL -

Ryc. 130. Rzut poziomy prymitywnej chaty. (Linja a—b wyobraża kierunek grzbietu dachu).

skie chaty. To też zdarzają się wypadki, że w starych, nawet dobrze już osłabionych przez długi żywot chałupach polskich wypiłowują wieśniacy niemodną już obecnie belkę podłużną i usuwają ją bez żadnej szkody dla odporności konstrukcji. Przejęcie ongiś przez wieś owych belek podłużnych oraz słupów można tłumaczyć chyba tylko niewolniczem naśladowaniem dawnego wielkiego drewnianego budownictwa dworskiego czy miejskiego lub wogóle — w stosunku do wsi — arystokratycznego. Niecelowość podobnej konstrukcji w zastosowaniu do chałup nie odegrała widocznie żadnej albo prawie żadnej roli przy jej przejmowaniu; wbrew praktyczności zwyciężyło, jak często, bezmyślne naśladownictwo wyższych społecznie warstw. I to jest zjawisko bardzo pouczające.

Pochodzenie i rozwój chaty polskiej.

Innem cieką wem, a bardzo obszernem zagadnieniem dotyczącem chaty jest ogólna kwestja jej pochodzenia i rozwoju. Nie ulega wątpliwości, że dzisiejsze, zwłaszcza bogatsze chałupy, zawierające w sobie sień, izbę roboczą, kuchenkę, izbę białą, czyli świetlicę, alkierz, komory, strych etc., stanowią produkt długotrwałej ewolucji. Podobnież i urządzenie wnętrza, złożone z różnych pieców lub kominków i sprzętów, nie zrodziło się oczywiście w pew-

Jak wyglądały najstarsze chaty?

Na początkach linji rozwojowej, która nam dała ludowe budownictwo mieszkalne, stała ongiś niewątpliwie chata składająca się z jednego tylko pomieszczenia, jak to pokazano na ryc. 130. Drzwi takiego domku osłaniano od wiatrów i ulewnych deszczów m. i. zapo-mocą licznych żerdzi opartych górnemi końcami o dach i o siebie nawzajem, a dolnemi wpartych półkolem w ziemię; wyglądało to niby połówka stożkowatego szałasu przekrojonego zgóry nadół i przypartego do chałupy. Taką najprymitywniejszą sień możemy jeszcze dziś spotkać tu i ówdzie w Polsce po wsiach leśnych rdzennej Białorusi czy Polesia. Żywa to, a doskonała ilustracja dla pierwotnego znaczenia wyrazu sień, który, jak stwierdzają językoznawcy, był równoznaczny z wyrazem zasłona. Z drugiej strony, są to ostatnie szczątki dawno zarzuconej architektury, pomnik minionych lat, a zarazem świetne świadectwo niezłomnego konserwatyzmu wieśniaka, walczącego doniedawna zawzięcie z wszelkim postępem i „modami“, choć — jak widzieliśmy — nie-zawsze skutecznie.

Niegdyś, przed wiekami, wnętrza podobnych chatek, złożonych z małej izdebki i sieni, nie były ogrzewane za-pomocą pieców, lecz na środku polepy, zastępującej podłogę, znajdował się trzon, t. zn. wzniesienie z kamieni lub gliny, a na nim gorzał otwarty ogień. Jeśli w mroźny, wietrzny dzień zamknąłeś wszelkie większe otwory w ścianach chat, to wnętrze wypełniał gryzący dyni; jeśli zaś je otwarłeś, tedy ogrzane powietrze uciekało, a na jego miejsce wdzierał się chłód. Lampy zastępowało to samo ognisko albo sosnowe czy inne łuczywo. Stołów tam nie dostrzegłeś zupełnie ; za krzesła służyły pniaki (jakie jeszcze dziś widzieć można u wiejskiej biedoty) oraz kamienie; łożem była skóra zwierzęca czy proste posłanie ze słomy.

Od chaty pierwotnej do dzisiejszej.

Na podstawie szeregu wskazówek można mniej więcej odtworzyć drogi, któremi szedł rozwój podobnych prymitywnych chałup w chaty dzisiejsze. Sień szałasowa z żerdzi lub inna do niej pod względem pierwotności zbliżona została zastąpiona przez sień dzisiejszą, skonstruowaną podobnie jak domostwo (t. zn. posiadającą ściany takie same, jak ono, i nakrytą takimż, jak ono, wzgl. tym samym, co ono, dachem), albo znów — w innych wypadkach — dzięki nawykowi umieszczania tuż naprzeciw jednownętrznej, prymitywnej chatki podobnego do niej śpichlerza umożliwione zostało połączenie tych obu budynków zapomocą ścian i pokrycie jednym dachem; tak powstał pierwowzór najpospolitszych dzisiejszych naszych chat, mających sień pośrodku długości domu, a wejście do niej w środku dłuższej ściany. Znamy jednak i inne sposoby rozwijania się chaty.

Przez dalszy podział czy rozbudowę wnętrza, złożonego z paru dawnych ubi-kacyj, powstała cała rozmaitość rozkładu, właściwa dzisiejszym chałupom. Równolegle szło też wyposażanie wnętrza w coraz to nowe nabytki. Najważniejszym z nich jest niewątpliwie piec. Chałupy zawdzięczają go poczęści dawnym wiejskim łaźniom, które były rozpowszechnione na ogromnych obszarach Europy (m. i. w Niemczech i w rdzennej Polsce), a które i dziś jeszcze można oglądać w naszej Rzeczypospolitej u wieśniaków białoruskich. Istnieją wyraźne poszlaki, że wyraz izba (dawniej wymawiany istba; stąd m. i. nazwa znanej wsi w Beskidzie zachodnim : Istebna) oznaczał ongiś właśnie łaźnię ogrzewaną piecem. Wiemy też o pewnych okolicach północnej Europy, gdzie wieśniacy doniedawna dosłownie mieszkali w łaźniach. Oczywiście dzisiejszy piec włościański nie wywodzi się wprost od łaziebnego. Piec łazieb-ny został zastąpiony przez piec piekarski, który niegdyś stał nazewnątrz chat (jak dziś jeszcze u Słowian bułgarskich i in.). Ten piec piekarski zrósł się z dawnym trzonem (ob. wyżej) i dodatkowo otrzymał kapę, odprowadzającą dym do komina. Tak to powoli krok za krokiem dokonywała się jego ewolucja.

Sprzęty.

Co do ław, stołu, krzeseł i t. d., to stwierdzamy tu silne wpływy zachodu; nietylko te same sprzęty, ale nawet ich charakterystyczne rozmieszczenie w izbie powtarza się daleko poza Polską wr krajach południowo-niemieckich. Zresztą wpływy zachodnie były wogóle, gdy chodzi o chatę, bardzo silne.

Znaczenie naukowego badania chaty dla historji kultury jest ogromne. Nie ulega wszak wątpliwości, że chałupy w swych najprymitywniejszych kształtach przechowały nam postać domostw, w jakich mieszkali przed tysiącami lat nasi odlegli przodkowie. Jakaż przepaść dzieli te nędzne pomieszkania od dzisiejszych wielopiętrowych kamienic z żelaza i betonu, zelektryfikowanych, skanalizowanych, zaopatrzonych w windy, w wentylatory, centralne ogrzewanie, telefony, radja ! W tej właśnie kolosalnej różnicy wyraża się, jak tylko można najlepiej, olbrzymi postęp kultury. I to bynajmniej nietylko postęp materjalny: wspaniale wszak ucieleśnia się tu przed naszemi oczyma bujny rozwój twórczego genjusza ludzkości.

K. Moszyński.

Dokładną literaturę przedmiotu do r. 1910 podaje F. Gawełek w „Bibljografji lu-doznawstwa polskiego“ na str. 48—54. Do tego więc dzieła zwracamy tych, którzyby się zagadnieniem chaty polskiej zająć chcieli poważniej. Z ważniejszych prac wymienić należy : L. P u s z e t : Stud ja nad polskiem budownictwem drewnianem. I. Chata. 1903.— Z. Gloger: Budownictwo drzewne etc., 1907. — Poza tern mamy już właściwie tylko prace poświęcone specjalnym typom chat, a mianowicie : W ł. Matlakowski: Budownictwo ludowe na Podhalu, 1892. — A. Chętnik: Chata kurpiowska, 1915.— A. Kutrzebianka: Budownictwo ludowe w Zawoi, 1931 (warto zwrócić uwagę na tę b. pożyteczną pracę, której autorka jest młodziutką, kilkunastoletnią osobą).

CHEMJA. Chemja stanowi obok fizyki podstawę wiedzy przyrodniczej. Ażeby odpowiedzieć sobie na pytanie, co jest treścią tej nauki, rozejrzyjmy się przedewszystkiem wśród niezliczonych zjawisk odbywających się dookoła nas, zjawisk jużto zachodzących niezależnie od nas w otaczającej nas przyrodzie, jużto wywołanych przez nas sztucznie właśnie w celu lepszego ich poznania, opanowania i wyzyskania.

Zobaczymy zaraz, że przy uważnem rozejrzeniu się w większej ilości tych zjawisk nasuwa się jakby sam przez się podział ich na dwie wielkie grupy. Jedne — to zjawiska fizyczne, takie jak załamywanie się i rozszczepianie się światła, jak rozszerzanie się ciał ze wzrostem temperatury i t. d., czyli zjawiska, przy których substancja ciał biorących w nich udział nie ulega wcale albo też ulega częściowym, jakby powierzchownym lub przemijającym zmianom swych własności. Do drugiej grupy należą zjawiska chemiczne, a więc takie, przy których dane substancje ulegają głębokim przeobrażeniom.

Świat zjawisk chemicznych.

Otacza nas niesłychana mnogość przedmiotów, ciał, substancyj i mieszanin. Nie było rzeczą łatwą zorjentować się w tym beznadziejnym na pierwszy rzut oka chaosie i długie wieki upłynęły, zanim człowiek dokonał tej sztuki. Dziś współczesny chemik nie ma już trudności w ogarnięciu myślą i uporządkowaniu tego wszystkiego, co go otacza. Wiemy więc już bardzo dobrze, iż wszystkie otaczające nas przedmioty składają się z różnych substancyj, obdarzonych pewnemi sta-łemi cechami, że substancje te w stanie czystym występują w przyrodzie względnie rzadko, że najczęściej spotykamy się z niemi w formie mieszanin o własnościach będących jakgdy-by czemś pośredniem w stosunku do własności czynników wchodzących w ich skład. Wiemy również, iż poszczególne substancje mogą na siebie wzajemnie odziaływać (reagować) i te wzajemne odziały wania substancyj, prowadzące do głębokich przeobrażeń, nazywamy reakcjami chemiczne m i.

Reakcje chemiczne oddawna były przedmiotem zainteresowań uczonych. Dzisiejsi chemicy wiedzą o reakcjach chemicznych już bardzo wiele. Wykryli oni cały szereg praw niemi 'rządzących, wiedzą więc, iż wszystkim procesom chemicznym towarzyszy wydzielanie lub pochłanianie większych lub mniejszych ilości ciepła czy innych rodzajów e n e r g j i, wiedzą, na czem polega prawo zachowania masy i stałych stosunków wago-

erwiastkach

ESJ >cj

ich

Pu cr j-j-

a n-p o-

S_l. rp

w y c h. Na przestrzeni wieków wykryli chemicy i zbadali, na czem polegają najważniejsze i najczęściej zachodzące reakcje chemiczne, jaką rolę w tych procesach odgrywają różne pierwiastki, jak tlen, wodór i t. d., jaki wpływ mają na ich przebieg rozpuszczanie, ogrzewanie i t. d. Do prawd tych doszli chemicy drogą skomplikowanej analizy chemicznej, nauczyli się bowiem, nieraz w sposób bardzo skomplikowany i trudny, rozkładać poszczególne substancje. Równolegle do tego nauczyli się obserwować i zjawiska odwrotne, t. j. syntezy chemiczne, kiedy dwie lub więcej substancyj, łącząc się, tworzą jedną, nową, bardziej złożoną.

Pracując nad najróżniejszemi substancjami i ich związkami, obserwując setki rozpadów poszczególnych związków i niezmiernie liczne syntezy poszczególnych ciał, nieraz sztucznie wywołane, natrafili chemicy na substancje, których już dalej rozłożyć nie można, na pierwiastki. Trzeba było tysięcy i tysięcy doświadczeń na przestrzeni wieków nato, aby się przekonać, że tych pierwiastków jest stosunkowo niewiele, a mianowicie 92 (-^Pierwiastki). Wreszcie poprzez te setki i tysiące prac, doświadczeń, prób nieudałych i triumfów dochodzi chemja do szczytu swojej twórczości, do atomowej teorji budowy materji, która zresztą ulega dzisiaj wielkim i zasadniczym przeobrażeniom (-> Atom).

Co to jest chemja?

Tak więc całą nieskończoną rozmaitość materji sprowadziliśmy do skończonej, acz bardzo wielkiej liczby złożonych substancyj czystych, te zaś w drodze analizy doprowadziły nas do niewielkiej liczby 92 pierwiastków. Ponieważ pierwiastki łączą się ze sobą po 2, 3, 4 i więcej, więc powstaje tu możliwość ogromnej ilości kombinacyj.

I rzeczywiście, chemicy nietylko potrafili sztucznie otrzymać wiele substan-cyj spotykanych w przyrodzie, ale też wytworzyli jeszcze większe bodaj mnóstwo połączeń zupełnie nowych. W ten sposób nauczyli się chemicy na nowo rozbudowywać świat materji prawie w nieskończoność, ale już świadomie według własnego planu i dla własnych celów. Teraz dopiero możemy nareszcie dać odpowiedź na pytanie, co to jest chemja. Odpowiedź tę zamkniemy w określeniu : chemja to nauka o o prawach ł czeniem się i o c ach złożonych, s w s t a ł y c h.

Historja chemji.

Już starożytni posiadali pewien zasób wiadomości chemicznych. Umieli oni np. wytapiać z rud niektóre metale. To też ze znanych wówczas 9 sub-stancyj, które dziś nazywamy pierwiastkami, większość stanowiły metale. Poza tern znano z substancyj prostych węgiel i siarkę. Te pierwsze wiadomości chemiczne miały charakter raczej praktyczny; nie stanowiły oddzielnej nauki, lecz wchodziły w skład ogólnej nauki o przyrodzie, którą to naukę Grecy zwali fizyką. Znajomość zjawisk chemicznych wzrastała bardzo powoli aż do chwili, kiedy dzięki Arabom powstała odrębna, mająca już swoje własne cele na oku nauka zwana alchemją (-» Alchemja). Gorączkowa działalność alchemików nagromadziła dużo faktów doświadczalnych, a na tej podstawie mogła wreszcie skrystalizować się świadoma swych celów i zadań prawdziwa ścisła nauka — chemja. Za taki okres przełomowy w dziejach chemji możemy uważać okres działalności znakomitego chemika francuskiego Lavoisier a (koniec XVIII w.), który zwrócił uwagę na konieczność systematycznego stosowania w chemji ścisłych metod badania (miara i waga!), ustalił zasadę zachowania masy, dał prawdziwe wyjaśnienie zjawisk palenia się i t. d.

Działy chemji.

W miarę potężniejącego wciąż rozwoju chemji okazała się potrzeba specjalizacji — powstają działy chemji. Takim działem, najściślej zresztą zespolonym z samą chemją ogólną, jest chemja analityczna, której zadaniem jest opracowywanie metod ustalenia składu substancyj złożonych oraz wykrywania pierwiastków lub określonych związków w różnych mieszaninach. Innym olbrzymim działem chemji jest chemja organie z-n a. Nazwa ta powstała w czasach, gdy sądzono, że różne substancje wytwarzane przez organizmy zwierzęce i roślinne, jak alkohol, kwas octowy, cukier i t. p., mogą tworzyć się tylko przy udziale tajemniczej ,,siły życiowej“ (vis vitalis). Wkrótce jednak przekonano się, że substancje takie mogą być otrzymywane i zwyczajnemi metodami syntezy chemicznej. Pomimo to nazwa chemji organicznej pozostała i oznacza obecnie chemję związków węgla. Chemja tych związków musiała być wyodrębniona w osobny dział, już chociażby ze względu na niesłychaną rozmaitość i liczebność połączeń węgla (—» Węgiel). Po wydzieleniu chemji organicznej jako osobnego działu chemja pozostałych pierwiastków otrzymała nazwę chemji nieorganicznej albo mineralnej.

W najściślejszym związku z chemją organiczną pozostaje biochemja, której przedmiotem jest badanie przemian chemicznych zachodzących w ustrojach żywych. Dla wyjaśnienia zjawisk życiowych badania te mają

oczywiście znaczenie jak najdonioślejsze (—> C hem ja ustrojów żywych).

Na początku swego istnienia chemja była nauką opisową i z konieczności musiała zadowalniać się prostem rejestrowaniem faktów. Wraz z rozwojem metod i środków badania poznawali uczeni chemicy coraz subtelniejsze zależności, coraz liczniejsze i ogólniejsze prawa, tworzyli różne teorje. Przy badaniach tych zaobserwowano cały szereg zjawisk, co do których niełatwo jest zdecydować się, czy zaliczyć je do zjawisk chemicznych, czy do fizycznych. Wszystko to wywołało potrzebę stworzenia nowego działu chemji, chemji fizycznej.

Technologia chemiczna.

Nauka chemji otwiera przed nami i rozświetla ogromny dział zjawisk przyrody, poza tern jednak znalazła ona nieobliczone wprost zastosowanie praktyczne. Kwasy, ługi, soda, najrozmaitsze leki, farby, barwniki, perfumy, nawozy sztuczne, materjały wybuchowe i mnóstwo innych substancyj produkuje się w laboratorjach i fabrykach chemicznych. Chemja stosowana, oddana na usługi techniki, nosi nazwę technologji chemicznej (-» Barwniki, Lekarstwo, Materjały wybuchowe, Nawozy, Perfumy).

Chemja nowoczesna.

Odkrycie w roku 1898 nowego pierwiastka promieniotwórczego, radu (-» Curie-Skłodowska Mar ja i Rad), pchnęło chemję na zupełnie nowe tory. Zagadnienie budowy atomów stało się przedmiotem ożywionej dyskusji naukowej. Jednocześnie w świetle nauki o promieniotwórczości zarysowuje się odmiennie niż dotychczas zagadnienie przemiany pierwiastków. Chemja nowoczesna, pracująca na zupełnie nowych podstawach, posługuje się rów-

nież zupełnie nowemi, nieznanemi dotąd metodami pracy.

Wpływ fizyki.

Za najcharakterystyczniejszą jej cechę można uważać jej wybitną fizyka 1 i z a c j ę. Przez fizykalizację będziemy tu rozumieli wciąż wzmagający się i zacieśniający się kontakt z fizyką. Kontakt ten wyraża się w sposób wieloraki. Z jednej strony znajduje on swój wyraz już w samej formie podejścia do zagadnień chemicznych i sposobie ich traktowania, co właśnie było powodem powstania chemji fizycznej i wyodrębnienia się jej w niezależny dział wiedzy chemicznej. Z drugiej strony i w technice pracy chemicznej również coraz częściej dochodzą do głosu metody fizyczne, i to zarówno w pracach badawczych, jak i w pracy czysto technicznej, np. w laboratorjach analitycznych, fabrykach i t. d.

Metody optyczne.

Od fizyki nauczyła się chemja nowoczesna przedewszystkiem metod o p-tycznych, które należą do najdawniej i najlepiej zadomowionych w pracowni chemicznej. Analiza widmowa zapomocą spektroskopów, spektrometrów i spektrografów tak dawno jest już stosowana, że możnaby nawet kwe-stjonować jej nowoczesność, gdyby nie coraz nowsze ulepszenia, rozszerzające jej zastosowanie, i gdyby można było pominąć olbrzymie usługi, jakie oddała i wciąż jeszcze oddaje przy badaniach budowy atomów. Zwłaszcza w zastosowaniu do badania widm, wykrytych przez hinduskiego uczonego R a-m a n a, analiza spektralna zdradza nam ważne tajemnice cząsteczek i atomów.

Poza spektroskopem chemicy wo-góle, a w szczególności analitycy, korzystają z całego szeregu innych jeszcze przyrządów optycznych, jak refraktometry, polarymetry, koloryme-try, nefelometry i t. d., które służą do badania, identyfikowania, wykrywania i ilościowego oznaczania najrozmaitszych substancyj.

W ostatnich czasach potężnie rozwija się szczególna metoda badania substancyj chemicznych w promieniach Roentgena, zwana spektrogra-fją roentgenowską. Metoda ta poucza nas o budowie tak zwanej siatki przestrzennej ciał krystalicznych, czyli wskazuje, w jaki sposób w krysztale ułożone są atomy i cząsteczki, a nawet pozwala dokładnie wymierzyć wzajemne ich odległości. Ta droga znakomicie pogłębia nasze wiadomości w tych sprawach, stanowiąc zarazem cenną kontrolę domniemań uzyskanych innemi drogami oraz zacieśniając węzły między chemją a krystalograf ją i mineralog ją.

Elektryczność a chemja.

Poza optyką również i inne działy fizyki dzielnie wspomagają chemika i w jego pracy praktycznej, i w rozbudowie wiedzy chemicznej. Niespożyte zasługi położyła tu nauka o elektryczności. W końcu ubiegłego wieku szwedzki uczony Svante Arrhenius stworzył hipotezę dyso-cjacji elektrolitycznej, według której cząsteczki pewnych typów związków chemicznych (kwasy, zasady, sole) ulegają w roztworach pod wpływem rozpuszczalnika rozszczepieniu na niezależne i obdarzone ładunkami elektrycz-nemi atomy lub grupy atomów, zwane jonami. Na tej podstawie powstał ważny dział wiedzy chemicznej, zwany elektro chemją. Od tego czasu znaczenie zjawisk elektrycznych dla tłumaczenia zjawisk chemicznych wciąż wzrastało, osiągając swój szczyt w dobie obecnej, kiedy zjawiska powi-jiowactwa chemicznego tłumaczymy oddziaływaniami elektrycznemi.

W tern miejscu trudno nie wspomnieć o wielkiem znaczeniu dla chemji aparatu skonstruowanego przez Anglika A s t o n a, a zwanego spektrografem masowym. W przyrządzie tym dają się wyznaczać ciężary atomowe pierwiastków i izotopów za-pomoeą działania pola elektrycznego i magnetycznego, a więc zupełnie inaczej, niż to czynią chemicy. Należy też zaznaczyć, że i w praktyce laboratoryjnej coraz większe zastosowanie znajdują obecnie bardzo- dogodne i szybkie elektryczne metody analizy, jak np. konduktometrja, potencjometr ja i t. d.

Na zakończenie trzeba dodać, że poszczególne działy chemji nowoczesnej, czystej i stosowanej, posiadają swe specjalne nieraz bardzo interesujące, aktualne zagadnienia, których oświetlenie znajdzie Czytelnik w innych artykułach (-» Chemja ustrojów żywych, Hormony, Katalizatory, Witaminy).

J. Stalony-Dobrzański.

Literatura chemiczna jest we wszystkich językach świata olbrzymia. Młodego Czytelnika wprowadzić mogą najlepiej w ten świat zjawisk chemicznych — poza podręcznikami —• dwie książki: T. Zamoyski: Z za kulis chemji, Warszawa, 1932 i T. Lassa r-C o h n : Chemja życia codziennego, Warszawa, 1932.

CHEMJA USTROJÓW ŻYWYCH.

Zadaniem nauki jest ujmowanie wiedzy o wszechświecie w rządzące nim prawa. Od najdawniejszych już czasów, bo od Pitagorasa, tego najskrupulatniejszego badacza starożytności (VI wiek przed Chrystusem), starano się o precyzyjność i ścisłość tego ujęcia, a ideałem stała się nawet możność wyrażania stosunków panujących we wszechświecie liczbą — według słów

Galileusza : „natura scripta in lingua mathematica“ (przyroda napisana językiem matematycznym). Ta liczba i dzisiaj, przy coraz doskonalszych metodach badań, jest argumentem najsilniejszym, pozwalającym zarówno na odczucie ogromu wszechświata, jak i na zrozumienie rozmaitości przejawów życia w mikrokosmosie, utworzonym z organizmów żywych. Dopiero zastosowanie liczby uświadamia nam mi-sterjum odbywające się w obrębie granic istoty żywej. Gdy sobie uprzy-tomnimy np., że w jednym z listków rośliny miljardy ziarenek chlorofilu pod naporem nieprzeliczonych fal eteru tworzą skrobię z węgla i wody — wtedy chemja życia, wyrażająca się w stosunkach ilościowych, staje się czemś, co zdolne jest wyjaśnić istotę tajemnicy życia. Uczy nas ona o braterstwie krwi zwierzęcej z roślinną, bo czerwień naszej krwi (hemoglobina) — to siostra zieleni rośliny (chlorofilu), ona nam mówi o dziwnej przyczynie niedorozwoju u człowieka, gdy zabraknie w jego ustroju kilku kryształów jodu, ona wreszcie tłumaczy tajemnicę naszego oddechu, regulowanego miarowemi uderzeniami jonów kwasu węglowego o podstawę mózgu (ośrodek oddechowy).

Ustroje żywe.

Mówiąc o ustrojach żywych, o ich składzie i własnościach chemicznych oraz sprawach, jakie się w nich odbywają, nie próbujemy na tern miejscu dokładnie określić, co to jest życie. Znakomity uczony francuski Claude Bernard (urodzony w r. 1813, zmarły w r. 1878) podkreślił, iż „jeżeli mowa o życiu, to bez trudności można się co do przedmiotu porozumieć, a to wystarcza, aby ustalić stosowanie tego słowa i uniknąć dwuznaczności“. Gdybyśmy spalili jakąśkolwiek roślinę lub zwie-

rzę w odpowiednich warunkach tleno-    kg tlenu, 20 kg    węgla, 7    kg    wodoru,

wych, to znaleźlibyśmy niewielką sta-    3 kg azotu, 2 kg    wapnà, 1    kg    fosforu,

łą pozostałość, gdyż przeważna część    200 g chloru, 175    g siarki,    150    g sodu,

produktów spalenia, jako ciała gazowe,    100 g potasu, 75    g fluoru,    50    g man-

ulotniłaby się bardzo łatwo. Mianowi- ganu, 5 g żelaza, 0,1 g jodu, 0,0005 g cie po spaleniu ciała dorosłego człowie- arsenu i t. d. ka pozostaje w popiele zaledwie 4,3°/0 ogólnej masy ciała, t. j. około 3 kg popiołu.

70 łat

20 M

nowor.

69%

62%

58%

94%

Składniki pierwiastkowe.

Istotne części składowe żywej substancji występują w postaci związków pewnej tylko grupy pierwiastków. Z pośród znanych w przyrodzie 92 pierwiastków spotykamy w ustrojach żywych zaledwie 30, a z nich składnikami najbardziej rozpowszechnionemi są : wodór, sód, potas, węgiel, azot, fosfor, tlen, siarka, mangan, chlor, żelazo. Przytem w niektórych komórkach i sokach ustroju spotykamy i inne pierwiastki, jak krzem, miedź, arsen, brom, jod i t. d. Gdybyśmy idąc w ślady Fausta, z różnych surowców chcieli otrzymać ustrój ludzki, musielibyśmy zużyć na nasze dzieło co najmniej 40

Woda

Węgieł

Fbzosłate

pierwiastki

Ryc. 131. Składniki ciała ludzkiego. Część kreskowana odpowiada ilości wody w ciele człowieka, zaczerniona ilości węgla, reszta — pozostałym pierwiastkom.

Woda.

Głównym składnikiem organizmów, zarówno zwierzęcych, jak i roślinnych, jest woda (związek wodoru z tlenem).

Wtełr: 3m. ż/aa płodu

łhiiwodj

wcieli:

Ryc. 132. Zmniejszanie się ilości wody w ustroju ludzkim w miarę wzrostu i starzenia się.

Są istoty żywe, np. meduzy, które w swem ciele zawierają 98°/₀ wody. "W ustroju ludzkim najwięcej wody zawierają nerki (83°/₀), najmniej tkanka kostna (30°/o) i tłuszczowa (18°/₀). Również nasze pokarmy zawierają dużo wody (chleb 40°/₀, mleko 87°/₀). Stosownie do znacznej ilości wody w ustrojach żywych zapotrzebowanie jej jest bardzo znaczne. I tak słonecznik, wysokości człowieka, potrzebuje dziennie 1 1 wody, trzydziestoletnia grusza — 30 1. Zwierzęta o temperaturze ciała zmiennej (zimnokrwiste) mają naogół mniejsze zapotrzebowanie wody, niż zwierzęta stałocieplne (cie-płokrwiste). Człowiek przeciętnie pije i pobiera w pokarmach 2 1 wody dziennie. Ilość procentowa wody w ustroju ludzkim waha się dość znacznie, zależnie od wieku. W ciągu trzech pierwszych miesięcy życia płodowego zarodek ludzki zawiera 94°/₀ wody, a więc tyle, co ustroje niższe, noworodek prawie 70°/o, podczas gdy człowiek dojrzały 62°/₀, a starzec 58°/₀. Do ustrojów żywych dostaje się wodór prawie wyłącznie w postaci wody i jako woda, względnie arnonjak, opuszcza go, wracając zpowrotem ze świata organicznego do mineralnego.

Węgiel.

Z pośród składników suchej substancji ustrojów najważniejsza rola przypada związkom węgla. Węgiel jest pierwiastkiem czterowartośeiowym i posiada łatwość wiązania się z innemi pierwiastkami, jak wodorem, tlenem, azotem, siarką, fosforem i t. p. Znamy niesłychanie wiele związków węglowych, któremi bliżej zajmuje się chemja organiczna (—> Chemja). Związki organiczne, spalając się, zamieniają się na dwutlenek węgla oraz wodę. Wiemy, iż człowiek, oddychając, pobiera tlen z powietrza i łącząc go z węglem paliwa ustrojowego, wydycha go w postaci dwutlenku węgla. Proces ten przypomina nam zupełnie palenie się lampy, tak że o oddychaniu mówi się od czasów Lavoisiera jako o powol-nem spalaniu. Powietrze, które wdychamy, zawiera przeciętnie 0,03°/₀ kwasu węglowego, natomiast powietrze, które wydychamy z dróg oddechowych, zawiera 150 razy więcej węgla (4°/₀). W ciągu jednego dnia wydychamy prawie jeden kg kwasu węglowego, a z czystego węgla zawartego w tym związku możnaby zrobić zwykły brykiet do palenia w piecu. Jeszcze więcej kwasu węglowego wytwarza paląca się lampa, a ilości produkowanego dziennie w wielkich miastach dwutlenku węgla są wprost przerażające. Stolica Niemiec: kilkumiljonowy Berlin, ze swymi mieszkańcami, zwierzętami, lampami, piecami i fabrykami produkuje 5 miljardów litrów kwasu węglowego dziennie. Pomimo tego dwutlenek węgla zawarty jest w powietrzu w ilościach drobnych. Dzieje się to za sprawą roślin zielonych, które czerpią z dwutlenku węgla materjał do tworzenia ciał organicznych. Jest to zjawisko podstawowe dla spraw życia na ziemi, polegające na redukcji (odebraniu tlenu) dwutlenku węgla i wiązaniu węgla z wodą, prowadzące do powstawania węglowodanów (cukry, skrobia). Odbywa się ten proces tylko w substancji żywej przy udziale energji promienistej (światło słoneczne lub sztuczne) oraz obecności zielonek (ciałek chlorofilu). W ten sposób w ciele roślin powstają nowe związki chemiczne, a wolny tlen zpowrotem wraca do atmosfery. Oto przyczyna, dlaczego mimo wydychania znacznych ilości dwutlenku węgla przez zwierzęta i ludzi oraz spalania mil jonów tonn węgla zawartość dwutlenku węgla w atmosferze ulega tylko nieznacznym wahaniom (-» Przyswajanie).

Tlen.

Tlen jest jedynem ciałem, które w stanie pierwiastkowym przyjmuje udział w odżywianiu prawie wszystkich istot żywych. Łączy się on również z cząsteczkami organicznemi, tworząc szereg nowych związków organicznych, przetwarzanych ostatecznie na dwutlenek węgla i wodę.

Jest to odwrócenie procesu asymilacji (przyswajania), a odbywa się nie-tylko w ciele zwierząt, ale też w organizmach ludzi i roślin. Oczywiście, iż nasilenie tych spraw u roślin zielonych jest przy dziennem świetle znacznie słabsze od procesów asymilacyjnych (-» Oddychanie).

Azot.

Azot występuje głównie w stanie pierwiastkowym, stanowiąc ⁴/s atmosfery ziemskiej. W martwej skorupie

chłonką (limfą),

zw.

ziemskiej bardzo niewielkie ilości tego pierwiastka spotykamy w postaci związanej. Dla przeważnej ilości gatunków roślin oraz dla wszystkich zwierząt i ludzi wolny azot powietrza jest zupełnie bezużyteczny jako źródło pokarmu. Oddawna wiadomem było, iż rośliny motylkowe (fasola, łubin etc.) mają zdolność użyźniania gruntów i że worane w ziemię (nawóz zielony) przyczyniają się do polepszenia w następnym roku urodzaju. Szereg badań wyjaśnił tę sprawę, gdy stwierdzono, iż na korzonkach tych roślin rozwijają się specjalne bakterje, które przyswajają azot wolny i stanowią pokarm azotowy dla danej rośliny.

Prawie cała ilość azotu związanego występuje jako składnik albo przetwory ustrojów żywych (białka roślinne i zwierzęce) (-»Białko).

Obserwując gospodarstwo azotowe w przyrodzie, łatwo dojdziemy do przekonania, że azot krąży ustawicznie między światem roślin, które pobierają go z ziemi (oraz częściowo z powietrza), a zwierzętami, przyczem ważna rola przypada tu drobnoustrojom gleby jako pośrednikom między procesami rozkładu ciał azotowych a nową syntezą białka w ciele roślin. Tak więc z pośród roślin grzyby oraz zwierzęta nie mające zdolności syntezy azotu muszą go otrzymywać w postaci złożonych ciał organicznych, a zwłaszcza białka.

Siarka.

Siarka występuje w świecie zwierzęcym prawie wyłącznie jako składnik białka. Na skutek działania drobnoustrojów gnilnych związki siarki zawarte w białku ulegają rozkładowi i wytwarzają siarkowodór (gaz o bardzo przykrej woni). Znamy go dobrze, gdyż procesy gnilne nie należą do rzadkich w przyrodzie.

żelazo.

Żelazo spotykamy zarówno w ciele roślin, jak i zwierząt. Pierwsze otrzymują je wraz z wodą przyswajaną przez korzenie. Rola żelaza w ustroju, mimo iż występuje ono w ilościach bardzo drobnych, jest wyjątkowo ważna. Brak żelaza powoduje bladość rośliny, gdyż bez niego nie może wytworzyć swoistego barwika zielonego — chlorofilu. Do ciała człowieka i zwierząt żelazo dostaje się wraz z pokarmem, gromadzi się jednak w ilości bardzo drobnej (5 g w ciele człowieka dorosłego). Podczas gdy chlorofil nie zawiera żelaza, czerwony barwik oddechowy krwi (hemoglobina) jest związkiem żelazowym.

Żelazu zwykle towarzyszy mangan, a niektóre mięczaki zamiast hemoglobiny posiadają inny barwik, roznoszący tlen, a zawierający zamiast żelaza miedź.

Fosfor.

Fosfor jest stałym i nieodzownym składnikiem żywych ustrojów. W kościach spotykamy obok węglanów również i fosforany wapienno-magnezowe w pokaźnych ilościach.

Zwierzęta lądowe pochodzą z morza.

Również niezbędną dla życia grupę pierwiastków stanowią: sód, potas, wapień i magnez.

Płyn tkankowy ustroju ludzkiego

występujący w ilości bardzo znacznej, bo wynoszącej około 50 litrów, zawiera przede-wszystkiein rozpuszczone chlorki sodu, potasu, wapnia i magnezu.

Mówiąc ogólnie, skład tego płynu, zw. fizjologicznym, jest prawie jednakowy u wszystkich kręgowców. W ustroju zwierząt i człowieka czystej wody nie spotykamy, gdyż stale rozpuszczone są w niej składniki mineralne. Jest rzeczą niezmiernie charakte-

podczas wyczerpania i w różnych chorobach. Spotykamy go głównie we włosach, a jego znikanie z substancji Niema zwierzęcia czy rośliny, które rdzennej włosa wywołuje siwienie, mogłoby się utrzymać przy życiu, nie mając wśród swych składników soli.

rystyczną, iż skład płynu tkankowego jowych. Do nich zaliczamy przede-zbliżony jest bardzo do składu che- wszystkiem arsen, który w dawkach Ulicznego wody morskiej, co naprowa- większych od 0,1 g działa jako śmier-dziło niektórych uczonych na myśl, teina trucizna, natomiast w minimal-iż zwierzęta lądowe wyprowadzają nych ilościach jest podawany jako lek swój rodowód z morza.

Sól

Struktura żywej substancji.

Główne cechy ustrojów narzucone

i t. d., przyczem już w samej budowie cząsteczek białkowych dana jest możliwość przestawień i różnych połączeń części składowych. Jest rzeczą bardzo prawdopodobną, iż jednostki ludzkie i zwierzęce różnią się między sobą szczególnemi właściwościami swego składu chemicznego, a zwłaszcza białka, i że w niedalekiej przyszłości nauczymy się identyfikować osoby dzięki własnościom biologicznym ich osocza znacznie pewniej, niż to czynimy dziś, posługując się odciskami palców lub fotograf ją.

Drapieżne zwierzęta, jak lwy, tygrysy, nazywamy także krwiożerczemi. Jest są przez strukturę niezwykle złożoną, to określenie bardzo trafne, gdyż na- ugrupowaną w ściśle określony sposób wet syte chętnie piją krew, zaspokaja- z cząsteczek wody, soli mineralnych, jąc w ten sposób swą potrzebę soli. białka, ciał tłuszczowatych, zaczynów W średniowieczu sól była środkiem płatniczym, tak jak obecnie jest złoto, a w czasie wojny bolszewickiej oddziały polskie na Ukrainie za garstkę soli dostawały z łatwością kaczkę lub indyka. Chlorek sodowy (sól) jest więc stałym składnikiem roztworu wodnego, który omywa komórki ciała, tworząc jakby środowisko wewnętrzne ustrojów zwierzęcych, sole potasowe natomiast znajdują się w samej żywej substancji, a więc w obrębie komórki.

Krzem.

Jednym z najbardziej rozpowszechnionych na kuli ziemskiej pierwiastków jest krzem. W ustroju ludzkim występuje w ilościach drobnych jako składnik kości i włosów. Znaczne ilości krzemu zawierają rośliny trawiaste, skrzypy oraz drobne istoty zw. okrzemkami. T. zw. ziemia okrzemkowa powstała wskutek nawarstwienia gleby mi-1 jardami pustych skorupek okrzemek, żyjących w dawnych epokach geologicznych.

Arsen.

Niektóre pierwiastki trujące, w bardzo małych dawkach wprowadzane do organizmu, wywierać mogą nader korzystny wpływ na szereg spraw ustro-

P. Słonimski.

Kogo zainteresuje ten artykuł, ten przeczytać może książki zestawione po artykule „Białko“.

CHINY. (Tabl. 113—117). Słowo Chiny, podobnie jak i jego odpowiedniki w innych językach europejskich : la Chine, China czy Cina, pochodzi od greckiego wyrazu Thinai, ten zaś zkolei jest zniekształceniem chińskiej formy C’in, będącej nazwą dynastji, która w III w. przed Chr. rozsławiła swe imię, jednocząc kraj rozbity uprzednio na drobne państewka feudalne. Nazwę tej właśnie dynastji, użytą dla określenia całego państwa, ponieśli nad brzegi morza Śródziemnego kupcy, których karawa-

lli

i*

■C-M

ny od niepamiętnych czasów przebiegały kontynent azjatycki, roznosząc oprócz towarów wiadomości o krajach odległych, wierzenia, legendy i pieśni obcych ludów.

Terytorjum Chin.

Gdybyśmy chcieli porównać kształt Chin właściwych z jakimś przedmiotem, to możnaby powiedzieć, że jest to wachlarz, którego rączkę stanowi wysunięta na zachód prowincja Kan-su, a rozwinięty kraniec — oblane falami oceanu Spokojnego wybrzeże chińskie. Powierzchnia tego wachlarza wynosi 3,970.000 km², t. j. przeszło dziesięć razy więcej od powierzchni Polski (388.390 km²).

Państwo chińskie obejmuje oprócz Chin właściwych jeszcze szereg teryto-rjów mniej lub więcej ściśle z niemi związanych, które w okresie silnej władzy centralnej stanowią prowincje chińskie, w okresach zaś zamętu bądźto uzyskują całkowitą niezależność, bądź też ulegają wpływom mocarstw ościennych. Najważniejszemi z owych odrębnych terytorjów są: Tybet (-» Tybet), Turkiestan, Mongolja i Mandżur j a (-» Mandżur ja).

Rzeki Chin

i ich wpływ na życie mieszkańców.

Chiny właściwe to dorzecze dwu wielkich rzek: Hu an g-ho (rzeka Żółta) i Jang-cy-kiangu, z których każda jest 5 do 6-ciu razy dłuższa od Wisły (Huang-ho — 5.000, Jang-cy-kiang — 5.500, Wisła —1.000 km). O-bie te rzeki płyną z zachodu na wschód w kierunku nachylenia całego terytorjum chińskiego, przechodzącego od niebotycznych gór Tybetu na zachodzie do napływowej niziny u brzegów oceanu Spokojnego na wschodzie. Dorzecza Huang-ho i Jang-cy-kiangu oddziela od siebie łańcuch gór C’in-

Us,

V.; ?.L/i

tl

IPIèSE

z>j

Ryc. 133. Lew z grobowca księcia Hsiao-Hsin (V w. po nar. Chr.).

ling, stanowiący wyraźną granicę między Chinami Północnemi a Południowemu

Chiny Północne — dorzecze Huang-ho, to kraina lessu, kraina żółtej ziemi. Oddzielone ścianą gór C’in-ling od dobroczynnego wpływu wiatrów morskich, posiadają one znacznie mniej od Chin Południowych opadów atmosferycznych. Ta ostatnia cecha najsilniej zaważyła na życiu Chin Północnych, których gleba-less wymaga do uprawy wielkiej ilości wody. To też życie ludzkie koncentruje się tam bądźto w dolinach takich rzek, jak Fen, Uei czy Lo, bądź też wokół studzien, nieraz bardzo głębokich, z których wieśniak chiński czerpie wodę do polewania swego pólka. O ile wymienione powyżej dopływy rzeki Żółtej dawały od niepamiętnych czasów możność zakładania w swoich dolinach osiedli ludzkich, o tyle ona sama zasłużyła sobie na smutne miano ,,Nieszczęścia Chin“. Co roku rzeka Żółta powoduje wylewy, które niejednokrotnie kończą się katastrofą, jaką była np. słynna powódź w r. 1851, kiedy to ujście jej zostało przerzucone o 900 km dalej na północ, na drugą stronę półwyspu Szan-tung.

Jeżeli rzeka Żółta jest nieszczęściem Chin Północnych, to Jang-cy-kiang śmiało nazwać można błogosławieństwem okolic południowych. Jest to jedna z najpiękniejszych arteryj wodnych świata, długości 5.500 km i spław-na na olbrzymiej przestrzeni. Dorzecze Jang-cy-kiangu stanowi najbogatszą połać Chin, obejmującą tak obszary o wielkich bogactwach mineralnych (np. okolice miasta Czeng-tu), jak i naj-żyźniejsze tereny uprawne. Nad tą rzeką znajdują się dwa najważniejsze porty Chin : Han-kou i Szanghaj. Pierwszy, leżący u ujścia rzeki Han, łączącej dolinę Huang-ho z doliną Jang-cy-kiangu, jest największem miastem handlowem w głębi Chin, a jednocześnie potężnym ośrodkiem przemysłu metalurgicznego. Stąd idą masy ryżu do Chin Północnych i herbaty do wszystkich krajów świata. Nad ujściem Jang-cy-kiangu leży Szang-haj, największy port Azji, przez który przechodzi połowa eksportu i importu Chin. Port ten posiada olbrzymią dzielnicę europejską, doniedawna jeszcze rządzoną wyłącznie przez białych z zupełnem pominięciem władz chińskich.

Najważniejsze miasta.

Na północo-zachód od Szang-haju leży Nankin (Nan-king : południowa stolica), dokąd w r. 1928 przeniesiono stolicę z Pekinu (Pei-king północna stolica), zwanego odtąd P e i-ping (Północny Pokój). Nankin zburzony doszczętnie przez powstańców w połowie ub. stulecia, zachował z dawnej świetności tylko największy w Chinach mur obronny długości 38 km. Obecnie jest to miasto zupełnie nowe, szybko rozbudowujące się na sposób europejski. O wiele ciekawszy jest Pekin, typowe chińskie miasto, przypominające z lotu ptaka szereg koncentrycznie ułożonych pudełek. Obok stolicy (dawnej Pekinu i nowej Nankinu) oraz portów Han-kou i Szang-haju na specjalną uwagę zasługuje Kanton, port leżący w delcie Si-kiangu (rzeki Zachodniej). W dawnych czasach stanowił on centrum handlu zagranicznego Chin. W XIX w. rozwój Szang-haju podkopał znaczenie Kantonu, który jednak pozostał po dziś dzień największym portem Chin Południowych; mieszkańcy jego, rozproszeni po całym kraju, stanowią najruchliwszy element kupiecki, słynny z talentów handlowych i przebiegłości.

Klimat.

Ten olbrzymi kraj, rozciągający się z północy na południe na przestrzeni zgórą 26° (Polska — tylko 8° 08'), leży na tej samej szerokości geograficznej, co obszary zawarte między środkową Hiszpan ją a sercem Czarnego lądu, sławnem miastem Timbuktu nad średnim Nigrem. Klimat chiński jednak jest znacznie chłodniejszy, niżby się można było spodziewać po samej tylko szerokości geograficznej. Północne Chiny posiadają klimat bardziej kontynentalny, o gorących latach, surowych zimach i niewielkiej ilości opadów atmosferycznych (tyle, co Polska, lub nawet Znacznie mniej), Południowe zaś, ulegając silniej wpływowi ciepłych mórz, posiadają znacznie więcej wilgoci (dwa do trzech razy więcej opadów, niż w Polsce) i równomierniejszą temperaturę. Charakterystycznemi dla Chin, jak dla całej zresztą wschodniej Azji, są wiatry perjodyczne, monsuny, które zimą wieją z kontynentu na ocean, a latem z oceanu na ląd (-»Azja).

Rolnictwo i przemysł.

W związku z różnicami klimatycz-nemi w poszczególnych częściach Chin zmienia się^ szata roślinna, a z nią i tryb życia człowieka. Tam, gdzie jest dosyć wilgoci, t. j. niemal w całych Chinach Południowych, główną rośliną uprawną jest ryż. Chińczyk, posiadający przeważnie bardzo mały skrawek ziemi, jest bardziej ogrodnikiem niż rolnikiem i dlatego też uprawia moc jarzyn, wyzyskując na ten cel każdą wolną piędź ziemi. Niemal na całym obszarze Chin, z wyjątkiem tylko najbardziej suchych okolic północnych, kwitnie uprawa krzewów herbacianych. Z roślin przemysłowych uprawianych w Chinach najważniejszemi są: bawełna, drzewo morwowe, którego liście służą do żywienia jedwabników (-» Jedwab), trzcina cukrowa (—» Cukier). Bawełna jest podstawą rozwoju jednej z najlepiej prosperujących gałęzi przemysłu chińskiego, gdyż tkaniny z niej wyrabiane powoli wypierają materjały sprowadzane dotychczas z zagranicy. Mniej pomyślnie przedstawia się produkcja jedwabiu, gdyż chłop chiński, podobnie jak i w rolnictwie, niechętnie zmieniając metody, do których przywykł od wieków, nie nauczył się jeszcze otrzymywać tak delikatnych nici, jak np. Japończycy. Największa jednak przyszłość czeka w Chinach przemysł metalurgiczny, mający do swej dyspozycji wszystkie najważniejsze surowce, a nawet jedno z najbogatszych na świecie złoże węgla i żelaza.

Bolączki komunikacyjne.

Zasobne w wielkie bogactwa naturalne przemysł i rolnictwo chińskie czekają tylko sposobności, aby stanąć w pierwszym rzędzie produkcji światowej. Sposobność taka bezwątpienia zdarzy się, muszą tylko Chińczycy rozwiązać wprzód kwestję komunikacji w swTej ojczyźnie. Brak należycie rozwiniętej sieci komunikacyjnej jest główną przeszkodą w rozwoju Chin.

Na północy większość transportów odbywa się na dwukołowych wózkach lub na wielbłądach, na południu dzięki bardzo rozwiniętemu systemowi rzek i kanałów łódź zastępuje pojazd i zwierzę juczne. W górach, na niedostępnych ścieżkach tern zwierzęciem jucznem jest człowiek-kulis, dźwigający nieraz ciężary dochodzące do 100 kg. Na równinach spotkać można jeszcze ciekawą taczkę chińską z żaglem, na której zręczny Chińczyk potrafi przewieźć pół tonny. Szosy, budowane wprawdzie obecnie dość intensywnie, zwłaszcza w okolicach wielkich miast, są jeszcze jednak rzadkością; dawne drogi cesarskie, wykładane płytami kamiennemi, po których szły daniny do stolicy, są zrujnowane ; kolei żelaznych mają Chiny na dziesięćkroć większym terenie dwa razy mniej niż Polska.

Ludność i klęska przeludnienia.

Przybywając do Chin, podróżnik odnosi wrażenie, iż dostał się do jakiegoś mrowiska, kipiącego życiem setek miljonów istnień. Zanim jeszcze statek, na którym jechałem, dopłynął do ginącego w mrokach nocy Szang-haju, doleciał mnie rytmiczny krzyk dziesiątek tysięcy kulisów (-» Kulis), pracujących w porcie. Wrażenie niezapomniane! Pieśń pracy, wyrywająca się ze stu tysięcy gardzieli, jakaś straszna kołysanka, śpiewana miljonom głodnych dzieci chińskich przez upadających ze zmęczenia ojców. Wrażenie mnogości mieszkańców potęgowała jeszcze obecność na samej rzece setek łodzi, na których gnieździły się niezliczone rodziny. Zdawało się, że popro-stu zabrakło już ziemi dla tych biedaków, zmuszonych koczować w nędznych barkach. To wrażenie przeludnienia Chin, które odniósł już w XIII w. słynny podróżnik wenecki Marco

Polo, odnosi dziś każdy turysta. Ludność Chin właściwych, wynosząca zgó-rą 411 miljonów, przewyższa kilkanaście razy liczbę mieszkańców Polski (wg spisu z 9. XII 1931: 32,1 miljonów). Również i średnia gęstość zaludnienia jest w Chinach wyższa od naszej, wynosi bowiem 126-ciu mieszkańców na 1 km² (w Polsce 83). Gęstość tego zaludnienia nie jest jednakowa w całych Chinach. Jeżeli bowiem są okolice, jak np. niektóre żyzne wysepki w delcie Jang-cy-kiangu, gdzie na 1 km² żyje 1.475 mieszkańców, to istnieją jeszcze całe prowincje, dorównywaj ące obszarem Polsce, w których gęstość zaludnienia wynosi 18 mieszkańców na 1 km². Widzimy z tego, że Chiny posiadają jeszcze olbrzymie tereny mogące z łatwością wyżywić mil jony rodzin, trzeba tylko podnieść poziom kulturalny samych mieszkańców i przekonać ich o konieczności porzucenia starych metod uprawy i zastosowania nowych, które pozwolą na obrócenie w żyzne pola ziem stojących dotychczas odłogiem.

Pod względem fizycznym Chińczycy posiadają cechy charakterystyczne, zmuszające nas do uznania ich za przedstawicieli wielkiej rodziny mongolskiej, do której należą również liczne plemiona zamieszkujące środkową Azję i wschodnią Europę, znane pod ogólną nazwą Tatarów. Cechami temi są: krótkogłowość (-> Rasy), grube, proste czarne włosy i mongloidałne, czyli t. z w. skośne oczy.

Pomimo tych kilku wspólnych cech Chińczycy nie stanowią rasy jednolitej. W ciągu tysiącleci plemiona mongolskie zamieszkujące pierwotnie średni brzeg rzeki Żółtej, gdzie znajdowała się kolebka cywilizacji chińskiej, mieszały się z dziesiątkami innych podbijanych i podbijających je ludów. Ogólnie można powiedzieć, że na północy zachował się prawdopodobnie czystszy typ mongolski, wyższy, o jaśniejszej cerze, na południu zaś, gdzie bezwąt-pienia poważną rolę odegrał element malajski, ludność jest znacznie ciemniejsza i niższa wzrostem. Między Chińczykami Północy i Południa różnice są nietylko fizyczne, ale i psychiczne. Spokojnemu, konsekwentnemu i konserwatywnemu Chińczykowi Północy. typowi pekińskiemu, ostro przeciwstawia się żądny nowości, utalentowany, lecz nierówny rewolucjonista południowiec, typ kantoński. Mówią zaś ci ludzie językiem (—» Języki) złożonym z licznych dialektów, różniących się bardzo między sobą, tak iż często mieszkaniec jednej prowincji chińskiej nie rozumie nawet drugiego.

Około 90°/o ludności chińskiej stanowią chłopi rolnicy (w Polsce ludność wiejska wynosi około 75°/₀ ogółu mieszkańców). Kłębiące się mrowiskiem mieszkańców miasta są dopiero w okresie wzrostu, który postępuje w miarę uprzemysławiania kraju. Chłop chiński żyje bardzo biednie. Na północy zamieszkuje często podziemia, ryte w prostopadłych ścianach wąwozów lessowych, na południu żyje w ubogich lepiankach z trzciny i błota. Warunki higjeniczne na skutek biedy i braku oświaty są tak złe, że śmiertelność dzieci osiąga rozmiary nieznane w żadnym innym kraju. Miasta chińskie, zwłaszcza na południu, to labirynt uliczek tak wąskich, że żaden pojazd przecisnąć się tu nie może. Pełno tam szyldów i chorągwi, wrzawy i zaduchu. Jeżeli w* mieście jest rzeka, to znaczna część ludności żyje na barkach, które — stłoczone jedna obok drugiej — zajmują nieraz olbrzymie przestrzenie. Ludność ta żywi się przeważnie pokarmem roślinnym lub w okolicach nadwodnych rybami. Ryż stanowi ulubioną potrawę, niestety

ii

i-

0Q

jednak jest on za drogi i je się go mniej, niż przypuszczamy w Europie. Należy tu wreszcie wspomnieć jeszcze o jednej roślinie, której uprawa jest prawdziwą klęską Chin. Rośliną tą jest mak, z którego wyrabia się opjum. Straszny nałóg palenia tego narkotyku wyniszcza w straszliwy sposób ludność chińską. (O religji chińskiej -» Konfucjanizm).

Poprzez wzloty i upadki.

Mimo niezaprzeczonej dawności cywilizacji chińskiej źródła do poznania historji tego narodu pochodzą dopiero z początku I tysiąclecia przed naszą erą, t. j. z tego czasu, kiedy wielkie cywilizacje Azji Przedniej czy Egiptu chyliły się już do upadku. W zaraniu swoich dziejów Chiny stanowiły zlepek państewek feudalnych, zajmujących niewielki obszar nad średnim biegiem rzeki Żółtej. W r. 221 przed naszą erą jedno z tych państw feudalnych pokonało wszystkie inne i jego władca ufundował cesarstwo chińskie, które przetrwało aż do r. 1911, t. j. do chwili, kiedy rewolucja nadała Chinom ustrój republikański. Przez ten zgórą

gjjjplp

fi mi

Rye, 134. Statua kapłana z epoki dynastji T’ang.

szukaj w tomie piątym!

dwutysiącletni okres rządziło Chinami dwadzieścia kilka dynastyj, z których jedne panowały po kilka stuleci, inne zaledwie po parę lat. Największą chwałą okryła się dynastja T’ang (618—906), której władza sięgała od oceanu Spokojnego do morza Kaspijskiego i od Mongolji po Indje.

Równolegle z potęgą polityczną dy-nastji T’ang szedł i rozwój kulturalny całego kraju. W tym okresie Chiny były najbardziej cywilizowanem państwem świata, przewyższając nietylko współczesny im dwór Karola Wielkiego, ale nawet Bagdad kalifów arabskich. Na dworze cesarza znajdowali opiekę i poparcie uczeni, poeci i malarze z całych Chin. Wtedy to żył największy z wieszczów chińskich L i T’ai-po, którego utwory zna po dziś dzień każdy kulturalny Chińczyk, portrety zaś cesarzów i dostojników malował znakomity Jen Li-pen. Jednakże cesarze z dynastji T’ang, coraz więcej zamiłowani w literaturze i sztuce, stopniowo zaniedbywali sprawy państwowe, aż wreszcie cały kraj po-

bardzo szybko sami ulegali jej czarowi, stając się gorliwszymi nawet od Chińczyków jej wyznawcami.

Mandżurowie ulegli temu samemu losowi, co inni najeźdźcy, t. j. całkowicie przesiąknęli cywilizacją narodu podbitego, przejmując odeń nawet ję-zyk. Jedynym niemal widomym śladem aïich panowania był warkocz, który na-_ -V    rzucili Chińczykom jako symbol swej

Ryc. 136. Czerwony Ptak, słynna płaskorzeźba z grobowca dynastji Han (25—220 po nar. Chr.).

Europejczycy w Chinach.

W roku 1514 przybywają do Chin

hp-władzy. Kiedy w r. 1911 dynastja /■-ffiymandżurska została obalona, republikański rząd chiński, chcąc zerwać z tradycją niewoli, zakazał noszenia warkoczy, które w naszej Wyobraźni grążył się w anarchję i rozpadł się na (jak widzimy — niesłusznie) są zro-szereg niezależnych części. Po kilku- śnięte z pojęciem Chińczyka, dziesięciu latach znowu połączyły się wprawdzie Chiny pod berłem jednego władcy, ale czasy ich światowej potęgi skończyły się z chwilą upadku dynastji pierwsi Europejczycy drogą morską ; T’ang. Nastąpiła teraz era wielkich są to przeważnie kupcy i piraci portu-najazdów (-» Tatarzy) barbarzyńców, galscy. Wślad za nimi napływać za-W r. 1279, t. j. w trzydzieści lat po czynają misjonarze. W XVI w. zna-bitwie pod Lignicą, te same hordy, lazł się w Chinach i Polak, lwowianin, które spaliły Kraków, podbiły również jezuita, Michał B o i m. Zyskał on i Chiny. Na sto lat Chińczycy dostają sobie takie zaufanie w sferach dwor-się pod jarzmo Mongołów, w któ- skich, że kiedy Chiny zalała nawała rych władaniu znalazły się wówczas mandżurska, jeden z pozostałych przy ziemie od Adrjatyku po ocean Spo- życiu książąt krwi wysłał go do pako jny i od tajg syberyjskich aż po pieża z prośbą o pomoc. Pomocy tej zatokę Perską. To zgromadzenie różnych oczywiście papież udzielić nie był państw pod jednem panowaniem zapew- w stanie i kiedy Michał Boim wrócił niło niespotykane w żadnej innej epoce do Chin, cały kraj był już w rękach bezpieczeństwo na szlakach łączących Mandżurów. Nieco później zasłynął Europę i Azję. To też liczni wędrowcy, w Chinach inny Polak, Mikołaj kupcy i mnisi odwiedzają Chiny, gdzie Smogulecki, który pierwszy należała stolica chana mongolskiego, uczył Chińczyków logarytmów.

Wiek XIX i walka z Europą.

Kiedy w początku XIX stulecia Eu-

W drugiej połowie XIV w. wypędzili wprawdzie Chińczycy Mongołów, jednak już w XVII w. ulegli nowej fali najeźdźców ze stepów północnych : ropa zdobywa dzięki postępowi swojej Mandżurów. Liczne napady ple- techniki przewagę nad światem, rozpo-mion koczowniczych, którym ulegały czyna się era podbojów kolonjalnych Chiny, rzucają ciekawe światło na cha- (-» Kolonje). Cała Afryka i znaczna rakter cywilizacji chińskiej. Najeźdźcy część Azji dostaje się w ręce białych nietylko nie potrafili jej zniszczyć, ale i początkowo wydaje się, że tego same-

go losu nie zdołają uniknąć i Chiny. Od zupełnej zagłady ocala je jednak ogrom państwa chińskiego i rywalizacja pomiędzy mocarstwami europej-skiemi. Chiny w owej epoce dążyły do jak najściślejszego odgrodzenia się od Europy i uniknięcia w ten sposób napaści ze strony białych. Europa jednak, znajdując się wówczas w pełni rozwoju przemysłowego, szukała z jednej strony rynków, zbytu dla wyprodukowanych przez siebie towarów, z drugiej zaś surowców. Chiny pod obu względami przedstawiały ogromną wartość, to też Europejczycy za wszelką cenę i pod jakimkolwiek pozorem chcieli zmusić je do otwarcia dla handlu i przemysłu europejskiego bram swego kraju. Niestety, pretekst, który został w tym celu wybrany, okrył na wsze czasy hańbą działalność Europejczyków na Dalekim Wschodzie. W r. 1839 rząd chiński, pragnąc wytępić zgubny a powszechny nałóg palenia opjum i uniemożliwić wywożenie z Chin ogromnej ilości pieniędzy, zabronił wwozu opjum, wyrabianego w olbrzymich ilościach przez Anglików w Indjach. Kupcy angielscy nie chcieli się jednak zastosować do rozporządzeń władz chińskich, które w odpowiedzi na to zarządziły w Kantonie konfiskatę i zniszczenie opjum wartości 2 mil jonów funtów szterlingów. Anglja, która z wywozu opjum z Indyj czerpała wielkie dochody, wypowiedziała w r. 1840 Chinom wojnę, noszącą w historji smutną nazwę „wojny opjumowej“. Wojna ta zakończyła się porażką Chin, które na zasadzie traktatu w Nankinie (1842) oddały we władanie Anglji wyspę Hong-kong i otworzyły dla handlu z zagranicą szereg portów. Odtąd przez lat kilkadziesiąt Chiny zmuszone były zawierać z różnemi państwami coraz to nowe traktaty, za każdym razem bądźto tracąc cząstkę swego teryto-rjum, bądź zrzekając się któregoś ze swoich praw suwerennych. Europejczycy we wszystkich ważniejszych miastach chińskich zakładają swoje autonomiczne dzielnice (koncesje), zupełnie niezależne od władz miejscowych. Na zasadzie t. zw. prawa eksterytorjalno-ści nie podlegają oni sądom chińskim, przejmują kontrolę nad większością linij kolejowych, monopolem solnym, pocztami i cłami. Chiny, nominalnie kraj niezależny, są zupełnie bezsilne wobec rosnącej z każdym dniem zachłanności białych. Ucisk i wyzysk wywołują wreszcie ogólne wzburzenie. Ludność, traktowana brutalnie i wyzyskiwana straszliwie przez cudzoziemców, zaczyna się burzyć i przypomina sobie wtedy, że przecież panująca dy-nastja Mandżurów to także obcy najeźdźcy. Rozbudzona nienawiść do wszystkich cudzoziemców zwraca się więc przedewszystkiem przeciwko Mandżurom. Hasłem zbuntowanych mas staje się wypędzenie obcej dynastji i zastąpienie jej narodową. W r. 1850 wybucha t. zw. powstanie T’ai-pingów i trwa do r. 1864, obracając połowę Chin w perzynę i pochłaniając zgórą 20 miljonów istnień ludzkich. Mandżurom udaje się wprawdzie wkońcu stłumić to powstanie, zwycięstwo to jednak już nie jest w stanie ocalić na długo dynastji. Powszechne niezadowolenie wzrasta z chwilą, kiedy w r. 1885 Chiny zostają pobite już nie przez potężne państwa europejskie, ale przez dopiero co wyszłą z feudalizmu Japo-nję. Grupa patrjotów chińskich występuje na arenę, domagając się reform, które uzdrowiłyby kraj. Dwór cesarski dzieli się na dwa zacięcie się zwalczające obozy: reformistów i konserwatystów. Zwyciężają ci ostatni i chcąc dać upust niezadowoleniu mas i odwrócić uwagę ogółu od błędów dynastji mandżurskiej, podjudzają sfanatyzowane bandy przeciwko Europejczykom. W rezultacie w r. 1900 wybucha powstanie bokserskie, zwane tak od tajnego związku „Pięści Sprawiedliwości i Zgody“, który stanowił, jądro owych band. Wspólna ekspedycja wszystkich państw europejskich i Japonji tłumi i to powstanie, dowodząc raz jeszcze niedołęstwa rządów mandżurskich. Dwór cesarski próbuje ratować się obietnicami reform w duchu liberalnym, nikogo to już jednakże nie zadowala.

Dr Sun Yat-sen, twórca nowych Chin, i powstanie republiki chińskiej.

Na arenę wstępuje wówczas po raz pierwszy twórca nowych Chin, ur. w r. 1860 dr S u n - Y a t - s e n, który spędziwszy szereg lat na studjach w Europie, proklamuje w r. 1905 program rewolucyjny, streszczający się w trzech punktach: 1) należy wypędzić dynastję mandżurską, 2) Chiny muszą być republiką, 3) musi nastąpić zrównanie stanu posiadania. Po szeregu nieudanych prób, 11 października 1911 r. wybucha rewolucja w U-czang, mieście położonem koło ujścia rzeki Han do Jang-cy-kiangu. Po krótkiej walce dynastja mandżurska abdykuje, a prezydentem zostaje sprytny dowódca armji cesarskiej, Juan Szy-k’ai.

Republika nie spełniła jednak pokładanych w niej przez samych Chińczyków i przez Europę nadziei, Chiny bowiem po dziś dzień nie mogą wy-dźwignąć się z gnębiącej je anarchji. Rewolucja październikowa wygnała Mandżurów, ale nie zdołała wytępić dążności monarchistycznych klasy u-rzędniczej. Nawet Juan Szy-k’ai, pierwszy prezydent rzeczypospolitej chińskiej, nie był, jak się okazało później, szczerym republikaninem i poto tylko skłonił dynastję mandżurską do abdykacji, aby sam mógł zagarnąć całą władzę. Pierwsze lata republiki minęły nader spokojnie dzięki licznym pożyczkom (zgórą mil jard złotych), jakie Europa, ufając całkowicie intencjom Juan Szy-k’aia, udzieliła w tym czasie Chinom. Juan Szy-k’ai przekupuje jednych przeciwników, niszczy drugich. Jego samowładcze zamiary stają się coraz wyraźniejsze, aż wreszcie w grudniu 1914 r. zmusza on parlament do wybrania go dożywotnim prezydentem z prawem mianowania następcy. Dr Sun Yat-sen, który początkowo sam popierał Juan Szy-k’aia, rozpoczyna z nim walkę, przerwaną dopiero w roku 1916 przez śmierć pierwszego prezydenta. Po śmierci jego walka rozpala się na nowo. Rewolucyjne południe Chin, Kanton, występuje do otwartej wojny z konserwatywną północą, Pekinem. Dr Sun Yat-sen był raczej teoretykiem rewolucji niż praktycznym człowiekiem czynu. Największą jego zasługą było uczenie mas chińskich miłości własnej ojczyzny. On to w r. 1912 założył znaną dobrze z gazet partję Kuo-min (Kuo-min tang: kuo — kraj, min— lud, tang — partja), co w wolnym przekładzie znaczy „narodowa partja ludowa“. Partja ta postawiła sobie za zadanie wywalczenie całkowitej niezależności ekonomicznej i politycznej Chin i reorganizację kraju w duchu demokratycznym. Prawą ręką zmarłego w r. 1924 Sun Yat-sen’a był młody generał Czang-Kai-szek, który zczasem stał się jednym z najbardziej wpływowych ludzi w Chinach. Jemu to zawdzięcza Kuo-min-tang swoje zwycięstwa nad Północą i teoretyczne rozszerzenie władzy nad całemi Chinami. Praktycznie, niestety, daleko jeszcze do takiego zjednoczenia Chin, w każdej niemal bowiem prowincji chińskiej rządzi na własną rękę i niezależnie od władz centralnych jakiś dowódca, który przy pomocy wojska rabuje i niszczy ludność. Między po-

szczególnymi dowódcami wybuchają ustawiczne konflikty, doprowadzające kraj cały do coraz to gorszej ruiny.

ło na Dalekim Wschodzie rolę ważniejszą, niż łacina w Europie, do dziś dnia jeszcze stanowiąc łącznik między narodami mówiącemi zupełnie innemi językami {-* Japon ja). Niestety, rozwój Chin nie postępował normalnie i dziś muszą one same czerpać wzory z Europy, aby znowu móc stanąć w rzędzie pierwszych narodów świata.

J. Jaworski.

Polska literatura o Chinach jest niezmiernie uboga. Z dziejami Chin można się zapoznać pobieżnie z J. Jaworskiego: Historji Chin. Wielka Historja Powszechna, Warszawa 1931, a z geografją fizyczną i ekonomiczną oraz z dziejami odkryć — z J. Jaworskiego: Geografji Chin. Wielka Geografja Powszechna, Warszawa 1933.

CHŁOP. (Tabl. 118—121). Chłop jest to rolnik osobiście uprawiający niewielkie gospodarstwo. W przeciwstawieniu do wyższych warstw społecznych chłopami nazywa się mieszkańców wsi prowadzących prosty, „chłopski“ tryb życia.

Są wprawdzie już w Chinach światli i wykształceni ludzie, którzy zdają sobie dokładnie sprawę z tego, że ojczyzna ich jest w niebezpieczeństwie i że trzeba ją ratować, ale mimo to ciągle jeszcze nie dobro kraju, ale prywata rządzi Chinami, a brak człowieka, który potrafiłby stanąć ponad zwalczaj ą-cemi się partjami i zjednoczyć cały naród w imię wspólnego szczęścia wszystkich obywateli, nie pozwala im wyjść ze smutnego położenia. Sun Yat-sen’a pochowano we wspaniałem mauzoleum, czcząc w nim bohatera odrodzenia narodowego, ale — niestety — piękny jego program nieprędko jeszcze będzie zrealizowany. W ostatnich czasach sytuacja Chin pogmatwana została jeszcze bardziej przez ostry konflikt z Japon ją, która w poszukiwaniu rynków zbytu dla swoich towarów wkroczyła do Mandżurji i utworzyła z niej niezależne państwo (—> Mandżur ja).

Wyraz.

Dorobek kulturalny Chin w dziejach ludzkości.

„Chłop“ jest prastarym wyrazem nieznanego pochodzenia. Znaczeniem jest on zbliżony do wyrazu „człowiek“, który to wyraz oznacza także mężczyznę dorosłego, a nadto w językach wschodnio- i południowo-słowiańskich sługę i poddanego. Gdy grecki georgos, łaciński rusticus i colonus, niemiecki Bauer oznaczają tylko rolnika osobiście uprawiającego ziemię, to w słowiańskim „chłopie“ był wyraźny odcień ujemnego znaczenia społecznego : pierwotnie chłop — to poddany, uprawiający cudzą ziemię, może nawet stojący na poziomie niewolnika. Zczasem poddany ten zdobył wolność osobistą i własność

W ciągu wielowiekowej swojej hi-storji Chińczycy przyczynili się niemało do wzniesienia pięknego gmachu ogólnoludzkiej cywilizacji, która zawdzięcza im między innemi cztery wielkie wynalazki : papier, druk, proch, busolę oraz nieskończoną liczbę mniejszych, jak porcelanę i tusz. Chińczycy drukowali książki na 600 lat przed Gutenbergiem, a papieru zaczęli używać już w 105 r. naszej ery. Tern, czem Rzym był dla narodów Europy, tern były Chiny dla Azji Wschodniej i Środkowej. Korea, Japonja, Annam (Indochiny), górale tybetańscy i koczownicy mongolscy — wszyscy czerpali pełnemi rękami ze skarbca cywili- ziemi, ale pozostał przy swojem prasta-zacji chińskiej. Pismo chińskie odegra- rem nazwaniu.

Powstanie warstwy społecznej.

Chłopi są warstwą społeczną, która istniała we wszystkich społeczeństwach historycznych od najodleglejszej starożytności. W czasach nowszych w państwach europejskich 'występują oni od wczesnego średniowiecza. Wszędzie najważniejszą przyczyną powstania klasy chłopskiej jest podbój jednych plemion przez drugie. Zwycięskie plemiona najezdnicze obracają podbite ludy w niewolników albo w poddanych chłopów, pozbawiając ich wszelkich praw albo wolności osobistej i każąc im pracować na siebie jako panów, w najlepszym zaś razie robią ich meto jkami (współmieszkańcami pozbawionymi praw obywatelskich i obciążonymi wielkiemi podatkami i świadczeniami na rzecz państwa albo raczej panującego).

Obok podboju są jednak i inne przyczyny powstania klasy chłopskiej w wielu krajach. Działają w tym kierunku stosunki gospodarcze, twarde przepisy prawa oraz nadmierne świadczenia na rzecz barbarzyńskiego jeszcze państwa, które nie uwzględnia stopnia zamożności swoich obywateli. Ludność wolna ubożeje często przez rozradzanie się, przez klęski elementarne (głody), przez bardzo wysokie kary sądowe, ustanawiane w pierwotnych prawach plemiennych, albo wreszcie przez udział w częstych i dalekich wyprawach wojennych. Prowadzi to do zadłużenia się, do sprzedawania dzieci w niewolę, a następnie do sprzedaży własnej ziemi, a nawet do utraty wolności osobistej, czyli do oddawania się w poddaństwo wierzycielowi, którym jest zwykle zamożny sąsiad, pan świecki (patrycjusz, senator, rycerz) lub instytucja kościelna (świątynia w starożytności, biskup kapituła lub klasztor w wiekach średnich).

Nadmierne świadczenia na rzecz państwa, połączone z samowolą administracji państwowej, która spoczywa w ręku możnowładcy, skłania często biedniejszą ludność do poddawania się pod opiekę (klientela — patrocinium), czyli w poddaństwo możnych sąsiadów, choćby nawet nie była do tego bezpośrednio zmuszona przez zadłużenie się. Na tej drodze rozszerzyło się poddaństwo w końcu cesarstwa rzymskiego, a potem w państwie frankońskiem.

Pochodzenie więc chłopów jako warstwy społecznej poddanej właścicielom ziemi, którą uprawiają, jest dosyć jednolite, bo zawsze da się wskazać, że przodkowie ich byli wolnymi obywatelami, uprawiającymi własną ziemię. Różnice zachodziły jedynie co do czasu i sposobu, w jaki ci wolni obróceni zostali w chłopów: jednych spotkało to wcześnie wskutek podboju, drugich później wskutek działania czynników gospodarczych i prawnych.

Pochodzenie chłopa polskiego.

Te same czynniki, co gdzie indziej, wpłynęły na powstanie klasy chłopów na ziemiach słowiańskich, a w szczególności polskich. Nie mamy dowodów bezpośrednich, aby państwo polskie powstało przez podbój, ale nie możemy także tej możliwości wykluczyć. Chłopi są w Polsce już najpewniej w X w., liczba ich jednak zwiększa się w następnych wiekach kosztem włodyków i zubożałej szlachty. Przedewszystkiem uposażenie duchowieństwa świeckiego i klasztornego dokonało się w ten sposób, iż monarchowie i przedstawiciele możnych rodów nadawali mu ziemię z osadzonymi na niej niewolnymi lub przypisaną do niej ludnością poddaną, czyli chłopami. Poza tern monarchowie, książęta i bogatsza szlachta powiększali swoje posiadłości przez nabywanie ziemi od zubożałej ludności wolnej :

włodyczej i szlacheckiej. Stwierdzają to źródła z XII—XIV w.

Od najdawniejszych czasów stosunki w Polsce między właścicielami ziemi a ich podwładnymi oparte są na osobistej zależności poddanego, na daninach w naturze i na robociźnie. Tego stanu rzeczy nie zmienia nawet i osadzanie w XIII—XIV w. wsi na prawie niemieckiem i polskiem. Osadnicy na prawie niemieckiem (—> Miasto, Wieś) zachowują wolność osobistą, względem właściciela ziemi zaś uiszczają tylko pewien czynsz pieniężny. Obok nazwy „chłop“, „poddany“, „przypisaniec“ pojawia się wtedy nazwa „kmieć“, co pozostaje niewątpliwie w związku z wolnością osobistą osadników na prawie niemieckiem. Kiedy jednak w drugiej połowie XV w. ogólne warunki gospodarcze zmieniły się na niekorzyść małych gospodarstw, kmiecie zaczęli powoli tracić swoją niezależność osobistą i samodzielność gospodarczą głównie przez to, że zadłużali się u właścicieli ziemi, biorąc od nich pożyczki na zagospodarowanie się na nowo (t. zw. załogi lub zakłady).

Jednak i w Polsce nie zniknęła zupełnie warstwa włościan osobiście wolnych. Była ona szczególnie liczna na Pomorzu oraz na Podhalu i dalej na wschód w Karpatach. W XVI w. powstały nawet kolonje wolnych osadników obcego pochodzenia: od w. XVI pochodzenia holenderskiego, niemieckiego (na Pomorzu i w Wielkopolsce), a od w. XVIII także rosyjskiego (na Litwie).

Uwłaszczenie.

Bezwzględny ucisk poddanych chłopów przez wielką własność ziemską ustaje dopiero w w. XVIII. Opiekę nad chłopem rozciąga wówczas państwo absolutystyczne (—» Absolutyzm), które wciela chłopów do wojska i ściąga z nich podatki, musi więc dbać tein samem o ich interesy. Państwo XVIII w. czuwa więc nad tern, aby chłopom nie odbierano ziemi i aby właściciele ziemscy nie podnosili zbytnio świadczeń chłopów na swoją korzyść. Wielki rozwój przemysłu w Anglji oraz rewolucja we Francji i w Ameryce otwierają ludziom oczy na to, iż w zmienionych warunkach gospodarczych poddaństwo chłopów i ich skrępowanie prawne i ekonomiczne na rzecz uprzywilejowanych właścicieli ziemskich jest największą zawadą. Przekonanie to wyraża się całkiem jasno w poglądach ówczesnych uczonych ekonomistów. W r. 1789 Zgromadzenie Narodowe we Francji uchwala uwolnienie chłopów od zależności osobistej i świadczeń na rzecz właściciela. Koloniści amerykańscy (-» Ameryka) byli również od początku właścicielami swoich gospodarstw.

Uzyskanie wolności osobistej i własności ziemskiej było naturalnie dążeniem chłopów we wszystkich krajach europejskich. Teraz, poparte wymownie przez teorję ekonomiczną oraz przez rozwój polityczny Francji i Stanów Zjednoczonych, stało się programem postępowych elementów społecznych. Między r. 1811 a 1848 program ten zostaje urzeczywistniony w całej północnej i środkowej Europie. W Europie wschodniej dochodzi do tego nieco później, a mianowicie w Rosji w roku 1861, w Królestwie Polskiem w r. 1864, w Rumunji w r. 1864.

Dziś w całej Europie chłopi są wolnymi obywatelami i właścicielami swoich gospodarstw.

Pomyślny rozwój włościaństwa po uwłaszczeniu.

Potężny rozwój przemysłu i kultury w Europie i Ameryce jest ściśle związany z istnieniem wolnych chłopów.

31

Świat i Życie.

Po trudnym okresie przejściowym zaczęło się wszędzie włościaństwo rozwijać bardzo pomyślnie, przyczem bardzo ważną rolę odegrała oświata szkolna (przymusowa) oraz rozległa działalność kulturalno-oświatowa pozaszkolna. Drobne gospodarstwa włościańskie wykazały wszędzie, z wyjątkiem An-glji, większą sprawność ekonomiczną niż wielkie gospodarstwa, to też wszędzie chłopi wykupywali ziemię z rąk wielkich właścicieli albo przynajmniej wydzierżawiali ją w drobnych parcelach. W okresie po wielkiej wojnie popadło rolnictwo całego świata w ciężki kryzys. Niewiadomo, jaką drogą potoczą się dalsze losy rolnictwa, wydaje się jednak prawdopodobnem, że z tego kryzysu obronną ręką wyjdą raczej gospodarstwa drobne, atoli kosztem bardzo znacznego obniżenia swego stanu kulturalnego.

Po uwłaszczeniu w XIX w. zjawiają się też na widowni pierwsi wybitni działacze chłopscy, którzy rozpoczynają systematyczną pracę nad oświatą i nad zorganizowaniem chłopa na polu gospodarczem (spółdzielczość) i poli-tycznem (partje chłopskie we wszystkich krajach europejskich). Wychowawca G r u n d t v i g w Danji, organizator spółdzielczości Raiffeisen w Niemczech i chłopski przywódca polityczny Ś v e h 1 a w Czechosłowacji są najbardziej typowymi przedstawicielami tej epoki.

Podobnie układały się stosunki i w P o 1 s c e. Po uwłaszczeniu rozpoczyna się u nas ożywiony ruch zawo-dowo-oświatowy (Kółka Rolnicze w Po-znańskiem pod patronatem M. Jackowskiego). Pracę nad uświadomieniem polityeznem chłopa zaczyna w b. Galicji St. S t o j a ł o w s k i, torując drogę większym od siebie następcom, a organizację gospodarczą przeprowadza Fr. S t e f c z y k. W b. zaborze pruskim gruntuje ją ks. W a w-r z y n i a k. Jako wódz polityczny na czoło włościaństwa wysuwa się W. Witos.

Charakterystyka chłopów.

Na temat charakterystyki społecznej chłopa wypowiadane są od wieków bardzo sprzeczne zdania, zarówno w literaturze pięknej, jak i w publicystyce. Sądy literackie i publicystyczne wynikają poczęści z ducha epoki, t. j. kierunku literackiego (romantyzm, chłopomaństwo i t. d.), poczęści z rodzaju literackiego (satyra, sielanki), z zasadniczego ustroju duchowego autora (optymista lub pesymista, arystokrata lub demokrata), poczęści wreszcie z osobistego nastawienia autora do wsi i chłopa, z jego zasadniczej sympatji lub antypatji dla chłopa. W żadnym z tych wypadków niema warunków do trafnej obserwacji. Należy więc przystępować do czytania tych utworów z należytym krytycyzmem.

Jedni pisarze bowiem malują ograniczenie umysłowe chłopa, drudzy jego zdrowy, „chłopski“ rozum i głęboką mądrość życiową; jedni widzą jego prawdziwą religijność, inni przeciwnie — dopatrują się tylko zabobonno-ści i fatalizmu; jedni podnoszą jego wysoki poziom moralny, inni widzą w nim skłonności zbrodnicze ; jedni przedstawiają szlachetność, a nawet subtelność uczuć chłopa, a inni widzą tylko jego brutalność i egoizm. Jedni malują jego uczynność, inni wyrachowanie i chciwość, według jednych jest on radykalnym wywrotowcem, według innych znowu zakamieniałym konserwatystą. Jest rzeczą jasną, że wśród chłopów, jak wśród innych klas ludności, są różne typy umysłowe, moralne i społeczne, bo składają się oni z różnych typów antropologicznych, żyjących w różnych warunkach bytu i podlegających różnym wpływom zewnętrznym. Dlatego spotykane w literaturze postacie mogą być wszystkie prawdziwe, tak samo, jak i sądy publicystyczne, ale nie można ich uważać za objektywną naukową charakterystykę chłopów pewnej okolicy albo nawet pewnego narodu.

Charakterystyka chłopów jako grupy społecznej musi brać za punkt wyjścia ich silny związek z ziemią i ciężką na niej pracę, której celem jest zaspokojenie potrzeb swoich i swojej rodziny. Stopa życiowa chłopa jest dużo niższa od stopy życia warstw t. zw. inteligentnych. Chłop jest więc zwykle surowym i prostym realistą życiowym, posiada dużo zdrowego rozumu, chociaż jego horyzont umysłowy jest ograniczony. Dzięki temu jest on też z usposobienia przeważnie konserwatystą, ale gdy go bieda przyciśnie, gotów jest chwytać się środków nieraz bardzo radykalnych. Jest przy tern głęboko religijny: świadomy zależności swej od przyrody, widzi w tern objaw Opatrzności, kierującej losami świata i ludzi.

Kultura ludu wiejskiego jest w głównym swym zrębie opóźnioną kulturą narodową. Stopień tego opóźnienia jest w różnych dziedzinach różny. Wierzenia np. i zwyczaje ludowe mają bardzo starą metrykę, niektóre z nich sięgają zapewne w epokę przedhistoryczną, inne ukształtowały się dopiero po ugruntowaniu się chrześcijaństwa. Stroje ludowe wzorowane są na strojach klas wyższych z czasów nowożytnych, zdobnictwo wykazuje elementy gotyku, renesansu i baroku oraz motywy nawet z epoki wędrówki ludów.

Jednak na całym obszarze kultury znać pracę twórczą ludu, polegającą na dostosowaniu jej tworów do potrzeb własnych i na samodzielnem ich dal-szem rozwijaniu.

Chłopi w życiu państwa i narodu.

Chłopi odgrywają niesłychanie ważną rolę w życiu państwa i narodu, przedewszystkiem przez swoją liczbę, swoją siłę wytwórczą i spożywczą. Poziom i tętno życia gospodarczego każdego kraju zależy przedewszystkiem od rozmiarów produkcji rolniczej, która jest owocem pracy chłopów w ich gospodarstwach, jak również w gospodarstwach folwarcznych. Od nich zależy obfitość i cena środków żywności dla ludności miejskiej. Intensywność ruchu gospodarczego w przeważnej części krajów, czyli natężenie produkcji przemysłowej, obrotów handlowych i bankowych oraz przewozów na kolejach zależy w pierwszym rzędzie od rezultatów wytwórczości rolniczej, bo jeżeli rolnicy wytwarzają dużo i za swoje wytwory, czyli za swoją pracę, otrzymują dobre wynagrodzenie, to mogą bez trudności płacić podatki, nabywać dużo wytworów przemysłowych, mogą robić inwestycje w swoich gospodarstwach, płacić długi, zaciągać nowe zobowiązania, składać oszczędności, dzięki zaś temu pracują i dużo zarabiają inne warstwy społeczne.

Wieś jest głównem źródłem siły wojskowej każdego państwa, bo dostarcza stosunkowo więcej, i to lepszych niż miasto żołnierzy, karnych i zdolnych do znoszenia największych trudów.

Wieś jest jedynem, rzec można, źródłem przyrostu ludności każdego państwa; nietylko kolonizuje ona nowe obszary nadające się do uprawy, ale także wypełnia kopalnie, fabryki i miasta. Wielkie miasta pożerają swą ludność. Posiada ona niniejszą rozrodczość niż wieś, i bez dopływu nowych zastępów ze wsi byłaby skazana na wymarcie.

W dziedzinie kultury wieś ma również wielkie znaczenie. Przez swój kon-

Fr. Bujak.

serwatyzm i kierunek swojej twórczości kulturalnej przyczynia się wieś wybitnie do zachowania odrębnych cech kultury narodowej, a przez to chroni też barwność i piękno tej kultury. Przechowując stare tradycje, wieś jest niejako zwierciadłem, w któ-rem naród może się przejrzeć i zobaczyć w teraźniejszości ludowej obraz swojej młodości.

Kultura ludowa jest nigdy nie wysychaj ącem źródłem ożywczem dla kultury narodowej. Aby sobie zdać z tego sprawę, wystarczy przypomnieć, że pieśni i legendy ludowe wywarły ogromny wpływ na polską poezję romantyczną, że niemal cała muzyka polska ma swoje źródło w muzyce ludowej, że motywy wiejskie stanowią epokę w rozwoju malarstwa polskiego, że polska sztuka stosowana (zdobnictwo) oparła się całkowicie na podstawie ludowej, a nawet w budownictwie objawiły się wpływy budownictwa ludowego (styl zakopiański). Ruch re-gjonalny szuka również oparcia w kulturze ludowej. Jeszcze większe znaczenie ma kultura ludowa dla innych narodów słowiańskich. Narody germańskie również wiele czerpią ze swej kultury ludowej i żywią dla niej wielki szacunek. Zwłaszcza widać to w krajach skandynawskich, gdzie element chłopski ma bardzo starą i świetną tradycję kulturalną i polityczną, dalej we Fryzji i dolnej Saksonji, w Bawa-rji, Tyrolu i Szwajcarji, w których to krajach chłopi utrzymali zdobyte w ostatnich stuleciach średniowiecza prawa i stanowią dotąd potężną siłę kulturalną i polityczną. Mniejsze znaczenie ma kultura chłopska dla narodów romańskich, zapewne dlatego, że u nich nie było tak znacznych różnic między kulturą wiejską a miejską, jak u narodów słowiańskich i germańskich, jednak i u nich dają się zauważyć

próby szukania źródła odrodzenia kultury narodowej wT kulturze ludu wiejskiego.

Wszystko to wskazuje, że chłopi są warstwą społeczną, którą każdy naród

1    państwo musi cenić, jako najlepszą gwarancję swego bytu, podstawę swojej siły i wieczne źródło odmładzające, z którego ciągle może czerpać. Każde społeczeństwo powinno w swoim dobrze zrozumiałym interesie starać się utrzymać liczną i zdrową warstwę chłopską, a nie niszczyć jej i nie podkopywać jej bytu przez lekceważenie jej godności osobistej i praw obywatelskich oraz przez ucisk gospodarczy. Naród powinien tym skarbem rozumnie gospodarować, podnosić jego wartość, a nie umniejszać. Chłop musi podążać za postępem ogólnym, dorabiać się dobrobytu przy pomocy oświaty, ale powinien przytem pozostać chłopem, t. j. rolnikiem samodzielnym, ściśle z ziemią i ze wsią związanym.

Bibljografja kwestji chłopa jest bardzo obfita. Z ważniejszych polskich prac o socjologii chłopa traktuje: „Kultura wsi. Biuletyn 13 Konferencji Oświatowej poświęconej zagadnieniu kultury wiejskiej w Polsce.“. Warszawa 1930. Fr. Bujak, O podstawy polityki chłopskiej, „Studja historyczne i społeczne“. Lwów 1924. Cen-nem źródłem do poznania kwestji chłopa są: Władysław Orkan, Listy ze wsi.

2    tomy. Warszawa 1927 i tegoż autora: Wskazania. 1929. Kazimierz Deczyń-s k i, Żywot chłopa polskiego na początku XIX w. Warszawa 1907. Jan Słomka, Pamiętniki włościanina od pańszczyzny do dni dzisiejszych. Kraków 1912. (Drugie wyd. 1929). Ferdynand Kuraś, Przez ciernie żywota. Częstochowa 1925. Franciszek Magryś. Żywot chłopa-działacza. Lwów 1932. Dalej pożyteczne są liczne monograf je wsi : Fr. Bujak, Maszkienice. Kraków 1900 i 1914, Żmiąca, Kraków 1903. B. Stolarski, Sługocice. Warszawa 1925 i szereg monograf i j ogłoszonych przez Wydział Ekonomiki Drobnych Gospodarstw

Wiejskich w Bibljotece Puławskiej, Warszawa od 1928 r.

dziejach przyszłości, mówi o wiejskim ludzie, o rycerskości polskiej, stwarza mit o duszy polskiej, snuje idealną wizję polskości. Nie mogłaby takiej siły duchowej mieć muzyka, któraby sama nie miała znamion wielkości. Musiała być sztuką wielkiej miary, aby na usługach wielkiej idei spełnić swe wielkie przeznaczenie.

i?//

Ryc. 137. Fryderyk Chopin (wg. rysunku George-Sand).

Historję chłopa w Polsce dają: Aleksander Świętochowski, Historja chłopów polskich w zarysie, 2 t. Lwów 1925 i 1928. Władysław Grabski, Historja wsi w Polsce. Warszawa 1931.

Z czeskich najciekawszą jest praca: J ó-zef Holećek, Selstvi. Praga 1928. A. Blacha, Sociologie Sedlaka a Delnika. Praga 1925.

W Rosji najwybitniejszym teoretykiem włościaństwa jest prof. A. Czajanow, we Francji Fryderyk Le Play i Henryk de Tourville. W Niemczech najsławniejszymi autorami są: W. H. Riehl, A. H o u e t i R. W. Darré. Obecnie najwybitniejszym w świecie przedstawicielem dążeń klasy włościańskiej tak w praktyce, jak i w nauce, jest Szwajcar, Ernest Laur: Bauernpolitik, Aarau 1925.

w. J.

Najobfitszą literaturę z dziedziny socjo-logji wsi posiadają Amerykanie. Na pierw-szem miejscu wymienić należy: Thomas i Florjan Znaniecki, The Polish Peasant (Wieśniak polski), Boston 1918—20, 5 t. Ostatnio P. S o r o k i n i Carie Zimmermann.

CHOPIN. Chopin zjawia się w muzyce polskiej niespodziewanie, a z nim muzyka polska staje odrazu przed świa* tern w postaci sztuki oryginalnej, wielkiej, polskiej z istoty swej, a znaczeniem — wszechświatowej.

Polskość Chopina.

Dotychczas muzyka polska była odbiciem wielkich stylów muzyki europejskiej. Chopin staje się bijącem sercem samej muzyki, przemawia do świata, jest polskim wieszczem, którego cały świat rozumie, jest romantykiem myśli polskiej, którego nie trzeba ani tłumaczyć, ani komentować. Po trage-dji powstania listopadowego wzbija się muzyka Chopina do posłanniczych czynów. Bez słów mówi o dawnej świetności Polski, o jej krzywdzie i jej na-

Fryderyk Chopin (1810—1849) był synem francuskiego emigranta, Mikołaja Chopina, i Polki, Justyny z Krzyżanowskich. Dom Chopinów był domem polskim, Fryderyk przez całe życie rozmawiał z rodziną wyłącznie po polsku, pisał z Paryża do rodziny zawsze polskie listy i zawsze wyraźnie podkreślał swą polskość. Mimo to, że biegle władał językiem francuskim, znać było w jego wymowie akcent polski. W swych listach francuskich prosił „o wybaczenie mu jego francuszczyzny“. W Paryżu Chopin uważa się za emigranta polskiego, choć wyjechawszy przed wybuchem powstania za normalnym paszportem, emigrantem we właściwem tego słowa znaczeniu nie był. W Paryżu marzył o powrocie do wolnej Polski.

Dzieciństwo i młodość.

Ojciec poety osiadł w Polsce i jako młody człowiek spolszczył się całkowicie. Był on nauczycielem języka francuskiego u Fryderyka Skarbka w Żelazowej Woli, gdzie w domu, który jest obecnie własnością narodu, Fryderyk ujrzał światło dzienne. Wkrótce po jego urodzeniu Mikołaj Chopin przeniósł się do Warszawy, został profesorem liceum, a równocześnie utrzymywał pensjonat dla chłopców z obywatelskich domów. Fryderyk wzrastał więc w domu profesorskim, objętym obrębem warszawskiego uniwersytetu. Chował się w atmosferze ciepła rodzinnego ; wykształcenie odebrał staranne w liceum warszawskiem.

Pierwsze kompozycje.

Od najwcześniejszej młodości okazywał Fryderyk wybitne uzdolnienie do muzyki. Mając osiem lat, budził już zadziwienie sprawnością gry. Pierwsze kompozycje pisane są ręką jego nauczyciela, Czecha, Wojciecha Żywnego. Są one już zapowiedziami kiełkującego talentu kompozytorskiego. Twórczość młodego Chopina wschodzi pod znakiem poloneza. Polonezy pisali wówczas wszyscy kompozytorowie polscy, polonez cieszył się wzięciem w całej niemal Europie, należał do mody europejskiej w epoce romantycznej. W Polsce obok poloneza dziarsko zamaszystego pojawia się jeszcze jego elegijna odmiana, polonez smętny i nastrojowy. Później stworzył Chopin nowy typ poloneza : polonez tragiczny.

Młodociane kompozycje Chopina noszą często charakter popisowy, nawet salonowy, objawiały już jednak talent wyraźny. Piętnastoletni Fryderyk odbywa studja kompozytorskie pod kierunkiem Józefa Elsnera, rektora najcelniejszej w Polsce uczelni muzycznej, warszawskiego konserw atorjurn. Po trzech latach studjów stary muzyk zdaje już sobie sprawę z talentu swego ucznia, w którego wykształceniu, jak sam pisze, „miał więcej szczęścia niż zasługi“. Ostatni dokument szkolny Chopina nosi przypisek Elsnera: ge-njusz muzyczny!

U źródeł muzyki ludowej.

Spędzając wakacje na wsi polskiej, nasłuchiwał Chopin oberków, mazurów, kujawiaków i krakowiaków, granych przez grajków ludowych. Chopin znał polską muzykę ludową, poznawał ją u źródła; znał prawie całą zachodnią Polskę : Kraków, Toruń, Gdańsk, Płock. Muzykę polską znał nie ze zbiorów, nie z nut albo z przeróbek scenicznych; znał ją z ust śpiewającego wieśniaka, taniec polski słyszał od grajków wiejskich, widział tańczący lud. Jako chłopiec sam tak chętnie i tak żwawo tańczył polskie tańce, że raz — pisze — przy tańczeniu nogę zwichnął. Kiedy mu w Paryżu pokazano zbiór pieśni i tańców polskich Kolberga, nie zachwycił się nim : miał do materjału ludowego własny, osobisty stosunek; sam poprzez swoje wspomnienia wyczuwał duszę ludu, poznał typy ludowej muzyki, jej nieskażony prawdziwy charakter. Na obczyźnie formy polskiego tańca przechodzą w idealne, z tęsknoty wyidealizowane twory Chopina, wysubtelnione i podniesione do artystycznych objawień — a przecie pozostają w istocie swej żywą muzyką ludową. Szesnaście polonezów Chopina, około pięćdziesięciu mazurków (w tern oberki i kujawiaki), są bib!ją ludowości polskiej, wielkim po Chopinie spadkiem narodowej muzyki. Nie opery narodowe, nie tragedje historyczne są naczelnym tematem Chopina, ale tańce polskie. Zbiór mazurków jest testamentem jego polskości, tajemnicą jego siły.

zwyczajem ówcze-

Pierwsze laury.

Dwudziestoletni Chopin, po ukończeniu warszawskiego konserwatorjum, po triumfach, które święcił wykonaniem swych dwóch koncertów fortepianowych w Warszawie, gotuje się do wyjazdu zagranicę. Miał się dać poznać światu muzycznemu Europy jako pianista grający własne utwory „koncertowe“, t. j. na fortepian z towarzyszeniem orkiestry. Były to „Warjacje na temat Mozarta“ op. 2, „Fantazja na melodje polskie“ op. 13, „Andante i Polonez“ op. 22 i oba „Koncerty“ E-moll op. 11 i F-moll op. 21.

Na kilka tygodni przed wybuchem powstania Chopin opuszcza Warszawę. Z Wiednia na wiadomość o powstaniu chce powracać do kraju, ulega jednak namowom przyjaciół i jedzie dalej, rozumie bowiem, że inna rola przypada mu w dziejach narodu. Z końcem roku 1831-go staje w Paryżu, gdzie po kilku miesiącach koncertem w sali Pleyela zdobywa jednogłośne, wielkie uznanie. Osiada w Paryżu. Żyje z lekeyj fortepianu, które mu aż do końca prawie jego życia zapewnią byt godny, niezależny; wydawcy zabiegają o jego utwory, zdobywa wielki mir w wytwornem towarzystwie Paryża. Styka się z muzykami i literatami francuskimi, z polską emigracją, zaszczyca go przyjaźnią Mickiewicz. Chopin dość rzadko występuje na koncertach. Pisze utwory najczęściej na sam tylko fortepian.

,,Etjudy“.

W roku 1833 wydaje Chopin swój pierwszy zbiór „Etjud“ op. 10. Pod skromną nazwą „ćwiczeń“ zebrał tu Chopin studja, które pianisty ce odsłaniają świat nowych możliwości. Powstaje w „Etjudach“ system nowej techniki fortepianu, ale „system“, który staje się prawdziwie nową poezją muzyczną. „Etjudy“ staną się warsztatem i kuźnią sztuki Chopina

Po ukazaniu się „Etjud“ op. 10 berliński krytyk Rellstab zbył je lekceważącą pogardą. Już poprzednio pisał Rellstab o „wandalizmie“ popełnionym przez Chopina na temacie Mozarta („Warjacje“ op. 2), o jego „słowiań-skiem barbarzyństwie“. Chopin ani słowem nie odpowiadał. W kilka lat później krytyk berliński zrozumiał swą pomyłkę, pojechał do Paryża, aby złożyć Chopinowi hołd. Kompozytor niemiecki Robert Schumann, zetknąwszy się z pierwszą kompozycją Chopina, odrazu napisał w artykule swej gazety muzycznej : „Panowie, kapelusz z głowy — genjusz !“ Tego zwiastowania Chopin okazał się godnym. Każde nowe jego dzieło przyjmowane było w świecie muzycznym z najwyższym tylko respektem. Nie każde jednak wychodziło poza świat fachowych muzyków. „Etjudy“ np. długo były znane tylko pianistom zawodowym. Na koncertach nie grywano ich odrazu, bo „ćwiczenie“ snym — nie było utworem estradowym. Tych „ćwiczeń“ nie grywano też zbyt pochopnie i ze względu na trudność ich wykonania. Dzieła Chopina, a zwłaszcza „Etjudy“, wymagały wielkiej biegłości palców, ogromnej wytrzymałości rąk, niezmiernej dokładności i bezwzględnej uczciwości gry.

Sonaty.

Kompozycje Chopina stawiały nowe i wielkie zadania nietylko wykonawcom, ale i słuchaczom. Trudne były zwłaszcza obie wielkie „Sonaty“. Słuchacz ówczesny, wychowany na sonatach Beethovena, znający schemat klasycznej, czteroczęściowej sonaty o nie-opisowej, „czystej“ formie, słyszał w sonacie Chopina cztery oddzielne poematy, których znamiona sonatowe (układ tematów, ich przetwarzanie, typową kolejność części : Allegro, Andante, Scherzo i Finale) wprawdzie w sonatach Chopina były widocznie zachowane, ale które razem tworzyły zjawisko już nowe — sonatę romantyczną. W dawną formę sonatową wetchnął Chopin melodję swej liryki, swój pęd dramatyczny i falującą, tętniącą życiem obrazowość.

Walce, scherza, nokturny i inne drobniejsze utwory.

