Fr

___

™ — -1

I 03$ ODNE I MELJORACYJNE wTülüDNIOWEJ MAŁOPOLSCE

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

ЯЦ.

L. inw. .......

WYKONANE Z INICJATYWY

SEJMU I WYDZIAŁU KRAJOWEGO.

o    '    .    ..    * '    '    - ’    “

CZĘŚĆ III.

REGULACJA RZEK C-ÓRSKICri ZBIORNIKI WODY I ZABUDOWAŃ.1. ’OTOK /GÓRSKICH (103 RYCIN W TEKŚCIE I 3 KARTY PRZEGLĄDOWE:

ROPY 1 GÓRNEJ BIAŁY, DNIESTRU POWYŻEJ KORNALOWIC I KANALIZACJI LWOWA).

ZESTAWIŁ

INŻ. ANDRZEJ KĘDZIOR

DOKTOR HONOROWY NAUK TECHNICZNYCH POLITECHNIKI LWOWSKIEJ I HYDROTECHNIKI POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ,

B. DYREKTOR KRAJOWEGO BIURA MELIORACYJNEGO,

B. MINISTER ROBÓT PUBLICZNYCH RZECZYPOSPOLITEJ.

Z)

-C-

WE LWOWIE — 1931 R.

NAKŁADEM MINISTERSTWA ROBÓT P'irMCZNYCH

с

X

С'

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000231348

\

.

■

'

-*•

-

⁴

■- -

i

'

ß

-

•r t

,

ROBOTY WODNE I MELJORACYJNE W POŁUDNIOWEJ MAŁOPOLSCE

WYKONANE Z INICJATYWY

SEJMU I WYDZIAŁU KRAJOWEGO.

CZĘŚĆ III.

REGULACJA RZEK GÓRSKICH, ZBIORNIKI WODY I ZABUDOWANIE POTOKÓW GÓRSKICH (103 RYCIN W TEKŚCIE I 3 KARTY PRZEGLĄDOWE:

ROPY 1 GÓRNEJ BIAŁY, DNIESTRU POWYŻEJ KORNALOWIC I KANALIZACJI LWOWA).

ZESTAWIŁ

INŻ. ANDRZEJ KĘDZIOR

DOKTOR HONOROWY NAUK TECHNICZNYCH POLITECHNIKI LWOWSKIEJ I HYDROTECHNIKI POLITECHNIKI WARSZAWSKIEJ,

B. DYREKTOR KRAJOWEGO BIURA MELJORACYJNEGO,

B. MINISTER ROBÓT PUBLICZNYCH RZECZYPOSPOLITEJ.

•N

\_

,\

21

»VI

’KI

\4

Jl\

WE LWOWIE — 1931 R.

NAKŁADEM MINISTERSTWA ROBÓT PUBLICZNYCH

и

ci>

co

O

Akc. Nr.

л

—\

'i

O

\^0

Ło \(q

Przedmowa

Wstęp

TREŚĆ

Str.

I. Regulacja rzek górskich.

Projektowanie regulacji rzek górskich (str. 9). Wykonanie regulacji (str. 12). Przerabianie projektów regulacji karpackich dopływów Wisły i Dniestru (str. 16). Instrukcja dla opracowania projektów meljoracyjnych (str. 28).

Opis przedsiębiorstw. a) Dorzecza Wisły.

1.    Regulacja rzeki Wisłoka................

Ustawa krajowa z r. f&86 (str. 30). Statut spółki wodnej (str. 31). Projekt techniczny z r. 1889 (str. 32). Roboty wykonane przez spółkę wodną (str. 36). Uzupełnienie regulacji Wisłoka i Pielnicy z dopływami .

Projekt techniczny z r. 1904 (str. 37). Kosztorys (str. 41). Ustawa krajowa z r. 1907 (str. 43). Wykonanie robót (str. 43).

2.    Regulacja rzeki Jasiołki z dopływami...........

Budowa geologiczna (str. 50). Projekt techniczny (str. 53). Kosztorys (str. 57). Ustawa krajowa z r. 1911 i wykonanie robót (str. 60).

3.    Regulacja rzeki Ropy.................

Budowa geologiczna (str. 68). Projekt techniczny (str. 70). Kosztorys (str. 74). Zatwierdzenie projektu przez komisję regulacji rzek kanałowych (str. 75). Wykonanie robót (str. 77).

4.    Regulacja górnego biegu Biały od Grybowa do Izb......

Projekt oddziału leśno-technicznego z r. 1890 (str. 81). Ustawa krajowa z r. 1892 (str. 83). Ustawa krajowa z r. 1907 i projekt Wydziału Krajowego (str. 83). Wykonanie robót (str. 86).

5.    Regulacja potoku Macochy z dopływami..........

Opis dorzecza i stosunków wodnych (str. 89). Projekt techniczny (str. 92). Kosztorys (str. 96). Ustawa krajowa z r. 1909 (str. 97). Projekt statutu spółki wodnej (str. 98). Wykonanie robót (str. 99).

29

37

47

66

80

89

6. Obwałowanie rzeki Dunajca w dolinie Zakliczyńskiej .

Projekt techniczny (str. 104). Kosztorys (str. 109). Projekt ustawy krajowej

. . 102

(str. 111). Wykonanie robót (str. 112).

7. Regulacja potoku Łososiny z dopływami..........

Opis dorzecza (str. 114). Projekt techniczny i kosztorys z r. 1911 (str. 115). Kosztorys (str. 120). Projekt ustawy z r. 1914 (str. 121). Projekt rozporządzenia T. W. S. z r. 1927 (str. 122). Projekt komisji reambu'acyjnej z r. 1927 (str. 123),

IV

Str.

8. Regulacja potoku Wieprzów ki z dopływami Budowa geologiczna (str. 129). Projekt techniczny z r. rys (str. 136). Reambulacja projektu i częściowe wykonanie robót (str. 138). Projekt rozporządzenia T. W, S. z r. 1927 (str. 139). Projekt komisji reambulacyjnej z r. 1929 (str. 139). Kosztorys (str. 142).

128

1913 (str. 130). Koszto-

b) Dorzecze Dniestru.

9. Regulacja potoku Siwki................

Budowa geologiczna (str. 145). Projekt regulacji Siwki od jazu w Hołyniu do ujścia do Dniestru (str. 147). Kosztorys (str. 151). Ustawa krajowa z r. 1910 o regulacji potoku Siwki od jazu w Hołyniu do Kałusza (str. 153). Wykonanie robót (str. 155).

10.    Regulacja Dniestru od Kornalowic do ujścia potoku Mszańca

Projekt techniczny (str. 157). Kosztorys (str. 165). Zatwierdzenie projektu przez komisję regulacyjną (str. 166). Wykonanie robót (str. 166).

11.    Regulacja rzeki Strwiąża od Biskowic do Ustrzyk Dolnych

Projekt techniczny (str. 171). Kosztorys (str. 177). Zmiana i zatwierdzenie projektu przez komisję regulacyjną (str. 178). Wykonanie robót (str. 179).

12.    Regulacja Bystrzycy Samborskiej............

145

. 156

. 170

183

c) Dorzecze Dunaju.

Regulacja Prutu z dopływami..............

a)    Projekty Namiestnictwa: 1. Regulacji Prutu od Kołomyji do granicy bukowińskiej (str. 184). 2. Regulacji Prutu od Worochty do Kołomyji (str. 186). 3. Regulacji Czeremosza (str. 189). 4. Regulacji Rybnicy (str. 192).

b)    Projekty Wydziału Krajowego: 5. Regulacji Pistynki (str. 192). 6. Regulacji Łuczki. 7. Regulacji Sopówki. 8 Regulacji Czerniawy (str. 193).

184

II. Zbiorniki wody.

Wstęp

197

Projekty opracowane przez Wydział Krajowy.

a)    Dorzecze Wisły

1. Zbiornik na Sole w Porąbce (str. 201). 2. Zbiornik na Łękawce w Moszcza-nicy (str. 209). 3. Zbiornik na Skawicy w Zawoi (str. 211). 4. Zbiornik na potoku Kościeliskim w Kościeliskach (str. 212). 5. Zbiornik na Czarnym Dunajcu we towie (str. 213). Zatwierdzenie projektów zbiorników w dorzeczu Wisły przez komisję regulacyjną (str. 215).

b)    Dorzecze Dniestru..................

7. Zbiornik na Orawie w Hucie Korostowskiej (str. 215). 8. Zbiornik na Łomnicy w Osmołodzie (str. 215).

. 200

Wi-

215

c) Dorzecze Dunaju .

Zbiorniki retencyjne w dorzeczu potoku Czerniawy, dopływu Prutu (str. 219).

Sanie w Solinie i na Dunajcu w Rożnowie,

. 219

Projekty zbiorników na

opracowane przez prof, dra K. Pomianowskiego

220

Budowa zbiornika i zakładu wodno-elektrycznego na Sole w Porąbce .    .

Czarnej Wodzie w Gródku i Żurze w woje-

.    . 227

Zbiorniki użytkowe na wództwie pomorskiem Budowa zbiornika na potoku Wapienicy w województwie Śląskiem.

. 234

Str.

III. Zabudowania potoków górskich.

Wstęp.....................

A)    Projektowanie zabudowań potoków górskich........

Roboty w górnym i środkowym biegu potoków (str. 241). Roboty w dolnym biegu potoków (str. 247). Instruowanie projektów technicznych (str. 254).

B)    Wykonanie zabudowań potoków górskich.........

Organizacja służby technicznej (str. 257). Koszta zabudowań potoków górskich (str. 259). Zalesienie stoków potoków górskich (str. 260). Ustawa krajowa o zalesieniu ochronnem (str. 261). Zapowiedź akcji przy zabudowaniu potoków górskich (str. 262).

239

240

257

Opis przedsiębiorstw ustawowych. a) Dorzecze Wisły.

1. Zabudowanie potoków górskich w dorzeczu Skawy (powiat Myślenice) ......................

Projekt techniczny (str. 267). Ustawa krajowa z r. 1892 (str. 269). Ustawa konserwacyjna z r 1902 (str. 270).

263

2. Zabudowanie potoków Nawieśnica, Ponikiewka, Czerna, Bystra i Jaszczurówka w powiecie wadowickim

Projekt szczegółowy (str. 273). Ustawa krajowa z r. 1912 i wykonanie robót

. 272

(str. 278).

3. Zabudowanie potoku Bystry (pow. Nowy Targ) Ustawa krajowa z r. 1898 i wykonanie robót (str. 283).

. 280

4. Zabudowanie potoku Michałów w gminie Maniowy (pow. Nowy

Targ)

. 286

Ustawa krajowa z r. 1893 i wykonanie robót (str. 287). Zabudowanie potoku

Piekiełko (str. 390).

5.    Zabudowanie potoku Leszcz w gminie Maszkowicach (powiat

NowySącz). ....................

Projekt techniczny (str. 292). Ustawa krajowa z r. 1910 i wykonanie robót (str. 295).

6.    Zabudowanie potoku Niszkówki (pow. Nowy Sącz) .

Projekt z r. 1891 (str. 298). Ustawa krajowa z r. 1893 i wykonanie robót (str. 299). Spółka wodna dla konserwacji (str. 300).

291

.    . 297

7. Zabudowanie potoku Biczyczanki (pow. Nowy Sącz)

z r. 1910 i wykonanie robót

.    . 302

Projekt techniczny (str. 303). Ustawa krajowa (str. 306). Zabudowania wykonane z dotacji na drobne meljoracje w dorzeczu Dunajca

(str. 308).

8.    Zabudowania potoków górskich w dorzeczu Biały......

Projekt techniczny z r. 1890 (str. 309). Ustawa krajowa z r. 1892 i wykonanie robót (str. 312).

Uzupełnienie zabudowania potokow górskich W dorzeczu Biały (na podstawie noweli z r.

9.    Zabudowanie potoków Sudoł i Gródek

Zabudowanie innych potoków poniżej Grybowa z dotacji krajowej i państwowej drobne meljoracje (str. 323).

10. Zabudowanie i zalesienie rzeki Łęgu w powiatach niżańskim i kolbuszowskim ...................

308

1907 do ustawy o regulacji rzek kanałowych)

. 313 . 318

na

VI

Str.

11.    Zabudowanie potoku Dylągówki (pow. Przemyśl)

12.    Zabudowanie potoku Drohobyczki (po w. Przemyśl).

13.    Zabudowanie potoku Glińsko (pow. Żółkiew)

Projekt techniczny (str. 338). Ustawa krajowa z r. 1896 i wykonanie robót (str. 340). Spółka wodna dla utrzymania robót (str. 342).

14.    Budowle w górnym brzegu rzeki Pełtwi (kanalizacja miasta

Lwowa) ......................

Projekt techniczny (str. 345). Wykonanie robót (str. 362).

15.    Zabudowanie i zalesienie debr w gminie Zniesienie powiatu lwowskiego .......................

Zabudowanie potoków przez Sejm uchwalone, a dotychczas nie zrealizowane....................

.    . 328

.    . 331

.    . 337

344

367

370

b) Dorzecze Dniestru.

16.    Zabudowanie potoków górskich w dorzeczu Stryja w powiecie

Turczańskim ....................

17.    Zabudowanie potoków górskich w dorzeczu Dniestru .... 376

Ustawa krajowa z r. 1896 i wykonanie robót (str. 377). Uzupełnienie zabudowania na podstawie noweli z roku 1907 do ustawy o regulacji rzek kanałowych (str. 383).

18.    Zabudowanie potoku Krzemionki............

19.    Zabudowanie potoku Nie d z i e 1 n ia n к i...........

20.    ZabudowaniepotokuŻukotyniec............

21.    Zabudowanie Bystrzycy Samborskiej...........

22.    Zabudowanie i zalesienie debr w gminie Mikołajów powiatu Ży-

daczowskiego ...... ..............

Zabudowanie potoków przez Sejm uchwalone a dotychczas nie zrealizowane....................

374

384

388

389

390

393

397

c) Dorzecze Dunaju.

399

Załączniki.

1.    Instrukcja administracyjno-techniczna dla przeprowadzenia robót regulacyjnych na

rzekach kanałowych...................

2.    Reskrypt Ministerstwa Robót Publicznych z 11 lipca 1925 r. w sprawie przerobienia projektów regulacji karpackich dopływów Wisły i Dniestru......

3.    Instrukcja wydana przez Ministerstwo Robót Publicznych 2 grudnia 1930 r. dla

wstępnego opracowania podstaw hydrologicznych projektów z dziedziny meljoracyj podstawowych.....................

403

409

Karty przeglądowe:

1.    Ropy i górnej Biały (1 : 100.000).

2.    Dniestru powyżej Kornalowic (1 : 100.000).

3.    Kanalizacji miasta Lwowa (1 :15.000).

Przedmowa.

Na terytorjum Rzeczypospolite] Polskiej najwięcej rzek górskich posiada obok województwa śląskiego południowa Małopolska, mianowicie rzeki Wisłę, Dniestr i Prut z ich karpackiemi dopływami. Obszar województw małopolskich, przez które przepływają rzeki górskie, wynosi : w dorzeczu Wisły na zachód od Wiaru i Sanu okrągło 29.000 km², w dorzeczu Dniestru na południu od doliny Strwiąża i Dniestru 13.500 km², w dorzeczu Prutu między doliną podkarpacką a grzbietem karpackim 3.900 km², razem 56.400 km², czyli okrągło 71% powierzchni tych województw.

Części kraju, przez które rzeki górskie przepływają, są więcej narażone na szkody przez wylewy, aniżeli okolice nad rzekami nizinnemi, bo wylewy rzek górskich, wydarzają się w miesiącach letnich od czerwca do sierpnia i niszczą plony przed zbiorami, ponadto zaś zrywają brzegi, a w górnych biegach zasypują grunta nadbrzeżne żwirem i piaskiem, podczas gdy rzeki nizinne występują z brzegów w zimie i na wiosnę (od listopada do kwietnia).

Pod opieką państwa austrjackiego znajdowały się tylko graniczna Wisła od ujścia Białki do ujścia Przemszÿ, oraz graniczne przestrzenie Dunajca i Popradu (od strony Węgier), tudzież żeglowne przestrzenie: Wisły od ujścia Przemszy do* Zawichostu, Dunajca od Zgłobic do ujścia, Wisłoki od Mielca do ujścia, Sanu od Składu Solnego do ujścia i Prutu od Kołomyi do granicy bukowińskiej. Zresztą regulacja rzek górskich ograniczała się do sporadycznie wykonywanych przez Namiestnictwo lokalnych ubezpieczeń brzegów przy 33:/з% zasiłkach państwowej dotacji wodnej i funduszu krajowego w myśl uchwały Sejmu krajowego z dnia 6 października 1882 r., a gdy weszła w życie ustawa meljoracyjna z dnia 30 czerwca 1884, podjął Wydział Krajowy tylko jedną regulację rzeki górskiej, mianowicie Wisłoka od Beska do Haczowa przy pomocy państwowego funduszu meljoracyjnego, gdyż szczupła dotacja roczna tego funduszu (500.000 fl.) nie pozwalała na subwencjonowanie w szerszych rozmianach regulacji rzek górskich, która wymaga znacznych nakładów.

Ponieważ regulacje lokalne rzek górskich tylko chwilowo służą do ubezpieczenia brzegów, bo ulegają zniszczeniu w krótkim czasie, uchwalił Sejm po powodzi w roku 1884 na wniosek Wydziału Krajowego 17 października 1884 r. cały szereg rezolucyj wzywających Rząd, ażeby przeprowadził regulację rzek karpackich kosztem państwa i kraju, podobnie jak w Tyrolu po powodzi w r. 1882, przy równoczesnem zabudowaniu i zalesieniu ich źró-dłowisk.

Rząd hr. Taaffego, w którym tekę skarbu miał prof. dr. Juljan Dunajewski, uczynił zadość rezolucjom sejmowym, przedłożony przezeń w r. 1885

Roboty wodne i meljoracyjne w południowej Małopolsce. III.    1 projekt ustawy o regulacji rzek karpackich, według którego roboty miały być wykonane przy udziale państwa i kraju w kosztach, w stosunku 60% i 40%, nie został jednak uchwalony przez Izbę posłów Rady państwa z powodu opozycji Niemców i przedstawicieli krajów południowych, tak, iż dopiero po upływie 17 lat od uchwalenia przez Sejm rezolucyj z r. 1884 sprawa regulacji rzek karpackich, i to tylko dolnych i środkowych biegów, doczekała się załatwienia w ustawie krajowej z dnia 18 września 1901 r. Dz. u. kraj. Nr. 103 wydanej na podstawie ustawy państwowej z dnia 11 czerwca 1901 r. (Dz. u. p. Nr. 66) o budowie dróg wodnych i wykonaniu regulacji rzek, stanowiących wspólną sieć wodną z kanałami żeglownemi.