Tańce obce — walce, bolero, taran-tella, nawet menuet — najlepiej wskazują, jak Chopin potrafi się wypowiedzieć z wdziękiem w rodzajach tanecznych, które przygodnie tylko go zajmują. Wśród obcych tańców jedynie tylko walce dla popisowej girlandy pasażów i dla salonowej zgrabności zajmują miejsce ważniejsze. „Scherzo“, forma nietaneczna, występuje u Chopina już nietylko jako część sonatowa, ale także samoistnie. Wzięło ono tylko swą nazwę z muzyki przedszopenow-skiej, w jego ujęciu zaś staje się nowym typem utworu muzycznego o całkiem swoistych, oryginalnych formach. Podobnie ma się rzecz i z nokturnami. Nokturny pisywał już przed Chopinem Anglik Field. Były to blade melodje fortepianowe, oparte na jednostajnie harfowym basie akordów. „Nokturn“ Chopina jest czemś innem, jest pieśnią fortepianową, melodją płynącą na delikatnej osnowie harmonji. „Muzyka — to śpiew“, wyznaje romantyk Chopin. Istotą muzyki jest dla niego śpiew, więc i jego poezja muzyki tkwi prze-dewszystkiem w melodji. Chopin zachwycał się śpiewakami włoskimi, podziwiał operowe arje BellinFego właśnie dla ich naturalnej śpiewności. Teraz romantycznie uduchowiony fortepian dostąpił funkcyj poetycznych i w muzyce Chopina zaczął śpiewać.

Nietylko kantylena pieśniarska zjawia się u Chopina w księżycowych blaskach nokturnów. Pasaż, figuracja, „brode-rja“—nabierają u niego cech śpiewnych. Z popisowych pasaży epoki młodzieńczej, po epoce dwóch cyklów „Etjud“ (op. 10 i op. 25), w swobodnych formach „Fantazji“, „Impromptu“, „Ballady“ rozwija się zdobnictwo fortepianowe Chopina, koronkarstwo poetyczne.

Mniejsze kompozycje, które były szkicami albo „Etjud“, albo „Nokturnów“, zbiera Chopin w cykl „Prelu-djów“, wykończonych na wyspie Majorce podczas zimy 1838/9. Są to kwiaty liryzmu i klejnoty pasażystyki. Ułożone w cykl 24-ech, przeważnie krótszych kompozycyj, zachowują poniekąd charakter fragmentów. W ich ulotnych formach mieści się jakby esencja romantyzmu, wszystkie jego nastroje, cały krąg marzeń, pełnia sztuki szopenowskiej — podana w formie poufniej-szej, jakby w mroku nastrojów szczególniej osobistych.

Niepodobna ściśle od siebie oddzielić grup kompozycyj Chopina. Wiążą się one ze sobą, typy przenikają się wzajemnie, na pograniczach stają twory pośrednie. Cztery „Ballady“ tworzą wyraźniejszą grupę i nazwą wskazują na literackie podniety. Nie należy jednak w „Balladach“ Chopina szukać „opowiadania“ jakiegoś przebiegu zdarzeń, lecz raczej tylko ogólniej opowiadającego, „balladowego“ tonu. Do koncertu fortepianowego w czasach paryskich już Chopin nigdy nie powrócił. Zaczął tylko kompozycję trzeciego koncertu, który miał zamiar wykonać na pierwszym swym koncercie „w wolnej Warszawie“. Dzieło przeszło w „Allegro de Concert“ op. 46, w którem poznajemy pierwszą część koncertu z partem pierwotnie pomyślanym na orkiestrę, ale pozostawionym tylko w wersji fortepianowej.

nan

Ferdynand:

Hoesick

Polonezy i mazurki.

Od form utartych zmierza więc Chopin do poematów o swobodnej formie, rozszerzonej i wyindywidualizowanej do znamion jednorazowych. Dwa ostatnie polonezy są już wielkiemi poematami wizjonerskiemi : „Polonez Fis-moll“ wzbija się do grozy tragicznej, „Polonez As-dur“ jest najwyższym wyrazem heroizmu, świetlanej, zwycięskiej siły. Zaczęta pod znakiem poloneza, twórczość Chopina dostępuje w ostatnim polonezie szczytu ideowego, staje się najwspanialszym wyrazem romantycznego natchnienia. Mazurki, których pisanie towarzyszy Chopinowi aż prawie do samej śmierci, są zwierzeniami duszy. Brzmi w nich mistyczna nuta polska, tęsknie snuje się w nich myśl wygnańcza i śpiewa o objawieniach z ducha ludu. Chopin zna i pamięta dobrze ten lud, wie, że w nim są pokłady zdrowia i energji. Jak w „Polonezach“ obok nuty tragicznej Chopin uderza też w nutę bohaterską, tak w mazurach obok tęsknoty wyraża jeszcze ludową krzepkość, nawet ruba-szność ; jak w „Barkaroli“ wznosi się jego myśl do wizji — analogja z wstępem do „Przedświtu“ Krasińskiego jest uderzająca — tak w „Polonaise-Fantaisie“ daje syntezę idealnej, silnej polskości, syntezę wybrzmiewającą w entuzjazm i uniesienie.

Jeżeli cechami klasycyzmu muzycznego nazwalibyśmy rzeczowe piękno, ład, logikę, harmonję formy i treści, to wszystkie te cechy „klasyczne“ odnajdujemy w zupełności w muzyce Chopina, tego „najromantyczniejszego romantyka“. Muzyka Chopina nie da się bowiem wtłoczyć w ramki szkolnego podziału na klasycyzm i romantyzm, forma jego muzyki stapia się z treścią, tworząc nieśmiertelne piękno.

K. Stromenger.

Z pośród licznej literatury dotyczącej życia i twórczości Chopina wyróżniają się następujące dzieła : Hoesick Ferdy-d: Chopin. Życie i twórczość. Drugie wydanie 2 t. Warszawa 1927 nakł. księg. Hoesicka.

Chopiniana. Warszawa 1912. Opieński Henryk: Chopin, (t. X. wyd. Nauka i Sztuka). Lwów, 2 wyd. 1925. Jachi-mecki Zdzisław: Chopin. Kraków 1927. Bin entai Leopold: Chopin... dokumenty i pamiątki. Warszawa 1930.

CHOROBA. Każdy z nas uświadamia sobie, że choroba to jakaś sprawa czy też stan, często groźny dla życia, czasem mijający bez śladu, czasem znów prowadzący do nieuleczalnego kalectwa lub w najgroźniejszym przypadku — do zgonu. Każdy z nas posiada przytem szereg wiadomości o różnych chorobach, czyto z własnego doświadczenia, czy też ze zwierzeń innych, ludzie bowiem chętnie opowiadają o swoich dolegliwościach. Mimo to zdarza się, że nawet ci chorzy, którzy najbardziej drobiazgowo opisują swoje cierpienia, nie umieją odpowiedzieć na pytanie, co im właściwie jest, a i lekarze mylą się często w swoich diagnozach.

Pomimo tego jakżeż wiele osób udziela innym rad, jak mają postępować w razie choroby. Już Stańczyk zauważył przecież, że na świecie najwięcej jest chyba lekarzy! Dorywcze jednak wiadomości z różnych dziedzin lecznictwa, lektura różnych „poradników domowych“ i t. d., nie mogą zastąpić porady u zawodowego lekarza, który przez długoletnią pracę wyrabia w sobie odpowiednią spostrzegawczość i krytycyzm, pozwalający mu na dokładne rozpoznanie choroby i wskazanie sposobów jej leczenia. Zdrowie i choroba stykają się bowiem tak ze sobą, że czasami trudno przeprowadzić między niemi granicę ; znamy przytem wiele cho-

•i..-

rób, z których jedne są dość niewinne, a inne, pozornie do nich podobne, są groźne dla życia.

Sprawcą choroby — demon.

W czasach przedhistorycznych nawet ludy stojące na najniższym stopniu kultury posiadały zawsze jakby jakiś „stan lekarski“, a pojęcie istoty choroby sprowadzało się u nich do wiary w złe duchy-demony, opanowujące człowieka i sprowadzające to, co dziś oznaczamy nazwą objawów chorobowych, a więc bóle w różnych miejscach ciała, gorączkę, duszność, utratę zdolności władania kończynami i t. d. Inną odmianą tej wiary w demony jest przekonanie o przedziwnej mocy rzucania uroków czy czarów przez duchy zmarłych lub czarownice. Echa tych wierzeń znajdujemy do dziś dnia w zwyczajach i tradycjach naszego ludu wiejskiego, tak bardzo jeszcze zabobonnego. Medycyna ludowa jest jeszcze i obecnie pełna różnych tajemnic, wyprowadzających się z lecznictwa ludów pierwotnych.

Wspólną cechą tego lecznictwa pierwotnego i ludowego jest wiara wnad-naturalną przyczynę choroby, dlatego też u tych ludów lekarzem mógł być tylko człowiek niezwykły: specjalnie wtajemniczony kapłan lub czarnoksiężnik.

Od Hippokratesa do Virchowa,

Pierwszym, który odrzucił cały ten nadnaturalizm w ujęciu zjawisk chorobowych, był Grek Hippokrates (460—377 przed nar. Chr.), uważany za ojca wiedzy lekarskiej i twórcę pierwszego pojęcia choroby. Według tego lekarza i myśliciela choroba jest zjawiskiem naturalne m, trzeba też na nią oddziaływać czynnikami natu-ralnemi. Istota choroby według Hippokratesa polega na nieprawidłowem mieszaniu się czterech zasadniczych soków ustroju (krwi, śluzu, żółci czarnej i żółtej). To nieprawidłowe zmieszanie soków powoduje powstawanie szkodliwych substancyj, które w dalszym ciągu są przyczyną dolegliwości ' i różnych objawów⁷ chorobowych. Hippokrates jest twórcą specjalnego kierunku wiedzy lekarskiej, który ze względu na znaczenie, jakie przypisuje sokom ustroju (humorom), zwie się humoralnym.

Mimo wiekopomnych zasług Hippo-kratesa wiele wieków miało upłynąć, zanim zerwano całkowicie z wiarą w nadnaturalne przyczyny choroby.

jf./

mf

Ryo. 138. Hippokrates.

Średniowiecze stoi jeszcze całkowicie pod znakiem tej wiary (-» Alchemja). Dopiero w XVI w. brukselczyk V e s a 1, twórca podstaw anatomji człowieka, i lekarz angielski Harvey (1578 do 1658), odkrywca krążenia krwi w ciele ludzkiem, zapoczątkowali nowy kierunek badań nad przyczynami chorób. Szybko gromadzone fakty dały podstawy do dzisiejszej anatomji i fizjologji, nauk zasadniczych dla postępu wiedzy lekarskiej. W r. 1761 anatom włoski J. B. Morgagni wydaje swe dzieło De sedibus et causis morborum (O siedliskach i przyczynach chorób), stwierdzając, iż badania anatomiczne wykazują swoiste zmiany miejscowe narzą-

■•.w-

dów, będące w ścisłym związku z przebiegiem danej choroby. Sławny w wieku XIX lekarz wiedeński Rokitansky starał się o pogodzenie teorji soków Hippokratesa z nowemi zdobyczami nauki. Według niego pierwotną przyczyną choroby jest zaburzenie soków, przedewszystkiem zaś zmiany we krwi, prowadzące następnie do określonych zmian anatomicznych tkanek i narządów.

Z bardzo energiczną krytyką teorji Rokitansky ’ego wystąpił niezwykle zasłużony badacz niemiecki R. Virchow. Teorje swe oparł Virchow na wielkiej

Wl

mm ’iïl r

Ryc. 139. Rudolf Virchow.

ilości sekcyj, przyczem badał chore narządy również pod mikroskopem, wykrywając szereg zmian chorobowych niewidzialnych gołem okiem. Głosząc zasadę omnis cellula e cellula (każda komórka pochodzi z komórki), Virchow widział siedliska zmian chorobowych w komórkach, jako najważniejszych składnikach ustroju.

Dzięki pracy Virchowa rozwinęła się ogromnie nietylko nauka o zmianach anatomicznych u osobników chorych, ale wyłonił się nowy kierunek wiedzy biologicznej, zwany patologją komórkową (od słów greckich pathos — cierpienie i logos — nauka). Chwila obecna wykazała jednak, iż triumf Vir-chowa był przedwczesny. Dzisiejsza bowiem nauka zdaje sobie dokładnie sprawę z tego, że nieraz bardzo wybitne zmiany anatomiczne nie prowadzą do wyraźniejszych zmian chorobowych i odwrotnie — tylko nieznaczne zmiany anatomiczne bywają przyczyną bardzo poważnych zaburzeń ustroju.

O przyczynach chorób.

Nauka, rozporządzając coraz to większym mater jąłem, musiała wyciągnąć pewne wnioski z obserwacji faktów takich, iż niektóre zaburzenia czynności ustrojowych, jak bezwłady mięśniowe (paraliż), przykurczenie mięśni i t. d., mogą występować zupełnie niezależnie od wszelkich zmian anatomicznych, nie wykrywanych nawet pod mikroskopem. Przykładów w tej dziedzinie dostarczyły choroby nerwowe, a zwłaszcza grupa t. z w. nerwic czynnościowych. Ponadto zwrócono uwagę, iż jednakowe zmiany anatomiczne powstać mogą w ciągu zupełnie różnych chorób. Z badań tych wyłonił się nowy kierunek wiedzy lekarskiej, zwany etjologją, czyli nauką o przyczynach chorób.

Przy poszukiwaniu przyczyn chorób nauka posługuje się metodami nauk przyrodniczych, a więc także i eksperymentem. Badania w tej dziedzinie są bardzo wszechstronne. Krok za krokiem poznawano wpływ na ustrój człowieka czynników fizycznych takich, jak urazy, zmiany ciśnienia atmosferycznego, ciepła, zimna oraz chemicznych (jady, zatrucia i t. d.). Niebawem nowe zdobycze przyniosły niezwykle doniosłe rezultaty. Poznano bowiem obok żywych, większych tworów, sprawców różnych dolegliwości, jak tasiemce, kleszcze i t. d. (—> Pasorzyty), ustroje mikroskopowej wielkości, które wtargnąwszy do ustroju człowieka lub zwierzęcia zdrowego, stają się przyczyną jego choroby, a nawet zgonu.

Choroby zakaźne.

Doniosłe te odkrycia zawdzięczamy głównie pracom L. Pasteura i R. Kocha (—» Bakterjologowie), którzy w sposób niezwykle przekonywujący udowodnili, iż przyczyn szeregu chorób szukać należy w żywym zarazku. Idąc po drodze przez nich wskazanej, poznano przyczyny wielu chorób, np. duru brzusznego, cholery azjatyckiej, błonicy (dyfterji), gruźlicy, czerwonki i t. d. (-» Bakterje). Choroby te, zw. zakaźne m i, należą do najbardziej rozpowszechnionych.

Wpływ zakażenia na ustrój.

W miarę postępu badań nad bakte-rjami uczeni zainteresowali się zkolei zagadnieniem, czy z chwilą wtargnięcia zarazka do organizmu musi się zawsze rozwinąć choroba, charakterystyczna dla danego drobnoustroju. Już bowiem od-dawna zwrócono uwagę, iż w czasie nawet najgroźniejszych epidemij niekażdy człowiek zapada na szerzącą się chorobę zakaźną, przyczem niektórzy przebywają ją znacznie lżej od swego otoczenia. Widocznie więc, aby na skutek zakażenia mogła rozwinąć się choroba, potrzeba odpowiednich warunków, zarówno ze strony zarazka, jak i ustroju zaatakowanego (—» Zakażenie). Ważną rolę odgrywa tu większa lub mniejsza ilość drobnoustrój ówr oraz stopień ich jado-witości, różny w poszczególnych przypadkach. Poza tern ustroje żywe posiadają szereg urządzeń obronnych, zmierzających przedewszystkiem do unieszkodliwienia zarazka i ciał przez niego produkowanych. Od sprawności tych urządzeń obronnych zależy wrażliwość ustroju na zakażenie, a stopień wrażliwości decyduje o następstwach zakażenia. Wiadomo np., iż przebycie jednej z chorób zakaźnych (np. tyfusu plami-stego) zabezpiecza zwykle przed powtór-nem zakażeniem. Wyjaśnienie tych spraw znajdziemy w nauce o odporności ustrojów.

Odporność może być albo naturalna, a więc istniejąca od chwili urodzenia (wrodzona), albo też nabyta. Ta ostatnia powstać może w dwojaki sposób : po pierwsze po przebyciu danej choroby zakaźnej, po wtóre przez odpowiednie szczepienie (—» Szczepienia).

Stwierdzono doświadczalnie, iż zmiana ciepłoty, a więc oziębienie lub ogrzanie, obniża lub podnosi stopień wrażliwości. Żaba w zwykłej temperaturze nie jest wrażliwa na zakażenie wąglikiem (—> Bakier je), natomiast po ogrzaniu do 37° C. ulega zakażeniu. Wiemy z naszego doświadczenia osobistego, jak łatwo zapadamy na nieżyty (katary) gardła lub nosa, gdy oziębione zostaną nasze błony śluzowe. Dla pewnych zakażeń wiek osobnika ma duże znaczenie. Znamy cały szereg chorób (odra, płonica, różyczka i t. d.), które są pospolite u dzieci, a tylko wyjątkowo zdarzają się u osobników dorosłych.

Od chwili zakażenia aż do momentu pojawienia się pierwszych objawów chorobowych mija krótszy (np. influenza) lub dłuższy (wścieklizna, trąd) okres czasu. Okres ten nazywamy czasem w y-1 ç g a n i a , gdyż w ciągu tego czasu zarazek rozmnaża się bądźto w miejscu zakażenia pierwotnego, bądź w całym ustroju. W niektórych sprawach chorobowych objawy ustępują w ciągu krótkiego czasu (przełom) po uprzedniem nasileniu, w innych proces ten odbywa się powoli lub nawet choroba powraca (recydywa).

Objawy i podział cborób.

Przebieg niektórych chorób jest jakby utajony, niekiedy bowiem zmiany zachodzące nietylko w początku, ale i w późniejszych okresach choroby, mogą nie sprowadzać wyraźniejszych bólów lub zaburzeń czynnościowych. Prze-

985

Choroba.

986

ważna jednak część chorób ma przebieg jawny i wykazuje duże różnice w ciągu przebiegu choroby, odpowiednio do jej nasilenia i okresu. Objawy choroby są bądź podmiotowe, t. j. takie, które odczuwa sam chory, a więc ból słabszy lub silniejszy, duszność, osłabienie ogólne, brak apetytu i t. d., bądź przedmiotowe, t. j. takie, które stwierdzić może ktoś inny, a zwłaszcza lekarz, w sposób objektywny. Do kategorji zmian przedmiotowych należy podniesienie się lub znaczniejsze obniżenie ciśnienia krwi, nagromadzenie się płynów w jamach, zmiany w tętnie, powiększenie wymiarów różnych narządów, jak serca, śledziony i t. d. Również i skład krwi oraz moczu wrskazać może na toczącą się sprawcę chorobową (białkomocz, cukromocz i t. d.).

W początkowym okresie wielu chorób zjawiają się zwykle wpierw objawy podmiotowe jako zwiastuny choroby, poczem dopiero występują objawy przedmiotowe miejscowe (zaczerwienienie skóry, obrzmienie i t. d. ) lub ogólne (nieprawidłowa ciepłota ciała i t. d.). Ze względu na przebieg odróżniamy choroby ostre, najczęściej na tle za-kaźnem, i przewlekłe (chroniczne). W tej ostatniej grupie spotykamy trwałe zmiany anatomiczne, prowadzące do zaburzeń czynności. Np. trwała zmiana trzustki uwarunkować może zaburzenia jej czynności, tak ważnej dla spalania cukru w tkankach i płynach ustroju. Wynikiem tego będzie nadmierna ilość cukrów we krwi, a następnie i w moczu (cukrowa choroba). W dalszym ciągu tego procesu chorobowego nieprawidłowa przemiana węglowodanowa spowodować może zakwaszenie ustroju i wyraźne objawy ze strony układu nerwowego.

Przykład ten wskazuje nam, iż choroba jest łańcuchem przyczyn i skutków, w którym to — co samo jest już skutkiem pewnej zmiany — może stać się przyczyną zmian następnych. Choroba powstać może również i na skutek niedostatecznego lub nadmiernego dostarczania organizmowi substancyj odżywczych.

Wszystkie zmiany chorobowe sprowadzić można do czterech grup zasadniczych: a) zaburzeń w krążeniu, a więc nieprawidłowości w układzie krążenia (np. krwotoki, obrzęki), b) zmian t. zw. wstecznych, których następstwem jest zmniejszenie czynności tkanek i narządów (np. zwyrodnienie mięśnia sercowego), c) zmian postępujących, w których tkanki i narządy wykazują nadmierną czynność (tu należą sprawy nowotworowe, np. rak), d) wreszcie grupy zapaleń, które są kombinacją trzech grup poprzednich.

Samoobrona ustroju i gorączka.

W warunkach prawidłowych ciepłota dziecka czy też ustroju dorosłego nie jest bynajmniej zupełnie stałą. Wahania jednak są niewielkie (kilka dziesiątych stopnia) i zamykają się w granicach 36,0—37,2° C., znaczniejsze podwyższenie temperatury oraz wybitniejsze wahania (więcej niż o 1° C) charakteryzuje gorączkę.

Wbrew zapatrywaniu dawniejszych lekarzy i powszechnej opinji wysokość gorączki nie może być uważana za wskaźnik przy ocenianiu niebezpieczeństwa choroby. Zwłaszcza w chorobach zakaźnych gorączka nie przekraczająca 40° C może być uważana za objaw celowej samoobrony ustroju, gdyż niektóre bakterje giną już w tej temperaturze. Usilne zwalczanie gorączki zaraz od chwili jej wystąpienia w takich chorobach, jak odra lub dur brzuszny (tyfus), przedłuża proces choroby, gdyż osłabia akcję obronną ustroju. Różnicę pomiędzy najwyższą a najniższą ciepłotą dzienną chorego określamy jako typ (tor) gorączki. Gorączka może być ciągłą, zwalniającą (różnice dzienne o 1,5° C) i przerywaną. Ten ostatni typ charakterystyczny jest zwłaszcza dla zimnicy.

Zaburzenia w ciepłocie ciała, a więc gorączkę, spotykamy nietylko w chorobach zakaźnych, ale także po wylewach krwawych (złamania), w zaburzeniach przemiany materji i t. d. Gorączka powstaje na skutek działania różnych czynników na ośrodki ciepłoty, znajdujące się w mózgu, i może wpływać bardzo niekorzystnie na narząd trawienia (brak apetytu), czynności serca i t. d.

Już Hippokrates zwracał uwagę, iż przy szukaniu skutecznych sposobów leczenia choroby należy być tylko „sługą natury“, gdyż ona sama leczy chorobę. Organizm potrafi nietylko zwalczać zarazki i produkowane przez nie jady, ale także i przeciwdziałać zmianom anatomicznym. Typowym przykładem jest samoleczenie ognisk gruźliczych przez odkładanie soli wapnia i rozrost tkanki łącznej. Im człowiek jest starszy, tern procesy te są intensywniejsze, a więc i sprawa gruźlicza mniej niebezpieczna.

Ustrój na drodze samoregulacji dąży ponadto do zachowania i wyrównania zmienionej czynności danego narządu, choćby nastąpiła jego trwała zmiana anatomiczna. Ludzie posiadający wadę serca mogą żyć w „dobrem“ zdrowiu bardzo długo. Podobnie też bywa i w innych sprawach chorobowych, dających się przedmiotowo stwierdzić.

Konstytucja ustroju.

Dla wyjaśnienia powstania choroby koniecznem jest przy jęcie czegoś poza czynnikami zewnętrznemi, co dziś ogólnie ujmujemy jako konstytucję ustroju, t. j. sumę wrodzonych właściwości ustroju.

Różnice, jakie występują przy reagowaniu ustrojów na jednakowe czynniki chorobotwórcze, tłumaczą się własnościami ich konstytucji indywidualnej.

Konstytucja ustroju ma nietylko wpływ na sity obronne ustroju w walce z zarazkami, ale także reguluje gospodarkę cieplną, przemianę materj i i t. p. Potężną rolę odgrywają tu gruczoły do-krewnc (—» Hormony), których wydzieliny oddziaływują zarówno na psychikę ustroju i jego stan nerwowy, jak i na budowę i rozrost poszczególnych narządów i tkanek.

Na skutek słabej czynności, a więc mniejszej wartościowości jednego z tych gruczołów, powstać może naruszenie harmonji i ich współdziałania i większa wrażliwość na dany czynnik chorobotwórczy. Już pod względem budowy ciała można wyróżnić pewne określone „typy“ konstytucyjne, przyczem niektóre z nich mogą być specjalnie podatne na określone schorzenia, bądźto na tle czynników chorobotwórczych zewnętrznych (np. zarazki gruźlicy), bądź też przemiany materji i t. d.

Wobec tego, iż mniejsza wartościo wość jakiegoś narządu może być cechą przenoszącą się dziedzicznie z pokolenia na pokolenie, szereg osobników różnych pokoleń tej samej rodziny może chorować na dane cierpienie (—» Dziedziczność).

Czasem czynnik chorobotwórczy jest czemś zupełnie niewinnem dla tysięcy osób, jak np. poziomki, truskawki lub raki, jednak dla jednostek obdarzonych nadmierną wrażliwością może być źródłem groźnego cierpienia (nadwrażliwość). Nawet swoiste zapachy mogą spowodować u osób nadwrażliwych objawy chorobowe ze strony narządu oddechowego (dychawica oskrzelowa).

A więc co to jest choroba ?

Choroba, będąc ogólnem lub miejsco-wem zaburzeniem czynności życiowych, polega głównie na zmianie procesów

P. Słonimski.

989

Choroba — Chrześcijaństwo.

990

chemicznych ustroju, prowadzącej do zmian anatomicznych trwałych lub tylko przejściowych w narządach i tkankach. Ogólnie ujmując całe zagadnienie, możemy określić chorobę jako sumę spraw życiowych przebiegających inaczej niż w stanie prawidłowym ustroju i będących wyrazem bądźto własności odziedziczonych, bądź też przystosowania lub niemożności przystosowania się danego ustroju lub jego części do zmienionych warunków bytu.

To też mimo istnienia zdolności samoobronnych organizmu potrzebni są znawcy metod zapobiegania i walki z chorobami — lekarze, których nauka współczesna uzbraja w coraz to pełniejsze i bardziej celowe środki walki z chorobami.

Jeśli interesujesz się zagadnieniem „choroby“, przeczytaj : E. Biernacki: Co to jest choroba ? Lwów 1905. J. D a n y s z : Teorja chorób zakaźnych i niezakaźnych. Lwów-Warszawa 1921. W. Nowicki : O chorobach zakaźnych. Lwów-Warszawa 1925. A. Wrzosek: Propedeutyka lekarska. Warszawa 1913.

CHRZEŚCIJAŃSTWO. (Tabl. 122). Chrześcijaństwo jest religją opartą na wierze w Syna Bożego, Jezusa Chrystusa. Założone przez Chrystusa samego, występuje ono od pierwszej chwili jako religja w sensie absolutnym, jako skarbnica prawdy, która stoi ponad wszelkiemi innemi systemami religij-nemi.    :

Chrześcijaństwo a Stary Testament.

Jedynie z religją starozakonną łączy się chrześcijaństwo ściślej i jest niejako jej dalszym ciągiem i uzupełnieniem. Lecz z tego nie wynika, żeby chrześcijaństwo miało charakter specjalnie semicki. Ponieważ w Starym Testamencie zawarte były prawdy religijne, które ze względu na swe pochodzenie oraz wartość wewnętrzną i ogól-no-ludzką miały trwałość wieczną, uważa je chrześcijaństwo za punkt wyjścia i takim sposobem przejmuje z tego źródła ideę Boga jednego i świętego, etykę uświęconą autorytetem Boga i wiarę w przyszłe zbawienie. Jednakże myśli przejętych ze Starego Testamentu jest stosunkowo bardzo mało w porównaniu z mnóstwem nowych idej ewangelji, które szczególnie obce-mi były duchowi semickiemu. Dlatego też narody semickie nie dostarczyły wielu wyznawców, z wyjątkiem jednych Syryjczyków, którzy jednak byli zupełnie pod wpływem kultury greckiej.

Chrześcijaństwo — religja uniwersalna międzynarodowa, katolicka.

Badanie początków chrześcijaństwa stoi obecnie pod znakiem szkoły reli-gijno-historycznej. Przytacza się analogiczne wierzenia i zwyczaje z innych ówczesnych religij, z Egiptu, Babilonji, Persji, Grecji. Niejedna myśl Nowego Testamentu w świetle tych, bardzo dzisiaj rozpowszechnionych badań, doznała jaśniejszej interpretacji. Badania te jednak wyjaśniły jedynie pewne szczegóły zewnętrzne, nie dotarły natomiast zupełnie do jądra zagadnienia; pierwszych bowiem komórek życiowych chrześcijaństwa szukać należy nie w prądach religijno-ludowych, lecz wyłącznie w dusz}'- jego twórcy. W osobie Jezusa tkwi cała tajemnica chrześcijaństwa, tajemnica jego początków i jego istoty. . r.

Najtrafniej określić można chrześcijanina jako człowieka, który przyznaje się do osoby Chrystusa i uważa Go za to, czem On sam chciał być i czem też był. Dlatego też pierwsi wyznawcy słusznie nazwani są chrześcijanami, t. j. ludźmi tak przywiązanymi do Chrystusa, jak niewolnicy związani są ze swymi panami.

Siłą wewnętrzną pierwotnego chrześcijaństwa było t. zw. mysterjum, które wierni przeżywali w czasie wspólnych zebrań, połączonych z ucztą eucharystyczną ; całkiem realnie odczuwali oni, że w takich chwilach (podczas mszy św.) Bóg-Człowiek zmartwychwstały z nimi się łączy, że jest wśród nich nietylko ideowo, ale rzeczywiście.

Obraz Jezusa i przeżywanie psychiczne Jego obecności rozpalały u pierwszych chrześcijan ten żywy entuzjazm, który cechuje ich działalność. Zrazu zaczynają oni głosić ewangelję tylko w zamkniętych kołach semickich lub filosemickich, lecz niebawem zmieniają taktykę i zwracają się ku centrom ówczesnej kultury. Naukę swoją szerzą nie w miasteczkach prowincjonalnych, lecz w stolicach politycznych i ośrodkach nauki (w Rzymie, Koryncie, Atenach, Aleksandrji), nie chcą bowiem pozostać sektą religijną, za jaką ich długo jeszcze uważano, lecz chcą być czemś więcej, czemś naonczas zgoła nieznanem, czemś, co później trafnie nazwał św. Augustyn: civitas Dei, państwem Bożem. To właśnie jest istotną cechą chrześcijaństwa, że nie chce ono być tylko religją w znaczeniu zwykłem, polegającą na pewnym kulcie i posiadającą zbiór wierzeń i ceremo-nij, lecz pragnie równocześnie być poglądem na świat, pragnie przeniknąć swojemi pierwiastkami całego człowieka, całe jego życie tak prywatne, jak społeczne, a wraz z nim i cały świat. Dlatego jest chrześcijaństwo od chwili powstania uniwersalne, międzynarodowe, katolickie (powszechne — od słowa greckiego katholikós). Bardzo też wcześnie zaczęto słusznie kościół Chrystusowy nazywać „katolickim“, bo to jest charakterystyczny jego przydomek.

Dlaczego chrześcijaństwo zwyciężyło świat pogański?

Misje apostolskie pomimo nieprzeliczonych walk i trudności przygotowały chrześcijaństwu walne zwycięstwo. Nie należy .jednak sądzić, jakoby religja Chrystusowa dlatego zwyciężyła, że świat starożytny już konał, skazany na rozkład wewnętrzny. Jeszcze przez trzy wieki kultura grecko-rzymska będzie dość silna i żywotna. Były więc w chrześcijaństwie widocznie takie walory, które przewyższały wartości tkwiące w ówczesnem pogaństwie. Nauka chrześcijańska w każdym właściwie punkcie była czemś zgoła nowem i odrębnem, kryły się w niej pewne momenty, które w specjalny sposób oddziaływać musiały na masy. Według niektórych historyków szczególnie silnie pociągały te masy hasła społeczne, głoszone przez chrześcijaństwo, specjalnie zaś komunizm pierwszych gmin chrześcijańskich. Nie należy jednak zapominać, że działalność apostołów była ruchem nawskroś religijnym, a ocena chrześcijaństwa z punktu widzenia społecznego jest z pewnością jednostronna. Prawdopodobnie jednak duszy człowieka I i II w. odpowiadał najwięcej ów dziwny i nowy mistycyzm chrześcijański, a przedewszystkiem hasło „zwycięstwa nad śmiercią“ (1 Kor. 15, 54), ta najistotniejsza treść mistyki chrześcijańskiej. Hasło to pojmowali pierwsi chrześcijanie całkiem konkretnie, miało ono bowiem swój fundament racjonalny w historycznym fakcie zmartwychwstania Jezusa Chrystusa.

W chrzęści jańskiem mysterjum ta myśl o zmartwychwstaniu Chrystusa odgrywa wielką i zasadniczą rolę, stając się jednocześnie potężną dźwignią w zwycięskim pochodzie chrześcijaństwa przez cały świat.

Prostą duszę człowieka I i II w. niemniej silnie zachwycać musiał mistycyzm wynikający z bliskiego stosunku między Bogiem a człowiekiem, to przeświadczenie, że Bóg naprawdę człowieka miłuje i że człowiek powinien Boga miłować, przeświadczenie, które tkwi u podstaw chrześcijaństwa. Myśli te były dla umysłów pogańskich całkiem nowe, rewelacyjne, bo żaden filozof starożytny nie wzniósł się do tej wyżyny. Dusze i serca ówczesne porywać też musiała wspaniałość niezrównanej idei Boga chrześcijańskiego ; równocześnie w tych duszach rodziła się świadomość tego, jaką godność posiada człowiek i jaką wartość przedstawia jego dusza. Etyka chrześcijańska, polegająca na miłości ku Bogu, tak odmienna od ich dawnej, bo oparta nie na zakazach, ale na nakazie naśladowania Boga-Człowieka była dla ludzi tej epoki, olśnionych ideą chrześcijaństwa, prawdziwem objawieniem, którego z zachwytem pragnęli dostąpić. W takiej atmosferze odżyli, odmienili się i zaczęli tworzyć nowy świat.

Początki chrześcijaństwa.

Trzy wieki minęły, zanim krzyż pokonał orła rzymskiego. Okres ten rozpoczyna działalność apostołów św. Piotra i Pawła, kończy go cesarz Konstantyn» jego środkiem płyną rzeki krwi przelanej przez męczenników. Piotr jest symbolem chrześcijaństwa jako zorganizowanej jednostki prawnej. Nie znano wówczas wyrazu „chrześcijaństwo“. Na oznaczenie religji Chrystusowej używano słowa „kościół“, tak charakterystycznego dla pierwotnej teologji chrześcijańskiej, świadczącego o tern, jaka była wewnętrzna struktura nowej religji. W myśl jej twórcy kościół nie miał być tylko systemem religijnym, zlepkiem postulatów rytualnych i moralnych, lecz żywym organizmem, wewnątrz mistycznie złączonym w osobie Boga-Człowieka, a na-zewnątrz silnie zwartym dzięki jednolitemu sposobowi rządzenia. Na czele kościoła stanął jako pierwszy z woli Chrystusa Piotr z Betsajdy, a skromny ten rybak dokonał w czasie swego przeszło trzydziestoletniego pontyfikatu wielkiego dzieła, przenosząc ośrodek nowej religji z Jerozolimy do Rzymu. Niemała w tern także zasługa Pawła z Tarsu, najenergiczniejszego z pośród apostołów. Jemu to zawdzięczamy śmiałe zerwanie z judaizmem, zorganizowanie misyj wśród pogan, przede-wszystkiem zaś rozszerzenie ewangelji w świecie hellenistycznym. Św. Paweł jest twórcą teologji chrześcijańskiej, on pierwszy bowiem ujął część myśli ewangelji w określony system, nadał pewien kierunek rozwojowi nauki kościoła i przygotował zwycięstwo nad Atenami, jak Piotr zapoczątkował zburzenie Kapitolu. Duch Piotra triumfuje, kiedy cesarz Konstantyn Wielki wydaje w lutym 313 r. edykt medjo-lański, na podstawie którego pogaństwo przestaje być religją państwową, a chrześcijaństwo uzyskuje wolność i swobodę. Duch Pawła zatriumfować miał dopiero w epoce następnej, gdy znalazł się w północnej Afryce genjusz jemu równy, św. Augustyn (t 430), który myśli jego rozprowadza, pogłębia, ze sobą organicznie łączy i stwarza dla chrześcijaństwa fundament filozo-ficzno-dogmatyczny.

Dalszy rozwój chrześcijaństwa.

Od Konstantyna rozpoczęła się dla kościoła era konsolidacji wewnętrznej i zewnętrznej. Zagadnienia teologiczne zostały na soborach pogłębione przy pomocy pojęć wziętych z filozofji greckiej i ujęte w jasne formy. Na soborach również zostaje ustalony prawnie ustrój kościoła. Misjonarze chrześcijańscy docierają do wszystkich znanych krajów, a gdy w IX i X wieku pozyskano Słowian dla kościoła, Europa stała się prawie cała chrześcijańską. Nowa kultura zachodnia, która wtedy powstaje, oparta jest przedewszyst-kiem na chrześcijaństwie i ściśle związana z kościołem.

Kościół grecki.

Tymczasem na Wschodzie rozwijał się oddzielnie kościół grecki, nabierając coraz więcej cech umysłowości wschodniej. Na tern tle nastąpiło wewnętrzne oddalenie się umysłowe Bizancjum od Rzymu. Na tym podkładzie psychologicznym powstają liczne spory teologiczne i prawno-kościelne między Wschodem a Zachodem, które ostatecznie doprowadziły do zupełnego zerwania stosunków, do schizmy (-» Bizancjum). Kilkakrotnie podjęte próby ponownego połączenia obu kościołów nie dały trwalszych rezultatów.

Reformacja.

Innego rodzaju rozłam powstał w XVI wieku w północnych krajach Europy. Przywódcy ruchu reformatorskiego : Zwingli, Luter, Kalwin oderwali się od kościoła, szukając innego systemu religijnego; w gruncie rzeczy protestantyzm był w pewnym sensie protestem nowotworzącej się kultury germańskiej przeciw rzekomej romani-zacji chrześcijaństwa w kościele rzymskim (-» Reformacja).

Przez tyle wieków te trzy gałęzie re-ligji katolickiej, z których każda ma jeszcze liczne odgałęzienia — sekty, coraz więcej stawały się sobie obce. Każda z nich bowiem przechodziła osobną ewolucję, uwarunkowaną kulturą otoczenia, i dziś przedstawia inny typ religijności. W kościele wschodnim przeważa duch mistyczno-kultyczny, dla protestantyzmu jest chrześcijaństwo przedewszystkiem systemem etycznym, w katolicyzmie zaś coraz wyraźniej zaznacza się tendencja do integralizmu, t. j. dążenie do tego, by całość myśli Chrystusowej przekazać ludzkości. Jednakże starania idą obecnie w tym kierunku, by znów nastała „jedna owczarnia i jeden pasterz“. Usilnie też pracuje się nad tern, by połączyć Wschód z Zachodem (por. prace komisji papieskiej oraz akcję O. d’Herbi-gny). W Anglji coraz więcej wzmaga się ruch domagający się powrotu kościoła anglikańskiego do jedności z Rzymem, żywo też omawia się kwest ję zjednoczenia wszystkich chrześcijan (por. encyklikę papieską z r. 1928), a z inicjatywy kół protestanckich w Ameryce i Europie zwołano w tym celu konferencje międzynarodowe : w r. 1925 do Lozanny, a w r. 1927 do Sztokholmu. Nie zapomina się również o obowiązku głoszenia ewangelji ludom pogrążonym w pogaństwie i z wielkim zapałem prowadzi się akcję misyjną we wszystkich krajach. Troską kościoła jest przytem po dziś dzień to, by wraz z wiarą chrześcijańską nie narzucać żadnemu ludowi kultury europejskiej, lecz zostawić nietkniętą kulturę rodzimą, o ile to tylko możliwe (np. buduje się w Chinach kaplice w kształcie pagody). Jak wielkie i trudne zadanie ma jeszcze pod tym względem kościół do spełnienia, poznajemy ze statystyki, która wykazuje, że tylko 37,9°/₀ ludności mieszkającej na kuli ziemskiej wyznaje wiarę Chrystusową.

X. A. Klawek.

Z literatury w języku polskim polecić możemy następujące publikacje: Ks. Szydeł s k i Szczepan, Początki chrześcijaństwa, Warszawa 1911 (Bibljoteka Dzieł Chrzęść.). Ks. Baugaud biskup, Kościół, wyd. 2, Poznań 1926. F. W. F o e r s t e r, Chrystus a życie ludzkie. Warszawa 1926. Ks. Adam K., Istota katolicyzmu. Poznań 1931.

CIĄŻENIE POWSZECHNE. Swobodne spadanie kamienia odbywa się po linji pionowej ku środkowi ziemi. Pocisk wystrzelony z armaty biegnie po paraboli. Nad brzegiem mórz i oceanów obserwujemy zjawiska odpływów i przypływów. Ziemia nasza, planety naszego układu słonecznego odbywają swą nieustanną wędrówkę wokół słońca po torach, które zowiemy elipsami.

Wiekopomne odkrycie Newtona.

Genjalna wyobraźnia naukowa I. Newtona (1642—1727) dostrzegła we wszystkich tych, napozór tak różnych zjawiskach objaw jednego wspólnego prawa, prawa powszechnego ciążenia.

Cóż znaczą słowa „wspólne“ prawo, „powszechne ciążenie“ ? Istnieje podanie, że myśl o powszechnem ciążeniu Newton powziął na widok spadającego jabłka. Napozór nie imponuje to nam wcale. Nietrudno było — myślimy sobie — odgadnąć, że jabłko spada, ponieważ jest przyciągane przez ziemię. Przyciąganie to poznajemy przecież własnemi zmysłami, kładąc jabłko, lub lepiej kamień, na dłoni. Nawet domysł, że przypływy i odpływy spowodowane są przyciąganiem wód oceanu przez księżyc, wydaje się nam dość naturalny i łatwy, jeżeli zważymy, że związek między porą przypływów a położeniem księżyca był znany oddawna, zwłaszcza mieszkańcom wyspiarskiej Anglji. Daleko większego wysiłku twórczej wyobraźni wymagała śmiała myśl, że księżyc, krążący dokoła ziemi, ziemia i inne planety krążące dokoła słońca utrzymywane są na swych torach siłami przyciągania, wywieranego przez słońce. Ruchy ciał niebieskich, niedawno dopiero poznane dzięki odkryciu Kopernika, wydawały się wówczas ludziom czemś zbyt wzniosłem, zbyt niedostęp-nem, aby je objaśniać czemś tak zwy-czajnem i w dodatku tak nikłem — w skali naszego doświadczenia — jak działanie jakiejś siły. Newton nie był zresztą pierwszym, który wyraził przypuszczenie, że słońce przyciąga planety; uczynił to przed nim Kepler. Nie w tern więc tkwi wielkość Newtona, że przypisywał wszystkie wspomniane zjawiska ciążeniu, lecz właśnie w tern, że odnalazł w nich „wspólne“ prawo, założył, że ciążenie jest powszechne. Uczynił pierwszy krok na drodze do ideału, do którego nauka dąży od niepamiętnych czasów, do odnalezienia jedności w planie wszechświata, od największych do najdrobniejszych jego przejawów. Newton dowiódł, że spadaniem kamienia, ruchem księżyca i planet, ruchem najdalszych gwiazd rządzi dokładnie to samo prawo. W roku 1687 ukazało się wiekopomne dzieło Newtona Philoso-phiae naturalis principia matematica (Zasady matematyczne filozofji przyrody), w którem to dziele znajdujemy po raz pierwszy wyraźne sformułowanie prawa powszechnego ciążenia. Stanowi ono rezultat długoletniego wysiłku myślowego jednego z najgenjalniejszych uczonych wszystkich czasów.

Analiza prawa powszechnego ciążenia.

Jakież jest brzmienie owego prawa? Starajmy się poznać treść jego w najogólniejszych bodaj zarysach. Pierwsza część tego prawa brzmi : wszystkie ciała przyciągają się wzajemnie. Zdanie to budzi w nas pewną nieufność. A więc przyciągają się wzajemnie krzesła, stoły, szafy tego pokoju, domy ulicy, drzewa i piekarze, gwiazdy i listonosze? Dlaczego w takim razie nie dostrzegamy owego przyciągania wśród otaczających nas przedmiotów? Dlaczego nie zauważamy, by krzesła, stoły i domy biegły nieustannie ku sobie? Odpowiedź jest prosta. Nie obserwujemy istotnie wzajemnego przyciągania otaczających nas

999

Ciążenie powszechne.

1000

przedmiotów, gdyż siły te są niezmiernie słabe i nie są w stanie pokonać oporów ruchu. Nie przeszkadza to jednak zupełnie przyjęciu powszechności prawa. Każdy się zgodzi, że działanie kropli wody padającej na skałę podlega tym samym prawom, co uderzanie olbrzymich bałwanów morskich, a jednak w pierwszym przypadku skutki są niedostrzegalne, w drugim — niszczące. Wystarczy założyć, że siły przyciągania rosną wraz z masą przyciągających się przedmiotów, by zrozumieć, że ziemia, której masa — jak to zaraz zobaczymy — jest mil jardy razy większa od masy wielkiego okrętu transatlantyckiego, powoduje wyraźny ruch przyciąganych przez siebie ciał, podczas gdy nie dostrzegamy, żeby np. taki wielki okręt transatlantycki przyciągał krążące dokoła niego łódki. W niektórych zresztą przypadkach daje się zauważyć przyciąganie wzajemne ciał umieszczonych na ziemi. Pomówimy o tern za chwilę; tu zauważymy tylko, że w bliskości wielkich gór kierunek pionu jest wyraźnie odchylony, t. j. nie jest zgodny z kierunkiem promienia ziemskiego. Odgadujemy przeto bez trudu, że siły niewidoczne w zwykłych warunkach mogą zmuszać księżyc, ziemię, planety do ruchów po ich orbitach.

Newton znalazł również odpowiedź na pytanie istotne : z jaką siłą przyciągają się wzajemnie ciała? Odpowiedź ta- jest zawarta w drugiej części prawa powszechnego ciążenia.

Każde zjawisko w przyrodzie (chociażby pozornie najprostsze) jest w rzeczywistości niezmiernie zawiłe i skomplikowane. Znalezienie odpowiedzi na pytanie, z jaką siłą przyciągają się wzajemnie krzesło i stół, które mamy przed sobą, wymagałoby trudnych doświadczeń lub skomplikowanych rachunków. Istotną cechą rozumowania naukowego jest uproszczenie zagadnie-nia, sformułowanie go w postaci, w której giną nieistotne, uciążliwe i skomplikowane założenia, a uwydatniają się tern wyraźniej zasadnicze i najbardziej charakterystyczne rysy zjawiska.

Chcąc poznać prawo rządzące wza-jemnem przyciąganiem się ciał, formułujemy problem w następujący sposób. Wyobraźmy sobie dwie kule jednorodne, o znanych nam masach, znajdujące się w pewnej wzajemnej odległości. Ograniczenie i uproszczenie zagadnienia polega na tern, iż przyjmujemy najprostszy kształt ciał przyciągających się wzajemnie, a mianowicie kulisty. A jednak już rozwiązanie tego zagadnienia otwiera przed astronomją nowe, ogromne możliwości i perspektywy. Możemy bowiem, uważając księżyc, słońce, planety za kule, przewidzieć ich orbity i sprawdzić przez obserwację zgodność ich torów z przewidywaniami teorji.

Gdyby masa kuli jednej wzrosła np. 3-krotnie, masa drugiej np. 2-krotnie (przy niezmienionej wzajemnej odległości), to siła przyciągania tych kul wzrosłaby 2X3 = 6-krotnie. Ale siła owa zależy również od odległości wzajemnej tych kul. Gdyby odległość między kulami (przy niezmienionej masie) wzrosła np. 2- lub 3-krotnie, to siła przyciągania zmalałaby 2X2 = 4-, lub 3X3 = 9-krotnie. W krótszem i ogól-niejszem sformułowaniu II część prawa powszechnego ciążenia brzmi w następujący sposób : siła przyciągania jest wprost proporcjonalna do iloczynu mas, a odwrotnie proporcjonalna do kwadratu odległości.

Nasuwa się tutaj jeszcze jedna wątpliwość. Skoro wszystkie ciała niebieskie przyciągają się w kierunku łączących je prostych, dlaczego w takim razie ziemia nie spada na słońce, księżyc na ziemię? Ażeby to zrozumieć, wystarczy zauważyć, że ruch ciał, ogólnie biorąc, nie odbywa się w kierunku działającej na

nie siły przyciągania. Zasady dynamiki, t. j. nauki o ruchu, uczą nas, że ciało porusza się w kierunku siły wtedy tylko, gdy zostało pozostawione samemu sobie bez prędkości początkowej, jak kamień upuszczony, nie zaś rzucony. Gdy ciało posiada prędkość początkową, np. gdy kamień jest rzucony, ruch odbywa się zrazu w kierunku tej prędkości, działanie zaś siły przyciągania wyraża się w tern tylko, że tor ciała nieustannie zakrzywia się w kierunku siły. Istnieje wielkie podobieństwo między ruchami planet a ruchami ciała rzuconego np. poziomo. Pocisk wystrzelony z armaty biegnie po zakrzywionym ku ziemi torze, opisując t. zw. parabolę, chociaż siła przyciągania działa stale w kierunku pionowym. Spada on tern dalej od armaty, im większa była jego prędkość początkowa. Gdybyśmy zdołali nadać pociskowi armatniemu prędkość dostatecznie wielką, np. przenoszącą 8.000 m na sekundę, „ziemiaby się skończyła“, t. j. wybiegłby on poza ziemię, zanim zdążyłby spaść; pocisk ten krążyłby wówczas dokoła ziemi, podobnie jak księżyc.

Stworzenie nowych towarzyszy, obiegających ziemię, jest więc tylko sprawą zrealizowania dostatecznie szybkich pocisków. Z zasad dynamiki Newtona wynika, że kształt toru zależy nietylko od siły przyciągania, ale również od położeń i prędkości początkowych. Planety krążą wokół słońca po określonych elipsach. Ich kształt zależy od położeń i prędkości, które planety posiadały wówczas, gdy powstawał nasz układ planetarny.

Doświadczenie Jolly’ego.

Scharakteryzowaliśmy poprzednio zależność siły przyciągania dwu ciał od ich masy i odległości. Nie potrafimy jednakże jeszcze obliczyć, jak wielką jest ta siła nawet w wypadku, gdy znamy masy tych dwu ciał i ich wzajemne odległości. Musimy w tym celu znać wielkość tej siły, bodaj w jednym przypadku szczególnym. Wyobraźmy sobie dwie kule, z których każda posiada masę 10 kg. Przyjmijmy, że wzajemna odległość owych kul wynosi dokładnie jeden metr. Z jaką siłą przyciągają się owe kule"? Na podstawie poprzednich uwag przewidujemy, że owa siła przyciągania będzie bardzo mała. Niezmiernie wysubtelnione metody badań doświadczalnych w fizyce współczesnej pozwalają nam wprost zapomocą doświadczenia siły owe wyznaczyć. Połóżmy na dłoń odważnik o masie jednego grama. Ledwie wyczuwamy siłę działającą na naszą dłoń. Wyobraźmy sobie jednak siłę jeszcze półtora miljona razy mniejszą. Oto (w przybliżeniu) siła, z jaką przyciągają się dwie kule, z których każda posiada masę 10 kg, z odległości jednego metra.

Opiszemy tutaj krótko metodę, za której pośrednictwem możemy wprost doświadczalnie stwierdzić istnienie sił grawitacyjnych i zmierzyć ich natężenie. Wyobraźmy sobie wagę o długich ramionach. Na obydwóch szalkach mamy jednakowe masy, tak że waga znajduje się w równowadze. Pod jedną z szalek (np. prawą) zatoczyliśmy ciężką kulę ołowianą. Kula ta przyciąga masę znajdującą się na szalce prawej. Masa na szalce lewej jest bardziej odległa od kuli ołowianej, możemy więc nie brać pod uwagę działania owej kuli na ciężar umieszczony na szalce lewej. Przez zatoczenie owrej ciężkiej kuli ołowianej rówmowaga zostaje zaburzona, waga się przechyla i dopiero po nałożeniu odpowiedniego ciężaru na szalkę lewrą doprowadzamy ją znowu do położenia równowagi. W ten sposób znalazł J o 11 y zapomocą bezpośredniego pomiaru wielkość sił grawitacyjnych.

Jakie wnioski wynikają z prawa powszechnego ciążenia? Wymieńmy tylko niektóre z pośród nich.

Jak obliczyć masę ziemi ?

Mamy kamień spadający na ziemię. Znamy odległość jego od środka ziemi, równą promieniowi ziemi, znamy masę kamienia, a więc i siłę, z jaką ziemia go przyciąga. Na podstawie prawa grawitacji potrafimy obliczyć nieznaną nam wielkość : masę ziemi. Prawo Newtona pozwala nam zważyć naszą ziemię! Oto rezultat liczbowy prostych zresztą rachunków :

masa ziemi =

= 6.000000.000000.000000.000 tonn.

Prawo powszechnego ciążenia a astronomja.

Prawo powszechnego ciążenia stanowi fundament, na którym zbudowana jest astronomja współczesna. Jak, znając siłę ciążenia na ziemi, umiemy zgóry przewidzieć dokładnie tor pocisku oraz obliczyć jego czas, po którego upływie spadnie on na ziemię, podobnie na podstawie prawa powszechnego ciążenia możemy przewidzieć kształt toru planet oraz okres ich obiegu dokoła słońca. Rachunki te prowadzą do wniosku, że tor ten jest zawsze elipsą, w której ognisku znajduje się słońce. Przypominamy tu, że ogniskami nazywają się dwa punkty położone na najdłuższej osi elipsy, w jednakowej odległości od środka, mające tę własność, że suma ich odległości od każdego punktu elipsy jest jednakowa. Jednym z najciekawszych wniosków z prawa ciążenia jest to, że okresy obiegu są tern dłuższe, im planeta jest dalej od słońca. Tak np. okres ten, wynoszący rok dla ziemi, dla Jowisza, którego odległość jest 5 razy większa, wynosi blisko 12 lat, dla Neptuna, którego odległość jest 30 razy większa, aż 164^2 roku. Należy pamiętać o tern, że planety nietylko przyciągane są przez słoń-ce, lecz również przjmiągają się wzajemnie. Uwzględnienie tego działania wzajemnego jest konieczne, jeżeli chcemy wyliczyć ruchy planet z całą dokładnością. Astronomja doszła dzisiaj do takiego stopnia doskonałości, że możemy przepowiedzieć, gdzie i kiedy na firmamencie ukaże się dana planeta, gdzie i kiedy nastąpi zaćmienie słońca lub księżyca. Ciała niebieskie stosują się do tego „rozkładu jazdy“ z zadziwiającą punktualnością. Pomyłka o x/10 sekundy jest niedopuszczalna. Dzięki tej precyzji przewidywań prawo ciążenia powszechnego doprowadziło nas do odkrycia nowych nieznanych dotąd planet. W zeszłym wieku dostrzeżono, że tor planety Uranu wykazuje pewne odstępstwa od praw ciążenia powszechnego. Astronomowie Leverrier i Adams założyli, że prawo Newtona jest jednak ściśle spełnione i że odstępstwa spowodowane są działaniem innej, nieznanej jeszcze planety. Obliczyli oni przypuszczalny tor i masę tej domniemanej planety, znaleźli rachunkiem, gdzie i kiedy można będzie prawdopodobnie zaobserwować ową nową i nieznaną planetę. W ten sposób odkryto planetę zakłócającą bieg Uranu. Planetą tą jest Neptun. W podobny sposób dokonano w r. 1930 odkrycia nowej planety, najbardziej zewnętrznej wt naszym układzie planetarnym, a mianowicie Plutona. Fakty te wyraźnie wskazują, jak wielkie znaczenie ma prawo powszechnego ciążenia dla astronomji.

Rakiety międzyplanetarne.

Znakomity powieściopisarz, tak chętnie czytywany przez młodzież Jules Verne, w jednej ze swych powieści opowiada o olbrzymiej rakiecie, którą wraz ze znajdującymi się w jej wnętrzu podróżnikami wystrzelono z ogromną szybkością w kierunku księżyca. W owej powieści Yernego obliczono, że prędkość

L. Infeld.

tej torpedy jest tak duża, iż wzniesie się ona aż do tej wysokości, w której przyciąganie księżyca będzie silniejsze niż przyciąganie ziemi i z tej wysokości torpeda, przyciągnięta przez księżyc, spadnie nań. W ten sposób dostaną się pierwsi ludzie ziemi na księżyc. Obliczenia okazały się niedokładne. Torpeda stanęła właśnie w miejscu, w którem przyciąganie księżyca równoważy przyciąganie ziemi. Jak zdołają nasi podróżnicy wydostać się z tego martwego punktu? Należy z torpedy wyrzucić jakiekolwiek ciało, i to albo w kierunku księżyca, albo w kierunku ziemi, a wtedy torpeda cofnie się wstecz, podobnie jak armata po wystrzeleniu pocisku. W pierwszym wypadku dostanie się w pole przyciągania ziemi i spadnie na ziemię, w drugim wypadku na księżyc.

W kierunku wskazanym przez Ver-nego poszli inni autorzy fantastycznych projektów wypraw międzyplanetarnych. Środkiem lokomocji między ziemią a in-nemi planetami naszego układu słonecznego ma być według tych autorów rakieta, z ogromną szybkością wystrzelona z ziemi. W rakiecie tej znajdować się ma komora, w której następują podczas biegu rakiety eksplozje gazów wybuchowych. Każdy wybuch wyrzuca pewną masę gazu w kierunku ziemi, a tern samem zwiększa się szybkość, z jaką rakieta oddala się od ziemi. Oto jest „prosta“ zasada rakiety międzyplanetarnej. Kto wie, czy to, co dzisiaj wydaje się fantastyczną utopją, nie stanie się w przyszłości rzeczywistością.

Dzisiaj, pełni podziwu dla genjuszu Newtona, poszliśmy już dalej od niego. Współczesna teorja względności (-» Te-orja względności) opisuje zjawiska ciążenia powszechnego wnikliwiej i głębiej, ale i bardziej skomplikowanie, aniżeli mechanika klasyczna. Prawo Newtona stanowi jednak i obecnie główną podstawę rozumowań i obliczeń astronomicznych.

W polskim języku o ciążeniu powszech-nem znaleźć można tylko wzmianki w podręcznikach szkołach, jedynie A. Witkowski, Zasady fizyki, T. I, wyd. 5. Warszawa 1929, poświęca mu obszerniejszy rozdział. (Jest to jednak praca znacznie trudniejsza).

CIEPŁO. Bezpośrednie wrażenia ciepła i zimna, jakich doznajemy, a których siedliskiem są zakończenia pewnych nerwów, nierównomiernie rozsianych po powierzchni naszego ciała, są dla nas podstawą do wyróżnienia wśród zachodzących koło nas zjawisk fizycznych odrębnej ich kategorji: zjawisk cieplnych. Dotykając jakiegoś ciała lub przybliżając do niego rękę, doznajemy pewnych wrażeń, które pozwalają nam wyrobić sobie sąd o stanie cieplnym ciała — jego temperaturze, jak to zwykliśmy mówić — sąd, który wyrażamy słowami: gorący, ciepły, letni, chłodny, zimny, określaj ą-cemi różne rodzaje temperatur. Mimo częstych błędów, jakie w ocenie temperatury popełniają nasze zmysły, te bezpośrednie wrażenia muszą nam służyć za punkt wyjścia przy dalszem badaniu. One to pozwalają nam stwierdzić, że dwa jakiekolwiek ciała, nie działające na siebie chemicznie, o niejednakowych początkowo temperaturach, w zetknięciu ze sobą dochodzą stopniowo do tej samej temperatury; one to pozwalają zauważyć, że podczas tego wyrównywania się temperatur własności fizyczne ciał, takie np., jak ich objętość, ciśnienie, jakie wywierają, i t. d., zmieniają się dopóty, dopóki temperatury obydwu ciał nie staną się jednakowe, że więc innemi słowy, własności te zależne są od temperatury ciała i wraz z nią podlegają zmianie.

Rozwój termometrji.

Stwierdzenie tych prostych faktów daje nam już mocną podstawę do wyznaczania temperatur w sposób o wiele ściślejszy, a mianowicie przez przyjęcie zmiany wybranej własności danego ciała — t. zw. ciała termom etrycz-n e g o — za miarę zmiany temperatury. W tym kierunku poszedł rozwój termometrji (działu nauki o cieple dotyczącego wyznaczania temperatur). Budowę pierwszego, jakże jeszcze niedoskonałego termometru przypisują uczonemu F i 1 o n o w i z Bizancjum (III w. przed nar. Chr.). Nad budową termometru pracuje Galileusz (1561—1642) i jego florenccy uczniowie, później Fahrenheit (1686 do 1736), wreszcie Reaumur (1683 do 1757) i Celsjusz (1701—1744), którzy zmiany temperatury wyznaczali na podstawie zmian objętości cieczy ter-mometrycznej (rtęci, alkoholu). Termometr ja współczesna posługuje się innemi metodami : wyznacza zmiany temperatury ze zmian prężności wodoru lub przewodnictwa elektrycznego drutu platynowego.

Ciepło i temperatura.

Samo jednak wyznaczenie temperatury nie wystarcza do wyjaśnienia nawet tak prostego zjawiska, jakiem jest ogrzewanie się ciała przy zetknięciu z ciałem o temperaturze wyższej. Dla zdania sobie sprawy z procesu, który wtedy zachodzi, możemy się posłużyć pewnem podobieństwem, jakie istnieje pomiędzy wyrównywaniem się temperatur dwu ciał a wyrównywaniem się wysokości poziomów wody w dwu połączonych ze sobą naczyniach. Rozwijając tę analogję, będziemy mogli założyć, że podobnie jak w naczyniach z wodą ostateczne wyrównanie poziomów zachodzi dzięki temu, że woda przepływa z jednego naczynia do drugiego, tak też i wyrównywanie temperatur zachodzi dzięki przejściu pewnej ilości ciepła z ciała o wyższej do ciała o niższej temperaturze. Ten obraz miał niewątpliwie przed oczami twórca ka-lorymetrji (nauki o mierzeniu ciepła), chemik angielski Black (1728—1791), który pierwszy dwa pojęcia : ciepła i temperatury — poprzednio zazwyczaj nie odróżniane — wyodrębnił i ściślej określił. W myśl jego założeń zwiększenie ilości ciepła w danem ciele powoduje wzrost jego temperatury, strata ciepła — jej obniżenie. Za miarę ciepła możemy wziąć tę jego ilość, która jest potrzebna do podniesienia temperatury oznaczonej masy (zazwyczaj 1 g) oznaczonego ciała (zazwyczaj wody) o oznaczoną ilość stopni (zazwyczaj 1°). Tę ilość ciepła, uznaną za jednostkę miary ciepła, nazywamy k a-1 o r j ą. Konieczność oznaczania masy i wskazania oznaczonego ciała narzucona nam jest przez doświadczenia, z których wynika, że w tych samych warunkach ogrzewanie danego ciała do oznaczonej temperatury wymaga tern dłuższego czasu, im większa jest masa ciała, oraz że ogrzewanie w tych samych warunkach do oznaczonej temperatury równych mas dwu ciał różniących się chemicznie wymaga naogół niejednakowego czasu (ogrzewanie wody np. wymaga czasu trzydzieści siedem razy dłuższego niż rtęci). Dzisiaj wiemy, że te różnice ciepła właściwego (t. zn. ilości ciepła potrzebnej do ogrzania 1 g ciała o 1°) źródło swe mają w różnicach budowy atomów i drobin, z jakich dane ciała się składają. O ile jednak chcielibyśmy w dalszym ciągu posługiwać się wielce "niedoskonałą ana-logją z przepływającą wodą, musielibyśmy uważać ciepło właściwe za coś odpowiadającego przekrojowi naczynia : im większy przekrój, tern więcej trze-

pierwszy stwierdził

ba wlać wody, aby poziom jej doprowadzić do odpowiedniej wysokości.

Teorja cieplika.

Posługiwanie się jednak takiemi obrazami, jakkolwiek czasami może nam ułatwić zrozumienie nowych, nieznanych nam uprzednio zjawisk, kryje zawsze pewne niebezpieczeństwo, którego nie uniknęli twórcy pierwszej te-orji ciepła — t. zw. teorji cieplika. Z zewnętrznego podobieństwa dwu zjawisk: wyrównywania się poziomów wody i wyrównywania się temperatur wyciągnęli oni wniosek, że ciepło jest, podobnie jak woda, pewną substancją, różniącą się od wody jedynie brakiem ciężaru. Ta teorja wystarczała dla wyjaśnienia przypadków, w których ciała ogrzewały się lub oziębiały na skutek zetknięcia się z innemi ciałami o wyższej lub niższej temperaturze. Wtedy istotnie podstawowe założenie tej teorji, mianowicie niezniszczalność cieplika, doskonale się sprawdzało : tyle ciepła, ile traciło jedno ze stykających się ciał, zyskiwało drugie. Te jednak przypadki nie są jedynemi ; równie często, a może i częściej obserwujemy ogrzewanie się ciał w zgoła innych warunkach, jak np. rozgrzewanie się nie nasmarowanej osi wozu. Otóż takie i temu podobne zjawiska, dobrze znane z codziennego doświadczenia, nie znajdowały w tej teorji cieplika należytego wytłumaczenia, co więcej — trudno je było pogodzić z założeniem jego nie-zniszczalności, zjawiało się bowiem pytanie, skąd się bierze cieplik, ogrzewający dane ciało. W braku innych objaśnień próbowano takie zjawiska wytłumaczyć „wyzwalaniem“ cieplika z ciała. Przypuśćmy, że wysoko nad ziemią umieszczony jest zbiornik z wodą. Dopóki w zbiorniku niema żadnych otworów, woda w nim zawarta znajduje się w spoczynku. Zróbmy jednak otwór w dnie zbiornika, a woda zacznie spływać nadół i, spływając, wykonywać pewną pracę, np. poruszać koło młyńskie. Wybicie otworu „wyzwoliło“ energję wody, ale oczywiście jej nie stworzyło ; praca przez nas wykonana przy wybijaniu otworu zależała jedynie od grubości dna zbiornika i od ma-terjału, z jakiego było zrobione, nie stała zaś w żadnym związku ani z ilością wody w zbiorniku, ani z wysokością jej poziomu. Coś podobnego miało, zdaniem zwolenników teorji cieplika, zachodzić w przypadku tarcia : nie „stwarza“ ono cieplika, lecz tylko go wyzwala.

I takie jednak objaśnienie trudności całkowicie nie usuwa. I wtedy bowiem ilość cieplika wyzwolonego musiałaby być, podobnie jak wody w zbiorniku, ograniczona. Stwierdzenie, że w przypadku tarcia może ona, praktycznie rzecz biorąc, nieogranicze-nie wzrastać, podważa całe to rozumowanie, a nawet całkowicie je obala, jeżeli jednocześnie uda nam się wykazać, kosztem czego cieplik ten powstaje.

Ciepło powstaje kosztem pracy wykonywanej przeciw oporowi i jest do niej proporcjonalne.

W najzwyklejszym stosunkowo przypadku ogrzewania się ciał przy pocieraniu podniesienie się temperatury stoi w niewątpliwym związku z oporem, jakiego doznawało ciało, poruszając się po pocieranej powierzchni. Lekarz niemiecki Juljusz Robert Mayer (1814—1878) w⁻ słynnej rozprawie „Uwagi o siłach nieożywionej przyrody“ (ogłoszonej w 1842 r.), że ciepło powstaje kosztem wykonanej przeciwko temu oporowi pracy i jest do niej proporcjonalne. Tę proporcjonalność ustalił ponad wszelką wątpliwość w szeregu prac doświadczalnych Anglik James P r e s-cott Joule (1818—1889), obalając w ten sposób doszczętnie hipotezę nie-zniszczalności cieplika. Podobnie jak ciało może w wyniku wykonanej na niem pracy zwiększyć swoją prędkość i nabyć dzięki temu większej energji ruchu, jak może być podniesione nad ziemię i zwiększyć swą energję, tak samo może być kosztem pracy ogrzane.

Czem jest ciepło?

Ciepło więc nie jest niczem innem, jak e n e r g j ą, której zasób zwiększa się kosztem dostarczonej pracy, zmniejsza się zaś w' przypadku wykonywania tej pracy. Od innych rodzajów energji różni się ciepło jedynie swoją powszechnością. Nie znamy żadnego zjawiska, któremuby jak cień nie towarzyszyło zjawisko cieplne. W każdem bowiem zjawisku mamy do czynienia z t. zw. oporami biernemi, których najpospolitszą postacią jest opór tarcia. One to sprawiają, że ogrzewa się przewodnik, przez który przechodzi prąd elektryczny, że nagrzewa się ciało, które magnesujemy, że ogrzewa się woda wstrząsana w naczyniu. Tern się tłumaczy ogromna rola ciepła w zjawiskach przyrody.

„Ciepłu — pisał w 1824 r. znakomity fizyk francuski Mikołaj Sadi-Carnot — musimy przypisać wszelkie ruchy, które uderzają nasz wzrok na ziemi, ciepłu zawdzięczamy zaburzenia atmosfery, wznoszenie się obłoków, spadanie deszczu i innych opadów; prądy wody, przerzynające powierzchnię kuli ziemskiej, których drobną zaledwie cząstkę udało się człowiekowi na swój obrócić użytek, wreszcie trzęsienia ziemi, wybuchy wulkanów przyczynę swoją mają również w cieple. Z tego olbrzymiego zbiornika możemy czerpać siłę poruszającą (dziś powiedzielibyśmy : energję), niezbędną dla naszych potrzeb; przyroda, zewsząd nam dostarczając materjałów palnych, dała nam możność wzbudzenia w każdym czasie i na każdem miejscu ciepła i potęgi poruszającej, która z niego wynika. Wytworzyć tę potęgę, przystosować ją do naszych potrzeb — oto cel maszyn ogniowych. Badanie tych maszyn jest niesłychanie ciekawe, stosowanie ich z każdym dniem rośnie“. To znaczenie motorów cieplnych, które tak słusznie podkreśla Carnot, z biegiem czasu bynajmniej nie zmalało. Nie zdetronizowały ich nawet tak doskonałe motory, jak motory elektryczne; obok maszyn parowych, jedynych motorów cieplnych, jakie znał Carnot, pojawiły się turbiny parowe i silniki spalinowe, w których energja cieplna zużyta jest o wiele oszczędniej i lepiej. Co więcej, owe „prądy wody“, o których słabem zużytkowaniu z ubolewaniem wspomina Carnot, dziś poruszają wielkie turbiny, wprawiając w ruch potężne prądnice, dostarczające enJergji elektrycznej na znaczne nieraz odległości. Wynalazczość idzie dalej, niż to mógł przewidzieć wielki uczony francuski: oto rodak jego Claude buduje motory cieplne, w których jest wyzyskana różnica temperatur powierzchniowych i głębinowych warstw wód oceanu.

Ale niedość na tern. Doświadczenie stwierdza, że niema takiego rodzaju energji, którego nie potrafilibyśmy zamienić ostatecznie w ciepło. Ciepło jest więc jakby miernikiem wszystkich rodzajów energji. Zasada równoważności ciepła i pracy przechodzi w zasadę ogólniejszą, zasadę zachowania energji. Do niej dołącza się wkrótce t. zw. druga zasada (zasada wzrostu entro-pji). Stają się one podwaliną nowego, równie ścisłego jak mechanika działu fizyki: termodynamiki, będącej w istocie nauką o przemianach energji.

M. Grotowski.

CIEŚNINY. Z żalem spoglądał żeglarz, odkrywca nowych dróg, na groźny zarys lądu, kładący kres nieograniczonym — zdało się — morskim szlakom. Dąsał się na morze dumny Pers Darjusz, stojąc u brzegu na czele ści-głej konnicy i rózgami kazał siec niepokorne fale Hellespontu ; podobnie u brzegu morza trapił się kupiec wiodący ciężkie ładowne wozy. Drogę do podbojów, do sławy lub zysku przecinała im rozkołysana fala morska. To też i człowiek morza, i człowiek ziemi — obaj cenili bardzo cieśniny, gdzie morze już tylko wąską wstęgą dzieliło dwa lądy, a przytem wiązało dwa morza w jeden teren żeglarski.

Cieśniny —. to ważne lin je komunikacyjne.

Nad cieśninami, u splotu dróg lądowych i szlaków morskich wyrosły miasta handlowe i porty. Wymiana bogactw dostarczanych przez stykające się kontynenty oraz zlewiska połączonych mórz stanowiły o wielkiej doniosłości handlowej cieśnin. Cieśnina — to rynek.

Nagromadzone nad cieśninami skarby budziły pożądliwość. Drżeli o nie prawi właściciele, zbierający haracz z przepływających okrętów. Czyhali na nie inni, aby w sposobnej chwili zawładnąć tą złotodajną lądowo-morską rogatką, zgarniającą tak obfite myto. Cieśniny — to bogactwo ekonomiczne kraju, który je posiada. Dlatego potężne państwa stwarzają z dużym nakładem sił sztuczne cieśniny — kanały przez międzymorza.

Wrota mórz — bramy polityki.

Kto włada cieśniną, ten kontroluje handel krajów korzystających z tej drogi, a okrętom wojennym może zabronić przejazdu. Dlatego też Niemcy przekopali kanał Kiloński, aby uwolnić swą flotę od kontroli Danji, dzierżącej w Bełtach i w Sundzie klucze Bałtyku.

Również Francja, chcąc uniknąć kontroli Anglji w Gibraltarze, przebudowuje kanał pomiędzy zatoką Biskajską a Liońską na wielki kanał międzymor-ski. W tern leży wielkie znaczenie polityczne cieśnin. Cieśniny — to wrota.

Strategiczne punkty mórz.

Nad brzegami Bosforu leżą ruiny umocnień greckich i rzymskich, twierdz bizantyńskich i tureckich, zamków krzyżowców i — fortów z wielkiej wojny. Również z kutych w skale fortów G i-braltaru patrzą na cieśninę paszcze dział. Angielska twierdza A d e n u przywarowała w kraterze wygasłego wulkanu, strzegąc cieśniny Bab-el-M a n d e b. Jak tygrys czatują forty Singapore u cieśnin M a 1 a k k i. Obok cieśnin Ormus i Formozy ukryli się w poszarpanych zatokach piraci (wybrzeże Rozbójnicze). Bo cieśnina, jak każde zwężenie lub załom drogi, sprzyja zasadzce. Cieśnina — to zapora, przeszkoda, ważna strategicznie pozycja w walce na morzu i lądzie.

Pola krwawych bitew morskich.

Już starożytni Grecy starli się z Persami w cieśninach Archipelagu. Nasz Czarniecki przez B e 11 y zachodził tyły Szwedowi. Kanał La Manche obok cieśniny Kaletańskiej widział klęskę Wielkiej Armady. Nelson rozgromił flotę Napoleona przy G i-braltarze pod Trafalgarem. Flotę rosyjską znieśli Japończycy w cieśninie Koreańskiej pod Cuszimą. A podczas wielkiej wojny iluż marynarzy Polaków z załogi ginących w walce statków niemieckich i austrjackich pochłonęły fale Dardanelów, cieśniny Otranto, Skargerraku przy Bełtach, okolic Falklandów wpo-bliżu cieśniny Magellana.

Cieśnina to bardzo często — pole bitwy.

Splot intryg dokoła cieśnin.

Historja pełna jest intryg, których celem było zdobycie lub obrona cieśnin. Już Fenicjanie, bogacący się na dostarczaniu drogocennej podówczas cyny z im tylko znanych wysp Brytanji, bronili Gibraltaru, szerząc trwogę przed miażdżącym uściskiem zwierających się Słupów Herkulesa (tak nazywali Gibraltar Grecy). Po dziś dzień jeszcze cieśnina — to często cel knowań dyplomatycznych.

Najwięcej intryg oplotło się dookoła cieśnin między m. Czarnem a Śród-ziemnem. Szła przez nie wymiana wpływów najważniejszych kontynentów Europy i Azji, a jednocześnie stanowiły one jedyne wyjście z ogromnego zlewiska morza Czarnego. Bosfor i Darda n e 1 e były najbardziej pożądanemi cieśninami Starego Świata. Sięgała po nie Rosja, marząca o utworzeniu Impe-rjum Wschodniego. Plany Rosji krzyżowały się z zamiarami Niemiec, które dążyły do otwarcia sobie poprzez Turcję drogi na ocean Indyjski, aby zagrozić posiadłościom brytyjskim. W tym celu Niemcy zbudowały kolej strategiczną od Bosforu przez Bagdad do Bassory nad zatoką Perską. Stąd politykę tę zwano polityką trzech „B“. Anglja, królowa mórz, zainteresowała się temi cieśninami, gdyż wiodły Niemców na tyły jej posiadłości kolonjalnych.

Posiadanie cieśnin decyduje o rozwoju wielkich planów ekspansji politycznej i gospodarczej.

Hasło swobody cieśnin.

Dziś Włochy, głodne w swym przeludnionym kraju, pragną zapewnić sobie dostęp do zbożowych spichrzów Rosji płd., Rumunji i Bułgarji. W polityce Europy nadano wiecznie niespokojnym państwom bałkańskim nazwę „kotła bałkańskiego, który ciągle grozi eksplozją“ (-» Bałkany). Wrzenie tego kotła podsycane jest przez upartą tajną walkę wielkich mocarstw o panowanie nad cieśninami Bosforu. Przeciwstawiają się im inne państwa, domagając się umiędzynarodowienia cieśnin, swobodnego przepływu, t. j. „polityki otwartych drzwi“.

To też hasło swobody cieśnin jest jednem z bojowych haseł zarówno handlu, jak i polityki międzynarodowej.

Cieśniny wśród pustkowia — skróty dróg.

Cieśniny-wrota i cieśniny-drogi leżą wśród krain starych, gęsto zaludnionych, o intensywnem życiu gospodarczem, lub na wielkich szlakach wymiany. Ale człowiek współczesny w pogoni za szybkością i taniością morskiego transportu szuka przejść naturalnych, nawet wśród krajów niezamieszkanych, dalekich. Tak więc w cieśninie Magellana, leżącej pomiędzy pustkowiem Patagonji a lodowcami Ziemi Ognistej, zapalają się co noc w chłodnej pustce liczne ognie latami morskich. A na dalekiej północy Ameryki — zanim przekopano przesmyk Panamski — ileż ofiar w statkach i ludziach pochłonęło poszukiwanie przejścia Północno - Zachodniego (—»Arktyda), które miało otworzyć drogę z Europy i Atlantyku na Pacyfik.

Pustynną cieśninę Hudsońską odniedawna ożywiają jesienią statki, wiozące pszenicę, dostarczoną przez kolej ze stepów Kanady nad zatokę Hudsońską. Również sowieckie łamacze lodów badają stale możliwości przemknięcia się w miesiącach letnich przez cieśniny morza Karskiego, pomiędzy brzegami Syberji a ruchomą barjerą lodów Arktydy.

Cieśnina jest cenna wówczas nawet, jeżeli tylko przez parę miesięcy jest otwarta, bo cieśnina — to wielki skrót drogi.

roślin i zwierząt.

Drogi przenikania kultur, wędrówek ludów, ryj, gdzie poniżej 200 m zamiera wszelkie życie.

W morzu Kaspijskiem płytkość cieśniny wiodącej do zatoki Kara Bugaz sprawia, że w wyparowującej zatoce osadzają się wielkie złoża soli i gipsu.

Podobnie w Gibraltarze tylko nieznaczna ilość chłodniejszych wód Atlantyku może przedostać się do m. Śródziemnego, które dzięki temu gromadzi w sobie wielkie zapasy ciepła, łagodząc klimat krain okolicznych.

Ongiś przez cieśniny wędrowały ludy pierwotne z kontynentu na kontynent.

Na Bałtyku Sund i Bełty, wy-

Rwące prądy w cieśninach. Lin je kabli podmorskich.

Przez Gibraltar przedostały się z Afryki do Europy w starszej epoce kamiennej plemiona negroidów, pozostawiając w grotach Hiszpanji w Gri-maldi piękne malowidła ścienne, bliźniaczo podobne do malowideł Buszmenów z Kraju Przylądkowego. Cieśniny sprzyjały wymianie kultur. Cieśniny, leżąc na naturalnych pomostach pomiędzy lądami, przecinają szlaki wędrówek roślin i zwierząt. Gdy nowopowstała cie- pełnione cięższą słoną wodą Kattegatu, śnina oddzielała pewien obszar, wtedy podpierają lżejsze, prawie słodkie wody ustawał dopływ nowych osobników i ga- części wschodniej i potęgują wysłodze-tunków. Wytwarzały się formy właściwe nio Bałtyku, tylko temu odosobnionemu obszarowi, zwane formami endemicznemi. W ten

sposób cieśniny odegrały rolę w zmianach zasięgu roślin i zwierząt.

Wymiana wód pomiędzy morzami.

Prąd denny w cieśninie G i b r a 1-

Prądy cieśnin były bardzo niebezpieczne dla dawnego żeglarza, zdanego na żagle, fregaty lub słabe wiosła galery. Prądom zawdzięcza cieśnina M e s s y ń-Dlatego z m. Czarnego do Śródziem- ska złą sławę „Scylli i Charybdy“, nego odpływają przez Bosfor rwą- a wir w kanale L o f o t ó w grozę po-cym potokiem tylko lżejsze słodsze wody chłaniającego statki Malstrom u. powierzchniowe, a głąb morza zalegają Dziś jeszcze przebycie przez żaglowiec warstwy nigdy nie odświeżane, zatrute cieśniny Magellana należy do trud-siarczkiem żelaza i wydzielinami bakte- nych zadań nawigacji.

Prąd w Dardanelach płynie tak szybko, że podczas wielkiej wojny prąd ten unieruchamiał szturmujące cieśninę Cieśniny ważne są dla stosunków hy- pełną parą statki bojowe francuskie drograficznych łączonych mórz. Jedne i angielskie, stare i powolne, które gi-z nich łączą morza o jednakowym skła- n§ty tragicznie, rozstrzeliwane na miej-dzie wód, morza otwarte i oceany. Po- scu przez baterje niemieckich i tureckich tęgują one zjawiska przypływu (w ka- dział z brzegu, nale La Manche do 16 m, podobnie w okolicy cieśniny Belle Isle). Inne t a r s k i e j rwie z taką -siłą, że mu-cieśniny są wrotami mórz zamkniętych siano specjalnie wzmocnić kable pod-(Bab-el-Mandeb, Ormus, Bo- morskie przebiegające po dnie tej cie-sfor, Dardanele, Gibraltar, śniny. Bo cieśniny — to często stacje Otranto, Bełty i Sund). Są one węzłowe podmorskiej komunikacji tele-z wy kle płytkie i utrudniają wymianę graficznej. wód.

Zatrute morze. Akumulator ciepła. Naturalna salina.

J. Czekalski.

Wrota dobroczynnego ciepła lub groźnego chłodu.

Czasami przez cieśninę przepływają nie prądy wymienne, kompensacyjne, względnie słabe, ale stałe prądy morskie. Z przegrzanego kotła zatoki Meksykańskiej, zamkniętej cieśniną Juka-tanu, wyrywa się potężny prąd Zatokowy przez cieśninę Florydy. Błąka się legenda o możliwości złośliwej zmiany klimatu Europy przez odchylenie biegu Golfstremu (pr. Zatokowego) odpowiedniem przegrodzeniem tej cieśniny. Japończycy zaś naprawdę chcą tamą zamknąć wąską cieśninę Tatarską, aby uwolnić się od chłodnego prądu z m. Ochockiego.

Cieśnina D a v i s a, uczęszczana tylko przez statki poławiaczy fok, groźną odgrywa rolę w komunikacji. Oto przepływa przez nią zimny prąd L a b raił o r s k i, który z wiosną nabrzmiewa wodą tających śniegów i odrywa z lodowców, spełzających z lądu, potężne góry lodowe. Niesie on je ku najbardziej ożywionym szlakom morskim pomiędzy Europą i Ameryką oraz na najbogatsze tereny rybołówstwa, ławice Nowej Fundlandj i, grożąc zgubą statkom i łodziom.

Przyszłość cieśnin. Podmorskie tunele.

Pociąg na statku.

Coraz więcej produktów sprowadzają uprzemysłowione kraje północne Europy, Stanów Zjedn. i Japonji z rolniczych i hodowlanych obszarów półkuli południowej oraz z plantacyj leżących w krajach podzwrotnikowych. Z roku na rok wzrasta ilość h^tonaż okrętów. Wraz z rozwojem komunikacji morskiej wzrasta znaczenie cieśnin.

Jednocześnie zaś stają się one coraz dotkliwszą przeszkodą dla kolei i auto-mobilizmu. Istnieją więc projekty przebicia pod cieśninami tuneli, przede-wszystkiem pod La Manche i pod Gibraltarem. Już obecnie liczni podróżni przebywają cieśninę Kaletańską i cieśniny Bałtyku, nie wysiadając z wagonu, załadowani wraz z całym pociągiem na specjalnie zbudowane statki.

Cieśniny — paradoksy.

Cieśniny pozostaną zawsze najciekawszym fragmentem morza i lądu, oplecionym siecią ludzkich pożądań, intryg i walk. Są one dziwnemi, paradoksal-nemi, pełnemi sprzeczności obszarami. Łącząc — dzielą. Ułatwiają komunikację — a zamykają drogę przez politykę swych władców. Są najpewniejszą drogą z lądu na ląd, z morza na morze — a otoczone są stale niepokojem, pożądane chciwie i bronione zazdrośnie.

Tylko nigdy nie stracą swoistego krajobrazowego piękna, wzmożonego przez rozbłyskujące nocą konstelacje świateł latarni morskich i ogni sygnałowych, tych stałych towarzyszy każdęj uczęszczanej cieśniny.

CIŚNIENIE. Zanim rozważymy rolę ciśnienia w przyrodzie, przypomnijmy sobie przypadki, w których jest mowa o ciśnieniu w życiu potocznem. Otóż przedewszystkiem wiemy o ciśnieniu powietrza, czytamy w komunikatach PIM’a, że bywa wysokie lub niskie, że tu i ówdzie rozciąga się „wyż“ lub „niż“, czyli okolica wysokiego lub niskiego ciśnienia. Dalej słyszymy czasami, że gaz się źle pali, bo ma małe ciśnienie, że woda nie dochodzi na górne piętra z powodu zmniejszonego ciśnienia, że w głębi oceanów panuje wysokie ciśnienie, wymagające użycia specjalnych aparatów do nurkowania, że odwrotnie — na wielkich wysokościach ’-W atmosferze ciśnienie jest bardzo niskie. Wreszcie wiemy, że ciśnienie ma zastosowanie w technice: w lokomotywie tłok poruszany jest ciśnieniem pary, vW samochodzie ciśnieniem gazów spa-

PU

pp

linowych; bardzo wielkie ciśnienia bywają używane jako czynnik niszczący do wywoływania wybuchów w górnictwie lub w sztuce wojennej. Przytoczone tu przykłady przekonywają nas, że ciśnienie odgrywa wielką rolę w przyrodzie i w technice; jest zatem rzeczą interesującą zapoznać się z jego istotą.

Co to jest ciśnienie?

Zastanówmy się teraz nad tern, czem jest ciśnienie. Czy jest to pewnego rodzaju siła? Fizycy powiedzieliby raczej, że ciśnienie nie jest siłą, ale że poznajemy jego istnienie po pewnych siłach; nazwijmy je siłami ciśnienia. Siły ciśnienia poznajemy po tern, że np. ciecz i gaz, gdy są zamknięte w ja-kiemś naczyniu, rozpychają je niejako, a gdy w ścianie jest otwór — wypływają nazewnątrz. Znaczy to po pierwsze, że siły ciśnienia działają na każdą ścianę, na dno, czy na boki, czy na pokrywę, zawsze prostopadle do jej powierzchni i zawsze odpychająco, od cieczy nazewnątrz. Wypływanie cieczy przez otwory dowodzi, że to działanie odpychające wywierane jest również przez jedne części cieczy na inne. O tem, że ciśnienie działa jednakowo we wszystkie strony, przekonywamy się najprościej, rozdymając piłeczki z cienkiej gumy.

Ciśnienie posiada jeszcze jedną bardzo ważną własność, mianowicie rozchodzi się na całą ciecz zawartą w naczyniu, choćby jego kształt był najbardziej skomplikowany. Nie jest rzeczą trudną przekonać się, że ciśnienie jest jednakowe we wszystkich, choćby najodleglejszych od siebie częściach naczynia, byle na tym samym poziomie.

Wspomniane własności czynią ciśnienie bardzo dogodnem w zastosowaniach technicznych. Można powiedzieć krótko, że ciecz lub gaz pozwala wywierać siłę w każdem pożądanem miejscu «Ü

ir

_J

fl:

Ryc. 140. Schemat sieci -wodociągowej. A - zbiornik wody zasilany filtrami. — B - pompa. — C - wieża ciśnień. — D - hydrant uliczny. — È - instalacja wodociągowa w wysokim domu. Woda dochodzi do poziomu przegięcia rury w wieży ciśnień; zmniejszanie się ciśnienia wraz z wzrostem wysokości wskazane jest przez długość kresek oznaczających wytrysk wody z kranu.

lub kierunku. Np. w lokomotywie ciśnienie powstaje w kotle przez ogrzewanie pary, a to samo ciśnienie popy-eha tłok, który obraca koła. Kocioł i cylindry stanowią jakgdyby jedno naczynie dziwacznego kształtu. Tak samo można powiedzieć, że sieć rur wodociągowych lub gazowych stanowi jedno olbrzymie naczynie o jeszcze dziwaczniejszej formie i dlatego, w myśl zasady wyżej podanej, ciśnienie w całem mieście jest na tym samym poziomie (t. j. tej samej wysokości) jednakowe.

Siła ciśnienia wywierana przez ciecz lub gaz na daną powierzchnię jest tem większa, im większe jest pole tej po-

lindra, w którym może się poruszać. Jeżeli w cylindrze jest ciecz lub gaz pod ciśnieniem, tłok będzie wypychany, o Otóż siła potrzebna do oparcia się temu 1T wypychaniu jest tern większa, im większa jest powierzchnia tłoka; dlatego za miarę ciśnienia obrano siłę wywieraną na tłok o powierzchni 1 cm². Jeżeli siła ta wynosi 1, 2, 10 kg, mówimy, że ciśnienie równa się 1 kg na centymetr kwadratowy, piszemy to : 1 kg/cm²; 2 kg/cm²; 10 kg/cm².

Pi

Ryc. 141. Model pras y hydraulicznej.    ., . .    ».

p ■ tłok o małym przekroju. — P • tłok o wielkim WStaje ClSmeilie. Czyz ZnaCZy tO, IZ Cl-przekroju. - K • rur. >„*»» obU c.e»ci pr.„.    q    ^    g() nie wy_

tworzy?

Pogląd taki byłby słuszny, gdyby powietrze nie miało ciśnienia. Ponieważ

2p-

,    Ryc. 142. Model pompy tłoczącej,

np. tłok. Wiemy, ze tłok jest ruchomą T-tłok. — C- cylinder. — Z - zawór prowadzący do

przegrodą szczelnie dopasowaną do cy-    ~ Zp'

111181

wierzchni. Na tej zasadzie oparta jest bardzo potężna maszyna zwana prasą hydrauliczną, oparta na właściwościach ciśnienia. W maszynie tej siła użyteczna wywierana jest zapomocą tłoka o wielkiej powierzchni, na który ciśnie ciecz (gliceryna). Dogodność maszyny wynika stąd, że do ściskania cieczy wystarcza bardzo mała siła, gdyż uskuteczniamy to zapomocą tłoczka o bardzo małej powierzchni. Jeżeli ten tłoczek ma powierzchnię 1000 razy mniejszą od powierzchni tłoku ruchomego, wówczas siłą jednego kilograma możemy (na wielkim tłoku) pokonać opór 1000 kg. To też prasy hydrauliczne bywają używane do miażdżenia różnych przedmiotów, np. starych samochodów, których materjał ma być użyty do przeróbki.

Jednostka ciśnienia.

Chcąc zmierzyć siłę ciśnienia, trzeba mieć ścianę albo część jej ruchomą, tak żeby można było powstrzymać jej wypychanie inną siłą, lub — jak mówimy — zrównoważyć siłę ciśnienia inną siłą. Taką ścianą ruchomą jest

Ciśnienie powietrza.

Zastanawialiśmy się przed chwilą nad tern, kiedy i w jaki sposób po-powietrze jest wszędzie, chyba że zrobimy gdzieś próżnię, wTięc na każdą ścianę naczynia z cieczą lub gazem działa ciśnienie powietrza w stronę przeciwną, niż ciśnienie tej cieczy lub gazu. I dlatego zwykłym sposobem poznajemy i mierzymy nie prawdziwa ciśnienie cieczy lub gazu, lecz tylko nadwyżkę nad ci-

b—c

/Tł

śnieniem powietrza. Żeby wiedzieć, jakie jest prawdziwe ciśnienie, trzebaby np. nad tłokiem zrobić próżnię i wtedy zmierzyć siłę, jaka na niego działa. W ten sposób przekonalibyśmy się, że ciecz lub gaz zawsze posiada ciśnienie, które może być naturalnie mniejsze nawet od ciśnienia powietrza.

Barometr.

Wiemy doskonale, iż ciśnienie powietrza słabnie w miarę, jak wznosimy się wgórę, w atmosferze (~> Atmosfera ziemi). Mierzenie ciśnienia powietrza polega na zrównoważeniu go ciśnieniem wody lub lepiej rtęci, która jest 13,6 razy cięższa od wody. Do tego celu służy barometr rtęciowy. Jest to zamknięta odwrócona rurka, zanurzona w naczyniu z rtęcią. Gdyby w niej było powietrze, nie działoby się nic szczególnego. Ale wyobraźmy sobie, żeśmy to powietrze usunęli. Na rtęć nazewnątrz rurki ciśnie powietrze, zatem rtęć ma na poziomie swej powierzchni ciśnienie równe ciśnieniu powietrza. Ponieważ ciśnienie rozchodzi się’na wszystkie strony, więc w rurce działa z taką samą mocą do-góry, a nie spotykając oporu, podnosi rtęć, aż wytworzy słup, którego ciśnienie będzie równe ciśnieniu powietrza. Słup ten ma wysokość zależną od stanu powietrza; gdy wysokość wynosi 76 cm, mówimy, że ciśnienie atmosferyczne jest normalne lub równe jednej atmosferze (1 atmosfera to ciśnienie niemal dokładnie równe ciśnieniu 1 kg/cm²).

Ciśnienie w gazach,

Powstaje pytanie, czy zmianom ciśnienia powietrza odpowiadają jakieś zmiany w samem powietrzu.

Każdy wie, że w górach powietrze jest rozrzedzone. Zatem wiemy, że zmiany te zachodzą i że jedną z nich jest zmiana gęstości. Jest to ogólna własność wszystkich gazów. Jeżeli nie zmieniamy temperatury gazu, gęstość zmienia się w tym samym stosunku, co ciśnienie. Zjawisko zmiany gęstości jest zupełnie zrozumiałe, chcąc bowiem zwiększyć ciśnienie, zwiększamy ucisk na gaz, a wskutek tego gaz się kurczy, w tej samej więc objętości zawiera większą masę, niż w przypadku mniejszego ciśnienia (Atom).

Zmiany ciśnienia powstają w związku nietylko ze zmianami gęstości, ale również i ze zmianami temperatury. Gdy ogrzewamy w płomieniu świecy lub gazu zalutowaną rurkę szklaną, rurka rozdy-ma się, a potem nawet rozrywa się w ogrzewanem miejscu pod wpływem ciśnienia zawartego w niej powietrza.

Fakt ten łatwo wytłumaczyć ruchami cząstek. Im wyższa temperatura gazu, tem prędkość cząsteczek staje się większa. Wskutek tego wzrasta zarówno liczba uderzeń o ścianę, jak i ich gwałtowność.

Ciśnienie w cieczach.

Ciśnienie wywierają również i ciecze. Zachowują się one jednak zupełnie inaczej. Zapewne, by zwiększyć ciśnienie, „ściskamy“ ciecz, zmiejszamy jej objętość, ale zmiany objętości cieczy są nierównie mniejsze niż gazu. Dziesięciokrotnemu wzrostowi ciśnienia gazu towarzyszy jego skurczenie się do '/10 pierwotnej objętości, ciecz zaś, np. woda, w tych samych warunkach kurczy się niedostrzegalnie. Wyraźną zmianę objętości dostrzegamy wtedy dopiero, gdy ciśnienie wzrasta do setek lub tysiąca atmosfer. Mówimy, że ciecze w odróżnieniu od gazów są bardzo mało ściśliwe. Wnosimy stąd, że mechanizm ciśnienia w cieczach i w gazach nie może być jednakowy. Wiemy (-» Atom), że gęstość cieczy jest znacznie większa niż gazów pod ciśnieniem atmosferycznem. W pierwszem przybliżeniu powiedzieć można, że 1 cm⁸ cieczy zawiera 1000 razy więcej cząsteczek, niż 1 cm⁸ gazu.

33

Świat i życie.

I1000000

mniej niż */

1000

W tych warunkach cząsteczki stykają się niemal z sobą; zmniejszanie się objętości staje się coraz trudniejsze i sprowadzałoby się raczej do zgniatania cząsteczek niż do bardziej zagęszczonego ich rozmieszczenia. Zrozumiały jest wobec tego gwałtowny sprzeciw, jaki ciecze stawiają ściskaniu, wyrażający się w wielkim wzroście ciśnienia nawet przy małych zmianach objętości.

Granice ciśnienia — „próżnia“.

Wiemy już, co to jest ciśnienie, zastanówmy się teraz nad tem, czy istnieje jakieś ciśnienie minimalne, jakaś dolna granica ciśnienia. Jasne jest, że takiej dolnej granicy niema; skoro ciśnienie gazu zmienia się w tym samym stosunku, co gęstość, może być dowolnie małe, jeżeli gaz będzie dostatecznie rozrzedzony. Jeżeli gaz zupełnie usuniemy, ciśnienie będzie równe zeru. Taki stan nazywa się próżnią. Jest to jednak stan idealny, który nigdzie we wszech-świecie nie jest zrealizowany. Jak już wiemy, gęstość, a razem z nią i ciśnienie, zmniejsza się w miarę, jak wznosimy się wgórę. W swoim locie w strato-sferę prof. Piccard osiągnął wysokość, na której ciśnienie wynosiło tylko 76 mm słupa rtęci, zatem x/₁₀ całej atmosfery. Bardziej zbliżają się do ideału próżni niedostępne nam przestworza międzyplanetarne, gdyż słońce i planety skupiają dookoła siebie materję, wysysają ją niejako z przestrzeni. Na poszukiwanie jednak idealnej próżni musielibyśmy wyruszyć jeszcze poza granice naszego układu planetarnego w przestrzenie mię-dzygwiazdowe, gdzie ciśnienie spada do

atmosfery. Aby zdać sobie sprawę

z gęstości odpowiadającej mu, zauważymy, że pod ciśnieniem atmosferycz-nem 1 cm³ powietrza zawiera w temperaturze normalnej 2.5.10¹⁹ cząsteczek ; zatem w tym stanie największego rozrzedzenia liczba cząsteczek jest rzędu 1 na centymetr³. Jak widzimy, i to nie jest jeszcze idealną próżnią. Jednakże bez wahania stosujemy w tym przypadku słowo „próżnia“. Zakres stosowania tego słowa jest zresztą daleko szerszy. Do próżni międzygwiazdowej nie mamy dostępu, nie możemy jednak mimo to powiedzieć oczywiście, że jest ona dla nas bez znaczenia. Gdyby tej próżni nie było, nietylko nie moglibyśmy widzieć gwiazd, ale wogóle nie moglibyśmy istnieć. Ziemia byłaby wystygłą, martwą bryłą, gdyż promienie słoneczne nie mogłyby do niej dotrzeć, pochłonięte przez powietrze. Myśl ludzka nie poprzestaje jedynie na stwierdzeniu, że istnieje przestrzeń niemal pozbawiona materji, lecz usiłuje osiągnąć ją również na ziemi. Fizycy umieją w zamkniętych szczelnych naczyniach wytwarzać znaczny stopień rozrzedzenia powietrza. Przyrządy do tego służące nazywają się pompa mi próżniowemi. Są one dzisiaj bardzo udoskonalone, daleko nam jednak do tego, co zrealizowała sama natura, gdyż w największem rozrzedzeniu, jakie otrzymujemy sztucznie, ciśnienie wynosi jeszcze atmosfery, a zatem liczba cząsteczek w 1 cm³ jest rzędu 100,000.000. Mimo to i w tych przypadkach mówimy o próżni; dodajemy tylko, że może być „lepsza“ lub „gorsza“. Fizyk uważa, że próżnia jest „dość dobra“, gdy ciśnienie spada poniżej atmosfery, t. j. wynosi nieco mm słupka rtęci.

Ciśnienia bardzo wysokie.

Od „próżni“, od ciśnień bardzo niskich, przerzućmy się teraz w dziedzinę ciśnień bardzo wysokich. Wiemy, że ciśnienie atmosferyczne uwarunkowane jest ciężarem słupa atmosfery. Na dnie głębokich szybów kopalnianych ciśnienie jest oczywiście większe, np. na głę-

bokości 700 m jest prawie o 70 mm chanie wysokich wartości temperatury (słupa rtęci — atmosfery) większe od i ciśnienia, atomy są niejako rozbite na normalnego. Ale daleko większe ciśnie- elementy swej budowy; dlatego są barnie panuje w głębinach morskich. Wlicz- dziej „pakowne“, większa ich liczba niobach okrągłych wzrostowi głębokości że być — jak mówi słynny astronom o 10 m odpowiada wzrost ciśnienia o 1 angielski Eddington — „ubita“ w tej atmosferę. Widzimy zatem, że w głębo- samej przestrzeni, kości kilku kilometrów ciśnienie jest rzędu kilkuset atmosfer. Dlatego też przyrządy służące do nurkowania muszą być tak skonstruowane, aby pod na-

W jaki sposób otrzymujemy wysokie ciśnienia?

Człowiek nie może odtworzyć zjawisk

na-

porem ciśnienia nie uległy zgnieceniu wywołanych przepotężnemi siłami wraz z nurkiem, a mimo postępu w tej tury, jednak wysiłki ludzkie w kierunku dziedzinie nie umiemy zagłębiać się bar- osiągnięcia i wykorzystania wysokich dziej niż na 100 m.    ciśnień godne są uwagi. Istnieją trzy

Oczywiście jeszcze znacznie większe sposoby otrzymywania wysokich ciśnień, ciśnienie panuje we wnętrzu ziemi, Pierwszy polega na zastosowaniu pomp gdzie materja jest w stanie płynnym. (w najczęściej używanym typie zasada Obliczamy je na setki tysięcy do miljo- działania jest ta sama, co w pompie ro-na atmosfer.    werowej). Inny sposób otrzymywania

Ciśnienia wnętrza słońca i gwiazd.

A!

wysokich ciśnień stosuje się do par; polega on poprostu na ogrzaniu Jeżeli już te ciśnienia z trudem tylko danej cieczy w zamkniętem naczyniu do są dostępne naszej wyobraźni, cóż dopiero mówić o ciśnieniach panujących wewnątrz słońca i gwiazd. Jak wiemy, gwiazdy są kulami gazowemi, ich średnica jest rzędu 100 średnic ziemskich (w rzeczywistości waha się ona w szerokich granicach; przyjmujemy tu za podstawę rozmiary słońca). Wnętrze gwiazd doznaje nacisku słupa gazowego o wysokości olbrzymiej,. Łatwo wywnioskować, że ciśnienie dosięga tam setek mil jonów atmosfer. Mimo to materja jest tam nadal w stanie gazowym, jakkolwiek gęstość jest większa niż w stanie stałym, a w niektórych gwiazdach nawet nieprawdopodobnie wielka, np.

10.000 razy większa od gęstości platyny.

Hyc, 143. Model pompy wodnej.

Dt, D», Ci. C» - wentyle. B - tłok. — Podczas ruchu w kierunku strzałki woda wchodzi do pompy przez ,    wentyl C», do zbornika F wtłaczana jest zaś przez

go wymiarami. Otóż we wnętrzu gwiazd, wentyl Dl. Podczas ruchu w kierunku odwrotnym ,    ,    .    .    ,    .i woda wchodzi do pompy przez wenty] Ci i jest wtła-

pod wpływem panujących tam niesły-    Czana do f przez wentyl di.

Wytłumaczenie tego zadziwiającego stanu rzeczy znajdujemy w nowoczesnej nauce o atomach. Jak wiemy, atom składa się z elementów (elektronów i jądra) bardzo małych w porównaniu z je-

L. Wertenstein.

dostatecznie wysokiej temperatury. Sposób ten znajduje zastosowanie w kotłach dostarczających pary do maszyny parowej. Wreszcie trzeci sposób, pozwalający na chwilowe otrzymanie bardzo wysokich ciśnień, zużytkowuje zjawisko wybuchu. Rozumiemy przez to nagłe przejście ciał stałych lub płynnych w stan gazowy, związane najczęściej z rozkładem chemicznym i ze znacznem podniesieniem się temperatury. Gaz powstający w miejsce ciała stałego lub płynnego posiada oczywiście tę samą masę i tern samem, jeśli naczynie jest zamknięte, tę samą (jak na gaz — bardzo wielką) gęstość. Gęstość ta, obok wzrostu temperatury, jest przyczyną wielkiego wzrostu ciśnienia. W ten sposób powstaje ciśnienie w motorach spalinowych: samochodowych, lotniczych i t. zw. motorach Diesla. Istotą wybuchu jest tam nagłe zapłonienie mieszaniny powietrza i rozpylonej benzyny lub ropy naftowej.

Zapomocą pierwszego sposobu (pompowania) otrzymujemy ciśnienie rzędu kilkudziesięciu tysięcy atmosfer. Pod tak wielkiemi ciśnieniami zmieniają się własności materji. Zmiany te są przedmiotem wielu prac naukowych.

Wysokie ciśnienia odgrywają wielką rolę w technice. Niektóre substancje chemiczne mające pierwszorzędne znaczenie w gospodarce otrzymywane są drogą syntetyczną z gazów silnie sprężonych i ogrzanych do odpowiedniej temperatury. Najważniejszą z tych re-akcyj jest synteza amonjaku z wodoru i azotu, gdyż z amonjaku otrzymujemy z jednej strony większość sztucznych nawozów, z drugiej strony wiele substancyj wybuchowych potrzebnych do wyrobu amunicji. W Polsce amonjak syntetyczny wytwarzany jest w dwu wielkich fabrykach: w Chorzowie i w Mościcach. Na uwagę zasługuje też niedawno zrealizowana synteza w ę-glo w odorów, powstających pod Wysokiem ciśnieniem wskutek działania wodoru na węgiel. Jak wiadomo, węglowodorami są tak szeroko dziś używane „płynne paliwa“ : benzyna i ropa naftowa. Krajom nie posiadającym źródeł naftowych grozi w przypadku kompli-kacyj politycznych brak tak cennych surowców, dlatego też możność wytwarzania ich w procesie fabrycznym posiada olbrzymie znaczenie.

Na zakończenie powiemy parę słów o zastosowaniu wdelkich ciśnień wybuchowych. Są one używane przedewszyst-kiem w sztuce wojennej, gdzie służą bądź jako źródła siły, nadającej stosowną prędkość pociskom artyleryjskim i karabinowym, bądź jako czynnik bezpośrednio niszczący, powodujący rozrywanie się szrapnela, granatu czy torpedy. Jednakże ze środków wybuchowych korzysta nietylko sztuka wojenna. Oddają one nieocenione usługi w górnictwie i w sztuce inżynieryjnej w przypadkach, gdy chodzi o rozsadzanie skał (budowa szybów i korytarzy kopalnianych, budowa tuneli).

CŁO. Każdy człowiek w życiu co-dziennem widzi szereg przedmiotów pochodzenia zagranicznego. Słyszymy o angielskich tkaninach ubraniowych, o amerykańskich maszynach i t. d. Z drugiej strony słyszymy również często o wywozie polskiego węgla, cukru, drzewa i t. p. Istnieje więc międzynarodowa wymiana towarów.

Co to jest cło i jakie są jego rodzaje?

Wymiana ta nie jest jednak wolna i nieograniczona. Towar zagraniczny, z chwilą gdy przybędzie do granicy państwa, do którego był wysłany, zostaje zatrzymany przez urzędników skarbowych, pracujących w t. zw. urzędach celnych na punktach granicznych, na stacjach kolejowych, w portach,

Traktaty handlowe.

Cło jest niezmiernie ważnym instrumentem w zewnętrznej polityce handlowej, t. j. w stosunkach handlowych

a niekiedy nawet w głębi kraju. Urzędnicy ci bądź pozwalają towary wysłać dalej (towary wolne od cła), bądź żądają uprzedniego zapłacenia pewnej sumy pieniężnej. Ta właśnie opłata, którą się uiszcza z racji przejścia towaru przez granicę, nazywa się cłem.

Wpływy z ceł stanowią dochód państwa. Kwota, jaką trzeba zapłacić przy wywozie lub przywozie określonej jednostki danego towaru, jest ustalona przez państwo i nazywa się stawką celną. Zestawienie wszystkich stawek celnych, jakie obowiązują przy przekraczaniu przez towary granic danego państwa, nazywa się taryfą celną.

W związku z dwojakim kierunkiem ruchu towarów w obrocie z zagranicą (przywóz i wywóz) rozróżniamy cła przywozowe i wywozowe; mamy też taryfę celną przywozową i taryfę celną wywozową.

Cło wywozowe może mieć na celu bądź zatrzymanie w kraju towarów, których dane państwo posiada zbyt mało w stosunku do zapotrzebowania (w Polsce np. cło wywozowe od rud, od miedzi, cyny, ołowiu, szmat i t. p.), bądź też zadania wychowawcze — t. zn., iż rząd usiłuje przy pomocy takiego cła zmusić eksportera do wysyłania zagranicę tylko towaru dobrego, dobrze opakowanego, odpowiednio podzielonego na gatunki, t. j. tylko takiego, jaki może liczyć na zbyt zagranicą. O ile eksporter spełni nałożone warunki, zostaje zwolniony z cła. Polska taryfa celna przewiduje tego typu cła wywozowe np. na jaja, masło, trzodę chlewną, szczecinę, pierze i t. p.

Taryfa celna wywozowa jest zwykle znacznie szczuplejsza od taryfy przywozowej i ma dla gospodarstwa o wiele mniejsze znaczenie. Tak np. polska taryfa celna (nowa) po stronie przywozowej ma 1275 pozycyj (grup towarów), po stronie zaś wywozowej około 50.

Poniżej mówić będziemy wyłącznie o taryfie przywozowej.

W jakim celu państwo pobiera cło?

Nasuwać się teraz musi pytanie, z jakiego tytułu i w jakim celu państwo pobiera cło. Cło jest w rękach państwa ważnem narzędziem polityki gospodarczej, narzędziem regulującem wysokość cen. Zapomocą ceł może państwo wpłynąć na rozwój lub zahamowanie pewnego przemysłu, może uchronić rolnictwo lub rzemiosło przed niebezpieczną konkurencją zagranicy. Jeżeli państwo nakłada wysokie cło na jakieś towary zagraniczne, to tern samem ułatwia istniejącemu w kraju przemysłowi, wytwarzającemu te same towary, sprzedaż swoich wyrobów. Gdyby nie było ceł, niektóre przemysły nie mogłyby w danym kraju wcale istnieć, gdyż wszyscy kupowaliby towary zagraniczne, lepsze czy tańsze od krajowych. Przy pomocy wysokiego cła państwo stwarza więc zachętę do powiększania danej wytwórczości lub — gdy jej dotychczas nie było — do jej powstania. Państwo ustanawia, oczywiście celowo, wysokie cła na niektóre towary zagraniczne; mówimy wtedy, że cło ma charakter protekcyjny. Cła protekcyjne nakłada się wtedy, gdy chodzi o utrzymanie gałęzi wytwórczości w ruchu, o poparcie wywozu i t. d. Jeżeli cło protekcyjne jest bardzo wysokie, nazywa się ono prohibi-c y j n e m, uniemożliwia bowiem zupełnie przywóz danych towarów z zagranicy.

danego państwa z zagranicą. Na grun-eie wymiany międzynarodowej rozwinął się system traktatów (umów) handlowych, które mają na celu regulowanie obrotów handlowych między krajami, przedewszystkiem zaś sprawę stawek celnych.

Okres czasu, na jaki zawierane są traktaty handlowe, został po wojnie światowej znacznie skrócony. W czasach przedwojennych traktaty handlowe zawierano zazwyczaj na 5—10 lat. Jednocześnie utrudnione było znacznie przedterminowe wypowiedzenie traktatu. Było to możliwe ze względu na niezmienność polityki gospodarczej, wysokość stawek celnych i t. d. Po wojnie światowej państwa w znacznej mierze zmieniły swą politykę trakta-towo-celną. Wobec nieustalonych stosunków gospodarczych zawieranie traktatów na dłuższe okresy było niemożliwe, to też zawierano je i częściowo jeszcze ciągle zawiera się na okres roczny, często z możnością wypowiedzenia ich w krótkim, np. miesięcznym terminie.

Protekcjonizm i liberalizm celny.

W związku z rozwijającym się po wojnie kryzysem i skurczeniem się zapotrzebowania na nieomal wszystkie towary rozwinęła się na rynkach wywozowych ostra walka konkurencyjna. Jednocześnie każde z państw dążyło do ochrony swego rynku wewnętrznego, do zaopatrywania go wyłącznie w produkty wyrobu krajowego. Wojna oraz jej bezpośrednie skutki gospodarcze sprawiły, że w szeregu krajów powstały gałęzie przemysłu, których dotąd nie było, nowe zaś ukształtowanie mapy świata przyniosło w szeregu państw brak równowagi między zapotrzebowaniem krajowem a zdolnością wytwórczą przemysłową i rolną. Wszystkie te względy skłaniały państwa do ograniczenia przywozu przy jednoczesnem forsowaniu wywozu (-* Handel) — stąd też konieczność zwyżek ceł przywozowych. Taka polityka handlowa nosi miano protekcjonizmu w przeciwstawieniu do polityki liberalnej, której dążeniem jest stworzenie dla wymiany międzynarodowej warunków możliwej swobody (-» Liberalizm).

W okresie przedwojennym większość państw prowadziła mniej lub więcej liberalną politykę handlową ; przedstawicielami jej były przedewszystkiem kraje anglosaskie. W ówczesnym układzie stosunków można było ogólnie podzielić państwa na dwa typy: rolniczy i przemysłowy. Na gruncie tego podziału produkcji prowadzona była ożywiona wymiana międzynarodowa. Dziś przy powszechnej chęci osiągnięcia samowystarczalności gospodarczej zaczyna przeważać typ kraju o charakterze przemysłowo-rolniczym. Państwa zapóźnione pod względem rozwoju przemysłowego dążą do odrobienia zaległości, do rozwinięcia przemysłu (np. Polska), państwa zaś o przewadze produkcji przemysłowej (np. W. Brytanja) starają się rozwijać rolnictwo. Stąd w pierwszym wypadku wprowadzają państwa cła na artykuły przemysłowe, w drugim na artykuły rolne; polityka celna współczesna ma charakter wybitnie protekcjonistyczny. Na drogę protekcjonizmu celnego wkroczyły w latach ostatnich nawet państwa będące dotąd zwolennikami zupełnego liberalizmu (kraje anglosaskie).

Klauzula największego uprzywilejowania.

Przed wojną, a nawet i w pierwszych latach powojennych podstawą traktatów handlowych była najczęściej t. z w. klauzula największego uprzywilejowania. Jest to postanowienie, na mocy którego jeden kraj zobowiązuje się traktować pod względem celnym albo wszystkie towary drugiego kraju, albo też tylko niektóre z nich, w sposób nie gorszy, niż towary wszystkich innych krajów. Wyobraźmy sobie np. taką sytuację. Polska zawiera z Włochami i Jugosławją umowę celną na podstawie klauzuli największego uprzywilejowania. Następnie Polska zawiera np. z Francją umowę celną i decyduje się dać Francji specjalne zniżki np. na przywóz owoców. Z chwilą jednak, gdy taki układ polsko-francuski dochodzi do skutku, Polska zmuszona jest dać natychmiast, i to .automatycznie, bez jakichkolwiek nalegań z ich strony, takie same zniżki na przywóz owoców z Jugosławji i Włoch, ma bowiem z niemi umowę celną zawartą na podstawie klauzuli największego uprzywilejowania. Łatwo zrozumieć, iż traktaty zawarte na tej podstawie dają państwom, które je podpisały, szereg naprawdę istotnych przywilejów. Pozostańmy przy naszym przykładzie „owocowym“. Gdyby Włochy i Jugosławja nie miały w traktatach handlowych z Polską klauzuli największego uprzywilejowania, byłyby w każdej chwili narażone na to, że Polska udzieli np. Francji większej zniżki na owoce niż im, wskutek czego naturalnie owoce francuskie będą w Polsce tańsze niż włoskie i jugosłowiańskie i oczywiście wyprą je całkowicie z rynku polskiego. Obawa przed taką ewentualnością odbierałaby kupcom włoskim i jugosłowiańskim spokój i pewność, którą daje im właśnie klauzula największego uprzywilejowania. Klauzula największego uprzywilejowania była też — jak już wiemy — chętnie i powszechnie stosowana przed wojną i w pierwszych latach powojennych, oddając szeregowi państw poważne usługi.

Kontyngentowanie międzynarodowej wymiany towarów.

Natomiast w dobie powojennej zaczął się rozpowszechniać coraz bardziej system kontyngentowania międzynarodowej wymiany towarów. Ze względu na konieczność posiadania czynnego bilansu handlowego (-» Handel) państwa unikają przyznawania ogólnej klauzuli największego uprzywilejowania, która nie pozwala im często na szybkie i skuteczne regulowanie rozmiarów przywozu towarów zagranicznych. Zapobiegają temu bądź w ten sposób, iż przyznają klauzulę największego uprzywilejowania tylko w stosunku do pewnych towarów (takie postanowienia miał np. traktat handlowy z Francją z r. 1924), bądź zgóry ustalają kontyngenty (ilości) towarów dozwolonych do przywozu. Praktycznie przywóz w ramach kontyngentów odbywa się w ten sposób, że minister handlu, względnie odpowiedni urząd przywozu udziela kupcom w ramach określonego kontyngentu i dla każdego transportu towarów oddzielnie zezwolenia na przywóz po cle ulgowem lub bez cła. Poza takiem zezwoleniem specjalnem przywóz jest bądź zakazany, bądź odbywa się przy zapłacie cła normalnego, zwykle o charakterze prohibicyjnym. Na gruncie systemu kontyngentowania przywozu, będącego przejawem skrajnego protekcjonizmu, rozwija się system kompensacyjno -kontyngentowy, t. j. wymiana towaru na towar; w takich razach państwo udziela zezwolenia na przywóz tylko wtedy, gdy państwo dostarczające towaru przejmie od niego wzamian odpowiednią ilość innego towaru przeznaczonego na wywóz. (Polska np. zawarła takie transakcje z Brazylją, wymieniając szyny na kawę, z Austrją nierogaciznę na skóry i t. p.).

Stawki preferencyjne i bojowe.

W pewnych wypadkach państwa, które pragną zacieśnić wzajemne węzły gospodarcze lub polityczne, przyznają

lądową.

sobie uprzywilejowane warunki obrotów towarowych pod postacią prawa bezcłowego—lub za zniżonem znacznie cłem — przywozu i wywozu albo wszystkich, albo pewnych tylko towarów. Ze stawek tych nie korzystają jednak inne państwa, z któreini zawarły one zwykłe traktaty handlowe. Stawki takie nazywają się stawkami preferen-cyjnemi, a system taryfy celnej — systemem preferencyjnym. Stawki preferencyjne od nowej taryfy polskiej przyznała np. Polska w r. 1932 Austrji dla szeregu towarów.

Przeciwstawieniem ceł preferencyjnych są cła bojowe, stosowane przez dane państwo w stosunku do drugiego, z którem znajduje się ono wt. zw. wojnie celnej i którego towarów stara się do siebie nie dopuścić. Cłem bojowem jest stawka dwu-, trzy- lub wielokrotnie wyższa od cła zwykłego. Cło bojowe jest z natury rzeczy pro-hibicyjne. Taka wojna celna wybuchła w r. 1925 między Niemcami a Polską.

Polityczne cele ceł ulgowych.

Przy pomocy ulgowych ceł państwo może osiągać jeszcze inne cele, np. popierać pewne linje kolejowe, pewne porty, pewne towarzystwa okrętowe i t. p. W takich wypadkach towar sprowadzany lub wywożony tą drogą kolejową, przez te porty i t. d., na których rozwoju państwu zależy, clony jest według niższej stawki celnej niż towar biegnący inną drogą. W Polsce np. od szeregu towarów przywożonych drogą morską przez Gdynię płaci się niższe cło niż przy przywozie drogą

W. Ciechomski.

Zagadnienie cła jest problemem dość trudnym, więc też brak właściwie jego popularniejszych opracowań. Najwięcej stosunkowo łatwego materjału znajdzie Czytelnik w pracy St. Głąbińskiego: Wykład ekonomji społecznej (kilka wydań). Poza tern por. A. Krzyżanowski: Nauka skarbowę-ści, Poznań, 1923 i Nowak J.: Klauzula największego uprzywilejowania, Warszawa, 1932. Obie te prace są już na wyższym, uniwersyteckim poziomie.

CUKIER I PRZEMYSŁ CUKROWNICZY. (Tabl. 123—125 a). Cukier krystaliczny, spożywany przez nas codziennie w postaci drobnych kryształków lub t. zw. kostek rafinadowych, wyrabiany jest z trzciny cukrowej lub buraków cukrowych. Cukier należy do grupy węglowodanów (—» Węglowodany), czyli do tych związków organicznych, które obok tłuszczu (-* Tłuszcze) i białka (-» Białko) stanowią główne pożywienie człowieka (—> Odżywianie). Cukier trzcinowy i buraczany, chemicznie czysty, nazywamy w nauce sacharozą. (Nie należy mieszać tego wyrazu z podobnie brzmiącym wyrazem „sacharyna“, gdyż sacharyna jest związkiem chemicznym wytwarzanym przez destylację smoły gazowej i choć odznacza się dużą słodyczą, to jednak z cukrem nie ma nic wspólnego i żadnych wartości odżywczych nie posiada). Cukier znajduje się również w miodzie, owocach, jagodach, niektórych jarzynach i sokach roślinnych, lecz właściwości jego w tej postaci są nieco inne niż cukru trzcinowego i buraczanego.

Oukier trzcinowy.

Ojczyzną trzciny cukrowej są I n-d j e, które znały tę roślinę i wyrabiały z niej cukier w zamierzchłych czasach, przypuszczalnie już na 10 wieków przed nar. Chr. Z Indyj trzcina cukrowa przedostała się do innych krajów Azji i Ameryki Południowej oraz do Australji.

Uprawa trzciny cukrowej wymaga gorącego klimatu i może być prowadzona tylko w krajach podzwrotnikowych. W niektórych okolicach, jak np. w In-djaeh Wschodnich, trzcina cukrowa rośnie dziko i nie wymaga specjalnej uprawy. Roślina ta znana jest w kilkunastu różnych odmianach. Zawiera ona od 12 do 14% cukru, zależnie od gatunku i miejsca uprawy. Łodygi trzciny cukrowej po odcukrzeniu* i wysusze-

niu są doskonałem paliwem, używanem cukru zagranicznego. Pierwsze fabryki zamiast węgla w cukrowniach. Głównemi cukru z buraków powstał}" na Śląsku nie-ośrodkami plantacyj trzciny i produkcji mieckim około r. 1810, a wkrótce potem cukru trzcinowego są obecnie wyspy zaczęto budować takież wytwornie i w in-Kuba i Jawa oraz Ind je angiel- nych krajach europejskich. Pierwsze za-skie.

czątki przemysłu cukrowniczej) w Polsce przypadają na lata 1825—1830, Do końca XVIII w. znany był tylko a większy rozwój tej wytwórczości na-cukier trzcinowy, który w niewielkich stępuje w drugiej połowie XIX w.

Klimat i gleba Europy środkowej,

Cukier buraczany.

Wszechświatowa wytwórczość cukru

ilościach sprowadzano do Europy z krajów zamorskich. Do tego czasu cukier a więc i naszego kraju, znakomicie na-uważany był za rzadki i kosztowny przy- da,ją się do uprawy buraków. W Polsce smak, używany tylko w .czasie choroby tylko północna część, obejmująca wo-lub z okazji wielkich uroczystości. Do- jewództwa wileńskie, nowogródzkie i po-piero kiedy niemieccy chemicy M a r- lefkie> nie nadaje się do uprawy bura-graff i Achard odkryli około ków cukrowych, r. 1800 cukier w niektórych gatunkach buraków, nastąpiła w dziedzinie cukrów- z buraków w ostatnich latach w prze-nictwa światowego radykalna zmiana, liczeniu na cukier surowy -v wyraża się która uniezależniła Europę od dostawy w następujących liczbach:

Kraje

Rok 1913/14

Rok 1928/29

Tonny

Tonny

Niemcy..............

Rosja ......• ........

Austrja.......... ... .

Czechosłowacja..........

Polska .............

Węgry......;.......

Francja..............

Anglja..............

Inne kraje Europy........

Stany Zjednoczone Ameryki Półn. . Inne kraje zamorskie . ......

2,716.000

1,740.000

1,680.000

797.000

4.000

1,322.000

740.000

14.000

1,860.000 1,425.000 108.000 1,055.000 750.000 220.000 910.000 220.000 1,914.000 * 1,053.000 64.000

9,013.000

9,579.000

Wszechświatowa wytwórczość cukru z trzciny i buraków.

W r. 1919/20 wytwórczość cukru trzcinowego wyniosła 12,236.000 tonn, co Wytwórczość cukru trzcinowego i bu- stanowiło 79°/₀ ogólnej produkcji, pod-raczanego w ostatnich latach przed czas gdy wytwórczość cukru buracza-wielką wmjną europejską, t. j. przed nego osiągnęła zaledwie 3,259.000 tonn, rokiem 1914, była prawie równa. Okres czyli 21 °/₀ ogólnej produkcji świata, wojenny radykalnie zmienił tę równo- W następnych latach cukrownictwo wagę, przynosząc zdecydowaną prze- buraczane, dźwigające się stopniowo wagę cukrownictwu trzcinowemu, a jed- z upadku wojennego, szybko zwięk-nocześnie osłabiając i niszcząc cukrów- szało swoją wytwórczość i w roku nictwo buraczane wielu krajów euro- 1930/31 wyprodukowało 11,700.000 tonn pejskich, biorących udział w wmjnie. cukru w przeliczeniu na produkt suro-

wy. Ten wyścig wytwórzości przemy- nich latach przedstawia następujące słu trzcinowego i buraczanego w ostat- zestawienie:

Rok 1913/14

Rok 1920/21

Rok 1928/29

Tonny

Tońny

Tonny

Cukier trzcinowy . . . Cukier buraczany . . .

10,884.000

9,013.000

13,216.000

4,902.000

18,858.000

9,579.000

Razem . .

19,897.000

18,118.000

28,437.000

W ten sposób oba odłamy przemysłu cukrowniczego, wytwarzające w ostatnim roku przed wojną 19,897.000 tonn cukru, zwiększyły swoją produkcję w r. 1928/29 do 28,437.000 tonn, czyli o 43°/₀. Tuk wielki nadmiar produktów cukrowych spowodował niebywały spadek cen na rynkach światowych. W r. 19,21 cena kryształu białego na Kubie wynosiła 4,70 centa dolara, a w r. lf⁾32 spadła do pół centa dolara za funt wagi angielskiej. Przy tak niskiej cenie wszystkie kraje wytwarzające cukier bądźtó z buraków, ..bądźto z trzciny cukrowej, ponoszą na wywozie swoich cukrów ogromne straty. Straty eksportowe są szczególnie dotkliwe dla takich ośrodków przemysłowych, jak Kuba i Jatva, które zaledwie 5 do 16% swego cukru spożywają u siebie, a 85 do 95°/o swojej produkcji wywożą na obce rynki.

Jak powstaje cukier w burakach?

Zielone części buraka przyswajają z powietrza dwutlenek węgla. Z wody, czerpanej z ziemi, i dwutlenku węgla wytwarza roślina t. zw. węglowodany; do nich należą substancje takie, jak cukry i krochmal. Droga przemiany chemicznej dwutlenku węgla w cukier nie jest znana w szczegółach. Burak cukrowy jest rośliną dwuletnią. W pierwszym roku wytwarza grubą bulwę podziemną, w której zbiera się sok zawierający przeciętnie około 16°/0 cukru. Dopiero w drugim roku życia burak daje wysoką łodygę, kwiaty

i owoce; w tym okresie spotęgowanego rozwijania się roślina czerpie z bulwy pokarm w postaci cukru; bulwa wyczerpuje się i marnieje.

Uprawa buraków cukrowych.

Wpływ uprawy buraków cukrowych na podniesienie kultury rolnej jest bardzo wielki. Burak cukrowy, jako roślina okopowa, powoduje staranniejszą uprawę gleby i wskutek tego przy pło-dozmianie podnosi plony zbóż kłosowych. Liście i wytłoczyny buraczane oraz melas (produkt poboczny przy wyrobie cukru) stanowią nadto doskonałą paszę. Wszystkie te korzyści, jakie z uprawy buraków ciągnie rolnictwo, skłoniły w ostatnich czasach wiele krajów europejskich do znacznego rozszerzenia cukrownictwa buraczanego na swoich terenach. Między innemi w latach 1920—1932 bardzo silnie rozbudowała swój przemysł cukrowniczy, oparty na przerobie buraków, Anglja, pomimo iż klimat tego kraju mało nadaje się do uprawy buraków.

Przed stu kilkudziesięciu laty, kiedy odkryto zawartość cukru w niektórych gatunkach buraków, zawierały one zaledwie 6°/₀ cukru. Po długoletnich pracach, prowadzonych nad rozwojem i uszlachetnieniem tych roślin okopowych, doprowadzono ich cukrowość do 20°/₀. W latach mokrych, obfitujących w nadmierną ilość opadów deszczowych, zawartość cukru w burakach obniża się, a w latach upalnych — zwiększa. Choroby buraków lub duża ilość

szkodników zwierzęcych w niektórych z buraków. Zanieczyszczenia te oddziela latach ogromnie zmniejszają zawartość się i usuwa przez dodawanie do soku cukru w roślinie.

w dalszym ciągu fabrykacji t. zw. mleka wapiennego, czyli przez t. zw. d e-fekację, i kwasu węglowego, czyli przez t. zw. saturację.

Nawęglony sok musi być uwolniony od wytworzonego w nim osadu, zawierającego węglan wapna i inne t. zw. nie-cukry. Osad ten usuwa się w specjal-

Fabrykacja cukru buraczanego.

Normalna kampanja cukrownicza, t. j. okres czasu, w którym fabryki wytwarzają cukier z buraków, zaczyna się około połowy października i trwa do końca grudnia. W tym czasie cukrownie pracują bez przerwy dniem nych przyrządach maszynowych, zwa-i nocą, gdyż muszą one jak najrychlej ny°h błotniarkami. Szlam, za-przerobić posiadaną ilość buraków trzymywany na błotniarkach, stanowi w stanie możliwie świeżym i zdrowym, doskonały nawóz do uprawy roli. Oczy-od tego bowiem w znacznej mierze za- szczony w ten sposób sok przecedza się leży większa wydajność cukru.    P°d ciśnieniem przez tkaniny filtracyj-

Cukier jest rozpuszczony w soku ze- ne’ a wstępnie zgęszcza się w specjal-branym w podziemnej bulwie buraka. nych aparatach tężniowych, zwanych Proces fabrykacji zmierza do tego, aby wyparkami.

krystalicznego, zwana cukrzycą.

cukier ten wyciągnąć z buraków, oczy- Otrzymany z wyparki sok, już prze-ścić i w postaci drobnych kryształów zroczysty i bardzo gęsty, przepompo-lub w kawałkach rafinady dostarczyć wuje się do wielkich zamkniętych apa-do spożycia. Buraki są zwykle bardzo ratów cylindrycznych, t. zw. warni-zanieczyszczone ziemią, dlatego też po k ó w, w których przez gotowanie pod zwiezieniu ich do cukrowni kieruje się próżnią powstaje gęsta masa cukru je do p ł ó c z e k, gdzie podlegają mechanicznemu wymyciu. Z płóczek trans- Cukier w takiej postaci spuszcza się portuje się buraki do specjalnych ma- z warników do mieszadeł, gdzie szyn, zwanych krajalnicami, któ- wskutek ostudzenia wytwarza się w nim re je szatkują na drobne paski, czyli większa ilość kryształu. Stąd przecho-krajankę. Krajankę tę wsypuje się me- dzi on następnie do działu maszyn w i-

chanicznie do specjalnych kotłów, zwa-

r o w y c h, które oddzielają cukier nych dyfuzorami. Po szczelnem krystaliczny od t. z w. odcieku. Po zamknięciu dyfuzorów puszcza się pom- przemyciu w wirówkach cukru krysta-pą mechaniczną na krajankę buracza- licznego wodą lub parą otrzymujemy ną zagrzaną wodę, która przechodząc biały cukier krystaliczny przez krajankę, odbiera zawarty w niej w takiej postaci, w jakiej znajduje się cukier i przenosi go do miernika, w handlu.

Przy przerobie buraków niecałą za-

szę dla bydła.

Odcukrzona w ten sposób krajanka buraczana, zwana wytłokami albo warta w nich ilość cukru może być wy-wysłodkami, stanowi doskonałą pa- dobyta „do worka“, jak mówią cukrownicy, gdyż podczas fabrykacji

Sok otrzymany w ten sposób ma pewna jej część marnuje się w wodach ciemno-szare zabarwienie i jest trudny odpływowych i pozostaje w wytłokach do przecedzenia. Zawiera on prócz roz- (wysłodkach) buraczanych. Straty cu-puszczonego cukru również pewne za- kru na przerobie buraków są dosyć nieczyszczenia, które przeszły do niego znaczne.

CaO.

mm

10

Z3ł

f-krajalnia buraczana Jrdeftkaior 5:bło! marka 9.'zbiornik soku gęsiego i siarkowodoru irsaluralor 6,7.8;wyparka lOr warnik cukrzycy 11.-wirówka cukru

Z-dyfuzory

odciek,

h/zęlfdnic

cukier^

Ryc. 144. Fabrykacja cukru krystalicznego.

Cukier krystaliczny można poddać dalszemu oczyszczeniu przez t. zw. r a-finowanie. Są różne sposoby rafinowania cukru. Najwięcej stosowany sposób polega na rozpuszczeniu cukru w wodzie gorącej i wytworzeniu z niego gęstego syropu, który cedzi się przez specjalne filtry bawełniane, a następnie przez węgiel kostny lub inne absorbujące preparaty. Z takiego rozpuszczonego cukru gotuje się w specjalnych, bardzo kosztownych warnikach cukrzycę rafinadową, a następnie zlewa się ją do specjalnych form, w których ostyga. Cukrzycę rafinadową przemywa się najlepszemi syropami cukrowemi. Taką rafinadę wysusza się w specjalnych suszarniach i następnie bądź w postaci całych głów, bądź. w rozpiłowanych kostkach oddaje się do handlu.

Racjonalne wytwarzanie, a ściślej mówiąc — wydobywanie cukru z buraków wymaga dużej wiedzy z zakresu chemji i mechaniki oraz praktyki przemysłowej. To też każda, nawet najmniejsza cukrownia musi zatrudniać stały personel techniczny z wyższem wykształceniem.

Na czas kampanji przerobowej przyjmowana jest zawsze pomoc techniczna.

Przemysł cukrowniczy w Polsce i jego znaczenie.

Największe obszary plantacyj buraków cukrowych w Polsce widzimy w województwach zachodnich, średnie — w województwach centralnych i wołyńskiem, a najmniejsze — w województwach południowych. Dla rozwoju uprawy buraków cukrowych niezbędna jest dobra gleba oraz dogodne środki komunikacyjne. Gęstość kolei żelaznych jest w cukrownictwie sprzyjającym czynnikiem, gdyż dla wytworzenia jednego kwintala cukru należy przewieźć i przerobić około dziesięciu kwintali różnych surowców.

W ostatnich latach przed wojną na ziemiach wchodzących obecnie w skład państwa polskiego było czynnych 88 cukrowni. W roku 1932 pracowało na ziemiach polskich tylko 68 fabryk.

Ogromne zniszczenie i zanik plantacyj buraków w Polsce w latach wojennych w dużym stopniu zmniejszyły produkcję cukru we wszystkich czynnych fabrykach.

Ogólną wytwórczość i spożycie cukru na ziemiach polskich oraz eksport w ostatnich latach wykazują następujące liczby:

J. Iwasiewicz.

MARJA.

1929/30

824.267

346.540

,    400.099

1931/32

443.756

„    298.452

„    200 356

1923/24

Rok

Produkcja

Spożycie w kraju

Eksport

tonn 346.605

tonu 182.978

tonn 152.752 .

Doskonale pod względem technicznym uposażone cukrownie polskie mogłyby bez trudu produkować do 1,000.000 tonn cukru rocznie, narazie jednak, przedewszystkiem ze względu na ograniczony zbyt cukru w kraju, podniesienie wytwórczości cukru nie jest możliwe. Spożycie cukru w Polsce waha się w granicach od 9 do 12 kg rocznie na jednego mieszkańca. W niektórych krajach europejskich: w An-glji, Danji i Szwajcarji, oraz w Stanach Zjednoczonych A. P. spożycie cukru jest znacznie wyższe i dochodzi do 40 kg rocznie na głowę ludności.

Cukier należy do tych artykułów spożywczych, które w Polsce są opodatkowane akcyzą na rzecz skarbu państwa. Podatek spożywczy w latach 1926—1933 wynosił 38x/₂ grosza od kilograma cukru wypuszczonego na rynek krajowy. Dochód skarbu państwa polskiego z tego źródła w wymienionych latach wahał się od 115 do 142 milj. złotych rocznie, zależnie od wysokości spożycia. W niektórych państwach spożycie cukru nie jest opodatkowane.

Przemysł cukrowniczy w Polsce należy do tych gałęzi wytwórczości, które swoją pracę całkowicie opierają na przerobie surowców krajowych. Oprócz buraków o wysokiej zawartości cukru cukrownie zużywają bardzo dużo węgla, wapna, koksu, worków, tkanin filtracyjnych i smarów, a surowce te i materjały stanowią produkty wytwórczości krajowej. Wszystkie maszyny, aparaty i urządzenia techniczne niezbędne dla przemysłu cukrowniczego są również wytwarzane w kraju. Z tego też

względu przemysł cukrowniczy w Polsce jest w swojej pracy zupełnie niezależny od jakichkolwiek zagranicznych czynników technicznych.

Por. Przyrembel Zygmunt: Dzieje cukrownictwa na Litwie, Warszawa 1912; tegoż: Wyniki doświadczeń wykonanych w latach 1923—27 nad produkcją buraków cukrowych z różnych odmian nasion, Warszawa, 1928; Cukrownictwo w dziele zb.: Dzieje gospodarcze Polski Porozbiorowej, tom II, cz. II, Warszawa, 1922, oraz B a-liński Stanisław: O fabrykacji cukru, Warszawa, 1928.

CURIE - SKŁODOWSKA

(Tabl. 125 a—126).

Marja ze Skłodowskich Curie urodziła się w Warszawie w r. 1867. Po ukończeniu gimnazjum ze złotym medalem kształciła się przez czas pewien samodzielnie, poczem wyjechała na wyższe studja do Paryża. Tam w r. 1894 uzyskała licencjat nauk fizycznych i matematycznych, a tern samem zdobyła niezbędne przygotowanie do podjęcia samodzielnej pracy badawczej, o której marzyła od wczesnej młodości. Małżeństwo, zawarte w r. 1895 z wybitnym uczonym francuskim P i o-trem Curie, związało ją z człowiekiem, który rozumiał całkowicie jej marzenia i umiłowanie nauki.

Jak często bywa w życiu uczonych, Curie-Skłodowska nieodrazu natrafiła na dziedzinę, która imię jej miała rozsławić. Pierwsza jej praca poświęcona była zjawiskom magnetycznym. W tym właśnie czasie całym światem fizyków wstrząsnęło odkrycie promieniotwórczości, dokonane przez Henryka Becquerel a. Pani Curie uświadomiła sobie odrazu, jak szerokie horyzonty odsłania to odkrycie, i przystąpiła do badań nad ciałami promienio-twórczemi, do badań, które odtąd miały wypełnić całe jej życie.

Zaraz na wstępie swej pracy odkrywa p. Curie zasadnicze prawo, które stało się punktem wyjścia całego rozkwitu nowej nauki. Okazuje się mianowicie, że promieniotwórczość jest własnością pierwiastka, a nie połączenia chemicznego, i że natężenie jej jest ściśle proporcjonalne do zawartości tego pierwiastka w danej substancji promieniotwórczej. Prawo to otwiera p. Curie drogę do poszukiwania innych pierwiastków promieniotwórczych, intuicja bowiem mówi jej, że ta szczególna własność nie może być przywilejem jednego tylko pierwiastka. Systematyczne badanie znanych połączeń chemicznych doprowadza ją do odkrycia promieniotwórczości narazie tylko toru. Pani Curie nie poprzestaje jednak na związkach sztucznie otrzymanych, które są przecież już materjałem obrobionym przez człowieka, lecz sięga do skarbnicy natury i bada minerały w stanie rodzimym.

W tych badaniach natrafia p. Curie na fakt, który w pierwszej chwili wydaje się sprzeczny z prawem o promieniotwórczości pierwiastków. Oto minerały uranowe posiadają promieniotwórczość znacznie większą, niżby to wynikało z ich zawartości uranu. Badacz przeciętny zwątpiłby może wobec takiego faktu o słuszności prawa lub — co gorsza — przeszedłby nad tą sprzecznością do porządku dziennego. Ale pani Curie miała tę pewność przewidywania, która cechuje wielkie umysły: odgadła, że i w tym wypadku prawo nietylko nie zawodzi, lecz że prowadzi do rzeczy pięknych, nowych, świetnych — do odkrycia nieznanych dotąd pierwiastków. Jej wiara, jej entuzjazm udziela się Piotrowi Curie. Oboje małżonkowie przystępują do analizy chemicznej i promieniotwórczej najbogatszego w uran minerału, blendy smolistej z Jachimowa. Badania te były trudne, niemal beznadziejne, bo odrazu było widać, że nowe pierwiastki, jeśli istnieją, zawarte są w blendzie w ilościach niezmiernie drobnych. Silna wola i przeświadczenie o słuszności rozumowania doprowadzają jednak do celu i w r. 1898 w dwóch krótkich komunikatach państwo Curie oznajmiają światu odkrycie dwóch nowych pierwiastków : polonu i radu.

Trud, który poprzedził te komunikaty, był wręcz niesłychany, badania prowadzono w warunkach bardzo uciążliwych w nieogrzewanej szopie. Małżonkowie Curie borykać się musieli z największemi trudnościami materjâlne-mi, brak najpotrzebniejszych instrumentów utrudniał im pracę. Tylko siła woli i głębokie umiłowanie pracy naukowej bjdo im podnietą w tych uciążliwych badaniach, ale wyniki przewyższały najśmielsze oczekiwania: z nowych pierwiastków rad okazał się dwa mil jony razy bardziej promieniotwórczym od uranu! W dziejach nauki o promieniotwórczości odkrycie to jest jak wschód słońca po pierwszych brzaskach, któremi były prace Becquerela. Dzięki potężnej promieniotwórczości radu badania w nowej dziedzinie stały się o wiele łatwiejsze i pociągnęły za sobą liczny zastęp uczonych. Odkrycia nowych pierwiastków następowały po sobie w szybkiem tempie i ze zbioru ciekawych, ale luźnych jeszcze wiadomości powstawać zaczęła jednolita w swej budowie, odrębna nauka o promieniotwórczości.

Świat naukowy z podziwem śledził te prace. W r. 1904 małżonkowie Curie wspólnie z Becquerelem otrzymują na-

L. Wertenstein.

1053

Curie-Skłodowska — Cyganie.

1054

grodę Nobla, w tym samym zaś roku Piotr Curie zostaje mianowany profesorem Sorbony. Wtedy dopiero otwierają się przed parą badaczy perspektywy pracy w większem, bardziej od-powiedniem laboratorjum. Niezbadane wyroki losu sprawiają, że Piotr Curie umiera w r. 1906 wskutek nieszczęśliwego wypadku; pani Curie zostaje sama przy wspólnie rozpoezętem dziele. Z całą energją i właściwą sobie niezłomną siłą charakteru prowadzi je dalej, obejmując katedrę po zmarłym mężu. Za najbliższy cel stawia sobie teraz p. Curie dokładne wyznaczenie ciężaru atomowego radu. Pierwsze, niezbyt precyzyjne wyznaczenie dokonane zostało wkrótce po odkryciu radu, ale pani Curie, jak każdy wielki uczony, w szeregu prac kolejnych dąży do uzyskania coraz to doskonalszych wyników, operując preparatami radu o coraz większej czystości. W pracy ogłoszonej w r. 1910 otrzymuje liczbę 226,5, która różni się nieznacznie od przyjętej dzisiaj liczby 226,0, otrzymanej przez Hönigschmidta. Cała te-orja rozpadu promieniotwórczego (-» Rad) opierałaby się na niezmiernie wątłych podstawach, gdybyśmy nie posiadali bezpośredniej wiadomości o ciężarze atomowym najważniejszego z pierwiastków promieniotwórczych, radu. To też w uznaniu wielkiej doniosłości prac pani Curie-Skłodowskiej dla całokształtu nauki o promieniotwórczości Akadem ja Szwedzka obdarza ją w roku 1911 po raz drugi nagrodą Nobla. Imię naszej rodaczki staje się sławne w całym świecie. Rad okazuje się potężnym sprzymierzeńcem ludzkości w walce ze straszliwą chorobą, rakiem. To też rząd i społeczeństwo francuskie nie szczędzi środków na badania nad radem. W r. 1914 powstaje w Paryżu specjalny instytut, poświęcony nauce o promieniotwórczości i jej zastosowa

niom w medycynie. Część fizyczno-che-miczna tego instytutu otrzymuje nazwę Laboratoire Curie i staje się ośrodkiem, do którego zjeżdżają się i w któ-rem kształcą się pod kierunkiem pani Curie-Skłodowskiej młodzi uczeni z całego świata. Pani Curie-Skłoclowska otacza szczególną opieką badaczy przybywających z Polski; jej zawdzięczamy to, że nauka o promieniotwórczości liczy już w Polsce wielu przedstawicieli i uprawiana jest w laboratorjach kilku uniwersytetów oraz w laboratorjum specjalnem, w pracowni radjologieznej Warszawskiego Towarzystwa Naukowego. W Warszawie powstał nadto z ofiar i składek całego społeczeństwa Instytut Radowy im. Marji Curie-Skłodowskiej, poświęcony racjonalnemu stosowaniu radu w lecznictwie. Marja Curie-Skłodowska podarowała temu Instytutowi gram radu, ofiarowany jej w dowód uznania jej zasług przez kobiety amerykańskie.

CYGANIE. (Tabl. 127). „Powróżyć, panie, powróżyć!“... Kto to? — To Cyganki. W Polsce czy w Australji, w Brazylji czy w Persji, słowem — na całym świecie, i to we wszystkich językach ludów, z któremi się stykają, za mały datek chcą się podzielić z innymi tajemnym darem widzenia przyszłości. Zjawiają się, jakgdyby wyrastały z pod ziemi, i znikają podobnie bez wieści. Razu pewnego, kiedy byłem nad brzegiem oceanu w okolicy Ponte-vedry, w północno-zachodniej części Hiszpanji, zbliżyła się do mnie Cyganka i łamaną hiszpańszczyzną ofiarowała mi swoje wróżby. Zaciekawiony akcentem jej wymowy i wyglądem, przypominającym mi polskie Cyganki, podziękowałem jej po polsku. Nie zdziwiło jej to wcale ani nie zainteresowało. Odpowiadając na pytanie, opowiedziała mi, że cały ich obóz przybył tu z Małopolski południowej. Kiedy indziej znów, bawiąc w okolicy Nowego Sącza, natknąłem się na Cyganów, którzy przywędrowali z Serbji.

Z Indyj do Europy.

Cyganie, rozsiani dziś, podobnie jak Żydzi, po całym świecie, przybyli do Europy z Azji, z Indyj północno - zachodnich, gdzie należeli zapewne do najniższej, upośledzonej klasy, zwanej sudra. Nie jest rzeczą pewną, kiedy po raz pierwszy pojawili się w Europie. Pierwsza wzmianka historyczna o istnieniu ich w Europie Wschodniej pochodzi z wieku XI. W każdym razie w wieku XIV byli już Cyganie na półwyspie Bałkańskim ; z tego samego wieku pochodzą wiadomości stwierdzające też emigrację ich z Grecji w kierunku północnym.

W Polsce zjawają się Cyganie po raz pierwszy w r. 1357, potem prawdopodobnie przez Czechy dostają się do Niemiec i innych krajów Europy Zachodniej, a stamtąd do Ameryki. W Australji pojawiają się Cyganie w drugiej połowie XIX w.

W pierwszym okresie wędrówki Cyganów po krajach Europy otaczano ich wszędzie opieką i życzliwością, co w znacznej mierze zawdzięczali swemu potulnemu zachowaniu się. Wyzyskując łatwowierność religijną współczesnych, podawali, że są pielgrzymami chrześcijańskimi, skazanymi „sądem bożym“ na siedmioletnie tułactwo. Początkowo przyjazny stosunek do Cyganów zmienił się wkrótce w prześladowanie. Powodem tego były kradzieże, rozboje i porywanie dzieci. Posądzano ich o ludożerstwo, czarownictwo, a nawet o szpiegostwo na rzecz Turków. W roku 1541 Anglja wydała dekret rozkazujący „Egipcjanom“, t. zn. Cyganom, opuścić granice państwa pod karą śmierci. Podobne dekrety wydały

następnie prawie wszystkie państwa europejskie, nie wykluczając Polski.

Cyganie w dawnej Polsce.

Najstarsze ślady osadnictwa cygańskiego w Polsce występują wzdłuż wołoskiego szlaku wędrówek pasterskich na Podkarpaciu. Pierwsza wzmianka o Cyganach pochodzi z r. 1357, a mianowicie akta grodzkie i ziemskie wymieniają wieś Cyganowice (pisownia: Czigunowycze) w parafji Stary Sącz. W w. XVI Cyganów spotyka się już na całym obszarze Rzeczypospolitej, zarówno w Koronie, jak i na Litwie, skąd przeszli dalej na wschód, do Rosji.

Ponieważ Cyganie w Polsce, podobnie jak i w innych krajach Europy, wchodzili w ustawiczny konflikt z prawem, konstytucja z r. 1557 postanowiła że : „cygani albo ludzie niepotrzebni będą przez nas z ziemi wywołani i na potym nie mają być do niej przyjmowani“. Prawo to jednakże nie zostało wykonane, mimo że sprawę Cyganów nieraz jeszcze podnoszono publicznie, a sejm z r. 1607 włożył na starostów obowiązek „cygany i hultaje wyganiać“.

Nie mogąc dać sobie rady z napływającymi z Węgier Cyganami, rząd polski starał się opanować ich przez nadawanie im wodzów, zwanych królami. Królowie tacy byli mianowani z pośród samych Cyganów, a w niektórych okolicach Litwy najczęściej bywali mianowani ze szlachty. W roku 1791 wydano uniwersał nakazujący Cyganom przejść do życia osiadłego, dając im rok czasu na osiedlenie się po wsiach, poczem mieli być ścigani jako włóczęgi.

Hu Cyganów jest na świecie?

Ogólna liczba Cyganów na świecie t wynosi przypuszczalnie mil jon głów.

O ilości Cyganów w Polsce brak jeszcze danych oficjalnych, a według opinji Michała II Kwieka, króla Cyganów polskich, ma ich być około 14.000.

Odrębność rasowa.

Cyganie zachowali dość wyraźną odrębność rasową, mimo że w wielu ich grupach przejawiają się znaczne domieszki innych ras. Naogół są wzrostu średniego, o subtelnych proporcjach ciała. Większość ma twarze owalne, czaszki wydłużone, małe usta, małe i bardzo zgrabne ręce i nogi. Cyganie czyści rasowo mają skórę ciemno-sma-głą, o odcieniu bronzu, włosy ciemne, falujące i oczy ciemne, pełne blasku i zmiennego wyrazu. Są wytrzymali na trud, odporni na zmiany temperatury, wcześnie się rozwijają, ale też i wcześnie więdną. Badania prof. Kopernic-kiego wykazały, że czaszki Cyganów europejskich posiadają kształt bardzo zbliżony do czaszek Hindusów kast niższych, które wyróżniają się małym rozmiarem czaszki i wąskością czoła. Cyganie czyści rasowo, zwani czarnymi, należą do rasy indo-afgańskiej i posiadają wzrost średni 172 cm, a ich wskaźnik czaszkowy wykazuje 76,8 (-» Rasy ludzkie).

Pochodzenie słowa „Cyganie“.

Na obszarze Europy Wschodniej i Środkowej nazwy nadane Cyganom wyprowadzają się ze średnio- i nowo-greckiej Atsinganos, Tsinganos, odpowiadającej nowo-łacińskiej — Acinga-nus. Nazwa ta w Turcji brzmi Ćingąne, w Polsce Cygan, na Litwie Cigonas, w Z. S. R. R. Cygan, w Italji Cingano, w Niemczech Zigeuner i t. d.

Co do etymologji tej nazwy istnieje kilka sprzecznych teoryj. Jedna z nich twierdzi, że nazwa grecka Atsinganoi pochodzi od nazwy pewnej sekty religijnej

Atsinganoi, napiętnowanej w wieku IX, a rozpowszechnionej we Frygji i Ly-kaonji, skąd Cyganie przyszli do Grecji. a którą to nazwą pogardliwą Grecy przezwali Cyganów. Teorja ta wydaje się najprawdopodobniejszą.

Język cygański.

Język cygański jest jednem z narzeczy hinduskich i wykazuje siostrzane związki z siedmiu głównemi dialektami nowohinduskiemi, przyczem przejawia wiele form archaicznych. W języku cygańskim zostały rozpoznane prastare związki z centralną grupą nowoindyj-skich języków, grupą dialektów hindi Z biegiem lat nastąpiło przesunięcie się Cyganów ku północno-zachodniej grupie, dardyjskiej, zamieszkałej na północnym zachodzie Indyj Wschodnich. Z ich sąsiedztwa musieli wyjść Cyganie w kierunku Europy około 1000 roku po Chr. Od tego czasu Cyganie zapożyczyli wiele nowych wyrazów od ludów, z któremi się stykali. Zapożyczenia te wskazują jako etapy ich wędrówki Persję, Armenję i Grecję. We wszystkich bowiem dialektach Cyganów europejskich dadzą się wykazać zapożyczenia z tych języków, ale najobfitsze z języka greckiego, świadczące o dłuższem, być może kilkowiekowem przebywaniu ich w tym kraju.

Wśród dialektów cygańskich w Europie wyróżniono trzynaście grup : grecką, rumuńską, węgierską, moraw-sko-czeską, niemiecką, polsko-litewską, rosyjską, fińską, skandynawską, połud-niowo-włoską, baskijską, angielsko-szkocką i hiszpańską. Bliższe badania skłaniają uczonych naszych do wyróżnienia jako odrębnych dialektów: polskiego i litewskiego. Różnice między dialektami cygańskiemi są tak znaczne, że np. Cygan polski prawie nie rozumie Cygana hiszpańskiego.

34

Świat i Życie.

1059

Cyganie.

1060

Cyganie w Polsce.

Cyganie mieszkający w Polsce dzielą się na trzy grupy: górską, nizinną i wołyńską, z których dwie pierwsze posługują się odmianami dialektu pol-sko-cygańskiego, a trzecia dialektem północnej grupy Cyganów rosyjskich. Cyganie górscy skupiają się w południowych powiatach zachodniej Małopolski. Przywędrowali do nas z Rumunji, posuwając się ku zachodowi wzdłuż północnych zboczy Karpat. Jednakże ich dialekt różni się znacznie od dialektu Cyganów rumuńskich i wykazuje więcej cech wspólnych z dialektem Cyganów słowackich. Drugą grupę stanowią Cyganie nizinni, którzy przywędrowali do Polski z Niemiec po edyk-cie banicyjnym, wydanym na nich w roku 1577. Trzecią grupę tworzą Cyganie wołyńscy, należący dialektycznie do północnej grupy Cyganów rosyjskich, którzy przed wiekiem XVIII przywędrowali do Rosji z Polski. Południowa granica zasięgu tej grupy dialektycznej dochodzi do Prypeci, od której ku południowi rozprzestrzeniła się druga grupa Cyganów rosyjskich, t. zw. południowych, pochodzenia rumuńskiego.

t. zw. aurari, nie opuszczają miejsc swego zamieszkania i pędzą żywot osiadły. Cyganie w Egipcie są bezkonkurencyjnymi zaklinaczami wężów, we Francji i w Hiszpanji są zawodowymi modelami, a prócz tego w Hiszpanji zajmują się strzyżeniem mułów i osłów. W Anglji znani są jako kaznodzieje metodystów, kominiarze, stolarze i t. d. W Rosji południowej, w Rumun ji, na Węgrzech i u nas w Mało-polsce Cyganie odgrywają znaczną rolę w życiu wiejskiem, dzięki znajomości obrabiania metali. W Polsce zajmują się pobielaniem naczyń, kowalstwem, wyrobem łańcuchów i dzwonków dla bydła. Znaczniejsze ich osiedla występują tylko w Rumunji, gdzie liczba osiadłych Cyganów sięga 200.000 osób.

Religja.

Pochodząc z najniższej, upośledzonej klasy w Indjach, gdzie nie posiadali ani własnej religji, ani kapłanów, ani też języka piśmiennego, Cyganie również i w Europie, zdaje się, nie należą do żadnego wyznania religijnego, aczkolwiek w krajach chrześcijańskich podają się za chrześcijan, a w Turcji uchodzą za muzułmanów.

Ustrój.

Właściwy jest im ustrój patrjarchal-ny. Władza ojca rozciąga się na całą rodzinę, nawet wtedy, gdy dzieci mogą się już same utrzymać. Przyzwyczajeni do posłuszeństwa, podporządkowują się władzy wodza, obieralnego króla. Jeśli jego władza słabnie, obierają innego. Oznaką władzy królewskiej są wielkie guziki srebrne i bat skrzyżowany na piersiach. Wódz jest przedstawicielem i kierownikiem całej gromady oraz zawiera wszelkie transakcje handlowe

Główne zajęcia Cyganów.

Głownem zajęciem Cyganów jest obróbka metali, jak miedzi i żelaza, handel końmi, wróżbiarstwo i muzyka.

W armji rumuńskiej prawie wszyscy kowale i puszkarze są Cyganami.

W krajach nad dolnym Dunajem Cyganie muzułmanie wędrują w wozach zaprzężonych w bawoły i trudnią się pobielaniem naczyń. Kotlarze z Węgier i Transylwanji, t. zw. calderari, klepiący miedź na zimno, co pewien czas objeżdżają Niemcy, Francję, Anglję, Norweg ję, docierając do Hiszpanji, a na- z obcymi. Podróżują grupami składa-wet do Algeru. W przeciwieństwie do jącemi się z kilku rodzin i obozują pod nich Cyganie obrabiający żelazo i złoto, namiotami.

Obyczaje.

Cyganie zachowali wiele prastarych zwyczajów, wyniesionych ze wspólnej ojczyzny. Powszechny jest zwyczaj bicia dzbana ustrojonego kwiatami przy zawieraniu małżeństwa i wróżenie z ilości jego skorup. Powszechne też jest u nich czuwanie przy zwłokach, palenie przedmiotów należących do zmarłego, post rodziny oraz zakaz wymawiania imienia zmarłego. Prawo cygańskie przepisuje rodzaj obrzędowej czystości, a wiele zakazów dotyczy bielizny stołowej i przedmiotów pozostających w związku z jedzeniem. Mają oni zwyczaj rzucania na skrzyżowaniu dróg gałęzi i trawy lub pozostawiania kupy kamieni w celu wskazania kierunku odłączonym od bandy.

Charakter Cyganów.

Charakter Cyganów przedstawia dziwną mieszaninę dobrego i złego. Wojują z całym światem za stulecia upokorzeń i nienawiści, nie wyzbywają się też właściwych sobie skłonności do oszukaństwa i rabunku, które popełniają z niezrównanem mistrzostwem. Są przebiegli i fałszywi, próżni i leniwi. Obdarzeni gorącym temperamentem, wykazują wielką wrażliwość na urazy, ale również skorzy są do ich zapominania. Jeśli ktoś zdobędzie ich zaufanie, wówczas ustosunkowują się do niego bezwzględnie honorowo. Naogół są bardzo serdeczni i uprzejmi, ale ich najlepsze cechy: wielka dobroć i ofiarność przejawiają się w pełni tylko w stosunku do prawdziwych lub adoptowanych członków plemienia.

Kochają przyrodę i to ich uczucie wyraża się w pięknie zwrotów językowych oraz w serdecznym stosunku do roślin i zwierząt. Są bardzo pojętni i obrotni. Wyróżniają się wybitnemi zdolnościami do języków, co dawniej poczytywano nawet za przejaw czarów.

Są niezmiernie muzykalni i wydali wielu genjalnych muzyków, którzy jeśli nie pozostawili po sobie żadnej spuścizny, to jedynie z braku odpowiedniego wykształcenia. Posiadają wysoce rozwinięty zmysł artystyczny i wielkie poczucie barw, co między innemi przejawia się w stroju kobiet.

Rola Cyganów w kulturze europejskiej.

Istnieją przypuszczenia, że przemysł epoki bronzu, który ma swoje początki w Indj ach, został stopniowo wprowadzany do Europy przez wędrownych rzemieślników i że byli nimi Cyganie. Trudno stwierdzić, ile w tem może być prawdy. Faktem jest jednak, że zamiłowanie Cyganów do obróbki miedzi na zimno, skłonność do handlu końmi i ich kradzieży oraz wróżbiarstwo nie są przygodnemi właściwościami tego ludu, lecz pozostają w związku z prasta-rem dobrem kulturowem, które wynieśli ze swej azjatyckiej ojczyzny, z miejsc, w których się stykały: kultura starożytnej Chaldei z kulturą In-dyj oraz z kulturą ludów turańskich i środkowo-azjatyckich hodowców koni.

E. Frankowski.

Cyganie oddawna wzbudzali zaciekawienie uczonych w Europie, to też poświęcono im wiele prac specjalnych. Naogół literatura dotycząca Cyganów jest dość bogata, liczy bowiem około 5.000 prac. W celu naukowego badania Cyganów zostało założone w Londynie w roku 1888 towarzystwo pod nazwą: „Gypsy Lore Sodety“, które posiada własne wydawnictwa oraz organ : , Journal of the Gypsy Lore Society“. Cyganie w Polsce są bardzo mało zbadani, a ich życie, obyczaje i wierzenia prawie zupełnie nieznane. O Cyganach w Polsce pisali : T. Narbutt, I. Daniłowicz, S. Estreicher, J. Rozwadowski, X. Serwatowski, J. Kopernicki i E. K1 i c h. Wiadomości ogólne o Cyganach podane są w Encyklopedji polskiej, t. III, dział III, część II, Język polski i jego historja z uwzględnieniem innych języków na ziemiach polskich. Nakład Ak. Urn., Kraków. Str. 456—461, Język cygański i Cyganie w Polsce, napisali Stan. Estrei-’ cher i J. Rozwadowski.

CYRK. Cyrk urodził się w kotlinie między dwoma wzgórzami rzymskiemi : Palatynem i Awentynem. Od najdawniejszych czasów odbywały się tam gry, wyścigi, zabawy ludowe ku czci bóstwa C o n s u s, patrona żniw, które było w wielkiem poszanowaniu u łacińskich rolników nad dolnym Tybrem. Nazwa tego miejsea: Circus, czyli krąg, określała kształt toru, będącego wydłużoną elipsą. Zamiast drewnianych trybun, które wystarczały przez długie wieki królestwa i republiki, Juljusz Cezar zaczął, August zaś wykończył wspaniałą budowlę. Tor zamknęła olbrzymia widownia, wznosząca się na trzy piętra: pierwsze z kamienia, dwa górne z drzewa. Marmury, bronzy, posągi przyozdobiły ten potężny gmach, czyniąc zeń jedną z największych osobliwości Rzymu.

Bezpłatne widowiska dla pozyskania łaski ludu czy cesarza.

Mogło się w nim pomieścić do 180.000 widzów. Senatorowie i rycerze mieli wyznaczone miejsca w kilku pierwszych rzędach, reszta obywatelstwa zdobywała je na własną rękę, co nie było łatwe w niesamowitym ścisku. Już w nocy, przed dniem igrzysk zbierały się tłumy (wielu przyjeżdżało z prowincji, nawet zdaleka), a o świcie u wszystkich wejść zaczynała się walka. Zamożniejsi brali ze sobą silnych niewolników, których nogi, pięści i łokcie torowały im drogę. Rzadko kiedy obeszło się bez wypadków i zawsze kogoś stratowano lub uduszono. Biletów nie było, wstęp na widownię był bezpłatny.

Z widowisk nikt nie ciągnął korzyści, przeciwnie — wielu rujnowało się na nie. Należały one do obowiązków pewnych wysokich urzędników, jak edylów lub pretorów, którzy świetnością zabaw ludowych pozyskiwali sobie łaskę ludu i głosy wyborców przy ubieganiu się o nowe godności. Za cesarstwa zwyczaj ten utrzymał się, mimo że nie było już wyborów; ale wtedy ubiegano się o łaskę monarchy, który chętnie widział, jak wielcy panowie wyręczają go w tych kosztownych imprezach. Wydatki na widowiska, które już pod koniec rzeczypospo-litej były znaczne, za cesarstwa dochodziły do mil jonów.

Widowiska urządzano dla uświetnienia uroczystości religijnych kilka lub ■ kilkanaście razy w roku, przyczem liczba dni widowiskowych stale wzrastała; za Augusta było ich 65, za jego następców 88, a w połowie IV w. po Chr. — 176, nie licząc wyjątkowych okazyj. Nie wszystkie widowiska odbywały się w cyrku; pewna ich część przypadała na przedstawienia teatralne, a jeszcze więcej na walki gladja-torskie.

Obrzędowy charakter widowisk.

Widowiska zawsze zachowały swój obrzędowy charakter, otwierano je uroczystą procesją. Wyruszywszy z Kapitolu, szła procesja przez Forum Rzymskie, przez vicus Tuscus, Vela-brum, Forum Boarium do głównej bramy cyrku. Prowadził ją urzędnik, który wydawał igrzyska; jeśli był pretorem albo konsulem, jechał na rydwanie, w stroju triumfatora. Na koniach siedziały jego dzieci. Dookoła powozu szli klienci w białych togach. Za nimi wrzała muzyka, flety i trąby. Służba świątynna niosła wizerunki bogów na kosztownych tronach; niektóre bóstwa jechały na wozach, ciągnionych przez

lwy, tygrysy, słonie. Pochód zamykali kapłani i stowarzyszenia religijne w uroczystych strojach.

Wyścigi.

Główną częścią widowiska były wyścigi. Stawały lekkie wózki, zwane zależnie od zaprzęgu: bigi (w dwa konie) lub kwadrygi (W czwórkę). (Tabl. 128). Tor cyrkowy okrążano 7 razy, co dawało zgórą 8 kilometrów, a trwało mniej niż kwadrans. Na jedno widowisko było zazwyczaj dziesięć do dwunastu biegów. Woźnice mieli tuniki w jednym z czterech kolorów: błękitne albo zielone, czerwone albo białe; tak samo też pomalowane były wozy. Były to barwy czterech klubów wyścigowych, które ze sobą współzawodniczyły doskonałością koni i sztuką woźniców.

Cała widownia, całe miasto, całe im-perjum brało udział w namiętnych walkach tych klubów. Zwycięstwa lub klęski ulubionej barwy doprowadzały do awantur w cyrku. Kluby liczyły wśród swych członków najwyższych dostojników, niekiedy samych cesarzy. Wtedy sportowe współzawodnictwo przenosiło się na arenę polityczną, tworzyły się wrogie obozy, do spraw państwowych wdzierał się zamęt, poczęty w stajniach wyścigowych. W Bizancjum, które z Rzymu przejęło zamiłowanie do cyrku, wybuchła w cyrku w r. 332 prawdziwa rewolta, której ces. Justynjan omal nie przypłacił tronem lub życiem ; w tej krwawej awanturze zginęło podobno 30.000 ludzi.

, Daje to pojęcie, w jakim nastroju odbywały się widowiska: tłum szalał. W południe była przerwa na obiad i odpoczynek. Często niewolnicy cesarscy roznosili jedzenie, wino, owoce, rozrzucano marki loteryjne i drobne podarki, o które znów powstawał tumult. Po przerwie były albo nowe wyścigi, albo popisy wirtuozów sztuki woźniczej, do

których stawały rydwany zaprzężone nawet w pięć par koni. Uprawiano t. zw. numidyjską jazdę, zeskakiwano z konia w pełnym biegu, stawano na grzbiecie wierzchowca, w pełnym galopie chwytano włócznią przedmioty rozsypane po torze i t. p. Występowali kuglarze, gimnastycy, siłacze, urządzano walki kogutów, zapasy atletów, boks. Przedstawienia kończyły się przed zmierzchem, ale były i takie, które trwały do późnej nocy, pod girlandami lamp, przy blaskach pochodni, co miało szczególny podniecający urok w czasach, kiedy noc była nocą, porą mroku, snu i ciszy.

Gladjatorzy.

Dla tłumu rzymskiego igrzyska gla-djatorskie były ponętniejsze od cyrku. I one wzięły swój początek z religji, co-prawda nie łacińskiej, lecz jakichś innych ludów italskich. Wprowadzone do Rzymu w II wieku przed Chr., odbywały się najpierw na pogrzebach i przypominały te odległe, barbarzyńskie czasy. kiedy na świeżej mogile zabijano jeńców lub niewolników, których dusze miały służyć umarłemu w życiu po-śmiertnem. Rychło jednak stały się te walki ulubionem widowiskiem, urzą-dzanem w amfiteatrach. Po wszystkich krajach, które niegdyś należały do im-perjum rzymskiego : w Hiszpanji, we Włoszech, we Francji, w Afryce północnej, spotykamy dziś te wspaniałe budowle, mające kształt zbliżonej^ do koła elipsy ; największa z nich : Koloseum stoi pośród zabytków Rzymu jako najwymowniejsze świadectwo jego dawnej wielkości.

W amfiteatrach przedstawiano walkę orężną ludzi między sobą albo z dzikie-mi zwierzętami. I nie było w tem nic z teatralnej sztuczności, lecz prawdziwa walka na śmierć i życie. Gladjato-rami byli zbrodniarze skazani na

cyrku.

1067

Cyrk — Cywilizacja.

1068

Ryc. 145. Gladjatorzy rzymscy. (Według mozaiki rzymskiej ).

śmierć, jeńcy wojenni, wreszcie niewolnicy. Każdy z nich miał nadzieję, że siłą, odwagą i szczęściem wywalczy sobie wolność, którą nieraz obdarzano zwycięskich gladjatorów. Ale i ludzie wolni występowali na arenie. Nęciły ich wysokie gaże gladjatorów i to ryzyko, w którem najłatwiej traciło się życie, lecz i zyskiwało się poklask, sławę, wszechmocną łaskę cesarza. Bywały okresy, kiedy zawód gladjatora miał w sobie coś zaszczytnego, np. za panowania Kommodusa, który sam, korzystając ze swej herkulesowej siły, ukazywał się na arenie.

Igrzyska gladjatorskie były bardzo rozmaite. Albo odbywały się pojedynki, albo naraz walczyło więcej par, albo wreszcie wydawano tłumne bitwy. Walczący pojawiali się w najdziwniejszych uzbrojeniach, od zupełnej nagości aż do ciężkiego rynsztunku, od krótkich mieczy do dzid i trójzębów. I nie samo tylko pospolite żelazo okrywało gladjatorów: widziało się nieraz pancerze srebrne, tarcze inkrustowane bursztynem. Kiedy indziej arenę napełniano wodą albo wręcz widowisko przenoszono nad brzeg jeziora, gdzie naprzeciw siebie stawały dwie wrogie floty i rozgrywała się bitwa morska z całą zgrozą ludzi tonących, trupów pływających na powierzchni.

Dzikie zwierzęta.

Walka z dzikiemi zwierzętami była jednocześnie pokazem osobliwości, które ściągano z całego świata. Tury i żubry z północy, słonie i lwy z południa, nawet hieny, nawet zabawne żyrafy, nawet płochliwe, bezbronne strusie setkami wypędzano na arenę, wśród sztucznych skał i lasów, gdzie ginęły pod strzałami łuczników lub w zażartej walce z uzbrojonymi ludźmi. Te ponure igrzyska, poświęcone krwi i śmierci, przeplatano wesołemi i spokojnemi intermediami, na których występowały tresowane zwierzęta, żartownisie i błazny.

W początku V wieku cesarze chrześcijańscy znieśli igrzyska gladjatorskie, pozostawiając tylko walkę ze zwierzętami, która przetrwała o jedno stulecie dłużej. Cyrk jednak przeżył cesarstwo rzymskie. Jeśli świetność wyścigów odżyła dopiero w nowszych czasach, reszta programu cyrkowego, z linoskoczkami, kuglarzami, siłaczami, zachowała się przez wszystkie wieki, taka sama na średniowiecznym placu katedralnym, jak i w dzisiejszej budzie jarmarcznej czy w tych wielkich płóciennych namiotach, które w naszych miastach powtarzają niewygasłą tradycję

J. Parandowski

CYWILIZACJA.

Przejawy cywilizacji.

Słońce zachodzi, a w górach mrok zapada szybko: trzeba wracać. Więc jeszcze raz, jedyny raz, spojrzeć wokoło, odczuć w każdem tętnie krwi wieczność, która panuje wśród skał, wyjętych niemal z pod prawa czasu, rządzącego człowiekiem, zapamiętać tę ciszę i pustkę, a potem — wdół, zpowrotem, ku miastu. Po skalistem zboczu, ostrożnie, wolno, w szeregu schodzimy. Oto już dostrzegamy, cokolwiek niżej, wyraźny, gęstą, granatową farbą nakreślony na kamieniu znak: górska droga. Teraz pójdzie prędzej. Istotnie: głazy stają się posłuszne, płaskiemi grzbietami układają się ku górze, przylegają szczelnie do siebie, tworząc wygodny chodnik. To ludzka ręka tak je ułożyła. Czujemy odprężenie fizyczne i duchowe. Ktoś pomyślał o naszej wygodzie i ułatwieniu drogi, o jej bezpieczeństwie. Po godzinie jesteśmy już dość nisko. Most rzucony ponad skałami prowadzi nas na drugą stronę strumienia; z różnokolorowej, pasiastej budki wygląda strażnik i pyta o dowody. Jakie dowody? Ach, tak, istotnie, to granica. Biegnie ona niewidocznie przez góry i lasy, jednakie tu u nas i tam u nich; nie odróżnia ona nic w przyrodzie, a przecież dzieli tak wiele. Po sprawdzeniu dowodów idziemy dalej. Mijamy szałasy pasterskie, spostrzegamy pierwsze, wybiegające wzwyż, w góry, zagony pola. Niełatwo było wydrzeć dzikiej przyrodzie te pasma ziemi i wykorzystać dla siebie. Ale żyć trzeba. A dla życia potrzebny jest chleb. Co rok, w pracy tej samej, zmaga się tu człowiek z przyrodą, wałcząc o byt, tworząc posłuszne swej woli królestwo gospodarczego zasobu. Idziemy szybko po drodze, która staje się coraz szersza i wygodniejsza. Nie zauważyliśmy nawet, kiedy po obu jej bokach wyrósł płot : niewszędzie już wolno iść ! Ktoś ogrodził swą własność, oddzielił od niczyjej, powszechnej przestrzeni gór. Na tablicy stojącej obok smreka widać jakieś napisy: „Zabrania się pod karą...“ Ale nie mamy czasu czytać, zresztą jest już dość ciemno. Pierwsze gwiazdy zaczynają przeglądać przez ciemniejący błękit nieba, a przed nami, wdole, raz po raz, przesłaniane załomami drogi, błyskają jakieś inne przyziemne gwiazdy; to wieczorne światła zapalają w mieście. Górski strumień zasila potężną elektrownię, która wysyła prąd daleko, o dziesiątki kilometrów stąd. Temu to służyć musi potok, nasz potok, wytryskający gdzieś wysoko w górach, z których wracamy. Miasto leży w dolinie. Gęste, leniwe dymy zawisły nad jego wschodnią, fabryczną dzielnicą; jasne pasma dróg wpadają zewsząd w szare nagromadzenie murów. Zdała dochodzi nas głos syren, warkot motorów. Szosa blisko. Po chwili jesteśmy na niej. Mijają nas auta, kurząc niemiłosiernie. Dopędza tramwaj naładowany dziećmi. Są roześmiane, szczęśliwe: były pół dnia poza miastem, wśród pól, na skraju lasu. Jutro pojadą znów, jeśli będzie pogoda. Rodzice nie mogą ich wysłać na prawdziwe „pełne“ wakacje, ale dzięki jakiejś organizacji, czyjejś opiece, mają choć tyle „lata“. Po obu stronach drogi coraz częściej wyrastają domy; krzykliwe reklamy biją w oczy: „Najlepsze mydło... radjo... opony gumowe... tylko czekolada firmy...“ Droga rozdziela się krzyżuje, zawraca. Jesteśmy w mieście. Na placu, zdała, jakieś zbiegowisko ; wśród tłumu czapka policjanta. Wypadek? Idziemy dalej. Czujemy zmęczenie, głód. Wielkie okna pierwszorzędnej restauracji patrzą zachęcająco. Ale przecież wejść niepodobna : w takim stroju! Obowiązują pewne formy! Godzimy się z tern posłusznie i idziemy do domu. Przecinamy naukos wielki plac, rynek staromiejski. W przytulnych łu-kach podcieni ratusza migocą światła, naprzeciw wzbija się w niebo wieża katedry. Oto tu, niegdyś, przed wielu laty żyli inni ludzie, inaczej. Ale jest to dawność, która minęła. Pozostały tylko dzieła widome tych ludzi i pamięć o ich zasłudze, wyrażona w pomniku, który drzemie wśród krzewów skweru. Przez ulice, pełne ludzi, zgiełku, reklam, świateł, idziemy dalej. Wreszcie jesteśmy u siebie. Zapalamy elektryczność, gaz, będziemy mieć kąpiel, posiłek, wygodne meble. Ale na biurku leżą listy, które nadeszły. Pod telefonem notatka informuje o tern, kto nas szukał. Może jakieś pilne, ważne sprawy. Trzeba przejrzeć, ocenić, załatwić. Jutro jest dzień pracy. Gdzieś-, komuś będziemy potrzebni : będziemy coś wykonywać, zarządzać, działać. Więzy zawodu trzymają nas mocno. Nieprędko pójdziemy w góry. Trochę nam żal, ale wiemy, iż jutro będziemy już „przystosowani“. Myśl zaczyna krążyć wokół naszej pracy, zamiarów, obowiązków. Sięgamy po gazetę. Jesteśmy znowu uczestnikami jakiejś pracy, członkami organizacji, obywatelami miasta, państwa.

Cywilizacja i człowiek.

Obraz powyższy odsłania nam różnorodne składniki rzeczywistości stworzonej przez zbiorowość ludzką, a nie przez siły przyrody. Przejawy tej twórczości podzielić możemy, niezbyt dokładnie, ale naogół poprawnie i użytecznie na trzy wielkie grupy: ludzie opanowują, wyzyskują, i przetwarzają w pewien sposób świat materjalny, wytwarzają różnorodne wartości d u c h o-w e oraz organizują w określony sposób wzajemne stosunki. Ta rzeczywistość, zupełnie samoistna, odrębna, wyłącznie ludzka — to właśnie cywilizacja, którą człowiek wszędzie, gdziekolwiek istnieje, wytwarzał i wytwarza w obrębie środowiska naturalnego. Cywilizacja, w mniejszym lub większym stopniu, ale nigdy całkowicie, uniezależnia człowieka od natury, podporządkowuje go natomiast sobie. Czyni to mianowicie w ten sposób, iż dostarcza mu określonych narzędzi w walce z przyrodą, wtłacza go w pewne formy prawne i zwyczajowe, narzuca poglądy, oceny, prawdy. Naogół zapewnia mu ułatwienia i udogodnienia w życiu, zarazem jednak stawia pewne wymagania co do sposobu życia i myślenia. Jednostka zazwyczaj ulega cywilizacji, będącej wytworem współdzia-łalności wielu pokoleń, a więc czemś w stosunku do niej potężniejszem i trwalszem. Taki właśnie człowiek, który umie korzystać z dóbr cywilizacji oraz gotów jest wypełniać w swem postępowaniu jej wymagania, uchodzi za cywilizowanego. Zagadnienie przyswajania sobie cywilizacji jest bardzo złożone: częściowo dokonywa się ono niejako w stanie biernej uległości w sposób nieświadomy i podobny u wszystkich, częściowo jednak ma ono charakter twórczy, oceniający (co jest, a co nie jest wartościowe w cywilizacji), indywidualny (przeżywamy cywilizację stosownie do potrzeb własnej osobowości). Dlatego bliższe wyjaśnienie tych spraw znajdzie się w artykułach: Kultura, Wychowanie i t. d.

Cywilizacja i cywilizacje.

Korzyści, jakie daje człowiekowi cywilizacja, oraz wymagania, które mu stawia, nie są niezmienne i jednolite. Przypatrując się przejawom cywilizacji w Europie w ciągu wieków jej rozwoju oraz w innych częściach świata dziś i dawniej, dostrzegamy wielkie różnice. Tu są w użyciu takie narzędzia, tam inne; kiedyś w ten sposób uprawiano rolę, teraz inaczej ; tu co innego uchodzi za piękne i dobre, niż tam; kiedyś w inny sposób zorganizowane było współżycie ludzkie, niż dziś, gdy inne są prawa i instytucje. I tak jest ze wszystkiem. Nie istnieje bowiem jedna, wspólna wszystkim ludziom na ziemi, niezmienna cywilizacja. Są różnorodne, zmieniające się w czasie i przestrzeni cywilizacje. W potocznej mowie dajemy temu wyraz, używając takich oki^e-śleń, jak np. cywilizacja pierwotna, cywilizacja Wschodu, cywilizacja starożytna i t. d. Mamy zawsze wówczas na myśli, że jakieś większe skupienia ludzkie w ciągu dłuższego okresu czasu posiadały jednolitą, a różniącą się od innych, cywilizację.

Najważniejszemi podstawami podziału cywilizacji są: religja, sposńb gospodarki, rodzaj organizacji społecznej. Niestety, nauka (a mianowicie historja i etnologja) nie doszła^ jeszcze do takiej sprawności w klasyfikowaniu różnorodnych cywili-zacyj, jaką osiągnęła w zakresie badania zwierząt i roślin. Nie wiemy więc dokładnie, jakie granice przeprowadzone być powinny między cywilizacjand i jakie różnice decydują o ich wyodrębnieniu. Godzimy się wszyscy, że cywilizacja hinduska jest zasadniczo różna od cywilizacji europejskiej, ale niema zgody co do tego, czy cywilizacja amerykańska różni się od europejskiej tak znacznie, że traktować ją należy jako typ odrębny jakościowo, czy też nie. Jedną z przyczyn utrudniających klasyfikację jest to, iż cywilizacje rzadko są „czyste“ : w każdej z nich odnaleźć można składniki zapożyczone, cudze. Różnorodne składniki cywilizacji mają różną łatwość odrywania się od rodzimego podłoża, wędrowania po świecie i utrwalania się w obcych środowiskach. Najpodatniejszemi są tu wytwory techniczne, najoporniej zachowują się wierzenia religijne, pojęcia moralne, język.

Ponieważ człowiek żyje zazwyczaj w jednej cywilizacji, przeto ulega złudzeniu, iż jedynie jego cywilizacja jest wartościowa i że ona tylko może być wzorem dla innych. Świadczy o tern samo słowo „cywilizacja“ i „cywilizować“, które wielokrotnie zmieniało swe znaczenie. Tak np. dla Rzymianina cywilizowanym człowiekiem był tylko

rzymski obywatel (civis), a każdy inny był barbarzyńcą; dla Francuza z w. XVII i XVIII człowiek cywilizowany oznaczał kogoś dobrze ułożonego, grzecznego i przeciwstawiał się nieokrzesanym dzikusom. My znowu, używając potocznie tych słów, mamy najczęściej na myśli umiejętność korzystania ze zdobyczy technicznych oraz zachowywania pewnych form towarzyskich. Ze stanowiska nauki jednak wszelkie wyroki orzekające, iż pewien typ cywilizacji jest wyższy, a inny niższy, są nieuzasadnione. Opierają się one zawsze na uznawanych przez nas wartościach i dlatego wszelkie dyskusje nu ten temat (np. czy współczesna, czy dawna cywilizacja jest wyższa) są sporem o pogląd na świat.

Rozwój cywilizacji.

Każda cywilizacja ulega zmianom. Powoli, ale stale, przekształcają się jej składniki, rodzą się nowe, zamierają dawne. O tem zjawisku życia cywiliza-cyj świadczą wymownie zarówno dzieje, jak i pamięć każdego z nas. Niełatwo jednak wejrzeć głębiej w mechanizm tych przemian i odkryć prawa, które niemi rządzą. Dopomoże nam przykład zaczerpnięty z naszej cywilizacji, z dziedziny techniki: zapoznamy się mianowicie z historją roweru, by na podstawie tego materjału dojść do pewnych uogólnień.

Już w połowie XVIII wieku budowano w Niemczech i w Anglji niezgrabne i ciężkie maszyny o dwóch kołach drewnianych. Jadący odbijał się nogami od ziemi, podtrzymując w ten sposób równowagę i wywołując ruch — jak łatwo się domyślić — dość powolny. Pod koniec w. XVIII na dworze Ludwika XVI wielkie zainteresowanie wzbudził wehikuł na czterech kołach poruszany siłą rąk. Specjalny mechanizm, złożony z dwóch dźwigów i drą-

WJ

m

77

Ryc. 146. „Konik modnisia“. — Trzęaikość. — Rower powszechny.

zębatem wycięciem pozwalał jadą- nież i ich szybkość. Aby ją zwiększyć, obracać tylne koła pojazdu. Ale powiększano coraz bardziej przednie i ten wynalazek poszedł w zapomnie- koło, poruszane pedałami umieszczone-nie. Dopiero około roku 1816 Wilhelm mi na osi. Ale promień koła nie mógł Drais, nawracając do pierwotnych być większy, niż długość nóg jadącego,

a ludzie niscy musieli używać „rowerów“ bardzo powolnych. Wtedy to za-

ga z cemu

von

wzorów, zbudował maszynę dwukołową, poruszaną przez jadącego odbijaniem się od ziemi; nowością była stosowano przekładnię, dzięki której w niej zwrotność przedniego koła, umoż- pedały można było umieścić w dowol-liwiająca łatwe kierowanie. Wynala- nem miejscu, między okręgiem koła zek zyskał rozgłos we Francji i w An- a jego środkiem: ruch pedałów udziela glji, gdzie go nazwano „drewnianym się zapomocą łańcucha i zębatego kółka konikiem“ lub „koniem modnisia“, po- przedniemu kołu maszyny. Taki ,ponieważ jazdą na nim popisywali się za- wer“, dostępny dla wszystkich, nietyl-możni młodzieńcy. I ten jednak „ro- ko dla wysokich ludzi, nazwano „po-wer“ uległ zapomnieniu. Dopiero w po- wszechnym“. Ale rychło ujawniła się łowię XIX wieku uczyniono nowy krok nowa trudność. Pragnąc zwiększyć naprzód: wynaleziono pedały, dzięki Szybkość, powiększano teraz przednie którym jadący mógł z łatwością obra- koło tak znacznie, iż maszyna stała się cać kołami zapomocą nóg. Próby ta- bardzo wywrotna, a upadek dość nie-kiej maszyny przeprowadzono jedno- bezpieczny (siodełko jadącego umie-cześnie w Szkocji i w Niemczech, a re- szczone było wciąż jeszcze ponad zultat ich zachęcił Francuza Michaux przedniem kołem. Zawrócono tedy

do założenia pierwszej fabryki „rowerów"' w Paryżu. Były one jednak wciąż co do wielkości; wyzyskując jednak le-jeszcze niezgrabne i ciężkie; budowane piej przekładnię, przekonano się, iż z żelaza i drzewa, poruszały się po uli- można nadawać ruch bardzo szybki kocach z niebywałym łoskotem, a jazda łom niewielkim. Nowy model miał sio-nich była tak uciążliwa, że zjed- dełko umieszczone już między kołami, nały sobie przydomek: trzęsikości. a jadący poruszał tylnem kołem. Taki Wiele do życzenia pozostawiała rów- rower nazwano „bezpiecznym“. Ale

z tej drogi i znowu zrównano oba koła

na

zor-

i ten wynalazek nie zyskał jeszcze popularności. Dopiero gdy w r. 1885 Cowper, korzystając z postępów techniki w innych dziedzinach, zastąpił ciężkie koła drewniane lub żelazne lżejsze-mi, a równie silnemi, oraz gdy w parę lat później weterynarz Dunlop wymyślił gumy dęte, chroniące od wstrząsów — rower stał się wygodnym, szybkim i popularnym środkiem lokomocji. Rozpowszechnił się odtąd, choć najlepsze usługi oddaje na terenach płaskich i twardych, stając się bezużytecznym w górach, na piaskach i t. d.

Czego nas uczy ta historja? Wynalazek techniczny nie powstaje nagle w jednorazowym akcie stworzenia. Jest owocem długotrwałych prac i prób wielu ludzi różnych czasów i różnych narodów. Współpraca ta jednak nie jest ani działalnością świadomą ostatniego celu, który ma być osiągnięty, ani tak zorganizowaną, by każdemu uczestnikowi przypadał określony zakres roboty. Przeciwnie: nikt nie wie, co ostatecznie „wyrośnie“ z jakiegoś odkrycia lub jakiejś próby, różni ludzie wykonywają różne eksperymenty, poprawiają różne szczegóły. Droga tych prac nie jest jednolita i prosta: schodzi często na bezdroża, zmusza do odwrotu, nawraca do minionych prób. Ale mimo to nie wszystko jest tu dowolnością. Wszelakie usiłowanie wynalazcze uwarunkowane jest ogólnym stanem techniki, wiąże się ściśle z postępem badań i zdobyczy w innych zakresach, zależąc od nich i uzależniając je nawzajem od siebie. W ciągu długich lat prace i próby są znane tylko nielicznej gromadce upartych zapaleńców; dopiero gdy osiągną oni pewien stopień doskonałości, wynalazek staje się „głośnym“, wchodzi w życie, przekracza granice państw, w których się zrodził. Ale zawsze odpowiada najlepiej tylko pewnym środo-

Ryc. 147. Rower współczesny.

wiskom, zazwyczaj tym, w których powoli wzrastał i doskonalił się ; w innych natomiast, do których dotarł jako dar, jako cudza zdobycz, zawodzi w użyciu, ponieważ nie jest przystosowany do istniejących tam warunków.

To, co zaobserwowaliśmy na przykładzie roweru, cechuje również zmiany w każdym innym zakresie, nietylko w dziedzinie techniki. Język, prawa, instytucje, zwyczaje, nauka, sztuka, gospodarka zachowują się podobnie. Rozwój cywilizacji posiada więc następujące cechy : 1) Jest zbiorowy. Każdy wytwór ma swą długą historję prac i prób wielu ludzi, różnych czasów i różnych środowisk. 2) Jest niejednostajnie ciągły. Działalność ludzka nie spoczywa nigdy, ale dzięki wybitnym jednostkom osiąga w pewnych okresach większe powodzenie, niż w innych. 3) Jest irracjonalny. Współdziałalność ludzka nie jest ganizowana, a formy jej nie są przewidziane zgóry: nie wiemy, jaka będzie przyszłość, ani do czego kiedyś doprowadzą nasze czyny i decyzje dzisiejsze. 4) Jest współzależny. Poszczególne zdarzenia w pewnych dziedzinach cywilizacji nie są izolowane, ale zależą od stanu rzeczy w innych dziedzinach i nawzajem go od siebie uzależniają. Cywilizacja przemienia się naogół jako całość, choć raz w tych, raz w innych jej zakresach dokonywać się mogą przemiany rewolucjonizujące całość. 5) Jest konieczny. Dorobek cywilizacyjny niejako „kusi“ ludzi, by go uzupełniali; nie daje im spokoju, wzywa do dalszej działalności. Świadome i dowolne zahamowanie tego rozwoju przekracza możność ludzką. 6) Rozprzestrzenia się. Wytwór cywilizacyjny, będący zrazu dorobkiem pewnej grupy ludzkiej, okazuje skłonności ekspansywne : stara się przełamać granice państw, stanów, środowisk.

Czynniki rozwoju cywilizacji.

Wszystko to, co powiedzieliśmy dotychczas jest tylko zewnętrznym opisem przemian cywilizacji. Człowiek rad-by jednak nietylko rozumieć sposób, w jaki zmienia się cywilizacja, ale chciałby również wiedzieć, dlaczego w ciągu dziejów dokonały się zmiany takie a nie inne, co było i jest najgłębszą, ostateczną przyczyną różnorodności cywilizacyj, jakie czynniki wyznaczają kierunek ich rozwoju. Na te pytania próbuje dać odpowiedź historjo-zofja. Ale jak nie jest rozwiązana przez naukę zagadka życia, podobnie i tajemnica rozwoju cywilizacji pozostaje zakryta przed ludźmi. Różni badacze i filozofowie do różnych czynników przywiązują specjalną wagę. Jedni więc przekonywają, iż na rodzaj i przemiany cywilizacji wpływa decydująco środowisko geograficzne (—> Antropogeografja), inni dowodzą, iż przyczyną zmian i różnic jakościowych między cywilizacjami jest skład rasowy ludności (-> Antropolog ja), inni znowu upatrują główne źródło rozwoju i różnorodności cywilizacyj w pracy ludzkiej, ręcznej i maszynowej (-» Praca), jeszcze inni wskazują na dominującą rolę czynników duchowych, a mianowicie bądź twierdząc, że duchowi ludzkiemu jest -wrodzona tęsknota i dążność do przekraczania granic tego, co jest osiągnięte, bądź przyjmując, iż charaktery poszczególnych narodów są trwale różnorodne (-» Naród). Powyższe i inne zapatrywania można podzielić na dwie grupy: teoryj materjali-stycznych (-* Materjalizm) i idealistycznych (-* Idealizm), zwalczających się wzajemnie.

Upadek cywilizacji.

Cywilizacja nie utrzymuje się sama przez się. Podstawą jej istnienia są ludzie umiejący z niej korzystać i żyć według jej wymagań. To też, gdyby np. na nasze miejsce zjawili się ludzie, którzyby nie umieli i nie chcieli posługiwać się naszym aparatem technicznym, postępować według naszych praw. korzystać z naszych instytucyj, cenić nasze wartości i t. d., to cywilizacja, którą my żyjemy, uległaby zagładzie, a na jej miejsce wyrosłaby zapewne nowa. Takie zniszczenia cywilizacyj dokonywane przez obcych zdarzały się w dziejach (-» Wędrówka ludów, Kolonje). Ale nietylko pod naporem wrogich ludów giną cywilizacje. Chorują one i zamierają również z przyczyn wewnętrznych. Jeśli ludzie widzą w swej cywilizacji wierne odbicie własnych przeżyć, pragnień i dążeń, to wówczas cenią je, podtrzymują w swem codziennem życiu i w stosunkach wzajemnych, gotowi są do poświęcąp, byle tylko uczynić zadość jej wymaganiom; jeśli natomiast prawo, instytucje, wartości, nakazy, narzędzia cywilizacji odczuwane są przez ludzi jako złe, szkodliwe, niesprawiedliwe — to między społeczeństwem lub jedną z jego warstw a cywilizacją dochodzi do konfliktu, pod którego wpływem cywilizacja słabnie, rozkłada się, wreszcie ginie zupełnie. Równocześnie zaś powstaje i rośnie nowy typ cywilizacji. Zagłada jest tu okupiona narodzinami. Inaczej rzeczy się mają wówczas, gdy ludzie dadzą się

ludźmi.

CZARTORYSKI ADAM JERZY.

(Tabl. 129—130). Urodził się Adam Jerzy Czartoryski w Warszawie 14 stycznia 1770 r., w czasie krwawych zmagań się konfederacji barskiej z rosyjską dyktaturą w Rzeczypospolitej i z okupacyj-nemi wojskami imperatorowej Katarzyny II, w przededniu pierwszego rozbioru kraju. Zamknie oczy książę Adam za lat dziewięćdziesiąt jeden, 15 lipca 1861 r., na emigracji w Paryżu, w przededniu ostatniego zbrojnego powstania. Jego dzieciństwo i młodość przypadły na czasy rozbiorów i wewnętrznego odro- Cięższy czekał go los. Imperatorowa dzenia się narodu; jego wiek męski — znała związki Kościuszki z Puławami, na wielkie burze dziejowe i próby , od- Za powstanie postanowiła zemścić się

uwieść wygodnej, ale szkodliwej wierze, iż cywilizacja istnieje i istnieć będzie sama przez się, swą własną mocą. Wówczas to żądza użycia i wykorzystywania dóbr cywilizacyjnych zagłusza poszanowanie praw i norm, niweczy gotowość uznawania w cywilizacji i tego także, co stawia nam trudne wymagania. Słabnie wówczas surowość woli i obyczaju, wysychają źródła twórczości. Cywilizacja świeci czas jakiś jaskrawym blaskiem przepychu, poczem ginie, zazwyczaj wraz z ludem, niezdolnym już do odrodzenia (Rzym, Babilon). Jest wreszcie jeszcze jeden rodzaj choroby grożącej cywilizacji rozprzężeniem: brak równowagi między sferami ludzkiej działalności. Jeśli wysiłek społeczeństwa idzie przeważnie w jednym kierunku, zaniedbując inne możliwości twórcze, wówczas dochodzi do wypaczenia i zacieśnienia cywilizacji. Na tem właśnie polega główna choroba współczesnej cywilizacji europejskiej : pochłonięta różnorod-nemi możliwościami produkcji i ekspansji, zbyt słabo zajęła się kształceniem osobowości i współżycia między

B. Suchodolski budowy Polski aż do upadku rewolucji listopadowej ; jego starość długa, do ostatniej prawie chwili twórcza i czynna — na czasy najstraszniejszej klęski i niewoli, a zarazem wciąż ponawianej, bohaterskiej walki o sprawę ujarzmionego narodu.

Młodość,

Był potomkiem rodziny wywodzącej się, jak Jagiellonowie, od Olgierda, pieczętującej się Pogonią litewską. Ojciec księcia Adama, Adam Kazimierz, generał ziem podolskich, marszałkowa! w r. 1764 sejmowi konwokacyjnemu, w r. 1765, przy utworzeniu Szkoły Rycerskiej, został komendantem zakładu.

Książę Adam rósł na dworze ojcowskim w Puławach lub Sieniawie, prawie monarszym, ale wdrożono weń od dzieciństwa świadomość, że wielkie nazwisko pociąga za sobą przedewszystkiem ogrom obowiązków i wkłada je na tego, kto swe imię „pragnie bez nikczemności nosić“.

Nadchodził czas sejmu wielkiego. Osiemnastoletni książę Adam brał udział w tajnych przygotowaniach stronnictwa patrjotycznego, był świadkiem pierwszych prac sejmowych i wyzwalania się Polski z pęt „gwarancji** rosyjskiej. Później wstąpił do wojska. W wojnie 1792 r. wziął udział czynny, był w ogniu, dostał krzyż „Yirtuti militari**. Po zwycięstwie Rosji i Targo-wiczan wysłany zagranicę, tam po wybuchu insurekcji 1794 r. przez Austrja-ków zatrzymany, nie zdołał przedostać się do uwielbianego Kościuszki. Wśród katastrofy kraju napisał młody książę „Barda polskiego**, poemat, w którym z siłą i prostotą wypowiedział ból swego pokolenia.

na Czartoryskich. Wojska jej zniszczyły dwukrotnie Puławy. Ogromne majątki księcia generała, położone w ziemiach przez Rosję zabranych, zostały po insurekcji zasekwestrowane ; groziło rozdanie ich między dygnitarzy i generałów carskich, ruina majątkowa nietylko właściciela, ale setek rodzin polskich i straszne pogorszenie doli dziesiątek tysięcy włościan. W tych warunkach zdecydowali się Czartoryscy w myśl żądania imperatorowej na oddanie jej w zakład wierności obu synów : Adama i młodszego Konstantego, w rosyjską służbę. Młodzi pojechali złamani moralnie, z rozpaczą w duszy.

W Petersburgu. Współpraca z Aleksandrem.

Znaleźli się w Petersburgu, w środowisku dotąd wrogiem i znienawidzo-nem. „Trzeba było kłaniać się, zalecać, dopraszać się. Było to smutnem i gorzkiemu Wreszcie przyjęła ich carowa łaska wem obliczem. Po jakimś czasie darowała im prawie cały majątek, świeżo rodzicom ich zabrany, i zamianowała oficerami gwardji, a później kamerjunkrami. Latami musieli przemilczać „prawdziwy sposób myślenia“, a to „niepodobieństwo być sobą“ było im „najuciążliwszym przymusem i nieszczęściem“ .

Raz zetknął się na przechadzce z księciem Adamem wnuk imperatorowej, młodziutki wielki książę Aleksander, i wezwał go na poufną rozmowę. Powiedział mu, że go odgaduje, że uczucia jego podziela. Zwierzył mu się z sympatji dla Polski i jej sprawy, z szacunku dla Kościuszki, umiłowania wolności, nienawiści do despotyzmu ; wyraził nawet uznanie dla niektórych przemian dokonanych przez rewolucję francuską. Zadzierzgnęła się odtąd między nimi przyjaźń najściślejsza, z ciągłą wymianą myśli, mająca przetrwać długie lata, niejedno przeżycie tragiczne i niejedną losu odmianę.

Po paru latach pobytu na dworze Katarzyny II i Pawła I książę Konstanty wrócił do ojczyzny, książę Adam popadł w niełaskę i wyprawiony został nagle do Włoch, niby w misji dyplomatycznej, a w istocie na wygnanie. Tam doszła go wiosną 1801 r. wieść o zamordowaniu Pawła. Po trupie ojca wchodził na tron związany z jego zabójcami carewicz Aleksander, ów idealista, miłośnik wolności i przyjaciel Polski, jakim go Czartoryski poznał i pokochał. Na wezwanie nowego inlpe-ratora książę Adam pośpieszył do Petersburga i stanął przy jego boku jako jeden z najbliższych jego współpracowników i doradców. Uczestniczył w tajnym komitecie, mającym przygotować nowy ustrój Rosji, jako państwa praworządnego i wolnego. Plon tych prac był szczupły. Aleksander I nie śpieszył się z urzeczywistnieniem marzeń młodzieńczych : car samowładca walczył w nim z liberalnym idealistą, ciążył na nim udział w zamachu na ojca, lęk przed jego losem.

Czartoryski przyczynił się do rzeczywistej, zbawiennej reformy całego systemu wychowania publicznego w Rosji ; sam został kuratorem uniwersytetu wileńskiego, pod którego zarząd oddano całe szkolnictwo na Litwie i Rusi. Wskrzesił tu w całej pełni dzieło Komisji Edukacyjnej. Dla kultury polskiej tych ziem poniósł niespożyte zasługi. Przez dwadzieścia lat swego ku-ratorstwa umocnił tam polskość tak potężnie, że gdy przyszły potem lata klęsk, okrutnego jej tępienia i rusyfikacji, zdołała oprzeć się i przetrwać.