W międzyczasie, tj. do r. 1901, powiodło się Wydziałowi Krajowemu uzyskać zasiłki z państwowej dotacji wodnej i z funduszu meljoracyjnego w łącznej wysokości po 60% kosztów na wykonanie tylko pięciu przedsiębiorstw, które miały na celu systematyczną regulację rzek karpackich, mianowicie:

2    regulacyj, które zostawały pod zarządem Wydziału Krajowego, tj. regulacji rzeki Biały na podstawie ustawy krajowej z dnia 1 września 1892 r. Dz. u. kraj. Nr. 72, tudzież regulacji górnego Dniestru od Kornalowic do Rozwadowa z dopływami (w tern regulacja Strwiąża od Biskowic do ujścia) na podstawie ustawy krajowej z dnia 4 grudnia 1900 r. Dz. u. kraj. Nr. 12 z r. 1901.

3    regulacyj, których zarząd poruczono Namiestnictwu, tj. regulacji Dniestru między Rozwadowem a Zurawnem na podstawie ustawy krajowej z dnia 1 maja 1893 roku Dz. u. kraj. Nr. 33, regulacji Soły na podstawie ustawy z dnia 29 kwietnia 1899 r. Dz. u. kraj. Nr. 67 i regulacji Łomnicy na podstawie ustawy krajowej z dnia 29 kwietnia 1899 r. Dz. u. kraj. Nr. 68.

W myśl rezolucyj sejmowych z d. 17 października 1884, według których równocześnie z regulacją rzek karpackich mają być wykonane zabudowania i zalesienia ich źródłowisk, wyjednał Wydział Krajowy u Ministerstwa Rolnictwa opracowanie projektów zabudowań w dorzeczu Biały i Dniestru, których regulacją zarządzał, tak iż przy tych 2 regulacjach zostały wykonane także zabudowania przy 50% zasiłkach kraju i państwowego funduszu meljoracyjnego, mianowicie : przy regulacji Biały na podstawie ustawy z dnia 1 września 1892 r. Dz. u. kraj. Nr. 72, a przy regulacji górnego Dniestru na podstawie ustawy z dnia 18 maja 1896 r. Dz. u. kraj. Nr. 36.

Oprócz wymienionych 2 przedsiębiorstw zabudowania potoków górskich w dorzeczu Biały i Dniestru przyszło do skutku przed wojną światową z inicjatywy interesowanych gmin i powiatów popartej przez Wydział Krajowy 13 zabudowań w dorzeczu Wisły i 5 zabudowań w dorzeczu Dniestru na podstawie specjalnych ustaw krajowych, przy pomocy państwowego funduszu meljoracyjnego. a to tak w Karpatach, jak i na południowej wyżynie polskiej. Wysokość zasiłku państwowego wynosiła w myśl państwowej ustawy meljoracyjnej z r. 1884 50% kosztów, po wejściu zaś w życie noweli z dnia 4 stycznia 1909 r. Dz. u. p. Nr. 4 do ustawy meljoracyjnej 70% kosztów, resztę zaś pokrywał fundusz krajowy. Projektowanie i prowadzenie robót należało do organów oddziału leśno-technicznego Ministerstwa Rolnictwa a zarząd budowy spoczywał w rękach Wydziału Krajowego.

Wspomniana ustawa krajowa z dnia 18 września 1901 r. o regulacji rzek kanałowych (stanowiących wspólną sieć wodną z kanałami żeglownemi), zamieszczona w dosłownem brzmieniu w I części niniejszej publikacji (str. 210 do 213), a przeforsowana w Sejmie przez rząd dra Koerbera 3 lata przed rozpoczęciem robót bez poprzedniego przeprowadzenia rokowań z Reprezentacją kraju, do czego rząd obowiązany był w myśl postanowienia ustępu pierwszego § 5 ustawy państwowej z 11 czerwca 1901 r., przewiduje dwie kategorje robót:

a) regulację dalszych przestrzeni żeglownych rzek: 1. Dunajca od Zgło-bic do Nowego Sącza, 2. Wisłoki od Mielca do Jasła, 3. Sanu od Składu Solnego do Sanoka, której koszta zamiast z państwowej dotacji wodnej miały być w całości pokryte z ryczałtu 75,000.000 koron, przeznaczonych na regulację rzek kanałowych we wszystkich krajach interesowanych ; b) regulację dolnych biegów 8 rzek karpackich: 1. Skawy, 2. Raby, 3. Popradu, 4. Wisłoka, 5. Wiaru, 6. Stryja, 7. Świcy, 8. Bystrzycy Sołotwińskiej i Nadwór-niańskiej — dalszych przestrzeni 3 rzek żeglownych górskich: 9. Dunajca od Nowego Sącza do Nowego Targu, 10. Wisłoki od Jasła do Żmigrodu, 11. Sanu od Sanoka do Liska, — oraz jednego nizinnego dopływu Sanu, rzeki Tanwi, której koszta pokrywać ma państwowy fundusz kanałowy w wysokości 60%.

Wykonanie robót regulacyjnych i zarząd funduszu budowy poruczyła ustawa Administracji państwa, decyzję zaś o wszystkich zasadniczych technicznych i ekonomicznych sprawach dotyczących regulacji rzek osobnej komisji pod przewodnictwem Namiestnika, lub jego zastępcy, w której skład weszli :

a) jeden członek mianowany przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych ¹ i jeden mianowany przez Ministerstwo Handlu, b) jeden administracyjny i jeden techniczny delegat Namiestnictwa, c) jeden administracyjny i jeden techniczny delegat Wydziału Krajowego, d) po jednym delegacie obu Towarzystw Rolniczych we Lwowie i w Krakowie.

Rzeki górskie w dorzeczu Dunaju, tj. Prut i Czeremosz nie zostały objęte ustawą, ponieważ kanał żeglowny miał być zbudowany od Wisły tylko do Dniestru, wobec czego dorzecze Prutu nie stanowi wspólnej sieci z drogami wodnemi.

Ustawa ta skrzywdziła kraj podwójnie, bo z jednej strony uszczupliła udział kraju w ryczałcie 75-miljonowym przez pokrywanie kosztów regulacji rzek żeglownych z tego ryczałtu, zamiast z dotacji wodnej, z drugiej strony zaś w przeciwieństwie do podjętej przez rząd rząd austrjacki systematycznej regulacji wód w Tyrolu, do rezolucyj sejmowych z 17 października 1884 i do przedłożenia rządowego z r. 1885 ograniczyła regulację rzek karpackich tylko do dolnych i środkowych biegów przy zupełnem wyeliminowaniu zabudowania i zalesienia ich źródłowisk. Mimo to uchwalił Sejm krajowy ustawę po otrzymaniu zapewnienia od przedstawicieli rządu, że inne kraje tak samo będą traktowane.

Gdy jednak z krajowej ustawy czeskiej z dnia 13 lutego 1903 r. (Dz. u. kraj. Nr. 31) o regulacji rzek kanałowych, okazało się, że rząd dra Koer-bera nie dotrzymał przyrzeczenia danego Sejmowi galicyjskiemu, bo w Czechach nie ograniczył regulacji do dolnych i środkowych biegów rzek, lecz zapewnił ustawą nietylko systematyczną regulację całych dorzeczy wraz z zabudowaniem i zalesieniem źródłowisk, lecz także budowę zbiorników retencyjnych (zastosowaną przy regulacji sudeckich dopływów Odry na Śląsku pruskim) na pięciu rzekach i potokach, oraz osuszenie i nawodnienie znacz-

nych obszarów gruntów, — podjął w r. 1903 Marszałek dr. Stanisław hr. Ba-deni wspólnie z Namiestnikiem drem Andrzejem hr. Potockim akcję opisaną w I części niniejszej publikacji (str. 219 i 220) celem znowelizowania ustawy krajowej z d. 18 września 1901 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, które w porozumieniu z Ministerstwem Handlu decydowało w sprawach regulacji rzek kanałowych, nie sprzeciwiło się nowelizacji ustawy, bo właśnie w r. 1903 podczas powodzi niezabudowane potoki górskie zasypały żwirem uregulowaną przez Namiestnictwo dziesięciokilometrową przestrzeń Soły w powiecie żywieckim, jednakże zwlekało z wniesieniem projektu noweli do Sejmu aż do czasu, kiedy tekę skarbu objął dr. Witołd Korytowski. Wskutek tej zwłoki nowela weszła w życie dopiero 9 maja 1907 r. (Dz. u. kraj. nr. 54) z ryczałtu 75-miljonowego przeznaczono na I okres budowy do roku 1912 tylko 4,500.000 koron na regulację górnych biegów rzek karpackich, tudzież na zabudowania i zalesienia, a roboty mogły być rozpoczęte dopiero w r. 1908, tj. cztery lata później, aniżeli w Czechach.

Według noweli do ustawy o regulacji rzek kanałowych, którą zamieszczono w dosłownem brzmieniu w I części publikacji (str. 221 i 222), miały być wykonane na wspólny koszt państwa (w wysokości 60%) i kraju (w wysokości 40%) :

a)    regulacja górnych biegów i dopływów rzek karpackich:

1) Skawy od Jordanowa do Skawy, — 2) Raby od Lubienia do Chabówki, —

3)    Białego Dunajca od Nowego Targu do Zakopanego, Czarnego Dunajca od Nowego Targu do Kościelisk i Białki Tatrzańskiej od Jurgowa-Brzegów do ujścia, — 4) Biały od Grybowa do Izb, — 5) Wisłoki od Żmigrodu do Rozstajnego, — 6) Ropy od ujścia Gdyni do ujścia do Wisłoki, — 7) Wisłoka od Frysztaka do Haczowa, — 8) Mleczki od połączenia obu Mleczek do ujścia do Wisłoka, — 9) Sanu od Liska do Rajskiego, — 10) Wiaru od Niżankowic do ujścia potoku Łomny wraz z regulacją potoku Wyrwy z dopływami, — 11) Dniestru od Kornalowic do ujścia potoku Mszańca, — 12) Strwiąża od Biskowic do Ustrzyk Dolnych, — 13) Stryja od Turki do Wysocka, — 14) Oporu od Tuchli do ujścia Stryja;

b)    budowa zapór dla urządzenia zbiorników wody: 1) w dorzeczu Soły (2 zapory), — 2) w dorzeczu Skawy (2 zapory), — 3) na Czarnym Dunajcu (2 zapory), — 4) na Stryju i Oporze (2 zapory);

c)    korekcja i zabudowanie potoków górskich: 1) w dorzeczu Soły, — 2) w dorzeczu Skawy (uzupełnienie), — 3) w dorzeczu Raby, —

4)    w dorzeczu Dunajca, — 5. w dorzeczu Popradu, — 6) w dorzeczu Biały (uzupełnienie), — 7) w dorzeczu Wisłoka (potoki Ryjak, Kosina i Luba-tówka), — 8) w dorzeczu Sanu (potoki Olszanka, Osława, Stupnica i Sano-czek), — 9) w dorzeczu Dniestru (potoki Jabłonka, Lenina, Mszanie, Bystrzyca i Czarchnawa), — 10) w dorzeczu Strwiąża (pot. Lodynka i debra pod Chyrowem), — 11) w dorzeczu Stryja (potoki Boryńka i Brzyczka), — 12) w dorzeczu Oporu, — 13) w dorzeczu Swicy (potok Witwica), — 14) w dorzeczu Łomnicy, — 15) w dorzeczu Bystrzycy Sołotwińskiej i Nad-wórniańskiej, — 16) na górnej Pełtwi i dopływach w obrębie miasta Lwowa (kanalizacja).

W myśl § 3 noweli miał być ułożony przez Namiestnictwo wspólnie z Wydziałem Krajowym i uchwalony przez komisję regulacyjną program generalny, który miał zawierać porządek wykonania i termina rozpoczęcia poszczególnych przedsiębiorstw, oraz postanowienia, które przedsiębiorstwa za-

projektować i wykonać ma Administracja państwowa, a które Wydział Krajowy.

Program generalny uchwalony przez komisję regulacyjną dnia 8 sierpnia 1907 r. przydzielił Wydziałowi Krajowemu opracowanie projektów i wykonanie następujących robót:

a)    regulacji rzek: 1. Biały powyżej Grybowa, — 2. Ropy,— 3. Dniestru powyżej Kornalowic wraz z regulacją Bystrzycy Samborskiej, — 4. Strwiąża powyżej Biskowic ;

b)    ośmiu zbiorników wody: po dwa w dorzeczu Soły, Skawy i Dunajca, a po jednym w dorzeczu Stryja i Oporu;

c)    zabudowań potoków górskich: 1. w dorzeczu Biały (uzupełnienie), — 2. w dorzeczu Dniestru (Jabłonki, Leniny, Mszańca, Bystrzycy i Czer-chawy), — 3. w dorzeczu Strwiąża (Łodynki i debry pod Chyrowem, — 4. „budowli w górnym biegu rzeki Pełtwi i jej dopływów w obrębie miasta Lwowa“ (kanalizacja Lwowa).

Projekty wyszczególnionych pod a) i b) regulacyj rzek i zbiorników wody, tudzież kanalizacji miasta Lwowa opracował Wydział Krajowy, projekty zaś zabudowań potoków górskich pod c) 1 do 3 utworzona przez Ministerstwo Rolnictwa Ekspozytura oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich we Lwowie. Wszystkie projekty zatwierdziła komisja regulacyjna i uchwaliła w programach szczegółowych dotacje na wykonanie robót z wyjątkiem zabudowań w dorzeczu Strwiąża. Roboty przy regulacji Stwiąża i przy budowie zbiorników wody nie zostały rozpoczęte przed wojną światową, ponieważ komisja regulacyjna uchwaliła dopiero 21 lutego 1914 roku I ratę na rozpoczęcie robót przy regulacji Strwiąża i przy budowie tylko jednego zbiornika t. j. na Sole w Porąbce, tak, iż wyznaczeni przez Wydział Krajowy kierownicy budowy mogli zaledwie wykonać roboty przygotowawcze.

74,041.000 К 87,795.600 „

W projektach zatwierdzonych przez komisję regulacyjną preliminowano koszta robót przy regulacji rzek kanałowych przewidzianych w ustawie z r. 1901 na w noweli z r. 1907 na

razem

czyli 262,276.900 zł. obieg, stabil.

. . 161,836.600 К

Część III publikacji obejmuje opis następujących robót zaprojektowanych i częściowo wykonanych przez Wydział Krajowy:

1)    regulację rzek górskich subwencjonowanej z państwowego funduszu meljoracyjnego, z państwowej dotacji wodnej i z państwowego fundu-

szu

kanałowego, z wyjątkiem regulacji Biały, wykonanej łącznie z obwałowaniem prawego brzegu Dunajca i regulacji Dniestru od Kornalowic do Rozwadowa, stanowiącej podstawę meljoracyj publicznych w dorzeczu górnego Dniestru, które to regulacje opisane zostały w II części publikacji;

2)    zbiorników wody zaprojektowanych przez Wydział Krajowy;

3)    zabudowań potoków górskich wykonanych pod zarządem Wydziału Krajowego, subwencjonowanych częściowo z funduszu meljoracyjnego i zaprojektowanych przez akcję przemyską, względnie Samborską oddziału leśno-technicznego Ministerstwa Rolnictwa, częściowo zaś z funduszu kanałowego, a zaprojektowanych przez ekspozyturę tego oddziału we Lwowie.

znaczne

Opis poszczególnych robót, zwłaszcza zabudowań potoków, napotkał na trudności, gdyż plany i akta sekcji Samborskiej oddziału leśno-tech-

nicznego przeważnie zaginęły podczas wojny światowej. Szczegóły podane w publikacji oparte są na informacjach kierowników budowy i kierowników państwowych Zarządów wodnych, którzy na polecenie Ministerstwa Robót Publicznych udzielili z wszelką gotowością wyjaśnień i dostarczyli dla publikacji fotografij wykonanych objektów.

Co do regulacji i zabudowania potoków górskich zauważa się, że ta kate-gorja robót wykonaną została nietylko w Karpatach i Tatrach, lecz także na południowej wyżynie polskiej, mianowicie na płycie śląsko-krakowskiej i podolskiej, tudzież na Roztoczu. Niewątpliwie też z postępem kultury rolnej wyłoni się potrzeba wykonania zabudowań na tej wyżynie także w b. zaborze rosyjskim, mianowicie w dorzeczu Przemszy, Warty, Pilicy i Nidy na płycie śląsko-krakowskiej, na potokach wypływających z gór kielecko-sando-mierskich i na krawędzi wołyńskiej.

Do publikacji załącza się 3 karty przeglądowe: Ropy i górnej Biały, kanalizacji Lwowa i Dniestru powyżej Kornälowic.

Andrzej Kędzior.

I.

REGULACJA RZEK GÓRSKICH.

'

4

♦

Tv,,

/

ii

• t

■ : I

\

;(

V .

*3

/

•*

¹ &■•

'

I

Wstęp.

Projektowanie regulacji rzek g-órskich.

Przy projektowaniu systematycznej regulacji rzek karpackich zużytkowano doświadczenia zebrane przy wykonaniu podobnych robót w ubiegłem stuleciu na rzekach alpejskich we Francji, Szwajcarji, Badeńskiem, Bawarji i austrjac-kich krajach alpejskich, oraz przy regulacji sudeckich dopływów Odry, podjętej na Śląsku pruskim z początkiem bieżącego wieku na podstawie ustawy pruskiej z dnia 3 lipca 1900.²

Projekty opracowywano jako generalne, które służyły do zestawienia kosztów i jako wskazówka dla sporządzania szczegółowych projektów, gdyż rzeki górskie zmieniają prawie corocznie swe łożyska.