Od roku 1803 był jako zastępca ministra kierownikiem rosyjskiej polityki zagranicznej. Były to czasy rewolucyjnej dyktatury Napoleona Bonapartego we Francji, przewagi francuskiej w całej Europie zachodniej i środkowej, wciąż odradzających się koalicyj państw przewagą tą zagrożonych. Czartoryski chciał czynnego wystąpienia Rosji jako „arbitra Europy“, w imię zasad sprawiedliwości międzynarodowej, zjednoczenia i wyzwolenia poszczególnych narodów w ich naturalnych granicach, praworządności i konstytucjonalizmu w ustroju poszczególnych państw, wolności mórz, potępienia zaboru i wojen, trwałego pokoju poręczonego przez związek państw. Zasady to były zupełnie te same, które po przeszło stuleciu sformułować miał prezydent Wilson w swych orędziach. Odbudowanie Polski miało być nieuniknioną logicznie konsekwencją tych zasad, podobnie jak wyzwolenie Słowian bałkańskich i Włochów. Wielkie te dążenia godziły się w przekonaniu Czartoryskiego z rosyjską racją stanu. Aleksander godził się z temi poglądami Czartoryskiego, ale raz po razie zawracał na stare, utarte szlaki polityki rosyjskiej, solidarności ze współroz-biorcami, wspólnikami zbrodni dokonanej na Polsce. W 1805 r. była chwila, gdy Aleksander, gość w Puławach, ogłosić się miał królem polskim i uderzyć na Prusy. Nagle nawrócił do serdecznej przyjaźni z Prusami i plan polski puścił w odwłokę. W następnym roku książę Adam ustąpił z ministe-rjum, choć nie przestawał pracować przy Aleksandrze nad podniesieniem Polski w związku z Rosją.

Tymczasem wojska napoleońskie wyzwoliły Poznań i Warszawę od Prusaków, Wielkopolska powstała, utworzono Księstwo Warszawskie. Zawarty w Tylży sojusz między Napoleonem a pokonanym Aleksandrem niebawem zamienił się we wrogą niechęć wskutek obawy cara, że Napoleon odbuduje nie

podległe królestwo polskie. By zniszczyć Polskę napoleońską, Aleksander próbował za pośrednictwem księcia Adama pozyskać Polaków obietnicą zjednoczenia i niepodległości w unji z Rosją, z własną konstytucją i wojskiem. Warunkiem było przejście wojska polskiego na stronę cara w chwili wystąpienia zaczepnego Rosji. Rzecz rozbiła się o odmowne stanowisko księcia Józefa Poniatowskiego. Książę Adam uchylił się od dalszej akcji prze-ciwnapoleońskiej. W obliczu nadchodzącej rozprawy między Napoleonem a Aleksandrem o Polskę nie chciał być „narzędziem wojny domowej“.

Po upadku Napoleona.

Nadszedł pamiętny rok 1812. Gdy ogromna arm ja napoleońska wkraczała na Litwę, a w Warszawie na sejmie zawiązywała się konfederacja generalna Królestwa Polskiego pod laską księcia Adama ojca, ogłaszając przywrócenie Polski, książę Adam syn szamotał się w więzach wieloletniej przyjaźni z carem i żywej ku niemu wdzięczności. Oświadczał carowi i przyjaciołom Rosjanom, że jest solidarny ze swym narodem, błagał Aleksandra napróżno o dymisję, jako o widomy znak zwolnienia z zobowiązań moralnych ; bez niej nie decydował się wystąpić czynnie. Tułał się zagranicą w chwili, gdy — jak się zdawało — Polska odzyskiwała przez zwycięstwo Napoleona byt niepodległy w granicach po Dźwi-nę i Dniepr. Nieoczekiwanie przyszła straszna katastrofa armji napoleońskiej. Na wezwanie z Warszawy książę Adam powrócił do roli orędownika sprawy polskiej przy zwycięskim teraz Aleksandrze.

Przez dwa lata prowadził zaciętą walkę dyplomatyczną o odbudowanie Polski w sposób jedynie wtedy możliwy, to jest w związku z Rosją. Miał

za sobą chwiejną wolę Aleksandra, a przeciw sobie: wrogi opór samych Rosjan, skrytą kontrakcję Prusaków, mistrzowską grę austrjacką Metternicha, opozycję Anglji, nawet przywróconych we Francji Bourbonów. Był dla Europy natrętnem „widziadłem sprawy polskiej“. Do pogrzebania Polski nie dopuścił. Wbrew aktom trzeciego rozbioru, znoszącym imię Polski, kongres wiedeński uznał w 1815 r. prawa Polaków we wszystkich zaborach do istnienia narodowego i do własnych in-stytucyj politycznych. Powstawało pod berłem królewskiem Aleksandra z okrojonego Księstwa Warszawskiego Królestwo Polskie z własną konstytucją liberalną. Nie zdołał Czartoryski odwrócić utraty Poznania i Torunia na rzecz Prus, wyodrębnienia Krakowa. Nie uzyskał z drugiej strony przyłączenia ziem litewsko - ruskich. Aleksander dawał w tym kierunku wyraźne obietnice, ale w obawie przed Rosjanami wciąż odwlekał realizację. Książę Adam odczuł ten wynik jako ciężką klęskę; z żałobą w sereu wziął udział w organizacji państewka, opracował zasady jego konstytucji. W Warszawie natknął się już na szalone rządy carskiego brata, wielkiego księcia Konstantego, wodza naczelnego wojska polskiego. W konflikcie z nim musiał ulec. Nie jemu oddano stanowisko namiestnika. W życiu pań-stwowem brał udział tylko jako sena-tor-wojewoda.

Po kilku latach nadzieje przyłączenia ziem zabranych upadły ; w stosunku do odrębności i swobód konstytucyjnych Królestwa wzmogły się wrogie zamachy. Niebawem wywołana przez Nowosilcowa sprawa związków młodzieży na Litwie zmusiła księcia Adama do złożenia obowiązków kuratora (1824).-Posłuch u cesarza utracił oddawna. Był dla niego jakby żywym wyrzutem sumienia.

Rok następny przyniósł zgon Aleksandra. Na tron wstąpił nienawidzący Polski i Czartoryskiego Mikołaj I. Z urzędu zasiadł niebawem książę Adam w senacie jako w sądzie sejmowym, mającym w myśl dekretu monarchy sądzić członków Towarzystwa Pa-trjotycznego za prace spiskowe, dążące do wyzwolenia Polski. Był duszą sądu, ale sercem był z podsądnymi więźniami. Przyczynił się do mężnej, patrjotycznej postawy senatu, do nieustraszonego przeciwstawiania się carskiej woli. Gdy później Mikołaj szukał zbliżenia z Polakami, miał z nim książę Adam rozmowy i wypowiedział mu w oczy całą prawdę, wskazując praworządność jako jedyną drogę do pozyskania narodu.

Powstanie listopadowe.

Przyszła rewolucja lipcowa 1830 roku we Francji, za nią nasza listopadowa. Książę Adam pragnął zażegnać wybuch; przystąpił jednak do tworzącego się rządu, by ratować sprawę narodową. Miał linję jasno wytkniętą: układać się, ale tymczasem zbroić się energicznie, poruszyć Litwę, zabiegać o pomoc Europy. Niestety, władzę zagarnął popularny, a bezwzględny generał Chło-picki, którego jedyną myślą przewodnią było zlikwidowanie powstania. Ustąpił za późno. W nowym, pięciogłowym Rządzie Narodowym prezesem był książę Adam. Bez prawa samodzielnych decyzyj, a eo gorsza bez prawa rozkazywania wodzom, nie zdołał już ocalić sprawy. Usługi jej oddał niezmierne. Jego imię było iskrą, od której wybuchło powstanie Litwy i Rusi. Jego zabiegi dyplomatyczne, by wywołać interwencję obcą, prowadzone były niestrudzenie w całej prawie Europie i uczyniono w tej sprawie, co było w ludzkiej mocy. Wywołano potężny prąd w opinji wielu narodów za Polską, nie udało się jednak doprowadzić do czyn-

Na emigracji.

nego wystąpienia rządów. Sprawy woj- chodztwa. Zwolennik monarchji liberal-skowe oceniał trafnie i lepiej niż ko- nej na wzór angielski, skupił przy so-lejni wodzowie : rozumiał konieczność bie żywioły zachowawcze ; obóz demo-energicznego działania, zgubność bier- kratyczny był z nim w walce. „Potę-nego wyczekiwania. Rzucał na szalę pieńcze swary“ wśród wyehodztwa spo-swój rozum i serce. Nieraz książę pre- ro dolały goryczy do kielicha. Okazy-zes znalazł się wśród walczących, pod wał wśród nich, przy stałości przeko-kulami. Jego tragiczną winą było, że nań, szlachetną wyrozumiałość dla prze-nie zdobył władzy niepodzielnej. Ubez- ciwników; zawsze gotów rękę podać do władniało go ,»podejrzenie zawsze ssą- współpracy, urazy zapomnieć, w chwi-ee“, które wyczuwał w opinji, zwraca- lach przełomowych umiał złożyć w ofie-jące się przeciwko dawnemu przyjacie- rze osobistą ambicję, gdy tego żądała łowi Aleksandra. Wiarę tę okupywał sprawa.

do ostatnich chwil powstania osobistem Wygnaniec, bez władzy, bez sił ma-poświęceniem, służąc wkońcu jako terjalnych, prawie bez środków, przez ochotnik, w bitwie idąc w ogień z ty-raljerami.

ćwierć wieku prawie walczył ze zwycięskim carem Mikołajem. Gdziekolwiek sięgały wpływy i zabiegi polityczne rosyjskie, przeciwstawiała się im akcja Czartoryskiego. Gdziekolwiek walczono z Rosją lub przeciwstawiano się jej, powstawały odrazu organizowane przez Czartoryskiego ośrodki polskiego czynu. Polska dyplomacja wygnańcza pracowała stale w Paryżu, w Londynie, potężny wpływ uzyskała w Turcji, działała w Rzymie przy stolicy apostolskiej, w pewnych momentach w Egipcie, w Sztokholmie, nawet w Berlinie i Wiedniu. Sami tułacze bez

państwa, wspierali Polacy ludy Kaukazu walczące z Rosją, opiekowali się Bułgarami i Serbami, pośrednicząc w ich sprawach u Porty Ottomańskiej, starali się pojednać Chorwatów i Rumunów z Węgrami. Polska rywalizowała z Rosją o pierwszeństwo w Sło-wiańszczyźnie i wogóle na wschodzie Europy.

Był książę Adam uznany przez odłam emigracji za króla de facto. Jemu samemu nie szło o „marne tytuły“, ale

Z resztkami korpusu Różyckiego przeszedł granicę galicyjską. Ścigał go gniew carski, ukazy pozbawiające go godności i orderów, nakazujące go chwytać. Odpowiedział, że co do godności rosyjskiej dawno prosił o zwolnienie z niej, orderów rosyjskich nie nosił nigdy, a na polskie — jak mniema — zasłużył. Zabrano mu dobra ogromne, umiłowane Puławy. Zagrożone były skarby jego bibljoteki i archiwum, zagrożone, cudem ocalałe później, wspaniałe muzeum narodowe świątyni Sybilli, twór jego matki. Nie zrobił wtedy ani nigdy później żadnego kroku, by przejednać gniew cara. Uważał, że emigracja polska nie poto skazała się na tułactwo, by wrócić do utraconych majątków, ale poto, by przez nieustające akty protestu odzyskać wolną ojczyznę. Zaocznie skazany na ścięcie toporem i śmierć cywilną, stanął wśród tułactwa polskiego jako główny w oczach świata przedstawiciel Polski nieuległej i nieśmiertelnej.

Osiedlił się w Paryżu, gdzie nabył 0 ster jednolity polityki polskiej: po później pałac Hôtel Lambert, głośny od- kościuszkowsku przyjął tytuł naczelni-tąd jako ognisko polityki emigracyjnej, ka. Pozbawiony wszystkich atrybu-Nie zdołał jednak zjednoczyć całego wy- tów władzy monarszej, pełnił istotnie

35

âwiat i życie.

nie byłoby też

wszystkie obowiązki królewskie. Wraz z żoną, szlachetną i ofiarną księżną Anną z Sapiehów, był „z pełną zawsze darów ręką“ opiekunem i dobroczyńcą wygnańców. Był twórcą i sternikiem ich organizacyj literacko-naukowych, wychowawczych, szkolnych, gospodarczych. Był dla swoich symbolem szlachetnym utraconego państwa, ostoją nadziei wyzwolenia, „duchem i sztandarem“. Był dla obcych wzniosłym i dostojnym reprezentantem narodu polskiego, stróżem i obrońcą jego honoru i jego prawa do wolnego istnienia. Szydzono nieraz z jego tułaczej korony, doprawdy cierniowej. Słowacki, wielbiący go zresztą, pisał z sarkazmem: „poszedł gnić między królami“. Ale tak może było trzeba, aby ten wygnańczy „król de facto“ z „wielkim, cichym, dumnym smutkiem, smętną jakąś nieszczęść sławą“ przyszedł po Stanisławie Auguście jako przeciwieństwo jego wcielone, po zniewieściałym niewolniku imperatorowej — książę niezłomny.

M. Kukieł.

CZAS ASTRONOMICZNY. (Tablica 131). Bezustanku mamy do czynienia z czasem, odmierzanym przez zegarki, niełatwo jednak jest odpowiedzieć na pytania, co to jest czas, w jaki sposób związany jest on ze zjawiskami mate-rjalnemi i czy istnieć może jako coś oderwanego od świata materjalnego, jako coś absolutnego. Dla astronoma, badającego materjalne zjawiska we wszechświecie, czas niezależny od ma-terji istnieć nie może, choćby z tego powodu, że nie dałby się mierzyć. Czas bowiem mierzymy zapomocą pewnych zjawisk materjalnych, powtarzających się okresowo, gdyby więc we wszechświecie nie było materji, nie byłoby zjawisk i czasu.

Mierzenie czasu.

Porzućmy jednak chwilowo ogólne te rozważania, do których jeszcze przy końcu artykułu wrócimy, i zajmijmy się wyjaśnioną całkowicie sprawą mierzenia czasu. Każdy wie, że czas mierzymy zapomocą zegarów i zegarków. Wskazówki zegara jednostajnie obiegają tarczę, odmierzając równomiernie na niej kąty. Wskazówka godzinowa przesuwa się w każdej godzinie o kąt równy 30°, wskazówka minutowa znaczy kąty 12 razy prędzej niż godzinowa, sekundowa zaś — 60 razy prędzej niż minutowa. Zegarek możemy przeto uważać za rodzaj kątomierza, same zaś odstępy czasu określić możemy jako pewne kąty, wyznaczane przez jednostajny ruch wskazówek.

Ziemia jako zegar astronomiczny.

Podstawowym zegarem astronomicznym jest obracający się dokoła osi glob ziemski. Wyobraźmy sobie olbrzymią wskazówkę poprowadzoną ze środka Ziemi ku gwiazdom. Opiszmy ponadto dokoła środka Ziemi kulę o promieniu bardzo dużym; powierzchnię tej kuli, na której zdają się być przytwierdzonemi gwiazdy, nazywać będziemy sferą niebieską. Jeżeli wskazówkę naszą umieścimy w płaszczyźnie równika Ziemi, to opisze ona na sferze niebieskiej w ciągu doby wielkie koło, które nazywamy równikiem niebieskim. Gdy wskazówkę tę będziemy oddalali od równika i zbliżali ku biegunom, to opisywać ona będzie koła równoległe do równika, coraz jednak mniejsze, wskazówka zaś umieszczona wzdłuż osi ziemskiej, t. j. przebijająca jeden z biegunów ziemskich, przechodziłaby przez nieruchomy punkt sfery niebieskiej, który nazywamy biegunem niebieskim. Z łatwością ruch obrotowy

taki pokazują nam zegary słoneczne, w których rolę wskazówki odgrywa cień, rzucany przez pręt skierowany ku biegunowi niebieskiemu. (Ryc. 149). Jednakże czas pokazywany przez zegary słoneczne nie biegnie zupełnie jednostajnie, Słońce bowiem z niejednakową prędkością przesuwa się w ciągu roku po niebie. Ten roczny ruch Słońca jest oczywiście tylko odzwierciedleniem ruchu Ziemi, biegnącej dokoła Słońca z niejednakową prędkością. Poza tern na niejednostajność ruchu zegara słonecznego wpływa jeszcze Ziemi uwidocznić możemy na kliszy fo- ten fakt, że płaszczyzna, w której bie-tograficznej. W tym celu wystawiamy gnie Ziemia dokoła Słońca i w której ku północy w kierunku najjaśniejszej pozornie na niebie przesuwa się Słońce gwiazdy w gwiazdozbiorze Małej w ciągu roku, jest nachylona pod Niedźwiedzicy nieruchomy aparat foto- znacznym kątem do płaszczyzny równi-graficzny i po kilkugodzinnej ekspo- ka, równym 23°. zycji otrzymamy na kliszy łuki kół, zakreślone przez gwiazdy. Wspólnym gujemy się zawsze, muszą chodzić jed-środkiem tych kół będzie biegun nie- nostajnie, dlatego też w zwykłej rachubie czasu naszą wskazówkę kierujemy Poprowadźmy teraz przez środek Zie- nie ku prawdziwemu Słońcu, lecz ku mi płaszczyznę, któraby przechodziła pewnemu fikcyjnemu punktowi, który przez biegun niebieski oraz przez punkt w ciągu roku obiega całe niebo ruchem nad naszemi głowami, czyli przez zenit, jednostajnym po równiku niebieskim Taką płaszczyznę nazywamy płaszczy- w tym samym czasie, gdy rzeczywiste zną południka niebieskiego. Słońce dokonywa również jednego Skierujmy teraz z miejsca obserwacji obiegu na niebie. Wskazówka skiero-wskazówkę ku słońcu lub pewnemu wana ku temu fikcyjnemu punktowi, wybranemu punktowi S na sferze nie- nazywanemu słońcem średniem, bieskiej i poprowadźmy płaszczyznę znaczy nam t. zw. czas średni sło-przez oba bieguny P P' oraz wska- n e c z n y. Ponieważ słońce średnie zówkę CS. Kąt utworzony przez tę płaszczyznę PSP' z płaszczyzną południka niebieskiego (PRP') służyć nam będzie jako miara czasu astronomicznego. Kąt ten zaznaczony jest strzałką w płaszczyźnie równika niebieskiego na rysunku.

Ryc. 148. Czas astronomiczny.

Zegary mechaniczne, jakiemi posłu-

bieski.

Czas słoneczny, prawdziwy i średni.

Ryc. 149. Zegar słoneczny.

Gdy wyobrażana wskazówka skierowana jest ku Słońcu, wyznacza czas prawdziwy słoneczny. Czas

w pewnych miesiącach wyprzedza Słoń- chodzącym przez Warszawę znajdowa-ce rzeczywiste, a kiedy indziej za niem libyśmy czas miejscowy różny od war-podąża, więc między czasem, jaki po- szawskiego, odpowiednio do różnicy

kazują nam zegary słoneczne, a czasem

Niewygodnie więc byłoby dla nas regulować zegarki według czasów miejscowych. Aby ujednostajnić czas w ca-łem państwie, moglibyśmy wybrać jako

w długości geograficznej tych miejsco-średnim występuje pewna różnica, Wości. Słońce bowiem w swym pozor-zmienna w ciągu roku i dochodząca nym ruchu dziennym ze wschodu na za-w skrajnym przypadku do 16 minut chód przechodzi kolejno przez wszystkie (w listopadzie). O różnicy tej, zwanej południki, a więc miejscowe południe równaniem czasu, musimy pa- ^em wcześniej się zdarza, im bardziej na miętać, gdy chcemy regulować zegarki wschód dana miejscowość jest położona, według zegara słonecznego. Równanie czasu jest podawane na każdy dzień roku w kalendarzach astronomicznych.

Czas miejscowy i uniwersalny.

rni

zwa

na

Rozumiemy teraz, dlaczego zegarek

Udajmy się do Łazienek w Warsza- obowiązujący czas średni stolicy. Powie w piękny słoneczny dzień i odczy- zostałyby jednak wówczas różnice mię-tajmy czas, jaki pokazuje nam zegar dzy czasami różnych państw, niedoprzęd pałacem. Niech to będzie np. 3 godne w komunikacji międzynarodo-maja, Z kalendarza wiemy, że równanie weJ- ^by temu zaradzić, wybrano czasu tego dnia wynosi +3 min. Do- zienii jeden podstawowy południk, za dajmy więc 3 min. do wskazania ze- który zgodzono się uważać połud-gara słonecznego; gdy jednak ten po- nik obserwatorjum astronomicznego prawiony czas porównamy z naszym ze- w Greenwich pod Londynem, i czas garkiem, uregulowanym przez radjo, to średni słoneczny tego południka, zauważymy, że zegarek nasz opóźnia ny uniwersalnym, umówiono się się w stosunku do czasu średniego sło- przyjmować jako podstawowy przy Tanecznego, obliczonego z zegara słonecz- chubie czasu na całej Ziemi. Aby jednego, o całe 24 min. Pochodzi to stąd, nak i miejscowe czasy nie różniły się że zegar słoneczny jest tak ustawiony, zbytnio od czasu urzędowego, umówio-że cień wskazuje godzinę dwunastą ¹¹⁰ się, że do czasu uniwersalnego w po-wtedy, gdy kierunek naszej fikcyjnej szczególnych krajach możemy dodawać wskazówki skierowanej ku Słońcu lub od niego odejmować całkowitą znajduje się dokładnie w płaszczyźnie ilość godzin, pozostawiając minuty, se-południka zegara. W ten sposób czas kundy i ich ułamki bez zmiany. W Pol-prawdziwy słoneczny i czas średni, sce przyjęto jako urzędowy czas środ-obliczony ze wskazań zegara słonecz- kowo-europejski, t. j. czas uniwersalny nego, odnosi się do miejscowego połud- powiększony o 1 godzinę. W krajach nika i dlatego nazywa się czasem położonych dalej od Polski na wschód miejscowym. Gdybyśmy np. ure- dodajemy więcej godzin do czasu uni-gulowali sobie zegarek według zegara wersalnego, aby otrzymać czas urzę-słonecznego w Warszawie i pojechali dowy- NP- w Japonji czas urzędowy zachód do Poznania, to zauważyli- Jest o 9 godzin większy od uniwersal-byśmy, że zegarek nasz śpieszyć się bę- neą°>. w New-Yorku zaś jest o 5 godzin dzie o 17 min. w stosunku do czasu po- niniejszy, znańskiego. Wogóle w każdej miejscowości nie leżącej na południku prze- nasz w Warszawie spóźnia się w sto

sunku do zegara słonecznego o 24 min. Wynika to stąd. że Słońce znajduje się w południku warszawskim o 1 godz. 24 min. wcześniej, niż w południku w Greenwich, czyli tyle wynosi wschodnia długość geograficzna Warszawy w stosunku do Greenwich. Z łatwością teraz możemy podać wskazówki, jakby regulować zegarek według wskazań zegara słonecznego. Do czasu, jaki pokazuje zegar słoneczny, dodajemy najpierw z odpowiednim znakiem równanie czasu, a potem odejmujemy od niego długość geograficzną, pomniejszoną o 1 godzinę, co dla Warszawy wynosi 24 min., dla Lwowa 36 min. i t. d.

Czas gwiazdowy.

Fikcyjną wskazówkę naszego zegara ziemskiego możemy kierować nietylko ku Słońcu, lecz jeszcze ku innemu punktowi sfery niebieskiej. Wybieramy na niebie punkt, w którym Słońce przekracza około 21 marca równik niebieski, czyli t. zw. punkt równo-nocy wiosennej. Wskazówka nasza, skierowana ku temu punktowi, znaczy na sferze niebieskiej czas gwiazdowy, wskazywany przez fundamentalne zegary obserwatorjów. Z łatwością zauważymy, że doba gwiazdowa musi być krótsza od słonecznej. Wskutek bowiem rocznego obiegu Ziemi dokoła Słońca wydaje się nam, że Słońce przesuwa się wśród gwiazd z zachodu na wschód blisko o 1° na dobę. A więc fikcyjna wskazówka zegara ziemskiego w ciągu doby słonecznej musi dopędzić Słońce, które w tym czasie oddaliło się od punktu równo-nocy wiosennej blisko o 1°. Ponieważ na przebycie jednego stopnia wskazówka zużywa 4 min., więc doba gwiazdowa jest o 4 min. krótsza od słonecznej. Punkt równonocy również powoli się przesuwa wśród gwiazd, obiegając raz sferę niebieską w ciągu 26.000 lat, ruch ten jednak jest tak powolny, że dobę gwiazdową z dostateczną dokładnością uważać możemy za okres obrotu Ziemi dokoła osi, okres ten bowiem różni się tylko o */₁₂₀ sek. od doby gwiazdowej.

Poznanie dokładne ruchu obrotowego naszego fundamentalnego zegara — Ziemi umożliwiło nam nietylko dobrą znajomość czasu, lecz przez nagromadzenie obserwaeyj w ciągu wielu lat zdołano sprawdzić jednostajność ruchu Ziemi. Okazało się w wyniku badań niedawno ukończonych, że Ziemia nie jest zegarem idącym zupełnie jednostajnie, lecz stopniowo ruch ten staje się coraz powolniejszym, przez co doba staje się dłuższa o ¹/₁₀₀₀ sek. na każde 100 lat. A poza tern Ziemia wykazuje w swym ruchu pewne wahania, które nagromadzając się przez dziesiątki lat, mogą sprawić, że Ziemia jako zegar może w pewnych latach śpieszyć się nawet do 20 sek. w stosunku do czasu jednostajnego, w innych zaś dziesiątkach lat o tyleż się opóźniać. Drobne te nieregularności wywołują tak znikome zmiany w długości doby, że przy regulacji naszych zegarów z dostateczną dokładnością możemy uważać ruch Ziemi za jednostajny.

Kontrola zegarów w obserwatorium astronomicznem.

Czas astronomiczny wskazują w obserwatorach zegary wahadłowe i chronometry. Precyzja w wykonaniu tych instrumentów poczyniła takie postępy, że zegary wahadłowe pozwalają nam wymierzać czas z dokładnością tysięcznych części sekundy. Jednakże nawet najdokładniejsze zegary wymagają kontroli przez obserwacje astronomiczne, czyli muszą być porównywane z fundamentalnym zegarem — z Ziemią. Do tego celu służą specjalne lunety, które najczęściej tak ustawiamy, aby

10

30

mogły się obracać tylko w płaszczyźnie południka. Najdoskonalszym tego rodzaju instrumentem jest koło południkowe. Łożyska osi obrotu lunety umieszczone są na słupach kamiennych, izolowanych od budynku w celu uniknięcia wstrząśnień. Luneta może obracać się swobodnie dokoła tej osi, a ponieważ kierunek osi jest niezmienny ze wschodu na zachód, więc luneta pozostaje w każdem swem położeniu w płaszczyźnie południka. Na osi obrotu nasadzone są koła z po-działką, umożliwiającą dokładne pomiary położeń ciał niebieskich. Od tych kół luneta wzięła nazwę.

Kierunek lunety, złączony z obracającą się Ziemią, może być przyrównany do wskazówki poruszającej się po tarczy nieba, kąt zaś, jaki ta wskazówka, umieszczona na równiku, tworzy z kierunkiem ku punktowi równonocy wiosennej, jest to t. zw. miejscowy czas gwiazdowy. Aby wyznaczyć czas z obserwacyj kołem południko-wem, posiłkujemy się znanemi położeniami wielu gwiazd na niebie. Do tego celu potrzebna jest nam znajomość kąta, jaki tworzą z sobą płaszczyzny poprowadzone przez oba bieguny i przechodzące : pierwsza przez punkt równonocy wiosennej, druga przez daną gwiazdę. Kąt ten, liczony z zachodu na wschód od 0° do 360° lub w mierze czasowej od 0h do 24h, nosi nazwę rektascensji lub wznoszenia prostego gwiazdy i podawany bywa w spisach gwiazd. Gdy w lunecie koła południkowego zaobserwujemy według zegara gwiazdowego chwilę przekroczenia płaszczyzny południka przez gwiazdę, wiemy, że czas gwiazdowy musi wtedy równać się rektascensji obserwowanej gwiazdy. Różnica między rektascensją gwiazdy i wskazaniem zegara w chwili przejścia tej gwiazdy przez południk oznacza nam, o ile nasz zegar gwiazdowy śpieszy się lub się opóźnia. Z tego poprawionego czasu gwiazdowego z łatwością obliczamy czas średni słoneczny, który następnie służy do regulacji naszych zegarków.

Kontrola czasu przez rad jo.

Wyznaczanie czasu z własnych obserwacyj należało doniedawna do najbardziej zasadniczych i koniecznych prac w każdem obserwatorjum, innej bowiem możności regulacji zegarów, niż własne obserwacje astronomiczne, nie było. Obecnie dzięki rozwojowi radjo-techniki mamy możność kontrolowania ruchu naszych zegarów drogą radjową, szereg bowiem stacyj, jak np. Nauen pod Berlinem, wieża Eiffla w Paryżu i wiele innych, transmituje sygnały czasu z dokładnością do x/ioo sek. Czas ten, wyznaczany z obserwacyj astronomicznych w niewielu wielkich obserwator j ach zapomocą specjalnie dokładnych instrumentów, zwalnia astronomów w innych obserwatorjach od konieczności wyznaczania czasu z własnych obserwacyj. A poza tern każdy posiadacz radjoodbiornika ma możność kontrolowania swego zegarka kilka razy na dobę. W Polsce dokładny czas środkowo-europejski podawany jest codziennie w południe za pośrednictwem

JO,

70

Ryc. 150. Scnemat sygnałów czasu, nadawanych przez Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu W arszawskiego.

E. Rybka.

Polskiego Rad ja przez Obserwator jum Astronomiczne Uniwersytetu Warszawskiego. Schemat tych sygnałów wyobraża rysunek.

Słuchając codziennie sygnałów czasu, uprzytomnijmy sobie, że mierzenie czasu jest ściśle związane z niebem gwiazdowem i tylko dzięki obserwacjom astronomicznym mogą regularnie chodzić nasze koleje, regularnie mogą funkcjonować radjo i telegraf oraz wiele innych dziedzin codziennego życia. Astronom spełnia więc ważną funkcję, mierząc zjawisko zwane czasem.

Istota czasu.

Mimo jednak powszedniości tego zjawiska zrozumienie istoty czasu nie jest łatwe. W zakorzenionych naszych zwykłych pojęciach czas wydawał się nam jako płynący zawsze jednakowo we wszechświecie, zawsze naprzód, a nigdy wstecz. Czas zdawał się nie zależeć od materjalnego świata, którego zjawiska służą wprawdzie do odmierzania odstępów czasu, na czas jednak absolutny wpływu nie mają. Tak było do-niedawna, dopóki nowe doświadczenia nie wywołały potrzeby poprawienia naszych poglądów.

Bodziec w tym kierunku dały badania nad prędkością światła, ono to bowiem jest łącznikiem między nami i całym wszechświatem i jego sygnały służą do mierzenia czasu. Wiemy, że światło jest pewnym rodzajem drgań elektromagnetycznych, rozchodzących się w t. zw. eterze kosmicznym z olbrzymią prędkością, blisko 300.000 km/sek. Jeżelibyśmy założyli, że prędkość ta w stosunku do eteru kosmicznego jest stała, to mierząc prędkość światła na Ziemi w różnych kierunkach, moglibyśmy obliczyć prędkość Ziemi w odniesieniu do eteru kosmicznego i znaleźć kierunek tego ruchu.

Bardzo dokładne doświadczenia wykazały jednak, że nie możemy z pomiarów prędkości światła obliczyć ruchu Ziemi w stosunku do eteru. Fakt ten, niezrozumiały w świetle dawnych naszych pojęć, znalazł wytłumaczenie w teorji względności Einsteina, który ustalił, że żadne doświadczenia fizyczne, wykonywane w jakimkolwiek poruszającym się układzie, nie mogą doprowadzić do wykrycia ruchu absolutnego tego układu, prędkość zaś światła jest stałą uniwersalną, jednakową dla każdego układu bądź w stanie spoczynku, bądź też poruszającego się. Czas został nierozerwalnie złączony z przestrzenią, wszedł nawet jako jedna ze współrzędnych przestrzeni czte-rowymiarowej i stał się zależnym od ruchu względnego obserwatora. Inaczej czas płynie na Ziemi, inaczej zaś na innych ciałach niebieskich, poruszających się w stosunku do Ziemi. Np. dwa zjawiska, które będą jednoczesnemi dla obserwatora na Ziemi, nie byłyby bynajmniej jednoczesnemi dla obserwatora na innem ciele niebieskiem, posia-dającem czas odmienny od naszego.

W ten sposób każdy układ fizyczny poruszający się w przestrzeni ma swój własny czas względny, którym mierzy zjawiska, czas zaś absolutny nie istnieje, jak nie istnieje przestrzeń absolutna i ruch absolutny. Obserwacje pouczać nas mogą tylko o względności w przebiegu zjawisk. — W ten więc sposób teorja względności (-* Teorja względności) dokonała wyłomu w poglądach filozoficznych na istotę świata i zjawisk w nim zachodzących.

Jeżeli zainteresował Cię ten artykuł, przeczytaj jeszcze następujące książki: M. Ernst: Astronom ja sferyczna. Kraków 1928, str. 485—545. Podręcznik uniwersytecki dość trudny. M. Ernst: Kosmogra-fja. Lwów 1931, str. 32—48. Podręcznik

szkolny. Wiadomości ogólne. J. Gadom- pominającym trochę rybę z wielką głoski-E. Rybka: Kosmograf ja. Warsza- wą, o granicach strategicznych najgor-wa 1931, str. 54 70. Podręcznik szkolny. SZych na całym kontynencie europej-W ladomości ogolne. M. P. Rudzki: Astro-nomja teoretyczna. Kraków 1914. Tom I, str. 110—123. Podręcznik uniwersytecki.

Wykład przystępny. M. Kamieński: T,    ,

Czas miejscowy słoneczny i sposób je- Europy, na skrzyżowaniu się rożnych go wyznaczania. Uranja. Rok VI, nr. ' 4. szlaków gospodarczych i kulturalnych. 1927, str. 112—122. Jest to artykuł popu- To dośrodkowe położenie Czechosłowacji larny, podający proste metody wyznaczania nadaje też specjalne piętno jej życiu

gospodarczemu i kulturalnemu.

czasu.

skim, o ludności pod względem narodowościowym niejednolitej. Niewielkie to państwo leży w samym prawie środku

Położenie geograficzne.

CZECHOSŁOWACJA. (Tabl. 132 do 136). Dzisiejsza republika Czechosłowacka powstała dopiero po wielkiej woj- kiej wynosi 140.446 km². Jej granice nie. Jest to zlepek różnych ziem, wcho- południowe opierają się o A u s t r j ę, dzących przed wojną w skład monarchji Węgry i Rumunję, zachodnie austrjacko-węgierskiej, ziem o różnej i północne o Niemcy i Polskę, przeszłości historycznej, zamieszkanych Wydłużonym klinem Rusi Podkarpac-przez ludność przeważnie słowiańską, kiej wciska się Czechosłowacja między ale pod względem etnograficznym róż- Węgry a Polskę. Ten podkarpacki klin niącą się bardzo między sobą. Przy wy- stanowi jeden z najciekawszych tworów kreślaniu granic nowej republiki przez geograficzno-politycznych w całej Euro-mocarstwa sprzymierzone na konfercn- pie. Zamieszkany niemal całkowicie przez cjach w Wersalu, w St. Germain i w Tria- ludność nieczeską, jest jednak z punktu non kierowano się też przedewszystkiem widzenia polityki republiki Czechosło-nietyle względami etnograficzno-histo- wackiej niezmiernie ważną zdobyczą tery cznemi, ile gospodarczo-politycznemi. rytorjalną. Dzięki temu wydłużonemu Wskutek tego powstało państwo o dzi- pasmu biednego i zacofanego pod każ-wacznym, wydłużonym kształcie, przy- dym względem kraju osiągnęła Czecho-

Powierzchnia republiki Czechosłowac-

r-n-

CZECtłOSŁOWACJA

ii

30

no

fi

ililKSr

9......*p    m—-rg___-r*'”-

(Mrone obszary vjaxaoyJnrta i pmnnięy Q£3£8> Gtórone obszary lasom ijutstwUP

Otdrane obszary /urewy.sfonrc Otórono obszcoy górniczo W> męgiel Ż. żelazo Gr.ffrafrt - —Rolo/o tefazno

yńrskich

°h°

-a

.ikr „IS—L

■10*-

Ryc. 151.

')£

Słowacja bezpośrednią granicę z Rumu-nją, krajem związanym z nią najbliż- Czechy właściwe, Morawy, Śląsk szem przymierzem politycznem, odcięła Opawski wraz z zachodnią p o-Węgry od Polski i — co bodaj najważ- łacią Śląska Cieszyńskiego, niejsze — zbliżyła się wydatnie do Ro- Słowaczyznę i Ruś Podkar-sji, od której odcina ją obecnie jedynie packą — kraje wyraźnie zróżnicowa-wąski przesmyk ziem polskich, żarnie- ne pod względem geograficznym, histo-szkanych przez tych samych Rusinów, rycznym, językowym i etnograficznym, których inny odłam zamieszkuje właśnie Ruś Podkarpacką. Czesi jeszcze przed nie wyżynnym, obfituje jednak w nie-wojną mieli bardzo bliskie związki kul- zmierną różnorodność krajobrazów. Róż-turalnc z Rosją, po wielkiej więc wojnie norodne krainy Czechosłowacji podzielić podczas tworzenia granic ich wyzwolo- można na krainy czeskie lub s u-nej ojczyzny robili co mogli, aby moż- d e c k i e i krainy karpackie. Po-liwie blisko podsunąć się ku Rosji, co między temi krainami leży kotlina Mo-chociażby ze względów gospodarczych rawska, było dla nich rzeczą niezmiernie ważną.

Dzisiejsza Czechosłowacja obejmuje

Czechosłowacja jest krajem przeważ-

Krainy czeskie.

Krainy czeskie, zamieszkane przez

burgu i w Trieście.

ma-

Z tych trzech pasm górskich są naj-

W obramowaniu tych trzech łańcuchów górskich leży kotlina czeska ze sto-

Pozbawiona całkowicie dostępu do morza, posiada Czechosłowacja własne terytorja portowe w szeregu portów: Czechów i częściowo przez Niemców, są w Szczecinie, w Gdyni, w Hani- właściwie jedynemi historycznemi prowincjami czeskiemi. Stanowią one rdzeń Rzeki Czechosłowacji są doskonałemi dzisiejszego państwa czechosłowackiego, drogami komun ikacyjnemi. Łaba Należą one w przeważnej części do zle-i D u n a j , a także i O d r a , są rze- wiska m°r.za Niemieckiego, do którego kami żeglownemi i międzynarodowemi, odwadnia je rzeka Łaba. Czechy są naj-t. zn. komunikacja może się na nich zamożniejszą i najbardziej kulturalną odbywać swobodnie aż do morza. Wsku- częścią Czechosłowacji, zasobną w botek tego, iż Łaba i Odra wpadają do gactwa naturalne, mocno uprzemysło-mórz Niemieckiego i Bałtyckiego, a Du- wioną. Krainy czeskie mają kształt do-naj wraz z dopływami do morza Czar- syć regularnego czworoboku, otoczonego nego, można w Czechosłowacji odróżnić z trzech stron pasmami górskiemi : całkiem wyraźnie dwa kontrastowe re- lowniczemi Sudetami, Ru da wami gjony naturalne. Jeden z nich, t. j. część Czeskiemi i Szumawą (La-Czecli, Moraw i Śląska, zasobny w bo- sem Czeskim), gactwa naturalne, składa się z ziem, które historycznie ciążyły zawsze w kie- bogatsze i w gospodarstwie narodowem runku mórz Niemieckiego i Bałtyckiego, największą rolę odgrywają Rudawy, skutkiem czego stały otworem dla wpły- W ich obrębie leżą też na cały świat wów kultury zachodniej, bezpośrednio wsławione znakomitemi wodami leczni-niemieckiej ; drugi, który stanowią prze- czerni : Karlove Vary (Karlsbad), dew'szystkiem Karpaty, związany był Marianske Lâznë (Marienbad), zawsze z krajami naddunajskiemi i z ich J achymov (Joachimsthal) i t. d. kulturą. Ten naturalny podział wpłynął Rudawy mają też cenną rudę uranową, zasadniczo na ukształtowanie się gospo- z której otrzymuje się rad. darcze i kulturalne dzisiejszej Czechosłowacji i jej ludności.

mają

licą Czechosłowacji Pragą (Praha), liczącą 848.768 mieszkańców, miastem niezwykle malowniczo położonem nad rz. Wełtawą, pełnem cennych zabytków historycznych, wśród których miejsce naczelne zajmuje wspaniały zamek obronny królów czeskich na Hradczanach, obecnie siedziba rządu i prezydenta Czechosłowacji.

Na wschód od Czech, w przerwie między górami Czeskiemi a Karpatami, leżą Moraw y, kraj urodzajny, rolniczy, o wysoko rozwiniętej hodowli buraków i cukrownictwie, z szeregiem dużych i zamożnych, przemysłowych miast, z największem Bernem morawskiem (220.000 mieszk.) na czele. Z Moraw przez Bramę Morawską jest przejście na Ślą s k, pradawną dzielnicę polską, oderwaną dziś częściowo od macierzy, zamieszkaną w przeważającej liczbie przez Polaków. Dzielnica ta obfituje (koło K a r w i n y) w bogate złoża węglowe, będące przedłużeniem złóż węglowych polskich.

Krainy karpackie.

Krainy karpackie są w porównaniu z krainami czeskiemi daleko biedniejsze. Są to kraje o charakterze rolniczym w przeciwstawieniu do przemysłowych krain czeskich. Zarówno Słowaczy-z n a, jak i najbardziej na wschód wysunięta Ruś Podkarpacka, są krajami o dość prymitywnej kulturze, o krajobrazie wyraźnie górzystym, bogatym w przepiękne stare lasy. Krainy karpackie należą do zlewiska morza Czarnego, do którego odwadnia je potężna arterja Dunaju z dopływami. Nad Dunajem leży też największe miasto Słowaczyzny, Bratysława (142.516 mieszk.), i drugie miasto tego kraju Komamo, dwa największe porty czechosłowackie nad Dunajem. Granica Słowaczyzny z Polską przebiega grzbietem Tatr Wysokich. Ruś Podkarpacka najbiedniejsza i najbardziej prymitywna prowincja Czechosłowacji, oddzielona jest na północy od Polski malowniczem pasmem Beskidu Wschodniego. Do gór tych przypiera bezdrzewna nizina Wielko-Węgierska, zamieszkana przeważnie przez ludność węgierską.

Ludność.

Według ostatnich spisów ludność Czechosłowacji wynosi 14,726.158 głów. Ludność ta nie jest jednolita pod względem narodowym. Czechów jest 6,5 miljona, a więc nie stanowią oni nawet połowy ludności. Drugie zkolei pod względem liczebności miejsce zajmuje inny szczep słowiański : Słowacy (3 miljony), których oficjalna statystyka czeska uważa również za „Czechosło-waków“, wśród których jednak istnieje bardzo silny separatyzm narodowy. Przywódcą separatystów jest ksiądz Illinka, energiczny bojownik sprawy autonomji Słowaczyzny. Sprawa Słowaków w Czechosłowacji jest niewątpliwie jednem z jej najtrudniejszych zagadnień wewnętrznych. Słowacy wprawrdzie szkoły powszechne i średnie oraz uniwersytet w Bratysławie, z wykładowym językiem słowackim, mimo to jednak są w ciągłej walce z Pragą o rozszerzenie swych praw politycznych i narodowych.

Sprawa mniejszości narodowych w Czechosłowacji jest wogóle dość trudna i zawikłana. Mniejszości tych jest niemało. Niemcy stanowią około 23,3°/0 ludności (3,123.568), Węgrzy 5,6°/0 (754.431), Rus in i 3,4°/₀ (461.849), Polacy 0,5°/₀ (75.853). Polacy mieszkają na Śląsku oraz w okręgu Czadeckim, na Orawie i na Spiszu, gdzie bywają niekiedy zaliczani do Słowaków, dlatego też liczbę Polaków w Czechosłowacji obliczają statystyki polskie znacznie wyżej, niż oficjalne statystyki czeskie.

Ludność polska w Czechosłowacji, wszędzie tam, gdzie występuje w większych skupieniach, walczy konsekwentnie, zwłaszcza na terenie szkolnictwa, o utrzymanie swej odrębności narodowej. Stosunki między państwem czech o-słowackiem a ludnością niemiecką i węgierską nie obchodzą się również bez pewnych tarć, chociaż rząd czechosłowacki robi niewątpliwie dużo dla ich załagodzenia. Niemcy mają w Czechosłowacji aż trzy wyższe szkoły — między innemi i uniwersytet w Pradze (obok uniwersytetu czeskiego) — z językiem wykładowym niemieckim.

Życie gospodarcze.

Życie gospodarcze w Czechosłowacji ukształtowało się zupełnie inaczej na zachodzie, zupełnie zaś odmiennie na wschodzie. Bogaty, zasobny w skarby naturalne zachód jest mocno uprzemysłowiony, wschód zaś jest niemal wyłącznie rolniczy.

Przemysł 1 górnictwo.

Przemysł czechosłowacki rozwinął się po wojnie bardzo szczęśliwie. Ma on trwałe i mocne podstawy w bogactwach naturalnych. Najlepiej rozwinął się po wojnie przemysł metalowy. Czechosłowacja produkuje lokomotywy, wagony, samochody, samoloty, traktory, mate-rjał wojenny i t. d., (olbrzymie zakłady Śkoda-Creusot koło Pilzna). Zasłużoną sławą cieszy się szkło i porcelana czeska, wyroby tkackie i skórzane (wielkie, mające po całym świecie swoje filje zakłady obuwia Bat’a). Pod względem produkcji cukru buraczanego zajmuje Czechosłowacja trzecie miejsce na świecie. Podstawę górnictwa Czechosłowacji stanowi węgiel kamienny i brunatny, który nie pokrywa jednak w pełni zapotrzebowania wewnętrznego, oraz ruda żelazna. Czechosłowacja wywozi bardzo dużo swoich towarów zagranicę, a niektóre produkty czeskie cieszą się

w całej Europie wielkiem uznaniem (piwo, wyroby masarskie, mydło i t. d.).

W życiu przemysłowem Czechosłowacji odgrywają i dzisiaj jeszcze wielką rolę Niemcy, w których rękach znajduje się niemal całkowicie np. przemysł tkacki (w okręgu m. Reichenberg — po czesku Liberzec — w Czechach półn.).

Stosunki gospodarcze między Czechosłowacją a Polską.

Z Polską łączą Czechosłowację liczne stosunki handlowe, które z roku na rok się ożywiają. Z Polski wywozi się : węgiel, żywiznę, ropę, wapno, drzewo, a do Polski idą maszyny i wyroby metalowe, nawozy sztuczne i t. d. Nadto przez Czechosłowację idą towary polskie do Austrji, Jugosławji i Włoch. Czechosłowacja odgrywa przytem wielką rolę jako teren tranzytowy, przez który idą towary z południa Europy do Gdyni.

Dzieje narodu czeskiego.

W międzygórskiej kotlinie górnej Łaby osiadają w V w. po nar. Chr. plemiona słowiańskie, które zczasem występują pod wspólnem mianem Czechów. Czesi wchodzą na widownię dziejową i w krąg kultury zachodniej, przyjmując w r. 845 chrześcijaństwo z rąk Ludwika niemieckiego.

Za panowania Przemyślidów, pierwszej dynastji czeskiej, na przestrzeni X—XIII w. Czesi w ciężkich bojach gruntują swoją państwowość. W XIII w. kultura czeska osiąga już poziom bardzo wysoki, a zasiąg jej promieniowania jest rozległy. Stosunki polsko-czeskie, zapoczątkowane przed wiekami przez przyjęcie chrztu przez Polskę za pośrednictwem Czechów, są w tym okresie bardzo ożywione. Cała kultura zachodnia idzie wówczas na Polskę poprzez Czechy.

Okres największej Świetności.

Do największej świetności dochodzą Czesi za panowania niemieckiej dynastji

Luksemburgów, która dostaje się na tron czeski po wygaśnięciu dynastji Przemyślidów. Zwłaszcza za panowania największego króla tej dynastji, Karo-1 a IV, stają się Czechy jednym z najpotężniejszych i najbogatszych krajów Europy. Największą bodaj zasługą Karola IV było założenie pierwszego w Europie środkowej uniwersytetu w Pradze czeskiej (r. 1348). Wpływ tego uniwersytetu na nieco późniejszą wszechnicę Jagiellońską w Krakowie był bardzo wydatny. Cała falanga pierwszych naszych mistrzów krakowskich odebrała wykształcenie w Pradze czeskiej. Praga jest w tym okresie nietylko kuźnią kultury czeskiej, ale i ważnym ośrodkiem kultury niemieckiej.

Hus.

Wewnętrzny rozwój Czech zostaje jednak w tym okresie zmącony zacie-kłemi waśniami narodowemi, które na długie lata wtrącają Czechy w otchłań zamieszek i niepokojów. Jako reakcja przeciw niepomiernemu wzmożeniu się wpływów Niemców, którzy opanowali całe wyższe duchowieństwo, powstaje wówczas w Czechach wielki ruch reli-gijno-narodowy, na którego czele staje profesor uniwersytetu w Pradze, Jan Hus (1369—1415). Działalność Husa, który zapoczątkował czeski język literacki, ustalił ortografję czeską i t. d., jest zapowiedzią reformacji (-»Reformacja) i początkiem długotrwałych walk religijnych, które ogarnęły Europę w XVI i XVII w. Walki religijno-na-rodowe osłabiają spoistość wewnętrzną Czech, tak iż po latach zamieszek i niepokojów, na krótko tylko opanowanych przez energicznego wodza, a później króla, Jerzego z Podiebradu, i po panowaniu Władysława Jagiellończyka, syna Kazimierza Jagiellończyka, dostaje się tron czeski drogą dziedzictwa na blisko cztery stulecia pod panowanie Habsburgów (r. 1526).

Pod panowaniem Habsburgów.

Habsburgowie rozpoczynają zażartą walkę z kościołem narodowym czeskim. Rozpoczyna się okres prześladowań i ucisku. Wciągnięci w straszliwy wir wojny trzydziestoletniej, tracą Czesi całkowicie swoją niepodległość; wyższe sfery, szlachta i mieszczaństwo ulegają zupełnej germanizacji, bogata literatura czeska popada w zupełny upadek, setki tysięcy ludzi nie chcących się pogodzić z narzuconym zgóry przez Habsburgów katolicyzmem porzucają na zawsze pielesze rodzinne, czeskim pozostaje właściwie tylko lud. Zgnębiony i wyniszczony straszliwie naród czeski popada na trzy stulecia w prawdziwy sen letargiczny.

Odrodzenie narodowe.

Ze snu tego budzi się dopiero w XIX wieku. Rozpoczyna się wtedy stopniowe, wręcz cudowne odrodzenie narodu czeskiego z warstwy ludowej, przyczem odrodzenie to odbywa się wyłącznie na drodze oświatowej. Cały szereg światłych ludzi rozpoczyna w tym okresie wytężoną pracę nad obudzeniem ducha narodowego, usiłując wskrzesić i ożywić zabytki starej literatury czeskiej ; duchowieństwo czeskie rozwija również ożywioną działalność narodową po wsiach i miasteczkach czeskich. Rewolucje francuska, polska i belgijska w 1830 r. oddziałały silnie na Czechów. Powstaje prasa czeska, rozpoczyna się wytrwała walka o język czeski w szkole czeskiej, naród czeski budzi się z uśpienia, wielkim głosem domagając się swych praw.

Zasadniczy przełom przynosi jednak dopiero „wiosna ludów“ w r. 1848. Zdobywszy pewne prawa polityczne w b. monarchji austro-węgierskiej, nie ustają Czesi w zażartej, wytrwałej i konsekwentnej walce o odrodzenie narodowe, prowadzonej na wszystkich terenach życia społecznego i politycznego. W walce tej szukają Czesi sprzymierzeńców na wszystkie strony. Szukają więc punktu oparcia i o ruch wszechsłowiański, dążąc do porozumienia z Rosją. Patrjoci czescy wiele też zawdzięczają polskim myślicielom narodowym, w których dziełach znajdują podstawy filozoficzne dla swych dążeń i ideałów.

Wielka wojna.

W chwili wybuchu wielkiej wojny nienawiść do Austrji i poczucie własnej odrębności narodowej jest w Czechach tak silne, iż całe społeczeństwo czeskie opowiada się bez wahania i jednomyślnie przy koalicji, a przeciw Austrji, wskutek czego pułki czeskie oddają się masowo w niewolę. Polityka czeska w czasie wielkiej wojny prowadzona jest wogóle z żelazną konsekwencją i energją, niezmiernie przytem zręcznie, zapobiegliwie i bezwzględnie. Zapatrzeni w wielki ideał wyzwolenia swej ojczyzny, zdecydowani na wszystko, aby ten upragniony i wytęskniony cel uzyskać, nie cofają się Czesi przed żadnym krokiem, któryby ich do tego przybliżył. Dlatego też bez najmniejszych skrupułów przechodzą dziś na stronę wczorajszych wrogów, porzucają jednych sprzymierzeńców, aby pozyskać nowych. Od pierwszych też chwil wojny najlepsi synowie narodu czeskiego, jego najwybitniejsi przywódcy polityczni, między innymi dzisiejszy prezydent republiki czechosłowackiej, Tomasz Masa-r y k, i obecny minister spraw zagranicznych, Edward Benesz, udają się na emigrację i tam rozpoczynają owocną działalność polityczną na rzecz swego narodu.

Po upadku rządów carskich rewolucyjny rząd rosyjski zgodził się na utworzenie z jeńców czeskich legjonu czeskiego, który miał się przedostać z Rosji przez Syberję i Władywostok do Francji i tam walczyć na froncie zachodnim przeciw Niemcom i Austrji.

Po zwycięstwie bolszewików legjoniści czescy, którzy początkowo porozumieli się z rządem bolszewickim, zwrócili się przeciw nim i wespół z białą armją Koł-czaka nad Wołgą, a potem na Syberji, odnieśli szereg poważnych zwycięstw. Ten zbrojny odwrót Czechów przez Syberję wywołał najpierw wielkie zainteresowanie, a potem powszechny entuzjazm nietylko w Europie, ale i w Stanach Zjednoczonych. Propaganda czeska, w której Czesi okazali się prawdziwymi mistrzami, dokonuje w tym czasie prawdziwych cudów. Na emigracji Rada Narodowa Czeska, utworzona pod przewodnictwem Masaryka, prowadzi ożywioną działalność, jednocześnie zaś rozpoczyna Masaryk pertraktacje z politykami słowackimi, których usiłuje przekonać, iż w razie zwycięstwa koalicji Słowaczyzna, będąca dotychczas pod panowaniem Węgier, nie będzie w stanie utworzyć własnego państwa i że najlepiej wyjdzie, połączywszy się w jedno państwo z Czechami. Podobne pertraktacje prowadzą też politycy czescy z przedstawicielami Rusi Podkarpackiej (wchodzącej dotychczas w skład Węgier) i Moraw (stanowiących wprawdzie odrębny kraj koronny w b. monarchji austro-węgierskiej, ale zespolonych z Czechami nietylko najbliższem pokrewieństwem etno-graficznem, ale i niezmiernie silnemi więzami historycznemi). Pertraktacje te zostają uwieńczone pełnem powodzeniem, tak iż koniec wojny zastaje Czechów zupełnie przygotowanych do samodzielnego bytu państwowego. Po załamaniu się Austrji Czesi ogłaszają detronizację cesarza Karola i powstanie niepodległej, demokratycznej i ludęwej republiki czeskiej. Republika ta zostaje natychmiast uznana przez mocarstwa sprzymierzone, a wszystkie jej granice niebawem utrwalone. W ten sposób w dn. 28 października 1918 r. zaczyna istnieć prawnie republika Czechosłowacka.

na

1115

Czechosłowacja.

1116

Czechosłowacja dzisiejsza.

Przedstawicielstwo narodowe Czechosłowacji składa się z dwóch izb, wybieranych na zasadzie głosowania powszechnego. Na czele republiki stoi prezydent, wybierany przez Zgromadzenie Narodowe (obie połączone izby) na lat siedem.

Tomasz G. Masaryk 1 jego rządy.

Po wojnie został jednak wybrany prezydentem dożywotnim Tomasz G. Masaryk, przewodniczący Rady Narodowej Czeskiej podczas wojny, człowiek niepospolitych zasług, żelaznej wytrwałości i niezłomnego patrjotyzmu, przed wojną profesor uniwersytetu w Pradze, wybitny uczony (socjolog i filozof), obywatel demokrata, wierny syn swego narodu. Jest on po wojnie w dalszym ciągu osią polityki czeskiej, wykazującej zresztą wielką stałość i konsekwencję. Fakt, iż ster polityki zagranicznej pozostaje od chwili powstania republiki Czechosłowackiej w rękach dra E. Benesza, jest wymownym dowodem tej stałości. Rząd czechosłowacki kładzie ogromny nacisk na sprawy oświatowe. Szkolnictwo powszechne w samodzielnej Czechosłowacji rozwinęło się znakomicie, tak iż liczba analfabetów stale się tam zmniejsza. Po wsiach prowadzona jest również ożywiona działalność kulturalna, przyczem specjalną opieką otoczona jest sztuka i kultura ludowa (stroje, obyczaje i t. d.). Wielki nacisk kładzie się na wychowanie fizyczne młodzieży. Ogromne zasługi w tym zakresie położył „Sokół“ czeski, stowarzyszenie gimnastyczne, które powstało jeszcze w r. 1848 i które przyczyniło się wydatnie do dzieła przebudzenia narodowego Czech. W Europie środkowej odgrywa Czechosłowacja rolę dość wybitną, wspiera się bowiem o zwartą organizację t. zw. małej ententy, do której obok niej wchodzi Rumunja i Jugosławja.

Życie gospodarcze Czechosłowacji, zahamowane w latach trzydziestych przez szalejący na całym świecie kryzys ekonomiczny, ma jednak trwałe podstawy w bogactwach naturalnych i w rolnictwie czeskiem, przedewszystkiem zaś w wytrwałości i zapobiegliwości samych Czechów.

Charakter społeczeństwa czeskiego.

Czesi bowiem posiadają niewątpliwie cały szereg zalet specjalnie cennych w życiu zbiorowem. Zahartowani w ciężkich bojach o niepodległość swej ojczyzny, nauczyli się wytrwałości, cierpliwości i umiejętnego wyzyskiwania każdej sprzyjającej okoliczności. Ich walki o niepodległość nie miały może romantycznego i bohaterskiego charakteru polskich bojów o wolność, ale prowadzone były t zawsze z żelazną konsekwencją, trzeźwo i bezwzględnie. Ci Słowianie, tworzący jakby odosobnioną słowiańską wysepkę wśród morza niemczyzny, nauczyli się od swych odwiecznych wrogów, Niemców, * ich praktyczności i zapobiegliwości, oszczędności i ładu. Trzeźwi ci ludzie, doskonali organizatorzy, pozbawieni w dużym stopniu właśnie słowiańskiego polotu, fantazji i miękkości, stworzyli państwo całkowicie przystosowane do tych ich cech narodowych : demokratyczne, zapewniające każdemu energicznemu, zapobiegliwemu i praktycznemu obywatelowi możność wybicia się wierzch. W imię tych ideałów praktyczności umieli Czesi szczęśliwie wybrnąć z niezwykłych trudności, jakie od pierwszej chwili powstania ich młodego państwa kryły się chociażby w tern, iż powstało ono jako zlepek różnych, często wrogich sobie narodowości.

Muzyka.

Ten trzeźwy i praktyczny naród ma jedną wielką namiętność : muzykę. Czesi są narodem niezwykle muzykalnym. Zamiłowanie do muzyki przejawia się

polskiej.

w najszerszych warstwach ludności. Dwaj najwybitniejsi kompozytorowie czescy : Pr. Smetana (t 1884), twórca słynnej opery „Prodana nevesta“ i A. Dworzak (1841—1904) zajmują poczesne miejsce w europejskim dorobku muzycznym.

Stosunki z Polską.

Stosunki polsko-czechosłowackie zmącone były bezpośrednio po wojnie szeregiem sporów granicznych ; najważniejszy z nich, spór o Śląsk Cieszyński, udało się Czechom załatwić na naszą niekorzyść, wykorzystali oni bowiem w sposób niesłychanie zręczny trudności, w jakich znalazła się Polska podczas wojny z bolszewikami. Oderwano wówczas od Polski szmat odwiecznej ziemi polskiej i przyłączono do Czechosłowacji. Na naszą niekorzyść rozstrzygnięty został również przez najwyższe czynniki międzynarodowe w r. 1923 spór o Jaworzynę Spiską. Mimo to te stosunki sąsiedzkie mniej więcej od r. 1924 wykazują wyraźną tendencję do wzajemnego zbliżenia, Polska bowiem i Czechosłowacja mają cały szereg wspólnych interesów politycznych i gospodarczych. Bardzo ożywiona jest też współpraca kulturalna między obydwoma państwami, czego najlepszym dowodem jest utworzenie przy uniwersytecie czeskim w Pradze katedry kultury i literatury

A. Chorowiczowa.

Z licznej literatury polskiej o Czechosłowacji polecić można przedewszystkiem następujące książki: M. Starze wski : Konstytucja Republiki Czechosłowackiej, Kraków 1926; Czechosłowacja, dzieło zbiorowe pod red. dra B. V y d r y, Warszawa 1925; M. Kossow: Zagadnienie współpracy kult. polsko-czechosłowackiej, Poznań 1932; K. Wyszomirski: Jak jest zorganizowana wieś czechosłowacka, Warsza-wa 1933.

CZŁOWIEK.

Dziwy ustroju człowieka.

Człowiek jako istota organiczna podlega wszystkim prawom przyrody, tak fizycznym, jak chemicznym i biologicznym. W budowie człowieka łatwo można zauważyć zastosowanie praw fizyki, zwłaszcza mechaniki, statyki, hydrauliki. Jeśli chodzi o zmysły, działają tu prawa optyki, dźwięku, elektryczności i t. p.

Całe nasze „życie“ jest właściwie nieprzerwanym procesem biochemicz-n y m, którego poszczególne przejawy łatwo wykazać w trawieniu, oddychaniu i wydalaniu substancyj zużytych; poza tern nawet w drobiazgowych przejawach życia, jak np. w procesie widzenia, łatwo się doszukać przemian chemicznych. Wreszcie możemy do człowieka zastosować szereg praw biologicznych, jak np. prawo dziedziczności.

Powyższy bieg myśli należy poprzeć kilkoma przykładami.

Zastosowanie praw mechaniki w budowie szkieletu ludzkiego.

Szkielet jest jakby rusztowaniem, na którem opiera się cała masa naszego ustroju. Możemy się tu doszukiwać form uznanych od wieków w architekturze za najlepsze dzięki dokładnym obliczeniom matematycznym, a więc sklepień i łuków romańskich i gotyckich, kolumn z kapitelami, formy dźwigów ciężarowych, bloków obrotowych i t. p.

Sklepienie czaszki można przyrównać do pięknie narysowanego łu-ku kopuły romańskiej świątyni, zbudowanej z betonu lub z innych mater ja-łów ścisłych ; miednica i stopa ludzka to łuki z poszczególnych kamieni ściętych klinowo, które ułożone

t7v/

4.

JM

li

!’

>v'. "

• r ’> '

\fs3rSÊ&

mc

yj-m

Ryc. 152. Architektura kości.

w kształcie sklepienia, stanowią znane formy architektoniczne.

Wiadomo, że strzeliste kształty dachów w starych kościołach gotyckich są najlepiej dostosowane do dźwigania wielkiego ciężaru materjałów. Ustawienie beleczek kostnych w nasadzie kości udowej odpowiada zupełnie zarysom gotyku.

W budowie szyjki i główki kości udowej możemy dalej doszukiwać się zasad dźwigów mechanicznych, w stawach znajdziemy formy kuliste, zawiasowe, bloki obrotowe, ruchy śrubowe i t. p. Jak widać z powyższych przykładów, mechanika ma tu szerokie zastosowanie.

Rola więzadeł w stawach.

Poszczególne kości muszą być ze sobą związane, aby utworzyć całość szkieletu; tam gdzie zachodzi konieczność wykonywania ruchów, powstają stawy, umocnione więzadłami, które muszą oczywiście być odpowiëd-nio silne. Natura stara się zabezpieczyć nasze stawy przez nadzwyczajną moc więzadeł : w stawie biodrowym, dźwigającym cały ciężar tułowia, są one tak spoiste, że wytrzymują wagę 360 kg. Kilka więzadeł razem wziętych potrafi więc oprzeć się naciskowi do 1000 kg, co jest ważne np. przy skokach, gwałtownych ruchach i t. p. Nic też dziwnego, że niektóre stawy, jak zwłaszcza staw biodrowy, potrafiły się oprzeć nawet wymyślnym zabiegom katów średniowiecza, kiedy to rozrywano i toczono kołem przestępców. Morderca np. Henryka IV, Ravaillac, rozrywany przez cztery perszerony, zachował do ostatniego tchnienia nienaruszone stawy biodrowe.

Pod wpływem chorób, osłabienia i starości więzadła i kości wiotczeją na tyle, że mogą spowodować osłabienie sklepień i łuków. W ten sposób np. powstaje płaska stopa, polegająca na opuszczeniu się wysklepienia stopowego, starcze zmiany szyjki kości udowej, przekształcenie czaszki, klatki piersiowej i miednicy przy angielskiej chorobie (rachitis) i rozmiękczeniu kości (osteomalacja) i t. p. Oczywiście, że przy ruchach i uderzeniach gwałtownych może mimo wszystko nastąpić zerwanie lub uszkodzenie więzadeł ; mówimy wówczas o zwichnięciach.

Ruchy ludzkie podlegają również prawom mechaniki.

Jeżeli już w budowie szkieletu mechanika ma tak duże zastosowanie, to cóż dopiero mówić o ruchach. Właściwemi motorami ruchowemi są mięśnie; kości, służące za przyczep dla mięśni, dostosowują jedynie swoją formę do warunków, stworzonych przez mięśnie.

Weźmy np. czaszkę człowie-k a, która utrzymuje się w równowadze na pionowo ustawionym kręgosłupie,

»•-

I*.. ^

v%

Éi

U:

i-r -

L»<

w

•Sadî

|p

ar

L,v

P*¹'

la

mi

Ryo. 153. Czaszki człowieka i pawjana.

i czaszkę pawjana, zawieszoną ścianki zatracają elastyczność, stają się niejako na mięśniach karku. Pawjan kruche i wskutek tego często pękają oczywiście dla wykonywania ruchów (aorta, naczynia mózgowe). Mówdray głowy będzie potrzebował stosunkowo wtedy o atakach apoplektycznych. większej siły, na co wskazuje i forma kości potylicznej, służącej do przyczepu odpowiednich mięśni karkowych.

Optyka.

Oko ludzkie to „camera obscurci“ (-» Drugi przykład zaczerpniemy z me- Oko). Soczewka służy do załamywania chaniki nogi. Długość pięty stanowi promieni tak, by widmo padło dokład-dźwignię dla ruchów stopy, poruszanej nie na siatkówkę. Dzięki sprężystości mięśniami łydki. Jeśli dźwignia jest soczewki możemy ją czynić bardziej wydłużona, to smukła łydka wykona tę wypukłą lub spłaszczoną i w ten spo-samą pracę może lepiej, niż łydka sób regulować ostrość wzroku. Jed-gruba przy skróconej pięcie. Dobry nakże po 45 roku soczewka na tyle piechur lub tancerz może więc mieć twardnieje, że regulowanie ostrości łydki szczupłe, a mimo to dojść do wy- staje się utrudnione. Wówczas do po-bitnych wyczynów w dziale ruchów mocy bierzemy „okulary“, które nam

stopy.

zastępują zniedółężniałą soczewkę.

Zastosowanie praw hydrauliki w krwiobiegu.

Procesy chemiczne w ciele ludzkiem.

Naczynia krwionośne, w których krą-

Tak więc widzimy, że fizyka ma sze-ży krew, podlegają prawom hydrau- rokie zastosowanie we wszystkich od-liki. Są one dostosowane do parcia cinkach ustroju ludzkiego. A jeszcze krwi i dzięki elastyczności swych łatwiej powiedzieć to o chemji, której ścianek u osób młodych wytrzymują działanie przenika do poszczególnych ciśnienie do 20 atmosfer. Tak więc np. komórek. (-> Chemja ustrojów żywych). ciśnienie kotła przeciętnej lokomotywy Przy tej sposobności przekonamy się nie wystarcza, by doprowadzić do pęk- o astronomicznych cyfrach dotyczą-nięcia tętnicę dogłowową człowieka, cych mnogości komórek, stanowiących o grubości nie większej od ołówka, wszak jakby cegiełki naszego ustroju. W starszym wieku wskutek sklerozy Zacznijmy od oddychania (-» Od-

byśmy tylko

/ 300

V* >*.

fk

sis

dychanie)} które polega na utlenianiu i wytwarzaniu tak zwanej oksyhemo-globiny we krwi, roznoszonej zapomo-cą czerwonych ciałek krwi po całym ustroju. Proces ten oczywiście rozpoczyna się w płucach, gdzie krwinki przebiegają dzięki krążeniu przez naczynia włosko wate i stykają się z tlenem powietrza. Tutaj więc następuje utlenienie drogą osmozy gazowej. Ale żeby uchwycić wystarczającą dla organizmu ilość tlenu, potrzeba utleniać powierzchnię stosunkowo wielką, a wynoszącą mniej więcej 62 m w kwadracie, czyli 3840 m².

Odpowiednio wielka powierzchnia zostaje uzyskana przez krwinki (—» Krew), które aczkolwiek są komórkami, posiadającemi zaledwie 0,007 milimetra przekroju, rozmnażają się do liczby niesłychanie wielkiej 22 biljo-nów. Ażeby sobie unaocznić wielkość tej cyfry, wystarczy powiedzieć, że krwinki jednego ustroju ułożone szeregiem obiegają przeszło trzykrotnie równik kuli ziemskiej. Dla porównania dodamy, że liczba sekund, które upłynęły od narodzenia Chrystusa, wynosi zaledwie Vis biljona; gdybyśmy więc co sekunda tracili tylko jedną krwinkę, to od czasów Piłata utracili-naszej krwi, czyli

MF#

Ryc. 154. Krwinki jednego ustroju ułożone naokoło równika.

mzEz70LflT ZyCIR ÇZL0 WIEttPOCHŁflNIŁ ~

li,

ilisP

IBI

Ryc. 155.

że krwotok byłby tak nieznaczny, żebyśmy ubytku krwi nawet nie odczuli.

Każda zaś mała krwinka to oddzielne laboratorjum, w którem zachodzą znane nam procesy chemiczne. Podobnie się ma rzecz z trawieniem (-» Trawienie). W jelitach o długości 9 metrów i 7 cm obwodu znajdziemy na 1 cm² śluzówki około 3000 kosm-ków, z których na każdym około 3000 komórek; da nam to w sumie około 55 mil jardów komórek trawiennych. Za pomocą tej zawrotnej cyfry drobnych pracowni chemicznych wchłaniamy pokarmy, rozpuszczone sokami trawien-nemi. W przeciągu 70 lat życia jeden człowiek wchłonie i przerobi w ten sposób sto kilkadziesiąt tonn, ezyli około 15 wagonów jadła. Poszczególne ważniejsze pozycje tej ogromnej ilości pokarmów i napojów są uwidocznione na załączonej rycinie. W tymże czasie przez nasze nerki przefiltrujemy i wydalimy około 40 tonn moczu.

Subtelniejsze procesy chemiczne od-

FRzcz70uqTzy-

cn NERKI FILTRU-JflfKDTQNN MOCZU

KOticl.&dR rutöw-,

G tO WA I OQ-Y MIĘKNIE TWAHi

JÇ2YK-

Ruchowy

OCKOPEK mowy ——i

POLAKOftÖWr. Wut HO WF

Kończ.dÓlna m

OTT.‘l'xrl

CŁUCIOWE

zmysłowe.

sKkfifl

nf

»Y I i

TOL-.'Ävl

K-

KRTAŃ—

Żucie i połykanie —/

Ryc. 158. Obraz kory mózgowej.

oka psa zabitego wpobliżu uwidocznionego budynku.

Ryc. 156.

Najcudowniejszy organ, mózg.

Najcudowniejszym organem jest nie-bywają się oczywiście w ograniczonym wątpliwie siedziba wszystkich władz zakresie. Tak więc np. widzenie po- umysłowych, mózg (~>Mózg). Może

on być przyrównany do centralnej sta-światło czerwieni t. zw. rodopsyny, cji telefonicznej, gdzie każda komórka która się znajduje w pręcikach i czop- odpowiada jednemu abonentowi. Po-kach siatkówki. Warstwa komórek między wszystkimi tymi abonentami światłoczułych obejmuje w jednem oku mogą być wytwarzane połączenia, po zaledwie 78 miljonów pręcików i czop- których następnie biegną prądy skoja-ków. W każdym z nich odbywa się po- rżeń, przeradzających się w czynności dobny proces chemiczny i uzyskuje się psychiczne i ruchowe. Liczba komórek wrażenie odpowiednie dla jednego wi- mózgowych jest tak wielka, że niepo-dzianego punktu. Obraz powstaje przez dobna objąć umysłem wszystkich kom-zlewanie się oddzielnych punktów, po- binacyj pomiędzy komórkami ; mimo to dobnie jak to dzieje się przy repro- jednak, że nie znamy funkcyj poszcze-dukcji ilustracyj siatkowych. Grubsza gólnych komórek, grupujemy je według siatka daje nam jeszcze wrażenie od- czynności już na tyle, że w t. zw. k o r z e dzielnych punktów, drobniejsza zacie- mózgowej umiemy zlokalizować cały ra jednak oddzielne kropki, dając nam wyobrażenie całości obrazu.

W chwili śmierci w tych kilkudziesięciu miljonach pręcików i czopków odbija się ostatnio widziany obraz i pozostaje tam czas jakiś; załączona rycina przedstawia nam fotografję, zdjętą z siatkówki

lega na chemicznej wrażliwości na

lilii?

^ .ITlj

szereg pól funkcjonalnych : nie-tylko wiemy, gdzie umiejscowić wrażenie słuchu, wzroku, czucia, węchu i smaku, ale skąd też wychodzą rozkazy ruchowe dla naszych organów i kończyn.

Ryc. 157. Fotograf ja zdjęta z oka zabitego psa.

Dziedziczność.

Badania naukowe wykazały, że do ustroju ludzkiego można

szukaj w tomie piątym!

szkodliwym

napozór przynajmniej

zastosować prawa biologiczne, poznane dzięki badaniom innych istot organicznych. Na człowieku przeprowadzenie badań dziedziczności (—» Dziedziczność) przez kilka pokoleń jest niezwykle utrudnione z tego względu, że można je stosować tylko na rodzinach liczących najmniej po trzy generacje.

Dlatego też albo przeprowadzamy badania na zwierzętach i sprawdzamy, czy wyniki można zastosować w wypadku człowieka, albo też obieramy za przedmiot badań cechę dającą się łatwo stwierdzić i bądź drogą wywiadów, bądź bezpośrednio, badamy w tym względzie rodziny. W ten sposób zdołano np. ustalić, że cały szereg cech ustroju ludzkiego, jak i związanych z tern chorób, dziedziczy się z pokolenia na pokolenie według prawa Mendla, czyli — jak się mówi w języku potocznym — „mendluje“. Tak więc stwierdzono dziedziczenie kształtów i barwy włosów, oczu i skóry, dziedziczenie formy głowy, dalej najróżnorodniejszych potworności, jak zajęcza warga, nadmierna ilość palców (polidaktylja), wielu chorób nerwowych, umysłowych, słuchu, wzroku, przemiany mater j i i t. p. Krótko mówiąc, i w tym względzie człowiek podlega prawom przyrody.

Praktyczne zastosowanie zdobyczy naukowych.

Drobiazgowe poznanie ustroju człowieka nie odpowie nam nigdy, skąd się człowiek wziął i co się z nim ostatecznie stanie, ale umożliwi w wielu przypadkach oddziaływanie na losy jednostki (pedagogja, leczenie chorób, zapobieganie wpływom i t. p.), a nawet i społeczeństw (higje-na socjalna, opieka społeczna).

Przez coraz dokładniejsze poznawanie dziwów ustroju człowieka nauka coraz silniej oddziaływa na jego losy i niedalekie są czasy, kiedy w znacznie silniejszym stopniu niż dotąd będziemy mogli kierować społecznym dobrobytem jednostki i społeczeństwa.

E. Loth.

Psychika człowieka.

Człowiek, pan świata.

Wśród wszystkich istot żyjących na ziemi przodujące miejsce zajmuje człowiek. Wiemy, że podporządkował on sobie niemal całą przyrodę żywą i martwą, choć w porównaniu z wieloma zwierzętami jest on istotą słabą i

niedoskonałą. Nie posiada ani siły, ani zwinności zwierząt drapieżnych, nie umie samodzielnie przenosić się szybko i wytrwale z miejsca na miejsce, jak konie, wielbłądy i t. d. — ani unosić się w powietrze, jak ptaki, nie ma ani wzroku orła, ani słuchu lub niezmiernie delikatnego powonienia psa, ani orjentacji w przestrzeni i niezwykłego zmysłu równowagi zwierząt górskich. A jednak mimo tej wyraźnej niższości w porównaniu z wieloma zwierzętami, którym ustępuje bądź w sile i sprawności mięśni, bądź w doskonałości zmysłów, bądź w rozwoju „genjalnie“ celowych instynktów, człowiek ujarzmił całą przyrodę, zmusza do pracy dla siebie zwierzęta, których własności i wyższość nad sobą samym mądrze wykorzystuje, potrafi dzięki stworzonym przez siebie maszynom utysiąckrotniać swe siły, pokonywać dalekie przestrzenie, opanowywać obszary wodne i przestworza, wielokrotnie udoskonalać i uczulać swe zmysły.

Skąd się bierze owa nieograniczona niemal potęga człowieka? Jakie są jej źródła ?

Własności wrodzone i nabyte układu nerwowego.

Wszystkie zwierzęta wyższe posiadają ośrodkowy układ nerwowy (-»Aer-

wy). Reguluje on z jednej strony czynności ustroju i ich planowe współdziałanie, z drugiej zaś strony zapewnia organizmowi jak najlepsze przystosowanie do warunków świata zewnętrznego. Działalność układu nerwowego sprawia, że zwierzę reaguje na bodźce zewnętrzne w sposób najbardziej celowy dla jego istnienia i rozwoju, broni się przed nieprzyjacielem, unika czynników szkodliwych, znajduje pożywienie, rozmnaża się i dba o potomstwo. Te wszystkie czynności, któremi układ nerwowy kieruje, można podzielić na wrodzone i nabyte. Czynności wrodzone są to takie, do których wykonywania organizm jest zdolny bez uprzedniego uczenia się, t. j. bądź przychodzi już na świat z gotową ich umiejętnością, bądź umiejętność ta rozwija się u niego w ciągu życia samorzutnie, niezależnie od wpływów zewnętrznych. Młode zwierzęta umieją ssać zaraz po urodzeniu, a matka ich umie się o nie troszczyć, choć nikt jej tego nie uczył; owady wykonywają swe niezmiernie złożone czynności instynktowne, choć wiadomości o nich znikąd nie nabyły i t. d. Prócz czynności wrodzonych każde zwierzę jest zdolne do wykonywania w mniejszym lub większym stopniu czynności nabytych, t. j. takich, których nauczyło się ono w ciągu życia na zasadzie odpowiedniego doświadczenia. Dziecko, które próbując uchwycić płomień, sparzyło się, uczy się w ten sposób unikać płomienia, zwierzę spłoszone z jakiegoś miejsca więcej tam nie powraca; gdyby natomiast w miejscu tern znalazło pożywienie, powracałoby tam stale.

Czynnościami wrodzonemi kierują niższe odcinki ośrodkowego układu nerwowego, natomiast czynnościami na-bytemi, wyuezonemi, rządzi najwyższa i najbardziej skomplikowana część układu nerwowego : kora mózgowa (-» Mózg).

Wrodzone i nabyte czynności człowieka.

Jeżeli będziemy porównywali czynności wrodzone zwierzęcia i człowieka, kierowane przez niższe ośrodki układu nerwowego, to zobaczymy, że człowiek bynajmniej nie przewyższa w tej dziedzinie zwierząt, a częstokroć znacznie im ustępuje. Życie instynktowne bardziej jest rozwinięte u zwierząt niż u człowieka, i jeżeli przyjrzymy się tak zadziwiającym czynnościom wrodzonym różnych zwierząt, jak budowa gniazd ptasich, budowle termitów, jeżeli zapoznamy się z całą olbrzymią pracą pszczół i mrówek (-> Instynkt), to będziemy musieli stwierdzić, że człowiek nie posiada tak wybitnych umiejętności wrodzonych.

Natomiast tern, co wyniosło człowieka tak .wysoko ponad inne stworzenia żyjące i zapewniło mu wszechwładzę na ziemi, jest działalność jego kory mózgowej, t. j. zdolność do wykonywania czynności nabytych w ciągu życia, zdolność do nieograniczonego wzbogacania swego doświadczenia i do jego należytego stosowania.

W jaki sposób powstają u zwierząt czynności nabyte?

Przytoczymy parę przykładów.

Robimy następujące doświadczenie : zaczynamy karmić psa i w tej samej chwili dzwonimy. Pies zjada pokarm, wydzielając w czasie tej czynności ślinę. Powtarzamy to parę razy; po pewnym czasie okazuje się, że psu już na sam dźwięk dzwonka zaczyna ciec ślina. Dźwięk dzwonka wywołuje wrięc reakcję pokarmową (której przedtem nie wywoływał) wskutek tego, że dzwonek stał się dla danego zwierzę-

pujące

okonia w jednem akwarjum z małemi rybkami, lecz oddzielono go od nich szkłem. Za każdym razem, gdy okoń próbował schwycić którąś rybkę, aby ją pożreć, uderzał głową o twardą zaporę. Po pewnym czasie wyjęto szklaną przegrodę, lecz okoń mimo to do rybek się więcej nie zbliżał.

cia sygnałem, zwiastującym otrzymanie pokarmu.

Taką czynność nabytą organizmu nazywamy odruchem warunkowym (-» Odruchy warunkowe).

A oto inne doświadczenie. Podnosimy psu łapę i po każdem takiem podniesieniu dajemy mu kawałek kiełbasy. Wkrótce zobaczymy, że gdy tylko zbliżamy się, pies natychmiast sam podnosi łapę w oczekiwaniu pokarmu. Podobnie szczur uczy się przebiegać labirynt (-* Behawioryzm), gdy po jego przebyciu otrzymuje pokarm. Odwrotnie, jeżeli jakiejś czynności zwierzęcia towarzyszy coś nieprzyjemnego, coś szkodliwego dla jego ustroju, to zwierzę uczy się unikać tej czynności. Jako przykład tego służyć może nastę-doświadczenie. Umieszczono

Powyższe czynności nazywamy n a-wykowemi.

Zwierzę, które znalazło się w nowej dla siebie sytuacji życiowej i nie wie, jak ma się w niej zachować, próbuje rożnych czynności, których się nauczyło w ciągu życia. Jedne z tych czynności okazują się zupełnie niepotrzebne, do niczego nie prowadzą lub też są nawet szkodliwe i zwierzę zaczyna ich unikać; inne znów okazują się pożyteczne i zwierzę uczy się je wykonywać w tej nowej sytuacji. Ta metoda postępowania nosi nazwę „metody prób i omyłek“.

Otóż człowiek, prócz zdolności do powyższych rodzajów zachowania się nabytego, posiada jeszcze zdolność p o s t ę-

powania inteligentnego, czyli rozumnego. Zdolność owa nie przysługuje tylko człowiekowi. Spotykamy ją już u niższych zwierząt, szczególnie u małp.

Na czem polega postępowanie inteligentne?

Weźmy przykład, zaczerpnięty z doświadczeń nad małpami człekokształtnemu

Wysoko pod sufitem klatki zawieszono banan. Klatka jest pusta, jedy- ( nie w kącie jej znajduje się niewielka skrzynka. Wpuszczamy do tej klatki młodego szympansa. Małpa zauważyła banan i zapomocą podskoków stara się go dosięgnąć. Owoc wisi jednak zbyt wysoko i próby szympansa spełzają na niczem. Wówczas, po chwili namysłu, małpa kieruje się ku leżącej w kącie skrzynce, chwyta ją, podsuwa pod banan, wskakuje na nią i w ten sposób zdobywa upragniony owoc. Gdybyśmy analogiczne zadanie postawili psu (zamiast banana trzeba wziąć kiełbasę), to nie byłby zdolny go rozwiązać nawet wtedy, gdybyśmy uprzednio nauczyli go przenosić w zębach skrzynkę z jednego miejsca na drugie i gdyby doskonale umiał wskakiwać na nią. Dlaczego? Dlatego, że pies nie jest zdolny powiązać danych, zdobytych w dawnem doświadczeniu (przesuwanie skrzynki i wskakiwanie na nią) w celowe inteligentne postępowanie.

Tak więc z tego najprostszego przykładu widzimy, że inteligentne, czyli rozumne postępowanie polega na umiejętności wiązania najrozmaitszych wiadomości zdobytych w poprzedniem doświadczeniu w jeden celowy konsekwentny łańcuch czynności, innerni słowy — na zrozumieniu całokształtu danej sytuacji i własnych czynów.

Zaczyna nam się teraz wyjaśniać, od czego zależy wyższość człowieka nad innemi zwierzętami. Zadanie, które daliśmy naszemu szympansowi, jest dla człowieka poprostu „dziecinne“, t. j. nie wymaga żadnego umysłowego wysiłku, dla małpy przedstawiało już pewną trudność, dla psa zaś jest zupełnie niemożliwem do rozwiązania.

Jasnem jest, że owa opisana wyżej zdolność do postępowania inteligentnego, która u człowieka jest o wiele bardziej rozwinięta niż u wszystkich innych zwierząt, daje mu do ręki klucz do opanowania i podporządkowania sobie całej przyrody.

0 używaniu narzędzi.

Już z podanego wyżej przykładu widać, że szympans, nie mogąc bezpośrednio zdobyć pożądanego banana, dostał się do niego przy użyciu skrzynki, t. j, zapomocą przedmiotu, którego użył jako narzędzia.

Ta właśnie zdolność posiłkowania się choćby najprymitywniejszeini narzędziami (którą posiada już małpa człekokształtna w zaczątkowej formie), stanowi właściwe przejście od zwierzęcia do człowieka.

Pierwszemi narzędziami w zaraniu dziejów ludzkości były pałki i kamienie, których człowiek używał w walce o byt, wyzyskując w ten sposób najlepiej swe siły i zdobywając możność napadania z odległości.

Człowiek stopniowo uczy się wykorzystywać skóry zabitych zwierząt dla ochrony przed zimnem i w ten sposób uniezależnia się od warunków klimatycznych; zczasem nabywa wiedzę należytego przyrządzania tych skór przy pomocy narzędzi i t. d., i t. d. Stopniowa rozumne postępowanie człowieka staje się coraz bardziej złożonem, zwiększa się zakres ludzkiego doświadczenia oraz możność wykorzystania go i utrwala się przewaga człowieka nad zwierzętami w walce o byt.

Mówiliśmy już, że i zwierzęta dużo niższe od człowieka również są zdolne do wykonywania czynności bardzo złożonych, lecz na drodze instynktownej ; na czem więc polega wyższość postępowania rozumnego nad złożonem zachowaniem się wrodzonem? Otóż działalność instynktowna zwierzęcia, choćby była nadzwyczaj złożona i przystosowana do warunków, przez to, że jest wrodzona, ma zawsze charakter niemal niezmienny i skostniały; zwierzę, postępujące niezmiernie celowo i „mądrze“ w zwykłych dla siebie warunkach, staje się całkowicie bezradnem, gdy warunki te nieznacznie nawet zmienimy.

Natomiast postępowanie ludzkie, nabyte i -wykształcone dzięki doświadczeniu, może pod wpływem tego doświadczenia- zmieniać się i urabiać ; jest ono plastyczne, t. j. cechuje je nieograniczona niemal zdolność przystosowywania się do ciągle zmieniających się warunków otoczenia.

Życie społeczne.

Dalszą cechą charakterystyczną człowieka, opartą na jego zdolności rozumnego postępowania oraz na wynikającej stąd zdolności porozumiewania się, jest skłonność do życia społecznego, t. j. do łączenia się w gromady z osobnikami należącymi do tegoż gatunku.

Podobna tendencja nie jest właściwa wyłącznie człowiekowi. Liczne gatunki zwierząt żyją w stadach (konie, bawoły i t. d.), a niektóre owady, jak pszczoły i mrówrki, mają nawet wyraźnie zorganizowany i celowy „ustrój społeczny“.

Między życiem naprawdę społeczncm u ludzi i owemi pozornemi społeczeństwami zwierzęcemi istnieje jednak zno-wróż zasadnicza różnica. W świecie zwierząt najbardziej nawet złożona organi-

zacja opiera się na życiu instynktów- rzystywania i stosowania wiedzy lizynom; praca każdego członka tej organi- skanej w dawnych doświadczeniach do zacji jest zgóry ściśle określona, każdy nowych zadań i sytuacyj. Do tej umie-osobnik jest jakby jednem z kółek pew- jętności dochodzi zaś człowiek w ten nego stałego mechanizmu, który zasad- sposób, iż na podstawie znajpmości po-niczo ma charakter niezmienny i skost- szczególnych przedmiotów tworzy pewne niały. Tymczasem w zbiorowiskach ludz- uogólnienia w formie pewnych pojęć, kich życie społeczne opiera się przede- z początku prymitywnych, konkretnych, wszystkiem na właściwościach naby- a następnie i oderwanych, tych ; współpraca osobników jednej gro- Z drugiej zaś strony życie społeczne mady nie jest czemś biologicznie przy- i współpraca między ludźmi zmusza ich musowem i niezmiennem, lecz ma cha- do porozumiewania się wzajemnego, t. j. rakter świadomie i rozumnie celowy do nazywania wytworzonych pojęć przy i przez to twórczy.    pomocy odpowiednich dźwięków.

na

na

Łączenie się ludzi w gromady z jed- Jak już zaznaczyliśmy, zdolność po-nej strony powiększa niesłychanie siły rozumiewania się ludzi ze sobą umożli-człowieka (co może uczynić współpracu- wia im nabywanie wiedzy nietylko jąca celowo gromada, tego nie zrobi po- zasadzie własnych przeżyć, ale także jedyńczy osobnik), z drugiej zaś strony podstawie doświadczenia innych; prócz pomnaża niezmiernie jego wiedzę, gdyż tego czyni ona doskonalszą współpracę każdy osobnik nie jest skazany na kie- ludzi i zacieśnia jeszcze bardziej węzły rowanie się wyłącznie swem własnem społeczne.

Mowa ludzka i pismo.

Właściwością człowieka, ściśle związaną z jego życiem społecznem, jest jego zdolność do porozumiewania się z osobnikami tej samej gromady czy grupy gromad zapomocą wspólnej mowy.

Wiemy, że prymitywną zdolność wydawania głosu i porozumiewania się przy jego pomocy posiada wiele zwierząt, przedewszystkiem stadowych. Zdolność ta ma u zwierząt charakter wrodzony. Wydawanie głosu jest u zwierząt jedną z reakcyj strachu, gniewu i t. p.

Mowa, w ścisłem znaczeniu tego słowa, jest właściwością czysto ludzką i ma dwa ściśle uzależnione od siebie źródła powstania.

Z jednej strony, jak już mówiliśmy, postępowanie ludzkie oparte jest na rozumieniu, t. j. na umiejętności wyko-

doświadczeniem, lecz nabywa też do- Dalszym krokiem naprzód w rozsze-świadczenie od innych, co zkolei zwięk- rzaniu się i wzbogacaniu możliwości sza wybitnie jego mpżliwości działania, człowieka jest pismo, zapomocą którego wiedza zebrana przez jednego człowieka lub całą grupę może być utrwalona i przekazywana już nietylko bezpośrednio przez jednego osobnika drugiemu, lecz nawet następnym pokoleniom.

W ten sposób, dzięki istnieniu

mowy

i pisma, wiedza człowieka nie jest już wynikiem jego własnych przeżyć i indywidualnych doświadczeń, lecz jest wyrazem przeżyć i doświadczeń całej gromady, utrwala się i przechodzi z pokolenia w pokolenie. Poszczególni ludzie, dodając do ogólnego dorobku wiedzy rezultaty swych własnych, indywidualnych doświadczeń, wciąż go powiększają i wzbogacają, co umożliwia nieustanny i nieograniczony postęp i rozwój wiedzy i coraz większe doskonalenie się ludzkości.

St. Miller.

CZYN.

Ozyn a zachowanie się bierne.

Gdy jesienią opadają liście — oto jest obraz bierności.

Gdy ochotnicza ekspedycja ratunkowa wśród mrozu, wichru i zamieci, naprzekór zmęczeniu z trudem brnie naprzód, by ocalić przepadłego w górach turystę — daje ona przykład energji. Zwiędły liść zachowuje się biernie, czyli bez inicjatywy i bez celowego wysiłku. Przez bierność zresztą — warto podkreślić tę różnicę znaczeń — rozumie się często nie, jak wyżej, po-prostu brak czynu, lecz bądź zachowanie się bezczynne przy możności zachowania się czynnego (gdy ktoś np. wyleguje się, choć mógłby wstać i zająć się czemś), bądź zachowanie się bezczynne w okolicznościach, kiedy się powinno działać (np. gdy ktoś nie broni katowanego dziecka, znajdując się wpobliżu), bądź wkońcu uleganie bez oporu cudzej woli, zwłaszcza wbrew pragnieniom własnym.

Czyny a słowa.

Warto zapytać, czy mówienie — to czyn. Bo z jednej strony można przecież grzeszyć myślą, mową i uczynkiem, a więc myślenie oraz mówienie przeciwstawia się tu czynowi — i prawdą jest nadto w pewnym sensie, że gadanie za czyn nie starczy. Z drugiej strony jednak uważa się za czyn obywatelski oddać głos przy wyborach, a prawo karze za przestępstwa prasowe lub za przemówienia na wiecach. Widać mówienie bywa czasem... czynem występnym. Otóż w przypadkach, kiedy słowa przeciwstawia się czynowi, idzie poprostu o to, że mówienie o jakimś czynie nie jest jeszcze wykonaniem tego czynu, o którym się mówi. Że zaś aż nazbyt często ludzie nie dotrzymują słowa, poprzestając na programach, których nie urzeczywistniają, więc też rodzi się nieraz potrzeba przypomnienia, że zapowiedzieć dany czyn, a wykonać zapowiedziany, nie jest bynajmniej tern samem.

Czyn a myśl.

Co się zaś tyczy przeciwstawiania uczynków myślom, to co innego jest obmyślić czyn jakiś, a co innego ten obmyślony czyn wykonać. Ktoby zatem poprzestawał na obmyśleniu jakiejś akcji, a potem tejże akcji w czyn nie wprowadził, zasłużyłby sobie na zarzut bezczynności pod pewnym względem. Z tego jednak nie wynika, że kto myślał, siedząc nieruchomo, ten wogóle nic nie czynił. Myśląc, zmagamy się wewnętrznie — to jest też zachowanie się czynne. Przez samo myślenie jednak nic nie zmieniamy dokoła. W głosach wołających o czyn zamiast myśli mieszczą się właśnie żądania udziału w przerabianiu otoczenia: postulat współuczestniczenia w zewnętrznych, nawet niebezpiecznych czynach.

Czyn a postanowienie.

Z postanawianiem rzecz ma się tak samo, jak z obmyślaniem. Postanowić dokonać wpłaty, to jeszcze nietyle, co wpłacić. I wogóle decyzja dokonania pewnego czynu nie jest jeszcze bynajmniej wykonaniem tego czynu. Jednakże jest sama pewnym wewnętrznym czynem przygotowawczym do innego, np. zewnętrznego czynu. Powzięcie postanowienia przypomina nastawienie zwrotnicy w obrębie stacji kolejowej ! Wyznaczy ona kierunek, w którym będzie szedł pociąg po opuszczeniu terenu tej stacji.

Sprawca.

Osobę działającą rozmaicie się w poszczególnych przypadkach nazywa : wy-

na

konawcą, winowajcą, autorem, sprawcą. Ostatni wyraz obieramy jako termin techniczny teorji czynu, czyli prakseologji. Budzi się bowiem do życia taka nowa nauka. Kiedy się zasługuje na nazwę sprawcy czegoś¹? — Odpowiedź wyłoni się z przykładów.

Samotny żeglarz naciąga linę, żagiel ustawia się pod wiatr, a łódź po chwili w miejscu upatrzonem przybija do brzegu. Żeglarz jest sprawcą tego, że łódź przypłynęła tutaj. A że zamierzył tu właśnie przybić — jest sprawcą tego świadomym. W innym przypadku nieuważny chłopiec w wagonie, chcąc wydobyć pomarańczę z umieszczonej wysoko walizki, niebacznie chwyta za korbę hamulca automatycznego, ściąga ją swym wysiłkiem — i pociąg staje. Chłopiec też był sprawcą zatrzymania się pociągu, choć wcale to nie leżało w jego zamiarach. Był tedy nieświadomym sprawcą tego. Wspólny jest w obu wypadkach umyślny wysiłek i to, że stało się coś wskutek tego wysiłku tle towarzyszących mu okoliczności. Rzecz jasna, że zawsze, ilekroć się jest czegoś świadomym sprawcą, jest się zarazem bardzo wielu innych zdarzeń sprawcą nieświadomym, czyli mimowolnym.

świat czynów.

Zajmujący to świat i nader urozmaicony, niemniej bogaty niż świat połączeń chemicznych lub form życia roślinnego. Bywają czyny proste, jak zerwanie jagody jednem szarpnięciem gołej ręki, a bywają nader złożone, jak całkowity tok przerobu, dzięki któremu z surowca przy pomocy maszyn personel fabryki wytwarza np. serję samochodów. Te czyny złożone miewają różne typy organizacji, od prymitywnych zestawień (kiedy np. gromada kopaczy, każdy zosobna, okopuje buraki na łanie) aż do całości o zawiłej budowie (gdy np. zarząd wielkiego miasta prowadzi pracę gospodarki komunalnej). Tu panuje szczegółowy jakościowy podział pracy, zadania poszczególne wymagają specjalnych kompetencyj, jedne czynności służą jako przygotowanie do innych, powstaje spiętrzenie stopni zależności podwładnych od zwierzchników i t. d.

Praktyczność.

Od czego zależy praktyczność w postępowaniu? (a przez praktyczność rozumiemy tutaj to, że się czyny udają i że się udają jak najlepiej). Nie wystarcza do tego, by sprawcy byli energiczni, gdyż człowiek energiczny to taki, co ma stanowcze zamiary i na drodze do ich urzeczywistnienia pokonywa przez napięcie sił znaczne opory; te więc warunki spełnia każdy, kto wyraźnie czegoś chce i wprowadza do akcji dostateczną siłę. Człowiek praktyczny musi jednak nadto okazywać zręczność i „mieć głowę na karku“, tak iż dopiero wola, siła, sprawność i wiedza składają się na jego ekwipunek kompletny. Co się tyczy wiedzy, to obejmuje ona tutaj zarówno potrzebny zasób informacyj o materja-le, stanie narzędzi, usposobieniu towarzyszów, jak i znajomość tego, jakich potrzeba środków do jakichś celów. Kto zaś umie łączyć sprawność i wiedzę w ten sposób, że łatwo i szybko w razie potrzeby zdaje sobie sprawę z tego, co robić, by czyn dobrze się udał, o tym powiadamy, że ma inteligencję praktyczną lub — mówiąc poufałej — że ma spryt. Człowiek sprytny wie, co robić w danym układzie rzeczy, ale niekoniecznie wie w ten sposób, by mógł tę wiedzę innemu przekazać w dojrzałych wypowiedziach, a już bardzo to rzadki przypadek, kiedy umie ją sformułować w pestaci uzasadnionych należytemi racjami twierdzeń ogólnych. Zdarza się przytem, że wchodzą sobie jakoś w drogę te dwa zadania: wyczuć, co trzeba zrobić, i uzasadnić regułę postępowania dla przypadków danego typu. To drugie zadanie prowadzi do reguł nader ogólnych, których kilka przykładów przytoczyć tutaj warto.

Reguły praktyczności.

Dobry administrator kilkoma trafnie dobranemi dyspozycjami opanowuje całą robotę — nieudolny ciągle się wtrąca, a robota mimo to idzie nie po jego myśli : pierwszy, by sobie umożliwić nadzór, przekształcił uprzednio personel i administrację w całość wysoce zorganizowaną, drugi, nie postarawszy się o to, tnusi się ciągle zmagać z trudnościami. Dobry administrator winien dalej pamiętać, że łatwiej bywa naogół nie dopuścić do zadomowienia się jakiegoś zła, niż zło już zakorzenione wykorzenić. Zrozumieniem tej różnicy tłumaczy się np. fakt, że publiczna opieka nad zdrowiem w krajach przodujących poświęca coraz większy procent wysiłków na higjenę i profilaktykę w porównaniu z wła-ściwem lecznictwem.

Wiele reguł praktycznych nasuwają materjały z dziejów różnych walk militarnych, gospodarczych, zawodów sportowych i t d. Zdarza się np., że jedna tylko jedyna z pośród dróg możliwych wyzwala od grożącej klęski. Przy obustronnem największem napięciu sił bywa to często zarazem droga najtrudniejsza. Nie wystarcza wtedy postąpić miernie — trzeba pamiętać, że w takiej chwili jedynem posunięciem dobrem jest posunięcie najlepsze. Ujawniają się w takich okolicznościach częstokroć paradoksy sytuacji przymusowej, kiedy zadawanie sobie samemu strat staje się koniecz

nością praktyczną, przez co chcemy powiedzieć, że niezadanie tych strat pociągnęłoby straty jeszcze większe. Tu wchodzą w grę ekonomiczne walory postępowania, mianowicie oszczędność i wydajność. Ekonomiczność staje się warunkiem już nie możliwie jak najlepszego udania się czynu, lecz udania się go wogóle.

Ogólne dążności w rozwoju form działania.

Można zauważyć, że naogół postęp idzie w kierunku uzbiorowienia czynów, specjalizacji, organizacji, mechanizacji, intelektualizacji. Warsztat indywidualny ustępuje miejsca fabryce; gospodarka domowa, gdzie każdy zna się potrosze na wszystkiem, ustępuje miejsca produkcji w wytwórniach wyspecjalizowanych. Podobnie np. w obrębie medycyny zanika typ ogólnego lekarza wszelkich chorób, a zaczynają się mnożyć specjaliści. A jeśli porównać transport prymitywny przy pomocy wozów po drogach naturalnych z funkcjonowaniem drogi żelaznej, gdzie pociągi chodzą wedle rozkładu pod kierownictwem centralnem, gdzie zamiast konia żywego ciągnie ładunek koń parowy, a zamiast woźnicy działają maszyniści, palacze i konduktorzy, rzuci się wtedy w oczy różnica w stopniu organizacji i mechanizacji transportu: coraz większa i bardziej skomplikowana sieć zależności między składnikami gospodarki — ludźmi, narzędziami, materjałami — coraz bardziej spiętrzone wiązadło zależności pomiędzy ludźmi, coraz mniejszy procent siły mięśniowej, zwłaszcza ludzkiej, w porównaniu z siłą maszyn. A maszyny przytem są coraz wymyślniejsze i ciężar zadań we współpracy coraz bardziej przerzuca się na tych, którzy obmyślają ulepszenia ich budowy, planują tok i powiązanie czynności przy ich obsłudze, prowadzą ba-

czemu

trzeby?

Rodzaje czytania.

Ruchy oczu przy czytaniu zależą od Kwietyzm jest to doktryna, wedle wprawy i nawyków czytelnika, od ro-której jedynem rozumnem zachowaniem dzaju tekstu i od celu czytania. Czy-się jest powstrzymywanie się od wszel- tanie może być rytmiczne (przy kiego czynu. Tern słowem zresztą na- regularnych skokach i przerwach spożywa się też w innem znaczeniu uspo- czynkowych oka) i niery tmiczne sobienie przeciwne awanturniczości, (przy nierównomiernych przerwach mianowicie skłonność do niewtrącania i ruchach wstecz). Czytanie rytmiczne się do toku wypadków „dla świętego pojawia się wtedy, gdy poznajemy spokoju“. Awanturniczość i kwie- ogólnie treść czytanej karty, nie za-tyzm — oto dwa krańce postępowania stanawiając się nad szczegółami. Rytm ludzkiego. Czyż nie będzie miał racji, mąci się przy zainteresowaniu szczegó-

dania nad materjałami, by z tych ma-terjałów jak najekonomiczniejszy zrobić potem użytek. Odwiecznym symbolem pracy była ręka, dziś — ręka zbrojna w młot. I to już jednak symbol przestarzały. Wysokie czoło myśliciela staje się jądrem czynu. Na stanowiskach kierowniczych nie wystarcza energja pospolita. Trzeba okazywać energję specjalną w zmaganiu się z temi trudnościami, które pokonywamy we własnem wnętrzu wśród zewnętrznych pozorów bezczynności.

Walory moralne czynów.

Praktyczność dotyczy wyłącznie doboru środków do celu. Ocenia się jednak czyny również ze względu na wartość dzieł i wytworów oraz ze względu na wartość motywów, czyli pobudek, więc i celów samych. Można oceniać dzieła i motywy z punktu widzenia szkód i pożytków i wtedy oceny będą utylitarne — a można też mieć w nich upodobanie lub żywić do nich odrazę, dając wyraz, oceniamy emocjonalnie. Gdy wynosimy zatem dany czyn jako godny szacunku lub gdy go piętnujemy jako czyn godny pogardy — dokonywamy oceny emocjonalnej, wyczuwamy w nim bowiem dodatnie lub ujemne cechy w stosunku do potrzeb społecznych.

Kwietyzm.

kto za przewodem Arystotelesa szukając rozumnego środka, uzna zarówno awanturniczość, jak i kwietyzm, za wady, zaletę natomiast będzie upatrywał w usposobieniu człowieka rozwijającego ochoczo energję w miarę po-

T. Kotarbiński.

CZYTANIE. Czytanie jest sztuką rozumienia treści wyrażonej zapomocą znaków. To określenie — bardzo ogólne — odnosi się do wszelkich rodzajów czytania: wzrokowego i dotykowego (-» Niewidomi), czytania druku, pisma, map, „migania“ głuchoniemych i t. d. W pojęciu czytania wzrokowego mieści się praca oka i praca myśli, przy czytaniu głośnem przybywa jeszcze praca organów mowy. Czytanie stanowi proces psychiczno-fizyczny o bardzo skomplikowanym przebiegu. Wielu badaczy (fizjologów i psychologów) zajmowało się poznawaniem tego procesu. Wyniki dotychczasowych badań stwierdzają, że przy czytaniu oko przebiega zadrukowaną stronę jakby „skokami“, zatrzymując się szereg razy. Wyraźne widzenie następuje w czasie tych przerw spoczynkowych. Czytając, obejmujemy pewne całostki (zdania, słowa) a nie ich składniki, przyczem oko nie spo-żytkowuje całego pola widzenia.

(analizowania

łami, przy wybieraniu pewnych słów, porównywaniu, rozważaniu i t. p.

Nie można wykonywać jednakowo dwu rodzajów pracy: przejmowania treści ogólnej i wgłębiania się w jej szczegóły. Zupełnie inne są ruchy oczu osoby czytającej poto, żeby zapoznać się z treścią tego, co czyta, a inne kogoś, kto wyławia z całości tylko pewne wyrazy.

Każdy czytelnik, zwłaszcza zaś każdy pracownik umysłowy, powinien wyrobić w sobie umiejętność rozmaitych sposobów czytania, t. j. przegląd a-n i a (gdy idzie o wyłowienie z pola widzenia pewnych ustępów z pominięciem wszystkich innych), czytania właściwego (poznawania treści) studjowania szczegółów).

Szybkość.

Szybkość czytania zależy od wprawy i od psychicznego typu czytającego. Nawet ludzie, którym szybkie czytanie przychodzi z trudnością, mogą przez ćwiczenie nabyć dużej wprawy i nauczyć się czytać prędzej. Najszybsze (przy dobrem rozumieniu tekstu) jest rytmiczne czytanie czysto wzrokowe, t. j. bez ruchu warg i bez „wymawiania wewnętrznego“ poszczególnych wyrazów. Przyzwyczajenie do czytania głośnego wybitnie zwalnia czytanie. Szybkość czytania u różnych ludzi bywa bardzo rozmaita. Szczegółowe badania wykazały, że w poszczególnych klasach szkolnych jedne dzieci czytają nawet dziesięć razy prędzej niż inne. Wśród badanych w Polsce studentów szybkość czytania wahała się od 75 do 554 wyrazów na minutę, przyczem średnia wynosiła przy układzie graficznym, najdogodniejszym dla czytelnika 270 wyrazów na minutę.

Każdy z własnego doświadczenia wie, iż książki miewają różny wygląd zewnętrzny. Bywają książki o stronach równo zadrukowanych, bez żadnych przypisów i objaśnień, a bywają i takie, które są upstrzone najróżniejszemi gwiazdkami, numerkami wierszy, odsyłaczami, objaśnieniami i przypisami. Kiedy wybieramy jakąś książkę tylko dla jej czytania, dla rozrywki, dla rozkoszowania się np. pięknem poezji, te wszystkie odsyłacze, objaśnienia i t. d., które mącą rytm naszego czytania i zmuszają oko do pracy dodatkowej, drażnią nas i męczą, odrywając od właściwego celu naszej lektury. Kiedy natomiast chcemy jakąś książkę przestu-djować, kiedy chcemy przy jej pomocy poznać szczegóły stylu autora, właściwości jego rozumowania i t. d., wówczas wszelkie numerki, gwiazdki, cyfry, podkreślenia nie będą już nas raziły W tym stopniu.

Przy pracy nad zwiększeniem szybkości czytania wielkie znaczenie posiada nietylko mechaniczna wprawa, ale przedewszystkiem wyrabianie w sobie szybkości orjentacji i myślenia. Dlatego też same tylko ćwiczenia w czytaniu nie wywierają pożądanego wpływu: potrzebny jest przytem jednoczesny wysiłek umysłowy, praca nad zdobyciem wszechstronnej sprawności postrzegania i myślenia.

Czytanie ciche i głośne.

Najczęściej w pracy indywidualnej stosujemy czytanie ciche, najekono-miczniejsze, najszybsze, najmniej męczące. Przy uczeniu się i przy przeżywaniu treści książek ten rodzaj czytania ma największe znaczenie.

Czytanie głośne, piękne i wyraziste, wymaga uprzedniego poznania treści. Czytanie głośne ma wielkie znaczenie estetyczne, zwłaszcza przy poznawaniu utworów przeznaczonych do wypowiadania (jak np. poezja liryczna i dramat). Czytanie głośne bywa doniosłym

jącym.

czynnikiem społecznym, ułatwiającym przeżywanie treści utworów przez ludzi, którzy sami czytają niedość wprawnie.

Równolegle ze zdobywaniem wprawy w czytaniu cichem należy zdobywać sztukę dobrego głośnego czytania. Przy opracowywaniu głośnego czytania należy naprzód zapoznać się z treścią wybranego utworu (przeczytać ją po-cichu), przemyśleć jego formę, jej oddziaływanie na słuchacza i potem dopiero czytać głośno, starając się zbliżyć do naturalnego sposobu mówienia.

Higjena czytania.

Oczy nasze męczą się przy czytaniu bardziej niż przy jakiejkolwiek innej pracy, czytanie wymaga bowiem patrzenia zbliska (oko zaś jest normalnie nastawione na kilkumetrową dal), przytem obraz pada ciągle na te same miejsca siatkówki, ruchy mięśni oczu są częste, drobne i jednostajne, uwaga wciąż napięta. Przy szerokiej kolumnie druku przystosowanie wymaga sporego wysiłku.

Nadmierne czytanie przyczynia się do krótkowzroczności, nieodpowiednia zaś technika czytania potęguje zło.

Każdy człowiek kulturalny, przede-wszystkiem zaś każdy uczeń musi koniecznie stwierdzić, czy nie ma wad wzroku, aby w razie potrzeby posługiwać się szkłami.

Nie należy czytać długo bez wytchnienia, przy odpoczynku patrzyć wdał lub (gdy to niemożliwe) zamykać oczy. Trzeba ustalić najdogodniejszą dla wzroku odległość książki od oka (waha się ona u różnych jednostek od 30 do 40 cm) ; dobrze jest książki umieszczać na pulpicie. Zwracać też należy uwagę na sposób drukowania książek i w razie możliwości wyboru oddawać pierwszeństwo książce wydrukowanej przejrzyście, o odstępach pomiędzy wierszami (interlinje), o prostym kroju czcionek, wyraźnych kreskach liter, odbitej czysto na papierze nieprzebijającym druku i niepołysku-

H. Radlińska.

Bliższe szczegóły podają wydawnictwa następujące : W. Gądzikiewicz: Hi-gjena książki. Lwów 1925. M. Falski: Higjena czytania (w dziele zbiorowem: Hi-gjena szkolna). Warszawa 1921. M. Falski : O procesie czytania. H. Anderson: Ciche czytanie w świetle badań psychologicznych. Warszawa 1932. M. Grzegorzewska : Struktura czytania wzrokowego i dotykowego. Warszawa 1927.

CZYTELNICTWO. Książka towarzyszy człowiekowi we wszystkich niemal dziedzinach życia; bywa informatorem i doradcą, zapala, uczy, bawi. Jest naj-ważniejszem narzędziem pracy umysłowej, bez której niemasz żadnej innej pracy. Nietylko student, nauczyciel, referent, lecz również rzemieślnik, rolnik, miłośnik pracy ręcznej nie może się obyć bez pomocy książki. Książka potrzebna jest każdemu, kto chce się zorjentować w swych prawach i obowiązkach, znaleźć sobie miejsce na święcie. Dopomaga także w zabawie, na boisku sportowem, w wędrówkach krajoznawczych.

Miernikiem kultury narodu jest między innemi jego czytelnictwo. Nietyle liczba znakomitych pisarzy, co rozpowszechnienie ich dzieł, stanowi dowód kultury, gdyż książka nieczytana jest skarbem martwym. Spojrzenie czytelnika nadaje jej dopiero życia. Wiemy na podstawie statystyki, ile książek przypada na jednego mieszkańca kraju (najwięcej w Danji). Ale ilość książek wydanych, nawet książek wypożyczonych i przeczytanych nie mówi jeszcze wszystkiego i badacze czytelnictwa zwracają nietylko uwagę na jego rozmiary, lecz również analizują jego wartość.

Nie wszystko, co się ukazuje z druku, zasługuje na czytanie i nie wszystko, co jest warte czytania, może i powinno być czytane w jednakowy sposób. Stąd zachodzi konieczność opanowania sztuki wyboru książek, orjento-wania się w księgozbiorach i w organizacji bibljotek (—> Bibljoteka).

Zasady wyboru książek.

Kto chce kierować własnem czytelnictwem, powinien poznać swą sprawność w korzystaniu z książek (—> Czytanie) i nauczyć się szukać wiadomości o książkach ( —» Bibljografja ).

Najłatwiej rozumiemy zazwyczaj i przyswajamy sobie treść książki napisanej przez autora o podobnym do nas typie psychicznym. Nieraz się zdarza, że odnajdujemy tak bliskie powinowactwo myśli i uczuć z autorem, jakgdyby wypowiadał on nasze własne słowa lub też myśli, których nie umiemy jeszcze zamknąć w słowie.

Czytelnik o bujnej wyobraźni pojmuje najszybciej książkę pisaną „obrazowo“, inny — lubujący się w skrótach myślowych, operujący z łatwością pojęciami, będzie wolał książkę pobudzającą rozumowanie. Są czytelnicy, którzy lubią się wzruszać i czytać książki przemawiające do uczucia. Są inni nie znoszący „sentymentalizmu“. W różnych chwilach życia, w różnych fazach rozwoju każdy z nas miewa inne upodobania. Dlatego powiedzenie sobie: „oto mój typ, nić innego mnie nie interesuje“ byłoby bardzo szkodliwe. Owszem, wielką pomocą przy poznawaniu siebie jest poznawanie innych „ja“, porównywanie siebie z niemi, rozszerzanie swej duszy, wybieranie wpływów, którym chcemy się poddać, kształtowanie własnej osobowości.

Bywają książki o wartości niemal niezmiennej w ciągu wieków. Ludzkość wciąż do nich powraca, bibljografja wskazuje coraz to nowe ich wydania i opracowania. Bywają inne, o żywocie krótkotrwałym : „motyle“ literatury. Dlatego niesłuszne jest wypowiadanie sądu o wartości książki na podstawie danych z roku czy paru lat. Mody na autorów, zwłaszcza powieściopisarzy dostarczających lektury rozrywkowej lub „aktualnej“, zmieniają się niemal tak często, jak inne mody, podczas gdy literatura „wielka“ trwa i zachwyca z pokolenia na pokolenie.

Świadomy czytelnik sięga najchętniej po książki najlepsze. Umie on zo-rjentować się, co nadaje się do przeglądania, do jednorazowego przeczytania w celu zaspokojenia ciekawości, co zaś wymaga przeżycia w skupieniu i ponownego wielokrotnego powrotu do tych samych kart, studjowania.

Trzeba przytem zdawać sobie dokładnie sprawę z tego, że książka, która dziś nie przemówi jeszcze do czytelnika, może przemówi do niego wtedy, gdy dojrzeje duchowo do jej zrozumienia, gdy potrafi zrozumieć jej treść, poprzednio niezauważoną. Nieraz czytamy książki za wcześnie, wiele ich wartości ginie dla nas; trzeba umieć do nich powrócić.

Jak czytać różne rodzaje książek.

Różne bywają rodzaje książek i słusznie rozróżniamy np. „książki do czytania“ od wydawnictw informacyjnych, sprawozdawczych i t. p. Katalogi bibljotek wyodrębniają wśród książek do czytania zazwyczaj literaturę „piękną“ i „naukową“ lub „kształcącą“. Z punktu widzenia czytelnictwa podział ten nie jest zupełnie słuszny. Piękną, nawet najpiękniejszą może być książka naukowa, odsłaniająca tajemnice wszechświata, mówiąca o celach życia, o jednostce i społeczeństwie, o wielkich wy-

darzeniach i życiu społecznem. Kształcić powinno być dawcą nietylko siły, lecz etycznie i społecznie może powieść, któ- i radości, ra uczy patrzyć na życie, rozumieć ludzi.

Ważniejsze od notatek bywa omawia-

• Wskazówki techniczne. Poszukiwanie książek.

Najbardziej dostępnem źródłem wszel-

Po przeczytaniu każdej książki do- nie treści książki (i ich formy) w gro-brze jest zastanowić się nad tern, jaki nie przyjacielskiem, dzielenie się my-jest punkt widzenia autora tej książki, ślami i wrażeniami doznanemi w związ-na czem się on opierał, pisząc ją (na ku z ich lekturą. Nieraz ideje zawarte jakich spostrzeżeniach, źródłach, mate- w książce stają się podnietą do wielkich rjałach) i co właściwie chciał dać czy- czynów zbiorowych i indywidualnych ; telnikowi; potem dopiero trzeba prze- niejedna instytucja społeczna zawdzię-myśleć, jaki był mój pogląd, czy moje cza swoje istnienie marzeniu poddane-wiadomości o sprawach poruszanych mu przez książkę. To też książka od-w tej książce — przed jej przeczyta- grywa wielką rolę w życiu społecznem ; niem. Co zmieniło się we mnie pod ona toruje drogę nowym ideałom, ona wpływem tej książki? Dlaczego? Co wpływa na przekształcenie stosunków' wywołało największe wrażenie? Co życiowych w imię tych ideałów, ona mnie odpychało, bolało i dlaczego? Czy wreszcie kształci i podnosi wartość in-książka zaspokoiła tylko głód wrażeń, dywidualną jednostki, czy rozbudziła nowe potrzeby? Czy „zabiła czas“, czy wyzwoliła we mnie nowe siły?

Niektórzy kierownicy czytelnictwa kich książek są różnego rodzaju bibljo-radzą prowadzić „pamiętnik czytelni- teki (-> Bibljoteka). Z tych bibljotek ka“. Zapiski o książkach pożytecznych trzeba umieć korzystać. Trzeba przede-niezawsze są konieczne i pożądane. Ćzę- wszystkiem wiedzieć, z jakiej specjal-sto jednak warto jest zapisać tytuł, za- ności książki one zawierają; potem zaś notować uwagi, które się nasunęły przy trzeba się zorjentować w układzie ka-ezytaniu książki, oraz wątpliwości, któ- talogów danej bibljoteki, w organiza-re powstały we mnie w związku z za- cji bibljoteki podręcznej i t. d. Ta gadnieniami w niej poruszonemi, a na wstępna praca jeszcze nie wystarcza, które w dalszym ciągu poszukiwać chcę Jeżeli interesuje mnie jakiś temat, mo-odpowiedzi. Takie formułowanie na pi- gę w zestawieniach bibljograficznych śmie dopomaga do wyrabiania samo- (-* Bibljografja) odnaleźć wszystko, co dzielności sądu i do utrwalania uzyska- o nim pisano, muszę jednak jeszcze

nych zdobyczy.

Tylko w ostateczności, kiedy nie mo-

z tak zebranego materjału dokonać wyprowadzenie notatek jest natomiast boru tego, co jest mi do pracy po-zawsze konieczne przy czytaniu książek trzebne. Wielką pomocą mogą być naukowych, technicznych i informacyj- w tym razie encyklopedje, oddzielne nych w związku z jakąś pracą żarnie- podręczniki, specjalne prace naukowe, rzoną przy ich pomocy. Kiedy jednak omawiające literaturę danego zagadnie-czytamy jakąś pracę naukową bez nia, oraz roczniki pism naukowych, związku z systematyczną robotą, a jedynie dla zaspokojenia naszej ciekawo- żerny sobie dać rady samodzielnie, naści, możemy wyrzec się robienia nota- leży zwrócić się o radę do bibljoteka-tek, w obcowaniu bowiem z książką rza lub pracownika naukowego w da-trzeba wykluczyć przymus, z którego nej dziedzinie; rada ta jednak dopiero wyrodzićby się mogła nuda. Czytanie wtedy będzie naprawdę coś warta, kie-

dy poprzedzi ją dokładne zorjentowa-nie się w bibljotekach i bibljografji.

Czytanie książki naukowej.

Zanim przystąpi się do czytania książki naukowej, należy najpierw przejrzeć ją starannie, rozpatrzyć jej tytuł, spis treści, skorowidz. Dobrze jest też zastanowić się nad planem, jaki autor sam wskazał czytelnikowi, oraz nad tem, czego właściwie w danej książce poszukuje. Później dopiero przystąpić należy do czytania całości.

Ostatnim etapem będzie powrót do poszczególnych rozdziałów, ich dokładne studjowanie i poznawanie szczegółów.

Czytanie książki rozrywkowej.

Po przeczytaniu książki rozrywkowej dobrze jest zastanowić się nad środowiskiem, w którem rozgrywa się jej akcja, i nad jej bohaterami. Przez zestawienie tego środowiska z otoczeniem, w którem ja żyję, przez porównanie bohaterów książki z ludźmi, z którymi spotykam się w życiu, pogłębiam swój stosunek do dopiero co przeczytanego utworu i dochodzę do lepszego zrozumienia go. Żeby zaś dobrze odczuć jego formę, muszę pomyśleć nad

tem, czy udałoby mi się jakoś po swojemu, gorzej, a może i lepiej od autora wyrazić myśli i uczucia zawarte v/ książce.

Jak prowadzić pamiętnik czytelnictwa?

O ile decydujemy się na prowadzenie pamiętnika czytelnictwa, należy o każdej książce pisać na oddzielnej karcie. Karty te potem możemy porządnie ułożyć, grupując je według jakiejś zasady (według nazwisk autorów, zagadnień i t. d.). Zczasem stają się one zbiorem cennych informacyj i wspomnień, do którego zaglądamy często. Tytuły książek wypisywać trzeba dokładnie na karcie według ustalonych zasad bibljografji (-» Bibljografja).

H. Radlińska.

Bliższe szczegóły o zagadnieniu czytelnictwa znaleźć można w następujących książkach: J. Grycz: Przewodnik dla korzystających z bibljotek oraz spis dzieł pomocniczych. Kraków 1925. J. By stroń: Człowiek i książka. Warszawa 1916. H. R a-d 1 i ii s k a: Książka wśród ludzi. Warszawa 1929. W tej pracy omówione jest obszerniej zagadnienie, czem jest czytelnictwo w życiu społecznem.

DANJA. (Tabl. 138—139). U wrót Bałtyku, nad cieśninami, które stanowią jakby klucze tego morza, rozsiadło się na lądzie i na pobliskich wyspach państwo, niezdolne zaimponować ani swą rozległością, ani zaludnieniem. Obszar jego (43.000 km²). nieco tylko przewyższa łączny obszar dwóch zachodnich województw polskich : pomorskiego i poznańskiego, liczba zaś ludności całego tego państwa (3,5 miljona głów) jest zaledwie trzy razy większa od liczby ludności Warszawy. Mimo to jednak zdaw-na już posiada ono w świecie wybitne znaczenie.

Państwem tem jest Danja, ojczyzna słynnego bajkopisarza Andersena oraz szeregu innych wybitnych w dziejach cywilizacji postaci, znana ze swej wzorowej organizacji oświaty oraz znakomitej gospodarki rolnej i hodowlanej, a jako kraj o wysoko rozwiniętej kulturze umysłowej i fizycznej ze wszech-miar zasługująca na bliższe poznanie.

Korzystne położenie geograficzne.

Kulturalny i gospodarczy rozwój i — co za tern idzie — odpowiednie uznanie u innych narodów zawdzięcza mała Danja pracy wielu pokoleń swych mieszkańców, zaletom ich charakteru narodowego, przedewszystkiem wszakże korzystnemu położeniu geograficznemu nad dw'oma morzami (Bałtykiem i morzem Niemieckie m) oraz trzema cieśninami (Małym i Wielkim B e 11 e m oraz Sundem), na drogach morskich wiodących z morza Niemieckiego do państw bałtyckich oraz z południa ku północy naszego kontynentu. Dzięki położeniu na tych szlakach stała się Danja gospodarczym i kulturalnym łącznikiem Skandynawj i i Europy północno-wschodniej z resztą krajów europejskich. Nawet przekopanie kanału K i 1 o ń s k i e g o, choć zmniejszyło liczbę statków korzystających z cieśnin i portów duńskich, nie odebrało Danji roli tego łącznika. W dalszym ciągu jest ona centrum handlu tranzytowego.

Wyspiarski charakter kraju.

Państwo duńskie obejmuje półwysep Jutlandzki (z wyjątkiem południowej jego części), prócz tego zaś szereg wysp i wysepek (nie licząc posiadłości kolonjalnej). Punkt ciężkości państwa, zarówno polityczny, jak i gospodarczy, leży na wyspach: po Wielkiej Brytanji jest Danja najbardziej wyspowem państwem europejskiem. Wpływ morza odbija się w każdej niemal dziedzinie jej życia. Żaden punkt Danji, nawet na lądzie, nie jest oddalony bardziej od wybrzeży niż o 40 km, a granice państwo-we, wyjąwszy krótką, zaledwie 60 km liczącą granicę z Niemcami, stanowią zewsząd morza. Klimat kraju jest oceaniczny, łagodny, odznacza się częstemi, lecz drobn cmi deszczami i mgłami.

Wysp i wysepek duńskich jest ogółem około 600, większych jednak zaledwie kilkanaście, a zamieszkanych tylko 92. Największemi z nich są : Z e 1 a n d j a, F i o n j a, Z o r 1 a n d, Falster i Ais, najdalej ku wschodowi wysuniętą, bliższą Szwecji niż Danji, jest skalista, granitowa wyspa Bornholm na Bałtyku, z racji swego malowniczego położenia najczęściej może przez turystyczne statki i stateczki polskie odwiedzana.

Kopenhaga.

Na największej z wysp — Zelandji, nad Sundem, naprzeciw wybrzeży szwedzkich, leży stolica Danji — Kopenhaga, mająca około 800.000 mieszkańców, skupiająca zatem w sobie przeszło ¹/₅ ogółu mieszkańców kraju. Nic dziwnego, że jako wielka i ludna stolica małego państwa i nielicznego narodu odgrywa w jego życiu wyjątkowo ważną rolę. Jest ona jedynem wiel-kiem miastem i największym portem kraju. Giełda w stylu renesansowym i szereg zamków i pałaców⁷ (szczególnie z wieku XVIII) świadczy o świetnej jej przeszłości. Kopenhaga słynie na całym świecie ze swych fabryk porcelany, z których Królewska, w XVIII wieku założona, wybija się na pierwsze miejsce.

Lądowa część Danji.

Lądowa część Danji — półwysep Jutlandzki — stanowi pod względem fizycznym przedłużenie niziny Niemieckiej. Wybrzeże wschodnie półwyspu ma glebę urodzajną. Obok pól uprawnych spotykamy tu liczne ogrody oraz piękne lasy bukowe. Mnóstwo wąskich i głębokich zatok (fohrden) wcina się w wybrzeże, tworząc doskonałe porty naturalne, to też miast portowych tu nie brak. Zachodnia strona półwyspu, płaska, równa i piaszczysta, jest urodzajna tylko miejscami na południu. Wzdłuż morza ciągnie się szeroki pas wydm, czyniących wybrzeże (i tak już niebez-

1157

Danja.

1158

pieczne z powodu częstych burz i mielizn) nicprzystępnem dla żeglugi. Z tego powrodu gęstość zaludnienia jest tu znacznie mniejsza i w przeciwieństwie do wybrzeża wschodniego nie spotykamy tutaj prawie wrcale portów.

Rolnictwo.

Rolnictwo stanowi główne źródło dochodu Danji, zatrudniona w niem jest prawie trzecia część mieszkańców kraju, a produkty rolne wrynoszą więcej niż ⁴/5 ogólnego jej wywozu. Mimo nieurodzajnych częściowo gruntów ziemia jest wyzyskana w Danji znakomicie. Przeszło 80°/₀ powierzchni kraju przypada na ziemię użytkowną. Rolnicza produkcja krajowa nie pokrywa zapotrzebowania, Danja zmuszona jest więc sprowradzać zboże z zagranicy. Jednakże dzięki gospodarce hodowlanej wpływy uzyskane z wywozu pokrywają niedobór z nadwyżką. Pod tym względem stoi Danja w Europie na pierwszem miejscu. Liczbą bydła rasowego (2,8 milj. sztuk), świń (3 milj. sztuk) oraz drobiu (18 milj. sztuk) w stosunku do ludności rolniczej przewyższa ona wszystkie inne kraje europejskie. Wywozić może dzięki temu wielkie ilości masła, sera, mięsa, jaj (głównie do Wielkiej Brytanji) oraz żywego bydła. Do znakomitych i nader dla państwa i jego obywateli korzystnych rezultatów hodowli doszła Danja stosunkowo niedawno dzięki świetnej organizacji rolnictwa (liczne spółdzielnie mleczarskie, skupiające większość rolników Danji, rzeźnie spółdzielcze i t. d.) oraz wykształceniu zawodowemu rolników. Są oni bardzo postępowi : umieją bardzo szybko zastosować i wykorzystać wyniki badań na-ukow’o-rolniczych. Przeważają w Danji małe i średnie gospodarstwa. Do robót rolnych sprowTadza się sezonowo robotników z zagranicy, w tern wielu Polaków.

Oświata.

Rezultaty, do których doszło rolnictwo duńskie, były, rzecz oczywista, możliwe tylko w kraju, w którym oświata jest powszechna. Pod tym względem stoi Danja bardzo wysoko. Analfabetów prawie niema. Prócz doskonale rozbudowanej sieci szkolnej (bardzo liczne szkoły zawodowe : rolnicze, handlowe, techniczne) posiada Danja swoisty typ szkoły-internatu dla młodzieży dorastającej, mianowicie t. zw. uniwersytety ludów e. Zaczęły one powstawać w połowie XIX w. dzięki inicjatywie biskupa Mikołaja Grundtviga (-» Chłop), zasłużonego historyka, poety i pedagoga. Dziś posiada Danja około 60 takich szkół, które oddają rozwojowi wiedzy, szczególniej na wsi, duże usługi. Inne narody naśladują Duńczyków, tworząc u siebie podobne instytucje ; istnieją one i w Polsce, np. w Dalkach.

Ustrój państwowy Danji i jej mieszkańcy.

Wysoki poziom oświaty umożliwia demokratyczne rządy krajem. Danja jest królestwem konstytucyjnem. Parlament składa się z dwóch izb : sejmu i senatu, pochodzących z równych, powszechnych, tajnych i proporcjonalnych wTyborów. Pod względem narodowościowym i wy-znaniowym należy ewangelieko-luterska Danja do najbardziej jednolitych krajów europejskich. Mniejszości narodowe (prócz nic mających aspiracyj w tym kierunku Fryzów) reprezentują — i to w bardzo skromnym zespole liczebnym — Niemcy, których jest zaledwie około 30.000. Duńczycy są szczepem germańskim, blisko spokrewnionym z Norwegami i Szwedami. Języki duński, norweski i szwedzki są do chwili obecnej tak do siebie podobne, że Duńczyk, Norweg i Szwed rozumieją się wzajemnie bez żadnych trudności.

Szlezwik i Holsztyn.

W wieku XIX na czoło wszystkich zagadnień polityki    duńskiej wysuwa

się kwestja Szlezwiku, Holsztynu i Lauenburga, trzech księstw połączonych z Danją un ją persona] ną już od wieku XVI. Holsztyn i Łauen-burg zamieszkane były przez Niemców,

Szlezwik zaś przeważnie przez Duńczyków. Po wojnach napoleońskich Niemcy zamieszkujący te ziemie zaczęli się domagać większych    swobód narodowo

ściowych i połączenia Szlezwiku i Holsztynu z Danją jedynie luźną unją personalną. Wybuchło wtedy (r. 1848) zbrojne powstanie, poparte przez Prusy, które jednak zakończone zostało zwycięstwem Danji. W r. 1863 Austrja i Prusy wypowiadają wojnę Danji' i posiadłości. Obecnie została się jej w imię obrony praw ludności niemiec- z kolonij jedynie uboga G r e n 1 a n-kiej w Szlezwiku i    Holsztynie. Wojna    d j a,    wielka    obszarem    (przeszło    2    milj.

kończy się klęską    Danji. Traci ona    km²),    ale    z    wyjątkiem    drobnych    skraw-

Rzut oka na dzieje Danji.

Łączy ich zresztą nietylko wspólne pochodzenie i wspólny niegdyś język, lecz dziesiątki lat wspólnych dziejów. Początek potęgi Danji przypada na w. VIII, kiedy to nieustraszeni Wikingowie normańscy, śmiali żeglarze ze Skandynawji, rozpoczynają swe zdobywcze wyprawy na całą Europę. Wikingowie duńscy pod wodzą pierwszych swych królów toczą także walki ze Słowianami nadodrzańskimi, zakładają gród Jomsborg u ujścia Odry, podbijają Ru-gję. W wieku XIV dochodzi do skutku un ja kalin ar ska, t. j. zjednoczenie trzech państw skandynawskich pod jed-nem berłem. Trwa ona do początków wieku XVI, poczem pod nową dynastją oldenburską, do dziś panującą w Danji, rozpoczyna się długotrwała rywalizacja duńsko-szwedzka. Jako sojuszniczka Napoleona wychodzi Danja z wojen jego czasów mocno osłabiona: traci na rzecz Szwecji Norwegję.

w r. 1864 nietylko księstwa o ludności niemieckiej, lecz i prawie całkowicie duński Szlezwik. Prusy, pokonawszy zkolei Austrję, włączyły trzy księstwa do swego terytorjum. Kwest ja Szlezwiku obok sprawy polskiej i alzacko-lo-taryńskiej należała przed wielką wojną do najbardziej zaognionych w Europie. Mimo zachowania przez Danję neutralności w wojnie światowej przyszła jednak i dla Szlezwiku chwila wybawienia. Przeprowadzony w r. 1920 na mocy traktatu wersalskiego plebiscyt wykazał, iż w północnej części Szlezwiku większość ludności (prawie 75°/₀) pragnie powrócić do Danji ; południowa (mniejsza) część pruskiej prowincji (dawnego księstwa) tejże nazwy wykazała odwrotny stosunek głosów w plebiscycie i pozostała przy Niemczech. W ten sposób większość Duńczyków jest dziś zjednoczona.

Pokojowość Danji.

Danję wiążą dziś z innenii narodami skandynawskiemi nader przyjazne stosunki, które w latach powojennych znalazły swój wyraz w pewnych wspólnych posunięciach politycznych. Mimo swej przeszłości, niepozbawionej bohaterskich czynów wojennych, w szczególności na morzu, należy dziś naród duński do najbardziej pokojowych ludów europejskich. Tylko twarda rzeczywistość, rewizjonizm głoszony przez żądnych odzyskania duńskiego Szlezwiku Niemców, nie pozwala Danji na rozbrojenie i zmusza ją do utrzymywania armji, któraby mogła odeprzeć ewentualny atak na jej granice.

Posiadłości kolonjalne Danji.

Danja posiadała dawniej kolon je

B. Olsze wice.

ków wybrzeża pokryta w całości skorupą lodową. Sposób administrowania kolonją, a w szczególności troskliwa opieka rządu duńskiego nad tuzieinca-mi-Eskimosami, godne są wielkiego uznania. Islandja, będąca dawniej posiadłością duńską, uzyskiwała zcza-sem coraz większe uprawnienia autonomiczne, aż wreszcie w r. 1918 została ogłoszona oddzieliłem królestwem, po-łączonem z Danją tylko un ją personalną oraz wspólnem kierownictwem spraw zagranicznych ; król duński jest zatem obecnie równocześnie królem islandzkim. Górzyste wyspy Färöer, czyli Owcze, położone na Atlantyku i nader od Danji odległe, 'traktowane są jako jeden z okręgów państwa duńskiego, choć ze względu na pewne odrębności regjonalne, przedewszystkiem językowe (mieszkańcy są potomkami uchodźców norweskich), coraz częściej jest mowa o nadaniu im autonomji.

Stosunki polsko-duńskie.

Stosunki polsko-duńskie zdawna już układają się nader przyjaźnie. W czasie wojen Polski ze Szwecją w w. XVII i na początku XVIII była Danja sprzymierzona z nami kilkakrotnie. We wrześniu 1658 r. wojsko polskie pod wodzą hetmana Stefana Czarnieckiego dopomogło Duńczykom do wyparcia najazdu szwedzkiego z granic ich kraju, przyczem jazda nasza wsławiła się przebyciem wpław Alsun-du, pomiędzy Jutlandją i wyspą Ais, oraz zdobyciem zamku Soenderburg, położonego na tej wyspie. Imć pan Chryzostom Pasek brał w tern czynny udział i w „Pamiętnikach“ pozostawił barwny opis walk oraz ówczesnej Danji i jej kultury. W czasach dawnych Duńczycy okazywali nieraz Polsce swe sympatje; w r. 1863 rząd duński inter-wenjował na rzecz Polski u rządu rosyjskiego, w latach późniejszych w parlamencie niemieckim i w sejmie pruskim posłowie polscy oraz duńscy (ze Szlezwiku) występowali solidarnie w obronie swych praw narodowych i języka ojczystego. Obecnie łączą Polskę z Danją nietylko tradycyjne węzły przyjaźni; łącznikiem pomiędzy obu narodami są kolonje polskie w tym kraju, złożone z sezonowych robotników rolnych. W czasie obchodów i uroczystości przez nich urządzanych sztandar polski i duński „Danebrog“ (nazwa flagi duńskiej) nieraz łopocą przyjaźnie obok siebie. Najbardziej widomym symbolem stosunków kulturalnych polsko-duńskich są jednak pomniki księcia Józefa Poniatowskiego oraz Kopernika, przyozdabiające ulice i place Warszawy, a będące dziełem największego rzeźbiarza duńskiego, Thor-val d s e n a.

Z książek polskich o Danji na pierwszem miejscu wymienić należy książkę : Ing. Stemann: Danja. Kraj i naród, Warszawa, 1926.

DARWINIZM. Obserwując niezliczone typy roślin lub zwierząt, stwierdzamy zawsze, że są one w zadziwiający sposób przystosowane do warunków swego istnienia. Ptak posiada wszystkie urządzenia potrzebne do lotu, ryba jest znakomicie przystosowana do życia w wodzie, słuch zająca, jego oczy, ogarniające prawie cały horyzont jednocześnie, jego potężnie rozwinięte nogi, silne mięśnie, wspaniale funkcjonujące płuca i serce — wszystko to jest przystosowane do ucieczki przed wrogami. Każdy organizm żywy jest, jak mówimy, urządzony celowo. Jakiemi drogami i dzięki czemu powstały te tak niesłychanie różnorodne przystosowania organizmów?

Odpowiedź na to pytanie daje zbudowana przez Karola Darwina te-orja d oboru naturalnego, zwana także teorją selekcji.

Badając cechy zwierząt udomowio- wieka prawu zmienności osobni-nych (—» Domowe zwierzęta) i roślin czej, co oznacza, że każdy osobnik róż-uprawnych, postawił sobie Darwin py- ni się nieco od innych osobników tego tanie, czy organizmy te także są urzą- samego gatunku. Jak niema dwóch łudzone celowo, podobnie jak ich dzicy dzi absolutnie jednakowych, tak niema krewni. Rasowa Świnia angielska jest dwóch zwierząt lub roślin o cechach zu-żywym-zbiornikiem tłuszczu, osadzonym pełnie identycznych. Zmienność osobni-na krótkich, słabych nogach. Świnia ta- cza (indywidualna) jest bezkierunkowa, ka jest stworzeniem zupełnie niedołęż- czyli zmiany mogą zachodzić we wszel-nem ; puszczona samopas do lasu, nie kich kierunkach, zarówno po myśli ho-potrafiłaby zdobyć sobie pożywienia, dowcy, jak i wbrew⁷ jego zamierzeniom, a tern bardziej uciec lub obronić się Z tych przypadkowych zmian hodowca przed wrogami. Zatem z punktu wridze- dobiera takie osobniki, które mu naj-nia potrzeb normalnego, dzikiego zwie- bardziej odpowiadają, i tylko te dopu-rzęcia Świnia rasowa jest urządzona nie- szcza do rozpłodu. Skoro zostały dobra-celowo, wadliwie, jej cechy przynoszą ne osobniki o cechach najbardziej pożą-jej wyraźną szkodę. Ale te same cechy danych, jest rzeczą wysoce prawdopo-są wysoce celowe z punktu widzenia po- dobną, że wydadzą one potomstwro, które trzeb lub zachcianek człowieka, który odziedziczy po rodzicach te właśnie ce-poto przecież świnie hoduje, aby mieć chy. Powtarzając dobieranie w każdem z nich tłuszcz. Piękna róża ogrodowa pokoleniu, hodowca potęguje stopniowo czaruje oko bogactwem barw i kształtów, zamierzoną przez siebie cechę, aż osiąg-Ze stanowiska ogrodnika jest ona wy- nie swój cel. Właśnie taki sposób postę-soce celowo urządzona, róże bowiem ho- powania nazywamy doborem sztucznym, duje się poto, aby upiększały ogród.

Przypuśćmy, że zamierzyliśmy wyhodować gołębie posiadające czubek na głowie. W tym celu rozmnażamy gołębie zwykłe i badamy je uważnie. Musi wśród nich wystąpić zmienność osobnicza pod każdym względem, a więc jedne z nich będą miały pióra na głowie trochę dłuższe, inne trochę krótsze. Hodowca wybiera kilka par gołębi o piórach najdłuższych i te krzyżuje z sobą. Ich potomstwo odziedziczy nieco większą przeciętną długość piór, ale jednocześnie wśród potomstwa znowuż musi wystąpić zmienność indywidualna. Gdy po raz drugi dobierzemy pary o piórach najdłuższych, okaże się, że naogół w tern drugiem pokoleniu przeciętna długość piór na głowie jest nieco większa niż w pokoleniu poprzedniem. Powtarzając proces sztucznej selekcji w każdem pokoleniu, otrzymujemy wkońcu gołębie czubate.

Zasada doboru sztucznego pozwoliła

Ale jednocześnie róża ogrodowa jest organizmem chorobliwym. Mnogość płatków korony, nadająca jej całe piękno wyglądu, została osiągnięta kosztem pręcików, które przekształciły się w płatki.

ne

Dzięki temu róża ogrodowa jest bezpłodna, nie wydaje nasion i jej istnienie całkowicie uzależnione jest od zabiegów ogrodnika. Mówiąc ogólnie, cechy organizmów udomowionych są pożytecz-dla człowieka, ale często obojętne lub wprost szkodliwe dla nich samych. In-nemi słowy, organizmy te noszą na sobie wybitne piętno wpływu człowieka.

Zasada doboru sztucznego.

W jakiż sposób zdoła człowiek wpłynąć na właściwości organizmów udomowionych? Wieloletnia praktyka hodowców wskazuje na zasadę doboru sztucznego. Wszystkie organizmy ulegają niezależnemu od wpływów czło-

człowiekowi otrzymać z niewielu udomowionych początkowo gatunków zwierząt i roślin niezliczone odmiany i rasy, różniące się pomiędzy sobą bardzo znacznie. Ale czy zasada ta ma jakiekolwiek zastosowanie do zwierząt i roślin dzikich, żyjących w warunkach naturalnych? Organizmy dzikie to mają wspólne z hodowanemi, że w tym samym stopniu obowiązuje je prawo bezkierun-kowej zmienności osobniczej i prawo dziedziczności (—>Dziedziczność). Różnią się natomiast tern, iż cechy ich są pożyteczne tylko dla nich samych, służą wyłącznie ich własnym potrzebom ży-eiowjun. Wobec tego możemy nasze pytanie sformułować inaczej. Dobór'sztuczny możemy bowiem prowadzić dwojako: albo dobieramy w każdem pokoleniu osobniki o cechach pożądanych (dobór dodatni), albo też usuwamy osobniki posiadające właściwości niepożądane (dobór ujemny). Wynik w obu razach jest oczywiście ten sam, gdyż zawsze tylko osobniki o cechach korzystnych dla hodowcy zostają dopuszczane do rozpłodu. Zamiast więc zapytywać o istnienie w przyrodzie doboru cech celowych, możemy spytać, czy istnieje w niej wymieranie osobników o cechach niecelowych.

Walka o byt.

W odpowiedzi Darwin roztacza przed nami imponujący swą grozą obraz ciągłego, masowego niszczenia życia w przyrodzie. Zaczniemy od tego, że wszystkie organizmy mnożą się bardzo szybko. Po pewnym czasie liczba osobników każdego gatunku musi ulec podwojeniu, co nastąpi oczywiście tern później, im wolniej mnoży się organizm. Załóżmy, że gatunek słonia podwaja swoją liczebność co 100 lat. Wtedy jedna para słoni w ciągu kilku tysięcy lat wydałaby tyle osobników, że stojąc ciasno jeden obok drugiego, pokryłyby one całą powierzchnię naszego globu, razem ze wszystkiemi oceanami i morzami ! Samica muchy mięsnej składa do 200 jaj, z których po paru tygodniach wylęgają się młode muchy. Mnożąc się w tern tempie, już po kilku łatach muchy pokryłyby całą ziemię warstwą na kilka metrów wysoką. I jeśli nie spotykamy w przyrodzie przykładów podobnie gwałtownego mnożenia się, to tylko dlatego, że kolosalna większość powstających roślin i zwierząt ginie, pada ofiarą wrogów lub niepomyślnych warunków życiowych. To masowe wymieranie ustrojów żywych jest wyrazem prawa walki o byt. Przyczyny wymierania mogą być bardzo różnorodne. Katastrofy żywiołowe, jak wybuchy wulkanów, trzęsienia ziemi, powodzie, susza, mróz i t. d., powodują rok rocznie śmierć miljardów istot. Zwierzęta drapieżne niszczą masowo inne zwierzęta, któremi się odżywiają. Zwierzęta roślinożerne tępią rośliny, a dość jest pomyśleć, ile roślin zniszczy krowa na pastwisku w ciągu jednego dnia, aby uprzytomnić sobie rozmiary wymierania. Jednak ze wszystkich form walki o byt najbardziej bezwzględny i niszczycielska jest walka konku rencyjna, czyli współzawodnictwo pomiędzy osobnikami tego samego gatunku. Nie starczy dla nadmiernie licznych osobników ani miejsca, ani pożywienia i dlatego olbrzymia większość rodzących się istot żywych musi zginąć. Na jednym metrze kwadratowym łąki naliczymy na wiosnę tysiące kiełków roślinnych. Jednak rozwinie się z nich najwyżej kilkadziesiąt roślin, reszta zaś zginie dlatego, że brak dla wszystkich miejsca, światła, wody i pokarmu. Walka konkurencyjna jest tern sroższa, im bardziej zbliżone są potrzeby życiowe konkurujących osobników. Jeśli zasiejemy na łące rośliny jednego gatunku, tuż obok siebie będą rosły osobniki, które potrzebują tych samych soli gleby, których korzepie rozgałęziają się w ten sam sposób i na tej samej głębokości. Jasne jest, że w tych warunkach nastąpi o wiele prędzej wyjałowienie gleby, niż gdy mamy obok siebie przedstawicieli różnych gatunków, z których każdy ma nieco inne potrzeby życiowe. Wiadomo z praktyki, że przy zasiewaniu trawy na łące konieczne jest mieszanie z sobą nasion kilku gatunków.

Dobór naturalny.

Jeśli w walce o byt ginie olbrzymia większość istot, zachodzi pytanie, które osobniki pozostaną przy życiu. Otóż nie jest to bynajmniej rzeczą tylko ślepego trafu. Przypomnijmy sobie, że ustroje żywe podlegają powszechnemu prawu zmienności osobniczej, z którego wynika, że jedne z nich muszą być lepiej przystosowane do warunków życiowych, inne gorzej. Ponieważ zmienność jest bczkierunkowa, jest mało prawdopodobne, aby przypadkowa zmiana okazała się korzystna. Najczęściej będzie ona obojętna lub szkodliwa i dlatego też osobników lepiej przystosowanych jest zawsze najmniej. Ale właśnie te osobniki mają najwięcej szans utrzymania się w walce o byt. Jak hodowca dobiera osobniki o cechach dla niego pożądanych, tak walka o byt tępi bez litości wszystko, co nie jest odpowiednio przystosowane do warunków życia. Przyroda jakby wciąż próbowała na ślepo i wciąż popełniała błędy. Ale walka o byt dba o stałe usuwanie błędów, pozostawiając przy życiu tylko formy najlepsze, najbardziej udane. Takie przeżywanie osobników najlepiej przystosowanych nazwał Darwin doborem naturalnym.

Prawo rozbieżności cech.

Ale jednocześnie organizmy podlegają prawu dziedziczności, a więc osobniki przeżywające w walce o byt przekażą potomkom swoje cechy, które są cechami celowemi. Wśród potomstwa powtórzy się znowuż ten sam szereg zjawisk : nadmierna liczebność, zmienność osobnicza, walka o byt, wymieranie form gorzej przystosowanych oraz przekazywanie cech celowych jeszcze dalszemu pokoleniu. Tak z pokolenia w pokolenie, w ciągu wielu miljonów lat działa zasada doboru naturalnego i ona to powoduje powstawanie coraz nowych przystosowań organicznych i coraz nowych gatunków roślinnych i zwierzęcych. Zarazem dobór naturalny konsekwentnie dąży do niszczenia form pośrednich, zachowywania zaś możliwie odrębnych. Powiedzieliśmy przed chwilą, że walka o byt konkurencyjna jest tern bardziej niszczycielska, im podobniejsze do siebie są konkurujące osobniki. Wśród potomstwa danej pary osobników musi zawsze wystąpić zmienność indywidualna, dzięki której jedne z nich będą bardziej podobne do siebie pod różnemi względami, inne mniej. Osobniki takie żyją najczęściej na tym samym terenie i odżywiają się tym samym pokarmem, a jest ich przeważnie za dużo. W walce o byt najwięcej szans przeżycia mają te istoty, które są możliwie niepodobne do siebie. Dlatego też dobór naturalny w każdem pokoleniu tępi formy zbliżone i zachowuje formy różne. Tern właśnie tłumaczy się powstawanie coraz to nowych gatunków roślin i zwierząt oraz brak form przejściowych pomiędzy niemi. Zasada ta nosi nazwę rozbieżności cech.

Dobór naturalny a dobór sztuczny.

Pouczające jest porównanie doboru naturalnego z doborem sztucznym. Hodowca może dobierać tylko stosunkowo nieliczne cechy zewnętrzne organizmów; może zwrócić uwagę na ubarwienie, kształt ogólny, wymiary ciała, ilość tłuszczu, szybkość biegu lub lotu i t. p., ale bardzo ważne dla organizmu cechy wewnętrzne, jak np. rozwój płuc, serca, działalność nerek, właściwości różnych tkanek i wdelc innych są trudno dostępne obserwacji. Dobór naturalny natomiast niszczy bez pardonu wszystko, co z jakichkolwiek względów nie stoi na wysokości zadania. Zając o wadliwie funkejonującem sercu lub posiadający słabe płuca nie może utrzymać się w walce o byt. Dobór naturalny jest o wiele bardziej bezwzględny od sztucznego. Właściciel 1000 sztuk owiec nie zabije z nich 998, gdy się okaże, że pozostałe 2 mają najlepszą ze wszystkich sierść; nie pozwalają mu na to względy oszczędnościowe. A przyroda czyni to na każdym kroku, zachowując tylko nieliczne formy najdoskonalsze. Dobór sztuczny jest zawsze tylko przybliżony. Wreszcie człowiek stosuje dobór sztuczny dopiero odniedawna, a dobór naturalny działa od samych początków życia na ziemi, czyli od miljonów lat. Jest więc zrozumiałe, że skoro człowiek w czasach historycznych potrafił z niewielu gatunków dzikich wytworzyć taką mnogość rozlicznych ras i odmian udomowionych, to tein bardziej przyroda, działająca w ciągu bezkresnego czasu i w sposób nierównie radykalniejszy, zdołała powołać do życia z nielicznych początkowo form żywych całą niezmierną różnorodność świata roślinnego i zwierzęcego, jaką podziwiamy w niej obecnie.

Teorja doboru naturalnego opiera się zatem na czterech zasadniczych prawach. Są to: 1) prawo zmienności osobniczej, 2) prawo geometrycznego postępu rozrodu (ściślejszy wyraz na oznaczenie faktu szybkiego mnożenia się),

3) prawo dziedziczności i 4) prawo walki o byt. Z tych praw wynika z koniecznością zasada doboru naturalnego, która głosi, że w walce o byt pozostają przy życiu osobniki najlepiej przystosowane.

Krytyka teorji Darwina.

Teorja Darwina, przyjęta początkowo z wielkim entuzjazmem przez cały świat naukowy, spotkała się wr następstwie z szeregiem poważnych zarzutów. Na-ogół darwinizm zdołał na wszystkie zarzuty znaleźć dostateczną odpowdedź, zarzuty bowiem nie brały należycie pod uwagę najbardziej charakterystycznej cechy teorji: jej natury statystycznej. Zasada doboru staje się słuszna tylko wtedy, gdy weźmiemy pod uwagę olbrzymią liczbę osobników. Czy poje-dyńczy osobnik, nawet najlepiej przystosowany do warunków życia, zwycięży w walce o byt, to rzecz czystego przypadku, który może zajść, a może i nie zajść. W katastrofie kolejowej niekoniecznie zginą ci ludzie, którzy mają najsłabsze kości. Raczej zginą ci, którzy przypadkowa znaleźli się w najbardziej zagrożonych punktach pociągu, najmocniejsze bowiem nawet kości ludzkie nie są w stanie oprzeć się siłom działającym podczas rozbicia się pociągu. Jeśli jednak weźmiemy pod uwagę nie pojedynczą katastrofę, lecz sto miljonów takich katastrof, będziemy mogli twierdzić z wszelką pewnością, że w ogólnej statystyce ludzie o mocniejszej budowie ciała giną rzadziej. Właśnie z podobne-mi stosunkami ma do czynienia teorja Darwina. Jest ona słuszna dlatego, że ma do czynienia z nieograniczoną liczbą osobników' zwierzęcych i roślinnych.

Jeden tylko zarzut nastręczył poważniejsze trudności. Darwin oparł się na fakcie bezkierunkowej zmienności osobniczej. Możemy jednak posunąć się nieco dalej i zapytać: skąd bierze się ta zmienność? Dlaczego nie wszystkie osobniki gatunku są jednakowe? Wiemy dziś — i przeczuwał to również Darwin — że źródłem zmienności jest prze-dewrszystkiem niejednakowość warunków zewnętrznych, działających na istotę żywą od pierwszych początków jej roz-

Przystosowanie ).

woju. Każdy osobnik znajduje się nieco w innem miejscu, na każdego działa nieco inna temperatura, trochę odmienna wilgotność powietrza, każdy pochłania trochę inny pokarm, którego obfitość nigdy nie może być ściśle jednakowa. Czynników tego rodzaju jest niezmiernie dużo, a wszystkie one mogą wybitnie wpłynąć na ukształtowanie i właściwości osobnika. Wszystkie wywołane tą drogą zmiany osobnicze stanowią tak nazwane cechy nab y t e, a wiemy dziś, że cechy nabyte nie mogą być dziedziczne. Źródłem każdego organizmu wraz ze wszystkiemi jego cechami jest komórka rozrodcza, w której tajnikach drzemią ukryte wszystkie właściwości przyszłej istoty żywej. Komórka rozrodcza jest ukryta w głębi organizmu, jest specjalnie ochroniona i zabezpieczona, więc wszystkie czynniki zewnętrzne, wpływające na cechy organizmu i powodujące jego zmienność, nie mają do niej dostępu. Jeśli zaś tak jest, to wprawdzie dobór naturalny może zachować przy życiu osobniki najlepiej przystosowane, ale osobniki te nie zdołają przekazać potomkom swoich cech celowych. Wtedy niemożliwy stanie się postęp przystosowania, gdyż każde pokolenie będzie musiało rozpocząć proces przystosowywania się od tego samego poziomu, co pokolenie poprzednie. Nie będzie sumowania się przystosowań w szeregu pokoleń, a tern samem stanie się niezrozumiałe powstawanie nowych gatunków.

Zarzut ten jest tak poważny, że spowodował całkowite niemal odrzucenie teorji doboru, o której słuszności zwątpił powszechnie świat naukowy. Istotnie, bez prawa dziedziczności teorja Darwina przestaje tłumaczyć zjawiska. Dopiero w czasach najnowszych nastąpił ponowny zwrot. Dowiedzieliśmy się bowiem, że w rzeczywistości komórka rozrodcza nie jest bezwzględnie ochroniona przed wpływami świata zewnętrznego. Szereg czynników może docierać do niej i zmieniać niektóre jej właściwości, co odbija się natychmiast na cechach ustroju powstającego z tej komórki. Otrzymane zmiany, nazwane mutacjami sztucznemi, okazały się dziedzicznemi i właśnie zmiany podobne mogą być podstawą sumowania się przystosowań w szeregu pokoleń. Jak to przeczuwał Darwin, źródłem zmienności osobniczej są czynniki świata zewnętrznego, ale dobór naturalny może operować jedynie takiemi zmianami, które zaszły w samych komórkach rozrodczych. Znamy dziś cały szereg podobnych zmian i to doniosłe odkrycie umożliwiło powrót do teorji Darwina.

Jest dziś rzeczą uznaną, że teorja doboru naturalnego stanowi najlepsze, jakie posiadamy, wytłumaczenie powstawania przystosowań organicznych (—»

J. Dembowski.

K. D a r w i n : O powstawaniu gatunków (przekład J. Nusbauma). Nusbau m J. : Idea ewolucji w biologji. 1909. Cze r-w i ń s k i K. : Wypisy z zakresu teorji ewolucji. 1927.

DEKORACJA TEATRALNA. (Tabl. 140—144). Dekoracja jest duszą złudy teatralnej. -Pod tym względem żadna z technik malarskich nie posiada tak prostych, a równocześnie tak wyrafinowanych sposobów i nie osiąga tak zdumiewających efektów, jak dekoracja teatralna, zwdaszcza gdy się łączy z nowoczesną maszynerją i z nowoczesnemi zdobyczami świetlnemi.

Nagle, jak pod wpływem różdżki czarodziejskiej, wyłaniają się na scenie wspaniałe pałace, tajemnicze uliczki i zaułki, imponujące place wielkomiejskie, by za chwilę ustąpić miejsca potężnym górom, cienistym parkom lub nędznym suterenom i mansardom.

Dodajmy do tego deszcze, pioruny, błyskawice i wiatr, a dalej przeróżne efekty świetlne, słuchowe oraz gnane wichrem obłoki, a będziemy mieli złudę teatralną, mogącą śmiało rywalizować z najbardziej „oszukańczą“ fata-morganą.

A teraz pomyślmy, że ta oszołamiająca, teatralna fata-inorgana żyje i zachwyca patrzącą na nią publiczność tylko dzięki kilku niezmiernie prostym „trickom“, które za kulisami, w świetle dziennem przyniosłyby widzowi niewątpliwie przygnębiające rozczarowanie.

Pracownia.

Każdy większy teatr posiada swoją pracownię dekoracyjną, której podłoga dochodzi czasem do 250 m². Na tej ogromnej podłodze, odgrywającej rolę kolosalnej stalugi, maluje się dekoracje teatralne. Pracownię wypełnia światło padające od północy i pozbawione wszelkich mocniejszych refleksów. Warsztat pracy dekoratora teatralnego wykazuje wszędzie rozmiary olbrzymie. A więc przedewszystkiem paleta, której długość wynosi l¹^ m, a szerokość 1 m. Oczywiście w ręku utrzymać jej nie można, spoczywa więc na ruchomych kółkach i zawiera szereg garnków z farbami, podobnemi do farb używanych w malarstwie pokojowem.

Nad tern wszystkiem góruje wielki garnek wypełniony wodą klejową, znany w żargonie naszych pracowni pod nazwą „lontryk“.

Pendzle, szczotki, „winkle“ (kąty proste), cyrkle, węgle, trzepaczki (usuwające węgiel i brud), wreszcie linje są zaopatrzone w drążki, których długość waha się od 50 cm wgórę i dochodzi nawet do 6 m.

Maluje się „mokro na mokrem“, unikając grubszych farb, które szybko odpadają i stosując raczej technikę laserunku niż nakładania.

Ze względu na światło elektryczne należy używać ciepłych i jasnych tonów, szczególniej w partjach mających akcentować cień. Żółte i czerwone farby występują przy sztucznem świetle o wiele mocniej i jaśniej, niż w oświetleniu dziennem. Natomiast błękit, zieleń i fiolet na tle kinkietów i reflektorów tracą swój blask i ciemnieją.

Nowoczesny dekorator używa oprócz pendzli i szczotek t. zw. pistoletów lub elektrycznych pulweryzatorów.

Z malarnią łączy się stolarnia, która w najnowszej technice dekoracyjnej odgrywa rolę pierwszorzędną. Tu królują dykty, łaty i listwy, które później pokrywa się odpowiedniemi farbami.

W nowoczesnym montażu sceny malarski projekt dekoratora jest coraz częściej wypierany przez rysunki perspektywiczne, przeznaczone dla pracowników stolarni. Im one są grun-towniejsze i ściślejsze, tern piękniejsza i efektowniejsza będzie całość dekoracyjna. Dlatego młodzi adepci malarstwa teatralnego winni jak najgorliwiej poświęcić się studjom nad geo-metrją, projekcją, perspektywą i konstrukcją cieniów Szczególniej perspektywa jest duszą dekoracyj teatralnych. Racjonalny układ światłocienia mas, umiejętne operowanie sylwetami brył, a przedewszystkiem gruntowna znajomość zasad perspektywy scenicznej — oto główne tajemnice powodzenia dekoratora teatralnego.

Z dziejów scenografji nowoczesnej.

Pierwsze dekoracje teatralne.

Podług wszelkiego prawdopodobieństwa wynalazcą perspektywy scenicznej był B r a m a n t e, a rok 1508 możemy uważać za pierwszą datę dekoracyjnej prapremjery. Miała ona charakter wyłącznie architektoniczno-malarski. Jej początkowe dzieje łączą się z zastosowaniem po raz pierwszy kurtyny (1519 r.).

-.-ST

an

ć"

•A

IW

v;[°

Ml

(3

P:

to

ift

jggpSi^Ł.

s,.

I&J

=_s- :

isEigslll

(1874—1890)

który

S

l* r;

™#lfa

fe-/> V#

Ryc. 15». Dekoracja teatralna. Scena tragiczna (Serlio).

Pierwszym teoretykiem perpektywy teatralnej i dekoratorem był S e b a-stiano Serlio (1475—1552). Jak to widzimy na rysunku 159, Serlio dzieli scenę na dwie części : pierwsza, tuż przy dzisiejszej kurtynie, jest plaska, druga, tylna, wznosi się ku górze i posiada charakter architektoniczno-dekoracyjny. Na pierwszej występują aktorzy, druga zaś ma bawić oko widza wyłącznie kunsztowną perspektywą schodów, filarów, balkonów i krużganków. Maniera Serlia przedostała się do wszystkich teatrów pałacowych i pokutuje do dziś dnia w licznych dekoracjach operowych.

Dekoracja barokowa.

Po dekoracjach renesansowych nastąpiła orgja barokowa, której nie uległ jedynie teatr angielski, ocalając twórcze pierwiastki sztuki dramatycznej. Ze sceną barokową łączy się nazwisko : Galii Bibiena (w XVIII w.). Była to znana rodzina malarzy-dekorato-rów, która działała w całej niemal cywilizowanej Europie, między innemi prawdopodobnie i w Polsce za Stanisława Augusta. Zadaniem dekoracji Galii Bibieny jest dać widzowi jak najwięcej wrażeń przestrzennych. Stąd na scenie widzimy tyle nisz, zakamarków, tyle architektonicznych skrótów, wykuszów i zagłębień.

Manowce realizmu.

Rozwój malarstwa teatralnego, począwszy od pierwszej sceny perspektywicznej, do czasów najnowszych porusza się po linji coraz jaskrawszego realizmu (—» Realizm), schodząc z biegiem czasu coraz bardziej na manowce tego kierunku.

Typowym przykładem takiego właśnie wykolejenia się teatru na tych manowcach realizmu był teatr m e i-n i n g e ń s k i prąd realistyczny doprowadził do skrajnych absurdów natura! istycznych (-» Naturalizm). Teror kopjowania natury opanował niebawem wszystkie teatry kontynentu. Doszło nawet do tego, że np. głośny w swoim czasie paryski reżyser Antoine, wystawiając sztukę p. t. „Rzeźnicy“, ozdobił scenę kawałami prawdziwego mięsa. Zapalonym, na szczęście jednak twórczym rzecznikiem naturalizmu był Teatr Artystyczny Stanisławskiego w Moskwie, założony w 1893 r. Mimo to, iż Teatr Artystyczny stał twardo na gruncie naturalizmu, nie krępował jednak lotu takim twórczym dekoratorom, jak Bakst, Gołowin i inni. Meiningeńczy-kom nie można odmówić mimo wszystko jednej wielkiej zasługi : ulepszyli oni mianowicie bardzo wydatnie nowoczesną maszynerję sceniczną. Oni to właśnie zaprowadzili po raz pierwszy scenę ruchomą w Monachjum w r. 1896.

Krańcowy naturalizm, zabijający cały sens twórczości dramatycznej, wywołał niebawem reakcję. Podjęły ją teatry francuskie, angielskie, a wkońcu niemieckie, rosyjskie, włoskie, polskie i amerykańskie. Szczególnie dekoratorzy pracujący przy baletach Diagelewa i Borlina przyczynili się w ogromnej

mierze do wyplenienia szablonów natu-ralistycznych i wzbogacenia scenografji europejskiej w nowe elementy twórcze.

Craig.

Jednym z pierwszych reformatorów teatru i sztuki dekoracyjnej był E d. Gordon Craig, angielski aktor i pisarz, urodzony w r. 1872.

Craig prowadził swoją działalność reformatorską na deskach teatru licealnego w Londynie, gdzie również założył w r. 1911 specjalną szkołę do badania zagadnień sztuki teatralnej. Wydał on nieubłaganą walkę barbarzyńskiemu naturalizmowi i zdołał udowodnić, że sztuka teatralna jest tylko syntezą gestu, rytmu, linij i barw. Od tej chwili malarstwo teatralne staje się syntetycznem, otwierając przed twórczym dekoratorem wszelkie możliwości na polu nowoczesnego montażu sceny.

Odrodzenie sztuki dekoracyjnej.

Prąd antynaturalistyczny ogarnął całą Europę i spowodował szereg reform teatralnych, trwających po dziś dzień. Ten okres- odrodzenia teatru obfituje w wielkie talenty artystyczne, wśród których nie brak i nazwisk polskich (Wyspiański, Tadeusz Pawlikowski i t. d.). Mimo kryzysu, mimo tylu niebezpieczeństw grożących teatrowi ze strony music-hallów i kina, scena europejska pracuje twórczo dalej, walczy heroicznie z przeszkodami mute-rjalnemi, szuka ustawicznie nowych dróg i kierunków. Brak jej tylko wielkiego repertuaru, wielkiego reżysera i wielkiej, odpowiednio przygotowanej publiczności.

Wśród wyżej wymienionych reformatorów zagranicznych należy podkreślić przedewszystkiem bujną działalność M a k s a Reinhardt a, który w niemałej mierze wywarł wpływ decydujący na kształtowanie się nowoczesnej sceny w Polsce.

Sztuka dekoracyjna w Polsce.

O przeszłości scenograf j i polskiej wiemy bardzo niewiele. Wiemy więc, że Władysław IV urządził teatr w Warszawie na Zamku i wyposażył go w bogate dekoracje, maszynerję, balet i orkiestrę. Wystawiano tam sztuki karnawałowe, t. z w. dialogi mięsopustne. Za Sasów powstał teatr dworski w gmachu przy ul. Królewskiej, gdzie dawano opery i komedje. Dalsze etapy rozwoju sceny polskiej stanowi działalność Teatru Narodowego przy placu Krasińskich, gdzie pracował tak wielce zasłużony W. Bogusławski, wreszcie powstanie Teatru Wielkiego przy placu Teatralnym w r. 1825, gdzie technika dekoracyjna w ciągu XIX w. nie umiała przekroczyć wytartych szablonów' Galii Bibiena i historycznego realizmu.

Dopiero pojawienie się Stanisława Wyspiańskiego wstrząsnęło sceną polską i zapłodniło ogromnie twórczość dekoracyjną. Wyspiański otworzył przed teatrem polskim nieobliczalne możliwości odrodzenia. Dramatyczna twórczość genjalncgo autora „Wesela“— to cała kopalnia niewyzyskanych, ukrytych lub przeoczonych możliwości reżyserskich, aktorskich, świetlnych, muzycznych, a przedewszystkiem scenograficznych. Jeśli scena polska pragnie przodować Europie, to winna przede-wszystkiem zrealizować pamiętne słowra Wyspiańskiego, wypowiedziane w jego studjum o Hamlecie: „Architektura, malarstwo i dramat, w jedność spojone, ujawniające zmysłom widzów, światu i duchowi wieku postać ich i piętno“.

Posiew Wyspiańskiego nie kazał na siebie długo czekać. Od r. 1913 nowopowstały Teatr Polski w Warszawie rozpoczyna swoją chwalebną działalność przy kapitalnem współpracownictwie dwóch znakomitych dekoratorów, K a-rola Frycza i Wincentego Drabika.

w tym zakresie.

Karol Frycz należy niewątpliwie do najświetniejszych scenografów europejskich. Wysoka kultura estetyczna, gruntowna znajomość wszelkich form i stylów, dotyczących zarówno wnętrz, jak i kostjumów, niezawodne poczucie charakteru środowiska i jego akcji, umiejętne wydobywanie akcentów groteskowych, wreszcie niezmiernie trafne operowanie nic nie znac.zącemi rekwizytami — te wszystkie zalety pozwalają Fryczowi z niepospolitą inwencją i praw-dziwem mistrzostwem kształtować scenę i zdobić ją dekoracyjnie.

Drugim znakomitym artystą, który na kartach polskiej scenografji zdobył sobie znaczenie wyjątkowe, był Wincenty Drabik (1881—1933), uczeń St. Wyspiańskiego. Wychowany na wielkiej poezji romantycznej, wpatrzony z najwyższym entuzjazmem w genjalne wskazania Wyspiańskiego, rozmiłowany, jak żaden z jego kolegów, w twórczości ludowej, a równocześnie śledzący nader pilnie wszelkie reformy teatralne na Zachodzie, wzbogacił Drabik scenografję polską niezapomnianemi dekoracjami „Księcia Niezłomnego“, „Nieboskiej Ko-medji“, „Pastorałek“ Schillera i t. d. Ostatnią jego pracą, nad które artysta pracował od wielu lat i która niewątpliwie byłaby koroną jego wspaniałej twórczości, były projekty dekoracyjne do „Akropolisu“ Wyspiańskiego.

Z pośród młodego pokolenia wysunął się ostatnio Andrzej Pronaszko, artysta posiadający pierwszorzędny talent dekoracyjny, rzadką umiejętność w operowaniu sylwetami brył, wyjątkowe wyczucie konstrukcji cieniów i świateł. Jego wysoce pomysłowa dekoracje do „Achilleis“, „Opowieści Zimowej“, a przedewszystkiem wielce oryginalny montaż sceniczny do „Powrotu Odyssa“, odznaczony pierwszą nagrodą na zeszłorocznym konkursie imienia Wyspiańskiego — postawiły A. Pronaszkę w rzędzie najznakomitszych scenografów polskich.

Poza nimi jest w Polsce cały legjon pierwszorzędnych artystów dekoratorów, pracujących w różnych teatrach, bądźto stale, bądź też dorywczo (Iwo Gall, St. Śliwiński, J. Zaruba, K. Mackiewicz, Daszewski i inni).

Mimo ciężkich czasów scenografja polska rozwija się bardzo dobrze i zajmuje czołowe miejsce w dorobku europejskim

R. Zrębowicz.

Literatura teatrologiczna polska jest wo-góle bardzo uboga. Warto przeczytać następujące książki : A. Zagórski: Walka o teatr (Warszawa 1931) i M. Treter: Teatr a sztuki plastyczne (Warszawa 1933).

DEMOKRACJA. Jeszcze przed dwudziestu laty, przed wojną światową, życie polityczne środkowrej i wschodniej Europy, a więc i ziem polskich, było wr każdem z trzech państw zaborczych (Austrja, Prusy, Rosja) oparte na zasadach niedemokratycznych. Najwyższa władza należała do jednej osoby (monarchy), cesarza lub króla. Monarcha uzasadniał swe prawm do rządzenia wolą bożą („z bożej łaski“), chcąc zaznaczyć w ten sposób, iż jego prawo do rządzenia państwem nie zależy od woli ludności. Wielka wojna światowa przyniosła zniesienie ustrojów monarchieznych w Europie środkowej i wschodniej. Wszystkie państwa w tej części Europy zaprowadziły u siebie ustrój demokratyczny, oddawna istniejący i rozwijający się na Zachodzie. Wśród państw tych znalazła się i wyzwolona Polska. Art. 2 zd. 1 Konstytucji polskiej mówi : „Władza zwierzchnia Rzeczypospolitej Polskiej należy do narodu“. Zasada ta nie jest przez nikogo w Polsce kwestionowana, żaden z projektów zmian konstytucji nie proponuje jej usunięcia. Polska

W ten sposób Polska nawiązała do długowiecznego rozwoju politycznego oraz do własnego rozwoju z okresu przedrozbiorowego. Już w starożytnej Grecji pojawił się ustrój demokratyczny i sama jego nazwa (demos — lud, krat ein

jest państwem demokratycznem i jest wolą obywateli polskich, aby państwem takiem pozostała.

Powstanie demokracji.

rządzić) pochodzi z języka greckiego. Również i starożytny Rzym był przez długie wieki państwem demokratycznem.

Społeczeństwa średniowieczne, państwa Europy zachodniej i środkowej, które powstały po upadku Cesarstwa Rzymskiego, oparte były również na zasadach demokratycznych : monarcha nie miał w nich swobody w sprawowaniu władzy, lecz był związany prawem, którego nie mógł sam zmieniać.

W szeregu państw Europy (w Hi-szpanji, Francji, w państwach niemieckich i włoskich) ta średniowieczna demokracja została złamana przez absolutną władzę monarchów (-» Absolutyzm). Niektóre państwa jednak, jak przedewszystkiem A n g 1 j a, potrafiły się uchronić od takiego absolutyzmu. W Anglji przez stopniowe rozszerzanie prawa wyborczego do parlamentu uczyniono to prawo wkońcu powszech-nem i równem ; rozszerzono również z biegiem czasu kompetencje parlamentu i w ten sposób powoli, bez okresu absolutyzmu i bez przewrotu, przekształcono państwo stanowe w nowoczesne państwo demokratyczne.

Z tych państw Europy, w których zwyciężył absolutyzm monarszy, najwcześniej obaliła monarchję i przyjęła ustrój demokratyczny F r a n c j a (rok 1789), stając się obok Anglji drugim wzorem dla rozwoju demokracji w innych państwach. Po długim okresie walki z absolutyzmem cała Europa zachodnia w połowie XIX wieku przyjęła stopniowo ustrój demokratyczny. Klęska państw niedemokratycznych po wielkiej wojnie światowej przyniosła ostateczne zwycięstwo demokracji.

Zasady demokracji.

Naczelna zasada demokracji jest prosta : powiada ona, że władza najwyższa w państwie należy do „ludu“, że tylko „lud“ ma prawo decydowania, przez kogo i w jaki sposób państwo ma być rządzone. Szczegółowe jednak rozwinięcie tej zasady nasuwa różne możliwości, które można zgrupować około dwóch zagadnień: 1) co to jest „lud“, 2) w jakiej formie „lud“ może rządzić.

Co to jest „lud“ („naród“)?

Są to wszyscy, równi sobie obywatele państwa. W określeniu tern wymagają wyjaśnienia pewne wyrazy, a mianowicie:    „obywatele“, „wszyscy“,

„równi“.

Obywatele. W słowie tern tkwi już pewne ograniczenie ilości osób mających w ustroju demokratycznym władzę najwyższą. Nie są to ani wszyscy mieszkańcy danego państwa, ani wszyscy urodzeni w danem państwie, są to natomiast również niektórzy nie-mieszkający w państwie, ani w niem nie urodzeni. Najczęściej za obywateli danego państwa uważa się osoby urodzone z rodziców-obywateli danego państwa (ustawodawstwa państw europejskich) lub urodzonych na obszarze danego państwa (ustawodawstwa państw anglosaskich) ; ponadto obywatelami są te osoby, którym władze państwowe osobnym aktem obywatelstwo nadają.

Wszyscy. W słowie tern tkwi istotna dla demokracji cecha, to jest powszechność praw politycznych : każdy stały mieszkaniec państwa staje się zwykle jego obywatelem, każdy zaś obywatel ma prawo udziału w władzy państwowej niezależnie od swego wykształcenia i majątku. Słowo „wszyscy“ — to jednak reguła, od której są pewne wyjątki : nie wszyscy obywatele posiadają prawa polityczne. Wyjątki te jednak stają się w miarę rozwoju demokracji coraz mniej liczne. Pierwotnie uważano za zgodny z zasadą demokracji wyjątek, iż nie może posiadać praw politycznych ten, kto nie opłaca przynajmniej minimalnych podatków ; dziś z tego wyjątku pozostała jedynie pewna reszta w postaci pozbawienia praw , politycznych tych, którzy się utrzymują z dobroczynności publicznej. Pierwotnie uważano za zgodny z zasadą demokracji wyjątek, iż pozbawione są praw politycznych kobiety; dziś w większej części państw kobiety posiadają już te prawa. Obecnie jako uznane mniej więcej ogólnie wyjątki od zasady powszechności praw politycznych przetrwało pozbawienie praw politycznych osób w wieku niedojrzałym (najczęściej poniżej 21 lub 25 lat), skazanych za pewne przestępstwa, nienormalnych umysłowo, utrzymujących się z dobroczynności publicznej.

Równi. W słowie „równi“ mieści się niemniej istotna dla demokracji współczesnej zasada, że objaw woli każdego obywatela ma to samo znaczenie, że — popularnie mówiąc — „każdy obywatel ma jeden głos“. Równość nie jest tedy ani równością wykształcenia, ani równością kultury, ani równością majątkową. Jest to jedynie zasada, że wszelkie te nierówności są dla państwa demokratycznego obojętne. Ta zasada tkwi we wszystkich konstytucjach demokratycznych.

W jakiej formie „lud“ może rządzić?

Podstawową zasadą wszelkiej demokracji jest, iż „większość rozstrzyga“.

Nie trzeba więc — jak w niektórych ustrojach średniowiecznych — jednomyślności całego „ludu“ dla powzięcia pewnej decyzji. Wystarczy, gdy wśród „ludu“ lub zgromadzenia reprezentującego „lud“ większość wypowie się za pewną decyzją. Demokracja — to rządy większości.

Ustrój demokratyczny nie daje już tak wyraźnej odpowiedzi na pytanie, czy „lud“ musi działać sam, czy może działać przez kogo innego, to jest przez swego „reprezentanta“, przez swój „organ“. W demokracjach współczesnych spotykamy oba typy, przyczem częstszym, w większych państwach przeważającym, jest typ drugi, to jest rządy „ludu“ przez reprezentantów ; ostatnio, w okresie powojennym, czę-stszem się stało połączenie pewnych cech jednego i drugiego typu.

Demokracja bezpośrednia (w niektórych kantonach Szwajcarji i w niektórych stanach Ameryki Północnej) polega na tem, iż „lud“ schodzi się w określonych przeciągach czasu, uchwala ustawy i inne ważne akty państwowe i mianuje na krótki okres czasu urzędników i sędziów. Ten typ demokracji nigdzie nie występuje w zupełnie czystej postaci, a możliwy jest tylko w państwach małych i w społeczeństwach niezróżnicowanych.

Demokracja pośrednia polega na tem, że „lud“ ogranicza się do wyboru swych „organów“. Czasami wybiera wszystkie najwyższe organy władzy wykonawczej (prezydent państwa), ustawodawczej (sejm i senat), w pewnej mierze i sądowej (Stany Zjedn. Ameryki Półn., Niemcy). Czasami — co jest częstsze — wybiera tylko organy ustawodawcze (parlament), te mniej lub więcej pośrednio wybierają zkolei organy wykonawcze, te ostatnie zaś (głowa państwa) powołują nieza-

na powierzchni demokratycznych ustro-

leżnych sędziów (Francja i kraje, któ- XIX w., w państwach Europy zachod-re przyjęły jej zasady ustroju, między niej i w Ameryce objawiać się zaczęły niemi i Polska).

W szeregu państw połączono jów poszczególnych państw bardzo oba typy ustroju. Obok insty- niepokojące rysy. W tych czasach nie-tucyj demokracji pośredniej istnieją słychanego rozkwitu życia gospodar-urządzenia demokracji bezpośredniej, czego różne parlamenty świata stały A więc np. władza ustawodawcza na- się terenem rozgrywki nietylko intere-leży do wybieralnego parlamentu, ale sów politycznych, ale także finanso-niektóre ustawy, najczęściej konstytu- wych i gospodarczych. W Europie cja, muszą być zatwierdzone przez i w Ameryce poszczególne partje po-„lud“ w głosowaniu ludowem (Szwaj- lityczne i poszczególni ich przywódcy carja), albo też pewna ilość wyborców dawali się bardzo często wciągać lub głowa państwa czy pewna ilość w różne afery finansowe, niezawsze członków parlamentu może zażądać, by czyste i niezawsze nienaganne z punktu niektóre ustawy poddano głosowaniu widzenia interesu państwowego i spo-ludowemu (Niemcy).

Kryzys demokracji.

praw-

Wielka wojna podważyła w dalszym ciągu autorytet rządów demokratycznych. Pokazało się, że kiedy potrzebne są decyzje rychłe i śmiałe, nie można rządzić przy pomocy skomplikowanego aparatu parlamentarnego, to też we wszystkich państwach prowadzących wojnę rola parlamentu ograniczała się w czasie wojny do zatwierdzania pewnych poczynań rządów, przez co poczynania te nabierać miały większego znaczenia i autorytetu w oczach narodów. Najcięższy jednak cios zadał demokracji dopiero okres powojenny, okres politycznego i społecznego roz-

łecznego. Kompromitowało to niewątpliwie demokrację i podważało jej autorytet, chociaż przed wojną, w nie-Współczesny ustrój demokratyczny których zwłaszcza państwach, np. święcił największe triumfy od połowy w Anglji, ustrój parlamentarny, t. zn. XIX w. do wojny światowej. Zszedł demokracja pośrednia, święcił się wtedy z okresem wielkiego postępu dziwę i zasłużone triumfy, kulturalnego i materjalnego ludzkości i niewątpliwie umożliwił i przyśpieszył ten postęp, dał bowiem w wyższym stopniu niż jakikolwiek inny ustrój każdej jednostce równe szanse pod względem prawnym i możność wybicia się. Umożliwił — przez odwoływanie się do woli ludności — rządzenie zgodne z opinją publiczną, ochronił więc kierujących państwem od konfliktów z tą opinją, prowadzących często do rewolucyj.

Demokrację jednak, jak każdą formę rządu, tworzą ludzie ; ludzie zaś są przecież z natury ułomni, zatem i ich błędy, grzechy, namiętności odbijają się i na systemach politycznych przez stroju wewnętrznego^ poszczególnych nich stworzonych. Ambicje jednostek państw oraz niepewności i chaosu w sto-i partyj, dążących do władzy i żabie- sunkach międzynarodowych. Parla-gających o wpływy, były pierwszym menty w niektórych państwach Eu-zarodkiem kryzysu demokracji, o któ- i’opy, rozbite na drobne grupki poli-rym dzisiaj słyszymy tak często. Na- tyczne, stały się w wielu wypadkach wet w epoce największego rozkwitu niezdolne do wyłonienia stałej więk-parlamentaryzmu, t. j. pod koniec szóści, która mogłaby rządzić zgodnie

za-

z ustalonym programem. „Lud“, t. j. wyborcy, stawali się często pastwą agitacji politycznej, podbudzającej jedne klasy obywateli przeciw drugim. Na tern podłożu objawił się w całej pełni ten kryzys demokracji, jaki niewątpliwie przeżywamy obecnie. Coraz silniej w niektórych zwłaszcza państwach utrwaliło się przekonanie, że tylko silny i niezawisły od parlamentu rząd i autorytet wielkich jednostek ratować może państwo zewnętrznie i wewnętrznie. W okresie powojennym pojawiły się też nowe formy ustrojowe, zachowujące naczelną zasadę demokracji, zmieniające jednak dość znacznie sposoby jej realizacji.

Niektóre z tych form dążą do tego, by zmniejszyć znaczenie i prawa wielogłowej reprezentacji „ludu“, to jest parlamentu, powiększyć natomiast uprawnienia jednoosobowego reprezentanta, to jest głowy niezależnej od „ludu“, a jedynie przez „lud“ wybieranej na pewien okres czasu (system pre-zydjalny np. w Stanach Zjednoczonych).

Inne znów formy dążą do tego, by zmienić zasadę powszechności praw politycznych i „lud“, to jest rządzących, ograniczyć tylko do części ludności (np. Sowiety pozostawiają prawo polityczne tylko proletarjatowi, Niemcy hitlerowskie odbierają prawo polityczne ludziom pewnych przekonań, t. j. marksistom).

Inne wreszcie formy dążą do tego, by zmienić zasadę równości i poszczególnym grupom obywateli przyznać wpływ na rządy niezależnie od ich liczebności (np. ustrój oparty na organizacji zawodowej, w której każdy stan zawodowy miałby taki sam wpływ na rządy, choć liczebność tych stanów zawodowych nie jest taka sama — faszyzm. (-» Faszyzm).

Żyjemy obecnie w okresie walki między dotychczasową formą demokracji a temi wszystkiemi próbami jej zmian. Najsilniejszy opór napotykają te próby w wielkich państwach Europy zachodniej, w Anglji i Francji. Pod tym względem najciekawszy obraz przedstawia życie państwowe we Francji, gdzie mimo ciągłych zmian rządu, ustawicznych zmian większości parlamentarnej i namiętnych rozgrywek partyjno-politycznych mechanizm państwowy pracuje bez zarzutu dzięki patrjotyzmowi wielkich obywateli oraz dzięki sprawnej i wydajnej pracy doświadczonego i wyrobionego ciała urzędniczego. Francja jest jednak pod tym względem wyjątkiem, a zazwyczaj z wyjątków nie można robić reguły.

Demokracja w Polsce.

Jak uczą dzieje Polski, naród polski ożywiony był znacznie wcześniej niż inne państwa zachodnie duchem demokracji. Ustrój, jaki wytworzył się w Polsce przedrozbiorowej, oddawał władzę najwyższą w ręce narodu — z tern oczywiście zastrzeżeniem, że za naród uważany był stan szlachecki. W okresie upadku państwa w XVIII w. ustrój ten stał się tylko pozorem, w istocie rządy przeszły w ręce rodzin magnackich. Druga połowa XVIII w. przyniosła jednak pewne odrodzenie demokracji szlacheckiej, poczęści pod wpływem panujących wówczas na chodzie Europy poglądów politycznych. Konstytucja trzeciego maja 1791 r. była próbą połączenia tych doktryn z polską tradycją szlachecko - demokratyczną oraz próbą rozszerzenia tej demokracji na inne warstwy.

Demokratyczna myśl polska po utracie niepodległości bardzo silnie kiełkowała na emigracji, gdzie miała przedstawicieli tak wybitnych, jak Lelewel, Mickiewicz i inni. Pod zabora-

K. Grzybowski.

mi, tam zwłaszcza, gdzie, jak w b. zaborze austrjaekim, panowała zupełna swoboda życia politycznego, rozwijały się prądy demokratyczne o różnych odcieniach, które silnem echem odbijały się i na terenie b. Królestwa Polskiego. Na początku XX w. uwydatniło się przytem w Polsce silne przeciwieństwo między demokracją o zabarwieniu postępu wem albo liberalnem a demokracją narodową.

Po odzyskaniu niepodległości ideałem większości stronnictw polskich była demokracja parlamentarna wzorowana na Francji, przyznająca sejmowi rolę czynnika najważniejszego w rządzeniu państwem, co później określono mianem „sejmowładztwa“. W Polsce też stosunkowo wcześnie poglądy te spotkały się z surową krytyką, wskazującą na to, iż taki ustrój państwowy nie jest całkowicie odpowiedni w Polsce, zarówno ze względu na jej położenie geograficzne, jak i na strukturę społeczeństwa polskiego. Krytyka ta swój najpełniejszy wyraz znalazła w zmianach wprowadzonych do konstytucji obowiązującej i w projektach nowej konstytucji (-> Konstytucja)

Najważniejsza literatura: W języku polskim brak osobnych naukowych opracowań poświęconych zagadnieniu demokracji. Najlepiej w zagadnienie to wprowadzają rozprawy Stanisława Estreichera: Zasada zwierzchnictwa narodu i Przewodnia myśl konstytucji polskiej w porównaniu do konstytucyj obcych (obie w dziele zbio-rowem: Nasza Konstytucja, Kraków 1922). Szereg informacyj przynoszą systemy polskiego prawa politycznego, z których wyróżnić należy pracę Wacława Komar-nickiego : Polskie prawo polityczne, Warszawa 1922, oraz szereg prac Z. C y b i-chowskiego. Socjalistyczny punkt widzenia wobec demokracji ujmuje Mieczysław Niedziałkowski w książce : Teorja i praktyka socjalizmu wobec no

wych zagadnień, nacjonalistyczny punkt widzenia u Stanisława Grabskiego:    Państwo Narodowe, Lwów 1929.

Współczesny rewizjonizm wobec praktyki demokracyjnej u Wacława Makowskiego : Rewizja umowy społecznej, W arszawa 1933.

Z literatury tłumaczonej zwrócić należy uwagę przedewszystkiem na Prawo Konstytucyjne A. E s me i na, Warszawa 1925. Zagadnienie demokracji pośredniej i parlamentaryzmu ujmuje jasno Hans K e 1 s e n : Zagadnienie parlamentaryzmu, Warszawa 1929.

Są to wszystko dzieła trudniejsze, wymagające już pewnego przygotowania naukowego.

DEMOKRATYZM. Spotykamy się niejednokrotnie z powiedzeniami tego rodzaju: ,,Pan Jan jest demokratą w każdym calu, ze wszystkich jego postępków bije szczery demokratyzm, nie uznaje przesądów majątku czy pochodzenia, w każdym widzi człowieka“. — Nietrudno tu zauważyć, że mówiąc w ten sposób o panu Janie jako o demokracie i charakteryzując tak jego demokratyzm, mamy na myśli nie-tyle poglądy polityczne naszego znajomego, ile sposób jego postępowania, a przedewszystkiem stosunek do ludzi. Ów sposób odnoszenia się do ludzi pozostaje oczywiście w związku z pewne-mi przekonaniami, z pewną miarą oceniania ludzi i z pewnym poglądem na ich wartość. Pan Jan każdego traktuje jednakowo, w każdym widzi człowieka równego sobie. Jedną zaś z najważniejszych zasad demokracji politycznej jest zasada równości wszystkich wobec prawa. Z artykułu o demokracji wiemy, że wyraża ona przeświadczenie, iż „objaw woli każdego obywatela ma to samo znaczenie“. Zasada ta wyrosła z pewnych przekonań, które zostały sformułowane w epoce tworzenia się nowożytnych demokracyj świata.

Myśliciele wieku XVII, a zwłaszcza XVI11, wiele mówili o naturalnych czy przyrodzonych prawach człowieka. Każdy człowiek przez sam fakt swego urodzenia posiada prawa, jakby przez samą przyrodę mu nadane. W końcu w. XVIII prawa te niejednokrotnie zestawiano w t. zw. deklaracjach praw, z których najważniejszemi są : deki a-racja Jeffersona, będąca jakby prawną i moralną podstawą ustroju Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, oraz francuska I) e k 1 a r a o j a praw człowieka i obywatela z r. 1789. Wśród praw właściwych człowiekowi i obywatelowi deklaracje na szczególnie ważnem miejscu umieściły równość. Obywatele już z samego urodzenia są sobie równi, a różnice pomiędzy nimi mogą być czynione tylko wtedy, gdy wymaga tego interes społeczny. W zasadzie jednak — i to należy szczególnie podkreślić — każdy w jednakowym stopniu ma prawo do zajęcia w społeczeństwie takiego stanowiska, jakie mu się z tytułu jego zdolności czy pracowitości należy, i każdy, niezależnie od tego, jakie stanowisko zajmuje, posiada swoją wartość — wartość człowieka.

Centralnym punktem w tein stanowisku było przekonanie o wartości każdej jednostki ludzkiej. Człowieczeństwo. które jest właściwe każdej jednostce, uprawnia ją do życia, szczęścia, pracy, udziału w życiu społecz-nem. Człowieczeństwo to zarazem jest najwyższą godnością, na jaką jednostka może się powołać.

Demokratyczny pogląd na człowieka staje jednak wobec zagadnienia różnic, jakie życie społeczne stwarza pomiędzy ludźmi. Są to różnice natury prawnej i obyczajowej. Urządzenia prawne i obyczaje w wielu epokach i w wielu społeczeństwach wprowadzały przegrody pomiędzy różnemi grupami ludz-kiemi. Bywają niemi : pochodzenie, majątek, wyznanie i t. d. Ze względu na pochodzenie czy majątek powstaje wtedy podział ludzi na „wyższych“ i „niższych“, przyczem pierwszym oddaje się przewodnictwo w życiu społecz-nem, a drudzy spychani są do poziomu elementu mniej wartościowego, nieraz trzymanego w poniżeniu i pogardzie. Cały szereg urządzeń prawnych czy obyczajowych oddziela „wyższych“ od „niższych“. Urządzenia takie zgóry odmawiają „niższym“ możności osiągnięcia tego poziomu, który jest udziałem „wyższych“. Dla szczerego wyznawcy zasad demokratyzmu podobny porządek rzeczy jest nie do przyjęcia. Ceniąc w każdym człowieku jego człowieczeństwo, żąda on, aby prawo i obyczaj pozostawiły każdej jednostce swobodę rozwoju, aby umożliwiły jej rozwinięcie wszystkich sił twórczych. Fakt, że np. pochodzenie jednostki jest okolicznością wystarczającą do tego, by ograniczać swobodę jej twórczego działania, czy do tego, by ją wogóle traktować jako coś pośledniejszego, jest dla stanowiska demokratycznego zaprzeczeniem podstawowych zasad sprawiedliwości i wyrasta z fałszywego poglądu na człowieka i na jego wartość. Takie ocenianie człowieka ze względu na coś innego niż jego wartości ludzkie demokrata uznaje poprostu za przesąd. Myśliciele doby rewolucji francuskiej jako przykład ustroju opartego na przesądach podawali państwo stanowe. W społeczeństwie stanowem tylko ludzie „dobrze urodzeni“ (szlachta i arystokracja) uważani byli za godnych i korzystali z przywilejów, o których marzyć nie mogli ludzie „gorzej“ urodzeni. Dola człowieka, jego stanowisko społeczne, jego możliwości życiowe ściśle wynikały z tego, czy miał on

A. Hertz.

szczęście urodzić się w stanie uprzywilejowanym, czy też nie. Wartość osobista nie odgrywała tu roli.

Po tych wszystkich uwagach zbliżamy się do znaczenia nazwy „demokratyzm“. Obejmuje ona zarazem zasadę moralną i płynący z niej stosunek do ludzi. Jako zasada moralna każe demokratyzm w każdym człowieku widzieć człowieka, jako stosunek — wyraża się w traktowaniu ludzi tylko pod kątem widzenia ich wartości ludzkich.

Jak każda zasada moralna, jest demokratyzm trudny do urzeczywistnienia i nieczęsto wcielany jest w życie. Gdzie działają uprzedzenia polityczne i społeczne, narodowościowe i wyznaniowe, tam zasłaniają one w bliźnim wartość człowieczą i tam najmniej jest miejsca na prawdziwy demokratyzm.

W czasach ostatnich mówi się wiele o kryzysie demokracji, a wraz z tem i o kryzysie demokratyzmu. Rzeczywiście, zwłaszcza doba powojenna ze szczególną jaskrawością wysunęła pewne prądy, wyraźnie zwalczające zasadę demokratyzmu. Ogólną cechą tych prądów jest kwest jonowanie wartości jednostki na rzecz wartości pewnych wielkich grup. Jednostkę ceni się o tyle, o ile jest ona częścią składową jakiejś grupy narodowej czy społecznej. Jako przykład podobnych tendencyj może być wymieniony t. zw. rasyzm, który wartość jednostki uzależnia od przynależności jej do określonej „rasy“. ( —> Arjowie).

Punktem wyjścia dla rasyzmu, teo-rji oficjalnie w r. 1933 przyjętej przez państwo niemieckie, jest uznanie za fakt naturalnej nierówności ludzi. Ra-syści przypisują poszczególnym grupom rasowym odmienne właściwości psychiczne i niejednakowy stopień zdolności twórczych zarówno w dziedzinie życia ogólno-kulturalnego, jak i politycznego. Wartość jednostki wyraża się w jej właściwościach rasowych.

Rasyzm więc konsekwentnie odrzuca demokratyczny pogląd na człowieka, nie uznaje jego cech ludzkich, przeciwstawiając im właściwości rasowe. Człowiekiem dla niego jest tylko ten. kto jest czystej krwi Niemcem, nordyjczy-kiem czy aryjczykiem. O wartości człowieka ma decydować jego budowa fizyczna czy pochodzenie. W ten sposób rasyzm odrzuca i bezwzględnie odtrąca wielką zasadę godności każdego człowieka, zasadę uznania w równej mierze praw do życia każdego człowieka.

DIAMENT należy niewątpliwie do najciekawszych i najdziwniejszych ciał przyrody nieożywionej. Na opis jego składają się same niemal superlatywy. Jest on bowiem ciałem najtwardszem, najbardziej ze stałych przezroczystem, najmocniej załamującem i rozkładają-cem światło, najenergiczniej opierają-cem się czynnikom rozpuszczającym oraz wytrzymująeem najwyższą temperaturę. Te jego własności wyraża grecka nazwa âôa/uaç, czyt. adamas (po łacinie: diament uni), co znaczy: niepokonany.

Skład chemiczny.

Przypatrzmy się tym własnościom nieco bliżej. Pod względem chemicznym przezroczysty i bezbarwny diament jest czystym węgle m. Przekonać się o tem można, ogrzewając go do temperatury 770° C w atmosferze tlenu. Spala się on wówczas doszczętnie na dwutlenek węgla. W sposób jeszcze bardziej oczywisty i bezpośredni ujawnia jego naturę węglową doświadczenie polegające na ogrzewaniu diamentu powyżej 1885° C w atmosferze neutralnej, gdyż wówczas zamienia się on na czarny, nieprzezroczysty grafit, stanowiący drugą odmianę fizyczną pierwiastku węgla.

Diament jest ciałem chemicznie opor-nem : nie działają nań ani kwasy, ani alkalja, z wyjątkiem stopionych i ogrzanych do 1200° C węglanów alkalicznych (jak sodu), w których nagle znika, zamieniając się na tlenek węgla, jak tego dowiódł po raz pierwszy chemik francuski M.oissan.

Właściwości fizyczne.

Niemniej znamienne są własności fizyczne diamentu. Jest on, jak powszechnie wiadomo, ciałem w przyrodzie najtwardszem. W mineralogji twardość jego oznaczamy liczbą 10, gdy pokrewny mu chemicznie grafit należy do ciał najmiększych (tw. 0,5—1). Wobec tego diamentem możemy rysować wszystkie inne ciała, on zaś sam nie daje się nadwerężyć żadnemu.

Diament odznacza się poza tem wy-jątkowemi własnościami optycznemi : jest wysoce przezroczysty, zwykle bezbarwny ; posiada dużą zdolność załamywania, rozpraszania i całkowitego odbijania światła (współczynnik załamania n — 2,4135 w świetle czerwo-nem, n — 2,4278 w świetle zielonem). Stąd pochodzi znana powszechnie gra barw i migotliwość diamentów, zwłaszcza diamentów szlifowanych, czyli brylantów. Diamenty zabarwione na brunatno, zielono, żółto i czerwono zdarzają się rzadziej.

Technika obróbki diamentu.

Ważną praktycznie cechę diamentu stanowią jego własności morfologiczne. Tworzy on kryształy regularne: ośmio-śeiany, dwunastościany, a niekiedy także czterdziestoośmiościany i inne. Kryształy te ujawniają bardzo wybitną łupliwość ośmiościenną, co przy ich szlifowaniu na brylanty stanowi kardynalną podstawę i punkt wyjścia. Z każdej bowiem nieregularnej bryłki diamentu może być z łatwością wyłu-pany regularny ośmiośeian, który dalej obrabia się i szlifuje na brylant.

Technika tej obróbki przedstawia się następująco. Odłupany sztucznie (lub naturalny) ośmiośeian regularny obcina się prostopadle do osi pionowej, od góry i od dołu. Odcinek górny bywa zwykle 5 razy grubszy od dolnego. Je-żelibyśmy wysokość połowy ośmiościa-nu oznaczyli przez 9, to z górnej jego połowy należałoby obciąć ⁵/» wysokości, w dolnej zaś tylko V» (por. ryc. 160 a). Otrzymany w ten sposób

Ryc. 100.

dziesięciościan stanowi jakby zarodek brylantu, który w całej pełni powstaje przez szlifowanie na nim dalszych ścianek, czyli fasetek, których liczba zawsze będzie wielokrotnością 4. Ostatecznie powstaje wielościan złożony u góry z wielofasetkowej korony, u dołu zaś tylko z 4-ściennej podstawy (por. ryc. 160 b). Jest to forma typowego brylantu, mająca w praktyce największe rozpowszechnienie.

Z innych postaci szlifowanego diamentu wspomnimy tu jeszcze o roze-t a c h, wyrabianych z płaskich kamieni i składających się u góry z licznych fasetek, u dołu zaś z jednej tylko podstawy (por. ryc. 160 c, przedstawiającą rozetę widzianą zboku).