Regulacja rzek karpackich miała na celu:

1)    ochronę gruntów nadbrzeżnych od zrywania, oraz zasypywania żwirem i piaskiem;

2)    obniżenie zwierciadła średniej wody letniej dla odwodniania gruntów, a tern samem obniżenie stanów wód wielkich celem zmniejszenia wylewów;

3)    uzyskanie gruntów uprawnych przez namulenia żwirowisk i odciętych starych łożysk;

4)    na rzekach stanowiących wspólną sieć wodną z kanałami żeglownemi wstrzymania ruchu żwiru i ułatwienie spławu tratew :

5)    wreszcie ułatwienie budowy urządzeń (jazów) dla wyzyskania sił wodnych i poboru wody do stawów rybnych.

Stosownie do tych celów regulacji przewidziano w projektach generalnych skoncentrowanie i ustalenie łożyska obustronnemi budowlami z reguły rów-noległemi, kierunek biegu (trasę regulacyjną) w łukach bez znaczniejszego skracania długości i przy możliwem wyzyskaniu istniejących koryt, zamknięcie odciętych koryt i połączenie budowli równoległych z brzegami zapomocą poprzeczek, oraz zasadzenie wikliną żwirowisk, celem przyspieszenia namulenia.

Łożyska rzek ujęte budowlami regulacyjnemi mają przeprowadzić średnią wodę normalną (najdłużej trwającą w roku normalnym), która według roczników hydrograficznych jest prawie identyczna z miarodajną dla celów regulacji (rolnictwa i spławu tratew) wodą najdłużej w lecie trwającą, wegetacyjną (N. L.). Tę samą zasadę przyjęto przy wykonaniu regulacji sudeckich dopływów Odry na Śląsku pruskim, jakkolwiek pierwotnie projektowano od-

prowadzenie w brzegach średniej wielkiej wody. Przytem szczególną uwagę zwrócono na odpowiednie unormowanie przekrojów poprzecznych, ażeby mała woda płynęła równomiernie całą szerokością dna bez przerzucania się z jednego brzegu na drugi.³

Profilu dla odprowadzenia wielkiej wody nie projektowano, gdyż w górnych biegach rzek, gdzie cała dolina wypełniona jest kamieniami i żwirowiskiem, regulacja na wielką wodę nadzwyczajną, czy doroczną, nie licowałaby z celem regulacji, t. j. uzyskaniem z tych nieużytków gruntów uprawnych przez namulenie, a w środkowych biegach, gdzie z powodu stopniowego ścierania żwirów i powiększenia siły erozyjnej wody wytworzyły się głębsze łożyska i terasy rędzinne (przez namulanie gliną dyluwjalną z fliszu karpackiego), doliny są tak wąskie, że koszta wykonania profilu dla wielkiej nie stałyby w odpowiednim stosunku do korzyści z ochrony bardzo małych obszarów gruntów podlegających wylewom. Wydział Krajowy zaprojektował w środkowym biegu rzek karpackich ochronę od wylewów przez obwałowanie w dwóch wypadkach : przy regulacji Jasiółki w mieście Jaśle, położonem w szerokiej kotlinie, gdzie się schodzą trzy rzeki: Jasiółka, Dąbówka (Wisłoka) i Ropa, oraz obwałowanie Dunajca w dolinie Zakliczyńskiej. Z tych jest obecnie aktualne tylko obwałowanie Jasiółki w Jaśle, natomiast obwałowanie doliny Zakliczyńskiej nad Dunajcem zostało zaniechane, gdyż od r. 1896, w których interesowane gminy i powiaty brzeski i tarnowski domagały się obwałowania, po wykonaniu przez Namiestnictwo przed wojną światową szeregu przekopów powyżej ujścia Biały łożysko Dunajca tak się pogłębiło, że Dunajec obecnie rzadko występuje z brzegów, a te same gminy, które w r. 1896 petycjonowały o obwałowanie, po upływie 30 lat zrezygnowały z obwałowania i oświadczyły się tylko za uregulowaniem dopływów Dunajca w tej dolinie.⁴

Przy regulacji rzek karpackich na średnią wodę normalną wypadły przekroje poprzeczne znacznie mniejsze, aniżeli na rzekach alpejskich, bo Karpaty nie posiadają ani jezior, ani lodowców, któreby w lecie zasilały rzeki. Mimo to przy regulacji rzek karpackich na średnią wodę normalną budowle regulacyjne, aczkolwiek stosunkowo niższe niż na rzekach alpejskich, ujmują między koronami przeważną część stanów wód, które wyżłabiają łożyska, ponieważ wielkie wody w górnych i środkowych przestrzeniach rzek są krótkotrwałe.

W projektach liczono się ze względu na wielki spad rzek karpackich i materjał, jaki wypełnia doliny, z działaniem żywej siły wody i dlatego nie przewidziano pełnego wykopu łożysk, lecz przekopy samoczynne, podobnie jak przy regulacjach rzek górskich w innych krajach, przyczem osiągnięto znaczne zmniejszenie kosztów robót ziemnych.

Przy sporządzaniu projektów przestrzegano następujących zasad :

Trasę regulacyjną projektowano w łukach kołowych z krótkiemi pro-stemi między krzywiznami odwrotnemi, unikając łączenia krzywizn o tym samym kierunku linjami prostemi. Łuki wklęsłe opierano o wysokie brzegi. Przyjętej na rzekach francuskich lemniskaty zamiast łuku kołowego, nie

stosowano przy projektowaniu trasy, gdyż wytyczenie tej linji na gruncie z planu sytuacyjnego jest utrudnione i niedokładne.

czerń za

Promień łuków przyjmowano na podstawie obserwacji danej rzeki, przy-wskazówkę służyły mapy katastralne i nowe zdjęcia sytuacyjne wykonane dla projektów.    ⁵ J

wu

Spad, na podstawie którego obliczano chyżość i objętość przepły wody w łożyskach ujętych budowlami regulacyjnemi, wyrównywano w profilach podłużnych metodą Hochenburgera zapomocą parabol kwadrato-wych,. lub wyższego stopnia między punktami stałymi dna (progami skal-nemi i jazami).

Stan średniej wody normalnej obliczano z roczników hydrograficznych, objętość zaś przepływu z pomiarów hydrometrycznych (krzywych konsumcyjnych).

nor-

Normalne przekroje poprzeczne projektowano o kształcie paraboli kwadratowej, która mniej więcej odpowiada istniejącym profilom rzek górskich. Stosunek szerokości zwierciadła wody do maksymalnej głębokości w profilu parabolicznym oznaczano z profilów rzeki zwartych na przestrzeniach regularnych, przyczem w dolnych i środkowych biegach, gdzie chodziło o umożliwieniu spławu, powiększano głębokość przy odpowiedniem zmniejszeniu szerokości, zwłaszcza, że nieuregulowane rzeki górskie posiadają za wielką szerokość, a zbyt małą głębokość. Dobór odpowiedniego stosunku szerokości do głębokości jest bardzo ważny, bo przy wielkiej szerokości głębokość wody i siła kinetyczna wypada za mała, wskutek czego na dnie osadzają się żwiry, a przy małej szerokości następuje za wielkie pogłębienie i podrywanie budowli regulacyjnych. Chyżość wody w zaprojektowanych malnych przekrojach poprzecznych obliczano wzorami Ganguillet-Kuttera przy zastosowaniu spółczynnika chropowatości n otrzymanego z pomiarów hydro-metrycznych.

Budowle regulacyjne.

wano

Do budowli regulacyjnych używano miejscowego materjału: faszyn laso-wych i wiklowych, kamienia łamanego i grubego żwiru. Z reguły wykony-budowle faszynowe, ubezpieczone od strony wody narzutem kamiennym, a gdzie dowóz kamienia wypadał za drogo, płytami betonowemi z wkładkami drucianemi.

Oba brzegi obudowywano tamami równoległemi (kierownicami, opaskami),⁵ gdyż w praktyce, a w szczególności przy regulacji rzek bawarskich i sudeckich dopływów Odry, okazało się, że budowla poprzeczna (ostrogi) zastosowane w Niemczech przy regulacji większych rzek nizinnych, nie wystarczały do wytworzenia zwartego i regularnego łożyska, wskutek czego po wykonaniu regulacji ostrogami musiano przystąpić do połączenia głów ostróg tamami równoległemi. Tamy równoległe łączono z brzegami budowlami po-przecznemi, prostopadłemi do osi trasy (tamami faszynowemi lub płotkami 2- i 3-rzędowemi na podściółce faszynowej), celem przyspieszenia zamulenia ramion, odciętych łożysk i żwirowisk, a dla zabezpieczenia połączenia po

przeczek z brzegiem projektowano krótkie opaski i obitki brzegów powyżej

1    poniżej wrzynki.

Wzniesienie koron budowli nad zwierciadłem średniej wody normalnej projektowano jak najmniejsze (0'5 m do 0’3 m na brzegach wklęsłych, a 0‘3 m do 01 ш na brzegach wypukłych), a to celem zmniejszenia głębokości wody w łożysku uregulowanem przy wezbraniach, a tern samem zmniejszenia erozji. W praktyce bowiem, jak np. przy regulacji Rodanu poniżej Lugdunu, okazało się, że tamy równoległe zbudowane ze wzniesieniem

2    m do 3 m nad najniższym stanem wody spowodowały nadmierne pogłębienie łożyska, czemu zaradzono przy wykonaniu nowych robót w myśl ustawy z r. 1875 kosztem 45 miljonów fr. w ten sposób, że wzniesienie koron miało wynosić najwięcej 1*5 m nad najniższym stanem wody, tak ażeby chyżość wody nie przekraczała 2 m, przy której woda nie unosi leżących w łożysku grubych żwirów.*

Nachylenie skarp budowli regulacyjnych od strony rzeki projektowano łagodne, z reguły 1 : 2, ponieważ chyżość wody zmniejsza się na płaskich brzegach, wskutek czego budowle mniej są narażone na uszkodzenia, a najsilniejszy prąd wody skierowany zostaje ku środkowi łożyska.

Przekopy projektowano, jak już wyżej wspomniano, samoczynne, t. j. o szerokości dna wynoszącej do ¹A szerokości zwierciadła średniej wody normalnej, pozostawiając rozszerzenia profilu ze względu na luźny materjał (żwir i piasek) działaniu siły żywej wody. Na wypadek nadmiernego pogłębienia, które mogłoby poderwać budowle regulacyjne, przewidziano ubezpieczenie dna progami założonemi w niwelecie wyrównanego spadu. Przy wykonaniu robót stosowano przeważnie palowane profile Schindlera. Również przy regulacji sudeckich dopływów Odry na Śląsku przewidziano ubezpieczenie dna progami z belek drewnianych na podściółce faszynowej.

Co do instruowania projektów technicznych stosowano się do rozporządzenia Ministerstwa Rolnictwa i Spraw Wewnętrznych z dnia 18 grudnia 1885 r. (Dz. u. p. nr. 1 r. 1886), które zawiera szczegółowe przepisy o sporządzeniu projektów, a które streszczono w II części publikacji (str. 3 do 8).

Wykonanie regulacji.

Przy wykonaniu robót subwencjonowanych z państwowego funduszu me-ljoracyjnego i z państwowej dotacji wodnej obowiązywały rozporządzenia wykonawcze do specjalnych ustaw krajowych.

Przy regulacji rzek stanowiących wspólną sieć wodną z drogami wod-nemi, która subwencjonowana była z państwowego funduszu kanałowego, obowiązywało rozporządzenie wykonawcze z dnia 21 kwietnia 1904 r., Dz. u. kraj. nr. 52 do ustawy krajowej z r. 1901 (załącznik 19, I części Zał. 1. publikacji), tudzież załączona */. instrukcja administracyjno-techniczna uchwalona na VII posiedzeniu przez komisji regulacji rzek kanałowych dnia 27 lipca 1909 r.

Zarząd budowy przy regulacji rzek kanałowych należał do Namiestnictwa, a częściowo do Wydziału Krajowego, do rozstrzygania zaś zasadniczych kwe-styj powołana była ustawą krajową z dnia 18 września 1901 r. wspomniana w przedmowie komisja pod nazwą:

L. Hagen Reisebericht über Besichtigung einiger Ströme Frankreichs. Berlin, 1881.

„Komisja dla regulacji rzek w Galicji“.

W skład komisji wschodzili kolejno:

1)    jako przewodniczący Namiestnik: dr. Andrzej hr. Potocki, dr. Michał Bobrzyński i dr. Witołd Korytowski;⁶ jako zastępcy wiceprezydenci Namiestnictwa: dr. Juljusz Kleeberg, dr. Stanisław Ustyanowski i Włodzimierz Decykiewicz ;

na-

2)    delegaci Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, a od r. 1908 nowoutworzonego Ministerstwa Robót Publicznych: inż. Artur Herbst do r. 1908, stępnie: inż. Józef Opolski; jako zastępca: inż. Fryderyk Blum;

3)    delegaci Ministerstwa Handlu, szefowie sekcji technicznej Dyrekcji Budowy Dróg Wodnych: inż. Jan Mrasick do r. 1912, następnie: inż. Artur Herbst; jako zastępca kierownik ekspozytury Dyrekcji Budowy Dróg Wodnych w Krakowie: inż. Jan Czerwiński;

4)    delegaci Namiestnictwa: a) administracyjni radcy: dr. Stanisław Ustyanowski, Wincenty Dobrowlski, Tadeusz Bobrzyński i Jan Niewiadomski;

b) techniczni: inż. Roman Ingarden do r. 1912, następnie: inż. Fryderyk Blum, jako zastępcy zaś delegatów technicznych: inż. Tadeusz Skrzyszowski i inż. Teofil Dujanowicz;

na-

5)    delegaci Wydziału Krajowego: a) administracyjni: prof. dr. Tadeusz Piłat, członek Wydziału Krajowego; jako zastępcy: dr. Józef Wereszczyński i Mieczysław Onyszkiewicz, członkowie Wydziału Krajowego; b) techniczni: dyrektor Kraj. Biura Meljoracyjnego : inż. Andrzej Kędzior do r. 1915, następnie dyrektor tego biura: inż. Aleksander Wierzbicki, jako zastępcy: inżynierowie Kraj. Biura Meljoracyjnego: Jan Haponowicz do r. 1909, stępnie: Tadeusz Korasadowicz;

6)    delegat Galie. Towarzystwa Gospodarskiego we Lwowie prezes tego towarzystwa, poseł na Sejm i do Rady państwa: dr. Włodzimierz Kozłowski, a od r. 1916 właściciel dóbr: Antoni Skrzyński, jako zastępca: poseł na Sejm dr. Mikołaj Krzysztofowicz ;

7)    delegat Towarzystwa Rolniczego w Krakowie prof. Uniwersytetu Jagiellońskiego : dr. Antoni Górski, jak zastępcy: poseł na Sejm Karol Czecz de Lindenwald, następnie poseł do Rady państwa Andrzej Sredniawski.

W wypadkach, gdy chodziło o zabudowania potoków górskich :

8)    delegat Ministerstwa Rolnictwa: prof. inż. Ferdynand Wang, następnie inżynier leśnictwa Stanisław Kruk, — tudzież kierownik sekcji techniczno-laso-wej dla zabudowań potoków górskich, inżynier leśnictwa Michał Martyniec, a od r. 1910 także kierownik ekspozytury oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich we Lwowie, inżynier leśnictwa Romuald Dzie-wolski ;

9) delegat Ministerstwa Kolejowego inż. Józef Iglatowski, następnie inż. Paweł Prachtel-Morawiański i inż. Zygmunt Jasiński.

Do zakresu działania komisji regulacyjnej, który szczegółowo określają §§ 9 do 13 rozporządzenia wykonawczego Dz. u. kraj. nr. 52 z r. 1904, należało powzięcie uchwał co do zatwierdzania programów i projektów generalnych, programów i projektów szczegółowych na każdy rok budowy, przyjęcie do wiadomości sprawozdań z wykonanych robót i ich kosztów, co

do zarządzeń na skutek zasadniczych, albo szczególnie ważnych wniosków i życzeń stron interesowanych, wreszcie spełnianie funkcyj komisji krajowej przewidzianej w ustawie z dnia 30 stycznia 1884 r. Dz. u. p. nr. 117 o zabudowaniu potoków górskich na rzekach kanałowych.

Wnioski w sprawie programów i projektów szczegółowych przygotowywał i przedkładał komisji komitet techniczny złożony z delegatów technicznych Ministerstw, Namiestnictwa i Wydziału Krajowego, tudzież posła dra Włodzimierza Kozłowskiego, wybranego przez komisję na posiedzeniu 17 lipca 1906 r.

Komisja, którą Namiestnik powoływać miał przynajmniej raz na rok, odbyła od r. 1904 do r. 1914 siedemnaście posiedzień, w czasie wojny światowej zaś dwa posiedzenia 15 maja 1916 r. i 24 kwietnia 1917 r.

Kierownictwa budowy.

Wskutek rezolucji Sejmu krajowego z dnia 11 lipca 1902 r. w sprawie reformy zarządu państwowych budowli wodnych zatwierdziło Ministerstwo Spraw Wewnętrznych reskryptem z dnia 29 lipca 1903 r. następujące wnioski Namiestnictwa:

1.    Dla regulacji każdej większej rzeki ma być ustanowione osobne kierownictwo regulacji podległe bezpośrednio Namiestnictwu, a niezależne od starostw, z odpowiednią ilością ekspozytur w miarę długości rzeki.

2.    Kierownictwo główne spraw techniczno-administracyjnych spoczywać będzie, jak dotąd, w departamencie budowli wodnych Namiestnictwa, którego integralną częścią jest krajowy oddział hydrograficzny. W departamencie tym mają być utworzone oddziały: a) dla dorzecza Wisły; b) dla dorzecza Dniestru; c) dla spraw meljoracyjnych i zabudowania potoków ; d) dla ewidencji gruntów funduszowych; e) dla zbierania dat statystycznych dotyczących regulacji rzek.

3.    Ministerstwo Spraw Wewnętrznych w porozumieniu z Ministerstwem Rolnictwa zgodziło się, aby przeprowadzanie spraw wodno-prawnych złączonych z regulacjami rzek poruczyć komisarzom specjalnym z państwowej służby polityczno-administracyjnej.

4.    Ministerstwo zgodziło się, aby roboty regulacyjne wykonywać na wszystkich rzekach, ile możności w zarządzie własnym, względnie w zarządzie własnym przy równoczesnem zabezpieczeniu dostawy potrzebnych materjałów budowlanych w drodze przedsiębiorstwa, w miarę tego, czy jeden lub drugi sposób okaże się w pewnych wypadkach dla funduszów budowy odpowiedniejszy.