Najcenniejszy klejnot — brylant.

Dla swych niepospolitych własności chemicznych i fizycznych, dla swego

Bahia

blasku, gry barw, swej niezniszczalno-ści i twardości diament jest najcenniejszym i wielce poszukiwanym klejnotem, zwłaszcza w postaci brylantu. Cena jego, poza cechami mniej uchwyt-nemi, jak kolor, gra barw, przezroczystość i t. p., zależy przedewszystkiem od wielkości i wagi. Jednostką tej ostatniej jest karat, równający się, jak dziś powszechnie przyjęto, 0,2 g. Cena jednego karatu wynosi w dzisiejszej polskiej walucie około 1500 zł. Cena brylantów cięższych wzrasta nieproporcjonalnie do wagi i zależy także od pewnych indywidualnych upodobań nabywcy. Ceny te wkraczają w mi-ljony.

Wielkość brylantu 1-karatowego wynosi nieco ponad 0,5 cm w średnicy, gdy brylant 10-karatowy jest już sporym kamieniem, którego średnica przekracza 1 cm. Są to rozmiary stosunkowo niewielkie, gdyż diament jest kamieniem dość ciężkim, ciężar jego właściwy wynosi bowiem około 3,5, gdy takiego np. kryształu górskiego tylko 2,5.

Rozpowszechnienie diamentu.

Rozpowszechnienie diamentu w skorupie ziemskiej jest niewielkie. Występuje on najczęściej w złożach wtórnych (piaskach) pospołu z okruchami i głazikami rozmaitych minerałów oraz skał krystalicznych. Najdawniejsze kopalnie diamentów posiadały I n d j e Wschodnie; dziś są one po największej części już zaniechane. W roku 1727 wystąpiła na widownię Brąz y-1 j a, gdzie w prowincji Minas G e-r a e s, koło miasta D i a m a n t i n a, a następnie w prowincji znaleziono bogate złoża, dziś również znacznie już wyczerpane. Diament występuje tu w sypkich napływach, złożonych przeważnie z piasku kwarcowego. Towarzyszy mu często złoto, niekiedy platyna, a prócz tego cały szereg minerałów takich, jak topaz. tur-malin, ametyst, granat, spinel i t. p.

W złożach piaszczystych znaleziono diament wraz ze zlotem także na U r a-1 u. w A u s t r a 1 j i, Meksyku, Ka-1 i f o r n j i i innych krajach Ameryki Półn.

Od r. 1867 stały się głośnemi złoża diamentów p o ł u d n i o w o - a f r y k a ń-s k i c h. Występują one w cylindrycznych, u góry lejkowato rozszerzonych kanałach, przerywających otaczające je poziome pokłady skał osadowych i biegnących prostopadle w głąb ziemi. Cylindry te, mające po kilkaset metrów średnicy, wypełnione są zwietrzałą lawą typu bazaltowego, a więc są wy-gasłemi kraterami. Skale tej ze względu na występujące w niej diamenty nadano osobną nazwę kimberlitu (od miasta Kimberley). Takich lejków wulkanicznych, wypełnionych kimber-litem, poznano dotychczas około 200. Kopalnie czynne, zajęte rozbudową lejków diamentowych na odkrywkę, skupiają się przeważnie nad rzeką V a a 1, pomiędzy Kimberleye m a P r e-torją w Transwaalu. Zawartość diamentów w skale zwietrzałej, zwanej pospolicie „ziemią zieloną'⁴, a głębiej „ziemią niebieską⁴⁴, sięga zaledwie 0,1 g na tonnę skały. Pomimo to od chwili odkrycia w niej diamentów do r. 1924 wydobyto z 26 kopalń południowoafrykańskich 127.000.000 karatów, czyli 25.400 tonn szlachetnego kamienia. Poza temi złożami pierwotnemi Afryka Południowa posiada jeszcze liczne złoża wtórne diamentów w postaci piasków diamentonośnych, występujących nad brzegami rzek V a a 1 i O r a n j e, a także na zachodniem wybrzeżu Kraju Przylądkowego. Ogólna ilość diamentów wydobytych w roku 1928 w Unji Południowo-Afrykań-

kanicznej).

skiej wyniosła około 5 miljonów karatów, co stanowi przeszło s/₄ produkcji całego świata.

Diamenty pd.-afrykańskie występują częstokroć w postaciach całkowitych ośmiościanów lub dwunastościanów rombowych. Wielkość ich nie przekracza zwykle 1 karata. Od czasu do czasu zdarzają się tu jednak okazy imponujące swojemi rozmiarami, jak słynny na cały świat „Excelsior“, ważący 971 karatów, wydobyty z kopalni Ja-gersfontein, a zwłaszcza jak ,,siódmy cud świata“ — „Culinan“, którego waga pierwotna wynosiła 3025 i ³/₄ karata, czyli 605 g. Diament ten, znaleziony w kopalni „Premier Mine“ koło Preto-rji, stanowił tylko odłam olbrzymiego ośmiościanu.

W jaki sposób powstaje diament?

Złoża diamentu południowo-afrykań-skie posiadają atoli nietylko olbrzymią doniosłość praktyczną, ale rzucają także wiele światła na genezę i powstawanie najcenniejszego klejnotu ziemi. Diament pd.-afrykański jest składnikiem skały bazaltowej, pochodzącej z głębi ziemi, a więc wulkanicznej. Nie ulega zatem wątpliwości, że powstał on tak, jak inne składniki tej skały: oli-win, piroksen i inne, a więc na drodze krystalizacji z masy ognisto-ciekłej. Dowodzą tego także doświadczenia Moissana, który pierwszy zdołał odtworzyć diamenty sztuczne, rozpuszczając węgiel w stopionem żelazie i poddając stop raptownej krystalizacji pod ciśnieniem. Następnie Friedländer i Hasslinger otrzymali diament w stopie oliwinu i innych krzemianów, zaprawiając go węglem i ogrzewając pod ciśnieniem normalnem. W żelazie meteorycznem (Canon Diabolo w Arizonie) znaleziono też niewielkie ilości diamentu. Ślady jego zdarzają się także w niektórych gatunkach stali. Możemy przeto przyjąć dziś za rzecz ustaloną, że diament jest produktem krystalizacji masy ognisto-ciekłej wnętrza ziemi i że do piasków i innych skał osadowych dostaje się w drodze rozkładu i normalnego wietrzenia skały pierwotnej (wul-

J. Morozewicz.

DŁUGOWIECZNOŚĆ.

Rodzaje śmierci.

Umieranie organizmów w przyrodzie zależy od bardzo różnych czynników. Najpospolitszym rodzajem śmierci jest śmierć gwałtowna, spowodowana przez czynniki przypadkowe, leżące poza ustrojem i od niego niezależne, jak choroby, skaleczenia, wypadki, katastrofy, pożarcie przez zwierzęta i t. p. Innem zjawiskiem jest śmierć konstytucyjna, zależna od pewnych braków w budowie organizmu. Np. niektóre motyle nie mogą wogóle pobierać pokarmu, gdyż mają zanikowe części paszczowe i niedorozwinięty przewód pokarmowy. Żyją one tylko przez taki czas, jakiego trzeba na wydanie komórek płciowych, potem zaś giną śmiercią głodową. Bardzo rozpowszechnionem zjawiskiem jest następnie śmierć płciowa, związana ze sprawami rozrodu. Wiemy wszyscy, że kwiat zapylony więdnie i że wiele roślin kwitnie raz tylko w życiu, poczem ginie. Motyle nasze żyją naogół bardzo krótko i giną po wytworzeniu komórek rozrodczych. Jeśli hoduje się jednak motyla od chwili jego wyklucia się z po-czwarki w izolacji od innych, nie pozwalając mu w ten sposób na złożenie jaj, to motyl może żyć 2 lata i dłużej. Najprawdopodobniej wytwarzanie elementów rozrodczych wycieńcza nadmiernie organizm i powoduje jego przedwczesną śmierć.

Wszystkie te rodzaje śmierci należy

Uwzględniając te wszystkie zastrzeżenia, zebrano jednak obfity materjał porównawczy, dotyczący długości najwyższego wieku. Przytoczymy zeń parę próbek. Najdłużej żyjącem zwierzęciem okazał się żółw z ogrodu zoologicznego w Londynie, który żył około 300 lat. Słoń żyje 150—200 lat, k o ń do 50

30,

zaliczyć do zjawisk poniekąd anormalnych, narzuconych organizmowi przez pewne warunki i którym w znacznym stopniu potrafilibyśmy przeciwdziałać, np. przez wstrzymanie procesu rozrodu albo przez sztuczne odżywianie (—» Nieśmiertelne organizmy). Inaczej przedstawia się sprawa z naturalną śmiercią starczą. Zdaje się ona wynikać z samej natury organizmu, który — jak wszelki mechanizm — zużywa się zczasem i staje się w pewnej chwili niezdolny do funkcjonowania.

Wiek maksymalny.

Sprawie przyczyn śmierci starczej, tego niepokonanego dotąd wroga ludzkości, poświęcono bardzo wiele wysiłków. Jedna z metod badania tych zjawisk polega na zestawieniu porównaw-czem najwyższego możliwego wieku, osiąganego przez różne zwierzęta i rośliny. Zebranie takiego materjału okazało się jednak rzeczą bardzo trudną. Chcąc oznaczyć najwyższy osiągalny wiek jakiegoś zwierzęcia dzikiego, musimy je hodować w niewoli, w warunkach sztucznych, które mogą szkodzić zwierzęciu i sprowadzać jego przedwczesną śmierć. W większości przypadków tak jest z pewnością. Rozpowszechnione w literaturze popularnej dane o szczególnie długim okresie życia najrozmaitszych organizmów częstokroć nie zasługują na zaufanie, a i uczeni popełniali pod tym względem ogromne błędy. Opowiadania np. o 200-letnieh karpiach, jesiotrach i szczupakach po bliższem zbadaniu okazały się nieprawdziwe. Na kościach ryb tworzą się słoje roczne, podobne bardzo do słojów drzew, z których można w przybliżeniu obliczyć wiek. Przeprowadzone w tym kierunku badania wykazały, iż największe ze złowionych egzemplarzy ryb słodkowodnych w rzeczywistości nie są starsze ponad 65—80 lat. Figurujący bodaj we wszystkich podręcznikach botaniki przykład drzew drace-nowych na wyspach Kanaryjskich, osiągających rzekomo wiek ponad 6000 lat, okazał się zupełnie nieprawdziwy. Na zasadzie danych historycznych oraz na podstawie formy rozgałęzień obliczono ich wiek najwyżej na kilkaset lat. Tak samo nie zasługują na żadne zaufanie opowiadania o ludziach żyjących 150 lat i dłużej. Na podstawie ścisłych danych statystycznych obliczono, że na 1 miljon umierających najwyżej 1 osobnik może mieć 105 lat, na 44 mi-ljony umierających przypada jeden w wieku 110 lat, zaś człowieka 115-let-niego spotkamy dopiero wśród 6550 mi-ljonów umierających. Jest więc rzeczą potwornie nieprawdopodobną, aby jakikolwiek człowiek osiągnął wiek ponad 105—110 lat.

bydło rogate

owca — 15, pies — 18, n edź-wiedź — 50, zając — 8, szczu r— 3, sokół, kruk, papuga, łabędź, sowa mają żyć ponad 100 lat (!?), kanarek — 24 lata, rak rzecz-n y — 30 lat, szczypawka — 11, chrabąszcz — 1 miesiąc, k r ó 1 o-wa pszczół — do 15 lat, dżdżownica — 10 lat, stułbia słodkowodna — 2 lata, pierwotniaki — kilka do kilkudziesięciu godzin. Jeszcze większą rozpiętość wieku spotykamy w państwie roślinnem. Obok licznych roślin jednorocznych lub o jeszcze krótszym okresie życia widzimy olbrzymy świata roślinnego, żyjące niesłychanie długo. Sequoia kalifornijska (drzewo mamutowe) osiąga 140 m wysokości przy 34 m obwodu pnia i żyje do 5000 lat! Podobnie długi okres życia mają eukaliptusy australijskie (do 150 m wysokości). Dąb żyje do 1000 lat, większość naszych drzew leśnych — 400 do 500 lat.

Wszystkie te dane, bardzo ciekawe same przez się, nie pozwalają jeszcze na rozwiązanie zagadnienia przyczyn śmierci starczej. Każdy bowiem organizm wciąż ulega szkodliwym wpływom środowiska, które skracają jego życie, i to tern bardziej, im dłuższy jest okres jego istnienia. Nie wiemy nigdy na pewno, ile należy położyć na karb tych szkodliwych warunków, a ile na wewnętrzne prawo starzenia się i zużywania się ustroju. Np. w przypadku drzew właściwa śmierć starcza prawdopodobnie nie istnieje, gdyż drzewo kończy swój żywot dzięki przyczynom przypadkowym, jak pasorzyty, piorun, burza. Wraz ze wzrostem drzewa rośnie jego ciężar i w pewnej chwili spowodowane przez własny ciężar napięcie przekracza wytrzymałość materjału, z którego drzewo jest zbudowane. Wtedy już słaby stosunkowo wiatr może je obalić, co musimy uważać za śmierć gwałtowną, przypadkową. Zwierzęta mają wzrost ograniczony; każdy gatunek zwierzęcy posiada swoją maksymalną wielkość ciała, której nie może przekroczyć. Dla drzew natomiast kres istnieje pod tym względem tylko z powodu ograniczonej wytrzymałości materjału.

Trzy okresy najszybszego wzrostu; obliczanie wieku maksymalnego.

Pewne wskazówki wT tym kierunku dają nam doniosłe badania autorów amerykańskich Brody i Ragsdalea nad szybkością wzrostu zwierząt. Wykazali oni, że w czasie rozwoju zwierzęcia szybkość jego wzrostu nie jest wielkością stałą, lecz ulega prawidłowym wahaniom. Przytem u wszystkich istot zbadanych (człowiek, szczur, mysz, świnka morska, Świnia, bydło rogate, owTca, królik) obserwowano trzy okresy najszybszego wzrostu, po których wzrost zawsze znacznie maleje. Okresy te nazwano niemowlęcym, diecię-cym i młodzieńczym. U człowieka przypadają one na wiek 6 miesięcy, 9 i 16 lat, Ponieważ u wszystkich tych istot proces wzrostu przebiega w sposób analogiczny, można było założyć, iż zwierzęta znajdujące się w tym samym okresie wzrostu posiadają fizjologicznie jednakowy wiek. Oczywiście mierzymy wówczas wiek nie liczbą dni lub miesięcy, lecz właśnie okresami najszybszego wzrostu, czyli jednostkami fizjologicznemu W tym przypadku 6-miesięczne dziecko i 8-dniowy szczur byłyby w jednakowym wieku. Podobnież (drugi okres) 46-dniowy szczur, 9-letni człowiek, 13-miesięczna krowa są w fizjologicznie równym wieku. Z prawidłowości tej wynikają nadzwyczaj ciekawe konsekwencje. Wiek najwyższy szczura wynosi 3 lata, jego wiek w trzecim okresie wzrostu — 84 dni. Dzieląc jedną wielkość przez drugą, otrzymujemy 13. Otóż ta liczba 13 jest stała dla wszystkich zbadanych zwierząt; innemi słowy, stosunek wieku maksymalnego do wieku w trzecim okresie wzrostu jest wielkością stałą, równą 13. Jeśli tak jest, to możemy postąpić odwrotnie : mnożąc wiek zwierzęcia w trzecim okresie wzrostu przez 13, otrzymujemy jego wiek maksymalny. Dla wszystkich zbadanych zwierząt zgodność obliczonego w ten sposób wieku najwyższego z ich wiekiem rzeczywistym była bardzo duża. Na tej samej podstawie otrzymano dla człowieka liczbę 187 lat jako teoretyczny wiek najwyższy ! I jeśli człowiek w rzeczywistości żyje w najlepszym razie do 110 lat, to tę różnicę 77 lat możemy położyć na

31,6

1880

1885

37,6

1895

1900

1922

karb szkodliwych warunków życia, których w żaden sposób nie udaje się uniknąć. Analogiczny wynik uzyskano na zasadzie badań zupełnie innego rodzaju. Fizyk rosyjski Lasarcff badał wrażliwość oka ludzkiego na światło w zależności od wdeku. Stwierdził on, że wrażliwość ta maleje z wiekiem w sposób prawidłowy, który daje się ująć w określony wzór matematyczny. Zakładając, iż śmierć starcza skutkiem zupełnego wyczerpania organizmu następuje w chwili całkowitego zaniku wrażliwości zmysłów i ośrodków nerwowych, obliczył Lasareff możliwy wiek maksymalny człowieka na 180 lat.

Proces starzenia się.

Proces starzenia się ob jawna się na-zewnątrz szeregiem charakterystycznych i dobrze każdemu znanych zmian. Zmniejszenie sił fizycznych, zmarszczki na twarzy, drżenie kończyn, przerost mięśnia sercowego, zwapnienie naczyń i t. p. są to nieodłączne objawy starości. Ale znamy także objawy innej ka-tegorji. Biolog czeski R u ż i ć k a wykazał, iż z postępem wieku substancje chemiczne wchodzące w skład naszego ciała ulegają stopniowemu zgęszczeniu, co oznaczył mianem histerezy pro-toplazmy. Wraz ze zmniejszoną ruchliwością substancyj organizmu maleje natężenie przemiany materji, zmniejsza się wrażliwość organizmu na bodźce świata zewnętrznego i zdolność reagowania na nie. Na drodze czysto chemicznej możemy obserwować prawidłowy, kierunkowy bieg zmian wewnętrznych organizmu, którym nazewnątrz towarzyszą objawy starości. Być może, że zmiany te stanowią najbardziej charakterystyczny rys procesu starzenia się.

Żyjemy coraz dłużej.

Streszczone tu prace wskazują na doniosłe możliwości. Z jednej strony stwierdzamy niewątpliwie istnienie wewnętrznego prawa starzenia się organizmu, wynikającego najwidoczniej z samego jego urządzenia i funkcjonowania. Z drugiej jednak strony jest wysoce prawdopodobne, iż rzeczywisty osiągalny wiek najwyższy jest stosunkowo za krótki, że człowiek w zasadzie mógłby żyć dłużej, jego przedwczesna śmierć zaś jest wynikiem działania niesprzyjających warunków. O jakie specjalnie warunki tu chodzi, można do pewnego przynajmniej stopnia powiedzieć. Miarą niszczącego działania warunków życiowych nie jest wiek maksymalny, który zostaje osiągnięty w wyjątkowych tylko przypadkach, lecz zwykły przeciętny wiek ludności. Wiemy dziś z pewnością, że od czasów starożytnych wiek przeciętny wzrósł eonaj mniej o kilkanaście lat. Statystyka zgonów w Europie wykazała, że przeciętny wiek ludności wzrasta dość szybko. W przytoczonej tabelce podajemy przeciętny wiek ludzi w różnych latach :

Rok J Przeciętny wiek 1876

30,9

35

1890

39,4

40.9

49.9

Zmniejszenie wieku przeciętnego w czasie od 1876 do 1880 jest niewątpliwie skutkiem poprzedzającego okresu wojen, które wycieńczyły kraj. Od tego czasu jednak stwierdzamy prawidłowy wzrost wdeku przeciętnego, co oczywiście stoi w ścisłym związku z postępami higjeny i medycyny, z mniejszą rolą epidemij w życiu ludności, z coraz większą dbałością o dobro i bezpieczeństwa publiczne, wreszcie ze Avzrostem przeciętnego dobrobytu ludności. My więc żyjemy dłużej, niż nasi ojcowie, a możemy być pewni, że nasi potomkowie będą żyli dłużej, nż my, albowiem cały postęp kultury i cywilizacji ludzkiej podąża w kierunku przedłużenia przeciętnego okresu życia człowieka. Jak daleko można się w tym kierunku posunąć, tego nikt obecnie przewidzieć nie może. j Demhowsku

DOCHÓD. (-» Rozdział dochodu).

DOM. (Tabl. 145—148).

Hisłorja domu.

Chęć posiadania zacisznego legowiska na noc oraz schronu przed chłodem i niepogodą stanowi wrodzoną potrzebę każdej istoty żyjącej, w szczególności zaś człowieka.

Domy pierwotne.

Już więc najstarsze ludzkie gromady przedhistorycznych myśliwych, przemierzające ziemię w poszukiwaniu zdobyczy, na spoczynek chroniły się do wnętrza ciepłych jaskiń. Tu przy rozłożo-nem ognisku tuliło się życie rodzinne, kiełkowały pierwsze przejawy sztuki w rysunkach i malowidłach zdobiących ściany jaskini. Obok jaskiń domem i mieszkaniem rodzin przedhistorycznych często bywała również t. zw. ziemianka: dość głęboko wykopany dół owalnego lub kolistego kształtu, nad którym wznosiło się przykrycie w formie jakby szałasu. Pośrodku płonęło ognisko, po bokach zaś biegły ławy z ubitej gliny. W miarę dalszego rozwoju kultury materjalnej doskonalą się również potrzeby ludzkości w zakresie mieszkania. Poczynają powstawać już domy we wła-ściwem tego słowa znaczeniu, z dachem i ścianami bocznemi, a w okolicach bagnistych wznoszą się t. zw. budowle palowe na podwyższeniach. Wreszcie wytwarzają się rozliczne typy chat (-» Chata) z wyodrębnioną częścią mieszkalną i obejściem gospodarskiem, coraz bardziej upodobniające się do przeciętnego wyglądu dzisiejszej zagrody włościańskiej.

Domy możnych tego świata.

Na pierwotnych stopniach rozwoju gospodarczego ludzkość niemal całkowicie ograniczała się do budownictwa mieszkalnego ściśle użytkowego. Nie istniały świątynie ani gmachy publiczne, a warownie ograniczały się do wałów ziemnych. Stopniowo obraz ten się zmienia. Wyzwalają się wybitne jednostki, które podporządkowują sobie liczne rzesze poddanych. Zdobywając potęgę i bogactwo, nowi władcy oraz skupiająca się przy nich arystokracja i rycerstwo zatęsknią do nowych, wspaniałych form życia i mieszkania. Z tego podłoża rodzą się i powstają ogromne majestatyczne pałace (-» Pałac, Zamek) królów starożytnego Wschodu, rzymskich cezarów lub pysznie wynoszących się ponad tłumy władców epoki Ludwika XIV. Skromniejszem odbiciem reprezentacyjnych pałaców i zamków królewskich będą pałace arystokracji i dostojników, a jeszcze skromniejszem, pro-wincjonalnem odbiciem tychże będą szeroko rozsiane dwory i dworki ziemiańskie (—> Dwory i dworki). Odmienne oblicze społeczne i gospodarcze ukazują zwarte fasady kamienic mieszczańskich, odmienne znów domki i chaty wiejskie.

Wpływ klimatu, gleby i t. d. na budownictwo.

Poza różnicami społecznemi i mająt-kowemi na różnorodność budownictwa mieszkaniowego wpływają także i inne czynniki : charakter narodowy, klimat, właściwości gleby i t. d. Inny wygląd ma dom północny o licznych oknach, łaknących światła i słońca, o dachu wysokim, stromym i spadzistym ze względu na opady śnieżne. Inaczej zaś wygląda dom południowy o płaskim dachu i niewielu otworach okiennych, raczej chroniący się przed nadmiernym żarem słonecznym. Inaczej zabudowują się i mie-

Starożytni Grecy i Rzymianie w za-spędzające w domowem zaciszu. Inny kresie budownictwa mieszkalnego byli znów wygląd mają osiedla ludów, któ- dziedzicami długiej i wydoskonalonej rycli życie upływa przeważnie w roz- tradycji. Wnętrza ich domów nosiły na gwarze ulic, na zebraniach i zabawach sobie piętno prawdziwego bogactwra publicznych, na boiskach sportowych, j wykwintu form artystycznych oraz jak było np. w starożytnej Grecji niezwykle wysokiej kultury życia co-i w Rzymie. Na charakter i wygląd do- dziennego. Każdy nieledwie iiajdrob-mów mieszkalnych wpływa również ma- niejszy sprzęt użytkowy bywał tu dzie-terjał budowlany, którym dana okolica }ein sztuki. Dom starożytny, taki jak go najłatwiej może rozporządzać. W krajach zasobnych w lasy iglaste wyrastają piękne formy budownictwa drzewnego, gdzie indziej znów nęci budowniczych obfitość kamieniołomów, ówdzie zaś w braku drzewa i kamienia oddawna

T TUZ

.......» ■

¹ %.

szkają ludy o rozwiniętem umiłowaniu rodzinnego ogniska, najchętniej czas

rozwijało się budownictwo ceglane.

Chcąc sobie uprzytomnić, jak w dawnych wiekach wyglądał przeciętny dom średnio zamożnego, kulturalnego człowieka, nie sięgniemy po przykłady ani do imponujących ogromem pałaców o setkach komnat, ani też do kurnych chat. Raczej wygląd przeciętnego domu miejskego zajmie nas w tym wypadku.

Dom w Egipcie.

Oto np. dom wyższego urzędnika w królestwie faraonów: budowla jednopiętrowa, czworograniasta, niewielka, dość skromna, o płaskim tarasowym dachu, przyozdobiona wysmukłemi kolumnami. Otworów okiennych niewiele, a i te starannie zasłonięte i zaopatrzone zmyślnemi urządzeniami wentylacyjnemu Życie wewnątrz domu skupiało się około środkowej sali przyjęć, dokoła niej zaś i na piętrze mieściły się komnaty i mniejsze izby o charakterze bardziej prywTatnym. Dom egipski budowany był z wielkich bali drewnianych, ściany pomiędzy niemi zazwyczaj wypełniano glinianą zaprawą. Zarówno zewnątrz, jak i wewnątrz, występowały liczne ozdoby w płaskorzeźbie i wielobarwnie malowidła.

Grecy i Rzymianie.

np. dobrze znamy z wykopalisk pompe-jańskich, od strony ulicy odznaczał się skrajną prostotą i brakiem ozdób ; dopiero wnętrze olśniewało bogactwem i pięknością. Z ulicy przez przedsionek wchodziło się do atrium, które było reprezentacyjną częścią domostwa. Tutaj pan domu przyjmował swych klientów, po bokach zaś mieściły się liczne mniejsze izby o rozmaiłem przeznaczeniu użytkowem. 'Z atrium do per y-s t y 1 u mieli dostęp jedynie najbliżsi członkowie rodziny. Tu znów rozpościerało się panowanie kobiety: jadalnie, pokoje bawialne, zaciszne miejsca spoczynku, pośrodku zaś ujęty w czworoboczną kolumnadę ogródek z sadzawką, pięknie przystrojoną fontankami, wazami i posągami. Z perystylu przez p o r-t y k szedłeś do dalszych w głąb się ciągnących ogrodów warzywnych i spacerowych. W domu takim spokój i dobrobyt widoczny był na każdym kroku: złote, srebrne lub bronzowe okucia, mnóstwo dzieł sztuki porozstawianych

Akrlvr, I«—..

Ptrytłifl

\»*Jl I

Ryc. 161. Plan domu pompejańskiego.

dokoła, ściany pokryte znakomitemi ma-lowidłami, podłogi wykładane wzorzystą mozaiką...

Miasto średniowieczne.

Z tej atmosfery pełnej wykwintu i zadowolenia przenieśmy się teraz w mury miasta średniowiecznego. Jakże odmienny wyraz mają te ciasne uliczki, te wąskie a wysokie, pełne surowości fasady domów przy nich stojących. Zrzadka tylko wykwita jakaś ozdoba wt formie ostrołukowej oprawy okiennej lub trójkątnego szczytu ze strzelistemi sterezy-nami, wieńczącemi górne piętra niektórych domów. We wnętrzach znajdują się długie, dość niskie, słabo oświetlone sale o kamiennych sklepieniach krzyżowych lub ostrołukowyeh. Sprzęty surowe, ciężkie, nawskroś architektoniczne, ławy twarde, kamienne, często wprost wykuwane w ścianach. W układzie miast średniowiecznych znamienna ciasnota ulic i wąskość domów tłumaczy się chęcią pozostawania w ustawicznej gotowości obronnej : w czasach grożących wciąż zamieszek usiłowTano skupiać osiedla ludzkie na jak najmniejszej przestrzeni, którą łatwiej było otoczyć murem obronnym, by snadniej stawić czoło znienacka napadającemu nieprzyjacielowi.

m h ilü!

£•23

~<r

(:

Al

El

il!

«-cm

fcidr

F’

«h.

■ii-

%

a

UI-.%

màt

ï®'

WÆ

Ityc. 162. Dom z XIII wieku.

Dom renesansowy.

Renesans wyzwolił jednostkę z surowych ram średniowiecza. Wślad za tern znów budzi się tęsknota do wytwornych, a wygodnych i harmonijnych form życia codziennego. Równorzędne zaspokojenie wszystkich potrzeb zmysłowych i duchowych ludzkiej natury staje się myślą przewodnią w sztuce i w budowT-nictwie. Jak dawniej służba ideałom społecznym, ponadjednostkowym, budowa katedr, warowni, ratuszów — tak teraz wznoszenie domów i pałaców,

w ktorychby można pięknie i dobrze mieszkać, pracować i bawić się — staje się głównem zadaniem architektów⁷. Wzorem dla nich był plan domu starożytnego grecko - rzymskiego. Jak tam około atrium i perystylu, tak teraz około środkowego czworobocznego dziedzińca z krużgankami skupiają się wszystkie pomieszczenia. Komnaty jasne, przestronne, gustownie i wygodnie urządzone dzielą się na reprezentacyjne i ściśle mieszkalne. Na zewnątrz reprezentacyj-ność domu podkreślona jest zapomocą piętrowej fasady, umiejętnie i harmonijnie rozczłonkowanej przy użyciu całego bogactwa form architektury klasycznej. Nawet skromniejsze domy mieszczańskie posiadały pałacowe fasady i rozkład wnętrz. Typ domu i pałacu wytworzony wt dobie renesansu zaważył decydująco na dalszym rozwoju europejskiego budownictwa mieszkalnego w ciągu następnych wieków.

Budownictwo mieszkalne w dawnej Polsce.

W Polsce zachowały się tylko nikłe ślady średniowiecznego budownictwa mieszkalnego, natomiast posiadamy sporo pięknych kamienic z XVI i XVII w.

Wiele zabytków tego rodzaju ujrzeć możemy w Warszawie, Lwowie, Krakowie,

Zamościu czy Kazimierzu nad Wisłą.

Bogate portale oraz t. zw. atyki i podcienia stanowią najznamienniejszą, u nas szczególnie ulubioną osobliwość tych domów. W dziedzińcach tych siedzib pa- Ryc. 164. Warszawa. Portal domu ks. Mazowieckich.

trycjuszowskich często ujrzeć można

arkadowe krużganki, a wnętrza dość i XIX wieku niezawsze umiało pogo-niskich komnat miewały malowane ścia- dzić ambicje artystyczne z ideałem ny, ozdobne pułapy i odrzwia. Atyka, wznoszenia domów, któreby w harmonij-pięknie zdobiąca wiele naszych kamienic ny sposób mogły zaspokoić wszystkie renesansowych i barokowych, było to potrzeby kulturalnego człowieka. Często wywyższenie szczytowego muru dla za- pompatyczna, niby pałacowa fasada, krycia i podtrzymania dachu. Podnie- kłamliwie skrywała za sobą bezgranicz-siony w ten sposób wąski pas mu- ną szpetotę ciasnych, dusznych izdebek, ru szczytowego bywał rozczłonkowany Dopiero czasy najnowsze zpowrotem w sposób jak najbardziej pomysłowy odkryły tę prawdę, zdawałoby się oczy-i zwieńczony fantastycznym grzebie- wista, że jedynym sprawdzianem w bu-niem z sterczyn, maskaronów, kapryśnie dowie domu winny być tylko zdrowe, się wijących ślimacznic i t. d. Ulubione naturalne potrzeby życia jego mie-w domach polskich, a często i we Wło- szkańców. szech spotykane podcienia były to kryte przejścia, jakby krużganki, przeprute O tem, jak mieszkano w różnych cza-

w dolnych częściach domów od strony f ch> szerz0J Ao^e “* ez5'te'n,k z dz‘rfka ulicy. Fantastycznie zwieńczane atyki, dla luvdzkie>* Warszawa i₉₃₂. Poza tem podcienia, portale z kołatkami dodawa- szereg uwag znaleźć można w pracach spe-ły wiele malowniczego uroku wyglądo- cjalnych takich, jak np. C z. T h u 11 i e : wi dawnych miast naszych.

Budownictwo mieszkaniowe XVIII polskich. Lwów 1914, lub S t. Tomko-

wieża : Domy i mieszkania w Krakowie, w pierwszej połowie XVII wieku. Lwów 1922.

TT

mm

T.

J. Starzyński.

Jak wyglądały domy w dawnych miastach

PT"t

ilłi,fcMcr

tsa/i

À¹

ira?

Ryc. 163. Zamość. Domy podcieniowe w rynku.

Dom współczesny. (Tabl. 149—151).

Budownictwo dzisiejsze stanęło po -s» ■ wielkiej wojnie przed zupełnie nowemi zagadnieniami. Trzeba było z jednej |]|j^ strony w niezmiernie pośpiesznem tempie odbudować to wszystko, co zniszczyła wielka wojna — z drugiej stro-

ca zadatek i po kilku dniach zjawia się na jego placu samochód ciężarowy. Robotnicy wyładowują składowe części domu, samo zaś „budowanie“ redukuje się do bardzo szybkiego złożenia poszczególnych części. Już po kilku dniach domek zostaje oddany do użytku.

ny zaś musiała architektura dzisiejsza stworzyć nowe formy budownictwa, odpowiadające potrzebom i wymaganiom szerokich warstw ludności, które po wojnie w miarę wzrostu uświadomienia społecznego, rozwoju spółdzielczości i t. d. upomniały się o lepsze niż dotychczas pomieszczenia. Architekt dzisiejszy (—> Architekt) nie buduje już wyłącznie pałaców, will i kamienic dochodowych. Uwaga jego zwraca się przedewszystkiem w stronę budownictwa wielkich domów robotniczych, szpitali, szkół, ochron, pomieszczeń dla urzędów, fabryk, przedewszystkiem zaś usiłowania jego idą w tym kierunku, aby jak najszerszym warstwom ludności uprzystępnić posiadanie możliwie taniego i odpowiedniego mieszkania.

Tani dom własny.

Marzeniem każdego człowieka jest posiadanie domu własnego. Dawniej mogli sobie na to pozwolić tylko ludzie bardzo bogaci — usiłowania dzisiejszych architektów zmierzają ku temu, by posiadanie własnego domu mogło się stać dostępne dla każdego pracownika. Na tern tle powstała koncepcja „taniego domu własnego“, domu kilku-izbowego, wolno stojącego, otoczonego ogródkami. „Tani dom własny“ jest to budowa lekka i nieskomplikowana — koszty jej wzniesienia powinny być niskie. „Tani dom własny“ śmiało możemy budować z drzewa (niebezpieczeństwo przeniesienia ognia przy wolno stojącym domu jest bardzo małe). Budulec drzewny jest lekki, tani, łatwy do obróbki. Dzięki tym zaletom budowanie małych domków mieszkalnych może być przeprowadzone masowo (hurtem).

W Ameryce np. istnieją takie fabryki domów drewnianych. Klient wybiera sobie dany domek z katalogu, wpła-

„Bliźniak“.

Na kontynencie europejskim taka masowa produkcja „tanich własnych domów“ jest dopiero w powijakach, głównie z tego względu, iż te „tanie“ domy nie są wcale w gruncie rzeczy tak tanie, jakby się to napozór wydawać mogło, koszty bowiem urządzeń ulicznych, terenów i t. d. podnoszą niepomiernie ich cenę. Koszty te mogą ulec znacznej redukcji, gdy domki te zestawimy jako tak zwany „bliźniak“. Jednakże system ten komplikuje sprawę pod względem konstrukcyjnym, „bliźniaki“ bowiem nie mogą być wykonane całkowicie z drzewa, lecz posiadać muszą konstrukcję mieszaną.

Dom szeregowy.

Czynność zestawienia może być powtórzona wiele razy i wtedy otrzymamy t. zw. „dom szeregowy“, oświetlony z dwóch stron (najlepiej ze wschodu i zachodu). Charakterystyczną cechą tego systemu są małe fronty poszczególnych domków. W Belgji np. lub Holandji, gdzie system ten znalazł najszersze i najpowszechniejsze zastosowanie, istnieją całe ulice zabudowane jednorodzinnemi domami szeregowemi o frontach niewiele przekraczających 4 metry. Przy większej ilości pokojów dom taki składa się z kilku pięter, połączonych wewnętrznemi schodami.

Dom zbiorowy.

Zupełnie innym warunkom musi odpowiadać i inaczej musi być wybudowany dom zbiorowy, w którym mie-

ści się większa ilość poszczególnych mieszkań, dostępnych z jednej lub kilku klatek schodowych.

ki. Poza tern szczupłość lokalu może nie dawać się we znaki mieszkańcom przy wielu urządzeniach wspólnych dla całego domu, jak np. wspólne pralnie, wspólne suszarnie, wspólny magiel, wspólna ochronka i przedszkole dla dzieci, wspólna sala gimnastyczna, wspólny ogród i t. d.

Znaczną obniżkę kosztów wzniesienia domu osiągniemy także, gdy we wszystkich mieszkaniach znajdować się będą jednakowych wymiarów drzwi, gdy podział okien przystosowany będzie do jednakowej wielkości szyb i t. d.

Technika dzisiejsza.

Naczelnem hasłem pracy dnia dzisiejszego jest jej tempo — pośpiech. To, na co dawniej tracono mnóstwo czasu, dziś robi się sprawnie, składnie i szybko. Przemysł budowlany związany z produkcją domów mieszkalnych nie może się jeszcze, niestety, poszczycić dostatecznie szybkiem tempem pracy. Wielką przeszkodę w „uprzemysłowieniu“ budownictwa stanowi jego sezonowość. W naszym klimacie zimą budowa zamiera; murowanie ścian domu przy temperaturze poniżej 4° C jest nietylko bardzo przykre, ale i niebezpieczne, gdyż niska temperatura wpływa ujemnie na proces wiązania zapraw murarskich. Poza tern sam dotychczasowy wątek budowlany — cegła, ta cegła, z której wznosimy domy

Dzisiejsze domy zbiorowe różnią się zasadniczo od dawnej kamienicy dochodowej. Kamienica dochodowa, jakich setki i tysiące oglądamy na ulicach wszystkich miast świata, była właśnie ,,dochodową“, t. zn. była własnością jednego człowieka, który kazał ją wybudować poto, aby z niej osiągnąć jak największe dochody. Domy zbiorowe natomiast powstają dziś najczęściej wspólnym wysiłkiem jakiejś spółdzielni czy innej instytucji gospodarczej. Wznosi się je nie poto, żeby właściciel osiągnął duży procent od włożonych pieniędzy, ale poto, żeby pewnej liczbie ludzi zapewnić możliwie najlepsze, najwygodniejsze naj higienicznie jsze i najtańsze lokale. Wpływa to oczywiście na charakter całej budowy. Ciężkie warunki doby obecnej z jednej strony, z drugiej zaś fakt, że domy zbiorowe powstają przeważnie z inicjatywy zrzeszeń ludzi pracujących, wymagają, by dom taki był tani, a mimo to by zapewnił swym lokatorom maksymum wygód.

Obniżka kosztów budowy takiego współczesnego domu zbiorowego da się przeprowadzić różnemi sposobami.

Nie budujemy po pierwsze mieszkań za dużych, za obszernych, lecz odwrotnie — staramy się dać każdemu mieszkańcowi lokal o powierzchni ograniczonej, odpowiadającej pewnej zgóry od stuleci — jak najmniej odpowiada przyjętej i przestudjowanej normie, naszym celom. Miljony cegieł składa-np. 47 m² użytkowej powierzchni dla jących się na ściany domu muszą być mieszkania trzyizbowego. Szczupłość oddzielnie wzięte w rękę przez poszcze-jednostki mieszkaniowej staramy się gólnych murarzy, ułożone, zalane wo-zrównoważyć jej wyposażeniem. W no- dą i zaprawą oraz „zważone“. Są to woczesnych domach zbiorowych lokale metody bardzo pierwotne. To też dzi-są stosunkowo małe, lecz posiadają siejsza technika budowlana zabiega i kuchenki gazowe, i elektryczne o wprowadzenie innych metod pracy, oświetlenie, i centralne ogrzewanie, Zamiast człowieka wprowadza się na i wbudowane w ściany szafki i schow- budowę maszynę. Cały proces przygo-

H. Oderfeld.

towawczy przenosi się poza obręb budowy, do fabryki, samo budowanie zaś redukuje się do zwykłego montażu dostarczonych już części. Metody te od-dawna stosowano przy budowie wielkich gmachów o przeznaczeniu biuro-wem i handlowem, jak np. słynne amerykańskie drapacze nieba, wielkie fabryki i t. d. ; powoli znajdują one też zastosowanie przy budowie domów mieszkalnych. W Niemczech np. zbudowano we Frankfurcie nad Menem cały szereg domów mieszkalnych z wielkich płyt betonu porowatego (-» Beton). Płyty te wznoszono i ustawiano przy pomocy mechanicznych dźwigów i kranów.

Inny sposób polega na uprzedniem zmontowaniu nośnego szkieletu żelaznego i wypełnieniu wolnych przestrzeni bądź wielkiemi lekkiemi płytami, bądź lekką cegłą znacznych rozmiarów, wewnątrz pustą, t. z. cegłą dziurawką.

Próby takie robiono w Polsce np. na Górnym Śląsku, gdzie w bliskości hut żelaznych cena żelaza była odpowiednio niska.

Sposoby te są dopiero w zaczątku i rozwijają się dość opornie — przyszłość jednak bezwzględnie do nich należy, dopiero bowiem przez „uprzemysłowienie“ budowy będziemy mogli wznosić domy mieszkalne szybciej, lepiej i taniej !

DOMOWE ZWIERZĘTA. (Tabl. 152). Człowiek współczesny przywykł do wielkich ilości domowych zwierząt, które od niepamiętnych czasów stanowią jedną z najważniejszych podstaw jego gospodarki. Nawet dziś, w wieku pary i elektryczności, nie można sobie wyobrazić życia bez zwierząt odda-wiendawna przez człowieka udomowionych i przystosowanych do celów jego gospodarki.

Udomowienie zwierząt było zdarzeniem ogromnego znaczenia dla rozwoju kultury człowieka. Ludy, które żyjąc wśród bogatej nawet fauny zwierząt dzikich, nie potrafiły oswoić żadnego z pośród nich, nie zdołały nigdy osiągnąć jakiegoś stopnia wyższej kultury i nie potrafiły się wznieść na wyższy stopień rozwoju umysłowego.

Jakiemi drogami szło udomowienie zwierząt, trudno oczywiście powiedzieć. Człowiek pierwotny nie mógł wszak przewidywać korzyści materjalnych, jakie dać może dziki tur, zmieniony z biegiem czasu w powolną, mlekodajną krowę. Nie mógł on również przewidzieć korzyści, jaką dać mu może oswojenie owcy czy konia, zwłaszcza że sztuka jazdy konnej rozwinęła się stosunkowo bardzo późno. Dlatego też zdania uczonych o początkach, i przyczynach udomowienia zwierząt, które w Europie nastąpiło w epoce kamienia gładzonego, są bardzo podzielone. Niewątpliwie istniał tu cały szereg przyczyn różnych, lecz nie wykluczających się wzajemnie.

Historja oswojenia psa.

Istniało np. niewątpliwie zwierzę, które — zwabione obfitemi resztkami upolowanej przez człowieka zwierzyny — samo przez się niejako narzucało się hordom dzikich łowców Europy i Azji w okresie kamienia łupanego.

Zwierzęciem tern był wilk, a zwłaszcza mniejsze jego odmiany, spotykane w południowej Europie lub południowo-zachodniej Azji.

Korzyści ze zbliżenia do hord pierwotnych ludzi nie były jednak bynajmniej jednostronne. Z zachowania się przebywających opodal gromady ludzkiej stad wilczych mógł człowiek wnosić o zbliżaniu się czy to wrogich plemion ludzkich, czy niebezpiecznych drapieżców. Człowiek korzystał więc oddawna z usług tego pra-psa, który głosem swym ostrzegał go przed niebezpieczeństwem. Jak i kiedy nastąpiło zupełne zbliżenie psa i człowieka, trudno orzec. W każdym razie w siedliskach człowieka epoki kamienia gładzonego, wznoszonych dla bezpieczeństwa na palach na wodzie, spotykamy już niewątpliwie domowego psa niewielkiego wzrostu, przypominającego dzisiejszego szpica. Człowiek, potrzebując pomocnika, któryby go szczekaniem ostrzegał przed nieprzyjaciółmi, starał się mieć w swych ciasnych budowlach psy możliwie niewielkie, któreby nie były uciążliwymi współ-lokatorami. Z biegiem czasu doprowadził też człowiek do powstania małego, czujnego pieska, nazwanego Canis palustris (pies torfowy).

W miarę rozwoju kultury staje się człowiek bardziej zależnym od coraz liczniejszych domowych zwierząt ; dla zapewnienia im odpowiednich pastwisk wędruje nieraz w dalekie przestrzenie. Zaczynają się wtedy wytwarzać wędrujące szczepy ludów pasterskich. Ludom tym nie wystarcza mały, szpi-cowaty piesek z osiedli nawodnych. Liczne stada bydła czy owiec ściągają dzikich pobratymców udomowionego psa, więc człowiek szuka pomocnika w postaci osobników większych, takich, które uległy skrzyżowaniu z dużym wilkiem ze stron północnych. W ten sposób powstały silne i duże psy, przeznaczone do obrony stad przed drapieżcami, często różniące się od nich tylko wpadającą w oczy i jaśniejszą barwą, jak np. białe psy pasterskie, do dziś dnia spotykane w Karpatach i Tatrach. Te różnice w barwie zostały spowodowane działaniem doboru sztucznego (-» Darwinizm). Człowiek zapewne celowo pozostawiał przy życiu osobniki odbiegające od przeciętnego typu, które niechybnie na pierwszy rzut oka można było odróżnić od form dzikich. Osobniki te, stroniąc właśnie dzięki swej odrębności od swych dzikich pobratymców, niełatwo już dziczały.

W ten sposób powstał prototyp psów obronnych, psów pasterskich i dogów, t. z w. Canis decumanus. W czasach, kiedy ludzkość używała już metali, Europa otrzymała od ludów prących ze wschodu ze swemi stadami dar w postaci, być może, potomka indyjskiego małego wilka, psa o dużej inteligencji, choć niezbyt wielkiej sile, o zdolności do czynnego opiekowania się stadami, t. j. właściwego psa owczarskiego (Canis optimae matris), nazwanego „psem najlepszej matki“.

Niedługo potem wykształcił się typ pośredni między typem pasterskim a owczarskim, o dużym instynkcie myśliwskim, nazwany Canis inter-medius, prototyp ogarów i wyżłów. Z tych zasadniczych typów, częścią dzięki krzyżówkom pomiędzy niemi, w części zaś dzięki doborowi sztucznemu, powstały pojedyńcze, ściślej określone rasy psa, znane już w starożytności, niektóre zaś wytworzyły się dopiero w czasach nowszych.

Tak się przedstawia, oczywiście w najbardziej ogólnych zarysach, hi-storja psa domowego.

Oswajanie innych zwierząt domowych.

Jakie były pierwsze motywy udomowienia pierwotnej dzikiej krowy czy konia, trudno dziś z wszelką pewnością rozstrzygnąć. Być może, że początkowo chodziło o przetrzymanie zapędzonego gdzieś w jakąś dolinę bez wyjścia zwierzęcia jako zapasu żywego mięsa. Gdy z biegiem czasu okazało się, iż tak uwięzione zwierzęta, o ile się pamiętało o ich potrzebach, rosły, a niekiedy nawet rozmnażały się, ko

Przeważająca liczba gatunków zwie-

to gatunki

rzyści z hodowania tych zwierząt zaczęły stawać się coraz bardziej oczywiste i ostatecznie człowiek postanowił raczej poświęcić się pracy i wysiłkom związanym z hodowaniem zwierząt, niż polegać na niepewnych i niebezpiecznych polowaniach.

Niektórzy uczeni przypuszczają, że na udomowienie zwierząt wpłynęły obrzędy religijne, zwierzęta bowiem łowiono i przechowywano żywcem, aby składać z nich ofiary bóstwom.

Pierwotnie przechowywano takie zwierzęta przez czas niedługi, później wychowywano je od młodości pod opieką naczelników plemion, którzy pełnili rolę pierwotnych kapłanów.

W miarę szybkiego rozmnażania się tych zwierząt, łatwo przystosowujących się do nowych warunków bytowania w niewoli, zaczęli ludzie traktować je już jako zwykłe „zwierzęta domowe“, niektóre tylko sztuki, odznaczające się specjalnym wzrostem czy niezwykłem ubarwieniem, przeznaczając na użytek wyłącznie kultyczny. Wtedy to zaczęli również ludzie korzystać z mleka krowy i używać jej do pomocy przy uprawie roli. Owca i koza zostały z pewnością udomowione wcześniej niż bydło rogate, to ostatnie jednak odegrało w rozwoju ludzkości rolę niewątpliwie większą i bardziej wszechstronną. Ono bowiem nietylko dostarcza pokarmu człowiekowi ; dopiero przecież przy pomocy wołu zaprzągniętego do pierwotnej sochy mógł człowiek zabrać się do uprawy roli. Na wzór wołu użył człowiek zczasem do zaprzęgu konia (znacznie zresztą później udomowionego) oraz osła. Szybkie przenoszenie się z miejsca na miejsce na grzbiecie konia — to wynalazek późny, już z czasów historycznych, wprowadzony przez ludy Wschodu. Ludy te udomowiły wielbłąda, zwierzę z natury swej niejako nadające się tylko do dźwigania ciężarów, i ten właśnie sposób użytkowania przeniosły na konia.

Dlaczego jedne zwierzęta dały się oswoić, a inne nie?

rząt udomowionych w stanie dzikim towarzyskie, żyjące w mniejszych czy większych stadach. Z samotnych bodajże jeden jedyny kot domowy, spuścizna po starych Egipcjanach, którzy byli mistrzami w sztuce oswajania zwierząt, stał się wprawdzie zwierzęciem domowem, ale najmniej z nich wszystkich zależnem.

Widocznie pewne, od początku już niejako w istocie gatunku leżące uspołecznienie, zdolność podporządkowania się woli współtowarzyszy, a zwłaszcza prowodyrów stada, stworzyło warunki pozwalające znieść podporządkowanie się i dostosowanie do woli człowieka. Są zwierzęta, które przez swoistą wrażliwość, mimo łatwego stosunkowo zżycia się z człowiekiem, nie rozmnażają się w niewoli ; zwierzęta takie, jak np. słoń, oswojony w setkach tysięcy osobników, nigdy nie będą wła-ściwemi udomowionemi zwierzętami i nie ulegną też zmianom charakterystycznym dla zwierząt udomowionych. Niektóre zwierzęta nie przeszły w stan udomowienia dzięki swoistym warunkom i charakterowi ludności, koło której żyły. Tak np. niektóre gatunki antylop, które odegrały pewną rolę jako domowe zwierzęta w starożytnym Egipcie, w czasach nowszych pozostały w stanie dzikim skutkiem braku u plemion murzyńskich zdolności oswajania ich. Większość zwierząt jednakże, które człowiek usiłował udomowić, uległa całkowicie jego woli, zatracając pierwotną swą wolność, nieraz tak dalece, że dziki wyjściowy gatunek zaginął

T. Marchlewski.

z biegiem czasu całkowicie, a pozostała tylko jego udomowiona pochodna.

Jak powstają rasy zwierząt domowych?

Gatunek oswojony tracił więc pod wpływem oswojenia swobodę i wolność, zyskiwał jednak równocześnie ogromne bogactwo form, człowiek bowiem chętnie widzi istoty rzucające się w oczy i te wybiera do dalszego chowu. W przeciwieństwie do monotonnej jednobarwności np. dzikiego skalnego gołębia widzimy u domowych ogromne bogactwo barw. Człowiek-hodowca nie zadowalał się pozostawianiem przy życiu osobników o jakichś nowych cechach, pojawiających się nagle wśród danego pogłowia; łączył on między sobą osobniki o tej nowej cesze, dobierając w ciągu pokoleń te osobniki, u których nowa a pożądana właściwość była możliwie wyraźnie rozwinięta. W ten sposób w obrębie udomowionych gatunków zwierząt zaczęły powstawać odrębne zgrupowania osobników o odrębnych, charakterystycznych cechach dziedzicznych, czyli t. zw. rasy, które powstały na skutek doboru sztucznego, działającego w zupełnie podobny sposób, jak dobór naturalny w wolnej przyrodzie.

Wpływ oswajania na organizmy zwierzęce.

Rasy zwierząt domowych odznaczają się nieraz bardzo swoistemi cechami. Jest rzeczą oczywistą, że niektóre z cennych dla człowieka własności, wyolbrzymionych pod wpływem celowego doboru sztucznego, jak np. wy-sokomleczność krowy, nadmierny rozrost puchu wełnianego u owcy i t. d. (—> Darwinizm), z punktu widzenia samego zwierzęcia są wręcz szkodliwe; są takie własności, które mają nawet charakter zmian chorobowych.

. Rasy t. zw. prymitywne mało różnią się od swego dzikiego prototypu i być

może, że zupełnie dobrze dawałyby sobie radę, żyjąc na wolności; zwierzę natomiast rasy kulturalnej pozostawione samo sobie niechybne zginęłoby. Ostanie się więc w służbie człowieka, życie w stosunkowo dużym dostatku, okupić musi zwierzę domowe posiadaniem cech specjalnych, dla zwierzęcia samego nieraz szkodliwych, lecz cennych dla człowieka.

Badając domowe zwierzęta, obserwując skutki zabiegów hodowlanych człowieka, mamy możność na małą niejako skalę obserwować działanie czynników zupełnie podobnych do tych, które w ciągu tysiącleci, posługując się ślepemi siłami przyrody, powodują głęboko sięgające przemiany istot ożywionych : powstawanie nowych gatunków.

Ta właśnie możność naśladowania na małą człowieczą skalę wielkiego eksperymentu natury przez zabiegi hodowlane w dziedzinie dowolnego niejako zmieniania istoty domowych zwierząt stanowi o tern, że nauka hodowli zwierząt czy roślin, oprócz czysto ma-terjalnego, gospodarczego znaczenia odgrywa doniosłą rolę wśród nauk przyrodniczych.

DOŚWIADCZENIE.

Doświadczenie zewnętrzne i wewnętrzne.

Wiem, że w tej chwili, gdy te słowa piszę, pada deszcz, a wiem to dzięki temu, że widzę padające krople, mokre dachy, że słyszę brzęczenie wody w rynnach. Wiem, że w pokoju, w którym siedzę, jest ciepło, bo czuję to. Wiele wiadomości zawdzięczam widzeniu, słyszeniu, czuciu, wąchaniu i t. d. Nazwą wspólną dla widzenia, słyszenia, czucia, wąchania jest „doświadczenie“. Mogę więc powiedzieć, że doświadczenie poucza mnie o tem, że pada deszcz, że wieje wiatr, że w pokoju jest ciepło i t. .d.

Widzenie, słyszenie, czucie, wąchanie i inne świadectwa zmysłów stanowią jednak tylko t. zw. doświadczenie zewnętrzne, które jest jakgdyby oknem na świat zewnętrzny, cielesny. Obok doświadczenia zewnętrznego rozporządzamy jeszcze doświadczeniem wewnętrznem, które nas poucza o tem, co się dzieje w naszej własnej duszy. Wiem o tem, że jestem w tej chwili w dobrym humorze, choć nie poucza mnie o tem żaden ze zmysłów, ani wzrok, ani słuch, ani dotyk i t. d. Swoje własne usposobienie spostrzegam w sobie tak, jakgdybym prócz tych zmysłów zwróconych ku światu zewnętrznemu posiadał jeszcze jakiś wewnętrzny zmysł, odsłaniający mi stany mojej własnej duszy, ów proces uświadamiania sobie swoich własnych przeżyć i stanów duchowych nazywa się doświadczeniem wewnętrznem, czyli intro-spekcją.

Bezpośrednie i pośrednie dane doświadczenia.

Ogromną ilość wiadomości, jakie posiadamy, zawdzięczamy bezpośrednio doświadczeniu. Rozporządzamy jednak poza tem licznemi wiadomościami, które tylko pośrednio opierają się na doświadczeniu. Tak np. tego, że na gwiazdach panuje wysoka temperatura, nikt bezpośrednio nie doświadczył, ale wnioskujemy, że tak jest, opierając się m. i. na tem, co widzimy, patrząc na narzędzia. miernicze, któremi posługują się astronomowie. Tak samo i wiedza nasza o mającem nastąpić zaćmieniu słońca jako wiedza dotycząca przyszłości nie jest poprostu tylko sprawozdaniem tego, czego doświadczyliśmy. Jest ona jednak wywnioskowana z doświadczeń poprzednich, a więc pośrednio oparta na doświadczeniu.

Wiedza a priori i wiedza a posteriori.

Bez pomocy doświadczenia nie moglibyśmy dać sobie rady w życiu. Pomyślmy o tem, jaka byłaby dola człowieka ślepego, głuchego i bez czucia.

Doświadczenie jest wprawdzie niezmiernie ważnem, lecz nie jedynem źródłem poznania. Posiadamy wiadomości, które ani pośrednio, ani bezpośrednio nie opierają się na doświadczeniu. Nie potrzebujemy wcale odwoływać się do świadectwa wzroku albo słuchu, aby przekonać się o tem, że 2X2 = 4, lub o tem, że dwie ilości równe tej samej trzeciej są sobie równe. Wiadomości, które ani nie są oparte wprost na doświadczeniu, ani też nie są wywnioskowane z wyników uzyskanych wprost na podstawie doświadczenia, a przecież nie są wyssane z palca, ale są wiadomościami dobrze ugruntowanemi, stanowią t. zw. wiedzę aprioryczną lub wiedzę a priori. A priori znaczy dosłownie po łacinie tyle, co „wpierw“, „zgóry“. Wiadomości a priori nazwę swą zawdzięczają tej okoliczności, że nie potrzebujemy czekać, aż zostaną one przez doświadczenie uzasadnione, lecz mamy je prawo przyjąć „zgóry“, t. j. „wpierw“, nim doświadczenie głos zabierze.

W przeciwieństwie do wiedzy apriorycznej wiedzę, którą przyjmujemy na podstawie świadectwa doświadczenia, nazywa się wiedzą aposterjoryczną lub a posteriori. A posteriori znaczy po łacinie „później“, „po“. Wiedzę taką nazywa się też wiedzą empiryczną od greckiego èfineigia (czyt. empejńja), t. zn. doświadczenie.

Nauki aprioryczne i nauki empiryczne.

W wielkiej rodzinie nauk daje się przeprowadzić ważny podział na dwie grupy; jedną z tych grup stanowią nauki, które przy uzasadnianiu swych twierdzeń ani bezpośrednio, ani pośrednio do doświadczenia się nie odwołują i zowią się dlatego naukami apriorycznemi, drugą zaś stanowią nauki, które przy uzasadnianiu swych twierdzeń korzystają ze świadectwa doświadczenia i nazywają się dlatego naukami aposterjorycznemi lub empirycznemu

Do nauk apriorycznych należą przede-wszystkiem nauki matematyczne, a prócz nich t. zw. logika formalna. Naukami empirycznemi są zaś wszystkie nauki przyrodnicze, jak np. fizyka doświadczalna, chemja, zoolo-gja, botanika, mineralogja, astronomja i t. d., oraz t. zw. nauki humanistyczne, jak np. historja, nauka o języku, psychologja i t. d. Matematyk dowodzi swych twierdzeń, nie odwołując się wcale do tego, co mu mówi wzrok lub słuch. Tak np. istnieje twierdzenie geometryczne, że odcinki prostych równoległych zawarte między dwiema rów-noległemi są sobie równe. Dla uzasadnienia tego twierdzenia matematyk nie ucieka się bynajmniej do mierzenia takich odcinków i porównania otrzymanych miar, czyli nie opiera się na doświadczeniu. Matematyk wtedy dopiero wcieli to twierdzenie do rzędu twierdzeń swej nauki, gdy zostanie ono uzasadnione niezależnie od doświadczenia, a więc dopiero wtedy, gdy stanie się ono wiedzą aprioryczną.

Inaczej postępuje się w naukach empirycznych. Tam w całej pełni używa się doświadczenia dla uzasadnienia twierdzeń. Wszakże na świadectwie wzroku i innych zmysłów opiera się zoolog, rozróżniając gatunki zwierząt, na doświadczeniu opiera się też mineralog, chemik, astronom i każdy wogóle przyrodnik.

Niezawsze jednak dane są przyrodnikowi w doświadczeniu przedmioty, które bada. Tak np. atomy czy elektrony nie są dostępne wprost wzrokowi ani innym zmysłom. Wnętrze Ziemi, odwrotna strona Księżyca należą również do przedmiotów, których zobaczyć nie można. Jednakże nawet wtedy, gdy przyrodnik traktuje o przedmiotach dla zmysłów

wprost niedostępnych, opiera się przy tern na doświadczeniu. Dalton np. oparł hipotezę atomową, t. j. twierdzenie, że każde ciało składa się z cząstek dalej niepodzielnych, na skonstatowaniu, że ciężary dwóch danych ciał wstępujących w związki chemiczne pozostają stale do siebie w stosunku dwóch oznaczonych liczb całkowitych lub w stosunku wielokrotności tych liczb (prawTo stosunków stałych i wielokrotnych). To zaś prawo opiera się na wynikach pomiarów, a więc na doświadczeniu. Przyrodnik zatem, wygłaszając jakieś twierdzenie o przedmiotach doświadczeniu niedostępnych, wywnioskow⁷uje je z tego, co mu doświadczenie powiedziało.

Humanista, a więc np. historyk czy psycholog, czerpią pełną garścią swe twierdzenia z doświadczenia. Historyk w badaniu przeszłości opiera się na doświadczeniu, domyśla się jej bowiem na

Psycholog, badając życie psychiczne, poznaje je również na podstawie doświadczenia, korzysta bowiem wówczas z doświadczenia wewnętrznego, odsłaniającego mu stany jego własnej duszy, jak również i z doświadczenia zewnętrznego, gdy z mimiki, gestów, słów i t. p. domyśla się stanów psychicznych zachodzących w osobach drugich, podstawie śladów, które w postaci dostępnych doświadczeniu źródeł i pomników przeszłość przekazała teraźniejszości.

Racjonalizm i empiryzm.

Dzieje filozofji notują długotrwały spór o to, czy pierwrszeństw'0 należy się poznaniu apriorycznemu, czy też empirycznemu. Dla zdobycia poznania apriorycznego wystarcza samo zastanowienie się, sam namysł, dla poznania empirycznego potrzebne jest doświadczenie. Mó-wri się też dlatego, że poznanie aprioryczne oparte jest na rozumie, gdy tymczasem poznanie empiryczne oparte jest na doświadczeniu. Z tego powodu nazwano

tych, którzy pierwszeństwo przyznawali poznaniu apriorycznemu, racjonalistami (od łac. ratio — rozum), tych zaś, którzy oddawali pierwszeństwo poznaniu empirycznemu, nazwano empirykami.

Racjonalizm, wynoszący pewność poznania apriorycznego ponad poznanie empiryczne jako złudne, występował w starożytności (głównie pod wpływem Platona) i w średniowieczu przeciwrko poznaniu empirycznemu wogóle i wywarł przez to zgubny wpływ na rozwój nauki, która w starożytności przeważnie, a w średniowieczu niemal całkowicie wyłączyła z swego zakresu badania przyrodnicze. Dopiero w epoce odrodzenia i w czasach nowszych poczęły się nauki przyrodnicze coraz bujniej rozwijać. Samo jednak tylko doświadczenie nie mogłoby ugruntować wspaniałego gmachu nauk przyrodniczych. Rzut oka na rozwój fizyki, tej najwyżej rozwiniętej nauki przyrodniczej, poucza nas o tern, że wysoki swój poziom i wielką praktyczną doniosłość zawdzięcza ona harmonijnemu współdziałaniu poznania apriorycznego zawartego w matematyce, z której fizyk tak często korzysta, i poznania empirycznego, jakie zdobywa fizyk, obserwując przyrodę i eksperymentując.

Eksperyment.

Wyrazu „doświadczenie“ używaliśmy dotychczas w jednem z jego kilku znaczeń. Prócz tego znaczenia posługujemy się niekiedy wyrazem „doświadczenie“ jako równoznacznym z wyrazem „eksperyment“. Eksperyment polega na wywołaniu pewnego zjawiska w celu bliższego poznania tego zjawiska, znalezienia związków zależności zachodzących między niem a warunkami, w których ono powstaje i t. p. Eksperymentem jest np. ogrzanie sztaby żelaznej w celu poznania związku między przyrostem temperatury tej sztaby a przyrostem jej długości. Otóż — jak wspomnieliśmy — mówi się czasem „doświadczenie“ zamiast „eksperyment“. Używając w tym sensie wyrazu „doświadczenie“, nadajemy mu inne znaczenie, niż to, w którem go używaliśmy, mówiąc o naukach opartych na doświadczeniu, czyli empirycznych. Tam bowiem „doświadczenie“ znaczyło tyle, co świadectwo zmysłów lub intro-spekcja, a to jest co innego niż eksperyment. Nie każda też nauka opierająca swe twierdzenia na świadectwie zmysłów, czyli nie każda nauka empiryczna, stosuje eksperyment. Tak np. astronomja, badająca zjawiska rozgrywające się na niebie, nie może przeprowadzać nad te-mi zjawiskami eksperymentów, nie może bowiem dla swych celów badawczych zjawisk tych wywoływać.

Doświadczenie życiowe.

Jeszcze inne znaczenie nadaje się wyrazowi „doświadczenie“, gdy mowa o doświadczeniu życiowem starszych ludzi, o doświadczeniu pedagogicznem wytrawnych nauczycieli, o doświadczeniu bojo-wem żołnierza. Tak rozumiane doświadczenie jest to umiejętność trafnego radzenia sobie i innym wr sytuacjach z danego zakresu, zdobyta przez długą praktykę w tym zakresie. Na doświadczenie zdobyte przez praktykę składa się pewna wiedza i pewna biegłość. Doświadczony góral wie np., że gdy wieczorem mgła osnuje ten a ten wierzchołek górski, to niechybnie nastąpi słota. Doświadczony lekarz posiada biegłość dostrzegania nieznacznych objawów w zachowaniu się chorego, które uchodzą uwagi ludzi niedoświadczonych w tym zakresie. Wiedzę swrą mogą ludzie doświadczeni przekazać innym, którzy żadnej praktyki nie posiadają. Biegłości jednak inaczej niż przez praktykę nabyć nie można.

Praktyka i teorja.

Jakkolwiek doświadczenie zdobyte przez praktykę stanowo pożądane uzupełnienie wiadomości teoretycznych, to jednak nie powinno ono samo obchodzić się bez teoretycznych wiadomości, wiadomości teoretyczne bowiem są owocem doświadczenia wielu ludzi, które posiada szerszy zakres niż doświadczenie jednostki.

Podobnie więc jak równorzędna współpraca nauk apriorycznych i empirycznych przyczyniła się do postępu ludzkości, tak też i połączenie przygotowania teoretycznego i praktycznego najlepiej zapewnić może jednostce ludzkiej powodzenie w jej zadaniach życiowych.

K. Ajdukiewicz.

DRAMAT. Wyraz „dramat“ pochodzi od greckiego słowa dgdw (czyt. drao), oznaczającego działanie. Odpowiada on więc wyrazowi łacińskiemu ago, od którego wywodzi się wyraz „akcja“, co znaczy także działanie. Mówimy przecież często, że ten dramat ma żywą akcję, a inny nie. O jakie działanie tu chodzi? O działanie przed oczami widza. Dramat jest czynnym rodzajem poezji. Znaczy to, że przychodzi on do świadomości widza nie poprzez martwą literę albo przez sam dźwięk słuchanego słowa, jak w recytacji, ale przez to, że pewne osoby, t. zw. aktorzy, przed oczami widza działają, wykonywają pewne ruchy, coś mówią, w jakiś specjalny sposób się zachowują.

Obrzędowe źródła dramatu.

Jakie są początki dramatu? Jest on pochodzenia rytualnego, kultycznego. Znaczy to, że powrstał on z pewmego sposobu oddawania czci czy składania ofiary bóstwu. Dla nas, dla naszej kultury i literatury, wTagę mają dwa takie obrzędowe źródła dramatu : greckie i chrześcijańskie. W Grecji dramat rozwinął się z kultu na cześć boga Dionizosa z okazji winobrania, u chrześcijan z uroczystości związanych z narodzeniem Chrystusa i z Jego zmartwychwstaniem. Ewangeliczne opisy tych wydarzeń „udramatyzowano“, t. zn. tekst Pisma Świętego, zawierający opis pewnych wydarzeń, rozdzielono pomiędzy poszczególne osoby, które miały odtwarzać postaci występujące w Piśmie. Odpowiadało to z jednej strony wrodzonej ludziom skłonności do naśladowania (dzieci lubią bawić się w żołnierzy), z drugiej zaś niemniej wrodzonej skłonności do stwarzania sobie iluzji, a więc pewnej sztucznej rzeczywistości, która nas w danej chwili zabawia i sprawia nam przyjemność.

Istota poezji dramatycznej.

Wyrosły na podłożu obrzędowem, odpowiada dramat naturalnym niejako upodobaniom ludzkim, stąd też jego bardzo pierwotne formy spotykamy też u ludów o względnie niskiej kulturze. Kombinacja tańca, śpiewu i gestykulacji jednostek przy towarzyszeniu chóru jest właściwie tą prakomórką, z której dramat się rozwinął. Rozwinął się zaś w' ten sposób, że powoli słowo mówione oddzieliło się od śpiewu i tańca i stało się jedynym wyrazem właściwiej akcji. Kiedy Goethe i Schiller, dwraj najwięksi poeci niemieccy, zastanawiali się głęboko nad istotą rodzajów poetyckich, doszli do konkluzji, że podstawę poezji epickiej stanowi rapsod, a podstaw⁷ ę poezji dramatycznej mimus, czyli aktor. Cechą epiki jest jej opowiadawczość, t. zn. to, że jeden opowiada, a inni słuchają. Cechą poezji dramatycznej jest jej aktywność, polegająca na tern, że jedni działają, czyli — jak się to mówi — grają, a inni patrzą i słuchają. Dramat w swojej formie pierwotnej i istotnej jest więc najściślej związany z teatrem. Dramat bez teatru jest jak-gdyby czemś martwem.

Istotą formy dramatycznej jest przedstawienie danego wrydarzenia w⁷ ten sposób, że rozdzielone jest ono pomiędzy szereg osób, które mają je odegrać. Najpierwotniejszą formą dramatu jest więc dialog, rozmowa dwu osób.

Znaczenie słowa „dramatyczny“.

Dialogowa forma możliwa jest i w powieści, której autorzy posługują się bardzo często rozmowrami i dialogami prowadzonemi przez osoby występujące. Mówimy wrtedy, że jest to forma dramatyczna. Ale słowo „dramatyczny“ ma jeszcze inny i daleko głębszy sens. Mówimy przecież nieraz, że wytworzyła się sytuacja dramatyczna. Nie rozumiemy przez to oczywiście tego, iż osoby mówią w tej sytuacji tak, jak w dramacie, ale rozumiemy przez to pewną formę napięcia, naprężenia, która jest właśnie charakterystyczna dla sposobu przedstawienia w dramacie. Czeka się więc np. na przybycie jakiejś osoby, od której zawisły jest los obecnych, gdy wtem ku przerażeniu obecnych zjawia się gość najmniej spodziewany, mianowicie właśnie ta osoba, która jest dla obecnych szczególnie groźna i niebezpieczna ; spotykają się najserdeczniejsi przyjaciele i widzą, że pomimo najgorętszych uczuć dzieli ich cała głębia przekonań. Takie sytuacje wytwarzają swoiste napięcie u widzówr, które określa się mianem dramatycznego. Napięcie to powstaje naskutek zgromadzonej energji, wytworzonej przez akcję odbywającą się niezawsze na oczach widzów : zapas tej energji jest tak wielki, że każdej chwili grozi wybuchem ; jeżeli wybuch taki zachodzi, następuje w dramacie to, co nazywamy katastrofą.

Dwa zasadnicze rodzaje dramatu.

Te dwa znaczenia wyrazu „dramatyczny“ odnoszą się zarazem do dwóch skrajnych biegunów poezji dramatycznej. Jeden z nich — to dramat ściśle widowiskowy, drugi — to dramat t. zw. pragmatyczny, t. zn. taki, w którym nacisk położony jest na wewnętrzny przyczynowy związek pomiędzy poszcze-gólnemi etapami akcji, na umotywowaniu działania bohaterów⁷ i na pogłębieniu samego problemu dramatu. Średniowieczny dramat ludowy np. miał przede wszy stkiem na celu zaspokojenie ludzkiej chęci widzenia i patrzenia ; chciał pokazać ludziom kostjumy, maski, różne nadzwyczajne wydarzenia, chciał uwidocznić to, co widzowie znali z książek lub ze słyszenia, jak np. dzieje męki Pańskiej. Ten pęd do widowiskowości, do zaspokojenia ciekawości oka pozostał u wielu dramaturgów o wysokim, a nawet najwyższym artyzmie (wystarczy wspomnieć choćby Szekspira lub Schillera). W ich dramatach istotnie wiele się dzieje, wiele się dokonywa na scenie przed oczami widzów, jest na co patrzeć.

W ostatnich czasach rozwój sztuki filmowej naprowadził znowu dramat na te tory i starał się uczynić go jak najbardziej widowiskowym. W starożytnej Grecji cel dramatu był zupełnie inny. Widz, który przychodził do teatru, znał dokładnie treść sztuki, znał ją z podań śpiewanych, recytowanych przez rapsoda. Ambicja poety dramatycznego nie szła też bynajmniej w tym kierunku, ażeby wymyślać jakieś nowe wydarzenia. Dramatyczny autor grecki dążył przedewszystkiem do tego, żeby starym opowieściom i dobrze znanym sprawom (po grecku iigayfia czyt. pragma) nadawać pewien głębszy sens, żeby je łączyć wewnętrznym węzłem tak, aby jedno wydarzenie wynikało z drugiego z narzucającą się koniecznością. Autor grecki starał się też motywować to, co dzieje się w dramacie, usiłował wytłumaczyć pobudki działania bohaterów i w ten sposób docierał do najgłębszych tajemnic ludzkich charakterów i do tajników ludzkiego działania. Nie o zewnętrzne więc i na efekt obliczone widowisko chodziło greckiemu autorowi dramatycznemu, nie o pobudzenie ciekawości i nie o zaprzątnięcie uwagi widza, ale o wstrząśnięcie jego duszą, o szarpnięcie jego nerwami w tragedji, w komedji zaś o wprowadzenie go w dobry humor przez pokazanie mu śmieszno-stek natury ludzkiej, jej dziwactw i ułomności. W Grecji więc wytworzył się inny, odrębny typ dramatu, wykazującego zwartą, wewnętrzną jedność i łączność. Maska aktora greckiego była nieruchoma; treść duszy uzewnętrzniał on tylko potęgą słowa. Stąd też z dramatem greckim łączy się bujny rozwój wymowy, czyli retoryki, przybierający w tragedji ton wzniosły i patetyczny, w komedji zaś złośliwy, uszczypliwy i ironiczny.

To są więc te dwa bieguny dramatu, z których jeden cechuje liczenie na efekt zewnętrzny, drugi na wewnętrzne poruszenie widza. Dramat pierwotny jest z natury rzeczy zawsze widowiskowy; dramat pragmatyczny rozwija się dopiero później w miarę rozkwitu kultury, kiedy teatr stawia sobie już inne cele, kiedy chce nietylko obudzić zainteresowanie dla przebiegu akcji i zaspokoić u widza chęć patrzenia, ale pragnie zmusić go do zastanowienia się nad różnemi zagadnieniami i problemami poruszanemi w dramacie.

Budowa dramatu.

Każdy jednak dramat, niezależnie od tego, czy jest widowiskowo, czy pragmatycznie ujęty, stanowi pod względem treści pewną jedność i całość, która rozpada się na części. Ten rozkład na części wywołany jest w dramacie widowiskowym warunkami czysto zewnçtrznemi, a więc zmianą dekoracji, wejściem na scenę działających osób, zmianą miejsca działania lub też zmianą czasu. Stąd też odstęp dramatu, w którym zmienia się dekoracja, nazywa się sceną; później jednak nazwą tą określa się taki ustęp całości dramatu, który stanowi pewną jedność bądźto ze względu na wchodzące czy wychodzące osoby, bądź też ze względu na zmianę miejsca akcji. W dramacie odróżnia się jednak i pewne jedności wyższego typu, które określa się mianem aktów, t. zn. pewnych części akcji w sobie zamkniętych i stanowiących pewną jedność. Dramat, tragedja czy komedja dzieli się na akty. W dramacie pragmatycznym nie jest to podział przypadkowy i czysto zewnętrzny. Jest to wynik także wewnętrznej linji rozwoju akcji w dramacie, dzielącej się na pewne zamknięte w sobie etapy. Każdy utwór dramatyczny, niezależnie od tego, czy jest komedją, czy tragedją, ma pewną budowę. Rozpoczyna się od e k s p o-z y c j i, wprowadzającej w tok akcji i zaznajamiającej widza z sytuacją i działającemi osobami, poczem następuje moment pobudzający akcję, t. j. takie wydarzenie, bez którego dalszego rozwoju akcji nie możnaby sobie wyobrazić» Akcja rozwija się w dalszym ciągu ku pewnemu szczytowemu punktowi (bardzo często takim punktem szczytowym jest jakaś decydująca rozmowa działających osób, rozmowa, w której dyskutowany jest problem naczelny danego dramatu), poczem akcja opada i prowadzi do etapu końcowego, którym w tragedji jest katastrofa, a w komedji wesołe i komiczne zakończenie. Ten etap końcowy poprzedzany jednak bywa zazwyczaj jeszcze chwilą ostatniego napięcia, która w widzu obudzić powinna wątpliwości co do rozwiązania dramatu. W tragedji taką chwilą ostatniego napięcia jest pozornie pomyślny zwrot ku lepszemu (ostatni promyk nadziei), w komedji przeciwnie — jakiś moment przykry, który zdaje się odsuwać na dalszy plan możliwość wyniku pomyślnego. Dramat ma więc wewnętrzną organiczną budowę, organiczną t. zn. taką, jak organizm ludzki, w którym działalność jednego organu związana jest z działalnością drugiego, a wszystko tworzy dopiero zwartą i jednolitą całość.

Różne formy i typy dramatu.

Między dwoma wspomnianemi biegunami rozwijają się różne typy i formy dramatu. Są one zależne od temperamentu autorów, a niemały wpływ ma też na rozwój dramatu charakter narodów. Inny jest niewątpliwie dramat narodów germańskich, o akcji raczej wewnętrznej, inny narodów romańskich, o akcji raczej obliczonej na efekt zewnętrzny. W różnych też epokach różne bywały ideały dramatu. Był czas, kiedy zacięcie walczono o to, jaki ma być dramat, czy wzorowany na zwartej formie dramatu greckiego, czy też raczej na widowiskowej formie ludowej. W miarę rozwoju studjów historycznych przekonano się, że żaden z tych rodzajów nie jest lepszy, a każdy reprezentuje swoistą kulturę i właściwą epokę. Dramat w rozwoju dziejowym ulegał różnym zmianom i przemianom. Raz starano się uczynić go możliwie zwartym i lakonicznym, to znowu dbano o to, by było co widzieć i na co patrzeć. W okresie literackiej rewolucji niemieckiej, t. zw. „epoki burzy i naporu“, dążono najwyraźniej do tego, ażeby dramat był możliwie widowiskowym. Brano sobie za wzór

Szekspira. Później ten sam Goethe, który w młodości wiernie naśladował Szekspira, poszedł w ślady Francuzów, u których budowa dramatu wykazywała nietylko wielką zwartość struktury, ale nadzwyczajną symetrję w całym układzie, tak iż np. w pięcioaktowym dramacie pewnym scenom aktu drugiego odpowiadały pewne sceny aktu czwartego, a wszystko grupowało się zawsze wokoło szczytowej sceny aktu trzeciego. Ma więc dramat, jak z tego widać, obok przekroju podłużnego, dotyczącego rozwoju akcji wedle pewnych wewnętrznych praw następstwa, także i kształt czy wygląd zewnętrzny, nadający mu pewną symetrję.

Jako forma literacka najbardziej bezpośrednio, bo przez ruch, gest, mimikę i żywe słowo oddziaływająca na widza, jest dramat najżywotniejszą formą poezji, związaną jednak najściślej z teatrem i tracącą w formie książkowej wiele ze swych wartości. Tu tkwią właśnie granice dramatu. Istnieje wprawdzie dramat t. zw. książkowy, t. zn. pisany bez myśli o tern, że będzie kiedykolwiek wystawiony. Jest to właściwie jednak tylko pewna forma podania treści przez rozłożenie opowiadania na osoby, ale nie dramat w ści-słem tego słowa znaczeniu, będący zawsze wyrazem pewnej wewnętrznej siły i energji, która wyładowuje się w pełni tylko przez teatr przy pomocy aktora i reżysera. Nie każdy dramat jest odrazu do sceny przysposobiony. Wymaga on nieraz opracowania scenicznego, czyli odpowiedniej przeróbki. To jednak jest już sprawa drugorzędna, choć ta robota „przysposabiająca“, dzieło dramaturga, wymaga także specjalnego zmysłu. Przeróbka Wyspiańskiego „Dziadów“ Mickiewicza jest takiej pracy świetnym przykładem. (Por. jeszcze artykuły: Komedja, Teatr, Tragedja).

Historja dramatu.

Historja dramatu — jak zresztą każdej innej formy literackiej — jest hi-storją rozwoju kształtu, czyli — jak się to mówi — historją rozwoju morfologicznego. Ten rozwój ma w dramacie pewne podstawowe i zasadnicze formy, wykazuje jednak ustawiczne zmiany i przemiany, świadczące o żywotności tego rodzaju literackiego i o jego dostosowaniu się do różpych form i kształtów artystycznych.

Początki dramatu w różnych krajach i w różnych środowiskach zawierają wiele pierwiastków niejasnych i niewyjaśnionych. Stanowią one wdzięczne pole dla badaczy, i to zarówno historyków kultury, jak też etnologów i filologów. Nas tu przedewszystkiem interesuje dramat w formie literackiej już gotowej i utrwalonej, t. zn. w tekście przekazanej, interesuje nas jako wyraz stylu i kultury danej epoki oraz jako pewna siła, która, działając przez wieki i ulegając rozwojowi, doprowadziła do tych form, które dziś się określa mianem dramatu.

W Grecji.

Początków tak pojętego dramatu szukać należy w Grecji. Właściwym twórcą dramatu był Ajschylos (525—456 przed nar. Chr.). Tematy przez niego i jego następców opracowane czerpane były przeważnie z podań o bohaterach greckich i były właściwie udramatyzo-waniem opowieści epickich. W formie dramatycznej greckiej wyróżnić można trzy najistotniejsze składniki : dialog, monolog i chór. Pieśni chóru towarzyszyły akcji i wypowiadały uwagi na jej temat. Sztukę Ajschylosa rozwinął do wysokiej doskonałości artystycznej S o-f o kies (497—405 przed nar. Chr.), pogłębiając znacznie sztukę kreślenia charakterów ludzkich. Z jego tragedyj najsławniejsze są: „Antygona“ i trage-dje opiewające losy nieszczęsnego Edypa, który bezwiednie poślubił własną matkę. Trzeci zrzędu tych wielkich tragików Eurypides (480—406 przed nar. Chr.) okazał się mistrzem w przedstawianiu ludzkich namiętności, i to nieraz z prawdziwie „współczesną“ wiernością w malowaniu szczegółów. Największy komedjopisarz grecki, a raczej attycki A r y s t o f a n e s (V w. przed nar. Chr.) wykpiwał niemiłosiernie różne wady swoich wybitnych nieraz współobywateli wr komedji, która pomimo głębokiej i poważnej treści swą lekką formą przypomina nieraz współczesną rewję.

W Rzymie.

Dramat grecki rozwijał się oczywiście i później, ale nie osiągnął już nigdy tak wspaniałego rozwoju, jak u wspomnianych poetów. Rzymianie próbowali także swych sił w tragedji. Do historji jednak przeszła przedewszystkiem komedja, w której zwłaszcza Plautus (250 do 184 przed nar. Chr.) stworzył cały szereg typów, jak np. pyskacz, krętacz, pasorzyt i t. p.

Tak się nieraz składało w dziejach dramatu, że większy wpływ na potomność mieli autorzy o mniejszym talencie. Przez całe więc wieki średnie czytywano raczej i ceniono tworzącego już po Plaucie Terencjusza (194 do 159 przed nar. Chr.), naśladowcę Greków, aniżeli Plauta, który odżył dopiero w okresie odrodzenia. Podobnie większy wpływ na rozwój tragedji nowożytnej miał późnorzymski moralista i autor tragedji Seneka (um. 266 przed nar. Chr.), aniżeli wielcy tragicy greccy. Dramat Seneki był dramatem retorycznym i patetycznym. W dramatach jego działo się stosunkowo niewiele, raczej za sceną dokonywały się rzeczy straszne i ponure, główną zaś treść tych dramatów stanowiły mowy i rozmowy działających osób. Ten retoryczny i patetyczny charakter dramatu Seneki oddziałał na cały rozwój dramatu nowoczesnego, aż po Schillera włącznie.

średniowiecze.

W wiekach średnich widzimy w różnych ośrodkach zaczątki dramatu ludowego, mające swój punkt wyjścia głównie w obrzędach liturgicznych (szopka, męka Pańska, wyścig do grobu Chrystusa). Powstawały też wielkie cykle dramatyczne, obejmujące całość Nowego Testamentu. Były to t. zw. m i s t e r j a. Nie brak było i w nich nieraz zarodków akcji komicznej, która znajdowała też punkt zaczepienia w różnych dorocznych pochodach i obchodach, zwłaszcza w czasie zapustów. W okresie renesansu sięgnięto do autorów starożytnych. We Włoszech zaczęto ich naśladować niewolniczo, w innych zaś krajach, zwłaszcza w Hiszpanji i w Anglji, z powiązania rodzimych pierwiastków ludowych z pierwiastkami starożytnemi rozwinął się i doszedł do rozkwitu dopiero w wieku XVII nowożytny dramat w wielkim stylu.

Wiek XVII — okres największego rozkwitu dramatu.

Wprawdzie nie brakło już w różnych krajach, zwłaszcza w Hiszpanji, poważnych prób dramatycznych w wieku XVI, jednak dopiero wiek XVII jest wiekiem rozkwitu wielkiego dramatu. Tłumaczy się to tern, że jest to okres po reformacji, okres potężnych zmagań się duchowych w różnych dziedzinach, okres powstawania nowych koncepcyj i budzenia się wielkich namiętności indywidualnych i zbiorowych.

Wprawdzie w Hiszpanji Lope de V ega (1562—1635) napisał około 1800 sztuk, przeważnie treści historyczno-na-rodowej, jednak wielki dramat hiszpański stworzył dopiero Calderon (1600 do 1681), z którego dzieł najsławniejsze są jego „Autos Sacramentales“, rodzaj widowisk dramatycznych, pochodzenia także liturgicznego, albowiem związanych ze świętem Bożego Ciała. Z dramatów jego najbardziej znanym w Polsce jest „Książę Niezłomny“, dzięki gett jalnemu przekładowi J. Słowackiego.

W Anglji w najściślejszym kontakcie z teatrem tworzy W. Shakespeare (Szekspir, 1564—1616) (-» Szekspirowska tajemnica) swoje dramaty, tragedje i komedje, poczęści czerpane z dziejów własnego narodu, poczęści z kronik obcych krajów i narodów. Łącząc z ge-njalnem wyczuciem tragizm i komizm, pokazał Szekspir najskrytsze tajniki dusz ludzkich i owiał czarem najwznioślejszej poezji tajemnicze głębie natury ludzkiej. Największy to chyba mocarz pióra w dziedzinie dramatycznej.

We Francji w okresie Ludwika XIV rozwija się bujnie kultura literacka i tworzy się swoisty i oryginalny styl, wybijający swe piętno także i na dramacie. Tragedje piszą P. Corneille (1606—1684) i J. Racine (1639 do 1699). Bohaterami tych tragedyj są wielkie postacie historyczne z czasów dawnych (biblijnych i nowszych), charakteryzuje zaś ten dramat nadzwyczajny patos, a więc pewna napuszystość stylu, oraz skrupulatna symetrja w u-kładzie i w budowie całości. Na ten okres czasu przypada też twórczość jednego z największych komedjopisarzy świata M o 1 j e r a (1622—1673), który na ponurem tle rzeczywistości potrafił ujawnić śmieszne strony ludzkich charakterów, skąpca, chorego z urojenia, nowobogackiego.

W tym samym okresie czasu powstaje i wielki dramat w Niderlandach (von derVondel) iw Niemczech (G r y-phius). Równocześnie uwijają się na południu we Włoszech i na północy w Anglji i w Niemczech grupy wędrownych komedjautów, którzy przedstawiają dramat improwizowany, mający raczej wpływ na rozwój teatru i gry aktorskiej, aniżeli samego rodzaju dramatycznego.

Dramat mieszczański XVIII w.

Wiek XVII pozostawił niezmiernie bogatą spuściznę w twórczości dramatycznej. W wieku XVIII zastanawiano się nad nią krytycznie, a pod koniec tego wieku obudziła się świadomość, że przecież bohaterami poezji dramatycznej nie powinny być tylko wielkie postaci dziejowe lub fantastyczne, ale ludzie żywi z bliskiego otoczenia. W miarę rozwoju mieszczaństwa powstaje w An-glji, Francji (Diderot) i Niemczech (Lessing) dramat mieszczański, będący niewątpliwie zwiastunem realistycznego dramatu wieku XIX. Tematem tych dramatów jest przeważnie przeciwieństwo pomiędzy uprzywilejowaną warstwą feudalną, szlachecką, a mieszczaństwem. Na najwyższy szczyt rozwoju wznosi się dramat pod koniec wieku XVIII i w początkach wieku XIX w Niemczech, gdzie Goethe (1749 do 1832), a zwłaszcza Schiller (1759 do 1805), tworzą wielkie dramaty, do których treść czerpią przeważnie z dziejów, jednak na czołowe miejsce wysuwają wielkie problemy etyczne, jak np. zagadnienie wolności osobistej lub wartości prawdy i poświęcenia.

Wiek XIX.

Romantyzm wydobył na światło dzienne wiele zapomnianych i dawnych dramatów t. zw. ludowych, otoczył kultem zarówno Calderona, jak i Szekspira, w dziedzinie zaś oryginalnej twórczości rozluźnił formę dramatyczną i rozprzęgł jego zwartą budowę. W Polsce dramaty J. Słowackiego są tego typu twórczości dramatycznej objawem najświetniejszym. Nietrudno jest też odszukać w dramatach Mickiewicza („Dziady“), a nawet jeszcze i Wyspiańskiego („Wesele“) wyraźne nawiązanie do tradycji widowiska ludowego i zwykłej szopki. We Francji idący w ślady Schillera V. Hugo (1802 do 1885) nawraca znowu do tradycji dramatu patetycznego, tworząc wielkie i efektowne widowiska teatralne. We Francji też najszybciej okrzepła znowu zpowrotem forma dramatyczna i rozwinęła się w wieku XIX sztuka rzemiosła dramatycznego (Scribe). Tam też powstał nowy, a dla wieku XIX bardzo charakterystyczny rodzaj dramatyczny, t. zw. „sztuka“, t. j. utwór bez wyższych pretensyj artystycznych, schlebiający gustowi publiczności i operujący bardzo silnemi efektami.

Dramat najnowszy.

W wytworzoną przez Francuzów sztukę rzemiosła dramatycznego wkładają inne narody głębszą treść i zawartość. Wielkie i aktualne problemy współczesne stają się przedmiotem debat w formie dramatycznej, tak np. u Niemca Hebbla (1813—1863), przede-wszystkiem jednak u Szweda S t r i n d-berga (1849—1912), u Belga Mae-terlincka (1862), Norwega Ibsena (1828—1906), później u Anglika B. S h a w a (1856), u Polaka Przybyszewskiego (1868—1927). Kiedy na tle przeciwieństwa pomiędzy bogatą burżuazją a biednym proletarjatem staje się aktualną tak zwana walka klas, wielkie kontrasty społeczne znajdują wyraz w dramacie t. zw. naturalistycz-nym, lubującym się w opisywaniu ludzkiej nędzy i biedy. Trzeba stwierdzić, że od końca wieku XIX-go i z początkiem pierwszej połowy wieku XX-go nie wystąpiły nigdzie — z wyjątkiem Stanisława Wyspiańskiego u nas — na horyzoncie literatury europejskiej wielkie i ’ imponujące talenty dramatyczne, a upadek teatru w okre-

155).

1247

Dramat — Droga Mleczna.

1248

sie po wielkiej wojnie sprowadza się w znacznej mierze do braku repertuaru, czyli poprostu do braku dobrych sztuk dramatycznych. Miejsce dramatu zajmuje tak zwany reportaż, a więc sztuki odzwierciedlające jakieś wypadki niedalekiej przeszłości, albo rewja przedstawiająca aktualne sceny i scenki z życia współczesnego, będąca marną namiastką komedji. Nietrudno zauważyć, że rozwój filmu wywarł na dramat nowoczesny wpływ bardzo znaczny, że podniósł jego siłę widowiskową i zmusił do szukania nowych dróg. Ten upadek wielkiej sztuki dramatycznej jest smutnym objawem upadku kultury od końca wieku XIX aż po okres powojenny.

Z. Łempicki.

Por. Dr. H. Zyczyński: Teorja dramatu, Cieszyn 1922.

DROGA MLECZNA. (Tabl. 153 do

Wstęga Drogi Mlecznej.

Najpiękniejszą ozdobą pogodnego nieba nocnego jest srebrzysta wstęga Drogi Mlecznej. W całym przepychu występuje ona w bezksiężycowe noce letnie, przecinając niebo jasnym pasem z północy na południe.

Spojrzyjmy na niebo w pierwszych dniach sierpnia około godziny 9-tej wieczorem. Zauważymy, że Droga Mleczna wyłania się z pod horyzontu tuż nad jego północnym punktem w gwiazdozbiorze Woźnicy. W znosi się ona następnie przez gwiazdozbiory Perse-usza, Kasjopei i Cefeusza ku wielkiemu Krzyżowi Łabędzia, wysoko w noce letnie położonemu na niebie. W gwiazdozbiorze tym wstęga Drogi Mlecznej rozpada się na dwie gałęzie, które biegną w kierunku południowym przez szereg gwiazdozbiorów. W tej części nieba Droga Mleczna staje się bardzo jasna i efektowna, najpiękniej świecąc na południe od Orła w Tarczy

Sobieskiego (po łacinie Scutum Sobiesii), gwiazdozbiorze tak nazwanym przez astronoma gdańskiego Heweljusza w siedem lat po odsieczy wiedeńskiej na cześć naszego bohaterskiego króla.

Rozdwojona wstęga Drogi Mlecznej wkracza przez gwiazdozbiory Strzelca i Niedźwiadka na niebo południowe, na północnej półkuli niewidoczne, i w gwiazdozbiorze Centaura łączy się w jeden pas, który po przejściu szeregu gwiazdozbiorów nieba południowego skierowuje się ku północy. Blask wstęgi Drogi Mlecznej słabnie tutaj ; przebiega ona teraz przez gwiazdozbiory widoczne u nas najlepiej w zimie (Pies Wielki, Orjon, Bliźnięta), wkraczając przez Woźnicę na niebo północne.

W ten sposób Droga Mleczna nieprzerwaną obręczą opasuje całą sferę niebieską. Obręcz ta, jak z łatwością na niebie dostrzegamy, nie jest jednolita. Pomijając jej rozdwojenie, widzimy, że zarówno szerokość jasnego pasa, jak i jego blask, ulegają znacznym zmianom w różnych częściach Drogi Mlecznej.

Stanowisko Drogi Mlecznej wśród gwiazd.

Już pobieżny rzut oka na Drogę Mleczną przekonywa nas, że ta wstęga odgrywać musi dużą rolę w świecie gwiazd. Przy Drodze Mlecznej nagromadzone są gwiazdy (rozmaitej jasności) o wiele gęściej, niż w częściach nieba zdała od niej położonych. Nawet gołem okiem dostrzegamy, że najjaśniejsze gwiazdy nieba grupują się najliczniej również przy Drodze Mlecznej. Z tego też powodu wyobrażaną płaszczyznę, przechodzącą przez centralne części Drogi Mlecznej, astronomowie uznali za fundamentalną w badaniach nad rozkładem gwiazd w przestrzeni i nazwali ją główną płaszczyzną galaktyczną (od wyrazu greckiego yciAa, czyt. gala = mleko).

Istota Drogi Mlecznej.

Zanim poznamy, jaką rolę odgrywa Droga Mleczna w budowie Wszechświata, musimy najpierw' odpowiedzieć na pytanie. czem jest w istocie ta piękna srebrzysta wstęga kosmiczna. Zagadnienie to zajmowało umysły ludzkie od tysięcy lat • wyobraźnia starożytnych stworzyła wiele pięknych mitów o Drodze Mlecznej, naukowo jednak kwestja została dopiero wtedy rozstrzygnięta, gdy człowiek skierował lunetę na niebo. Pierwr-szym z ludzi, który oglądał niebo przez lunetę, był Galileusz. Już jego niepozorna lunetka przekonała go, że Droga Mleczna jest nagromadzeniem olbrzymiej ilości słabych gwiazd, skupionych w gromady.

Nowoczesne obserwacje całkowicie potwierdziły odkrycie Galileusza, okazało się bowiem, że zjawisko Drogi Mlecznej wywołane jest przez łączny blask bardzo wielu gwiazd słabszych od 13-tej wielkości (-* Gwiazdy), bardzo gęsto nagromadzonych na niebie. Gdyby te gwiazdy były rozmieszczone na niebie zdała od siebie, należałyby do gwiazd dostrzegalnych dobrze dopiero w dużych lunetach. Łączny ich blask tworzy jasne tło, widoczne bez trudu gołein okiem.

Chmury gwiazdowe.

W wielkich nowoczesnych lunetach, szczególnie przy zastosowaniu fotografji, rozszczepiamy jasne tło Drogi Mlecznej na poszczególne gwiazdy. I tu dopiero uwydatnia się kontrast między nagromadzeniem gwiazd w różnych częściach Drogi Mlecznej. Podczas gdy fotograf je okolic Orjona dają możność zliczenia wszystkich gwiazd, to podobne fotogra-fje części Drogi Mlecznej położonych w gwiazdozbiorach Tarczy Sobieskiego i Strzelca ukazują nam kłębowiska, jakby rodzaj chmur gwiazdowych, w których zliczenie oddzielnych gwiazd jest niepodobieństwem. Nie należy jednak sądzić, że gwiazdy w tych „chmurach“ są znacznie gęściej skupione niż w naszem sąsiedztwie. Odległości między gwiazdami w chmurach Drogi Mlecznej są niewątpliwie tak samo olbrzymie, jak w sąsiedztwie naszego Słońca (—> Gwiazdy). t. j. liczą się na lata światła, pozorne zaś skupienie gwiazd tłumaczymy ich olbrzymią odległością.

Efektowny widok chmur gwiazdowych jest spotęgowany przez kontrasty, jakie napotykamy wzdłuż całej Drogi Mlecznej. W wielu bowiem miejscach natrafiamy na nagłe przejścia od chmur gwiazdowych do prawie zupełnej pustki, pozbawionej gwiazd. Czyżby w pasie Drogi Mlecznej istotnie były wielkie puste miejsca, „otwory wr niebie“, ukazujące nam pustkę Wszechświata? Nie — te ciemne miejsca są pustemi tylko pozornie ; gwiazd bowiem tam dlatego tylko nie widzimy, że w tych kierunkach nagromadziły się chmury gazów kosmicznych, t. zw. ciemne mgławice (-» Mgławice), i zasłoniły sobą gwiazdy dalej położone, podobnie jak chmury ziemskiej atmosfery zasłaniają Słońce, Księżyc i gwiazdy. Prawdopodobnie rozdwojenie Drogi Mlecznej wrywołane jest właśnie obecnością chmur kosmicznych.

Z rozkładu gwiazd na niebie w' stosunku do Drogi Mlecznej wnioskujemy, że wszystkie gwiazdy muszą tworzyć jeden olbrzymi układ fizyczny, który nazywać będziemy Galaktyką (-» Wszechświat, Mgławice). Bardzo obfite nagromadzenie gwiazd przy samej Drodze Mlecznej wskazuje nam na to, że Galaktyka rozciąga się niezmiernie daleko wr płaszczyźnie Drogi Mlecznej, tworząc skupienie gwiazd w kształcie dysku.

Kształt Galaktyki odgadnięty już został przed stu laty, dokładniejsze jednak poznanie systemu gwiazdowego okazało się możliwem dopiero w' ostatnich dziesiątkach lat, gdy zdobyliśmy możność

40

éwiat i Życie.

wysondowania odległości, w jakich znajdują się odległe krańce Drogi Mlecznej.

Poznanie istoty budowy Galaktyki jest utrudnione wskutek tego, że patrzymy na cały system gwiazdowy od wewnątrz, i to bynajmniej nie z centralnego miejsca, lecz z wnętrza jednej z chmur gwiazdowych, których tak wiele widać w Drodze Mlecznej. Lokalna ta gromada, nasz kosmiczny partyku-larz, zawiera kilkaset miljonów gwiazd, z których jedną jest nasze Słońce. Ponieważ znajduje się ono niedaleko środka gromady, którą nazywać będziemy lokalnym systemem gwiazdowym lub Małą Galaktyką, więc ze wszystkich stron widzimy na niebie gwiazdy należące do naszej gromady. Wszystkie gwiazdy, jakie widzimy go-łem okiem, oraz znaczną część gwiazd teleskopowych zaliczamy do lokalnego systemu. Rozkład zaś tych gwiazd w stosunku do Drogi Mlecznej poucza nas, że Mała Galaktyka, jako cząstka ogólnego systemu, też tworzy spłaszczony układ w kształcie dysku, którego główna płaszczyzna niewiele się różni od płaszczyzny galaktycznej. Ogólny zaś system gwiazdowy, t. zw. Wielka G a 1 a k-t y k a, zawiera wicie takich układów gwiazdowych, jak nasz system lokalny.

Rozmiary Galaktyki.

Chmury gwiazdowe Drogi Mlecznej leżą w tak olbrzymich odległościach, że zwykłe metody wyznaczania odległości gwiazd okazały się w danym przypadku niewystarczającemi. Poznanie więc rozmiarów Galaktyki byłoby niemożliwe, gdyby natura nie umieściła w odległych zbiorowiskach gwiazd fundamentalnych latarni w postaci gwiazd zmiennych c e-f e i d (-> Gwiazdy). Blask tych gwiazd bezustannie to wzmaga się, to maleje, przyczem te pulsacje blasku odbywają się w bardzo regularnych odstępach czasu. Wiele gwiazd tego rodzaju znajdujemy w naszym układzie lokalnym, a także występują one dość często w innych zbiorowiskach gwiazd. Między in-ncmi wykryto dużo cefeid wT zbiorowisku gwiazd położonem na niebie połu-dniowein i noszącem nazwę Małego Obłoku Magellana. Cefeidy tego zbiorowiska posiadają dziwną właściwość : oto wszystkie te gwiazdy, które mają jednakowy okres zmian blasku, posiadają też jednakową jasność rzeczywistą. Jasność ta się zwiększa, gdy okres zmian blasku się powiększa, zmniejsza się zaś, gdy okres się skraca.

Właściwość ta, okazując się wspólną wszystkim cefeidom bez względu na ich położenie we wszechświecie, umożliwiła sondowanie najdalszych głębin przestrzeni ; skoro bowiem z okresu zmienności znamy jasność rzeczywistą cefeidy, to obliczenie jej odległości jest proste. Tym sposobem poznaliśmy rozmiary Galaktyki Wielkiej i Małej. Już Mała Galaktyka zadziwia nas swym ogromem, średnica bowiem jej dysku wynosi co najmniej 7000 lat światła, wiele zaś gwiazd, należących niewątpliwie do naszego układu, leży jeszcze dalej. Ścisłej granicy nasz układ zresztą nie posiada, gdyż stopniowo przechodzi w inne układy, widoczne jako chmury gwiazdowe na tle Drogi Mlecznej.

Jakkolwiek układ lokalny zawiera setki miljonów gwiazd, jest jednak tylko cząstką Wielkiej Galaktyki, która będąc zbiorowiskiem wielu takich układów, liczy prawdopodobnie około 100.000,000.000 gwiazd. Różne systemy, które wchodzą w skład Wielkiej Galaktyki, tworzą razem jeden wielki układ w kształcie dysku (ryc. 166). Średnica tego kręgu wynosi co najmniej 200.000 lat światła, grubość zaś jego w środku około 8000 lat światła. Dla uzmysłowienia sobie, jak wielkie są rozmiary Wielkiej Galaktyki, którą światło, biegnąc z prędkością 300.000 km na se-

Półkula

północna

Półkula

południowa ,

-r

■'V

■

^ I-

n-,#    •

f."'-

. . • V

r**e U ** g, iru*)

-w

•\

% •• •

c‘7-

vV - ^

ta: -~

i¹?'.* i?' • i

• ■’ * %cdk J*' *■[a :

\V*Jł ~'t\ V........

dł*»*- "iogrpono *    •

W\ :

- S, - »Z /

v*

*•.

»i 0M>* ^ac'/hno

nsŁ

kT5M*Łl#«i

aj⁴

•//

/V*

/?*”

—4»ł

Ryc. 165. Mapa Nieba.

kundę, przebiega od brzegu do brzegu płaszczyzny galaktycznej, to cały wiel-zaledwie w ciągu 200.000 lat, wyobraź- ki system gwiazdowy byłby widoczny my sobie ten układ w skali zmniejszo- w kształcie wrzeciona ze znacznem nej. Jeżeli odległość Ziemi od Słońca szczeniem w środku, jak to przedsta-(równą 150,000.000 km) wyrazimy jako wiono na rysunku schematycznym 1 mm, to średnica Małej Galaktyki (ryc. 166). Systemy gwiazdowe, po-(7000 lat światła) wyniesie 400 km, dobne do naszego lokalnego układu, średnica zaś Wielkiej Galaktyki będzie widzimy jako ciemne zagęszczenia w tej skali równa 12.000 km, to jest wrzecionowatym pasie. Jednem z nich, średnicy Ziemi.    położonem w połowie drogi od brzegu

Nasz układ lokalny nie zajmuje by- wrzeciona do środka, jest Mała Galak-najmniej centralnego położenia w Wiel- tyka. Czarne punkty na rysunku ozna-kiej Galaktyce, lecz umieszczony jest mniej więcej w połowie drogi od brzegu kręgu do jego środka. Środek Wielkiej Galaktyki jest więc od nas odległy o jakieś 50.000 lat światła i leży w kierunku chmur gwiazdowych, widocznych w gwiazdozbiorze Strzelca.

Rozumiemy teraz, dlaczego wpobliżu gwiazdozbioru Strzelca widzimy tak wiele chmur gwiazdowych, a nie dostrzegamy ich wcale z przeciwnej strony Drogi Mlecznej, w Orjonie.

Ruch obrotowy Galaktyki.

Gdybyśmy mogli umieścić się zdała od Wiekiej Galaktyki na przedłużeniu

we

••

••

fflÊÊÊÊ$j!0i

W:';'*W.:.*

R>;c- 166. Schematyczny przekrój przez system Wielkiej Galaktyki, prostopadle do płaszczyzny galaktycznej.

szukaj w łomie piątym!

czają t. zw. kuliste gromady przez Andy w Peru na wysokości gwiazd; każda z takich gromad li- 3000—4000 m nad poziomem morza), czy zapewne miljony gwiazd. Gromady prowadzi je poprzez piaski pustyni te należą również do systemu Wielkiej (drogi w Maroku francuskiem, wrzy-Galaktyki, wybiegają jednak daleko nające się często w samo serce pusty-poza granice spłaszczonego zbiorowi- ni), zwycięża bagna i moczary, wiąże

ze sobą nietylko miasta, miasteczka Kształt spłaszczony Wielkiej Galak- i wsie jednego państwa, ale i poszcze-tyki świadczyłby o tern, że ten system gólne państwa, a nawet kontynenty: gwiazdowy posiada ruch obrotowy.

I tak jest istotnie. Niedawno wykryto z ruchów gwiazd, że Wielka Galaktyka wiruje dokoła osi przechodzącej przez jej środek, przyczem ruch ten jest tem szybszy, im bliżej środka położona jest gwiazda. Np. nasze Słońce, odległe od środka Galaktyki o jakieś 50.000 lat światła, biegnie z prędkością około 300 km na sek., t. j. 10.000 razy prędzej od najszybszych pociągów, i mimo to na wędrówkę dokoła środka Wielkiej Galaktyki zużywa blisko 300 miljonów lat.

Wiadomości o Drodze Mlecznej czytelnik znajdzie w polskich przekładach książek J e a n s a p. t. Niebo (1933) i Wszechśiciat (1932) oraz w artykule E. Rybki p. t.

Droga Mleczna (czasopismo Wszechświat nr. 2 z 1933 r.).

ska układów gwiazdowych.

V,'

yO

Aleppo^

E. Rybka.

'■■■    r syRJA

^ •• ■■JaOamasiek , -If 5yRJA^

Jerozolima

EGIPT fVPAL/SryNA

te«

, Chartum A.-E.SUtW

El Obeid <4 A-E. SUDAN 1

Joba

A. E. SUDAN Uro    y.

^VArE SUDAN

\    Abercoi

i:|| PN.ROOEZJA

Eltzabelhville °J KONGO BELG

Döcförhd-

TANÜANJIKÀ

DROGI. (Tabl. 156—159). Stan dróg w danem państwie jest miarą jego kultury. Droga — to łącznik między najbardziej zapadłemi ośrodkami kulturalne-ini danego kraju. Droga — to możność łatwej wymiany towarów, myśli i idei.

Wybudowanie jakiejś nowej drogi zmienić może całkowicie, i to w krótkim bardzo okresie czasu, oblicze kulturalne i gospodarcze danej połaci kraju. Budowa takiej drogi niezawsze ostatnio projektowana jest budowa bywa rzeczą łatwą. Inżynier drogowy wielkiej drogi (por. ryc. 167) śmiałym jest śmiałym i nieustraszonym pionie- rzutem łączącej Europę z najbardziej rem. Rzuca on wstęgę drogi na niedo- południowym krańcem Afryki, stępne — zdałoby się — wyżyny górskie (najwyższa droga na świeeie: nej obrony kraju. Gdyby Francja

«V JLivingstone/

•A Xpn rodezj.a

yBulavsayù /PD. RODEZJA

ßJohannesburg / TRANSV/AL

Cape TonuĄ/

Hyc. 167.

iii

Bez dobrych dróg niema też skutecz-

w r. 1914 nie miała swej wspaniałej sieci dróg, przez które przepłynęły w niesłychanie krótkim czasie setki tysięcy samochodów, wiozących żołnierzy na front, bitwa nad Marną nie byłaby się skończyła zwycięstwem Francuzów i wojska niemieckie weszłyby może do Paryża.

Drogi w życiu gospodarczem.

Niemniejsze znaczenie ma dobry stan dróg dla życia gospodarczego. W organizmie gospodarczym drogi grają taką rolę, jak naczynia krwionośne w or-ganiźmie żyjącym: dobry stan dróg warunkuje sprawne działanie organizmu gospodarczego, zły stan powoduje ogromne straty.

Gdyby wszystkie drogi w Polsce doprowadzone były do takiego stanu, aby przeciętny ładunek wozów mógł być powiększony tylko dwa razy, oszczędność na sile pociągowej potrzebnej do przewozu tylko płodów rolnych od miejsca produkcji do miejsca zbytu, względnie do stacyj kolejowych, wyniosłaby rocznie 400—500 miljonów złotych. Jeżeli do tego dodać te oszczędności, jakie możnaby osiągnąć przy przywozie wyrobów przemysłowych — ogólną roczną oszczędność na sile pociągowej można oszacować na 500 do 700 miljonów zł.

Od ścieżki dla pieszych do drogi samochodowej.

Tak długo, dopóki ludzie nie umieli jeszcze budować wozów, wystarczała im wąska ścieżka dla pieszych. Dopiero kiedy zjawia się wóz, droga rozszerza się i nabiera łagodniejszych spadków. Takie drogi buduje już starożytny Wschód (Egipt, Asyrja i t. d.), dopiero jednak R z y m i a n i e, najwięksi w starożytności organizatorzy życia państwowego, zrozumieli wpełni, na czem polega doniosłość i znaczenie dróg. Wspaniałe drogi rzymskie, których szczątki zachowały się do dzisiaj (via Appia koło Rzymu), były najpełniejszym wyrazem imperjalizmu rzymskiego. Biegną one wślad za zdobywczym żołnierzem, wiążąc odległe podbite prowincje ze stolicą ówczesnego świata — Rzymem.

Ślady budownictwa drogowego Rzymian spotykamy w obecnej Francji, Hiszpanji, Anglji, w Niemczech, a nawet i w Azji.

W mrokach i ciemnocie wieków średnich wspaniałe drogi rzymskie powoli zanikały. Dopiero w wieku XVIII zaczęto się ponownie interesować stanem dróg. Równolegle do rozwoju handlu i przemysłu zaczynają wtedy wielkie państwa Europy zachodniej budować pośpiesznie drogi. We Francji i w Anglji powstają specjalne szkoły dla inżynierów drogowych, którzy niebawem zaczynają już budować, pierwsze drogi bite (szosy, chaussées).

To zainteresowanie się stanem i budową dróg potęguje się w wieku XIX. W początkach XIX w. zaczęto na wielką skalę organizować regularną komunikację pocztową dla przewozu korespondencji i pasażerów. Prawdziwa gorączka budowy dróg bitych ogarnia wtedy Europę. Drogi ówczesne — to przedewszystkiem drogi magistralne, łączące stolice państw i ważniejsze miasta. W pierwszej połowie XIX w. gwałtowny rozwój kolei żelaznych zmienił rolę dróg. Drogi bite magistralne straciły znaczenie jako drogi komunikacyjne na dalekie odległości : zastąpiły je koleje żelazne ; natomiast drogi nabrały ważnego znaczenia jako drogi dojazdowe do stacyj kolejowych.

Zjawienie się na początku wieku XX nowego czynnika ruchu na drogach — samochodu — i szalony jego rozwój, zwłaszcza w okresie wojny świa-

Drogi w Polsce.

Oto mamy przed sobą mapę Polski. Sieć czarnych kresek na niej — to sieć dróg z twardą nawierzchnią (bitych lub brukowanych). Wymowa tej

•w>-

vu

towej 1914—1918 r. i późniejszym, radykalnie zmieniło znaczenie dróg i wysunęło problem ich budowy i utrzymania na czoło zagadnień komunikacyjnych.

Samochód umożliwił szybką i wygodną komunikację na dalekie odległości (samochody osobowe i autobusy) i przewóz na dowolne odległości wielkich ciężarów (samochody ciężarowa i pociągi drogowe, t. j. traktory z szeregiem wozów przyczepnych). W wielu wypadkach komunikacja samochodowa wytworzyła swoją elastycznością niezwalczoną konkurencję wobec kolei żelaznych.

Często przy niezbyt intensywnym ruchu między pewnemi punktami urządzenie sprawnej komunikacji samochodowej, osobowej i ciężarowej, okazuje się racjonalniejsze, niż budowa i eksploatacja kolei żelaznej, nawet wąskotorowej.

,!

V)

-V'

iliS

Ryc. 168. Sieć dróg bitych w Polsce.

mapy jest bardzo wyraźna. W województwach zachodnich i na Śląsku sieć dróg jest najgęstsza. Cokolwiek gorzej jest już w b. zaborze austrjac-kim, jeszcze gorzej w województwach Polski środkowej, całkiem zaś rozpaczliwie na kresach wschodnich Rzeczypospolitej. Ten stan rzeczy charakteryzują i cyfry. Gęstość dróg w poszczególnych dzielnicach Polski przedstawia się, jak następuje : W b. zaborze pruskim w'raz z woj. Śląskiem 0,251 km/km², w In zaborze austrjackim 0,213 km/km², na terenie b. Kongresówki wraz z woj. białostockiem 0,025 km/km², na terenie 4 województw wschodnich 0,020 km/km². Przeciętna gęstość dróg w całej Polsce 0,114 km/km².

Gdy teraz porównamy te cyfry z da-nemi innych państw', przekonamy się, jak bardzo jeszcze wtyle pozostaliśmy za innemi narodami Europy. Gęstość dróg wre Francji jest 10,6 razy większa niż w Polsce, w Danji 9,7 razy, w Czechosłowacji 4,2 razy, w Niemczech 3,3 razy, we Włoszech 3,0 razy, wr Rumun ji 2,0 razy.

Zadania gospodarki drogowej w Polsce.

Przed gospodarką drogową w Polsce stoją cztery zasadnicze zagadnienia :

a)    doprowadzenie do należytego stanu istniejących dróg, zarówno z twardą nawierzchnią, jak i gruntowych ;

b)    przystosowanie dróg do wymagań ruchu samochodowego, t. j. pokrycie istniejących specjalnemi nawierzchniami; c) rozszerzenie sieci dróg z twardą nawierzchnią przynajmniej o 60.000 km ; d) wybudowanie wr i elki ej ilości stałych mostów (t. j. żelaznych, betonowych i t. p.) zamiast dotychczasowych drewnianych.

Urzeczywistnienie tego planu wymaga, przy rozłożeniu robót na 30 lat, bardzo powmżnych środków : 300—350 mil jonów złotych rocznie.

Administracja drogowa w Polsce.

Administracja 'drogowa w Polsce spoczywa w ręku Ministerstwa Komunikacji, które ma zwierzchni nadzór zarówno nad gospodarką drogową na drogach państwowych, utrzymywanych i budowanych na koszt państwa, jak i nad gospodarką drogową na drogach samorządowych, utrzymywanych i budowanych przez poszczególne samorządy.

Na utrzymanie i budowę dróg państwowych przewidywane są pewne sumy w budżecie państwa (-> Budżet). Prócz tego państwo nałożyć może specjalne podatki, przeznaczone na cele gospodarki drogowej na zasadzie specjalnej ustawy (Ustawa o polskim funduszu drogowym). Również specjalne podatki drogowe nakładać też mogą poszczególne samorządy.

Współczesny stan techniki drogowej.

Zarówno ukształtowanie dróg, jak i budowa nawierzchni, muszą być dostosowane do wymagań tego rodzaju ruchu, jaki się odbywa na danych drogach. Inaczej buduje się drogi przeznaczone przeważnie dla ruchu konnego, inaczej drogi przeznaczone przeważnie dla ruchu samochodowego, wreszcie inaczej buduje się drogi przeznaczone wyłącznie dla ruchu samochodowego, t. zw. autostrady.

Przy budowie dróg technika drogowa zwraca przedewszystkiem uwagę na konieczność zapewnienia wygody i bezpieczeństwa dla odbywającego się na drogach ruchu, zarówno konnego, jak i samochodowego. Na zasadzie bogatego doświadczenia i teoretycznych rozważań opracowane są normy, jakich przy budowie dróg należy przestrzegać, a tyczące się wielkości promieni łuków, spadków, skrzyżowań, przechyłek poprzecznych na łu-kach i t. p. Najpoważniejszą sprawą przy budowie dróg jest wybór, wykonanie i utrzymanie w należytym stanie nawierzchni.

Technika budowy nawierzchni w o-statnich czasach poczyniła ogromne postępy. Każdy rok przynosi nowe zdobycze i nowe pomysły.

Przy budowie i utrzymaniu nawierzchni poważny wpływ wywiera konieczność liczenia się z czynnikiem niszczącym drogi, jakim jest woda atmosferyczna i gruntowa, oraz z czynnikami klimatycznemi, a zwłaszcza mrozem.

Rozporządzamy całym szeregiem nawierzchni, które na drogach można stosować w zależności od rodzaju ruchu, terenu, klimatu i oczywiście od środków inaterjalnyeh. Gdy ruch jest stosunkowo niewielki, można poprzestać na drodze gruntowej, odpowiednio odwodnionej przez zastosowanie spadków poprzecznych i podłużnych. Droga gruntowa może być ulepszona przez zastosowanie kilkunastocentymetrowej warstwy żwiru, przez co staje się bardziej wytrzymała na ruch pojazdów'. Tam, gdzie liczyć się należy przedewszystkiem z ruchem konnym, można się ograniczyć do nawierzchni drogi bitej (szosy), budowanej z warstwy tłucznia (kamienia tłuczonego na drobne kawałki) i ubijanej przy pomocy specjalnych maszyn (walców’ drogowych). Drogi bite względnie dobrze znoszą ruch konny, natomiast nie wytrzymałe są na intensywny ruch samochodowy.

Gdy na drogach bitych rozwija się znaczniejszy ruch samochodowy, trzeba je wzmacniać przez dodanie mater jału wiążącego, bądź w postaci zaprawy cementowej, bądź w postaci materjałów bitumicznych (smoły lub asfaltu). Dalej, jako nawierzchnie drogowe, znoszące intensywny ruch, zarówno konny, jak samochodowy, stosowane są różne b r u-

M. Nestorowicz.

ki kamienne: bruki zwykłe (z kamieni o formie nieprawidłowej), bruki kostkowe (z kamieni o formie mniej lub więcej prawidłowej). Wreszcie mogą być stosowane bruki klinkierowe (specjalny gatunek cegły) lub z kostek ze szlaki, otrzymywanych jako produkt uboczny przy procesach metalurgicznych (przy wytapianiu z rudy żelaza lub miedzi). — Osobną kategorję nawierzchni, odpowiednich dla ruchu samochodowego, mniej odpowiednich dla konnego, stanowią nawierzchnie bitumiez n e, budowane z kamienia drobno tłuczonego i asfaltu lub smoły. Asfalt używany do tych nawierzchni otrzymujemy przeważnie jako jeden z produktów końcowych destylacji ropy naftowej, smołę zaś przy destylacji węgla kamiennego. Zarówno" asfalt, jak smoła, winny być odpowiednio spreparowane.

Wreszcie w ostatnich czasach zaczęto na większą skalę budować drogi betonowe (—» Beton), doskonałe dla ruchu samochodowego.

Budowa nawierzchni wymaga bardzo fachowego wykonania, gdyż od tego zależy ich trwałość.

DRÓB. (Tabl. 160). Gdy się wspomina o drobiu, staje przed oczyma obraz wiejskiego podwórza, z nieodzownem na niem stadkiem wciąż coś rozgrzebują-cych kur, z szeregiem niezgrabnych, wiecznie ubrudzonych, zażywających kąpieli w lada kałuży kaczek, z gromadą niefrasobliwych, ociężałych gęsi, biadających indyczek, wreszcie płochliwych, myszkujących po krzakach, wrzaskliwych perliczek. Gdy dodamy do tego stadko różnorodnych gołębi, będziemy mieli cały zespół domowej rzeszy pierzastej, jakże pożytecznej w każdem gospodarstwie. Chów ptactwa domowego przynosi bardzo poważne korzyści. Zapotrzebowanie na produkty drobiowe (jaja, mięso drobiu, pierze i puch) jest dość znaczne i wskutek tego chów ptactwa domowego jest bardzo rozpowszechniony. Zapotrzebowanie na produkty gospodarki drobiowej w'zrasta w miarę wzrostu dobrobytu ludności. Im dalej posuwać się będziemy na zachód Europy, tern zapotrzebowanie na produkty drobiowe będzie większe.

Kury.

W związku z ogromnem i coraz bardziej wrzrastającem zapotrzebowaniem na jaja najlepiej we wszystkich krajach rozwija się hodowla kur. W Polsce posiadamy około 60 miljonów sztuk drobiu, a w tern około 50 miljonów kur. Dotychczasowa produkcja jaj w Polsce nie stoi jednak na wysokości swego zadania, gdyż większość drobnych rolników nic dba poprostu o racjonalną hodowlę kur. Zwykła kura wiejska znosi w ciągu roku około 80 jaj, natomiast kura rasowa, odpowiednio chowana, może znieść ponad 200 jaj rocznie; są nawet wyjątkowa dobre gatunki, które znoszą ponad 300 jaj rocznie. Kto więc pragnie mieć naprawdę dochód z chowu kur, musi chować dobre nioski i odpowiednio je pielęgnować. Hodowcy kur w różnych krajach drogą odpowiedniego doboru (-» Domowe zwierzęta) wyprodukowali różnorodne rasy i odmiany kur, z których jedne odznaczają się zaletami użytkowymi w gospodarstwie, inne zaś są poszukiwane przez amatorów dla ich piękności. Do pierwszych, t. j. do kur użytkowych, należą : zielononóżki polskie, leghorny, rhode-islandy (czytaj rodaj-lendy), wyandotty, plymouth-rocki, or-pingtony i t, d., do drugich, t. j. amatorskich, czubatki, bojowce, karzełki, kury jedwabiste, murzynki i t. d.

Organizacje producentów drobiu popierają i rozpowszechniają z pośród ras wymienionych głównie: zielononóżki,

leghorny i rhode-islandy. Organizacje te starają się nadto o to, aby w poszczególnych okolicach hodowano wyłącznie kury jednej rasy ; ma to na celu ujednostajnienie materjału hodowlanego, co bardzo ułatwia organizację zbytu drobiu.

Ptactwo wodne.

Wśród ptactwa wodnego istnieje mniejsza rozmaitość ras i odmian niż wśród kur. W Polsce obok kur najwięcej chowa się g ę s i. Na Pomorzu posiadamy nietylko znaczne ilości gospodarstw produkujących najdorodniejsze w Polsce gęsi, ale nadto wyprodukowano tam piękną i dużą rasową gęś, zwaną „pomorską“, bardzo poszukiwaną na rynku. Organizacje rolnicze i związki hodowców drobiu dążą u nas do rozpowszechnienia gęsi pomorskiej i rasę tę jedynie popierają. Hodowla k a c z e k jest u nas również rozpowszechniona, naogół jednak nie stoi zbyt wysoko. Ustalonego typu krajowych ras kaczek nie posiadamy. Tu i ówdzie istnieją usiłowania do ustalenia rasy kaczki polskiej, szarej i niebieskiej wielkopolskiej oraz białej warszawskiej.

Indyki.

Z pozostałych gatunków drobiu zasługują na uwagę indyki, których hodowla w niektórych okolicach naszego kraju ma odpowiednie warunki do rozwoju. Indyki krajowe są przeważnie zadrobniałe i wskutek tego w ostatnich czasach rozwija się przeważnie chów indyków amerykańskich. Naogół hodowla indyków rozwija się przeważnie na terenie większej i średniej wdasności, która posiada warunki odpowiedniejsze do chowu tych ptaków⁷, wymagających większych pastwisk, zagajników i t. d.

Gołębie.

Polska słynie poza tern z hodowli gołębi i wielkiego zamiłowania do chowu

tych ptaków, zwłaszcza wśród młodzieży. Posiadamy też liczne rasy gołębi wyprodukowanych w naszym kraju i słynnych wśród hodowców nietylko w kraju, ale i zagranicą. l)o gołębi tych należą rasy nadające się do opasu : olbrzymy polskie, rysie polskie i kaliny polskie, oraz rasy ozdobne, lotne: srebruiaki warszawskie, murzyny polskie, krakusy, perłowe, barwnogłówki poznańskie, do-minikany, maściuchy, stawaki śląskie, gdańskie wysokolotne i t. d. Chowa się poza tern wiele gołębi pocztowych, które są tresowane w lotach, oraz liczne rasy zagraniczne gołębi ozdobnych.

Organizacje hodowców drobiu.

Hodowcy ptactwa domowego są zorganizowani w odpowiednie związki i stowarzyszenia. Związki te są dość liczne i grupują przeważnie hodowców i miłośników ptactwa rasowego. Poza tern organizacją hodowli drobiu na terenie wsi zajmują się organizacje rolnicze, które przy pomocy swego personelu fachowego prowadzą pracę nad podniesieniem i rozwojem produkcji drobiowej.

Naczelną organizacją drobiarską jest Centralny Komitet do spraw Hodowli Drobiu w Polsce z siedzibą w Warszawie przy ul. Kopernika 30. Komitet ten wydaje specjalne pismo poświęcone zagadnieniom dotyczącym hodowli drobiu i zwierząt futerkowych, które nosi nazwę „D rób P o 1 s k i“. Organizacje producentów drobiu urządzają specjalne kursy dla pragnących uzupełnić swe wiadomości w zakresie hodowli drobiu, organizują różne wystawy drobiu, urządzają konkursy nieśności kur, prowadzą konkursy producentów drobiu, konkursy wychowu drobiu przez młodzież wiejską i t. d. Istnieje poza tern specjalna szkoła hodowli drobiu dla dziewcząt w J u 1 i n i e koło Łochowa, a nadto w szkołach gospodarczych oraz szkołach rolniczych prowadzone są specjalne

wykłady dotyczące hodowli drobiu. Zrzeszenia hodowców drobiu utrzymują kontakt między sobą nietylko w kraju, ale i na terenie międzynarodowym. Istnieje nawret międzynarodowe zrzeszenie pod nazwą „Światowy Związek Hodowców i Badaczy Drobiu“ z siedzibą w Londynie. Członkami tego zrzeszenia są wszyscy wybitni znawcy i uczeni w tej dziedzinie z całej kuli ziemskiej. W radzie naczelnej tej organizacji są przedstawiciele również drobiarstwa polskiego.

Jak dzisiaj chowa się drób?

Inkubatory.

Ostatnie lata wykazują widoczne postępy w rozwoju hodowli drobiu na całym świecie. W dziedzinie lęgów, wychowu, żywienia oraz zwalczania chorób wśród drobiu otrzymano poważne wyniki. Obok lęgów naturalnych (kiedy samo ptactwo wysiaduje jaja) zaczyna się rozwijać system lęgów sztucznych zapomocą specjalnych aparatów wylęgowych. Aparaty te dają możność wylęgania dużych ilości jaj i otrzymywania lęgów w każdej porze. W interesach więc masowej produkcji piskląt leży stosowanie systemu aparatów wylęgowych, zwanych inkubatorami.

W Polsce liczne hodowle drobiu posiadają już aparaty wylęgowe. Pojemność tych aparatów' waha się przeważnie w granicach od 100 do 300 jaj, to znaczy, że jednocześnie można wiożyć do aparatu taką ilość jaj. Są to więc aparaty małe, używrane główmie dla potrzeb własnej hodowli. W ostatnich czasach zauważyć się daje zainteresowanie i aparatami o znacznie większej pojemności, stosowanemi dla produkowania t. zw. piskląt jednodniowych, wysyłanych do wychowu producentom drobiu na zamówienie. Pisklęta jednodniowe są zazwyczaj przesyłane w specjalnych pudełkach pocztą, przesyłką pośpieszną, a ponieważ pisklęcia

po wykłuciu się z jaja przez 48 godzin nie karmi się ani nie poi, może być więc w tym czasie przesyłane na znaczne odległości. Hodowle produkujące pisklęta jednodniowe posiadają u nas aparaty o pojemności 500—15.000 jaj. Zakładów tego rodzaju jest kilkadziesiąt.

Sztuczne kwoki.

Łącznie z rozwojem sztucznych lęgów rozwój a się i rozpowszechnia system sztucznych wychowalni, t. j. sztucznych k w' o k. Takie „sztuczne kwoki“ stanowią stałe źródło ciepła i służą dla ogrzewania piskląt podczas wychowu. Istnieje wiele systemów zarówno wychowalni, jak i aparatów' wylęgowych. Największe rozpowszechnienie w Polsce posiadają wychowalnie ogrzewane zapomocą specjalnych piecyków do wręgla kamiennego.

Wychowywani« 1 żywienie drobiu.

W dziedzinie wychowu i żywienia drobiu zamvażyć się daje w ostatnich latach duży postęp. Liczne zakłady doświadczalne zagranicą i u nas w kraju zajmują się tern zagadnieniem (Instytut Naukowy Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach i inne). Doświadczenia wykazały', że drogą odpowiedniego wychowu i umiejętnego żywienia drobiu można znacznie podnieść jego wydajność. Drogą doświadczeń zdołano ustalić, iż nieśność u drobiu jest cechą dziedziczną. W następstwie zaś drogą odpowiedniego doboru rozpłodników otrzymano stadka odznaczające się bardzo dużą nieśnością.

Czy hodowla kur się opłaca?

Przy obliczeniach dochodowości kur, rzecz oczywista, ich nieśność jest momentem decydującym. W gospodarstwach utrzymujących rasowe kury odpowiednio chowane w kierunku nieśno-ści i żywione wr ten sposób, aby ułatwić wzmożenie produkcji jaj, zyski z hodo-

M. Trybulski.

wli kur są dość znaczne i wahają się od kilku do kilkunastu zł. na sztukę rocznie.

W dziedzinie organizacji zbytu produktów drobiowych działają u nas specjalne organizacje spółdzielcze i spółko-we oraz prywatni kupcy.

Handel jajami i drobiem.

Najbardziej rozwinięty jest u nas handel jajczarski ; w Warszawie centralą spółdzielczych zbiornic jaj jest Związek Spółdzielni Mleczarskich i Jajczarskich z siedzibą przy ul. Hożej 51. Firmy zajmujące się wywozem jaj zagranicę podlegają państwowej rejestracji i kontroli. Towar wywożony zagranicę musi być odpowiednio standaryzowany : jaja przeznaczone na eksport muszą być świeże, o czystej skorupie i odpowiednio sortowane według wielkości i wagi, pakowane w przepisowej wielkości skrzynie, na których musi być oznaczona waga jaj netto, t. j. bez opakowania, nazwa kraju pochodzenia jaj, znak firmy eksportującej i t. d.

Handel drobiem i jego wywóz zagranicę.

Drób żywy i bity jest również znacznym artykułem handlu wewnętrznego oraz źródłem eksportu. Naogół drób zakupuje się od producentów w stanie żywym i w tym stanie przeważnie wywozi się zagranicę. Najważniejszym artykułem w tej dziedzinie handlu jest żywa gęś, która ma znaczne powodzenie zarówno na rynku wewnętrznym, jak i zagranicą. To też od końca lata do świąt Bożego Narodzenia odbywa się skup gęsi po wsiach i ich wywóz zagranicę.

Wywóz jaj i drobiu zagranicę stanowi w naszym bilansie handlowym pozycję bardzo poważną. Dość powiedzieć, iż wywozimy zagranicę rocznie około 6000 wagonów jaj i przeszło 1,500.000 gęsi.

Pewne znaczenie ma także handel pierzem i puchem, którego mamy w Polsce poddostatkiem ; odpadki otrzymywane przy obróbce pierza oraz pomiot ptactwa domowego mają zastosowanie jako cenny nawóz w ogrodnictwie.

Hodowla drobiu ma więc w gospodarce narodowej poważne i doniosłe znaczenie. Kraj nasz posiada odpowiednie warunki do jej rozwoju, każdy więc rolnik powinien zwrócić na nią baczniejszą uwagę. Kto pragnie zapoznać się bliżej z tern zagadnieniem, może zaczerpnąć wiele wiadomości z odpowiedniej, dość wyczerpującej literatury fachowej, jaką mamy w języku ojczystym w tym przedmiocie.

Wyczerpujące wiadomości z dziedziny hodowli drobiu znajdzie czytelnik w trzytomo-wem dziele Z. Moczą rskiego: „Hodowla zwierząt domowych“, Warszawa 1927 do 1931. Godne uwagi są następujące prace dotyczące hodowli drobiu : M. T r y-b u 1 s k i : Gospodarski chów drobiu, Warszawa 1929; „Kury“, Warszawa 1925; „Jak chować kury, aby niosły dużo jaj“, Warszawa 1927 ; „Dochodowy chów gęsi i kaczek“, Warszawa 1930; „Gospodarski i amatorski chów gołębi“, 1932. — M. K a r-c z e ws k i, „Dobre nioski“, 1933. — J. V i c-t o r i n i, „Hodowla drobiu“, 1930. — „Encyklopedyczny poradnik gospodarstwa wiejskiego“, tom II. 1932.

DRUKARSTWO.

Historja drukarstwa (161—164).

Od księgi rękopiśmiennej — do druku.

Pierwsze książki, któremi posługiwano się w Europie do końca w. XV, a nawet i w w. XVI, były to książki rękopiśmienne, zdobione barwnemi inicjałami, minjaturami i winietami, oprawiane wr kosztowne skóry i opatrzone z zewnątrz okuciami z metalu. Przepisanie jednej takiej księgi zajmowało całe lata mnichowi trudniącemu się tą żmudną pracą. Wytwarzano tych ksiąg bardzo mało, były więc niezmiernie kosztowne i dostępne tylko dla nielicznych (-» Książka).

W miarę postępu wiedzy i rozwoju ny był w Chinach podobno już od cywilizacji coraz więcej było jednak w. X, a może i dawniej, ludzi umiejących i chcących czytać.

Gutenberg, Fust, Schoeffer.

Kolumbem drukarstwa był Jan

Sztuka rękopiśmienna nie mogła już wystarczyć ; coraz więcej też było uczonych i pisarzy, pragnących udzie- Gutenberg, urodzony w Moguncji lić innym swych myśli i swej wiedzy, nad Renem około r. 1400. On to pierw-Wreszcie pojawił się człowiek praw- szy zaczął wycinać, najpierw z drze-dziwie opatrznościowy, który swym wa, następnie zaś z metalu, czcionki epokowym wynalazkiem zaradził gło- drukarskie i przy ich pomocy składać dowi wiedzy i zadośćuczynił wzrasta- i odbijać książki w dzisiejszem tego jącej potrzebie słowa pisanego — był słowa znaczeniu. Gutenberg był z za-to J a n G u t e n b e r g.    wodu złotnikiem i szlifierzem ; rzemio-

Dziś, gdy słowo drukowane jest tak sło to uprawiał najpierw w Strassbur-pospolite i w tak powszechnem a co- gu, następnie w Moguncji. W roku dziennem znajduje się użyciu, trudno 14Ü0 zawarł spółkę z Janem F u-nam pojąć, jak można było obywać s t e m, z którym przystąpił do pracy się bez niego tak długo. Istota drukar- nad udoskonaleniem swego wynalazku; stwa, t. j. składanie tekstu z luźnych próby ich i poszukiwania musiały być liter, wypukło wyrytych lub odlanych, mozolne i kosztowne, gdyż w pięć lat i odbijanie ich na papierze przy po- potem Gutenberg, zrujnowany ma-mocy farby, wydaje nam się dzisiaj tak terjalnie, wystąpił ze spółki, na jego prosta, że nie możemy ocenić całej do- miejsce zaś przyjął Fust Piotra niosłości tego wynalazku.    Schoeffera, który nauczył się wy-

Tymczasem droga do niego była dłu- c.*nac ze    stemple do odlewania

Pierwsze księgi drukowane.

na

ga i mozolna: niejednokrotnie w ciągu ^er-wieków ludzkość była tuż-tuż u kolebki drukarstwa. Już w pierwszym Pierwsze druki Gutenberga-Fusta wieku przed Chrystusem bogaci Rzy- powstały około roku 1450; około r. mianie, by ułatwić swym dzieciom na- 1456 wyszło pierwsze wielkie dzieło, ukę czytania, kazali wyrabiać dla nich a zarazem arcydzieło sztuki drukar-luźne litery z kości słoniowej lub me- skiej : Biblja Gutenberga. Druga zko-talu, dzieci zaś składały z nich wyrazy. iei Biblja ukazała się przed rokiem W Europie średniowiecznej już 1460. Z roku 1457 pochodzi pierwszy wr XI w. umiano wytłaczać poszczę- druk datowany, wyraźnie nazwany gólne wyrazy, a nawet krótkie teksty drukiem i opatrzony nazwiskami dru-drzewie, glinie, metalu; z XIII wie- karzy: „Psałterz“ Fusta i Schoeffera. ku dochowały się obrazki świętych Wynalazek, zazdrośnie trzymany av ta-z krótkim tekstem, ryte na płytkach jemnicy przez pierwszą trójcę druka-metalowyeh i odbijane na pergaminie; rzy, szybko zaczął się rozpowszechniać, później zaczęto takie obrazki z tekstem bo już w roku 1455 prasa drukarska ryć na drzewie i odbijać na pergami- czynna jest w Bambergu w Nadrenji. nie i papierze. W początkach XV wie- Po śmierci Fusta i Gutenberga żaku takie cytowanie tekstu i ryciny na czynają mnożyć się drukarnie zakłada-jednej desce (ksylografja) rozpo- ne przez ich uczniów najpierw w Nad-wszechniało się coraz bardziej. Taki renji, potem po całej Europie. Pierw-sposób powielania tekstu i rycin zna- sze druki były pod względem kroju

Florjan U n g 1 e r. Pierwsza książka polska.

Z drukarni Jana Hallera, z jego szko-

Pierwsi drukarze byli nietylko rze- Haller, wybitny kupiec winny, właści-mieślnikami swego fachu; niemało ciel papierni, prowadził znakomicie wśród nich było ludzi uczonych, dba- sw4 drukarnię ; wydawał księgi ko-łych o poprawność tekstów pisarzy «cielne, na których druk i sprzedaż klasycznych, które ogłaszali. Do takich miał monopol, dzieła Macieja Miechowi-należeli: Aldo wie we Włoszech, ty, Michała Wrocławczyka i inne. Naj-Plantinowie w Niderlandach ważniejszym z druków Hallera jest dla w XVI i XVII wieku i inni. Popraw- nas „Statut“ Jana Łaskiego, wydany tekst wybitnego pisarza, artystycz- ny w r. 1506. Księga ta zawiera pierw-nie wydrukowany na dobrym papierze, szy> a tak piękny tekst polski, w Polsce był ideałem całych pokoleń uczonych drukowany: pieśń „Bogurodzica“, drukarzy ; tak np. rodzina E 1 z e w i-rów przez wiek cały (1583—1680) zaopatrywała Europę w pierwszorzędne teksty klasyczne i współczesne w wy- ty wyszedł dragi stały drukarz krakow-godnym formacie, w postaci maleńkich s^b Florjan U n g 1 e r, który działał od książeczek, drukowanych małą, lecz r- 1510 do 1541 ; pierwszy druk Unglera wyraźną czcionką.    to „Almanach“ na rok 1511 ; z jego dru

Pierwsze druki w Polsce.

Kasper Hochfeder.

Polska jest pierwszym z krajów słowiańskich, a trzecim z krajów Europy, w których wprowadzono sztukę i bakałarz uniwersytetu krakowskiego,-

czcionek wiernem naśladownictwem drukarską. Kolebką polskiej sztuki rękopisów niemieckich z połowy XV drukarskiej jest K r a k ó w. pierw-wieku; pierwsi Sweynheim i Pan- szyin zaś w Krakowie drukarzem był nartz w Subiaco pod Rzymem druko- Kasper Hochfeder, oczywiście Miewali książki wymyślonym i odlanym miec-Bawarczyk, jak wszyscy pierwsi przez siebie krojem czcionek, zwanym drukarze; najdawniejszym znanym je-antykwą, który jest pierwowzorem go drukiem jest łaciński „Kalendarz“ dzisiejszych naszych czcionek.

Z biegiem lat drukarstwo rozwija się i doskonali. Pierwsze druki nie miały liczbowania stronic ani kart tytułowych ; inicjały ozdobne wykonywano stwa polskiego, ale na terytorjum et-w nich ręcznie ; czcionki były mało nograficznie wówczas polskiem, we czytelne. Słynni drukarze XV wieku, Wrocławiu, w dziele „Statuta synoda-działający zwłaszcza w Wenecji lia Vratislaviensia episcopi Conradi i w Rzymie, udoskonalają stopniowo Oelsnensis“, drukowanem w tłoczni krój czcionki zwanej antykwą, wpro- Kaspra E y 1 a n a, znajdujemy pierw-wadzają karty tytułowe, inicjały dru- sze teksty polskie, modlitwy: Ojcze kowane i t. p. Najdawniejsze księgi nasz, Zdrowaś Marja i Wierzę, drukowane, do roku 1500 włącznie, nazywamy inkunabułami, od łacińskiego incunabulum, co znaczy kolebka.

na rok 1474.

Pierwsze druki po polsku.

Jednocześnie, poza granicami pań-

Druki Hallera : Bogarodzica.

Wielcy drukarze.

Jan Haller, pierwszy osiadły drukarz polski, sprowadza się do Krakowa około r. 1503 i działa do r. 1528.

karni wyszły pierwsze książki polskie.

Hieronim W i e t o r i inni drukarze krakowscy.

Ślązak z pochodzenia, wychowaniec

znakomity drukarz Hieronim W i e t o r, karze wędrowni, rozbijający swoje war-posiadał najpierw drukarnię w Wied- sztaty w miarę potrzeby w różnych miej-niu, słynną szczególnie ze swych dru- scowościaeh. Od połowy XVII wieku, ków greckich ; już jednak w tej swej pod wpływem wypadków politycznych „oficynie“ wiedeńskiej drukuje kilka i ogólnego obniżenia kultury, drukar-dzieł dla Polski przeznaczonych. Od stwo polskie zaczyna chylić się coraz wy-r. 1518 działa w Krakowie i tam raźniej ku upadkowi. Honor drukarstwa w r. 1546 umiera. Wietor celował w wy- naszego podtrzymują tylko nieliczne już dawaniu pięknych druków, ilustrowa- „oficyny“ w Lublinie i w Gdańsku, nych drzeworytami, jak np. łacińska Dopiero w drugiej połowie XVIII „Chronica Polonorum“ Miechowity wieku za panowania Stanisława Augu-(1519 i 1521) i książki polskie: „Roz- sta łącznie z ogólnem odrodzeniem kul-mowy Salomona z Marchołtem“ (1521), tury podnosi się również i poziom dru-„Eeclesiastes“ i „Żywot Jezu Krista“ karstwa polskiego. Warszawskie drukar-(1522). Wietor stał się pośrednio zało- nie jezuitów i pijarów, następnie zaś życielcm całej dynastji drukarzy kra- drukarnia Michała G ról la, stawiają kowskich: wdowa po Wietorze wyszła znowu naszą sztukę drukarską na po-zamąż za Łazarza Andrysowicza, ziomie europejskim, po którego śmierci drukarnię odziedzi- Przejąwszy od Krakowa prymat czył Januszowski ; drukarnia ta była jed- w dziedzinie drukarstwa, utrzymuje go ną z najznakomitszych w Polsce, istnia- Warszawa niemal do końca XIX wieku, ła do połowy XVII wieku i wydała dzieląc się nim w pierwszej połowie mnóstwo arcydzieł literatury polskiej, tego wieku z „oficyną“ Józefa Z a-m. in. dzieła Kromera, Kochanowskiego, wadzkiego w Wilnie, z której, między innemi, wyszły pierwsze dwa tomy Niemniej zasłużonym dla drukarstwa poezyj A. Mickiewicza, polskiego był ród Szarfenbergów, W drugiej połowie XIX w., w miarę sięgający swą działalnością w wiek rozwoju techniki drukarskiej i wzrostu XVII, oraz „oficyna“ Macieja Wierz- czytelnictwa, książka staje się na całym bięty (1554—1605), u którego wycho- świecie artykułem pierwszej potrzeby, dziły dzieła Kochanowskiego, Reja, Gór- Drukowana pośpiesznie i tanio, zatraca

Orzechowskiego i innych.

nickiego.

Dalszy rozwój drukarstwa w Polsce.

W ciągu XVI w. drukarstwo rozsze- Piero teS° więku następuje zagranicą rza się po całej Polsce. Przyczynia się ¹ ^ n^s stopniowe odrodzenie pięknej do tego przedewszystkiem ruch religij- książki (-» Bibljofilstwo). ny, tak znamienny dla tego okresu. „Heretycy“, których pism nie chcieli drukować znani drukarze, tworzą drukarnie własne, z których wychodzą bardzo pięk- Gutenberga, mozolnie ręcznie składanych ne nieraz druki. W ten sposób powstają i odbijanych na drewnianej ręcznej pra-drukarnie w Brześciu (skąd wyszła w ro- sie, do dzisiejszych potężnych maszyn, ku 1563 słynna „Biblja Radziwiłłów- składających i odbijających z zawrotną ska“), Rakowie, Pińczowie, Zabłudowie, szybkością dziesiątki kilometrów druku Nieświeżu i t. d. Po Polsce jeżdżą rów- na dobę — jakże droga daleka! Zasada nież w tym czasie najróżniejsi dru- przecież pozostała ta sama, co na po-

książka swój charakter dzieła sztuki, stając się typowym bezbarwnym okazem masowej produkcji. Pod koniec do-

Wiekopomne dzieło Gutenberga.

Od pierwszych, drewnianych czcionek

S. P. Koczorowski.

czątku. Wynalazek Gutenberga, pozwalający powielać w dowolnej ilości egzemplarzy wytwory ludzkiego umysłu wyrażone słowem, wywołał olbrzymi przewrót w żyeiu ludzkości. Książka — źródło wiedzy — stała się tanią i łatwo dostępną; każda wiadomość mogła szybko rozejść się po świecie w wielkiej liczbie jednakowych odbitek. W skromnej pracowni Gutenberga w Moguncji istniała już ponadto w zalążku tak potężna dzisiaj prasa perjodyczna; wynalazek skromnego drukarza umożliwił szybkie podawanie wiadomości bieżących szerokiemu ogółowi. Tłumy chłopców biegających po Warszawie, wywijając gazetami i wykrzykując ich nagłówki, ani się domyślają, że wołając tak, śpiewają codzienny hymn ku czci Gutenberga, który szerokim masom udostępnił rzecz tak bezcenną, jak wiedza, rzecz tak piękną, jak literatura.

Całkowitego obrazu dziejów drukarstwa w piśmiennictwie naszem nie mamy. Joachima Lelewela „Bibljograficznych Ksiąg Dwoje“ (Wilno, 1823, 1826) obejmuje całokształt zagadnień związanych z książką i bi-bljografją. J. S. Bandtkiego „Histo-rja Drukarń Krakowskich“ (Kraków, 1815) i „Historja Drukarń w Królestwie Boiskiem i Wielkiem Księstwie Litewskiem“ (Kraków, 1826) są pod wieloma względami przestarzałe, ale jeszcze bardzo pożyteczne. Na badaniach najnowszych oparte jest dzieło polskie: „Cracovia impressorum XV et XVI saeculorum“ Jana Ptaśnika (Monumen-ta Poloniae Typographica, tom I, Lwów, 1922) ; wzorową monograf ję jednej drukarni stanowi K. Piekarskiego „Pierwsza Drukarnia Florjana Unglera, 1510—1516“ (Kraków, 1926); wzorową monograf ją jednego druku jest L. Bernackiego „Pierwsza Książka Polska“ (Lwów, 1918).

!*^\iU0T£Ą^

KRAKÓW

str.

14

48

69

83

241

370

419

638

639

880

934

1024

Ważniejsze omyłki druku tomu I-ego.

wiersz

18 od góry 4 od dołu

7 od góry 4 od dołu 16—17 od dołu podpis pod rysunkiem 3 od góry 9 od dołu 6 od góry 17 od góry 2 od góry

jest!

powinno byćt

władz

w ówczesnej Polsce

nadszedł do niej podobnych

ànoGxü./.nt (aposlellaj)

Asurbanipal

T. Ziemecki

1923

1923

VI

wapna

wttłk-

późa iej w PoTsCe już po utracie niepodległości podszedł do niego podobnie wspaniałych ùjiogtO./.hv (aposłellejn) Asurnasirpał⁻Sr -Ziemecki-.

1932

1932

-V.

wapnia

'/A

Ryc. 142

:•

Ryc. 142. Model pompy tłoczące].

* X

i

m

,

v

m

/U I

F Ä -

Éi

^    " L<. i#

rsl

I il

f

I 4i

f.

Kv*

Tablica I.

y

T l‘f:

.t r*ls

w

>' %

§>■

1»

*L

lif

V

f

WÂ

?&

"

Timbuktu. (Według obrazu Oskara Lenza).

wjß- *

■ T

% 0L

- ,

■jjÜ|

«a!

■ ri

£~

1

m

■

î#

\

■**.

vr

K

f

f/i

i

•N

ï

<C

T

■

BflKTERJE EHOROBOTWÜRCZE

‘ * A

*î *

vv

J «fil \

. *- • V

S/"?C£

.v.

BRONKOHCE

PACIORKOWCE

PNEUMOKOKI

BOriOKOKI W ROPIE

PAŁECZKI DURU BRZU SZNE50 Z RZĘSKAMI

MACZUGOWCE

BŁONICY

PRĄTKI BRUZLICY W PLWOCINIE

PRZECINKOWCE

CHOLERY

mm

*■

wJ)

>r

§■

Vf' *

O, '

id/

LFI5ECZNIKI

WA,GLIKA

LA5ECZNIKI

TĘŻCA

KRĘTKI DURU PO' WROTNEBO WE krwi

KRĘTKI KIŁY W WYDZIELINIE

HODOWLA BÆKTLRYJ

¥>

!.

f:

NA BUL JONIE

NA PŁYTCE Z AGAREM

NA AGARZE

Pań st*fO**y <rrA*frrr/ Piy/t>uy

świat i życie.

Pyj. Roman .TfarjA't

#»v \V*

Vi»

/

tf

•• ■

«â*

**!■_*.%

A

'*■***•......„

k*trs

* J#-

MS

*i»-

b. Ludwik XIV (portret H. Rigaud).

v

i

Tr

ir

*

PP g

IH

i m

©ss

a. Fryderyk II Pruski.

Świat i Życie.

,'ßU

äm

fatk

m

! ¹

:

a. Krajobraz Dolnego Egiptu.

\

«

j \ J

Si-«-'

ŁW V V’î*-:.;* b y "

Ss?" y$»tr'

é

\

m. '

mvr I

idK^sr

*

*

■»sw. -■

m

-

a m

m

b. Podróż przez Saharę.

li

,id>

....

IŁ"v i

'4

y,

b. El-Kantara w Algerze.

£g| *

■V :.

biü

r.

pÊÊ'    ,......

®P@ «SH

\Ł

<*» ,

PC aifci

IRMmIPI

dSprai

HpS

!" ;

111

ii

£ VT

Ij

4m

W"

Mä

t :;j

|E

■ i.

»1

>-vWr” JW»*«,; T''-

a. Kopalnia diamentów Koto Kimberley.

kl

i#

'

:TO

i vW ä

m m m i

■

H,

IS î

Aś0 m». 4 ä

' - ?>s* •

a. Kobieta abissyńska niosąca wodę.

hd ■ tć

±ę

4k»

V"'

z

'K. JVä

,

.....

P

*W

" 0*"jk

4"-

À

i

ÆSm

r . -

l»V, Ą

0N2J3N

* ,

-

:•

K!

MRS

a

c. Beduinka z Algeru.

w

? H?

MtMM

jM

Æ

<*}

$

J

Ji w

mm

m

ÜS3

m

i f ■ rv$?m

m

M

M.

i

m

m

.

ii

'

Ą

%

l i

'

m

b. Zuluski przy toalecie.

k ■.

iaflite

m

■

d. Dziecko ulicy Algeru.

a. Tuareg.

■■ip'

§§£

m§.

BfpISpii

i

r £»

Pf %

b. Murzyn z Gwinei.

l'y

|Si

i'ÏW'M

Hf

g&Ę&miĘĘ

c. Fechtujący się chłopcy murzyńscy.

■ f J

*ń

]Q

ir

r.\, -w #

IfS

a. Szczątki akweduktów rzymskich.

r?

'"•W.,-

łS.'

***-4%;

Ul

IM

||e

r<

.#■

/«Sil

-„•J**. .a$

Î

' ii

b. Tak wyglądały akwedukty rzymskie. (Rekonstrukcja).

i

■i

1

/

_ ^£—H.

: . J

k

lii

ladite

li

■

;

li

jga

f m

Rekonstrukcja termów Dioklecjana.

w

Łsaaiili

df

!

:

i

■

»

;

m

f

i

*

uzi

5i

W:~i

U;

Ëi

KJ

là

. V    ___

^    ■ -,    *r>.

■‘.*3

^-r r %C*f.

'■ i Ul

3Ł«*?'

k£îà , ,

t;

m i*>*    'i*’

,-v ,

mmś

■\s4'yM,

,■ fi

J. Matejko: Alchemik Sędziwój i Zygmunt III.

■ %ifc 1

f^m

, I*,®:

'

tr*

WKztj*

1

Æ

y.

jBjÎMk) 1

èsô

$

~<gi«*»«Si

*

<■ • .* .--

Srntw'"

i

äv

■•■ r

rS

.

y;:

a. T. zw. Grobowiec Aleksandra Wielkiego w Sydonie. (Zabytek kultury hellenistycznej z IV wieku przed Chr.).

y ił

&

■

* ■

v

SJ

J

rU

■

i

f-

»

[ At

\

SLA

/>

£

: MÊm^

k'A

'

S

ET1 8 rni

«*• H

^^».yśśMS®

JEFfX

b. Bitwa Aleksandra Wielkiego z Darjuszem. (Mozaika z Pompei).

;Æ"

y:

•ute

ff"

SB*

W't$ł

#4#Ä

-Æ

'■'rV •

wm

2VS

"•■v

«fi

• .J,

■fi

a. Zamek w Chillon w Szwajcarji nad Lemanem. Słynny zamek i więzienie stanu, niezwykle malowniczo położone, opiewa Byron w poemacie: „Więzień z Chillonu" — b. Matterhorn, jeden z najbardziej niedostępnych szczytów alpejskich, wys. 4505 m. — c. Lodowiec alpejski Jacul na tle góry Dent du Géant (Ząb Olbrzyma). — d. Wycieczka na nartach. — e. Na zielonych halach szwajcarskich. — f. Kolej górska w Alpach.

■■

i*

S,»!.

0ï'i

i; flygP

Pv ; m

ISL. àÆ

Wmm

m%ÈÆ

mrnwk. æ

yiv

⁴ Far >

fP

:th M

mWZ

I jtajve

***£?■+ *,

• •*«

r%

ii*

jftgj

■> ■ ■

JŁ <&

m\

MMik’ : ’jà

& ê ! -, c i

5m m

ÇfeL,*-«/

g ~/r:t

.4.

0 *4

Vs

f'% -V

,. •>< ■i ■

ï»

na Mont Blanc. (T. zw. Mer de Glace, Morze Lodu).

>5

: ■ üj

yar.j

::

Lodowiec

■    : \Jjâ

r. g, ■

r nÇr^:

H •»•**, '■*    flrtÂgk

ï 'flü ' . >■ ; jbf^" wv. <* *£’uTil

f;i .y, '• V

: : vxr

' V^sr ji

fr

f    ; ;

*    'g .f,

‘i

f

i$ï*>

mm>

R IÖTT

*N*>Ł*' i >

sämi

7752

: ",

■a-c

r*

..... . .,l

JP> SI

fi£. U

jf

■m

a. Nawodna chata indyjska u brzegów Amazonki.

* c i

■ ^......*

"

b. KaboKle, mieszkańcy wybrzeża Amazonki.

BL

jRI Ł Sp

, . V

pp

i ^    *

tik    ,

v*|

;    j.| II! jlP    .

‘Lß%^ .mm - r J jf fl|

•'■■ T4SrMSmm.Æm *

■^jp • i^ii^t . r ^    -^!!!r _-r"*.¹ "i*,“',^!^i‘^ • *i"’i,'h

ïï%

F%d

K#

V:

;v, & '

r™V' •:

'■

n ad

SrlïÜâfcî

h tol

M'|*s

%'t

i*-»

agy

i'.isîr »

w,-,    , ML

i *

rl

» '-1

:c

.........T'—‘•':—

nfrF/'

ü»

' : il

Z/i

■. LapjÊflS

r^s?r

Mi

A';.,

,4

K if 11

f .♦ | L

iPéâ

? JŁ ..t J&r

,;J

c. Montevideo, stolica Urugwaju odznacza się pięknością.

Ht , 2

■ îsf***fe

T^gs?':,s

a. Charakterystyczny brzeg Amazonki podczas matej pory suchej.

ræSi

Pin

'g

au

sff

i#*-

àx*r *'

il

Sgl

h*$L4id

».

””4

<Ą

’/j

iwiStó

,7.

al», ‘Tif* BfeSÊJiv 4

r ii

e|

Pył

r

r

*

igsgte.

snu

»

g W."•

s =

.

su

tfV

i

m

Wy;% ■ '    ' 0 ' i,

& :*

__    7

w

L iî%

'*V

i

: -

fei

*

ISsaii

ki,»

[

ÉËfe

Ul

1

::

JfBm

T

Lasy podzwrotnikowe Ameryki Południowej. (Brazylja).

*

T

a*

•ćM

■r

■A r rjpr

,4» • ■

*#** e,WJB v?W*

Ë4&JË    M

\À - ¹

Ç§|j

•• 11•

»?

a. Gaucho na lamie przebywa pampasy.

MM I

%3SE

RÜk

Efcrfr

w ’■

i*

V Al

r Set

b. Most kolejowy w Andach na wys. 15 tys. stóp nad poz. morza.

•W

-ifl

•v'.

n \m&

?.. •iiw»

[Hf

Skjsk

|L-;'

.X

issspi

fil

w*

PS

a. Port w Buenos Aires.

'Wź.

;y

b. Kanał PanamsKi.

i!

Li

L-- •-

Jezioro Luizy leży w jednem z najpiękniejszych pasm górskich, w Kordyljerach kanadyjskich.

(Góry Skaliste).

świat i życie.

w*

pi

i£

PS

JMg rj-JĘĘĘ

■ ’tSÊ^àÉÊk

@3

ggfer

< -.

:â~ * % % "3:?t '

4?V'ï«;

Ai » ***•    . -?

«Wfcî*

I «i tJb

SiB;

a. Kordyljery w stanie Arizona, wśród pustyni skąpo porosłej zaroślami.

-Av^àvwVÀ''¹

•\n •

S&VfoVAfa

Sfgp^H

iS

%0tr

Üm

ÀY-'-«

*ülir

[:J?

mmËiÆ

i. _ i ai^ -;ij

<*Vy,

j|MM

jt'ÄS

m r?>

... A'«

/ 4*

i*

<.»

JE®

b. Puszczę kanadyjską urozmaicają niezliczone jeziora. (Zdjęcie lotnicze).

• fljpf 'rv*7?viw»

I II

fri.

Sgi

_.. '‘4SS^ -

T»«

Iflj«

£>₄

__"J* ™

----V't-;,r

f-

IjJ».

si

a. Palm Beach, znane Kąpielisko na Florydzie.

. • IN

imp

ümèm

m

pFÄ*. *

- i.V- . ■

płfe*

,,* ,<fv 4'dt^fa

"»f

Rai

S?*

5J

/*<

glfcfc*

- '**ŻM

Eu/ "

>>

ĘW-m

y* / 'à

EL t * ,

aiirî;

, .....

ÉÉMW

■i»

mal

**t$ ¹

- wf

3iàgj

i2

pi"

Hälfe

b. Kanion rzeki Colorado w Arizonie wcięty jest około 1500 m w prawie równą powierzchnię wyżyny.

Tfi-#

fi

gm

j. :

;aS~V

.SST'

%*

„ v;i

JÎ.:    .    -'S

.Jmm

«r

F m'

L VJ*"

mF

a. Terasy gorących Źródeł Mamutowych w Parku Narodowym Yellowstone.

^SwiiT

H \u*.. vP'

ÉÈ%v4 A

V..-

';A,

' /1

SBr ”

b. Wodospad Niagara.

iii

m

;'î

MP;

T

ISI51

a. Drapacze nowojorskie od strony Centralnego Parku miejskiego.

...

" HMü

■ ma

“JL....

■ v - ■ ‘

...

.

* V ' "-■*<*T v ,    < **H ' .

' ff *■ iIéMU

b. Lodowiec Muir w płd.-wsch. Alasce rozlewa się u stóp gór.

pi

a. Indianin północno-amerykański.

i*

w* *ą

iRsy®

V^JSI

■Hiwap _

F ::

b. Eskimoska z Alaski.

't?

i

«

■vVj^yjfrłv-i^iffiWł

w -

Mg

■

95W8

a. Prerja w stanie Texas nadaje się na hodowlę bydła.

i 1

i

SÉÉfe

&S

äragSui

■ .

■*iv .ÿÀv

.

HM

te

t£«d

™ ■

rj

W

b. Prerja w stanie Colorado została wzięta pod maszynową uprawę roli.

4

Üg

-

v *

c. Dolina ,.Dziesięciu Szczytów" w Kordyljerach Kanadyjskich. (Góry Skaliste).

________....- ............-

^#8§*

■MB,

W' :|ff ., jja »mWmbm

'M

sŁii

|:v.1

g li i

‘ ; .J

a. Brzeg lądolodu antarktycznego na morzu Weddella.

il$p

kk

Mii

igpüJijàte

■ ■■

v:

i s |

SÄ#-»««*

sÉL-ieN

:• ■ ;

b. Z lądolodu antarktycznego sterczą wierzchołki gór Królowe) Maud.

4

F

i

*

H

a. Pies jest towarzyszem człowieka w podróżach podbiegunowych. Wizyta pingwina

u psiego zaprzęgu.

:.....::: '■.....

k.    __Oli

■

- -y**

*

//

feraüüL

B

;

rr

5K3»f

£5

:ł*§ss#

* V>

-**

jr.

V--s.

it^rSis

SP

b. Z wybrzeża Wschodniej Antarktydy; na prawo lądolód, na iewo iód morski.

-y

"v

Or

V.

Ł,

lîwéiifc

h-étmû

4»

Papież Leon X, miłośnik sztuki antycznej, ogląda przez lupę drogocenny zabytek. (Obraz Rafaela w muzeum Pitti we Florencji).

«4*

¹

Æ

/ ? V

m

i

4

k,

Lu

W.

u<âl

:

V

.

*é;

s.

P

Ms

H

-ri

en

b. Bachus, rzeźba Michała Anioła w Bargello we Florencji.

■ tk

■SW

•4

f1

^ V

mm

( **i

l."

%

'

Ł7

-

a. Antukwarjusz. (Obraz N. Keyzera).

;

£ ’Ç*

*4

- t

W

I

ł.-⁵

i

I

\

m

Bp*-

*

MMI

!

Apostołowie: Mateusz, Marek, Jan i Łukasz. (Obraz A. Dürera).

P l

i

M

K

B

■ _...■

m^MÊÉs: Xgjg *

ż \

*••*« •

W «

!

g*'#

ji*+ **

!

' '

'À

>pft

i

r

rr

1 l*ï

:

*- Ęt -f

A ï

’-d-

Ł §

f

r-

J

V :

*

I ;'f

Jr lüst

njrm

<3m

m

\ lÀnli'^ro

■

łiir»c®

ifë-

4|

t

t .ft»

f&*tæ

T»!

s,

m

i\jà

Apteka historyczna. (Z pierwszej połowy XVIII wieku).

>

* A '

*

f

SR1

jpr;

gy»A^ 95^

bhhbbbb

m

..

:

!

»

m

kM> O

» U8< «<

«y «y ■»*

*»« <»«

•9551

üôt;

[ yyfrtj

N

i

|

il

■ ïll

1

HR PRE

.V-

*>■¹

mWI?

juj

Uśpi ' F

- .V

■ *%;

§&\ ■

gigk^Jj

ÊvP

""ii

ri

[w

•'<3Ç J|

Fil j

iÆÊr^⁷ :Ą

•«gl

' 'i::

hm

I f s?

5«

"Ä

fc

(*

(K

7 * É\m

4k*

KÆÏ

MH

Kv.

F ’j

W W:

Wu>

fi

ni

**i\

«î

P|

WM \

mi

3_M[è

Wfjâv-

SI —

fiJS

Â&â*

ïffîv.M mą

P J m

vil

f:P

mt

<:>/-

111

->\ ~I *

M: J

*4»

l'I

‘j

Â⁵' ■;

yfj

; -C;

cv

a. Jarmark w Ashar-Basrah. b. Bagdad współczesny, c. Wejście do meczetu, d. Ruiny Babilonu, e. Szeik arabski, f. Pielgrzymi z wielbłądami w drodze do Kerbele. g. Dom mieszkalny w mieście arabskiem.

’j#

.'S

K f«*»

SKSK11BS55KS

Opa

ife.

'É*&

li

>b

T’—

.z-

*

MOSOBU

Bi-5*^1

■Ml

il

Ec '

-1

m &*®â3î

'uTzm^ù

■p4p<l r.!    -

«f

'v

ifrÄSsaSSe* vi

^fPMil

* •*.» V

**

a. ..Verdiura" z cyklu arasów jagiellońskich.

/>/•*,

W v ». *«■

LL¹

-W|- .,

ßü;

Pm£4 ■

li * üit \V

• .«i, .•:.<    ^    ,». j

:l.. 3 .- ■'#

11-

i- A

§5    :

taA

• #

r¹-.-    » -•    ‘ »

•tfj'i - ‘

BJSi

V r- ił]*

JèL> "

)é <■

Psg- • »%&

$ •

:öf

ù:

mm

*>

t , * . - s<t--: * .

rd H: I v" # Jri

fci

:M

mm

■* <a ym

* »    \    ■ ,H >| ■

5 ÈfcFÀ^    v-r-VZÎÜlfe

rL£

tïl

mm

■';f, M

.; * à* , |F -T*

•.

r- '

flpyJSÖä ipS""fl

•I«

j^O

f ^

j4} 4% ; */<* /v

» «*•

’ ;■■■.-,y    ■    :*

:•

f*

mZkĘ

C-V • ->> “ ■ ’■

-L-: jf

'*

■ -J*

ii v‘.fctj

i.

ä v

Iptj

ifl ■

!>

fk

PB5 <ffc;    W1

b. „Budowa wieży Babel“ z cyklu arasów jagiellońskich.

■MMMMMI

AHÉT

V

;.

j

17

s

L'

&

a. Antependjum z kościoła oo. kapucynów w Sędziszowie. Gobelin polski z XVIII wieku.

Hf444HM4fHHHM<

ll^vvv^

M""

m ■

/

'W

K. x

;

-f.

È

■ *

F* ?

4 %.

w**T w»

fik

^A

2

&

rrJJL

A

r

wm /

i

>

r*

«

mmm

i wmt.

J

ł

b. Nowoczesny gobelin polski podług kartonu Zofji StryjeńskleJ. (Własność Państw. Zbiorów Sztuki w Warszawie).

S'**'

>* '7

Æi»

WMmwÆÿfï

m> r

ïfââà

f,T>

Î4.>

wm..

r. » .

SSE»*

- /

~>: -'■' ' ■■■ïgjjŒZ*

- ’iJfjr ’ - -

==——

>£r

4fïS

?sa

i2g

üës

■-N

ta.'.'

as»»-

aïT?

a. Grób z epoki kamienia gładzonego, znaleziony koło Wormacji.

. .•<

fijpf

sr'4*

pwa:-

F”e

v-

mx*

EK

B»

■ĘgĘ?

I

pę*"le*¹

mim

j>*

w&m

c">

JA

î*jPH

-WMIem

%%

b. Mury szóstej, opiewanej przez Homera, a zburzonej rzekomo w 1184 r. orzed n. Chr., Troi.

.

a. Piramida egipska w Medum z r. ok. 3300 przed n. Chr.

r*»i,

f

ł'

C

IM

%v.

\v

Jfkp^

eh

Jkîi

"

♦

iâ

/ ÏW

W0\

■ ‘ l

'W:

)%

yf

%

htr-~,

lglP

M"\

-

t ; #

■ iL ._JIL

ĘW

:

V

i a

fi

I

Sfe

M

rWłOOOWOn

V ■

;x

■ <

►tj

I i

^ i

fil

ww:n -

ÜM

.

f j\ |:i

»«

ra

f/ 1,

p

20

$7

:>0

ras

Ife

wi,

\

14

iÿ

b. Kuty w skale grób króla perskiego

c. Trup zalany lawą wulkaniczną w Pompei. (Z muzeum w Pompei).

r-çy

fldJI

aï®» J

3®??:

’P'.

i¹

ni

tâ

i,

*oJ

8Ü5>    IË8

a. Świątynia Zeusa olimpijskiego w Atenach.

-■

013

Sg

I

m

V--

fe.:-

!»

Li;

E3

'-i

E: *r

vl

f\

U-

3fô\ !

laß

i\V

r*

b. Grobowiec Cecylji Metelli z I w. przed n. Chr. (Rzym, via Appia).

11,

i/î ;

fśl

Sä

₍:.äv

Hl | r

i

• %■ i

a. Archiwum Główne w Warszawie, (ul. Długa 24).

&*ń

togK

!T T*-,

: ^

,y

►y a

ir%

b. Archiwum państwowe w Poznaniu. W miejscu obecnego budynku stał w XIII w. drewniany gród

księcia wielkopolskiego Przemysława I.

---a- —-*■ •

r>e. Arm ab'ftarroc W -

r£f

uwifiutri    fŁ^cumtft^^Uo

Ab

a. Polski dokument z XIII w.

TT-

ßF

>*. F*

b. Okładka z XVI wieku. (Rachunki skarbu królewskiego z 1580 r.).

H» »•

iga*

53

mm

SWW

mm

OT

SS«

üüä»

____________

ms i

fe

V-

iS*

i*räj

:vr~- P

>(

Sä

*>

r~ -

'Lgtz * ji&sj

fcStf"*

-■

ÉJ

; -i

W Rapperswylu, w Szwajcarji powstało w 1870 r. Muzeum Narodowe Polskie, w którem gromadzono zabytki archiwalne naszej kultury w dobie niewoli. Obecnie zbiory te zostały przewiezione do Warszawy.

«MNfiMMM

•fu-

î Wkp&-

' WiïàiM

' "^^.4*1

■0j&k

p^p§?ip

„ jjÆML

.

mm>

!sjĘJfm

.

'

V 4

a. Czoło lądolodu, wchodzące do morza. Archipelag Franciszka Józefa. Szerokość około 9 km.

&&& Ääfe&'Ä*⁸⁴*

1®»P*

••/•J

■■

«

rSw+ é- *-

KF'Xdr«' ... :

..•••■•

fi

Ili

■

*    «* r a

!#,.

ïSrîa

>

w*wm. # »

•f.    V.

H8T

.. .

„

i

, P

«rJ

ku.

«s

|^S

ppp

Piiimrn "TgplBfl

b. Lądoiód grenlandzki schodzi do morza potężnemi językami lodowcowemu

wmm

À:ë

I«

«p

1»

■»La,

i§81fe sS

iii

tÊM :»*S

’■

» ,■ -fl

..

a. Powierzchnia lądolodu grenlandzkiego.

śf

mm

il

fełśf-

PS

r-

5^'

4»'

Ï-S

}P@ii

•*>

b. Nikła roślinność zachodniego brzegu 6renlandji, uwieczniona została w nazwie tego

„zielonego kraju“.

/JW

TO

•>

,,

IBS

L,.

r/

tg

?<♦ *■ ' / Sk;ww*3t'‘

fr

,,vj

JJ

Sgssß-

ï(

j»

(Jh*

z?

3r

ï»J

•t

!.₄

bM W

*4^.*

a i b. Praca nad przygotowaniem olbrzymich soczewek do współczesnego teleskopu, c. Teleskop zwierciadlany o średnicy 2¹/* m w obserwatorium na Mount Wilson w Ameryce Półn. d. Kwadrant z XVII w. e. Luneta soczewkowa o średnicy 1 m w obserwatorium Yerkes’a w Ameryce Półn. f. Mgławica gazowa

w gwiazdozbiorze Łabędzia.

» '

w. Æ.

'ÎSCpâ.'^

• ‘ ?    «* *4Pàr ⁴ ~ •

■»

••

•4

"V

■i

••^1.1

. ./#' • -

W-»\*    ;    «

Wr.

.•

■’W

'S-

a. Mgławica spiralna w

gwiazdozbiorze Wielkiej Niedźwiedzicy odległa o 1*/* miljona lat światła.

mi

fW'!

Î/-N

b. Największe obserwatorium świata na szczycie góry Mount Wilson w Kalifornji (1700 m n. p. m.). Widoczne: wielka kopuła 2*/î-metrowego teleskopu oraz dwa teleskopy wieżowe (50 m i 24 m). służące do obserwacji

słońca.

■£[

wmm

'■>\

i; fm

«fi

i-

Immm

mg

'4M

■Era^^^P

hS^Si

ItfsÉI

WM

II®

SMi

a. Król asyryjski walczy z lwem. (Płaskorzeźba z pałacu królewskiego w Ninlwie).

■i «,

r;4T

11

»II

0jfc

.fi

v ,S

m.

mm

MM

1 i

Sp

•>

Ü®!

= = -.

Ml

mmmWw®

Br P ;

»»

W

I3fä

ii

mm

•i

m

ffc

i-.

8R!æ§

ips

y, j

,.r'

•V

*l‘

Si

«fi

P

/i

BK

wjm

ł-

Sa

«i

SSSäKSKr«

fÊL.

~:î

b. Nebo asyryjski bóg sprawiedliwości.

c. Scena religijna. (Alabastrowa płaskorzeźba z pałacu króla Sargona koło Korsabad).

iU

I-

iM

mH

mm

H£

m

Hdi

iWi

|1§

Mg®

Hi

FS

BH

pij

■B

■gi

a. Ornament z emaljowanej cegły w pałacu Królewskim w Nimrud.

b. Malowidło ornamentacyjne na murze pałacu w Nimrud

y J®"

mk

II

42

¹¹¹ mm

zm

Ü*là

•>1

Pr

w,

c. Król Asurbanipal ze swą małżonką w ogrodzie. (Marmurowa płaskorzeźba).

—~ï^

„r-SE

'V a

•3

51

■ Ty::- : .;•

SS'JL- _j_ ■'

Jüi8l

Węu

iii

..

SSPwf!

ES

VJ

II

PI

pH«

ii

srtSrS&a««

^........

d. Bitwa. (Marmurowa płaskorzeźba z pałacu królewskiego w Nimrud).

r

V

y

¹

♦

'f

i

;

Air

6

>

a

r

r

SA

\

ni

U#

*

JH

JW.

%

■ *

JS

J

ÄS

i

:/■

r

#:

r-'.

Zf",

* »

v.:..:

«

U

P^'

■■

;

11

j

s

¹

i

e

JL

V

£P

W

f

\

-j

a. Przed objektywem. b. Nakręcanie sceny nocnej w atelier, c. Jupitery, oświetlające zgóry atelier, d. Nakręcanie sceny historycznej, e. Tak wyglądają w atelier schody kościelne, f. Reżyser przy pracy.

mm

w

i

ja

m

s

4

\

!

p;

r

/

/

u %

w 3

/

ł

i,:

V

V

V

a. Zapasy. (Malowidło na greckich wyrobach ceramicznych).

f

/j

y •

/

ii

n

à

i

Jll

%

*

«

i¹

-

■;

«

h

t

n

M

Bi

JH

B. pf\ h

,i

lej

c. Rzut dyskiem. (Wg. greckiej rzeźby).

u

f?

wm

b. Przygotowania do wyścigów konnych. (Ceramika attycka).

?ür

y?m.

mm

L

ü

5 i

i

i

m

mm

\P*

;(r

p;

fc

i«j

■gy

fc.

iJ

n

Ö;

F ,

■•V

J

[

i

li

\

i

k

/I

J li J-

V:

feil

kI

s

■

l/S

f

V'")

d. Nagrobek z cmentarza ateńskiego.

e. Krater.

TT,

^___raji

ti

Li

k**

:l\

* li

fi

IB:

Î_5

p)

ii

"•

■ftp

b. Rekonstrukcja tegoż domu, widziana zgóry.

m fu

«ft

ii

w «i

--■jt

lift

■ ej

"1Î

I«

\:~1

a. Rekonstrukcja starożytnego domu greckiego.

(Z ll w. przed n. Chr.).

■■"i

».A¹!

.*:«

lÄ]

«i

:ry

i« i

|miii

3ü»»

’pBSv I llTw

m >â

mr

■V-'f

**|U

Hl

«Will

"J* . SH

gpg0HRrc||

vK>k '

hLâ-

k-

a. Wygląd dzisiejszego Akropolis.

■2Ü£»t4?

Ml

i* ■

:«7ï.

Tifrl

■ u;.    f    _

rjiŁŁ^ytMiT**UJÉÜCî' 'jJ

3®?*

*r3rv*

«i "iS

SJ£

‘;i' 2

fc

-.4

* ;.

t,&

‘■•i

<>

lKSPwk

b. Ateny dzisiejsze.

L*

'j'Mrir

’ ,T

ç»

I!

.»

»%

tj

IJPI

Eâ

01

a»

a. Tasmartczyk.

b. Australczyk.

II

iÀ-ïw 3pC.1>

! m. *

%-#lł

gPP!

?'

c. Pustynią zachodniej Australji przecina 566 km długi wodociąg, zasilający miasto górnicze Kalgoorlie. Świat i Życie.

c-*,

<f**îSSà

y

jat?

. -

g#⁰

■s**

a. Słone jezioro Eyre w Austral]!.

*!i

mmm

ÉïtM't'.    ifr

V

i»3

«c

à

a •*.

*

»E5M

-

-30Ę

3K

>•*

Je

1

ï#- ’

w

Sk«9

Â.‘. ♦

ü$*

b. Hodowla owiec w Australjl.

‘ •■ *mmKĘĘptmm «hmc

w*> -dL.4%s*m 4m»

ŚSOggŚ

tôt

w-**

yyyl

3ÉP*8?i;

J?

^WvV

sifcvi

JW

WzS

ét

m

sM

- Jhr* ?

ia*»'

,-

TW

iw

r*’

Jr/i

r*

SP

si#

*S*0

4Ö

‘4*

PGG

3K

%JÉ8

^Mapi ’ >m

a. Masyw góry Kościuszki w Australji.

,4.-. ä;

1*4*1

2SS3£&X'

Mfe*

ST

L'V-

łv

•v VJ

■>*<:

«4fr‘ ;•

<J£

KST*

mm

b Nacieki wapienne gorących źródeł Rotomahana na północnej wyspie Nowej Zelandji.

a. Krajobraz północnych stoków wapiennych Alp austrjackich z jeziorami Mondsee i Attersee.

[f

Ci 3

Ł*

EaŁ^5s?k*G5j

A ^

£i_

k?,c>

F'

Ł sw®

/S"

kJSt?

b. Austrjackie Alpy wapienne. (Grupa Hochkönig w Alpach salzburskich).

w.

rj

a. Wiedeń. Centrum starego miasta z Kościołem św. Stefana.

F»

h nnlina Dunaju koło 6rein. (Przeszło 100 km na zachód od Wiednia). W miejscu tern Dunaj wcina się D‘    w tak zwany Masyw Czeski.

%Ą

T*

if

ï# M

m

' M

M

Æà

, ta

;fZS .;•*

*

• *» îL/

îf₍

tl ¹

V?

4-*

/>«'?»' OR

<«

-æ'aV;¹

Äfeapr-iÄ-s

••■U*

;-qi '*

m *

,,f    *

£SJp i

I

r -

p

■3}

>4

■t

* i

■■<

\

■j

11

: «

r,

Himalaje. Najwyższe szczyty świata Ewerest i Kanczendzenga są widoczne ze znanej miejscowości klimatycznej Dardźylingu (na pierwszym planie).

. r«

JPL*

**

«j

I*

>*«

jan

S,

vżą

à».

v» -**wr‘-

g"3|Ë|

ssc

JH

HW

'V

S

“jj* j U\

gT

it j.

»il

a. Zbiór ryżu w Japonji.

ï5»L

.

:-*s ■ ci/.

i >'«r.

k

«et

'W

s#*.

Là

li

■*-4

\ /|

|v

■KSI

f-.

*■ *£&£

b. Wieś w dżungli Cejlonu.

'4M

*gL\ 4

"K !? i

kl

i Afe-v

SSaö

'V

L" ' ,'A

%àR»g’] iàCJWl 1.1

-|

\m

Ot STORE J „

R:

É*

-t

i rA

ii

i ft

dd_j

ifłtł»«

ft

. .... j

ML

r •<

lii

H.

j}

'u li

a. Mandżuria. Starochińska dzielnica Muhdenu.

iT

.......•

i "ÿ '

irf

¥ (' j-t J*

i

,,, ' ' Æ.

K/i'-

"‘CTS*

v;-

ÄV' -îf-

1»

(jb.!

5K

8Hii nffii'

b. Mury Pekinu (dzisiaj Peipingu), stolicy cesarskich Chin.

Wf.

li

WÆ

3*

■fes

mm

mm.

:ĄHHt

<m

a. Koczownicy tybetańscy.

V '    ••

■8

*ss

•' li

.. ?

àE

9Ęa

I""T^WC

(»•I

te 2?3

t\\

■4

fet .

-O I

b. Bangkok, ,.Wenecja Wschodu“, ma swój własny typ gondoli.

'

(SłjMUH- T ** ;

'ÉtytmK

r

r »

*

"r

V *

i

J

72

. ^

■n.rr

L

ftj

Ik

»

13

rj

Ł

k> i !

fes? ▼BÉ

, IM

?> f-f

%

M

i

*

V

Tr~-

r

<•

’*4

f-.

' %

pat"

TT*

UW

#*•-.

k

âf;'-

I* 4

u-

«' V-» T

%£?&

B&fS'

«

a. Teheran. Zajazd karawan, czyli karawanseraj.

’Z-JXSä

k*

*    >3iT

• -.■ r

ï5n*

V

lj

!|§!§Pi^

B9H

b. Wyżynne pastwiska „Dachu Świata" (Pamiry) zajęty trzody Kirgizów.

V.

Mm

sŁj

Ifc - fajRMffii

Sv^f=sS-3>s

w.'

!i

yv

¹

H; I

-»*■

iMil

rg^j

ra-

,/

i;m

, .j

iV

-w.

3£s& IeMH

m& m t

Ti

-■

! t-

U;

j ki

t; u

_, .yi’c

■« ,NyS /*    j3$0$&Mż

■>S f

3f-:.

W In

»V

. *•

?f.'

--rî,

aäj

b. Petra. (Transjordanja, KeraK). Fasada świątyni Izydy z II w. po nar. Chr.

Ti:

n.f

ÉÉ&i

■41,

*8% “ *f Hwsc

'5^r    ;

‘f-r:

dK

••

?..

fet

~P-**+<+4

21

I - ■**-

«Ci

a. Medyna. Minaret i Kopula nad grobem Mahometa.

1

T!

-'ïppi

■ •.„. ■

r

'1

H

.<

p₄

* / -Ł -

- 4

£

5c

9

ÉâBlftSà»-

m

-- B® 4\

.i. - •-'••

•ii,-.

1 âflËVi

I

f ,r^.

W

V:

!

•J

? /

/•

*V»r-

«

"2 o ^jc </>

© © Cl

■*-» w

CO

r n

-. ®

• 3

E o

CÜ

CT

s*

© O

N"

5-0

N ®

i

ei

®(J

CL^s

3

«

F

r

c

TR]

rï

L

\m \ m

U

ri

« ⁵

J&bB

nu

Vk

■K

PI

g

j, mî -

-

ÄV-

®1

U

■

-C

i

■

ü

N

O

R

E

c

c

«

»

».

}V>

3

«g

r ■- k

b*”

V

m

^ «

n .

(0

So <0 .

i n

z ^

II

Je£

© .

&%

(S)ź

w

c

N »-U CL © _

ODtl

S5

âà

®.c

«'S

C NI

■?

r ::‘f ■

fflrS

.....-m

■

«

.-m

Â<;kf

O

si

<D_co

•Ü

;vj

fr.

p?:

m

f

/■'

tjjjr

wa

>$$

■ fu

»

S® ’ :

* , :>r

"^r'asr ■ *

|p⁴ à

TC

Jfśg

* -

>y

g¹

C DD •:|

o JrS^¹

O

o

*

O.

O

CO

2.

■■i*

îjl /'*V.i*

c/s a.

fi

hÜ

» 3

u a ’c a

O JÉ «

Ir

® o

N5F

<®

«2

■g®

N -?

*4

3?

5|

w=>

.-:f

ti

■S^^sfcÆi.

V*y

•*‘%*Cr-    *•

JU    /«t^v    * —y, « -

<uf«M */£

v "r^r-â.;

3KÆ*-**

‘ •** *t '    'A*.

* *****

.V-- if&SKS

**?•* * zE

d^fi'

Sfcf-H S

~ >r/

IA «" •    ^

%•* * ^    j tm/m01

35

.« «Vv''    —

1.

~sĆ74*$&

y*

W , i •>

«ia£5HB ir aü jÆg «,,t, i

ilÆMf

•-ïirZ*

.... «-*•

«£..*** - •■

t /*k

fi

STZwł

as

/•y.

■u

SSS^

bz

I*

«Ü4M»y*

SR

.\

IV

m+m.émléZm* .«—«■y 4WI mai W — »■in 11— » -V»*»#"« **4)

Ś-

b. Korekta powieści Balzaka.

PTT

ft

s#n ’ ■

VS

-v

.3

&8

a. Balzak (Honoré de Balzac).

fil

Vi

i:

W i

■Æ-

V¹

brlf

jSw

■X r-

k~V

Jf Kr

a. Hel. Fragment portu.

MU

MH

3

II

:v* t

•-

'i

?£*

iy&

b. Brzeg polskiego Bałtyku pod Oksywiem.

i»'

«/y

•jJ,

W-H

v>.

U.

./

r#i

à?

’*&3&

-Tg-r

fi

J«

/til

lil î:

"ZV

jri

xi

L\

'■'NT

"C*

KS

“V

te

a. Posąg Buddy w Kamakura (w Japonji). — b. Głowa Buddy. Rzeźba japońska w drzewie z VII w. po nar. Chr. — c. Głowa bóstwa japońskiego (z VIII w. po nar. Chr.). — d. Fragment świątyni buddyjskiej w Japonji. — e. Widok na górę Fuji z miejscowości Pumazu. — f. Bóstwo. Rzeźba japońska w drzewie z XIII w.

ii

EÜR

Y?<

.■!

i;.

'w'

sj

%S

’lte

■-»

V-

jPHP|

i-

■tai • |,

ÊT%l&

;-n    ■.

§|

I" .'i,

.. JHH

Pomnik H. Ch. Andersena w Kopenhadze. (Rzeźba Duńczyka Kondrupa).

Ifwm

M

W

m

d,

i ¹

:

-

Wv

[

1%

11

■

p

4- £

%r

k

^b»i

r I

b. L. Bernini: Wizja św. Teresy. Rzym, kościół Santa Maria délia Vittona.

J

ä !

i At-

i

J

i

u

isl

r*

tlą

! i i

s

j^asc

:

m

T

r

j

x

\k&esm

I

i

ËL

—

i

ife

JF

i

Ił,

: ;

m

| *

I^aL:

T f \ '

a. Il Gesù, kościół jezuitów z końca XVI w.

WĄ

Pj

ii

i

»C;

a. A. Caracci: Fragment malarskiej dekoracji sklepienia pałacu Farnese w Rzymie. (Na przełomie XV| i XVII w.).

r-

/JT

lUp

b, Caravaggio: Męczeństwo św. Mateusza, Rzym, kościół S. Luigi dei Francesi.

L.

.,*■

:/

r*

<&

-A

JrVx

y^y

<€

p

i T. jJ$AIL£v

kf. SAv^k.

I;

8S«7.

iiyi*

\ t ar.

Jffj

5œ

Il II

■r

jg^ ■

{Sj

;7

PI

1*4

fi

mmmmii

gSŁsS

[V

■jU*&

ï$

1?

• ■•ii-

wmu

— \V'

vgßm

ü#*msäP'e i J - -fS.

.•>

i*

aj

ss

(\

#\7 i • ! i

üJmIï ¹¹

w

uHTf

fii'

Pietro da Cortona: Dekoracja stiukowo-malarska. Rzym, Chiesa Nuova.

r««.

...

fer

:3

■sê

’ -¹!

v 4, * JL

.§f| • *pi

lv

Mßi

M»

L'i

lyj

fi

?{P :;

k l" m - WBfl

;Vü'ï>

K?»«j

üjEv~- 7Tws ' -.' <

wrv r**    »v®, t.4**

gps

*

aiü?

utf.f

v.'H il

•Tf ■■': ,1» "'f*':

■ > 1.-“

'\£Ê rJ J

lw .* **•

* « B,,3:

Âï

«V

Whf /v ■’

•iPW

\/J

Éteii:. :

•4 *

&3SJ

«.

•Ą>

■ ':^m

« ¹ «..;■;—

. -*L Jï

ipsj

- *fÉ§i$ Vfil

=P ■

ht

Pałac i ogrody w Wersalu.

<>i

Ä-¹

il

4M«

*41 f

SKfeïas/

*<

f*Vl

i?#.

lig *:

J fÿ

{£ %} Wë -

L::

KM

|Ji

cuMi

\m

\ ■-? «sp*-

(r

Sra

iii

tli

1.2

t ]Ł,

a. Bielany pod Krakowem. Wczesnobarokowy kościół wraz z klasztorem oo. kamedułów.

TT;

f.-r

J ii

I témÊ

13

u i /J

îj

i i if ■

W aa

,r

'l3JJ

J-

ta

js

Sil

'I

ił

W9

* Hiiri J

À 4>

b. Pińsk. Kościół i kolegium jezuitów z XVII w.

ran

m

V '-11- ïjAHfcf -m*

y,. m * Si

w

w ' i ’ ^

1 V *

f

/

!

|É{

i

b

n /

s*

j

lü

JÄ '    >C»’ T‘/‘«lÉ

ff ÿ

'fât; ->h)

g

.    -    . J

§£

b. Wilno. Wnętrze Kościoła św. Piotra i Pawła na Antokolu (XVII w.).

I

* !“

SW

/

■J

4» ■

XV'$S|

rfp

m?M

^Krw!

mmié:, w X *'

■<“.?    •- fK

<2^

■k ■*.

v

AJ

ï

.

:1M"^

<’. >• y tfssr ‘•łHWMWęrr

SiW.' ^ çK

fRsu 1

r ir

«*âF*

i

i

tt

&

'

r^\.

r ?

¹

»

<1

I

s

:*

■

• s

c-

fi

U'

i

:

.

"i A

kfc

I J8

N

«

I?

i

y

*

fi

m i

V<

'■&' ' -nr-^

1$

V-

T

-

Sfe * ■'. ' ■

Późnobarokowa dekoracja w kościele św. Anny.

a. Kraków.

5

ißt

r*

4

■-

OKi*

m

rF

!#•

2T

»Tlię

*

i

:

si r-%

F

‘V

r

ai fej?

■*S

z

r

sr

«

mm

MU

4..;

i

(s

SÜh

2d

1

. 4

a. Pałac Krasińskich w Warszawie. Barokowa rezydencja magnacka z drugiej połowy XVII w.

UM

4

i

. igpw

•»*.    ......jw.—a«........»

• Î

Igjggg

A

i.

i

■(W

: U

-

r

l:

r

b. Pałac w Wilanowie od strony ogrodu (wg. obrazu B. Canaletta).

’ ł *j*ł nrjir

üs? —* m **2—* ■!

nip i,-

i|4$J . |§ " J w ⁻¹

E IIII.I

g Ml

'rfl

i jj 1

iw ,

*r“

Sp!

®c

f-

;*• ■

..

wm

»?

■■■■■MMHi

a. Pałac Sułkowskich w Rydzynie. Jedna z najpiękniejszych rezydencyj barokowych w Polsce (z XVII i XVIII w.). Widok frontowy.

tojàr"

I?

■j

in *

iii

>1

■i

'Î

PI

Shs

b. Rydzyna. Sala balowa w pałacu.

y*i

■ CLT» €~ I

• • VA.

i

M

m

\

V

I

j

■pa;

« »

■ mM

r~

IL#

Mp—..................

«

f- n

( ■

i*

l

J

/

*

u£

^ i tfk

w •

<£VI

■r*

i*

ÏT

(I

m.

i

«i

MPM

Î

V ist »

'^wHŚpM

b. Berezwecz. Fasada Kościoła oo. bazyljanów. (XVII w.).

l

' ■

ips:

tffWSRS

ęs^

| JIVMLj

5e*U~

*7

X~A-

4

i

:

N»'.f

V-^,7«

4

BL,

w

....§

I&-

mm

V k

■■-

_

Ê

.

S

E©

ł

-

a. Wilno. Fasada Kościoła misjonarzy (XVIII w.).

||M

*9

mi

(■

9ü

*/ .

ri

MS

55

im.-.

v1

t®. -

sa

Liai

II «

P >*>

Lun i LiiüSli»

b. Lwów. Kościół dominikanów, jeden z najpiękniejszych zabytków późnego baroku (XVIII w.)

ßsz*l

BwEhR

UL.

r5

-psiÉsi

a. Barokowy ratusz w Buczaczu.

li

Ti

«SS,

i«*

ł~l i—r.....,r.....i

■p

«•— ||iwn< i yainiii ii

v<

• w«

■Ï- ■

i śt

11

b. Drezno. Późnobarokowa budowla t. zw. „Zwinger" (pierwsza połowa XVIII w.).

(fi.

W' ■

asy *

Ał.

__________

; -Jv* r- ,

5 -

Ćg?

a. Rawenna. Bazylika S. Apollinare Nuovo. Widok zewnętrzny.

?

f

'r

i\

.V!v- Ś

4

*.r

»!

(Ł •;

WWW

" :

4*^

» ^'aA|

a. „Dobry Pasterz". Mozaika z V w. w mauzoleum córki cesarza Teodozjusza, Galii Placidji,

w Rawennie.

zm

stm

■a

>*.

P£

'* j

ythiË

K

i

b||

Ë-

*ä®B3

■

il

»!

••

*ae»--

i

1^1

S

:■

V i

,

pp

f*

1

MWh

%mm

J

■ss

i—i n i-rn • ^Tiila

■n

b. Wnętrze bazyliki S. Apollinare Nuovo w Rawennie.

•V

'UPS

'ffl

*■ '

:0

‘‘"xcirl

MB

____

mstai 'T ^ fSk

UV &s.    -•-• 'iù'ci

«.....,-mamm^

i fSŚ>- .av? '    nnMl min mii— '"-'■r

II

■s?

a»

I,

/.'•

Sc.

r:

r..\

nIVX

il&

SS

^*1.» *

«>v ^_J,

TgT

Âgf

*»v«*

l: -~- *■

kw<» im« «

*r

f-S^£=

*1

*»

3EE5sł

ST

Ig

•2.Ÿ

fi

C 5

-1= CB

g* .2 *

<0 E CO* D

il

}g

«œ

S*

—. O

E7

V </)

CÖ .—

5 ü ^'o *5.jg

In

« 30 JD JD

'NI C û>

O N

w.

- O Z2C

<0

il

JD

S?

±f c O c

I <D . £

O N CL

03$ o CO

coq

H/)

©

Û)

© 03

2.E

uî o a

!b <

(Ö

?!

CL JD

.^artss^H

pjÊÊÊjjt&k

jfefeffeiig

ategatÄ

W

m

wfc

li

itfe

afcÄM É

1'W* >■'# .;/

§H|iflf $«'■£: : ££?*■

|HK

• fçÉf

**

Lsi

•mu

■j, ir*

%4^M» h - ' -**    "‘W

t •$£

-4.*

ajt,

•M%

J»

. -J®w-    ' *j*ą*    ’

aflÉï

«9L-

•*

^ ^Jf jjjj

a. Rzym. Bazylika św. Piotra wraz z placem I kolumnadą BernlnTego (wg. ryciny Piranesl’ego).

p*

tJgi xdrä f ‘(«Pi.

HĘ®

Iv! ■

fe la .

Bjfi?

ip

;:SS

w.ĄA

:■

.VÎ

JM

rm^XSa.-gß^titiSSbt

TijjĄ

ni

I; ;

. Im

.°~as0rA

jS •

------

b. Wnętrze bazyliki św. Pawła Za murami (wg. ryciny Piranesi’ego).

«

$

,*ta*

Il

pi

-

/\ \

m¹

■

«i

7

H

"•* 4

5!»

• 'S'«?’!

«

■ :,

:, ' ?»* 3äg*s

^ -    ■'-'>• .. i *$$fï '■ SjjL# $U1

•    ■    *t,

a. Model pierwszej maszyny R. Arkwrighta, t. zw. „Jenny".

<g(Mt

i

i

m:

«

i

M

:

P

li

SB

5:1;?

is

i

*î.

BIŁ

£ «NM '«* :|*H

w msmmtA mm4

Ij*

•. -Î

îï

i!

Siś

•Î

V.

!

A

I

»* t* I?

W0T. fm

%

u

b. Łódź. Przędzalnia w fabryce R. Scheiblera i K. Grohmana.

2P

a. Forma na pustaki czyli t. zw. „pustaczka“.

b. Most żelbetowy

3ÎS.M eo.5-° »■ *lï

I® Ê

ii

® £ o

^ c/>

N € CD CC

NC-

Wwm

.i

-t

s.

jrif

ai

pilü

l*S5Ê>*Si3Sai i '>Äs\s8SS?l

iîWttj

■»

7C

La

PH

a?

h fl

Mmi

WM

»......J;

'4

;!V

VÏ

c-

I«

.3

?*Æ

Ir S»Ł

nMG

S|'j

nn

®s

.V:

SF"

psJK

îéW

j£§|

5* —=2

r==

ra

K~i

fe,

sss, i 0*1» - i «■

mtÄm

nöj

•o)

P>i

L&ll

o,

*yp

iy

Mm

l\.

j^aJkkeUck^ icft^

Ä1

ÿwjmSl

-    P

9To mcfo §afotitt/tW fpotfEucjpf/

5 ptlnosćfetw&fttg fêâiiûjiitp sBt

blicy ot) Kostioló, 2ft$&fótf|?tfgo po* «jfTccHiego pmut^cr / noi t»o wyłojona^

7-

Ul

<*.

Cum Gratia er "Priuilcgio. S. R, M.

f OXLUZW CrawtT 5. Çasxwv^:<2P 5t»y<m<^

“ Mwfowfc. Jf^

Jj VO je rufami 0:urfyVnbrm*K'ir . ;

i y 6 i.

i/NS^

Hh

lIN

fai

f-.

PPvl

&«■<

®i

il

Mfc

jr.

®#s

»I

raaæawK

ÉmmââÊsàÊÊ

ilp?

ÉII

Vl ,,

7s

éwiat i Życie. •*

Karta tytułowa Biblji Leopollty z r. 1561.

iSTÎ

El

PI

SI

il

c n 1 jw e r h

tom iv. zeszyT 10.11.12. 1901.

RCDARCyA I ADMINlSTRÄCyA:

WARSZAWA — RSiązęCA 7.

b. Okładka ,,Chimery".

MELEAGER

TRAGOEDIA

STANISŁAW

WYSPIAŃSKI

a. Okładka „Meleagra" (rys. St. Wyspiańskiego):

mm

fi

-i

rw»

V

1

«

■1

•■-rfes

7

7

..."

*

L

*

fd

/

« .4

r-sa

mm.

y /

ii

17

Erfei

T

- ;4-

0:

^1

I

V\

1

iy

ÜM

myi

VT

i

.

K

if-p

b. Wnętrze sali Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie.

I v

i

K

:R1

, :•

,\

S

ï»

a. Krużganek Bibljoteki Jagiellońskiej w Krakowie.

s

i

mm

HM.......

to

to

to

•a

e» *

f

■

i«i 1

;1

1

i-

VukWuI

v..~.    Vm.r-.. V.

_____....

m

w

V-

1’jF '

1

i

Pi

h» «ai» £|| :

r

r

H-

»

i

,

iia

1

i H\

■■

£

a. Gmach Bibljoteki Narodowej w Warszawie przy ul. Rakowieckiej 6.

mm

■■

tli

< 7* v

;,.j

h.

n

ii

J

’ ^ 'i**# A⁻

i

i'

i

WÊmmmt -

b. Magazyn książek w

dużo

© £

Narodowej. Magazyn urządzony jest całkiem nowocześnie atła, półki na wysoKOść człowieka.

i \ i \ rrT-Mi

IMMMN

■MMMMMI

g/a

’o

rj¹

18

£f

I«

<»1 o"5d

28

ZD(0

I

c <&

I â'_£

ID CO N C O

(Spip^

SâiE^A

gS

NJ

to

U ©

or-a

0t

imwimwp' njiMiiijii .l'iomi* liliiKrnmiiTiMiininiw'

JO

■t'

s.