Powyższa decyzja Ministerstwa Spraw Wewnętrznych znalazła wyraz w rozporządzeniu wykonawczem z dniem 21 kwietnia 1904 r. (Dz. u. kraj. nr. 52), mianowicie w paragrafach 17, 18, 20 i 26.

Wskutek tej reformy uznało Namiestnictwo (w przeciwieństwie do kierownictw Wydziału Krajowego, liczących 1 inżyniera i 2 dozorców meljoracyjnych) za konieczne zorganizować na wielką skalę kierownictwa budowy składające się (według odezwy prezydjum Namiestnictwa z dnia 3 stycznia 1904 r. L. 13.809):

a)    z inżynierów, jako kierowników budowy i kierowników ekspozytur;

b)    z organów pośredniczących między kierującym robotami urzędnikiem technicznym, a robotnikami, na które to posady mieli być angażowani prowizorycznie, ewentualnie za kontraktem, wychowankowie wyższych szkół przemysłowych ;

c)    z urzędników rachunkowych z powodu prowadzenia robót we własnym zarządzie ;

d)    z urzędników manipulacyjnych do prowadzenia registratury i ekspedytu z powodu oddzielenia kierownictw regulacji od starostw;

e)    z geometrów z kwalifikacją przepisaną dla służby ewidencji katastru do prowadzenia ewidencji odsypisk uzyskanych przez regulację, tudzież gruntów „w jakikolwiek sposób w celach regulacji rzek nabytych“.

Z powodu tej hypertrofji personalu rozwielmożniła się biurokracja * połączona z niepotrzebną pisaniną, jaka była w austrjackich urzędach administracyjnych, także w technicznych kierownictwach budowy z uszczerbkiem dla robót i obciążaniem funduszu regulacyjnego nieproduktywnemi kosztami zarządu, które były przeszło 100% wyższe od kosztów zarządu przy podobnych wielkich regulacjach prowadzonych przez Wydział Krajowy.**

Systematyczne prowadzenie robót.

Przy regulacji rzek górskich prowadził Wydział Krajowy roboty systematycznie zdołu do góry, aby nie narażać gruntów położonych nad dolnym biegiem rzek na wylewy i zabagnienie, jak to się wydarzyło przy regulacji rzeki Gaił w Karyntji, gdzie rząd austrjacki wykonał najpierw regulację górnego biegu dla ludności niemieckiej i spowodował zaniesienie żwirem łożyska tej rzeki na przestrzeni poniżej położonej z ludnością słoweńską, a tem samem częste wylewy i zabagnienie doliny.

Budowle regulacyjne wykonywał Wydział Krajowy za biegiem wody, nawiązując je do punktów stałych, jak przyczółków mostowych, stoków skalistych, wysokich brzegów o zwięzłym gruncie, tak iż ubezpieczenie brzegów, zwłaszcza wklęsłych było ciągłe, a budowle mogły być wykonane o stosunkowo małych wymiarach. Tamy budowano faszynowe, ubezpieczając je od strony rzeki narzutem kamiennym lub płytami betonowemi.

Według programu generalnego regulacji rzek kanałowych, który uchwaliła komisja regulacyjna na propozycję Namiestnictwa dnia 11 czerwca 1904 r., roboty regulacyjne miały być prowadzone systematycznie na 10 rzekach (9 karpackich i nizinnej Tanwi) i to w pierwszym okresie budowy (1904 — 1912 r.) na jak najdłuższych przestrzeniach, aby umożliwić wodzie wyrobienie projektowanego łożyska. W tym celu miały być wykonane budowle faszynowe, zamknięcia bocznych ramion, przekopy, oraz ustalenie odsypisk i żwirowisk zapomocą zamulników, płotków i zagajeń, narzuty zaś kamienne miały być w tym przygotowawczym okresie budowy ograniczone do tych miejsc, gdzie były konieczne dla utrzymania budowli regulacyjnych. Odstąpienie od tej zasady było dopuszczalne, o ile chodziło o zabezpiecze-

* Kwiatek biurokratyczny znaleziony w aktach kierownictwa regulacji Dunajca okazał mi podczas objazdu tej rzeki w lipcu 1907 r. delegat Ministerstwa inż. A. Herbst. Otóż polecenie Namiestnictwa załatwienia pewnej sprawy wykonał kierownik regulacji S. w ten sposób, że wezwał pisemnie inżyniera S., t. j. samego siebie do zbadania sprawy i przedłożenia sobie relacji, co pociągnęło za sobą trzykrotne referowanie tej samej sprawy w kierownictwie.

** W r. 1905 wynosiły koszta zarządu przy regulacjach prowadzonych przez Namiestnictwo przeciętnie 20'6% kosztów budowy (najmniej przy regulacji Bystrzycy 12%, a najwięcej przy regulacji Swicy 90 9%), podczas gdy w tym samym roku koszta zarządu przy regulacjach prowadzonych przez Wydział Krajowy wynosiły przeciętnie 5*5% (najmniej przy regulacji Biały poniżej Grybowa 4'4°/o, najwięcej przy regulacji Strwiąża od Biskowic do ujścia 8 7°/o). W następnych latach wprowadziło Namiestnictwo oszczędności w kosztach zarządu, które wynosiły w 1907 r. 10*39%, w 1908 r. 9*3%, a w 1910 r. 10*4%.

nie dróg, kolei, wartościowych budynków, tudzież o wykończenie lokalnych regulacyj, jakie wykonało Namiestnictwo w ciągu lat 22 (od r. 1882 do r. 1903).

Ponieważ z kredytu 17,406.000 К przeznaczonego na I okres budowy preliminowano w programie generalnym stosunkowo wysoką kwotę na regulacje lokalne, Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zatwierdziło reskryptem z 25 stycznia 1906 r. zasady przeprowadzenia robót regulacyjnych, zażądało jednak zredukowania rozmiarów regulacyj lokalnych, za czem oświadczył się także Wydział Krajowy ze względu na ujemne wyniki wykonanych dotąd regulacyj lokalnych. Komisja regulacyjna uchwaliła wprawdzie 17 lipca 1906 zmodyfikowany program generalny, ponieważ jednak lokalne regulacje były popularne, nie przestrzegał departament wodny Namiestnictwa tego programu, lecz proponował w programach szczegółowych wykonanie coraz liczniejszych regulacyj lokalnych, tak iż np. nawet w ósmym roku I okresu (1911 r.) prowadzono roboty na Rabie w 22 miejscach na przestrznni 89 km, a na Stryju w 11 miejscach na przestrzeni 73 km. Takie rozprószenie robót i rozdrobnienie funduszów nie pozwoliło na wykonanie systematycznej regulacji, ani na potrzebne ubezpieczenie tam faszynowych narzutem kamiennym, co się fatalnie odbiło na robotach przerwanych wskutek wybuchu wojny światowej.

Pobór żwiru z odsypisk na cele konserwacji dróg. W nizinie nadwiślańskiej, gdzie niema kamieniołomów, wydobywały zarządy drogowe żwir i piasek z odsypisk na rzekach karpackich dla konserwacji dróg powiatowych i gminnych. Po przeprowadzeniu regulacji wzbroniły państwowe kierownictwa budowy poboru żwiru z odsypisk poza trasą regulacyjną, a ponieważ dozwolone krajową ustawą wodną wydobywanie żwiru z łożysk rzek pod wodą było utrudnione i połączone ze znacznemi kosztami, nastąpiła de-terjoracja dróg powiatowych i gminnych. Celem zapobieżenia dalszemu pogorszeniu stanu dróg, uchwaliła komisja regulacyjna dnia 20 marca 1913 r. jednomyślnie na wniosek delegata technicznego Wydziału Krajowego poparty przez delegata Ministerstwa Robót Publicznych inż. Józefa Opolskiego odnieść się do prezydjum Namiestnictwa o wydanie polecenia państwowym kierownictwom regulacji rzek, ażeby na brzegach wypukłych pozostawiały przestrzenie niezawiklone dla wydobywania żwiru i piasku potrzebnego do konserwacji dróg, oraz oznaczyły miejsca, w których zarządy drogowe mogłyby pobierać żwir i piasek za zezwoleniem Namiestnictwa. Według oświadczenia inżyniera Opolskiego pozostawienie miejsc niezawiklonych i pobór żwiru w pasach prostopadłych do biegu rzek na brzegach wypukłych jest dopuszczalne ze względów technicznych i interesów regulacji, zwłaszcza, że w projektach generalnych przewidziano tak zwany profil dla średnich wielkich wód, w którym nie sadzi się wikliny aż do samej trasy, lecz pozostawia się na brzegach wypukłych pas niezakulturowany.

Przerabianie projektów regulacji karpackich dopływów Wisły i Dniestru.

Roboty wykonane przez spółkę wodną.

Budowa geologiczna.

Ш1¥|

Projekt sekcji przemyskiej oddziału leśno-technicznego z r. 1890.

Projekt statutu spółki wodnej.

Projekt ustawy krajowej.

Wskutek petycyj stron interesowanych i w myśl prog

Kosztorys.

Ustawa krajowa z r. 1910 o regulacji potoku Siwki od jazu w Hołyniu

Kosztorys.

Kosztorys.

7. Regulacja Sopówki.

5. Zbiornik na Czarnym Dunajcu we Witowie (pow. Nowy Targ).

2. Zakład wodny w Żurze.

Instruowanie projektów technicznych.

Objętość przepływu obliczona wzorem Bazin’a wynosi

Ustawa krajowa z r. 1910 i wykonanie robót.

Ustawa krajowa z r. 1892 i wykonanie robót.

Ustawa krajowa z r. 1912 i wykonanie robót.

30*42 milimetrów na godzinę.

1. Zabudowanie potoku Białki w gminach Bystra i Wilkowice po stronie galicyjskiej i w gminie Bystra po stronie śląskiej.

Ustawa krajowa z r. 1903 i wykonanie robót.

¹

Po utworzeniu Ministerstwa Robót Publicznych jeden członek mianowany przez to Ministerstwo.

²

W tym celu wysyłał Wydział Krajowy kilkakrotnie inżynierów Kraj. Biura Meljora-cyjnego na koszt funduszu krajowego za granicę dla zaznajomienia z projektowaniem i wykonaniem regulacji rzek górskich, a na skutek rezolucyj sejmowych delegowało także Namiestnictwo inżynierów państwowych na koszt funduszu regulacji rzek kanałowych.

³

Scherr-Thoss. Das schlesische Hochwasserschutzgesetz. Wrocław, 1900, str. 158 i 159.

⁴

Rzeczywista potrzeba obwałowania rzek karpackich zachodzi w nizinie nadwiślańskiej dolinie naddniestrzańskiej. Obwałowanie karpackich dopływów Wisły w dolnych biegach zaprojektował i w przeważnej części wykonał już Wydział Krajowy, sprawę zaś obwałowania górnego Dniestru i Strwiąża wyjaśniono w II części publikacji (str. 9).

⁵

Przy regulacji sudeckich dopływów Odry stosowano z reguły tamy i obitki faszynowe, a wyjątkowo tylko tamy kamienne i bruki przy ubezpieczeniu dna progami drewnianemi na podściółce faszynowej. Brzegi mniejszych dopływów ubezpieczano kiszkami i darniami skarpując brzegi z nachyleniem 1 : 3. W miejscowościach rozszerzano profil dla przepływu wielkiej wody, przyczem ubezpieczano brzegi murami betonowemi.

⁶

Podczas wojny światowej namiestnicy Niemcy nie brali udziału w 2 posiedzeniach, które się odbyły w r. 1916 i 1917, lecz zastępowali ich wiceprezydenci Namiestnictwa dr. Stanisław Ustyanowski i Włodzimierz Decykiewicz.

Przerabianie projektów regulacji karpackich dopływów Wisły i Dniestru.

Wykonane przez Namiestnictwo roboty regulacyjne na rzekach karpackich uległy w czasie wojen, oraz dewaluacji marki polskiej od r. 1914 do r. 1923 częściowemu, a poniekąd zupełnemu zniszczeniu. Powodem tego był prze-dewszystkiem brak konserwacji przez lat dziesięć, a w drugim rzędzie niesystematyczne wykonanie regulacji na długich przestrzeniach z przerwami, zbyt mała ilość poprzeczek łączących tamy równoległe z brzegami, a co najważ-

niejsze, zaniedbanie ubezpieczenia kamieniem budowli faszynowych, które nie wytrzymały uderzenia żwirów i lodów i zostały poprzerywane.

W r. 1925 wydał ówczesny kierownik Ministerstwa Robót Publicznych, obecnie profesor Politechniki warszawskiej inż. Mieczysław Rybczyński bez poprzedniego zapytania (w myśl obowiązujących przepisów prawnych) Tymczasowego Wydziału Samorządowego, który pokrywał 40% kosztów regulacji z funduszu krajowego, do Dyrekcyj Okręgowych Robót Publicznych załączony w odpisie '/. reskrypt z dnia 11 lipca 1925 r. L. VI— 852/25 „w sprawie Zał. 2. przerobienia pr o j ekt ó w r e g ul a c j i к ar p ack i ch d opły w ó w Wisły i Dniestru“, z którego wnioskować można, że nietylko projekt generalny opracowany przez departament wodny Namiestnictwa pod kierunkiem inżyniera Romana Ingardena, lecz także r zasady stosowane przy regulacji rzek górskich w krajach alpejskich, na Śląsku pruskim i w południowej Mało-polsce uznane zostały za nieodpowiadnie.

Według tego reskryptu projekty regulacyjne muszą uwzględniać obok właściwego celu regulacji, t. j. regulowania i ujednostajnienia odpływu wody i rumowiska, potrzeby rolnictwa, mianowicie możliwość osuszenia, nawodnienia i ochrony przed powodzią, potrzeby komunikacyjne, spławu i żeglugi, tudzież przejazdów przez rzeki, potrzeby przemysłu przede-wszystkiem wyzyskanie sił wodnych, wreszcie możność korzystania z materjałów niesionych przez rzeki, piasku, żwiru i kamieni.

Przed przystąpieniem do opracowania właściwego projektu regulacji musi być rozpatrzona dla każdej rzeki możliwość budowy zbiorników retencyjnych, oraz zabudowania potoków i zalesień, a na podstawie przeprowadzonych studjów mają być przedłożone Ministerstwu Robót Publicznych do zatwierdzenia generalne projekty sieci zbiorników wraz z generalnemi programami wyzyskania sił wodnych, tudzież ge-neralne programy zabudowania potoków i zalesień.

Dopiero po ustaleniu i zatwierdzeniu przez Ministerstwo sieci zbiorników retencyjnych i programu zabudowań potoków można przystąpić do projektu regulacji, którego zasady ujmuje reskrypt ministerjalny w sposób następujący co do normalnych przekrojów poprzecznych:

1.    W razie możności ujednostajnienia odpływu wody zapomocą zbiorników do stosunku najwyżej 1: 50 między małą a wielką wodą, oraz wstrzymania ruchu rumowiska zapomocą zabudowań, a więc na przestrzeniach poniżej zbiorników miarodajnym stanem dla wyrobienia się łożyska będzie „najwyższa objętość wody wypuszczanej ze zbiornika i do tego stanu dostosować należy wysokość budowli regulacyjnych i szerokość trasy w zasadzie ujętej budowlami równoległemi, tak ażeby profil normalny wypełniony do koron tam, mieścił w sobie najwyższy normalny odpływ ze zbiornika“.

2.    Jeżeli mimo zbiorników rozpięcie między małą a wielką wodą „pozostanie dość duże“, zwłaszcza jeżeli dany odcinek rzeki służyć ma celom komunikacyjnym, zajdzie konieczność ujęcia także niższych stanów wody zbiornikiem wyrównanych w osobny system budowy, który polegać może na tamach równoległych, a więc na wytworzeniu wyraźnego profilu dwudzielnego, albo, co częściej, zapomocą ostróg wychodzących u podnóża tam równoległych przystosowanych do wysokich stanów.

3.    Na rzekach, na których ani wyrównanie stanu wody zbiornikami, ani wstrzymanie żwiru przez zabudowanie nie da się przeprowadzić, podstawo-

Roboty wodne i meljoracyjno w południowej Małopolsce. III.    2

wym stanem regulacji, czyli stanem normalnym nie może być najwyższy stan wody, jako krótko trwający, ani dotąd przyjmowane stany np. najdłużej trwający, lub tak zwany okresowy, przy których woda ma zbyt mało siły do wyrobienia sobie łożyska, lecz „stan przy którym największa ilość rumowiska w roku będzie przeprowadzona“, a który to stan w największej ilości wypadków zgadzać się będzie z wodą wypełniającą wyraźne brzegi, o ile brzegi nie są zbyt wysokie, z tak zwaną „wodą brzegową". Ponieważ badanie ilości rumowiska przedstawia zbyt wielkie trudności, „surogatem obliczenia może być krzywa skonstruowana z iloczynów kwadratu prędkości średniej przez czas trwania danego stanu wody, a w wypadkach, gdzie objętość wody ma większy wpływ na wytworzenie się koryta, aniżeli ruch samego rumowiska, krzywa iloczynów z objętości wody przez czas jej trwania“. Jeżeli tak zaprojektowana regulacja nie wystarcza dla należytego ujęcia wód niższych, a serpentynowanie byłoby szkodliwe dla utrzymania koryta, należy w projekcie uwzględnić również ujęcie wody niższej wybranej dla celów komunikacji, meljoracji, albo sił wodnych.

Dla opracowania takich projektów nie wystarczą dotyczasowe systemy zdjęć, ale „muszą wykazać rzeźbę całego koryta“, a projekt winien obejmować „przyszłe wykształcenie całego przekroju poprzecznego“.

Poza tern obowiązują ogólne reguły regulacji rzek górskich: odpowiednie rozwinięcie trasy, unikanie skróceń, projektowanie przekopów możliwie na całą szerokość, opieranie brzegów wklęsłych o wyraźne brzegi i t.p.

Zasady powyższe mogą doznać odchyleń, gdzie specjalne cele wymagają zastosowania innych systemów (wywołania większej erozji), np. na terenie miast, w okolicach zabagnionych, lub na stożkach usypowych.

Typy budowli regulacyjnych obecnie stosowane winny ulec krytyce. Tamy faszynowe, które nie wytrzymały próby kilkoletniej przerwy w robotach, winny być ograniczone przy spadzie powyżej 2%o, powyżej l°/oo oskałowane, a przy większych spadach zupełnie zaniechane, — natomiast należy wypróbować: płotki w połączeniu z kamieniem, walce w różnej postaci, materace obciążone kamieniem, — siatki druciane w postaci materaców, walców, lub graniastosłupów, — tamy z miejscowych żwirów okryte brukiem i narzutem, wreszcie czyste tamy kamienne (w górskich potokach ze szkieletem z drzewa). — Wybór odpowiednich typów zależeć musi z jednej strony od stojących do dyspozycji materjałów i od kosztów, z drugiej strony zaś od doświadczeń, które należy już obecnie przy miejscowych ubezpieczeniach jak najszerzej stosować.

Reskrypt powyższy, o ile poleca uwzględnić przy regulacji rzek karpackich interesy gospodarcze, a w przeciwieństwie do projektu rządu austrjackiego z r. 1901 stawia jako zasadę równoczesne wykonanie zbiorników retencyjnych i zabudowania potoków górskich wraz z zalesieniami, podobnie jak przy regulacji rzek czeskich i sudeckich dopływów Odry na Śląsku pruskim i jak tego domagał się Wydział Krajowy, musi być uważany za zupełnie racjonalny. Również uzasadnione jest zarządzenie dalszych studjów dla przerobienia projektów departamentu wodnego Namiestnictwa, jakkolwiek z powodu niedostatecznej ilości personalu technicznego w oddziałach wodnych małopolskich Dyrekcyj Robót Publicznych studja te i przerobienie projektów przeciągną się na całe decennia. Natomiast przepisy zawarte w reskrypcie o normalnych przekrojach poprzecznych na wielką wodę, o projektowaniu przekopów na całą szerokość i o lokalnych regulacjach (miejscowych ubez-

, . a) wypadkach ad 1) i 2), gdzie stany wody wyrównane będą przez zbiorniki, wysokość równoległych budowli regulacyjnych ma być dostosowana do najwyższego stanu wody, wskutek czego koszt budowli wzrośnie niepomiernie, a budowle regulacyjne, czy to faszynowe inkrustowane,. czy kamienne, lub siatkowo-żwirowe, jako nieszczelne, nie dają gwarancji ochrony od wylewów.

pieczeniach), które obecnie przed zatwierdzeniem projektów zbiorników, zabudowań i regulacyj mają być wykonywane, nasuwają poważne wątpliwości, mianowicie :

b)    Projektowanie pojedynczego przekroju normalnego dla rzek, gdzie stosunek objętości przepływu małej do wielkiej wody wynosi 1 : 50 (wypadek 1. przytoczony w reskrypcie ministerjalnym), gdzie więc różnica jest tak wielka, nie jest nigdzie praktykowane. Na rzece Adydze w południowym Tyrolu, gdzie np. między ujściem Fersiny pod Trydentem a granicą stosunek ten wynosi 1:19 i 1:18 (mała woda 85 m³ do 115 m³/sek., wielka woda 1.600 m3 do 2.000 m³/sek.), budowano wały z ziemi brukowane tuż na brzegu, lecz między równoległemi budowlami regulacyjnemi dla średniej wody, a podnóżem wałów pozostawiano ławeczki, tak iż właściwie przekrój normalny Adygi jest dwudzielny. Tymczasem w jedynym przerobionym projekcie regulacji rzeki Soły, jaki na wystawie poznańskiej w r. 1929 można było oglądać, przewidziano profil na wielką wodę pojedynczy, chociaż według obliczenia inżyniera Tadeusza Baeckera stosunek objętości wyrównanej zbiornikiem w Porąbce małej wody 5'8 m²/sek. do wielkiej wody 375 m³/sek. wynosi ls66.

c)    Gdzie stosunek objętości przepływu małej do wielkiej wody wynosi więcej niż 1 : 50, poleca reskrypt ministerjalny zastosować profil dwudzielny celem ujęcia wody niższej dla komunikach, meljoracji, albo sił wodnych, nie zawiera jednak wskazówki co do stanu tej wody niższej. Dla celów komunikacji (spławu tratew) i meljoracji (odwodnienia) jest najważniejszy stan wody najdłużej w lecie trwający (N L), dla zakładów wodnych stan najdłużej w roku trwający (NR).

d)    Wykonanie przekopów na całą szerokość (bez wyzyskania siły żywej wody) pociągnęłoby za sobą znaczne podwyższenie kosztów regulacji. Jeżeli się porówna koszta robót ziemnych na 2 rzekach mało różniących się pod względem powierzchni dorzecza i spadu np. na Wiśle śląskiej w gminie Ustroń i Wisła {km 44'5 do 50 o dorzeczu /4 = 138 km², a spadzie 7=8‘4°/o),

i na

Białe powyżej Grybowa (A = 195 km², I = 5‘382°/oo do 10-476°/oo), to przeciętny koszt robót ziemnych na 1 km wypada: na Wiśle przy wykopie pełnego profilu na wielką wodę 102.000 zł.*, na Białe zaś przy samoczynnych przekopach 9.000 zł., a więc przy wykopie całego profilu koszta robót ziemnych 11 razy większe.

e)    Co się tyczy zaleconych regulacyj lokalnych (miejscowych ubezpieczeń), przy których typy budowli mają być wypróbowane, to już przy tego rodzaju regulacjach prowadzonych od r. 1882 przez Namiestnictwo okazało się, że są krótkotrwałe a fundusze na nie wyłożone przeważnie zmarnowane.** Przy wy-

* Według informacyj udzielonych przez naczelnika wydziału robót publicznych w Katowicach inż. Henryka Zawadowskiego i kierownika regulacji Wisły \y Pszczynie inż. Józefa Pietruszewicza.

** To samo doświadczenie zrobiono w innych krajach, gdyż profesor politechniki w Bernie morawskiem Schocklitsch nazywa miejscowe ubezpieczenia „ein Flickwerk, das mit Flussbau vielfach nicht gemein hat, und die angewendeten Mittel sind in den meisten Fällen verloren“.

liczeniu typów budowli pominął reskrypt ministerjalny ubezpieczenie dna progami stosowanemi przez Wydział Krajowy (przy regulacji Biały i Rudawy) oraz przez Wydział prowincjonalny śląski (przy regulacji sudeckich dopływów Odry), które skutecznie zapobiegają nadmiernemu pogłębieniu łożysk rzek.

Próby i doświadczenia, tudzież studja polecone w reskrypcie minist, wyszły z tego założenia, że powodem zniszczenia robót regulacyjnych wykonanych przez Namiestnictwo były wadliwe projekty techniczne, a nie praktykowane miejscowe regulacje rozrzucone na długich przestrzeniach rzek,¹ a na podstawie tego założenia zaczęto zmieniać normalne przekroje poprzeczne przez rozszerzanie trasy, zastosowywać nowe typy budowli regulacyjnych, mianowicie kosztowne siatki druciane wypełnione kamieniami, lub grubym żwirem zamiast inkrustowanych tam faszynowych, a co najważniejsze zastępować budowle równoległe ostrogami, które przy regulacji rzek górskich okazały się nieodpowiedniemi i nawet na sudeckich dopływach Odry zostały zarzucone. Nawet przy regulacji rzeki nizinnej, jaką jest wpadająca do Bugu-Sołokija na niżu sarmackim, zalecał delegat lwowskiej Dyrekcji Robót Publicznych podczas inspekcji robót w r. 1928 zastosowanie budowli siatkowo-kamiennych zamiast faszynowych i odstąpił od tego żądania dopiero wówczas, gdy mu kierownik budowy zwrócił uwagę, że koszt 1 m³ kamienia sprowadzonego z Karpat (bo kamień z Roztocza rawskiego nie nadaje się do budowli wodnych) wynosiłby 45 zł., podczas gdy 1 m³ faszynady preliminowano w kosztorysie w kwocie 8¹50 zł., tak iż sam kamień bez siatki drucianej kosztowałby pięć razy tyle, co tama faszynowa.

Na rzekach, których regulację przeprowadził Wydział Krajowy, a na których utrzymały się obustronne budowle regulacyjne, jak np. na Białe, Ropie i Jasiołce, polecono kierownikom budowy ustnie przy sposobności inspekcji konserwować budowle podłużne tylko na brzegach wklęsłych, budowle zaś podłużne na brzegach wypukłych zostawić na pastwę losu w tym celu, ażeby je w przyszłości usunąć i zastąpić ostrogami przy równoczesnem rozszerzeniu trasy.

Wyniki prób i doświadczeń ogłosił na I polskim zjeździe hydrotechnicznym, który się odbył w styczniu 1929 r. pod przewodnictwem prof. inż. M. Rybczyńskiego w Warszawie, inżynier krakowskiej Dyrekcji Robót Publicznych Mieczysław Langer w referacie p. t. „W sprawie zmiany systemu regulacji rzek górskich w Mało poi see“,² z którego to referatu podaje się następujące ważniejsze szczegóły:

1. Regulacja rzek górskich i zabudowanie potoków, jako zadanie techniczne o znaczeniu meljoracyjnem, mają być podejmowane w interesie rolnictwa dla ochrony od wylewów nawet katastrofalnych. Karpackie dopływy Wisły i Dniestru podzielono w referacie na trzy charakterystyczne przestrzenie: 1) przestrzenie o prawidłowych naturalnych korytach rzecznych, które często żadnych korekcyj nie potrzebują i są typowem wzorem profilów poprzecznych, 2) przestrzenie o korytach zażwirowanych i mniej wybitnych brzegach, które wymagają nadbudowy brzegów i ujęcia w obustronne bu-

dowie poprzeczne (a więc ostrogi z wykluczeniem tam równoległych) należycie związana z brzegiem, — 3) przestrzenie zażwirowane, zupełnie zdziczałe, pozbawione brzegów, na których mają być wytworzone nowe koryta zapo-mocą wykopu, obustronnych opasek i grobli powodziowych.

ma

2.    Szerokość trasy narzucona rzekom w projektach generalnych być powiększona, bo np. Soła zdradza tendencję wyrobienia sobie trasy o podwójnej szerokości od projektowanej, a „dolna Wisłoka płynie obecnie dwoma korytami oddzielonemi od siebie poprzerywaną groblą podłużną, będącą pozostałością dawnych tam równoległych“.*

na

na

3.    Przekroje poprzeczne odpowiadać mają kształtom profilów rzeki utrzymających się dobrze przestrzeniach nieuregulowanych, a moduł przekroju t. j. stosunek szerokości zwierciadła wody do średniej głębokości leży obliczyć z naturalnych przekrojów poprzecznych, pozostających w równowadze, dostatecznie pojemnych, wypełnionych po brzegi.

4.    Głębokość napełnienia profilu poprzecznego przy korekcji udałej winna być utrzymana w wielkości naturalnej, lub zmniejszona.

na rzekach gór-ma dolinę od klęski powodzi łącznie

5.    Czasy trwania miarodajnych stanów wód skich, których korekcja zabezpieczyć

z katastrofalnemi, poza czasem trwania stanu kształtującego koryto mają tylko podrzędne znaczenie,— a rozstrzygającą jest tylko jedna woda katastrofalna, absolutnie najwyższa kiedykolwiek zaobserwowana i czas trwania jej szczytu. (To zapatrywanie nie licuje z reskryptem ministerjalnym, który zaleca także ujęcie wody niższej dla celów komunikacji, meljoracji, albo zakładów wodnych).

6.    Budowy zbiorników wody dla celów regulacji w przeciwieństwie do reskryptu nie uwzględnia referat, ponieważ miejsca nadające się do zamknięcia dolin należą w Karpatach do wyjątków, a w kraju naszym wyposażonym w nadmiar węgla zastępowanie węgla siłą wodną jest narazie co najmniej przedwczesne.

7.    Charakterystyczne cechy korekcji. Ponieważ woda po wykonaniu korekcji niema łożyska swego pogłębiać, przeto dno łożyska musi być wybrane według linji wyrównanego spadu, a profil.wykonamy na całą szerokość trasy, korony zaś i głowice tam mają być za-niwelowane i z linją wyrównanego spadu uzgodnione. Zakotwienia tam w brzegach i groblach nie może budzić żadnej obawy co do swej trwałości. Groble jako wykonane przeważnie z żwiru muszą być uszczelnione i utrwalone, oraz posiadać szeroką koronę dla użycia ich w przyszłości na drogi dojazdowe. Groble muszą być chronione przed działaniem wezbranych fal silnym porostem giętkiej wikliny zasadzonej na podwalu.

* Zarzut, jakoby Wisłoka w dolnej przestrzeni (żeglownej) miała trasą za wąską, jest niesłuszny. Według informacji otrzymanej od kierownika sekcji konserwacji meljoracyj publicznych w powiecie mieleckim, inżyniera Jana Haładeja, który od r. 1897 prowadził roboty w tym powiecie, a po wojnie światowej był przez pewien czas kierownikiem regulacji Wisłoki, tamy faszynowe zbudowane przed wojną przez Namiestnictwo utrzymywały się dobrze, o ile były oskałowane. Z powodu kilkunastoletniego zaniedbania konserwacji tamy faszynowe nie ubezpieczone kamieniem uległy zniszczeniu podczas powodzi i pochodu lodów, zwłaszcza pod Gawłuszowicami, gdzie most wojenny z małemi otworami po 8 m powodował zatory, tak iż woda płynęła nawet trzema łożyskami, między tamami równoległemi w trasie i poza trasą. Od r. 1923 naprawia się przerwane tamy regulacyjne, a od r. 1929 ubezpiecza się brzegi wklęsłe kamieniem sprowadzanym z okolic Zawichostu, tak iż obecnie płynie woda jednem łożyskiem a 29 kwietnia 1931 r. przejechał statek Wawel dolną przestrzeń Wisłoki od ujścia do km 27.

8.    Typy budowli. Zasadniczym typem są stosowane obecnie budowle prostopadłe (ostrogi) systemu „Palvis“ z siatek drucianych wypełnionych żwirem na podłożu faszynowem, gdyż budowle siatkowe na wodzie są niewykonalne. Głowica ostrogi zaopatrzoną jest krótką budowlą równoległą, aby woda przy opadaniu nie płynęła wzdłuż ostrogi i nie podmywała jej korpusu. Jako opaski przewidziane są tamy faszynowe Seelinga ubezpieczone od strony wody materacami siatkowemi, albo same materace siatkowe na podłożu faszynowem, lub też walce siatkowo-żwirowe.

9.    Koszta budowli systemu Palvis są cztero- do pięciokrotnie droższe, niż tamy faszynowe. Za to wydatki na konserwację są mniejsze, aniżeli przy łamach faszynowych i wyrównują wydatek na korekcję.

Budowle siatkowo-żwirowe systemu inżyniera Palvis’a.

Budowle Palvis’a, które od r. 1924 zaczęły zastosowywać Dyrekcje Robót Publicznych w Krakowie i we Lwowie, używane były w okolicy Bolonji i stąd rozpowszechniły się przed wojną światową w północnych Włoszech, w południowej Francji i Hiszpanji. Budowle te składają się ze skrzyń o kształcie graniastosłupa ze siatki drucianej wypełnionych na miejscu budowy grubym żwirem rzecznym, lub kamieniem łamanym, które wiąże się drutem wedle możności przed wypełnieniem kamieniami. Przekrój poprzeczny skrzyni jest kwadratowy, prostokątny lub trapezowy. Długość skrzyni dochodzi do 5 m, szerokość i wysokość wynosi od 0‘75 m do 1'25 m. Siatka o okach 4 lub 6-bocznych najmniej 5 X 7 cm do 15 X 18 cm ma być wyplatana ręcznie (bo drut w plecionce maszynowej pęka) z drutu żelaznego, miękkiego, dwukrotnie wypalanego i pocynkowanego. Początkowo używano drutu o średnicy 2’2 do 4 milimetrów, obecnie 3‘2 do 4*5 mm. Zaleta budowli Palvis’a polega na tern, że są elastyczne, a ciężkie (1 m³ waży 1*6 do 2‘0 ton), tak iż na rzekach o ruchomem dnie nie są narażone na zniszczenie przy pogłębieniu łożyska, ani na uniesienie przez wielką wodę. Trwałość budowli Palvis’a podało przedsiębiorstwo „Drahtzug“ w Hirt w Karyntji na lat 20 przy grubo pocynkowanym drucie.

W środkowej Europie zastosowane zostały budowle Palvis’a w r. 1914* na rzecz Ostrawicy stanowiącej granicę śląsko-morawską, której regulacja podjętą została na podstawie ustaw krajowych śląskiej i morawskiej z dnia 27 czerwca 1911 r. na długości 47 km kosztem 6,000.000 koron przy 60°/o udziale państwowego funduszu kanałowego. Ostrawica wpadająca po prawym brzegu do Odry poniżej Morawskiej Ostrawy, która wypływa z Beskidu, gdzie ma skaliste łożysko w piaskowcu godulskim, a w całym środkowym i dolnym biegu płynie śród żwirowisk ruchomych o szerokości 0‘25 do 1 km, a głębokości 2 m w środku biegu a do 4 m w dole, regulowaną była od r. 1910 według zasad regulacji rzeki Mury w Styrji na średnią wielką wodę**. Ze względów politycznych nie regulowano Ostrawicy systematycznie, lecz rozpoczęto lokalne regulacje w km 32‘6 do 33‘9 i w km 21 do 26.

* W r. 1914 wykonało Namiestnictwo na rzecz Stryja pod Strychońcami w km 28 próg z walców siatkowych wypełnionych kułakami dla ujęcia wody do młynówki, próg ten jednak uległ zniszczeniu podczas wojny wedle informacji otrzymanej od inż. Jakubskiego, kierownika państwowego Zarządu wodnego w Stryju.

** Według projektu inż. Essera z r. 1905 powierzchnia dorzecza wynosi 824*4 km², ilość wody Q?, — 265 m³, Q₄ (z r. 1902) =1.070 m³, spad 7=l’5°/oo do 8*89n/oo, — projektowana szerokość dna 52 m w dole do 15 m na końcu regulacji, głębokość wody (Q₃) od 2*1 m do 1*42 m.