CD

xi

11

‘ÿ-F/¹ ! /

SI

lv

Ml f

fc.

fl?

o°-5

«11®

CO ^ C © CO

III

Ä® 8

O C CO °^2 JCO •

Q) C/) — ■NJ 0X3

ora-iB 'ïâ

t* Jftl /

I:

y*

fi

?!

V¹ *

m,

_4*

il

i®

mmm

-I*

|⁵1

X C'C CO CO N N"

« ® ®

Iss

£X3 -*i

a? co «r

as

^ U.— CO JD jc v) ay

u 5 a>

?3

®r^ w u •

3B«r

-o§ ®

sis

«Si

Q.XD

CO

âE

5.

lk*'

|V'

•%

Kffif

iPIMl

UvJJ

lß5$3ss

©ïï?

So > ca o >-

i- JO JC N

'O ^

5g

-JQ

5°

|1r

iii?

J à ■ /"il

t >■

j ifl

N?f

O”

fijll

æIJ'ix 4flÏ3o àinâ^ "ni j g^Iiuuu

Ä^hji¹

Jïl«13

si

ï'S

_0 JÉ

O -Q — O

MÊmÊHk

âL è ? .

Æ3v v

îlll

jm §we

O*»-.

ł*J

rf '

'là

J Cfc

•-■ 4M

?.....y

Mi

i)

yljfj

Mp?iî

Jfe

■g2 s g “g

CD <0 O O *

ara .$?

Ss*

_ je œ CL 03 ^ rr oo-o

83.2

•“ CD S2

^ l'Ë

*a£

ïâ-

CO w

l₂i

<0 CD CO ^ N

■sS =

Mi

4j1*4 !*>>?

pH i

ta

il!

III

il

km

Uijii

pïHil

Mil?

ksàMs

KÏIï

FIî

lit

là

; •<* « jKot

rçïTTî

oô3

cti

sa

03 .9?

■— CO

o.|

25

I«

-3 C

*3

CQ^_

Su

“3 3

«I

O H-*

W. co JC O

“o

S$

r#*»

\

■

1

3

kS

4

■\

1

.

.

I

f :

i" •

w/

%

>vi

I

;

m

V

Naczelnik państwa Józef Piłsudski i gen. Edward Rydz-Śmigły w czasie bitwy pod Warszawą w r. 1920.

•. 4=

as

if

IdÜ

'Ufc

fĄ

... ___

fs^P

j#

fi

lii

C-

fi!

ii

LM

»-F.

LLtó

*3.

j3|r

jâ

■yi

ir*?"*-w*.    - i

•œv-

a. Obóz studentów-ochotników w Rembertowie w r. 1920.

Ili

V.

Si

Ili

Jkil

Æ.V.

iwi

Piijj m-ß

» • . >

. . ' ' ^ v-

VSET

'-‘K

'ćjkł

rt

b. Pociąg pancerny „Piłsudczy k‘‘ w bitwie pod Warszawą w r. 1920.

üm

*.w

# r

li _•

iifcj

tZl

vi

*5*

Wnętrze Kościoła św. Zofji w Konstantynopolu.

.-i-

r*

•y—¹ -V^A;

rr4^

SK-

gil

¥!

rgrj

-4ł

,^*43

ÉfC;:---------

/f

„ii

A;,

*»&*»*

te?

: ui

... ^iZSSii.

'S

......

(é

il

'■41

;t'

IhZ

II

?

mK * ‘ - r

-------

. ~» ’

rJHfc

^|.e|

mi4|l ■■> ■

^    . * f :. v .....

Śimi

.'V

(♦V

l=P

•fespt

sal

*»*

"W

sr -s

/.'.■ .-r fŸvfci

Hi

c*

iii

£âk ¹5

®?\v

rj

Bazylika św. Marka w Wenecji.

jsJ:

‘>4 ®ii

■/

J®

È.-t

S.S3

TT

-=-3

41

ïi

A4*

••

E    |H,is

l\ tr'fiaa ,.- '    ⁴

-fef/

>-?

"âflt

48?

«•>

w»

t*

If

Mi

V*Ç

as»»-»

łJ    ;

ss».    -

:■ :

A,

riggffpi

KŁ

.. .

i $v*—-4.

i-;

if

K SM. P«»- '-•*■

ii

El

tE

igf.:

j\

..Ära

Si7

si

•• :

4Î

_v

WÆ

PfeS*

«fcrtrr” • •• "V;v’'‘l^

K^i

■ü , JPJM

M !' ':%M?

HJ i£:

- i E

■ •!

Wnetrze Bazyliki św. Marka w Wenecji.

•ii

W*

9T

JuÊÊÊÊÈÊÊtÈÊ

• T*

fi

gaur

km

S&E

u'

s Iwf«y

w;

^ ^aawSE

»», ,V,V '^W/Æ

,1 *

■lilii:

!" (i

&■ s.>-

iś

mm

Hifei

■RH

ni 1

«* : \%i'

‘j

7Wh

frg&Ta

IPX

* ir

^ ,rĘm

i'

"B'-n —rwC

mm

jjjr ,

.V’ JlSiiretfewfeli

sr

»A£ ;

Bf

-P

tt'W

mm

WmÆL

WStĘĘSKm

.....

«ti»

lf

Bw

"A

-.-.•SSP

*«H8

-**5K

b.:

'■««S,

Tli#»- *

Z '

Wnętrze Bazyliki San Vitale w Rawennie (VI w. po nar. Chr.).

l'.'

1

OÄPCS

O

a

3

»

>

H

• rM

C3.

łO

r.'i

\ ■?.

O,

C3

t

■fSS

cn

t*«.

3 Ô|tî<

iPib

3

il

i

*

V

Ł

Fi

7

hife

i

81

È*"

: *

r

j

i

i.

p

[u

B |

•5»

*

bw

...:

T/-,

Ir,

® I

fci;¹

vrfsâÈsry^^i^

gr;Mh-

r

LI

Éâ

[•■■]

¹¹

•;j

r j

ÊK-

Ijg-'-

; i

rli

1Ł2

rs

JS

J*

% ■

'    'S«!

U

[ i

-

_ m-

*

>•

»

*

4*

>:

■ j

P?

Tp^Ss*,

w

m

>;

m

Nfc

*

\MiJ

m

Ipri-

%

SjT

i

:<

*

m*

!

mÿ>

s§

*

:•:

;

r

r⁷*

wm

;>v

B

■>:

:»:

Cesarz Justynjan i jego dwór. Mozaika bizantyńska z kościoła San Vitale w Rawennie (VI w.).

,

-*«f

X

X

łM

‘

»/

•,;'*r

• • *

«ĆMI

m

fci! i-sV5*(ü*if

#gWJfg»spp ea-

X

■

-■

ii

. .eS: •

•#

t<4

llf

'sit

y.

r-fipK

/VI

a. Zapaśnicy rzymscy (rzeźba z II w. po nar. Chr.).

I-

b. Współcześni bokserzy na ringu.

-l LLLL -LL_Ll_L_

rrrrn rrrrn

i rrrrn I rrrrn. _ * rrrrrf

!

W-r

m*

J

F F FF!

r r fr r

u

ss

_____

w

"31

S3 Ji

-^3

«31

W

wi

»

5

&

i- _

f

fi

w

at ®

»* ’

>

v

[

« 1

I ■

■

' i

Ł.AJBPJ

S#i

£â*4H

7%

•i

à

U

-----

»

èsSsâ»

»

■i

<

ÜB«

r . j

I

4f*i

z

EPj

a. Bonzowie chińscy przed Klasztorem.

\

? •

i-i.

■Mj

i.

r.

•V ^

p*i V»

y.

-if,

rwi

H*

*

s

t:

p

ii;

JEL. -.

Â,3ÎS:

«qfe

Zürn

" "■

, .SSfW

îiw

s

■

”,

niïïmrmrr'"!

* TzWS

t

r*

sg^vmZL ■ mrnmrm** ■

. JSÊÊt*.. V—r----

fr*-

E

W#'

b. Stary Klasztor buddyjski w Japonji.

VI

V?

/U. •( ,/,

\

mgk

...

asfj

3?

|l&₄*

jjj^

K';^ "*

Jr..

>«&ft

■ ¹

1P

Śiwa — posąg z południowych Indyj z XVII w.

SK

MIL?:

PJuKeSsafi

fl

IwjL; .J

Xi

-S

b. LaKszmi, indyjska bogini piękności, małżonka Wisznu.

.

Ł vh

;ï

PI «• m

V

.1-

"Sv, r*f

■ Mijj- ij ri*-

VSfci’ï

Im

PL' T

>-

Pii

ifc

i.

V’« *

\    ‘ r

X„ : v ;

•>4>

1\

WM

111“:    >7i»

I'

ïm •* S - !W

f--x,f

'V

jX||\ J

<sjp

a. Annapurna, jedna z wielu form bogini Durgi, małżonki boga Siwy.

fj

Mr

4-

ar

tfc

li

"i

iUM

wæ,m

Bpk

«m£££u3

iÿ

BP

B£

BSÄSxE

lii

- - ....

E

f Wki

fc-

11

Pi

t?

il

DS^-;

ii

V;

■Q

en

b. Świątynia w Bhuwaneśwara w indjach (ok. r. 1000).

ÏÏJ

STA

ma

^ VSVV v    ~Sr .

il

iii

Ï-MTJ

«*■ i

B    ~v.

^--«aggKp^n^ igr

-_r

.y

|f'r

\ IH

-. fc

M&i

ïi

<r

Łjl

MmSomST -■*'** •    ____— -•.....- - jfcffT^sisss^-^.rsssa

— , ' _ J A'Sîgsliifeali^^B“    iiE!W*5îf,

’ t ■!    *nCTBtafeaaaBcssgiswfc/

a. Poświęcona Śiwie świątynia w Khajuraho w Indjach (ok. r. 1000).

i I 14.-4

%

NR

f

I

■-

i*«

m I

U

Jr%

•rfi

A

\

£

V \

m

S

■f3E

C

à

v?

V ł

Vkl %

AA 1 JttUfc    \

w

itudï

!?X

\

/

.

■«S

W'"'

f

§î*‘

' _____".*•.. ,

i\

*/

J'

iùïè£«*ï,i!

Husarz i towarzysz pancerny.

■P+M

r, ,,

. *C /,

-/

y* \ sl

Jk%^

W f \

G&

SC

r""    - V#:'¹

[vj>

?#a

_«VjW

a. Posąg Buddy Medytującego z Aburadhapury na Cejlonie (z III w. po nar. Chr.).

Ä!

VŚ:

M:;

Ar

*s

mSHi

słS

A-,

ï'_ %    « •

*T

fc ’

jfcssa

?*yr~

wmk

s ^..

■r :' sfv

LL

.J rJt

P/> fW

/«te

"y

(■

V    -r--- «

fijffsÇTPr

;K

li

ß*\

13

rjtc

fc '«%».

⁻T !>çjf

~~Jv W,

....... - -

■ V.....i,|,WMajfrj|MMgj||ji

,. • mW

fe^-i >

*s*n

If'

iv

II

r*

b. Bogowie nakłaniają Buddą do ascezy. (Płaskorzeźba z Gandary z

ii

C

*

AA

i.

%

L**

m

V V.s

P

3

i

BN

U

•V-,

r

3

«

tu

c. Posąg Buddy ze szkoły grecko-indyjskiej.

b. Bodhgaja, świątynia w miejscu, w którem Budda zdobył oświecenie.

;x>

Ł\

kL

:lj

wjz;

W'â

AfA

1

«

i

Î1

1

\W*

^ v

y*

î

r—

7£

m

1

y

L ¹

IJ

Mii

a. Budda (posąg Kamienny z V w. po nar. Chr. z Mathury).

Æ*

*àk

V,

fi

V*

v.

ßfch* w*

m

ai)

ïi

IÉîi i S1

111

iSc*

'.«T

y| w/fu

i

Kl;

!*!

fe&j SRü4 : :

*

|K

•v

«J

V-"

■'S

**Av

Bogato złocony „dzban uroczysty" cechu tkaczy w Lubieniu na Śląsku (koniec XVII w.).

’

k¹

>

K %

k

II

f/

f’

i

4M

\

st

/

I» h

ï f

*\

Ui

-i»

y$

f

?••■■■■.

;rv

w

L-

m

l&fB!

pjsfffi

63?SE

m

w%

&

b. Wywieszka złocona cechu kopytkarzy w Warszawie (r. 1712).

H®

i"

ÉÿWisß

YïÆ*

Godło cechu mydlarzy w Warszawie, stawiane przed prezydjum cechu podczas uroczystości (pocz. XVIII w.).

a.

j

f ’

' 1

•/

s< 'i

-i. £ v'V

•'-Ww-

.....

b. Pieczęć cechu kowalskiego Starej Warszawy (początek XIX w.).

i

*if i.

A

■ -

Æih..

\»

ii:;

lii

i

t

a. Berła cechów krawieckiego i szewskiego w Warszawie (koniec XVIII w.).

n

p:>

i

• a

1

.

■'

! W à

fW?c

m

'4

Æ

\

StK 1Ł ^

■

w

KàdÈÊ

«

;

Jj

r-

r

»

-

r

Sl

I

Ï5Ü

:

, "T ' *5"

I IV V

«V

Ja

Sa

■

'X

/1

lÖÄ

■

r

t

11

:

1

• '■X

«

n

»ä

jT7‘

;

f

ß* X

w

W

f

V

r

m

i/

<£

\ ;>

r jA

JT#

t

W-

Ç1V

X

&} P*5 *•'■’

fv v

:

i

2

'W

î

tvÄ8?

B pjj

Sr

P

M

3'

O

05

M

>c

Kl Kl

c ^

iï

co

ca

a>

CD

^.5-c w

Eg

CO

° ? ox C

e;

Sc

*!

X 5

(si W

O (0 an

œ ^

O-« a> ©

O *rr

c 5-

-r-o

<c

5

E

3

Q.

M

®-

P    rß

W^K,

m

'Ä

■

/

>■ W -i

nm

*?#*

M/

/ -

A

;

y.jh

Lj'l

T i i

i.: -j

S

m

0®!

ûM

i

TJ

m

m

'V

i?'

3

m

&■

l'I

lg>

;

ra

y?

I

3

li

Bit

■'V*.

li

|SÉl"' £

r .

-flfti

*5

■|yi

i

5j

i’

SI

f

.//•

lw

I

. "t-’l

L - ^

4

*

11

A

fcp** • .:

f

*V

U

S.N

k t*l|f

%tL.

M

ffl

A? Ä

i

w

-

i

r#

i i

iÂ

sSl

f

fi

I >J£^

j

■■ 7^~-i-»RS«

f

/

fcw

- '

Zwiastowanie. (Obraz ze skrzydłowego ołtarza w Olkuszu, jeden z najpiękniejszych przykładów polskiego malarstwa cechowego z drugiei połowy aV w.).

>w

SS?

■V

SS

8a&

S&« SiJl Kk "jf-

ÜÜ

r>:'

r<

i*

4.

ff

■4

0j

SI

ry

i?

- ...

T;

JWsr

«>

jeaga^iMJbÉi^tdgis

Id)

;S| '[

gk

TT

i. V

g&ig

' ,4>

rfi

pigp*

lamii äjSÖp; . «%    *

ft-

MeV

II

’-'A

8HŁ5B

w}

» 4ft

•hs

feigJü^

iCy

'•i*

lJ

kri'

k\

yÔîgf

i !<m* É ęfll

•;

R3p

£1 i I

tW

4L¹

&a

ite

es*j|

"^Jrjirrifo

'v Pź,

pSi$

Pi

Wm&

pjp

I 'm .. _ ^ riK

HP

FU

v.

~ V’4 X,

yj#

5;

»i»

4\

TO

//

!U-^6fe

1^#»

|ir

V*

■*>

2J

m.

É?

c

'O

cc

OJ

M

o'

5 ®

CL «J

zi

i*

co

»*

ii *«

0 ^ <0

-*■ 0) -fc* :*•

fl

0>

<E

O- J

5’

sr

00

r -‘1

il

-ej

V®' ■■■ff»

IP

*r ■ -'r'p

iMP

Ôr.

V.A

Vô

VI

JM

- -i

RÉ

L. I

■»

CC"

r-.JP

** |

».

6Ä?

•4B .

I&;

*?*>

.0

JF

źli

#-•

ii-

' ■ .    ; '»""i

IS7 l

W*

i

11

/

^ 4

Ij

['

Tabiica 109.

i&ÿjL

Ife^jà; W*J?

r

m m

iÆ

J

h

m

iv]

A

m

S? ■■:_

* >#- « *’Æ-^

>N f;yj

Sty

*î

/ ..

Æ

g* v/j

K

L

|

M

\

A'.;

*8

Ä

■

ni .-.JJ

pF

m

K

SU)

•&• ł*J

■m

• î

♦

fl

T.

i

. w

LvJ

V :

mr'*

|3g ; .3

]

, J

.

g

^    '    ,,.nf

SW

AVI

%

.*.

38

\

%

&

r\

i

>

ààL"

iv

£ś

<m '^'1

x^c

■ • ï

i

i*

z

M

SIsS

v.

yś

U

m

w

/ w-

V * J'(

s

śr9xf.r{£

k,v \ . *«T

m

m

■■

x\\

&SL

m

"S

y

i

? T

r?>

IJi

;

LM.    / i

/

■

KV

pM*¹!

w

4x

■\

i

jKk

a. Ofiarowanie N. P. Marii. (Fragment z ołtarza Wita Stwosza w kościele N. P. Marji w Krakowie).

m

□

w-

WddZ-

<4

Er-

?

H'

■

...

BEa

T. J

M

V-

<^E235B1E3

L'

Id

■Û

Ul

s<w. .ii

li

ITb

Ni

u*

,Pà'

SopocKo»>33

Zabytki sztuki celtyckiej: 1. Miecz.— 2. Głownia miecza. —3. Pochwa szabli. — 4, 5. Hełmy wojenne.— 6. Gemmą z pierścienia. — 7, 8. Wazy. — 9. Szczątki ceramiki.

/r

wîshW

[Wf*

< .y

s    si

H

SR

!H

U T“

iJ:

mm

■i

IO

*r

•R

• ■' :

,<*

I' ' - ;

È .    - v

1 : - ,,. 11

li

gsa

®S

PI

Lr-

r-:r ...    . s.'.."-

UJ

5ïî

BE

co

-P>

.i

aj§s5

t.*$

$

i æ

\A

- .y-i-i

■I

VU

* ?-m

»*«

5K

*■<

-—-f;

fW*>-

Tl-

wk.

Ol

CD

1. Chata Kaszubska. — 2. Chata kurpiowska. — 3. Chata krakowska. — 4. Chata góralska. — 5. Chata

podolska. — 6. Chata poleska.

SU

r«

fia

ä

E

i ¹

n

i

/

vSrA.

Mur Chiński.

h 1

m

m

v

S\

pu

‘

r.

i

M'

-♦

Ł 4

7w».

IJI

_!$N

.

M

■wm:tpv%

Ni

*

, I

r *

Vîil

..,4

1

i I"

j

Ł

«t'-v

* <

-S

%

■

I

*

§Jp$

p»m»

• >rO

ff

tt

j

Sh

w

'*4

V

-4»

*****

i

\j*

Ih il J

■-i.i

I ' ■

! .„iis

i

Âà,„

\/

15

?

jr

n

31

\

«

jfwsi

Ustó

, < n

’

• ^NNVJj

b. Ślepy muzykant chiński.

C

«

9

•V

,

K

;1

4; ***-»

H

iz

??

CSS

f i i

'S.

m

-

#9

«

■à

« i ^ J

r

ï

I "

J

, ‘j

a. Dzieci chińskie mają też zmartwienia...

■I¹

■

mà

: Jf I \,

,k

Hi

L> I

- ę*M

'-ri!

mr

ii

«u* tH

es

‘iMÈ

WStà

a. Fragment cesarskiego Pałacu Letniego pod Pekinem.

*!

*•

Sp£ ii:'

3!    «1

, A<

• '>

Z.k*W&%

* <sx4

rV>

b. Fragment cesarskiego Pałacu Letniego pod Pekinem.

■wa,-.-.-    -„.a

55»

.OpÄ«®!*

$W&*\

gj

|niwr

iffti

"â '

’Bfli

$3

^ M.Hlt

EOl

ÜT*‘

,'klS

imi

b. Statek marmurowy w Pałacu Letnim pod Pekinem.

yĄ-

....

***

■ś\

a. Nankin.

i

9

t «I

• -wk-m --w.-.»

.33

£ ■ -::i

mfSâa.

:;K

«KBgjp

r.

,'    V:**

’ Tfeï

■**•⁴ *.—'«Æ»-    rr

■ i*

-SB#£

■■

"%

.

■ÿtÿ

i

. ^

\ I

<rÇ»

P3

a. Pekin. Świątynia Nieba.

I

««

M,r

tj

'•^Ph-S? *    oKtÂÏ⁸'*'**'

» Ï V

I

3HHm

irrf i ■■#■#

s i

r.

"V

" ÿ~

■ •

m

&

■

t;

53Ł t§Ü »• i

* ■ ■

Ml

«s

Mäi0-< y.

*,

m 7

v:

BHi

»,

b. Riksza chińska.

X

V

A

l

l

V- &

-4T

*■

/

\

/

f

Tablica. 118-

(

:

r- v

' # ■ I V

I

.. •* “

p

F

^riy

Józeł Chełmoński: Bociany.

Qsp

(»sssrw

• c ¹

jp

«

i.

fl

Sa

b. Siewca.

-■

?

■

M

/

K« N ^

yi

LJ

■

M

U

k :

ri

a. Kobziarz z Zakopanego.

Tablica 120

w

ßM

m*

v;

w*r- m

¥-Ą

MMMM

OMIIBUł.

IV

‘‘ >|»K

/.

»wp

V \    \v*/ V/' '•"    Jr ■*’ ’ y % I

~—- ■ —y—~"'“v i i

Im

l#M|

.. .'V«jS

.jt

b. Łowiczanin.

Ê,

A'%M

I rS

#»

JA

SM

wUi

§

cr*’—««wr

■ :a:; ’:ïf b,

a. Łowiczanka.

■v* **

iT

-^asfcas

«

&:

?

*mT

jŁ&nj

mm

l

s

f .Jft

✓

»

^.v

» .#

kl .

/

'VI

y

M

r

M :

f

? ;

:J

Ife-- i-.:

k.\ ■

| .

a. Wnętrze chaty łowickie].

ÏÏîr,

•-O

gc

r!

i

i

l’l

t' }

V- ,J;

0e;

i

m

¹

m

;

Hi

\j

[i

M

i liWS

|1|

, f§ sl

■ ** !®t

é r*

IIP

» k

2' j\

‘K^Ęr

1

y

fi

b. Góralki z Wisły.

#ÎH

r«M

£K

Ri

./f⁵

%v

Vf

if

II

;-v>

/i

ri ’ f «

f ■/

1/

;;■

Kf

Ji

m

II

iMMÉ

rT

Vf)

Si/

tj

v J-,

lN'

“fVjsagfl

S #y É rw

II.

według obrazu P. P. Rubensa (1578-1640).

PS

i*

s*.f

a-

if

jèi |v

w k

ife*

»jj

Ml

||

I!

KV Nft

SS

■>

VL

,13

• ; '.«k'

Wl

■f'4

,5Ï ffîa

Jfc L ri

IK

lîm^’

î:

Si L

Ri

111

31

■•a

Triumf wiary. Sztych z końca XVII w.

■M

Ml

« i

il ‘Mir

-■ 11 § 11

irli__

'Ummm®

Hfe^awe

33U##/

7Z

ms

Mj

i*I

,

&■

•t*

KE

Ü2*vi

ii

:4

■Y ■

h-

te

LÜ

a. Sala dyfuzorów i wyparników w cukrowni.

li

1]

Pr

w-

-I

«■i* y

Ml

s?

UD

SI

m

(Kj

Mi

b. Sala wirówek w cukrowni.

\

ń

„i

m

W

I i

à

r~

\: *

f’

■

jc?

-,

H

¹

!

»<r

'11

m

i

a. Kotłownia — paleniska w cukrowni

K

g f

r

liii

î?

Itoiï

■

i

r

* Il

tj

Si-

¹

J

r2*

Th ' ùm

t

— |V-

‘t

■ -

!S?

fil*

ye:

1

* - ■&

v

b. Sala pomp wirnikowych w cukrowni.

.

—rt o

>fc

juMH

i.»

EË

w Q

//,

a a a

lfc»

<■

ir

T

fl

'

«K

1

*

. -.**

V

« _

t.

/

; i

■I

a. Sala turbin w cukrowni.

!Ü* '%

^TFjj

r ' /

' >

W

7

IB

>g<Ê^

m

9m

■h/

b. Marja Curie-Skłodowska w gabinecie swoim w Instytucie Radowym w Warszawie.

J

■ ■

mm

:

Wto I |

■

•jxë

■

j

a. Sala maszyn w zakładzie roentgenologicznym w Instytucie Radowym w Warszawie.

r»

£

Ji

N

aêk:

'ii

fT

"K

if

sa

'i

!

Hi

2: *

*•»

MMt

S3

i n

<•

es

r*

I .? ». -

i

•fr

** .,«* ** ..

* ^ -

>* " ^ K \

J-

'S 'y —*

b. Dwa pawilony pracowni naukowych w Instytucie Radowym w Warszawie.

.sfit?

7~

I7Ä. 7

<Ł ¹

n3i

>

A*»**,

J

^ .-• ’

b. Cyganka z Małopolski.

I ',Vif

, » ' * *1

r:i ■ ' ' ,•

1 '•:«;. m

7

mm

• -.

■■_-łJ

3K

*v

n i

j^jüL

m

1

;

«

(j

J 3

• *

fv V

.3

A .    >

'■43!

4

■

v;

&

r

!”    • i    ¹

# -:

Ê »

a. Król Cyganów (po prawej stronie) z Małopolski z końca XIX w.

i

I w.

'

• À

K^|\t

*

' j

M

£

♦

VA

Ę

nm

V

L

8&;

i

/

rr

!

w \

'/.

I

*

m M

II

✓ 'V

I • /

t

m,

»

■nr

\ i

k

«•p

Y}r

'

T[

V

! i

-:L*

i /St

'l'¹

i

/

m

V

r ■

m

I:'-;

i*

• i

n,

?

L

'■

I

i

Rzymska kwadryga używana do gonitw cyrkowych.

t

f -

m

- I

i

I łj

>

11%

<Ci

Ä-

%

i

w

h

.

9

V.

±

H

■

i .

mh

&JW,

'muât

*

i

V

«

.

- ► '

Us

-t*

w

Ï&

II

/

• «a

;

I

fi

U

E ■

-

.

•irV.

„_

>

Vh_.

ÈB

=t

'•]

fe:

M

;

i

sm

4lw

ißt.

j

J. P. Norblin. Świątynia Sybiili w Puławach.

,

a

@1

ST3

Srł*

f 1

i

»!§S

Ki

*’■ - ■

<■

(Rgn

&

HE

K3

. ^

Ä3S

m

i

vr

.X

38

Ki

HfeŚ

>*-:

#||

w

W~- m.\

j/

aa

*1

? £i

- If I

• %

W -

1*

..up

ü,

a. Delaroche: Ks. Adam J. Czartoryski.

f- ■

'T

W ⁸¹

arar«

HF

Éfi

b. Portret ks. Adama J. Czartoryskiego. Autor nieznany.

Sa

m

Y M jpr

■ il s

•»■    , jifcsrP

F**

Si

i wt,

mm

km ■**

Ms!

;

fs?

|Â

mMl

h,*?.!

SÄ

‘ïiv⁻' '

⁴⁵ ■

_cc

(O

5>

Hi

NI

cn

S-

ti

a? aj-12 .E

tO N

aro

i-

C3

<D

-5

-Q

T-*    M

ÿ^S-i —.—--------------—*—~ -JSL

- . -M

i\

LA

I'?.-

»V

Wè

a. Koło południkowe, służące do mierzenia czasu i położenia gwiazd.

jtsM -itl

j.

m

iw: '

Lii'

MK'** ■    •<

■■■

Jfi

a. Widok ogólny Pragi.

,,    w

Ł£aa.a:

bméÊÊÊËhiÆ

»gjägÄ.

"■

•'•V

f-j

7r

wam

+r

W\

li:

R,

T-

71

i»

i-» **

p:

b. Biblioteka uniwersytecka w Pradze.

*h

ŁT

jtf

|f

[j

.X V_:

*#■

[T- à

Â

"

JS*i

a. Sala Władysława Jagiellończyka na Hradczanach.

mi

HHHHr

5?

mg

EBH

Zakłady Skody.

m ?

m '

f.

>1

K

??Â

* Æ

3

H

' ■:

i’

ił

P

^3:i

W£Ą

li

'

i

■

mil

m

✓

Wi

'Jt

Ji

é

-i#E

% i

Ê

l\

£ :

à

t V

m

%

1/

.

i

s ;

Ï

■jS

-

f£

V

'ÆJ

%

■r/f

te

\

. *e*

■>;" ‘

! II

:

t '

%

i

rf

I-i;

/*»

Ä

garagr.

J§Li’ 'ŁjS

?

i

Ï. , *j

u

I

li

■-fl

*

■

Wi

r*s*

ét

kl

'ïT

V>,

V» ’

£rrf,

"y:

j&âs *£

aâtfteiNii

w frjspî^^i

fi * 4-^

*:? %-■'t.1 ' ■ ''-' *

a. Słowak.

■f.

Ti i

iXL

rf

:<

b. Drużyna weselna na Morawach.

ÜWâi

-’V

"i

K'y»'

a. Morawianka.

V s.

AA

31

u

WÊ

fi

Bt

*• #

J*

i?i

LAT

,,

b. Narzeczona ze Słowaczyzny.

<*v.

■*

"!?5

*iv*

V»

i I**/*

X»

V. .• «

iff

(U

ï*.

*î \a»

r-

*».-t ;>

&' ^A*

13!

'•»

*.j

*»

*»»

: 3

-i/l.

UWJÜÙ

ï;»»

Un A ;t

ï.

mmmLiaSgs

■f*

rv

'" •» TsnS-tt^j.

kl/

•imzær

..... ;vLij2

■* V

M. V *■    ”

• '*    * W»

'1“^ ~ -'

**    -ï* S*vm&

h -    - 3flP

; V «

rf

V« '■

:3h»k

*

:i

»

li

Ä

VJ

F!

k\

i

fe

V

V|,Y,-

9.

L

\.Vvv

i

ł»

W '

L

\

s4fc

\

û

sar

-^5

* i

À

P

V

BK*«

^400

1

••

S

b. Człowiek neanderłalski według Mc. Gregora.

a. Pithecantropus alalus według Marxa.

-f;T*»'T5«s»

* 5**"s

!ï

VH~r '

«

■

B

tf

J

1

! «

î :

■T >

$

a

T

Ê

h

T    :;-

ff

?w*.z

V

ij&il

I

¹

1

»3

LU

.

W» '»

■%

T

* ’JÊÆè

♦

' J! *'

a. Kopenhaga. Ratusz.

•**

I

i

;

Ul

n

ïzssi

llllltfl

S3

i,I“¹““' $4&

i

ifc* ■.. *⁻

♦>

/*

#

♦ »

ri

^ w

23» *

ES*

*

"i .

fp

rjfe . .. ' ï

r:

1 li

r

k

b. Bornholm.

W

«SS

>

W

*> ^

■b

r

r

« <*e £s!

!lÉi>

Ł

«*■- ».

.

5"

2Ä*

0»?

r Ê ss'*

Im* tmm mmm]

|N* WM» «MM J

3ŚMS

<|%SŚ

gf^ ■ .—pi, i -

£

a. Kopenhaga. Przystań rybacka.

£

6-

INI

Wfl

/• ‘-r ■

//

, W.:s

- •;

i.

* » / - • 3» - _ A

S:

'1

h'-Sit 1

T——1 (I¹' *■    ^

l| *    «    ,

I «e«sa ,.i *5i£^s=^ns-v *

"r

s;t

, '****■*•■

ł *%W*>

»* >

4 a><A

*-4»#

:&*m: /

>w'c- j r-!|g..

«»»■ .2 ffgÉKBii.

¹ «IŁ ,

l#S: !"

.........$i4rSassg..»

*?*$***" yHlipski

Ł...

vf* S

. Ajv

V*‘i' s

0 * » * * *■*

v\

:j

r.

im* i

u]

* \=sssł

«r

mms

. i    I    V

kâ<, i

a. Bibiena: Dekoracja teatralna

im'

Mm

,'ij

bV

- 4b¹

s **

*^

W

/«•S *

N

£    T»-«-

.W*

«

a. „Książę niezłomny“ J. Słowackiego. Teatr Polski w Warszawie. Dekoracja Wincentego Drabika.

M

V

*

r-**.«**

i*

'

«

«w ...

i

j

1

. ..

%

j k

a

1

W

r-

W^'

W

w

•1

l

a. ..Dzieje grzechu“ S. Żeromskiego. Teatr Narodowy w Warszawie. Dekoracja Karola Frycza.

a

m

r

i

tU N

r

T^ï"

V>-J

Ml

1

dl

.

i

i

1

f : '

¹ Vi j

RM

«

i y

1

ijf

AS

V¹*-

4pV

?!•

«♦

' g

.***» ■■

. i

i ?

3

à

f 0

r

k

*r

a§ ü

l‘§!

RRS»»* ;*»

1

SSai

,,S/uga dwóch panów“ Goldoniego. Teatr Polski w Warszawie. Dekoracja Karola Frycza.

ji^f'?

fcŁ,/

**

)

i**

m

r\

*H ÿ

• mmm

0-

iw

4^

„Adrianna Lecouvreur" Scribe’a. Teatr Polski w Warszawie. Dekoracja Karola Frycza.

\

„ M

>j.

lii

1

i

u

f

B—Ifffj

à

i

" *neH,

J

:

T— -

9 «

... I

, i

L.

-mmmm

~‘T’

L\

cfśri

rt

F <r i., .I

•*«

Si

Pil

19)

» *»

- tr

» * #•«

ä*

a. Dom na palach (rekonstrukcja).

w;

ir

»I«

îîî

t;

iiUlifljj

b. Dom egipski (rekonstrukcja).

cs* r”J

kik, -, rf-

|y

m I tf

90^ Hła

*:;v > v

a. Szczątki domu rzymskiego w Pompei.

Ôj^è*ilu.i.uAW»*22!?Sîîfrw

' ffgritV

j|lj|l ül É SSL „ JH

r«r

f*

MB

III

groKjka

sasiwiw

II

r sr

■*5i

r. i ’•

p|r§^C

li/-

FI

s.

MJ

■oA

i]i

■ /A

/Ą

■ A

va

txv

• T'-'

■K

b. Kraków. Dom na rogu ulicy Marjackiej i Szpitalnej.

Mi]

a. Kazimierz nad Wisłą. Dom pod św. Krzysztofem (z końca XVI w ).

a. Lwów. T. zw. ,,Czarna Kamienica (z XVI w.), w XVII m. własność dra Anczowskiego, lekarza króla Jana lll-go. (Po lewej ręce kamienica rokokowa z XVIII w.).

L-

JL.

PrW

ÈteS

-i

;i

“151!

t: i - 3

-à. — - --fl

mm

«I

'fît-3

b. Warszawa. Kamienica Baryczków (z XVII w.).

?..

Tl

wêêê | IHH | ■■ Hf

a. Trzypokojowy domek drewniany na wystawie „Tani dom własny" w r. 1932 w Warszawie.

«•lir

b. Dom szeregowy (trójniak) na Kolonji Staszica w Warszawie.

lu

rlÄiiÄil

«T

j_11,

a. VII Kolonja Warsz. Spółdz. Mieszkaniowej na Żoliborzu. Dom zbiorowy zawierający kilkadziesiąt

mieszkań dwuosobowych.

*

b. Kotłownie i pralnia na tejże kolonji.

fr*

IP

t/

?£t

*$3

iPs

:=s

, \

\ £

■ JhI **r

rfF W

[r

Hl» i

agłj

».

TSR car*

a. Żelazny szkielet domu próbnego przy ul. Grochowskiej w Warszawie (wyk. firma Rudzki i Sp.).

r'l

b. Ten sam domek po wykończeniu.

i-. — S⁵

~ I

II

iS

°;l

**

si-

r-^?

r/1

#

CC o rsi-CQ CD^O

JS

5#

il

«*,

19

•o c

aw

O •

3 O

CD O Tra

N-

Üi

-ÎSa

fÿ»

V-

S» "O

isl

O w-3

K i ,

■rW-

Jrti

t w'v-: JÇ

03 CD

iss.

F o S

®i.S

/r

^4

V.

#•,

<ri

35

t,

—I/D CO

CD Q-J

CD s*- CO -¹

I CC o I "O ZT »-t- CD _.

!³-o-o -.

S sa o

te « o

3*2

R^P-

■o ® 3?

fis

cd o cr =*-* CD sa fs.

§:£&

S2.5'3

Q p D

S.«* •F o¹*

S*

S "O

T» JD

SÄ

r/'â

Ä-

«1

ii

Ov

r*. 4

-ï

^ 03

I "

N

If

I S

X" D ■o ce

?o

ol

3 »

Is

Q-

M O⁻O- 3

«ce

JPÛS~aS

m» ISf

w

k.__

|S

ci-C N o

CD

ZD

5Ü

Z3)

-A*

CD O C M N © O O)

® 3

^3

•OU 2o Q £

5 CD

P <D °

«s

I ® K

® N W CÖ

ËL>

si

CL C . O

■Q

DD

CÖ

CD

"O

,'ż

.. ■ • -

z.'*

:    ■ ,V-    v;!?-.

-2

v;

«V

« .¹    'irj    . • «. *»

• fiv^r ••V

ci

O =à

ol

o.? N $

CD

V*

-,

.•

.’.c

: v-v

«stïpsIiÉl

JD © N c

5«

Is

la

*2.

■®

v

T* A' - » *

•>

*5)

•V .

■« AîÂ-sé'ï ' '<■<

.7.

■ •■<••    ? r> • ' '    • ■ ; .* v

•• V.    . • Vs

. ,\;v ■ *>Â V ' s

«k

ce

LL.

ci

-H

■ • V-»JS?

:-V. ;

i-v.

<ra

?.. ’

: :r-%.

15;

$Èk'

■A-

'V • v *

•»

». •

-ł

• •:

:»• -

m- : ..si *!•;

V,; •    ■, ^ymam r

-y,

’^'v VA; •

.. .<«> •

M -*^'4

f-

• ïi'r ■ ‘

-.v ; î •    .

;>■

•;>; ici

ali

■•a-

«£■ ■; ■

'«P»    .

: • ;

Ê% y . -

' WWJ t *    ⁴

m

: » --V.    ..

<è.    '•

* ,    *jj*»    ’ •' VVv-,

V, ;v

■v

*->

3É

té

’.-i*

fl

1*1*

mm;

y!

«t

• •• • V

'$r»

- .ySy**

v;

*¥

.v

ir

v-.

Chmury gwiazdowe Drogi Mlecznej w gwiazdozbiorze Strzelca, wykazujące ogromne zagęszczenie gwiazd; w kierunku tych chmur leży ośrodek Wielkiej Galaktyki

tKi

»m:.¹

:■

Hü

.ßl'si

'itr

b Ciemne smugi mgławicowe (gwiazdozbiór Węźownika) zasłaniające

gwiazdy.

a. Piękne chmury gwiazdowe w Tarczy Sobieskiego.

DP

D C_ —• CD

*5=

*ö ' N »CD DCC

S-J*

o“i.

2.-2 0> CD 5

y#

iii ÿ.f-’.W «QMk i—st:

» j

4¹

i-

ul

-i ~

5.^-0

VoS

ja"

ssi

°So’ S ËC

|i'-a

r,,

V."'»

V / A .■

V - '* v :

' *

i-*

Ttrr '

tï

•r

«r

-Ti

i.

I'ls

*1.

3^<

Łaj

n>T5' <:? Ï ?3ä iS-c-o

mm

SS

'■

rA

§3?

»a

Cr

'-y⁴,■* ’

m,fHak ^r°.9°wü postawiony przez tegoż wojewodę na połowie droai między Kal.szem a K™ obecnie znajdujący się na cmentarzu Kościoła parafjalnego w Koninie.

a1£

;•

T,c

>v

/A.

•*

JSMkJaśi l '

Ha

ils»

’!* v

fl

fv

l,

j-

SW»*

ci-

:    . HO» -

i «Ftw:r’-<- »

! irt#-:    i

rr

‘N,

i***

Vf

-W

==5

~y

Y<

M'

B

•ti

m

f:

Sn

.'«k

N#

*

2 I X.

V

ł" "* *##

-,

(fe-> '

a. Układanie bruku klinkierowego.

I

■R w®*"

* nr*.

.

f <■*•%'

m

'

W

b. Układanie nawierzchni drogi bitej.

"'..Ł

i

*

•-r

J

V

.«*.J \

r •■‘-I*

TC

PŚ

\

\ V

I

yit

Kv

4

Üf

*

fmk ' ^

ag

te#

• »

MéLüblI

»

ïjt

J'i y

A

P

w

■V» ■

6f§3f

s

a. Wygładzanie nawierzchni betonowej szczotką.

■*

jrj

*>ß

TJ

»mV

IMi ^

'M

îW

5r

k

s#»'

yr

sMPWp

(«J

«d

b. Wykończona nawierzchnia betonowa.

u tr

sr

►C.

f.Mj

ii,

m*

a. Układanie warstwy wiążącej na podłożu betonowem. (Kopenhaga).

ł-

?•

»•

vs-ag

[ifKjLsw

llfłl H "ü!

a»

■nmpi

i*v

PJE

gkÆ:

• • "fvuh»

b. Nakładanie asfaltu dwupowłokowego. (Anglja).

1

; y*::"

m.

p li j

a,,; y

-4

^LTT ' •

»< <

P S

1

V

4L

g-jpi^^Fl

e-cv^** -    •    „

' *■ ' ..

a . »    ,

■ '    ■ tM

i

■.

a. Kury rhoae-islandy

*

___

-    '-s.. '    .    ...

■ I

i

>A

M:

ilp. *ç£

îS

u

P* 18%$! ^ _...

. «*W a« V,

b. Jeden z typów Kurnika nowoczesnego.

c. Sztuczna wychowalnia dla Kurcząt.

Kubek w kubek

Mnożenie „na palcach“. Ciekawy sposób mnożenia „na palcach“ dwóch liczb większych od 5 i mniejszych od 10, pochodzący zapewne od starożytnych ludów (Hindusów, Persów lub Arabów), zresztą praktykowany przed kilku dziesiątkami lat jeszcze i w Europie, przechował się w tradycji górali perskich, zwanych Kurdami, zamieszkujących góry pograniczne między Persją i Turcją.

Sposób ten zilustrujemy na przykładzie: 7X8 = 5.10 + 6 jakże często słyszy się to powiedzenie z ust np. szczęśliwych rodziców, którzy na widok swojej nowonarodzonej pociechy stwierdzają, że jest „kubek w kubek“ podobna do marny, do ojca, czy do babci lub dziadka. Proste to i tak pozornie codzienne porównanie ma jednak swój wcale dostojny rodowód historyczny.

gra

10 — 7 = 3 lewa ręka

10 — 8 = 2 prawa ręka

fn,

rC

2 palce opuszczone

3X2 = 6

stanowi dziesiątki iloczynu.

3 palce opuszczone

stanowi jednostki iloczynu.

Iloczyn liczb palców podniesionych stanowi jednostki szukanego iloczynu.

2 + 3 =/5

Suma liczb palców opuszczonych stanowi liczbę dziesiątek szukanego iloczynu. Sposób ten jest słuszny i ogólny, co uza-sadpia następujące rozważanie : a . b = (10—a).(10—b)+ {[5— (10—a)] + + [5_ (10—b)]}. 10

gdyż (10—a).(10—b) +{[a—6] + [b—5]}.10 = (10—a).(10—b) + { (a + b)—10} .10 = 100—10.(a + b) +ab + 10 (a + b)— —100 = ab

„Kubek w kubek“ był to dwoisty puhar weselny, którym na ucztach weselnych spełniano zazwyczaj zdrowie państwa młodych. W XVI i XVII-ym wieku, kiedy to w Polsce nauczono się pić nazabój, niejedno setne zdrowie takiemi właśnie puharami spełniono. Taki „kubek w kubek“ był zazwyczaj bogato rzeźbiony, na brzegu zaś jednego z kubków ryto najczęściej nazwiska ofiarodawców, którzy złożyli go w darze oblubieńcom.

Rękawiczki, dziś tak pospolita część garderoby, wywodzą swój początek podobno od Persów, którzy używali tych skórzanych okryć dłoni przy kierowaniu rączemi rumakami. Przyjęli je później Grecy i Rzymianie; niezależnie od tego spotykamy rękawiczki u dawnych Gallów, pewno z powodu ostrzejszego klimatu. Naogół jednak nie znamy dobrze form owych prastarych rękawiczek, nie wiemy, czy okrywały całą dłoń, czy też poszczególne palce.

W średniowieczu natomiast zjawiają się nie jako przedmiot użytku, ale raczej jako symbol władzy feodalnej i kościelnej. Wśród insygnjów bowiem, które władca wręczał wasalom lub zwierzchnik świecki biskupom, znajdowały się też i rękawiczki.

ś. i ż. — i.

Gdy w r. 1058 prawo rozdzielania biskupstw przechodzi wyłącznie na papieża jako t. zw. prawo inwestytury — rękawiczki tracą swoje znaczenie symboliczne. Rychło jednak zyskały inne, niemniej zaszczytne : używano ich więc do polowania z sokołami, gdy ptaka w kołpaku trzymać trzeba było na ręce a on pazurami mógł ją poranić; a że ta zabawa rycerska przysługiwała wysokiej szlachcie, więc i rękawiczki stają się sym-

1

f

ifi

(U,

bólem dobrego urodzenia i wykwintnych obyczajów. Stąd też i dalsze, tak znamienne zwyczaje średniowieczne: a więc np. ofiarowywanie rękawiczki jako wyszukany podarunek szczególnie w dniu ślubu lub innych uroczystości rodzinnych ; prócz tego złożenie swych rękawiczek znaczyło tyle, co hołd, oddanie się w niewolę (czasem istotną, a czasem tylko miłosną) — rzucenie zaś jednej rękawiczki pod stopy tyle, co wyzwanie do walki, na pojedynek. Rycerski ten obyczaj przetrwał długie wieki a nawet u nas w Polsce powszechne było powiedzenie: „rzucić komu rękawicę“.

Nić pajęcza. Według starej opowieści japońskiej pewnego dnia o świcie przechadzał się Budda w raju nad brzegami stawu, którego powierzchnię pokrywały kwitnące lotusy. Poprzez czystą, jak kryształ, wodę stawu Budda rzucił okiem w kierunku piekła, znajdującego się pod spodem, i tam, na samem dnie, ujrzał potępieńca Kandatę, ongiś straszliwego zbrodniarza, wijącego się w mękach. Ale i ów zbrodniarz miał w swojem życiu jedną chwilkę, w której serce jego poruszyło uczucie litości. Pewnego dnia, idąc przez las, zobaczył na skraju ścieżki czołgającego się pajączka. Już podnosił nogę, aby go zabić, gdy nagle, zmieniając zamiar, rzekł: „Przecież to maleństwo chce żyć, szkoda zabijać je tak bez przyczyny“. Za ten jeden jedyny odruch litości Budda postanowił dać zbrodniarzowi możność ocalenia się i rzucił mu na dno piekieł srebrzystą nić, którą na liściu lo-tusu snuł rajski pajączek.

Kandata, krzycząc z radości, pochwycił oburzącz nić i zaczął piąć się ku górze, aż hen, ku niebiosom. Kiedy w połowie drogi zatrzymał się, aby odpocząć, z oburzeniem spostrzegł, że setki innych potępieńców u-czepiło się nici i z jej pomocą pragnie wydostać się z piekła. W obawie, iż nić pajęcza nie wytrzyma ciężaru tylu ludzi, krzyknął: „Odczepcie się! To ja ocaliłem pajączka! Nić należy do mnie!“ W tejże samej chwili nić pękła. Za jeden dobry czyn, za litość, okazaną pajączkowi, wszystkie winy miały być odpuszczone zbrodniarzowi, ale kiedy mimo przebytych cierpień okazał się samolubnym, musiał natychmiast wracać na samo dno piekieł...

Rzecz ciekawa, że istnieje zupełnie podobna chrześcijańska legenda góralska. Według tej legendy św. Piotr miał niezmiernie skąpą matkę, która za karę za grzechy cierpiała straszne męki w piekle. Święty Piotr, który staruszkę bardzo kochał, błagał Matkę Boską, aby odpuściła jej grzechy i wyzwoliła z mąk piekielnych. Matka Boska, przekonawszy się, że staruszka kiedyś za życia zapomniała o swojem skąpstwie i biednemu żebrakowi dała... nitkę wyprutą z ubrania, rzuciła jej do piekieł nitkę pajęczą, po której potępiona dostała się szczęśliwie do raju.

A/

ne, dowcipne lub wręcz uwłaczające świstki papieru. Paskwiljusz stał się jakby ruchomym „dziennikiem“, gdyż codzień już z rana gromadziły się przed nim tłumy ciekawych, co też nowego i przeciw komu będzie znów wypisane... Nie pomogły ostre zarządzenia władzy papieskiej.

TA

i/ji

WÈMâÈ

r4!

»I Ili

fiié

?wi

Wodzi baba Firleje — dawne polskie powiedzenie, które przeszło w żartobliwe przysłowie. Tłumaczono je ongiś w ten sposób, że odnosi się do królowej Bony, która forytowała rodzinę Firlejów — ale to nonsens. Firlej był to popularny taniec w Polsce, szczególnie w XVI wieku; przyszedł on do nas z Francji, gdzie się zwał virelai, a więc „pieśń śpiewana w czasie kręcenia się wkoło“. Pamiętać bowiem należy, że stare tańce stale łączyły się ze śpiewem, jak np. padwan (z włoskiego paduano), taniec tańczony w Padwie. Firlej był tańcem męczącym i wymagał niezwykłej zgrabności ruchów; nic więc dziwnego, że wyśmiewano się z podeszłych wiekiem dam, które puszczały się w te niewczesne tany... Taka i treść przysłowia, gdy ktoś w wieku nieodpowiednim porywa się na młodzieńcze igraszki.

Paszkwil jest po dziś dzień niezmiernie groźnym, a przedewszystkiem wysoce niemoralnym orężem w każdej walce publicystycznej. Niewszyscy jednak wiedzą, skąd przyszła ta nazwa. Otóż w drugiej połowie XV wieku, w okresie wzrastającego kultu dla wszelakich zabytków starożytnych, wyłowiono w Tybrze zniekształcony tors antyczny. Gawiedź rzymska przezwała go „Pasquillinus“ i ustawiła na jednej z ulic papieskiej stolicy. Poczem zapanował zwyczaj, by na tym posągu, pozbawionym głowy i rąk, wywieszać rozmaite humorystycz-

Ë0J

Paskwiljusz panował długo nad opinją renesansowego Rzymu, tak, że papież Ha-drjan VI (1522—23) chciał poprostu utopić ten nieznośny zabytek rzymski zpowrotem w nurtach Tybru. Ocalał jednak i stoi po dziś dzień spokojny już i niemy w zacisznej uliczce, w okolicach Piazza Navona; zwie się ten zakątek „Via del Pasquillino“. Oto geneza — paszkwilu.

Wyprawa zoologiczna za króla Augusta II. Bodajże nikt w Polsce nie wie, że król polski i elektor saski August II był inicjatorem i mecenasem wielkiej wyprawy bio-zoologicznej do Afryki.

Kierownictwo ekspedycji powierzono d-rowi med. Hebenstreitowi, późniejszemu profesorowi fizjologji w Lipsku. Cała wyprawa zorganizowana była zupełnie nowocześnie. Sam kierownik obejmował opiekę lekarską, ponadto uczestniczyli w wyprawie: botanik, anatom, intendent wyprawy oraz malarz (w dzisiejszych czasach zastąpiłby go operator filmowy).

W październiku 1731 r. ekspedycja wyruszyła z Drezna i 16-go lutego zawinęła do Algeru, po miesięcznej podróży żaglowcem,

iii ,»

TO

SL-

&\>\

*]

w dość opłakanym stanie wskutek długotrwałej choroby morskiej. Wobec jednak walk Hiszpanów z muzułmanami w Alge-rze uczestnicy wyprawy musieli wsiąść zpo-wrotem na okręt i morzem skierować się do Tunisu. Zkolei wskutek niechętnego stanowiska tamtejszego beja powędrowali do Tripolisu, stamtąd zaś znów zpowrotem do Tunisu, gdzie wprawdzie lepiej zostali przyjęci niż za pierwszym razem, lecz po rocznej wędrówce 14-go marca dowiedzieli się o śmierci króla Augusta ; zmusiło ich to oczywiście do powrotu do domu najkrótszą drogą. Jeden tylko z członków wyprawy otrzymał polecenie eskortowania żywej zdobyczy, która została przewieziona na okręcie do Hamburga, a stamtąd wgórę Łaby do Drezna. — Spis okazów, zachowując ówczesne określenia, był następujący:

1)    2 młode lwy, sarnięc i samica.

2)    1 młody tygrys (mowa tu zapewne o lamparcie, albowiem tygrysów w A-fryce w stanie dzikim niema).

3)    Afrykański „wilk“ albo „rosomak“ — hiena — tak chyttrego rodzaju, że zarówno ludzkie, jak i zwierzęce głosy naśladuje do złudzenia, aby ofiary przywabiać, a w następstwie rozrywać i pożerać (charakterystyczny dla ówczesnych czasów wniosek oparty na przypominającym śmiecił głosie hieny plamistej, w rzeczywistości wcale nie tak demonicznej, jak możnaby sądzić na podstawie powyższej uwagi).

4)    2 jeżozwierze.

5)    3 owce etjopskie bez wełny a z sierścią nawzór jelenia.

6)    6 dzikich kóz, antylopami albo gazel-lami zwanych.

7)    Dziki wół mający rogi nawzór barana, wygląd jelenia, tu i ówdzie długiemi włosami porosły (zapewne antylopa gnu).

8)    2 wstrętne wielkie czarne koczkodany.

9)    9 strusi, w czem 3 samce i 6 samic

i t. d. i t. d.

Tyle oficjalne sprawozdanie ■ wyprawy. Jaki był dalszy los sprowadzonych zwierząt, niewiadomo.

Lia«

Ih

-S?*

\\

m

IlltU'X

Bambus. Pewien uczony, który długie lata spędził w Chinach i w Japonji, powiedział kiedyś, iż tak, jak niepodobna wyobrazić sobie pejzażu bez światła, ciastek bez cukru i turysty angielskiego całkowicie zadowolonego z warunków podróży, — tak samo i życie japońskie jest nie do pomyślenia bez bambusu. Rzeczywiście, ta niezwykle pożyteczna roślina służyć może do najróżnorodniejszych celów. Jej puste, mocne i nieraz na kilkanaście metrów długie pędy stanowią znakomity ma-terjał budowlany. Z drzewa bambusowego wyrabia się tysiące przedmiotów domowego użytku, jak kosze, naczynia na wodę, maty, meble i t. p. Poza tern bambus służy jeszcze do wyrobu specjalnych tkanin i kapeluszy. Młode pędy bambusów, któro wychodzą z ziemi na podobieństwa naszych szparagów, są tylko od nich bez porównania grubsze, stanowią ulubiony przysmak Chińczyków i Japończyków.

Ktoś, kto zamieszkałby na bezludnej wyspie, na której nie byłoby nic oprócz bambusów, mógłby zbudować sobie dom, czółno, kręcić sznury, sporządzać ubranie, najeść się a nawet założyć wodociąg, gdyż puste wewnątrz pnie tej rośliny stanowią znakomite rury, odporne na rdzę i nie gnijące.

Istnieje w Chinach piękna, stara legenda o bambusie — rozrzewniająca i zarazem bardzo charakterystyczna. Pewna stara Chinka powiedziała kiedyś synowi, że zjadłaby chętnie młode pędy bambusowe... Niestety, śnieg grubą warstwą zalegał jeszcze pola i ze zmarzniętej jeszcze ziemi nie można było wydostać cennego przysmaku. Kochający syn postanowił jednak

poprostu dla

za wszelką cenę spełnić zachciankę matki. Udał się na miejsce, gdzie rosły bambusy, rozebrał się do naga i gołą piersią przywarł do zlodowaciałej ziemi. Ciepło, bijące od kochającego serca synowskiego, stopiło śnieg i młode, miękkie pędy bambusów przebijać zaczęły powierzchnię gruntu, jak-gdyby przebudzone ożywczem tchnieniem wiosny.

Broda i wąsy — te wątpliwej wartości ozdoby męskiej twarzy przeszły przez dziwną ewolucję w dziejach ludzkości.

Na sławnych pomnikach egipskich, asyryjskich a nawet hinduskich oglądamy postacie o pysznych „kręconych“ wąsiskach i brodach trefionych w kunsztowne loki i zwoje. W poezji greckiej a przedewszyst-kiem u Homera ludzie dostojni i mądrzy „gładzą“ swe brody.

Uli

o°

W czasach rzymskich i to na przestrzeni wielu wieków spotykamy znów głowy pieczołowicie wygolone, poprostu ani śladu włosa. Jest w tern pewna moda, ale też i konieczność. Juljusz Cezar był łysy, więc kazał sobie golić głowę i to samo czyniła zniewieściała do szpiku kości, późniejsza generacja obywateli Rzymu.

W średniowieczu, szczególnie dawniej-szem, inaczej sprawa się przedstawiała. Zarost głowy i brody był wówczas oznaką człowieka wolnego a stąd pana i władcy, natomiast ludziom niewolnym, podległym nie wolno było nosić żadnego zarostu. To rozróżnianie społeczne zaciera się, im bardziej zbliżamy się do renesansu. W tej epoce mamy już zarówno starannie wygolonych możnych i władców, jak np. Ludwik XII francuski, jak i brodatych papieży.

Oczywiście te brody i wąsy zmieniają się według nakazów mody. Franciszek I-szy, znakomity król francuski, wprowadza modę krótkiej przystrzyżonej brody; później nosi tak zw. „hiszpankę“, t. j. brodę ostro zakończoną przy zakręconych wąsach. Taką brodę i wąsy ma Henryk Walezy, kiedy przyjeżdża do Polski. Ludwik XIII, król francuski, człowiek żądny rozrywki i rozmaitości, pewnego dnia zabawy — zajął się strzyżeniem bród swych oficerów, zostawiając im jedynie wąsy i „muszkę na brodzie“. Moda ta przyjęła się momentalnie. Ludwik XIV miał złośliwe płaty łysej skóry na głowie. Wobec tego nosił wysoką, wspaniale trefioną perukę. Znów moda, która ogarnie cały świat i przetrwa do wielkiej rewolucji.

W Polsce kwitła w tej dziedzinie duża dowolność. Wiemy, że łysy Kazimici'z Wielki starannie trefił swe loki i brodę. Pierwsi Jagiellonowie zarostu nie noszą. Charakterystyczną zmianę wprowadziła nieszczęsna wyprawa mołdawska, kiedy to „za króla Olbrachta wyginęła szlachta“ . i zaczęto na znak żałoby golić lub pod-galać głowy. To najbardziej oryginalny, arcypolski przystrój twarzy. Potem gdy już zapomniano o bukowińskiej rzezi, wpływy wschodnie i kozackie podtrzymywały ten zwyczaj. Ostatnim królem naszym, który trzymał się tej starej tradycji, był Jan III Sobieski, który podgalał głowę i chlubił się sumiastym wąsem. Potem przyszła inwazja peruki, która ogarnia rychło wyższe i oświecone warstwy. Darmo będzie walczył „wąs z peruką“; pudrowane loki zdobią piękną, wygoloną twarz Stanisława Augusta. Dopiero czasy kościuszkowskie i „arbiter elegantiarum“ Warszawy, ks. Józef Poniatowski ze swemi faworytami i fryzurą „à la Tytus“ gruntowną przynoszą zmianę.

Z początkiem XIX w. peruka staje się już przeżytkiem i to coraz śmieszniejszym. Dziś jak kto chce — chyba tylko, że coraz więcej łysin.

Punktualność jest cnotą dosyć rzadką i wielu z nas grzeszy niepoprawną rozrzutnością czasu. Technika oddawna już wypowiedziała walkę tej powszechnej ludzkiej słabości i skonstruowała budziki najrozmaitszych systemów, które przeraźliwym zgrzytem swych dzwonków wzywają do pracy amatorów próżniactwa i wygody. Ostatnio ujrzał światło dzienne niezwykły zegar-budzik. Duży stojący zegar mieści w swym kadłubie głośnik, połączony z od-

-9,

<1

2.

YYYYYWYYyyyyYyW

S*»

!.V

4P

•m

•ï

ts

powiednią aparaturą. Zależnie od woli właściciela tego zegara wydobywa się z niego codziennie rano, powiedzmy o godzinie siódmej, donośne wezwanie, skierowane do służącej: „Śniadanie powinno byc gotowe za 10 minut !“ Nieco później wydaje budzik następny rozkaz : „Już czas wyjść do szkoły!“ i t. d. Cały boży dzień zegar nowej konstrukcji dba o przestrzeganie porządku dziennego i obdarza nas cennym darem punktualności.

Zaślubiny z morzem były ongiś największą narodową uroczystością w dawnej Rzeczypospolitej Weneckiej. Odbywały się corocznie w dzień Wniebowstąpienia. Wówczas to wśród niezwykłych wspaniałości, w otoczeniu barwnego roju statków i gon-dol, wyjeżdżał na morze doża wenecki na olbrzymiej galerze, która zwała się „Bu-centuar“ i rzucał w głębiny morskie pierścień mający symbolizować zaślubiny państwa z bezmiarem wód. Pierścień ten, a raczej jego pierwowzór, naśladowany później co roku, ofiarował Wenecji papież Aleksander III w r. 1172 w podzięce za pomoc i gościnność, której mu Rzeczpospolita użyczyła w czasie walki z wrogami. Z tych też zapewne czasów pochodził ów „Bucen-taur“, zbudowany nakształt starożytnej galery, cały złocony i pokryty rzeźbami.

Tak bywało w czasach świetności. Wenecja z wiekami chyliła się ku upadkowi, aż wreszcie w r. 1797 generał Bonaparte zajął dzierżawy weneckie i samo miasto, cudownie rozłożone na lagunach, a symbolicznego „Bucentaura“ kazał spalić na znak zniszczenia potęgi i tradycji Rzeczypospolitej. Odtąd nie było już więcej uroczystych zaślubin z morzem...

Tu jednak przypomnieć warto, że gdy w r. 1920 wojska polskie zajęły Pomorze i doszły do dawnych polskich wybrzeży Bałtyku, generał Haller rzucił w morze symboliczny pierścień na znak wieczystej przynależności tych brzegów i wód do Polski.

Dwa odkrycia astronomiczne, oba bardzo ciekawe, zanotowano na wiosnę 1932 roku. Astronom belgijski Delporte w obserwatorium bclgijskiem w Ukkel odkrył małą pla-netkę, której tor prawie całkowicie znajduje się między torami Marsa i Ziemi. Astronomowie znają już i inną planetkę, mianowicie planetkę Eros, która, w odróżnieniu od wszystkich innych planetoid, mających swe drogi poza orbitą Marsa, porusza się w obrębie orbity Marsowej. Eros zbliża się do Ziemi na odległość 21,700.000 km. Planeta Delporte’a bije jednak ten rekord sąsiedztwa z Ziemią: w kwietniu 1932 r. zbliżyła się znacznie więcej do naszego globu. Najmniejsza odległość między nią a Ziemią wynosi 1Ö42 miljonów km. Zaledwie obliczono orbitę nowoodkrytego ciała niebieskiego, kiedy obserwatorjum w Heidelbergu sygnalizowało zjawienie się na tle gwiaździstego nieba innej planetoidy, t. zw. „objektu Rein-mutha“. Obliczenia astronomów wykazały, iż „objekt Reinmutha“ może się przybliżyć do Ziemi na odległość 10,5 miljonów km. Jak na stosunki astronomiczne, jest to bardzo „blisko“. Planetoida ta zbliża się do Słońca jeszcze bardziej aniżeli Ziemia.

Jest to nienotowany dotychczas w historji astronomji wypadek planetoidy krążącej tak blisko Słońca. Oba nowoodkrytc ciała niebieskie są bardzo maleńkie. Uczeni oceniają średnicę ich na około 3—4 km.

s,

III

■**<5

W'

Pierwsze wieczne pióro. Zazwyczaj przypisuje się zasługę skonstruowania pierwszego wiecznego pióra Amerykaninowi Wa-termanowi, okazuje się jednak, iż miał on poprzedników już w czasach bardzo odległych. Gdy odkopano słynny grobowiec faraona Tutenhamona, pochodzący, jak wiadomo, z przed przeszło 4000 lat, znaleziono tam przedmiot, który uważać należy za prototyp wiecznego pióra. Był to kawałek trzciny długości 7¹/₂ cm, a grubo-

f.

w-

sei ołowka. Na jednym końcu trzcina była zaostrzona, a całość, tkwiła w miedzianej obsadce. Czarne ślady wskazywały, że górny koniec nasycano jakimś ciemnym płynem, który przeciekał przez włókna trzciny

i spływał po zaostrzonym końcu. Okazuje się więc, że już starożytni Egipcjanie znali się na sztuce wyrobu wiecznych piór.

Byliny. Bylinami nazywamy w ogrodnictwie rośliny o ozdobnych kwiatach lub liściach, które raz posadzone trwają przez szereg lat, zamierając na zimę i odradzając się znowu na wiosnę.

Po pewnym czasie rośliny te starzeją się i wtedy zwykle środek rośliny niszczeje, podczas gdy naokoło niego części rośliny pozostają młode. Wówczas należy bylinę wykopać, podzielić, starą środkową część wyrzucić, a kilka mniejszych, młodych, otrzymanych z podziału, posadzić na nowem miejscu.

Okres siły i młodości bywa różny u różnych bylin. Najczęściej rosnąć mogą z powodzeniem na jednem miejscu przez 6 do 7 lat. Są takie, które dzielić trzeba co 3—4 lata (np. astry jesienne). Niektóre zaś, jak np. piwonja, powinny być jak najdłużej pozostawione w spokoju na jednym miejscu.

Byliny w ogrodzie są wielką ozdobą. Mają one nad roślinami rocznemi, hodowanemi z siewu, tę wielką wyższość, że wcześnie na wiosnę rozpoczynają wegetację. Przez maj i czerwiec, kiedy rośliny kwiatowe roczne są jeszcze bardzo niepozorne, byliny wszystkie są już duże i silne, a wiele z nich już wtedy pięknie kwitnie.

Rabata bylinowa składa się zwykle z większej liczby rozmaitych bylin. Rośliny większe daje się po jednym, po dwa, a najwyżej po trzy jednakowe egzemplarze razem (t. zn. obok siebie w odpowiednich odległościach), mniejsze, umieszczone zwykle bliżej frontu rabaty, daje się po kilka lub kilkanaście jednakowych egzemplarzy razem, aby kwitnąc, utworzyły Aviększą jednolitą barwną plamę.

Ponieważ liczba hodowanych i polecanych w katalogach przez specjalne zakłady ogrodnicze gatunków i odmian bylin dochodzi do paru tysięcy, więc wybór jest ogromny i istnieje możność osiągania w rabatach nieraz bardzo specjalnych i ciekawych efektów.

Kto ma ogródek mały i w nim jedną tylko rabatę z bylin, ten sadzi na niej byliny o kwiatach różnej barwy i o różnych porach kwitnienia. Ale kto ma ogród większy i w nim może mieć kilka lub wiele rabat bylinowych, ten może sobie pozwolić na specjalne rabaty.

Sztuka założenia pięknej rabaty z bylin jest nietylko sztuką malarską, polega jącą na

ona

sze-

C-\

jgk

Wart Pac pałaca, a pałac Paca —

dźwięczne to przysłowie polskie słyszy się dość często i dziś jeszcze, ale niewiadome dobrze, o którego Paca i o który pałac właściwie chodzi.

dobieraniu barw i pory kwitnienia. Jest jeszcze do pewnego stopnia architekturą lub przynajmniej rzeźbiarstwem. Trzeba, żeby bryły roślin na rabacie tworzyły urozmaiconą i przyjemną całość^ Przeważnie rośliny duże zajmują tył (głąb)* rabaty, której rokość ogólna wynosi zwykle 2 do 3 metiów, niskie zaś znajdują się na froncie. Wysokie wysuwać się też mogą całemi grupami pomiędzy średnie, a średnie pomiędzy niskie, aby tworzyć bardziej urozmaicone grupy, podobne do tych, które naturalnie tworzą się np. w górach, gdzie rośnie dużo bylin. Schematyczne umieszczenie rzędami naprzód wysokich, a potem coraz niższych roślin dałoby nie rabatę z bylin, lecz coś podobnego do szkółki roślin, rzecz brzydką i nieudaną.

Wśród roślin cenionych jako byliny w o-grodach Europy i Ameryki znajduje się sporo takich, które u nas dziko rosną w Tatrach i Karpatach. Do najwybitniejszych z nich należą : Thalictrum aquilegifolium (rutewka orlikolistna), Trollius europaeus (pełnik europejski, zwany na Podhalu „lelują“ i Aster alpinus (gwiazdosz alpejski).

Byliny wymagają starania podobnie, jak róże lub inne rośliny w ogrodzie. Ziemia na rabacie powinna być spulchniona i wolna od chwastów, na jesieni nawieziona kompostem lub dobrze przegniłym nawozem stajennym, na wiosnę i latem w razie suszy — podlewana.

.2

fm

1.    Trollius europaeus (L.), pełnik europejski, na Podhalu zwany lelują, kwiaty żółte. —

2.    Iris germanica (L.), kosaciec pospolity, różne barwy. — 3. Thalictrum aquilegi-f olium (L), rutewka orlikolistna, kwiaty białe. — 4. Aster alpinus (L.), aster alpejski, kwiaty niebiesko-fioletowe. — 5. Delphinium hybri-d u m, ostróżka ogrodowa, kwiaty niebieskie

w różnych odcieniach lub białe.

Wysoko wyrastające rośliny, jak ostróżki lub astry jesienne, winny być palikowane — w przeciwnym razie jeden wiatr mógłby zniszczyć całe piękno rabaty. Paliki po win-

ny byc cienkie i umieszczone tak, aby były jak najmniej widoczne. Do przywiązywania łodyg do palików najlepiej używać rafji którą nabyć można w sklepach ogrodniczych.

Specjalną odmianę rabaty z bylin stanowi tak zwany „ogród skalny“ (rock garden) który się składa wyłącznie z niskich roślin górskich, rosnących pomiędzy umyślnie uło-żonemi dużemi kamieniami. B. Gałczyński

MW'.

IHI

ï'ïrïffïii

iii

-i.

Rodzina Paców, herbu Gozdawa, należała do najstarszych na Litwie, a doszła do olbrzymich bogactw i włości. Spotykamy też Paców na wysokich stanowiskach w XVII i XVIII wieku; czasem są to ludzie pełni zasług lub też dla odmiany — warcholi. Gdy o pałacu jednak mowa, to chodzić może tylko o Ludwika Paca, uczestnika wojen napoleońskich i generała 1830 roku, który dobrze się zapisał w historji narodowej. Walczył on w powstaniu do ostatka, a zmarł na emigracji, w dalekiej Smyrnie w 1835 roku. Dzięki ogromnej fortunie i swym zamiłowaniom budował Ludwik Pac wspaniałe, na europejską miarę zakrojone, rezydencje. A więc prze-dewszystkiem pałac w Dowspudzie (ziemie augustowskie), gdzie gmach ten pełen wykwintu i smaku, choć właściwie niedokończony, jest chlubą rozległej okolicy, tem bardziej, że zgrabne jego kształty rysują się na tle wspaniałego parku. Poza tem buduje Pac, a raczej przebudowuje, pałac w Warszawie przy ul. Miodowej, w którym szczególnie brania wjazdowa, utrzymana

w stylu późnego klasycyzmu, pokryta pięk-uemi płaskorzeźbami — uderza w oczy zmęczone dziś monotonją budowli miejskich.

li

'S

mu

Oba gmachy projektował i wznosił najwybitniejszy w Warszawie owych czasów budowniczy, Henryk Marconi.

bardziej

Do której budowli przywiązać należy wspomniane przysłowie? Naprawdę — nie wiemy. Rezydencja w Dowspudzie jest piękniejsza, a warszawska znana. Tern bardziej, że zmienną losów koleją mieści się tam dziś Sąd Okręgowy War-    , .    ,    .

s/iwski... a przysłowie - choć wielka ro- Kartofle, zwane tez słusznie i z polska dżina Paców wygasła - wciąż żyje w mc z“m«“ka>m> które tworzą dzisiaj jeden wie potocznej.    najobfitszych i pospolitszych produktów

Gazety codzienne będą dla przyszłego naszej ziemi, nie goszczą u nas zbyt dawno, historyka naszej epoki niezmiernie cennemi    rzywieziono je z nowoo rytej Ameryki,

i ważnemi dokumentami - to też wysiłki alf “lkt ,lcb me chciał w Europie sadzie wszystkich bibljotek świata idą w tym kie- 1 10 °wac. opmro w 7    wieku, gdy

runku, aby je przechować w możliwie do- szeie& a a a 11ÇJ ^uszy ta się we znaki,

brvni stanie Nie iest to rzeczą łatwa* na- zaczęto Je uprawiać w prowincjach szwab-D ym sta e. JNie jest to .eczą łatwą, na skich> A d król August III sprowadził sze pisma codzienne drukowane są na pa- A ®    , , . t*⁵,    „ , .    ”

i n ,    •    ;    •    • osadników saksońskich do Polski, ci przy-

pierze drzewnym, bardzo tanim, ale i nie- •    , . .    . H ^

z miernie nietrwałym. Za parę lat śladu po    ze sob* kartof,.e ,Çst*d ^h popu-

nich nie będzie. Komplety pism, które wy- !^,a . aaz^vaf. z niemieckiego urobiona).

chodziły we Francji w czasie wojny fran- flkt «iednak me V**™¹ dobrz/h co Pocz^c cusko-niemieckiej w roku 1870, są już nie-    J- *;.m , ziwnym 'izewem. je ni pizypra-

czas.

mal całkowicie zniszczone. Redakcje nie- * ^¹ r T' (nv(|cowe, jnni poproś u i-którycli wielkich pism, którym zależy na , Pl’ Z,V 1 ‘ ⁷jV‘ c -,¹,⁰ e ’ asciwie kaltem, abv pisma te dostały się kiedyś do rąk    marnowa y się c ugi

potomności, już teraz drukują codziennie AW czasie jakiegoś bankietu na dworze kilka numerów okazowych na lepszym pa- Augusta HI pewien kucharz uparł się by pierze, przeznaczonych dla bibljotek. Naj- PrzJrz§ Z1C en przyśnią a me wiedząc lepszy jednak sposób przechowywania gazet i ° X^’ C-° PoczdC 'V lfîz> kartofle cał-polega na tem, że każdy arkusz oblepia się k°^Cie 1 same łupiny napełnił farszem z obydwóch stron przezroczystym jedwab-    ^ ! rozmai >c speeja ow... Czy smako-

nym papierem japońskim. Możecie jednak T^a •    ^    o rze me wiemy, o pewna,

na-

łatwo sobie wyobrazić, że nie jest to spo- £ Jcsżcze.za ^asow St. Augusta karto-sób tani i że nie każda bibljoteka może ? ’ 10Zmaic.ie przyrządzane, są rzadkością

sobie nań pozwolić.    ¹ fZ^    Dł°piero ^frde czas*y ,

¹    poleonskie nauczyły pospolitych nawet lu

wybrednych kucharzy — zwyczajnego przyrządzania tej nieodzownej strawy.

Śmiech wprost przypomnieć o tem w naszych czasach, gdy kartofle są codzienną przyprawą rozmaitych potraw a często też... może i jedynem pożywieniem olbrzymich mas ludności av Polsce.

Kość słoniowa była w odległej starożytności ulubionym materjałem do wyrabiania przedmiotów użyteczności lub zbytku. Nie trudno też było wówczas o nabycie kości słoniowej, gdyż handlowe drogi rzymskie sięgjhH daleko w głąb Azji f Afryki. W średniowieczu staje się jednak kość sło-

dzi — niekoniecznie

Élëi

llliP

“~7 AV*»-»/) 1

«an

niowa rzadkością nader poszukiwaną; może też dlatego przetrwało do naszych czasów tak wiele wyrzezanych z kości słoniowej zabytków z epoki rzymskiej, gdyż w średniowieczu chowano je starannie, a nawet używano ich do celów kultu religijnego. Mamy więc w średniowieczu krzyże i kielichy często przerobione z jakichś przedmiotów dawniej świeckich. Malowano je przytem, a czasem złocono. W XIII w. handel kością słoniową skupia się w Wenecji — w północnej Italji wyrabiają z kości słoniowej skrzynki rzeźbione, tabliczki do pisania, grzebienie i rozmaite zbytkowne drobiazgi. Przemysł ten później pięknie rozwija się we Francji, szczególnie w Dieppe i w Paryżu. W czasach renesansu zamiłowanie do kości słoniowej słabnie; wypierają ją cenniejsze materjały. Powraca natomiast w XVII wieku, szczególnie w tak zwanym stylu Ludwika XIII, gdy bogato inkrustowano nią (wykładano) wszelakie meble.

W Polsce kość słoniowa była poszukiwana i wysoko ceniona, może dlatego, że trzeba ją było sprowadzać z odległych krajów. Mamy w naszych zabytkach piękne puzderka (skrzynki), naczynia, a nawet rzeźby z tej egzotycznej kości. Pod wpływem Wschodu, a szczególnie licznych zdobyczy wojennych na Turkach, rycerstwo polskie chętnie zdobiło nią trzony szabel, szczególnie zaś rękojeści słynnych karabel.

Dziś kość słoniowa jest mater jąłem stosunkowo pospolitym. Rywalizują z nią równie piękne a trwalsze — imitacje.

Olbrzymia siec rurociągów naltowych przecina całe terytorjum Stanów Zjednoczonych. Rurociągami temi ropa naftowa płynie z terenów naftowych do stacyj kolejowych oraz do portów nadmorskich. Rury te, złożone razem w jeden wielki przewód naftowy opasałyby trzykrotnie ziemię dookoła równika, ciągnęłyby się bowiem na przestrzeni 120.000 kilometrów. Fachowcy oceniają wartość tej olbrzymiej sieci przewodów na około 7 miliardów złotych! Najdłuższy przewód rurociągu sięga z Texasu do stanu New Jersey, a nafta potrzebuje

17 dni, by przebyć tę olbrzymią drogę. Ciekawy również jest fakt, że w zatoce Kalifornijskiej jeden z przewodów kilometrowej długości znajduje się na dnie morza, a okręty przewożące ropę naftową napełniają swe zbiorniki na pełnem morzu.

Bezlotki. W cieśninie Magellana na wysepce Magdalena istnieje kolonja bezlot-ków, czyli pingwinów. Mnożą się tu one beztrosko, łowiąc całemi dniami ryby i wylegując się na plażach.

Te dziwaczne ptaki, chodzące z dumnie podniesioną dogóry głową, mają niemniej dziwaczny zwyczaj tworzenia olbrzymich kolonij zwykle na pustych wysepkach, czy też odludnych brzegach morskich kontynentu. W przeciwieństwie do innych ptaków, nie posiadających tak wybitnie rozwiniętego zmysłu gromadnego, pingwina, czyli bezlotka, prawie nie sposób znaleźć samotnego.

Na wysepkę Magdalena wybrałem się niewielką łodzią żaglową w towarzystwie pewnego chilijskiego rybaka. Słońce świeciło jasno, żaglówka prowadzona umiejętną ręką krajowca, mknęła po grzbietach fal.

Już z daleka doszedł mnie gwar głosów pingwinich, a oczy moje uderzył niezwykły widok ich osady.

Przybiliśmy do lądu.

Pierwsze wrażenie, jakie podróżnik odnosi na wyspie pingwinów, to nieprawdopodobny poprostu zaduch; to jednak niemiłe dla nosa wrażenie wynagradza niezrównany wprost widok. Dziesiątki, setki, tysiące bezlotków przechadzały się spokojnie po

'Ą

-■T:

wyspie i skierowałem się ponownie ku małej zatoczce, w której czekała żaglówka i przewodnik.

Czy bezlotki wyginą? Zapewne. Swoje względne bezpieczeństwo zawdzięczają jedynie temu, że człowiek nie wymyślił jeszcze z ich ciała potrawy. Ale i to nie jest pancerzem dostatecznie mocnym. Przecież latarnie morskie wybudują ludzie kiedyś i na wyspie Nowego Roku, i na przylądku Horn, a może nawet na wyspie Stanów i na pustych brzegach lądów arktycznych. Cofające się przed cywilizacją ptaki, zaginione już niemal przy kontynentalnych brzegach południowego krańca Ameryki Południowej, dojdą do granic świata mieszkalnego i tam, wpobliżu wiecznych lodów koła biegunowego, zginą ich ostatnie ko-lonje.

wybrzeżu morskiem, tyle zwracając uwagi, ile myśmy przed chwilą zwracali stada mew, podążających za żaglówką. Zadziwiający jest ten filozoficzny spokój, z jakim bezlotki traktują obecność człowieka. Są to, oprócz fok, bodaj jedyne na świecie stworzenia Boże, które „gwiżdżą“ sobie na nasze władne osoby. Ile razy podchodziłem do jednej z ich grup, tyle razy grupa szła na moje spotkanie. Gdy próbowałem którego osobnika pochwycić, usuwał mi się z pod ręki leniwie, coś tam gdacząc, co wyglądało, jakgdyby mnie strofował za niewczesny żart. Tej ich śmiałości człowiek nadużywa naogół mało, gdyż mięso bezlotków śmierdzi tranem i nie nadaje się do użytku. Jedynie ich jaja są dobre i dają się długo przechowywać.

Bezlotki zwykły nocować i chronić się przed chłodem dni zimowych w obszernych norach

na nas

na

M. B. Lepecki.

„Ten zegar stary kuranty tnie...“ Pojęcie i dźwięk tego „kuranta“ złączyły się u nas nierozerwalnie ze staroświeckim, zegarem, który — co godzina lub w innych oznaczonych odstępach — wydzwaniał starą, ale skoczną melodję. Skądże się wziął ów kurant, w pamięci wieków tak zespolony z tradycją dworku polskiego?

Ém

Aß

V-,

: V.*

które wygrzebują sobie w ziemi. Karmią się wyłącznie rybami, których wielka obfitość, znamionująca morza południo-pozwala z łatwością wyżywić nawet wielkie kolonje bezlotków.

Poszedłem w głąb wysepki.

Nie rosło na niej ani jedno drzewo. Gdzie niegdzie tylko widniały kępki karłowatych krzaków o anormalnie wielkich korzeniach.

Hj

'W

we

Ili

Brak roślinności wynagradzał widok mnogich rojów dorodnych bezlotków, świecących olśniewająco białemi gorsami swoich podbrzuszy. Obserwowałem je z ciekawością, ale gdy kilkakrotnie zapadłem się w ich nory i rozgniotłem, niechcący, kilka osobników, straciłem chęć do chodzenia po

Przywędrował do nas z Francji i to jako — taniec. Zwał się zaś właściwie courante, a więc jakby nasz dawniejszy „goniony“. Szedł na trzy takty, a więc stosunkowo szybko, składał się zaś z przed-

taktu, skoku t. zw. balancé i wreszcie coupé. Wymagał tedy — jak widzimy — wielkiej sprawności, a wcale nie był przy-tem frywolny.

Melodja ulubiona, podobnie jak „menuet“, z tanecznej sali przeszła do — zegara. Ogromnie były one modne w Polsce XVIII wieku. Pisze wówczas Krasicki w Satyrach: „Bije zegar kuranty, a misterne flety co kwadrans, co godzina dudlą menuety...“. Te muzyczne zegary najsprawniej robiono w Paryżu, skąd za wielkie nieraz sumy je sprowadzano; potem wyrabiano je w Gdańsku i w Warszawie. Później umieszczono w nich i nasze polonezy. Z biegiem czasu wyszły z mody. Dziś należą do muzealnych rzadkości.

Il 'I

bowym szlachcicem polskim. Jest w ziemi gnieźnieńskiej jezioro wcale znaczne, które od wieków zwie się Wenecja. Nad niem był ongiś potężny zamek (z którego dziś ani śladu), a w nim rządził imć pan starosta poznański, Jan Wenecki, herbu Nałęcz, Było to za czasów Kazimierza Wielkiego, znany ze srogości i okrutnego zdzierstwa. ale dopiero za Ludwika Węgierskiego, szczególnie zaś w latach bezkrólewia łupił starosta Wenecki drobniejszą szlachtę, a kmieci i mieszczan tępił, torturował i wieszał bez litości. Dopiero gdy Władysław Jagiełło zjechał po raz pierwszy do Wielkopolski, na lamenty uciemiężonych, srogo ukarał pana starostę i wygnał go z urzędu. Okrutne to jednak musiały być rządy, gdy do nazwiska rodowego wieść gminna dodała przydomek „djabeł“ krwawy albo wenecki, a nazwa — choć w pamięci zatarły się wspomnienia z XIV w. — przetrwała tyle lat. Stąd też poszło później żartobliwe już przezwanie „półdjablę weneckie“ na oznaczenie młokosa lub dziewczyny, gdy byli krnąbrni, przekorni, dokuczliwi. Mieliśmy niezgorszych Pruskich, Hiszpańskich, Węgierskich i Rzymskich wśród szlachty, imć pan starosta Wenecki pokumał się aż z piekłem.

Ul

>V

o tern

że to

Djabeł wenecki — któż to zacz? Słyszało się wyzwisko „ach, ty djable wenecki“ nader często w dawnej Polsce. Czyż mało jednak mieliśmy własnych, rodzimych szatanów, ażeby aż z Wenecji jednego jeszcze sprowadzać kmotra? Czyż wreszcie istotnie nad śpiącymi lagunami tej królowej Adriatyku urodził się jakiś specjalnie interesujący wysłannik piekieł? Narazie nic niewiadomo, ale uczonym naszym wydawało się, że istotnie jegomość ten z Wenecji do nas przywędrował „bądź od maszkar zapustnych weneckich, bądź też — djabły kupują... od włoskich kramarzy“ (B. Linde). W istocie było zupełnie inaczej. Ów piekielny mąż nie był ani maszkarą, ani figurką jarmarczną, tylko her-

Jak nasze prababki zdobywały polor i urodę. Przenieśmy się na chwilę myślą w odległe czasy i zobaczmy, jak np. w XVIII wieku wyglądała modna „pensja“ w Warszawie. Nasze prababki uczyły się tam wprawdzie parę godzin dziennie „woka-buł i słów“ francuskich i niemieckich, ale — gdy po francusku i tak stale się mówiło -— inne przedmioty uważane były za najważniejsze, np. nauka chodzenia i kłaniania się, udziałana przez wielce doświadczonego „me-

co

tra“. Sztuka ukłonów nie była rzeczą by-    tastyczne. Zasadą budowy owej maszyny

najmniej łatwą. Inny był ukłon dla króla,    kostjumowej było rusztowanie oparte na

inny dla królewicza, inny wreszcie dla pań    obręczach trzcinowych lub stalowych, okry-

starszych i młodszych, inny wreszcie dla pa- te siatką z włosienia końskiego; z tego nów. Nic też dziwnego, że najbardziej podzi- dopiero dzwonu spływały kiuisztowne fał-wianą była w Warszawie ta dama, która    dy z drogocennych a sztywnych materjałów.

najniższy dyg potrafiła z gracją wykonać.    Styl i modę Ludwika XV wyparł rychło

Uczono też „na pensji“ tańców i gry na    jego następca, wzorując się na chłodnych

klawikordzie a uznanie powszechne budziła liniach klasycznych. Do tych harmonijnych ta panienka, która jakikolwiek taniec za- kształtów skłania się też i suknia kobieca, grać potrafiła i to „nie z palców, ale z nut“.

Jeszcze dziwaczniej wyglądała troska o piękność i kulturę cielesną. Na najmodniejszej wówczas w Warszawie pensji madame Strumle młode pensjonarki ubierano w ciężki krzyż żelazny, sterczący na plecach i poniżej uciskający łopatki, żeby się prosto trzymały. Prócz tego była jeszcze inna machina do prawdziwych tortur: trzeba było godzinami całemi stać w ciasnych okowach sięgających powyżej kolan, żeby się „nogi prostowały“.

I pomyśleć, że dzisiaj to wszystko regulują zdrowe i piękne sporty oraz ćwiczenia cielesne.

Krynolina — to dziwactwo mody, które dziś z — uśmiechem politowania — oglądamy na starych rycinach lub w jakiejś stylowej sztuce teatralnej. Kiedyż się pojawił ten monstrualny strój, który nawet z młodej i smukłej dziewczyny robił bezkształtną, kołyszącą się masę ufałdowanej tkaniny?

Powszechnie mówi się i pisze, że krynolinę wprowadziła cesarzowa Eugenja, żona Napoleona III. Ale to niesłuszne; przecież już na portretach infantek i dam dworu hiszpańskiego, które malował Velasquez, widzimy krynoliny nieprawdopodobnej wprost obszerności. Anegdota opowiada, że modę tę wprowadziła jakaś królowa czy księżniczka Ostatnio wznawia krynolinę wspomniana hiszpańska, która miała... zbyt brzydkie no- cesarzowa Eugenja. Rozmiary tych ubio-gi, czy nierówne biodra. W każdym razie rów może były nieco skromniejsze, ale rów-z początkiem XVII wieku olbrzymie te nie śmieszne w epoce „kolei żelaznej“ maszyny kostjumowe są powszechne we i kroczącego naprzód postępu.

Francji, w Anglii i w Niemczech. Nazywają Dziś strój ten niezwykły przetrwał się jednak inaczej, a to vertugadin. w tradycji i — karykaturze.

Skąd poszła nazwa — nie wytłumaczono. Sylwetka. Jakże często słyszymy to po-Potem znów, jak zwykle w modzie damskiej, wszechne dziś w sztuce malarskiej i w lite-znikają, pożegnane mnóstwem żartów i ka- raturze określenie, które oznacza ciemny rykatur, ażeby zjawić się w pierwszej poło- kontur bez rzeźby kształtów i plam barw-wie XVIII wieku na dworze Ludwika XV. nych. Mówi się dzisiaj nietylko o „sylwet-Propagatorką ich namiętną była sama kró- ce“ człowieka, ale i „sylwetce“ gór, lasu na Iowa, z domu Maria Leszczyńska. Moda ta tle zachodzącego słońca, biegnącego pociągu ogarnęła znów wszystkie dwory i rezyden- i t. d. Mało kto jednak pamięta, skąd wzię-cje; wysilano się na rozmiary wprost fan- ła się ta nazwa, a rzecz to wcale ciekawa

,#j|

A-

rj

'I!

I m

<\ty ' i

•u

Za panowania Ludwika XV był kontrolerem finansów, jakby dzisiejszym ministrem skarbu, monsieur de Silhouette, który miał dziwnie nieszczęśliwą rękę do wszystkich swych operacyj finansowych. Paryżanie, ludek nader złośliwy, wyszydzali niemiłosiernie nieszczęsnego dostojnika w piśmie i w karykaturze. Szczególnie popularne były jego karykatury w konturze z profilu z żałośnie skrzywioną miną. A gdy już dawno ów pan przestał rządzić skarbem, wszelkie tego rodzaju nawet i poważniejsze portrety, kreślone czarno na tle np. światła świecy, zwano „les silhouttes“. Były one nader modne w XVIII w., a potem w t. zw. epoce biedermeierowskiej. Kreślą je i dziś przygodni „artyści“ wędrowni w kawiarniach. Słowo samo rozeszło się po świecie i wtargnęło do wszystkich języków. Nie spodziewał się na pewno takiej sławy nieszczęśliwy minister rozrzutnego króla...

Hejnał. Dzień w dzień o 12-tej w południe cała Polska słucha przez radio prześlicznego hejnału, który trębacz gra z wieży słynnego kościoła Marjackiego w Krakowie. I nazwa więc i melodja wielce są popularne, ale mało kto wie, skąd one przybyły do Polski i jak się w tradycji ustaliły.

Słowo samo jest pochodzenia węgierskiego: hajnal oznacza jutrzenkę, przenośnie zaś pobudkę poranną, głównie wojskową. W Polsce rozmaicie tę nazwę przerabiano: na „hajnał“, „cinał“, wreszcie hejnał. W tern też pierwotnym znaczeniu spotykamy je w dawniejszej literaturze polskiej. Jeden z pisarzów XVII w. mówi: „Niż jutrzenka nad obozem wschodzi, muzyki hejnał otrąbią krzykliwy“.

Skąd jednak ten zwyczaj i to w południe ustalił się w Krakowie?

Sprawa nie jest ostatecznie wyjaśniona. Wybitni historycy z Szajnochą na czele twierdzą, że ów hejnał krakowski zaprowadzono za rządów Ludwika Andegaweńskiego, na wzór węgierski. Najpewniej trąbiono go zrazu o wschodzie słońca a później dopiero przeniesiono na godziny południowe. Może oddziałał tu zwyczaj rzymski, gdyż w zamku św. Anioła po dziś dzień strzał armatni wita godzinę 12-tą.

A może też dawniejsze to jeszcze były wspomnienia? W hejnale bowiem „marjac-kim“, który trębacz otrąbuje ze szczytu wieży w cztery strony świata, ostatnia strofa jest nagle przerwana. Stare podanie krakowskie opowiada, że to na pamiątkę zdarzenia z przed wielu wieków, gdy w czasie oblężenia Krakowa przez Tatarów trębacz przerwał swą wdzięczną pobudkę, gdyż celna strzała nieprzyjacielska ugodziła go w samą szyję.

Dobrze — opowieść ta jest piękna i wzruszająca, ale przecież za Ludwika Węgierskiego jako też i później Kraków nigdy już nie był pod opresją tatarskiej nawały, a znów w czasie napierania tych hord — około XIII wieku — nie było jeszcze kościoła Marjackiego z jego smukłą wieżą...

Niewątpliwie więc tradycja lokalna przeniosła jakieś istotne zdarzenie z wałów obronnych na szczyt wieży i związała z niem hejnał późniejszy.

Wspomnienie to jednak piękne, a sam hejnał tak dźwięczny w swej uroczystej melo-dji, że słuchamy go zawsze z prawdziwem wzruszeniem.

ily

Polowanie na trufle. Wiemy z nauki botaniki, że trufle są rodzajem grzyba podziemnego, który jako pasorzyt czerpie swe soki z korzeni innych roślin. Dzięki delikatnemu smakowi są trufle nader jmszuki-wanym przysmakiem na wykwintnych stołach. W Polsce udają się trufle jedynie w sztucznej hodowli, w odpowiednio urządzonych truflarniach, we Francji natomiast, zwłaszcza południowej, grzyb ten rodzi się obficie w naturalnej glebie. Szczególnie chętnie wysysają trufle korzenie pewnych tamtejszych drzew i krzewów, można więc, mniej więcej, domyślić się, że pewne pola obfitować mogą w trufle — ależ wiele jeszcze trudu z odszukaniem ich i wydobyciem tej niepozornej, ciemnej i dobrze skrytej rośliny, która kształtem przypomina ziemniaka !

Dlatego też od najdawniejszych już czasów hodowcy wprowadzili oryginalny a praktyczny zwyczaj zbierania trufli przy pomocy zwierząt: młodych świń lub psów. Oczywiście decyduje tu specjalnie rozwinięty zmysł powonienia. Taki poszukiwacz w towarzystwie swej świnki wyrusza na „polowanie“ zwykle wczesnym rankiem po wschodzie słońca. Gdy zwierzę pocznie się niepokoić, węszyć a wreszcie ryć ziemię, to pewne już, że trafiło na trufle. Wygrzebuje je, ale nie zjada, za co dostaje w nagrodę kawałek chleba. No, i tak, ku obopólnemu zadowoleniu poszukiwania idą dalej, aż kosze są pełne. Pies odpowiednio przyuczony wkłada w polowanie więcej inteligencji: wyczuwszy ostrą woń grzybów, nie rozgrzebuje ziemi, tylko zatrzymuje się i uderza w pewne miejsce łapą. Wykopaniem zajmuje się hodowca lub jego pomocnicy. Praca idzie wówczas szybciej.

Tutaj wspomnieć jeszcze warto, że ten dosyć rzadki w Europie smakołyk w wielkiej ilości rośnie w Afryce północnej, a zwie

się tam terfas. Arabowie, wyruszając w dalekie podróże, zabierają znaczne zapasy trufli, które dzięki naturalnej ich wilgoci długo się konserwują. Tak więc gdy by marzymy o indyku z truflami — Arabowie zajadają trufle garściami... razem z daktylami.

JL Ife

Wachlarz. Ten pozornie luksusowy, a dla nas niezbyt potrzebny instrument znała już bardzo odległa starożytność. Wizerunki wachlarza znajdujemy na malowidłach ściennych w grobowcach królów w Tebach egipskich; Chińczycy opowiadali legendy o jego powstaniu już przed wielu, wielu wiekami (np. o pięknej księżniczce Kan-si).

Niewątpliwie powstał wachlarz w krajach południowych o gorącej, tropikalnej temperaturze. Używały go tam niekiedy osoby dostojne, ale i pospólstwo dla ochrony przed upałem i muchami. W dawnej Grecji do tego celu służyły początkowo gałązki mirtu i liście platanów, później ze Wschodu przywędrował wachlarz skonstruowany z piór ptasich (zazwyczaj pawich) osadzonych na deseczkach; o takim instrumencie obszernie wspomina Eurypides w swej tragedji „Helena“.

W Rzymie, a później w Europie średniowiecznej, wachlarz przyjął się nietyle z rzeczywistej potrzeby, ile raczej jako oznaka dostojeństwa i sprzęt ceremonjalny. Gdy niesiono jakiegoś wielmożę w lektyce, otaczało go grono niewolników z wachlarzami osadzonymi na długich drzewcach. To samo dziś jeszcze widzimy w Watykanie, kiedy wnoszą papieża w czasie uroczystości na t. zw. sedia gestatoria.

Ci

Wachlarz ręczny przyjął się w Europie w końcu XVI w. królowa Francji Katarzy-i to jako przedmiot zbytku. Przyniósł go na Medycejska. Odtąd ze słabnącym lub handel lewantyński, a rozkupywały modne wzrastającym powodzeniem staje się popu-damy w XIV w. Był przytem znany i na larnym, a na południu nawet pospolitym, drugiej półkuli; gdy po odkryciu Ameryki Dawny Chińczyk nie rozłączał się wprost Fernando Cortez przybił do brzegów Meksy- z wachlarzem. Mamy liczne rysunki, na któ-ku, król tamejszy Montezuma wśród rozma- rych bojownik w ciężkiej zbroi jedną ręką itych darów przysłał mu sześć wachlarzy walczy, a drugą chłodzi się wachlarzem. Po-z przepięknych piór barwnych, arcybogato dobnie w Europie Hiszpanki; jak trafnie wysadzanych złotem na rękojeści. Gdy tak powiedział jeden z naszych podróżników z dwóch stron świata spływa moda wachla- (A. Pawiński), „jeąt to ich trzecia ręka, rza, w powszechne użycie wprowadza go trzecie oko, trzecie ucho i drugie usta“.

Źródła rycin.

Tablice: 1; 2b; 6a; 8—11; 17; 20b; 21b; 22b; 23c; 25a; 26-28 ; 30 - 32 ; 34b, c; 36-38; 41-44; 46; 48-49; 52—55; 58a; 59; 60a, b; 61-68; 69b; 70—71, 73-78; 79b; 80; 82-85; 89; 91-98; 100-101; 113-117; 119-121; 125b-128; 131-136; 138-151; 153-160 = wg fot.

Tabl. 2a; 3 = wg Sievers-Hahn, Africa.

Tabl. 4; I2c; 14—16; 19;

21a; 22a; 56; 57; 58b = wg The National Geographie Magazine. — Tabl. 5 = wg Lampert, Völker der Erde. — Tabl. 6b; 7; 29; 47; 79a = ze zb. „Deutsches Museum“ w Monachium. — Tabl. 18b = wg A. Ross: South of Panama. — Tabl. 12a, b; 13a = wg oryg. fot. kpt. M. B. Lepeckiego. — Tabl. 18a; 24b; 25b = wg Geogr. Review. — Tabl 18b; 40; 50 = wg The Geographical Journal. — Tabl. 23a, b = wg The Econom. Geography. — Tabl. 24a = wg Filchner: Zum sechsten Erdteil.

Tabl. 33 = wg J. Baummüller, Leitfaden der Vorgeschichte Europas. — Tabl. 39a = wg Die Arktisfahrt des „Graf Tabl. 49c; 50b; 51 = wg Géographie Universelle t. X. ed. p. Vidal de La Blachę et L. Gallois. — Tabl. 60c, d = wg Scenes from Every Land. — Tabl. 69a; 72; 105—110 = ze zb. Centr. Biura Inwentaryzacji w Warszawie. — Tabl. 81. = ze zb. Zakł. Naród. im. Ossolińskich

Tabl. 34a; 35 = wg A. Springer, Handbuch der Kunstgeschichte. Zeppelin“.

Tabl. 39b = wg Mecking, Die Polarländer.

we Lwowie. — Tabl. 86 = ze zb. Muzeum XX Lubomirskich we Lwowie. — Tabl. 87—88; 103—104 — ze zb. Muzeum Narodowego w Warszawie.

122 = ze zb. Gabinetu Rycin w Bibl. Uniwers. w Warszawie.

Tabl. 118 = ze zb. Tow. Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie.

Tabl.

Tabl. 123—125a = ze zb. Muzeum Przemysłu i Techniki w Warszawie. — Tabl. 129—138 = ze zb. Muzeum XX Czartoryskich w Krakowie. — Tabl. 112 = rys. K. Moszyński.

Tabl. I barwna = wg Sievers-Hahn: Africa. — Tabl. II barwna = wyk. Roman Karski z Państw. Zakł. Higieny. — Ryciny w tekście wyk. K. M. Sopoćko.

Tabl. 99, 111, 137, 145, 152 — rys. K. M. Sopoćko.

CT

#

CR

S. 61

%

S. 07

i

y - tà 3 3

i

- /

I

J

\

%

»

■

'

■

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

11-347847

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000217041