Gdy te lokalne regulacje przez dwie powodzie w r. 1912 i 1913 zostały zniszczone, poleciło austrjackie Ministerstwo Robót Publicznych na wniosek inż. Kovarika (obecnie naczelnika państwowej służby technicznej w ziemi mo-rawsko-śląskiej w Bernie Morawskiem) kierownikowi budowy zastosować system budowli siatkowo-żwirowych Palvis’a. Roboty wykonane przy dalszych lokalnych regulacjach na Ostrawicy według tego systemu do r. 1917 opisał kierownik budowy inż. Hugo Werner w publikacji³, z której podajemy następujące szczegóły. Jako zasadę przyjął inż. Werner regulację na wielką wodę, prostowanie trasy, o ile na to skręty doliny pozwolą (bo wielka woda płynie w kierunku prostym) i ujęcie łożyska ostrogami na-przemianległemi systemu Palvis’a, których korona w trasie regulacyjnej wznosi się 1"25 m nad materacami (fundamentem ostróg), a przy wysokich brzegach, względnie wałach 0'2 m nad najwyższym stanem wody. Naprze-mianległe ostrogi zastosował inż. Werner w tym celu, ażeby wodzie pozostawić szeroką przestrzeń przynajmniej po jednej stronie dla wyrobienia sobie łożyska. Przekrojów poprzecznych nie obliczał inż. Werner, bo spad, jaki bie wielka woda wyrówna, jest niewiadomy, a szerokość trasy między głowicami ostróg oznaczał z dobrze utrzymanych profilów na odnośnej przestrzeni (np. pod Friedlandem w km 35’1 do 36’1 na 38 m, podczas gdy według projektu Essesa szerokość dna miała wynosić 29 m). Przekop pod Friedlandem wykonany został jako samoczynny o szerokości kunety 15 m. Wymiary skrzyń dla materaców (fundamentu ostróg) wynosiły przy grubości 0³5 m : w części prostopadłej ostróg 4’0 X 2³5 m, w części równoległej pod głowicami ostróg 4’5 X 2'5 m, — dla ostróg przy wysokości 1³25 m w części prostopadłej 5 X 1³25 m, w części równoległej 3 X 1‘25 m. Szerokość materaców w części prostopadłej wynosiła 4 m (równa długości skrzyni), szerokość w części równoległej pod głowicami 9 m (równa długości 2 skrzyń). Szerokość ostróg w części prostopadłej mierzyła 1’25 m (równa szerokości skrzyni), w głowicy 3 m (równa długości skrzyni). Długość części równoległej materaców pod głowicami ostróg wynosiła 12 m (równa szerokości 4 skrzyń po po 2³5 m i 1 skrzyni o szerokości 2 m), długość głowic ostróg 6‘25 m (równa szerokości 5 skrzyń). Materace pod głowicami wysunięte były 4 m poza trasą na dno celem zabezpieczenia ostróg przy pogłębianiu się rzeki. Oka siatki mierzyły 15 X 18 cm, grubość drutu 3’8 mm. Trwałość siatek

so-

w głowicach ostróg, gdzie powłoka cynkowa drutu narażona jest przez żwiry, a skutkiem tego drut na rdzewienie, ocenił inż. Werner na lat 20. Przyjmując 10 ostróg naprzemianległych (w odstępach po 200 m na każdym brzegu) na 1 km, a kubaturę 1 głowicy 80 m³, otrzymał inż. Wer-koszta konserwacji 1 kilometra przy cenie 10 koron 1 mó budowy w mie 8.000 К po 20 latach.

Budowle systemu Palvis’a zastosowane zostały także przy regulacji Wisły śląskiej przez rząd austrjacki, a następnie przez urząd wojewódzki śląski.

na starcie

su-

ner

Po powodzi w r. 1915 wykonał inż Werner ubezpieczenie lewego brzegu Wisły powyżej mostu kolejowego w Skoczowie ostrogami systemu Palvis’a, które jednak przetrwały tylko lat dziesięć, gdyż przez powódź w r. 1925 zostały zniszczone. Według informacji otrzymanej od kie-równika regulacji Wisły w Pszczynie, inż. Józefa Pietruszewicza powodem zniszczenia było, że ostrogi zbudowano na żwirze bez materaców, a do siatek użyto cienkiego drutu 2'5 mm.

Po upadku Austrji zaprojektował inż. Werner dla śląskiego urzędu wojewódzkiego regulację na wielką wodę zapomocą ostróg siatkowo-żwirowych naprzemianległych potoku Brenincy, prawobrzeżnego dopływu Wisły, w Górkach (pow. Skoczów) na długości około 2*2 km i Wisły w Ustroniu na długości około 2 km.

Regulacja Brennicy,* którą wykonano w r 1924 i 1925, polegała na obwałowaniu przy rozstawie wałów 100 m i ujęciu łożysku naprzemianległemi ostrogami siatkowo-żwirowemi w odstępach po 200 m na każdym brzegu. Szerokość trasy między głowicami ostróg wynosiła 25 m, przekopy zaś przewidziano samoczynne. Regulacja ta w r. 1925 została zniszczona przez powódź, gdyż z powodu wielkiego odstępu (200 m) ostróg i usytuowania ich niewłaściwego (naprzemianległego zamiast naprzeciwległego) nastąpiło w r. 1925 tak silne serpentynowanie wody przy opadaniu, że wzdłuż ostróg powstały wyrwy do 5 m głębokości, wały zostały poprzerywane na znacznych przestrzeniach, a potok wyrobił sobie w drobnym żwirze serpentynujące łożysko poza wałami. Wskutek tego zaprojektowało i wykonało kierownictwo regulacji Wisły na tej przestrzeni Brennicy korekcję progową, stosowaną przy zabudowaniu potoków górskich, mianowicie : rozebrano ostrogi siatkowo-żwi-rowe, wykopano kunetę 12 m szeroką, ubezpieczoną co 25 m progami drew-nianemi, brzegi kumety ochroniono walcami siatkowemi o średnicy 1 m, opar-temi o piloty wbite w odstępach 2-metrowych, po obu brzegach kunety usypano niskie wałki z ziemi wydobytej z wykopu, między temi wałkami a wałami powodziowemi zbudowano w odstępach co 50 m poprzeczki faszy-nowe ze spadem do łożyska potoku, wreszcie wyrównano żwirowiska w mię-dzywalu i zasadzono je wikliną. Po ustaleniu żwirowisk zostanie wiklina wycięta celem zapobieżenia namulaniu i zmniejszeniu profilu przepływu wielkiej wody, a międzywale użytkowane będzie jako pastwisko.

Na Wiśle w Ustroniu, gdzie roboty nie były tak daleko zaawansowane, jak na Brennicy, poprawiło kierownictwo budowy projekt inż. Wernera przez wstawienie ostróg dodatkowych, tak iż trasa ujęta została ostrogami naprzeciwległemi.

Na podstawie tych doświadczeń zaprojektował naczelnik Wydziału Robót Publicznych w województwie Śląskiem inż. Zawadowski wspólnie z kierownikami budowy inż. Maryniarczykiem i Pietruszewiczem systematyczną regulację Wisły na wielką wodę w Ustroniu i Wiśle przy zastosowaniu ostróg naprzeciwległych Palvis’a, wykopie pełnego profilu poprzecznego i obustronnego obwałowania.

Ponieważ ten system przyjęty został przez krakowską Dyrekcję robót publicznych dla regulacji Soły, przytacza się następujące szczegóły z projektu regulacji Wisły na Śląsku na przestrzeni od km 45*5 do 50*035. Powierzchnia dorzecza Wisły 138 km², zalesienie 85%, średni opad roczny 1.100 mm. Objętość przepływu wielkiej wody obliczona przez b. Wydział Krajowy śląski w Opawie na podstawie pomiarów Q₄ = 350 m³/sek. (q± — 2'5 m³/sek.), spad projektowany 8*4%o.

1929 w War-

* Według referatu inż. Maryniarczyka (na zjeździe hydrotechnicznym w r. szawie) wynosi powierzchnia dorzecza Brennicy A = 80 km², spadł / = 10%o, wielka woda C?4 = 270m²/sek. (94 —3*375 m³/sek).

Szerokość dna przyjęto 30 m, profil przepływu trapezowy przy nachyleniu skarp 1:1, głębokość wielkiej wody 2‘15 m, szerokość zwierciadła wielkiej wody 34*3 m* Chyżość wody przy spadzie /= 8*4% w tym profiiu o powierzchni 69*12 m² obliczona wzorami Siedeka wynosi v = 5*05 m/sek., ilość zaś przepływającej wielkiej wody Q₄' = 349*22 m³/sek. Odległość osi

wa

łów od krawędzi dna, a zarazem___ö________ô ,.y_________ ____ M

szerokości dna 30 m rozstaw osi wałów mierzy 79 m. Szerokość materaców pod ostrogami wynosi 5 m, pod głowicami ostróg 8 m, (z tego 3*5 m wystaje na dno), długość materaców pod głowicami 17*5 m. Grubość materaców wynosi 0*5 m, długość skrzyń w materacach pod częściami prostopa-dłemi ostróg 5 m, pod głowicami 4 m, szerokość 2*5 m. Części prostopadłe ostróg składają się ze skrzyń 5 m długich o przekroju kwadratowym 1X1"*, głowice z 2 skrzyń 5 m długich o przekroju trapezowym, 2 m na dole, 1 m na górze szerokich, aim wysokich. Wzniesienie korony ostróg nad dnem wynosi: w trasie 1 m, przy wałach 2*6 m, czyli 0*5 m nad zwierciadłem wielkiej wody. Głowice ostróg zbudowanych w odstępach 60 m przedłużone są pod prąd wody 7 m, za prądem wody 2 m, materace zaś głowic o 10 m (4 szerokości skrzyń) pod prąd, a 2*5

długość ostróg wynosi 24*5 m, tak iż przy

ш.ш-у    gXWVVIV, W IV II C

prądem. Grubość drutu w siat-

m za

mm.

kach używanych do materaców pod głowicami 4*2 mm, zresztą 3*8 Wzniesienie koron wałów wynosi 3*1 m nad dnem, czyli 1 m nad zwierciadłem wielkiej wody, szerokość korony 3 m, nachylenie skarp od lądu 1 : 1*5, od wody 1 :6 nad zwierciadłem, a 1:2 pod zwierciadłem wielkiej wody. Żwirowiska i stare łożyska odcięte wałami, które nie mogą być namulone i pozostaną nieużytkami, służyć mają na miejsca składowe przy czyszczeniu łożyska z żwirów, które niewątpliwie nanosić i osadzać będzie woda na dnie o wielkiej (w stosunku do powierzchni dorzecza) szerokości dna 30 m.

Gdzie istniejąca szerokość łożyska Wisły nie pozwalała na budowę ostróg, zastosowano obok wałów ubezpieczenia brzegów opaskami siatkowo-żwiro-wemi o przekroju kwadratowym 1X1 m na materacach ze skrzyń siatkowo-żwirowych 0*5 m grubych a 4 m długich, brzegi zaś nad opaską zeskarpo-wane z nachyleniem 1: 1*5 ubezpieczono brukiem.

Koszt 1 m³ materaca 0*5 m grubego, 2*5 m szerokiego dostarczanych przez fabrykę Antoniego Góreckiego w Wadowicach z drutu ocynkowanego 4*2 mm średnicy o okach 15X15 cm bez dostawy kamienia wynosił w r. 1929: przy długości 4 m 19*15 zł., przy długości skrzyni 4*5 m 18*95 zł.

Przeciętny koszt 1 km robót regulacyjnych na Wiśle na przestrzeni od km 45*5 do 50 wynosi 150.000 zł., koszt zaś 1 km robót ziemnych okrągło 102.000 zł., razem koszt 1 km w tych najgłówniejszych 2 rubrykach (bez kosztów wykupna gruntów i kosztow zarządu) 252.000 zł. Na tak wysoki wydatek może sobie wyjątkowo pozwolić bogate województwo śląskie, wyposażone w autonomję podatkową, zwłaszcza, że przestrzeń Wisły od Drogomyśla wgórę, gdzie ten system regulacji może być zastosowany, nie jest długa.

Z uwagi, że dotychczas regulowane były rzeki górskie na małą, lub średnią wodę przy zastosowaniu tam równoległych i trasy prowadzonej w łagodnych łukach, a system regulacji Ostrawicy na wielką wod ę zapomocą budowli poprzecznych (ostróg) naprzemianległych przy

* Szerokość 34'3 m przyjęto do obliczania przekroju przepływu, w rzeczywistości bowiem wynosi szerokość zwierciadła wielkiej wody między linjami przecięcia jej poziomu z koronami ostróg 64 771.

trasie prowadzonej wedle możności w linjach prostych jest zupełnie odmienny, odniosłem się za pośrednictwem Poselstwa polskiego w Pradze do czesko-słowackiego Ministerstwa Robót Publicznych z prośbą o informację, czy system regulacji zastosowany na Ostrawicy okazał się odpowiednim. Zamiast wyjaśnienia otrzymałem przy piśmie poselstwa z 19 lutego 1931 r. L. 350/31 dostarczony mu przez wymienione ministerstwo nr. 8 z r. 1927 urzędowego wydawnictwa Ministerstwa Robót Publicznych w Pradze „Zprâvy verejné służby technické“ z artykułem inż. dra techn. Karola Pieką „Uprava śterkonosnych tokù drätosterkovymi stavbami Palvisovy soustavy“ (Regulacja niosących żwir biegów rzek drucianożwirowemi budowlami Palvisowego systemu), z którego podajemy następujące szczegóły.

Po wstępnych uwagach co do regulacji rzek górskich na małą i średnią wodę kładzie autor nacisk na trzy warunki odpowiedniego przeprowadzenia regulacji: 1) dobór normalnego przekroju poprzecznego, który winien odpowiadać charakterowi rzeki; 2) unikanie skróceń rzeki przekopami, a natomiast prowadzenia trasy w łagodnych tukach i kontrłukach (odmiennie od trasy zastosowanej na Ostrawicy), gdyż przy skróceniu zachodzi potrzeba zabezpieczenia dna przed nadmiernem pogłębianiem, stopniami, progami lub jazami; 3) zastosowania takich typów budowli i z takich materjałów, któreby zabezpieczały brzegi i linję regulacyjną, a więc na rzekach o małym spadzie budowli faszynowych, a na rzekach niosących żwir o brzegach i dnie ruchomych, budowli elastycznych, ruchomych, jakiemi są budowle z siatki drucianej wypełnionej grubym żwirem systemu Palvis’a.

W republice czesko-słowackiej stosuje się budowle Palvis’a tylko na 3 rzekach: Ostrawicy, Olzie i Kisuczy (dopływie Wagu w dorzeczu Dunaju) , powyżej Czaczy na Słowaczyźnie, i to tylko przy regulacjach lokalnych. Ze skrzyń siatkowo-żwirowych buduje się nietylko ostrogi, lecz także tamy równoległe. Trwałość budowli Palvis’a stawia inż. Pick narówni z budowlami kamiennemi.⁴ Po każdej większej wodzie należy jednak głowice ostróg poddać rewizji, siatkę naprawić, ewentualnie uzupełnić kamienie w skrzyniach, co nie przedstawia żadnych trudności.

Koszt 1 m² siatki drucianej o wielkości oczek 15 X Ib cm sprowadzanej z Berna wynosił przy regulacji Ostrowicy:

2-0 kg 2⁴25 kg

„ H « » 12-50,,

z drutu 3‘8 mm, waga 1⁴7 kg, cena 10 koron czeskich 4⁴2 mm 4⁴5 mm

1 kg drutu do wiązania 3'6 mm 4’30 k. cz., — 3’8 mm 4⁴20 k. cz., — 4‘2 mm 4T0 k. cz.

Koszt 1 m? budowli siatkowo-żwirowej wynosił 122'30 koron czeskich (czyli przy kursie 100 k. cz. = 26‘50 zł. 32⁴40 zł.) bez kosztów zarządu, jeżeli robotnicy byli wprawieni, w razie przeciwnym koszt 1 m³ podniósłby się ze 122’30 k. cz. na 150 k. cz. (czyli 49⁴85 zł.). Jeżeli przy mniejszej grubości kamieni rzecznych muszą być użyte siatki o okach 12 X 14 cm, wzrastają koszta budowli siatkowo-żwirowych o 15% do 18% przy grubości drutu 3‘6 do 3'8 mm.

Z tego jest widocznem, że budowle siatkowo-żwirowe są bardzo drogie („velmi drahé“). Ponieważ systematyczna regulacja wymagałaby wielkich kosztów („mnoho penëz“), podejmuje się tylko najkonieczniejsze ubezpieczenia zagrożonych osad lub mieszkalnych budynków (pristupuje se jen к najnutnajśimu zabez-pećeni ohrożenych osad neb obytnÿch budov“).

Oprócz wysokich kosztów wielką wadą systemu regulacji na wielką wodę jest stosunkowo mały rozstaw wałów zastosowany w celu zmniejszenia długości drogich budowli Palvis’a. Wskutek tego zostają odcięte wałami wielkie obszary żwirowisk i kęp, które bez namulenia pozostaną nieużytkami. Na rzece Sole w Kobiernicach, gdzie szerokość terasy łęgowej (żwirowisk i kęp lub pastwisk nienamulonych) dochodzi do 0‘75 km, a rozstaw wynosi 89‘8 m, pozostanie nieużytkiem wielki obszar poza wałami o szerokości około 0"65 km, czyli przeszło 80% powierzchni terasy łęgowej.

Koszta regulacji rzek kanałowych wynoszą według projektów zatwierdzonych przez komisję regulacyjną :

74,041.000 К 35,837700 „

889'5 km dolnych biegów (ustawa z r. 1901)

1907)

887*51 km górnych biegów (ustawa z r.

razem

czyli

...... 109,878.700 К

...... 188,440.932 zł.

okrągło 200 miljonów zł. obieg.

W razie zastosowania systemu regulacji na wielką wodę z budowlami Palvis’a, jak na Wiśle śląskiej, gdzie koszta 1 km robót ziemnych wynoszą okrągło 102.000 zł., a koszta 1 km robót regulacyjnych 150.000 zł., razem 252.000 zł. (podczas gdy na rzece Białe powyżej Grzybowa o takiej samej powierzchni dorzecza koszta 1 km robót ziemnych preliminowano na 9.000 zł., a robót regulacyjnych na 54.900 zł., razem 63.900 zł.), wzrosłyby koszta regulacji rzek kanałowych blisko 4-krotnie, t. j. z 200 miljonów na 800 miljonów zł., których ani Rzeczpospolita, ani samorządy wojewódzkie dotychczas nie wprowadzone w życie, a pozbawione źródeł dochodowychu stawą o finansach komunalnych pokryć nie byłyby w stanie.

Jak się okazało przy obwałowaniu Dunajca w dolinie Zakliczyńskiej ludność interesowana nie życzy sobie regulacji środkowych biegów rzek karpackich na wielką wodę, a obwałowanie dolin wypełnionych żwirowiskami w górnych biegach rzek byłoby nawet szkodliwe, bo uniemożliwiłoby zdobycie tych nieużytków pod kulturę przez namulenie.

O ile wnosić można z wyników osiągniętych przy regulacji rzek karpackich, wykonanych przez Wydział Krajowy, a w szczególności .przy regulacji Biały powyżej Grybowa, regulacja rzek karpackich na średnią wodę normalną przy zastosowaniu budowli faszynowych ubezpieczonych kamieniem jest zupełnie odpowiednią, jeżeli będzie wykonaną systematycznie, a dno ubezpieczone progami.

Instrukcja dla wstępnego opracowania podstaw hydrologicznych projektów z dziedziny meljoracyj podstawowych.

z dnia 11 lipca 1925

Reskryptem z dnia 2 grudnia 1930 r. L. V—1.499/29 wydał Minister Robót Publicznych profesor dr. M. Matakiewicz instrukcję dla opracowania projektów meljoracyj publicznych, która uzupełnia lukę reskryptu ministerjalnego r. co do wyboru miarodajnego stanu niższego normalnego dla projektów meljoracyjnych, przyjmując jako stan normalny najdłużej trwający stan wód w okresie letnim (wegetacyjnym, w rocznikach hydrograficznych oznaczony jako NL).

Instrukcję tę zawierającą wskanówki także co do projektowania regulacji Zał. 3. wód górskich załącza się '/. w pełnem brzmieniu dla użytku projektujących inżynierów.

Opis przedsiębiorstw,

a) Dorzecze Wisły.

1. Regulacja rzeki Wisłoka

(od Beska do Haczowa).

Rzeka Wisłok, największy lewo-brzeżny dopływ Sanu, bierze początek w Beskidzie Niskim na europejskim dziale wód Wisły i Dunaju (Bodroga dopływu Cisy) pod górą Pasiką (849 m nad morzem), która jest najwyższem wzniesieniem w całem dorzeczu Wisłoka, w gminie Wisłok Wielki (Górny) w powiecie sanockim.

Do Wisłoka wpadają na przestrzeni po Haczów następujące potoki: na brzegu prawym dopływ z Odrzechowy, Pielnica, Zmienniczka i 2 potoki Trze-śniowskie, — na brzegu lewym Wisłoczek i Rudzina.

Powierzchnia całego dorzecza Wisłoka wynosi 3.543'4 km², po Haczów 382‘3 km², — powierzchnia dorzecza Pielnicy 101'4 km², Zmienniczki 30‘5 km², Rudziny 19-3 km².

Wzniesienie działu wodnego Wisłoka na przestrzeni po Haczów wynosi według austr. kart sztabowych: na południu od strony Dunaju, gdzie długość tego działu wynosi zaledwie 1*2 km, 849 m (Pasika) i 823 m (Ha-nasiówka) ;

na zachodzie: od strony Jasiołki: 715 m, 607 m (Dąbrz), 761 mu źródeł Wisłoczka, — od strony Taby, dopływu Wisłoka, która przepływa przez Rymanów i nosi nazwę w środkowym biegu „Kompacha“ a przy ujściu „Mor-

wawa“: 669 m, 631 m, 408 m (u źródeł Rudziny) i 306

m w Milczy;

źródeł potoku Górki, dopływu Zmienniczki,

na wschodzie od strony dopływów Sanu, Osławicy i Sanoczka: 705 m, 663 m (Jasienina), 777 m (Tokarnia na paśmie Bukowiec), 748 m (źródło-wiska Pielnicy), 541 m w Nowotańcu, 369 m w Nowosielcach, 472 m u źródeł Siedliczki (dopływu Pielnicy), — od strony Stobnicy (dopływu Wisłoka): 425 m (Baźanówka), 401 310 m w Górkach (najniższy punkt na wschodnim dziale wodnym), 363 m w Turzempolu i 436 m (Bucznik u źródeł potoku Zmienniczki). Wzniesienie działu wodnego u źródeł potoku Trześniowskiego wynosi 431 m (Trze-śniówka), a wzniesienie terenu na prawym brzegu Wisłoka w Trześniowie

289 m.

Wzniesienia doliny Wisłoka, który od źródeł do Beska płynie w kierunku północnym, zmieniając ten kierunek od Beska do Iskrzyni na zachodnio-północny, a w dalszym biegu do Krosna na północny, wynosi : w Wisłoku Wielkim (Dolnym) 473 m, w Tarnawce powyżej ujścia Wisłoczka 379 m,

w Besku przy gościńcu podtatrzańskim 290 m, w Bziance 279 m, w Iskrzyni 275 m, w Krośnie 259 m. Na północ od gościńca podtatrzańskiego w Nowosielcach, Zarszynie i Besku rozciąga się zamknięta pagórkami dolina, tzw. „Podole Sanockie“ wzdłuż Pielnicy i Wisłoka od Nowosielec do Krosna, której długość wynosi 25 km, a szerokość między Beskiem a Wzdowem dochodzi do 6 km.

Średni opad roczny wynosi u źródeł Wisłoka okrągło 900 mm (według obserwacyj w Jaśliskach), w dolinie Wisłoka poniżej Beska okrągło 770 mm (według obserwacyj w Jaćmierzu i Iwoniczu).

Pod względem budowy geologicznej dorzecze górnego Wisłoka składa się z formacyj : kredowej (warstw inoceramowych) ' i trzeciorzędnej (secenu, łupków menilitowych i piaskowca magórskiego) przykrytej gliną dy-luwjalną powstałą z tych formacyj. W dorzeczu tern wydobywa się ropę w licznych miejscowościach, jak: Iwonicz, Klimkówka, Krosno, Krościenko Niżne, Lubatówka, Posada Górna, Rogi, Rudawka Rymanowska, Trześniów, Turzepole, Węglówka.

Dolinę Wisłoka powyżej Beska wypełniają żwiry, poniżej zaś gościńca podtatrzańskiego urodzajne aluwjum, a stoki doliny wedle karty Państwowego Instytutu Geologicznego w Wiedniu glina nawiana (loss), która sięga w górę poza Klimkówkę, Rymanów, Besko, Zarszyn i Nowosielce na południu, aż po Jaćmierz i Wzdów na wschodzie. Gospodarstwo rolne w dolinie Wisłoka prowadzone jest intensywnie, chów bydła stoi wysoko, a rolnicy przeprowadzili liczne meljoracje przy pomocy ekspozytury Kraj. Biura meljo-racyjnego utworzonej w Sanoku. W południowej części doliny od Beska do Haczowa grunty nadbrzeżne narażone były jednak na wylewy, gdyż Wisłok, który do Beska posiada charakter górskiej rzeki, z powodu nagłego zmniejszenia spadu w dolinie posiadał łożysko kręte, które nie mogło pomieścić wielkiej wody.

Na prośbę interesowanych właścicieli gruntów zarządził Wydział Krajowy opracowanie projektu regulacji i obwałowania Wisłoka od Beska do Haczowa na długości 13*199 km i Pielnicy od Nowosielec do ujścia na długości 14*216 km, a Sejm krajowy przyszedł interesowanym w r. 1881 z pomocą, przyznając im 3°/o pożyczkę z funduszu krajowego w kwocie 16.000 zł. w. a.; robót jednak nie rozpoczęto, gdyż wobec sumy kosztorysowej, obliczonej przez kierownika ekspozytury sanockiej inżyniera Ferdynanda Hillbrichta na 129.000 zł. w. a. a wraz z kosztami zarządu na 137.000 zł. w. a. środki, ja-kiemi komitet interesowanych rozporządzał, okazały się niedostateczne. Gdy w r. 1884 wylew Wisłoka z dopływami wyrządził wielkie szkody w gruntach nadbrzeżnych, a w tym samym roku weszła w życie państwowa ustawa me-Ijoracyjna, przedłożył Wydział Krajowy na prośbę Wydziałów powiatowych w Sanoku i Brzozowie 5 grudnia 1885 r. Sejmowi projekt ustawy zapewniającej zasiłki z funduszu krajowego i z państwowego funduszu meljoracyjnego dla przymusowej spółki wodnej w wysokości po 30°/o kosztów właściwej budowy.

Ustawa krajowa z r. 1886 o regulacji rzeki Wisłoka.

Ustawą z dnia 1 lipca 1886 r. Dz. u. kraj. Nr. 68 uznaną została regulacja rzeki Wisłoka na przestrzeni od Beska do Haczowa wraz z uregulowaniem potoku Pielnicy od Nowosielec do ujścia w powiecie sanockim i brzo-

zowskim za przedsiębiorstwo przymusowej spółki wodnej subwencjonowane z funduszu krajowego, które ma być wykonane w ciągu lat pięciu po wejściu w życie tej ustawy. Za podstawę techniczną służyć ma projekt Wydziału Krajowego z r. 1885, który preliminuje koszta robót na 129.000 zł. w.

a.

Do pokrycia kosztów regulacji mają się przyczynić fundusz krajowy i państwowy fundusz meljoracyjny zasiłkami bezzwrotnemi w wysokości po 30% preliminowanych kosztów, przymusowa spółka wodna zaś pokryć ma oprócz 40% preliminowanej sumy kosztorysowej także koszta zarządu i utrzymania. Zasiłki kraju i państwa, oraz prestacje członków spółki mają być uiszczone w czasie budowy w pięciu ratach rocznych zgóry. Wykonanie robót regulacyjnych i konserwacyjnych prowadzić ma Wydział spółki wodnej, sposób zaś utworzenia tego Wydziału oznaczyć ma statut wydany przez władzę polityczną. Tak Administracji państwa, jak i Wydziałowi Krajowemu służy prawo wysyłania swoich delegatów do Wydziału spółki z głosem stanowczym, oraz wpływ odpowiedni na tok spraw technicznych i ekonomicznych przedsiębiorstwa.

Według regulaminu z dnia 3 maja 1888 r. Dz. u. kraj. Nr. 49 wydanego przez Namiestnictwo w porozumieniu z Wydziałem Krajowym, a zatwierdzonego przez Ministerstwo Rolnictwa miały być przy wykonaniu robót uwzględnione zmiany projektu poczynione przez ministerjalny departament techniczny w granicach sumy kosztorysowej 129.000 zł. w. a., roboty zaś miały być wykonane w ciągu lat 5, począwszy od r. 1886 przez przymusową spółkę wodną (co jednak okazało się niemożliwem, gdyż spółka wodna została zawiązaną dopiero w r. 1888). Prowadzenie budowy poruczyć miał Wydział spółki wodnej mianowanemu przez siebie kierownikowi technicznemu, który miał wykonać roboty w zarządzie własnym, a przedewszystkiem za wynagrodzeniem od wymiaru. Co się tyczy prowadzenia rachunków budowlanych, kontroli robót przez techniczne organy państwowe i krajowe, rocznych sprawozdań z budowy i kolaudacyj zawierał regulamin takie same postanowienia, jak rozporządzenia wykonawcze wydane dla krajowych przedsiębiorstw meljoracyjnych.

Statut spółki wodnej.

Do okręgu spółki włączono obszar 7.107 morgów gruntów. Statut spółki zatwierdzony reskryptem Namiestnictwa z dnia 14 września 1888 r. L. 54.280 zawiera między innemi następujące postanowienia:

l na

marca

Dla wykonania robót regulacyjnych na Wisłoku od Beska do Haczowa Pielnicy od Nowosielec do ujścia, tudzież dla rozłożenia i ściągnięcia datków konkurencyjnych tak na budowę, jak i na pokrycie kosztów zarządu i utrzymania zawiązuje się na podstawie § 45 kraj. ustawy wodnej z 14 1875 r. (Dz. u. kraj. Nr. 38) spółka wodna, która nosi nazwę: „Spółka wodna dla regulacji rzeki Wisłoka i Pielnicy“ i ma siedzibę w Besku.

Członkami spółki są każdorazowi właściciele gruntów, budynków i zakładów położonych w okręgu konkurencyjnym, a wyszczególnionych w katastrze konkurencyjnym w następujących gminach i obszarach dworskich powiatu sanockiego i brzozowskiego, a mianowicie w gminach: 1. Nowosielce, 2. Długie, 3. Posada Zarszyńska, 4. Zarszyn, 5. Posada Jaćmierska, 6. Jaćmierz, 7. Besko, 8. Bzianka, 9. Milczą, 10. Wzdów, 11. Buków, 12. Trześniów, — tudzież na obszarach dworskich: 1. Nowosielce, 2. Posada Zarszyńska, 3. Zar-

szyn, 4. Posada Jaćmierska, 5. Jaćmierz, 6. Besko, 7. Milczą, 8. Bzianka, 9. Wzdów, 10. Jasionów, 11. Buków, 12. Trześniów.

Za miarę do rozłożenia datków konkrencyjnych służyć na wielkość niebezpieczeństwa mającego się usunąć przez regulację Wisłoka i Pielnicy, którą ma się ocenić:

a)    według wartości interesowanych nieruchomości,

b)    według stopnia ich zagrożenia przez wylew.

Wartość nieruchomości oblicza się według czystego dochodu katastralnego, a o ile to jak np. przy budowlach, zakładach, kolejach i drogach jest niemożliwem, według szacunku znawców. Zagrożenie nieruchomości przez wylew stopniuje się na dwie klasy konkurencyjne uwidocznione w katastrze, a mianowicie: do I klasy konkurencyjnej należą nieruchomości podlegające zalewowi przy zwykłej wielkiej wodzie, do II klasy nieruchomości podlegające zalewom przy nadzwyczajnych wielkich wodach.

Za podstawę obliczenia datków konkurencyjnych przyjmuje się: w I klasie konkurencyjnej pełną wartość, w II klasie 40% wartości nieruchomości.

Wyjątek stanowią właściciele gruntów w Nowosielcach narażonych głównie na obrywanie brzegów przez Pielnicę, którzy pokryć mają jedynie 40% wydatków poniesionych przez spółkę na ubezpieczenie ich brzegów.

Liczbę wyborców, którzy są powołani do wyboru Wydziału spółki i są zarazem członkami walnego zgromadzenia, ustanawia się na 57. Z tej liczby przypada :

a)    na obszary dworskie: 1. Besko 8 wyborców, 2. Zarszyn 5, 3. Wzdów 3 wyborców, na resztę t. j. 9 obszarów dworskich : Milczą, Posada Zarszyńska, Trześniów, Posada Jaćmierska, Jaćmierz, Jasionów, Bzianka, Buków, Nowosielce po 1 wyborcy, — razem 25 wyborców;

b)    na mniejsze i erekcjonalne posiadłości w gminie: 1. Besko 15 wyborców, 2. Zarszyn 3, 3. Bzianka 3 wyborców, w pozostałych 9 gminach: Milczą, Posada Jaćmierska, Trześniów, Jaćmierz, Posada Zarszyńska, Wzdów,

Długie, Buków, Nowosielce po 1 wyborcy, — razem 30 wyborców;

c)    na kolej transwersalną 1 wyborca;

d)    na państwowy gościniec podtatrzański 1 wyborca.

Wydział spółki stanowi stałą reprezentację spółki, ma siedzibę w Besku i składa się z siedmiu członków i tyluż zastępców wybranych w 2 grupach. Wyborcy z grupy obszarów dworskich, tudzież przedstawicieli kolei i gościńca państwowego, względnie ich pełnomocnicy, wybierają trzech członków wydziału i 3 zastępców, wyborcy zaś z mniejszych posiadłości czterech członków wydziału i 4 zastępców. Głosownnie odbywa się kartkami.

Przewodniczącego Wydziału spółki wybierają członkowie wydziału z pośród siebie bezwzględną większością głosów.

Wybory wyborców przeprowadzają delegaci właściwych starostw w poszczególnych gminach na dniu i w miejscu oznaczonych przez te starostwa. Wybór wydziału i przewodniczącego spółki zarządza starostwo w Sanoku w terminie i w miejscu przez siebie oznaczonych. Wyborem tym kieruje delegat starostwa w Sanoku.

Projekt techniczny z r. 1889.

Wybrany w r. 1888 Wydział spółki rozdzielił swe czynności między trzy komisje: finansową, kontrolującą budowę i komisję do odbioru materjałów budowlanych, nie rozpoczął jednak robót z powodu podniesionych przez

w. a.

pewną część członków spółki zarzutów przeciw obwałowaniu* i polecił inżynierowi spółki opracować projekt regulacji przez rozszerzenie łożysk rzek z wyłączeniem obwałowania. Projekt ten przedłożony Wydziałowi Krajowemu zbadali na miejscu w myśl postanowień regulaminu delegaci Namiestnictwa inżynierowie Maciej Moraczewski i Henryk Stahl, tudzież inżynier Kraj. Biura Meljoracyjnego Tadeusz Sikorski i przyszli do przekonania, że projekt spółki wodnej w danych warunkach i w granicach sumy kosztorysowej 129.000 zł. jest niewykonalny, projekt zaś inż. Hillbrichta

z r. 1885 winien być zmieniony w myśl uwag ministerjalnego departamentu technicznego.

Przerobienie projektu poruczył Wydział Krajowy inżynierowi Biura Meljoracyjnego Tadeuszowi Sikorskiemu, który zmienił trasę Wisłoka, łagodząc ostre serpentyny i obliczył normalne przekroje poprzeczne Wisłoka i Pielnicy przy utrzymaniu pierwotnie projektowanego obwałowania, rozmiary zaś projektu regulacji Wisłoka i Pielnicy w górnym biegu ograniczył do mostu kolejowego na Wisłoku w Besku i mostu drogowego na Pielnicy w Zarszynie, dokąd sięga okręg konkurencyjny spółki wodnej.

Projektem regulacji objęto więc przestrzeń Wisłoka od Haczowa do mostu kolejowego w Besku na długości trasy skorygowanej 9*85 km, a Pielnicy od ujścia do mostu drogowego w Zarszynie na długości 7*44 km.

Z projektu inżyniera Sikorskiego opracowanego w roku 1889, na podstawie którego spółka wodna przystąpiła do wykonania robót, mogą być podane tylko niektóre szczegóły, jakie znaleziono w nadesłanych przez kierownika konserwacji inżyniera Tytusa Pillera fragmentach operatu technicznego.

Objętość przepływu wielkiej wody z r. 1867 obliczona z przekrojów i spadu a skontrolowana wzorami Iszkowskiego wynosi:

na Wisłoku: powyżej ujścia Pielnicy przy powierzchni dorzecza A = 219*7 krri\ qA —VA m⁵ z 1 km² na sekundę, — poniżej ujścia Pielnicy i Zmienniczki do Haczowa przy dorzeczu A = 382*3 km?, q± — 1*15 m³ z 1 km2 na sekundę;

na Pielnicy: przy moście drogowym w Zarszynie A — 52*1 km², qA = 1*8 m³/sek., — przy ujściu do Wisłoka A = 101*4 km?, qŁ = 1*3 m³/sek.

Ilość średniej wody normalnej przyjęto dla Wisłoka, powyżej ujścia Pielnicy 1*8 m³/sek., poniżej Pielnicy 3*2 m³/sek., czyli q% = 8 / z 1 &m²/sek.

Spad Wisłoka wynosi na południowym krańcu doliny w Besku 3*4%o i zmniejsza się nagle w odległości 1*7 km poniżej mostu kolejowego, tak iż dochodzi w Bziance do 0’5%o, a poniżej mostu w Haczowie do 0'3%o. Stosownie do spadu posiada Wisłok charakter górskiej rzeki o szerokiem łożysku, w którem składa żwiry unoszone z górnego dorzecza, tylko do Besku (8*172 km od granicy Haczowa i Bzianki), odtąd zaś płynie w dolinie w ostrych serpentynach w głębokiem zwartem łożysku w brzegach ilastych, których wysokość dochodzi do 5 m nad dnem, aż do 1*96 km (licząc od granicy Haczowa) w Bziance, gdzie występują na dnie progi skaliste a Wisłok wyrobił sobie profil podwójny w Bziance i Haczowie o szerokości doliny przeciętnie 100 m między wysokiemi brzegami^

Spad Wisłoka wyrównany za pomocą paraboli (1*856 rzędu) przedstawia

* Co do obwałowania rzek były wówczas nawet między technikami zdania podzielone, a podczas obrad Sejmu krajowego nad projektem ustawy o obwałowaniu Wisły i Sanu w powiecie tarnobrzeskim w r. 1888 wystąpił przeciw temu projektowi poseł inż. Udarski, wogóle obwałowania rzek za szkodliwe.

Roboty wodne i meljoracyjne w południowej Małopolsce. III.    3

się na poszczególnych przestrzeniach od granicy Haczowa wgórę, jak stępuje :

na-

od km 0’0 (granica Haczowa) do b 2 /    = 0⁵5%o, — od    km    2    do    3

I = 0⁵8%o, — od km 3 do 4    I = l⁵l°/oo, —    od km 4 do 5 7 = 1.4%o, —

cm 7 do 8 (most ko-

o oo

od km 5 do 6 7 = Г8%о, —    od km 6 do 7    / = 2⁵l°/oo, —

7 = 2⁵4%o, — od km 8 do 9    1 = 2‘7°/oo, —    od km 9 do 9

lejowy) 7 == 3%o, — powyżej mostu koiejowego 7=3⁵4°/oo.

Rzędne dna Wisłoka⁵ według zaprojektowanej niwelety wynoszą: w km 0⁵0 (granica Haczowa) 262⁵000 m, — w km 4⁵823 (ujścia Pielnicy) 266⁵110 m, — w km 8⁵172, gdzie się kończy górska partja Wisłoka, 273⁵170 m, — w km 9⁵85 (most kolejowy) 277⁵970 m.

Wzniesienie brzegów Wisłoka nad zaprojektowaną niweletą dna wynosi: w km 1⁵96, gdzie się zaczyna obwałowanie, 4⁵5 m, — w km 4⁵823 przy ujściu Pielnicy 4⁵6 m, — w km 8⁵172, gdzie się kończy projektowane obwałowanie i zaczyna górska partja Wisłoka 3⁵8 m, — w km 9⁵85 (most kolejowy) 3⁵6 m. (Wzniesienie brzegów nad zwierciadłem projektowanej średniej wody normalnej, której głębokość przyjęto na 0⁵5 m, jest o pół metra mniejsze).

Spad dna Pielnicy zaprojektowano: od km 0⁵0 (ujścia do Wisłoka) do km 11 = 0‘7°/oo, — od km 1 do 2 / = 0⁵8°/oo, — od km 2 do 3 7 = l⁵0%o, — od km 3 do 4 7 = l⁵l°/oo, — od km 4 do 5 /= l⁵3°/oo, — od km 5 do 6 I = l⁵4°/oo, od km 6 do 7 7 = 1⁵6 °/oo, — powyżej km 7 7=1⁵ 9%o.

Rzędna projektowanego dna Pielnicy przy ujściu wynosi 266⁵110 m, przy moście drogowym w Zarszynie 274⁵920 m. Brzegi Pielnicy wznoszą się nad projektowaną niweletą dna od 3 m do 3⁵5 m.

Normalne przekroje poprzeczne.

Dla Wisłoka przyjęto przekrój, poprzeczny trapezowy o szerokości dna poniżej Pielnicy 8 m, powyżej zaś 6 m i nachyleniu skarp 1 : 2⁵5. Rozstaw wałów przyjęto między krawędziami koron: 102 m (czyli 100 m szerokość zwierciadła wody, a 2 m na skarpy wałów przy nachyleniu 1:2 i wzniesieniu korony wałów 0⁵5 m nad zwierciadłem wielkiej wody) poniżej Pielnicy, a 44 m do 40 m powyżej ujścia Pielnicy.

Objętość przepływu wielkiej wody (z r. 1867) obliczona wzorami Gan-guillet-Kuttera wynosi :

a) poniżej ujścia Pielnicy, gdzie przyjęto Q₄ = 440⁵3 m³, z Q₂ — 3⁵2 m³/sek„ przy zastosowaniu spółczynników n = 0⁵0275 dla łożyska, a n = 0⁵030 dla sekcyj mundacyjnych :

1)    poniżej km 2⁵0, a przy spadzie 7=0⁵5°/oo, wzniesieniu brzegów 4⁵8 m a wzniesieniu zwierciadła wielkiej wody nad dnem 6⁵55 m Q\ = 452⁵38 m3 (chyżość V = 2⁵17 m w łożysku, a 1⁵1 m w inundacji);

2)    od km 2 do 3 7 = 0 8%o, wzniesienie brzegów 4⁵8 m, zwierciadła wielkiej wody nad dnem 6⁵1 m, Qj = 459⁵84 m³ (chyżość w łożysku v = = 2⁵64 m, w inundacji 1⁵7 m);

3)    od km 3 do 4 7=l⁵l°/oo, wzniesienie brzegów 4⁵8 m, zwierciadła wielkiej wody nad dnem 5⁵85 m, Qj = 455⁵25 m³ (chyżość w łożysku v = = 2⁵93 m, w inundacji 1⁵13 m);

b>

wzniesienie brzegów nad dnem 4*5 m, wzniesienie zwierciadła wielkiej wody nad dnem 5*55 m, Q'₄ = 304*22 m³, chyżość v — 2*82 m ;

4)    od 4 km do 4⁻823 (ujście Pielnicy) / = l’4°/oo, wzniesienie brzegów 6 m, zwierciadła w. wody 5*55 m, Q'₄ = 457’31 m³ (chyżość w łożysku = 3*17 m, w inundacji 1*29 m);

b) powyżej ujścia Pielnicy. Q₄ = 301‘8 m³/sek., Q% = Г8 m³/sek.

5)    km 4*823 do km 5. Rozstaw wałów 44 m do km 6. I — l*4°/oo,

6)    od km 5 do km 6. /= l*8°/oo, wzniesienie brzegów nad dnem 4*2 m, zwierciadła w. wody 5*2 m, Q'₄ = 303*86 m³, v = 3*1 m;

m. I — 2*l%o, wzniesienie brzegów 4*6 m, zwierciadła w. wody 5*05 m, = 307*92 m³, v — 3*3 m ;

8)    od km 7 do 8. Rozstaw wałów aż do km 8*172 40 m. I — 2*4°/oo, wzniesienie brzegów 3*9 m, zwierciadła w. wody 4*9 mt — 307*72 m³, v — 3*47 m ;

9)    od km 8 do 8*172. /=2*7°/oo, wzniesienie brzegów 3*7 777, zwierciadła w. wody 4*75 777, C?'₄ = 304*66 777³, г/ = 3*62 m.

10)    od km 8*172 do mostu kolejowego, gdzie łożysko Wisłoka jest

7)    od km 6 do 7. Rozstaw wałów 42

szerokie i wypełnione żwirem, przyjęto rozstaw wałów wstecznych na 120 m. Przy spadzie 7=0*3°/oo obliczono dla spółczynnika n = 0 030 i wzniesienia w. wody 2*5 777 objętość przepływu Q'₄ = 326*92 m³, v = 2*46 m.

Niweletę zwierciadła wielkiej wody wyrównano według formuł Riihlmanna. Wzniesienie korony wałów nad w. wodą zaprojektowano 0*5 m, szerokość korony 2*5 777, nachylenie skarp rzeki 1:2, od lądu 1 : 1*5.

Głębokość średniej wody normalnej wynosi według projektu 0*5 m.

Dla Pielnicy przyjęto również podwójny profil poprzeczny, przyczem w myśl uwag ministerjalnego departamentu technicznego zmniejszono rozstaw wałów z 90 777, względnie 130 m na 36 777 do 26 m, pozostawiając ławeczkę 2 777 szerokości między brzegiem Pielnicy a stopą wału.

Szerokość dna Pielnicy zaprojektowano od 4 m do 2 777, nachylenie skarp od dna do zwierciadła średniej wody normalnej (0*5 m głębokiej) 1 : 4, powyżej 1:2, — nachylenie skarp wałów od wody 1 : 2, od lądu 1:15, szerokość korony wałów, która wznosi się 0*5 m nad zwierciadłem wielkiej wody, 2 777.

W przekrojach zaprojektowanych przepływa objętość wielkiej wody obliczona wzorami Ganguillet-Kuttera (przy spółczynniku n — 0*0275);

1)    od km 00 do 0*44 (ujście Gartowca). /= 0’7°/oo, szerokość dna 4 m, rozstaw wałów 36 777, wzniesienie brzegów nad dnem 4 m, wzniesienie zwierciadła wielkiej wody 4*6 m, Q\ = 132*15 m³, 77 = 1*89 777;

2)    od km 0*44 do km 1*0. I— 0*7°/oo, szerokość dna 3*5 m, rozstaw wałów 35 777, wzniesienie brzegów 3*9 777, wzniesienie zwierciadła w. wody 4*55 777, obliczona objętość Q\ = 122*21 m³, v = 1*84 777;

00 o

777

3)    od km 1 do 2*. / =0*8%o, szerokość dna i rozstaw wzniesienie brzegów 3*9 m, zwierciadła w. wody 4*4 m v = 1*92 777;

4)    od km 2 do 3. /= l‘0°/oo, szerokość dna 3 m, rozstaw wałów 32 m wzniesienie brzegów 3*7 m, zwierciadła w. wody 4*3 m, Q ₄ = 122*22 m³, v — 2*09 777 ;

5)    od km 3 do 3*238. I — l*l°/oo, szerokość dna 2*5 m, rozstaw wałów 31 777, wzniesienie brzegów 3*7 /77, w. wody 4*3 m, Q₄ = 122*69 m³, v — = 2*18 m ;

6. od km 3'238 do km 7. Szerokość dna 2 m. 1= l’l°/oo do l’6°/oo, rozstaw wałów 30 m do 26 m, wzniesienie brzegów nad dnem 3*7 m do 2*8 m, wzniesienie zwierciadła wielkiej wody nad dnem 4*35 m do 3*55 m, objętość przepływu wielkiej wody Q\ = 117*24 m³ do 93*28 m³, chyżość V = 2*13 m do 2*37 m.

Niweletę zwierciadła wielkiej wody wyrównano według formuły Riihl-manna. Rzędna zwierciadła wielkiej wody Pielnicy przy ujściu, spiętrzonej wielką wodą Wisłoka wynosi 272*03 m, przy moście drogowym w Zarszynie 278*28 m.

Przy wykonaniu przekopów na Wisłoku przewidziano zamiast projektowanych pierwotnie przekopów samoczynnych pełny wykop łożyska, a to ze względu na zwięzły grunt, jak i celem uzyskania potrzebnego materjału do nasypu wałów.

Jako ubezpieczenie brzegów Wisłoka zaprojektowano wałki Gumpenberga obsadzone wikliną, ubezpieczenie zaś brzegów Pilnicy płotki i darnie.

¹

Gdyby projekty były wadliwe, to zniszczeniu musiały ulec także regulacje wykonane przez Wydział Krajowy, które jednak utrzymały się, bo były wykonane systematycznie bez żadnych przerw.

²

Podobny referat inżyniera Romana Maryniarczyka z Katowic p.t. „Nowe systemy regulacji rzek górskich“ traktuje o regulacji górnych biegów ze spadem powyżej 5 pro mille.

³

Die Regelung des Ostrawitza-Wildflusses von Ing. Hugo Werner. Wien 1921. Lehmann & Wantzel.

⁴

Inż. R. Wallek, który także prowadził roboty regulacyjne na Ostrawicy, zamieszcza w n-rze 7 czasopisma „Wasserwirtschaftliche Mitteilungen des Deutschen Meliorationsverbandes in Böhmen“ z r. 1929 wzmiankę, że drut w siatkach ulega zniszczeniu nietylko w głowicach ostróg przez starcie powłoki cynkowej żwirami i rdzewienie, lecz także w dolnych częściach ostróg oddalonych od trasy, gdzie woda osadza namuł z humusem, a to z powodu wywiązywania się chemicznych połączeń przy procesie gnicia i fermentacji po deszczach. Dlatego radzi inż. Wallek używać do budowy części ostróg oddalonych od trasy kamienia rzecznego ubezpieczonego obitką wiklową.

⁵

Rzędne są mniejsze od kot na austr. kartach sztabowych (1 : 75.050) o 5⁵5 m do 10 m.

Roboty wykonane przez spółkę wodną.

Na podstawie projektu inż. Sikorskiego rozpoczęła spółka wodna roboty w r. 1889 i prowadziła je aż do wyczerpania funduszu budowy w listopadzie 1896 r. Według protokółu komisji kolaudacyjnej z dnia 2 do 4 czerwca 1897 wynosiły koszta robót wykonanych przez spółkę:

14.568*15 zł. w. a. 114.607-03 „    „    „

4.032-37 „ „ „ 3.442*14 „ „ „ 3.405*62 „    „    „

1.462*18 „ „ „

I.    Wykupno gruntów............

II.    Roboty ziemne.............

III.    Ubezpieczenie brzegów i roboty regulacyjne .    .    .

IV.    Budowa mostów............

V.    Koszta konserwacji............

VI.    Koszta kontroli budowy..........

razem

. . 141.517*49 zł.

w. a.

Sumą tą nie są jednak objęte wszystkie wydatki, gdyż komisji kolaudacyjnej nie przedłożyła spółka części rachunków. Według wyniku badania rachunków przez delegowanego na miejsce urzędnika Wydziału Krajowego przedstawiają się koszta robót wykonanych przez spółkę wodną, jak następuje :

Koszta budowy...........

nie wypłacone odszkodowania za grunta .    .    .

należytości akordantów.........

. 142.224*99 zł.

. 7.236*50 „ „ .    725*88 „ „

w. a.

razem

. . 150.187*37 zł. w. a.

Do tego koszta administracji pokryte w myśl ustawy przez spółkę..............

39.993*53 „ „

. 190.180-90 zł. w. a.

Ogółem

z czego okazuje się, że koszta zarządu wynosiły przeszło 26% kosztów właściwej budowy, były zatem w porównaniu z kosztami zarządu przedsiębiorstw prowadzonych przez Wydział Krajowy za wysokie.

Kosztem powyższym wykonała spółka wodna tylko część robót przewidzianych w projekcie, mianowicie : uregulowała częściowo Wisłok bez ubezpieczenia brzegów i obwałowała tę rzekę z przerwami na Pielnicy wykonała regulację na długości 3 km, na dopływach zaś nie podjęła wcale robót.

W myśl wniosków komisji kolaudacyjnej zarządził Wydział Krajowy opracowanie projektu uzupełnienia regulacji Wisłoka i Pielnicy z dopływami i po-ruczył tę czynność inżynierowi Kraj. Biura Meljoracyjnego Stanisławowi Szcze-panowskiemu, który przy pomocy inż. Hillbrichta i innych sił technicznych Biura Meljoracyjnego wykończył operat w> r. 1904.

Uzupełnienie regulacji Wisłoka i Pielnicy z dopływami.

Projekt techniczny z r. 1904

obejmuje następujące roboty:

oj na Wisłoku :

1) ubezpieczenie brzegów Wisłoka od Bzianki do Beska na długości

9-965 km ;

2) uzupełnienie obwałowania Wisłoka na długości 6’525 km;

b)    na Pielnicy:

uzupełnienie regulacji i obwałowania od km 3*0 do km 7*449 (mostu drogowego w Zarszynie) na długości 4*449 km;

c)    na dopływach Wisłoka:

na brzegu prawym:

1)    regulację młynówki Trześniowskiej na długości 1*68 km wraz z odpływem bocznym długości 0*752 km;

2)    regulację potoku Zmienniczki na długości 1*86 km;

na brzegu lewym:

3)    regulację potoku Rudziny od ujścia do mostu drogowego w Milczy na długości 5*17 km z rowami bocznemi;

4)    z Beska długości 1*82 km;

5)    od Hrabenia długości 3*15 km;

d)    na dopływach Pielnicy:

na brzegu prawym:

1)    regulację potoku Garłowca nr. I na długości 1*87 km;

długości 1*6 km wraz z Garłowcem

2)    regulację potoku Kurowego na długości 1*85 km wraz z Garłowcem nr. II długości 1*25 km;

3)    regulację potoku Głębokiego na nr. III długości 3*45 km;

4)    regulacja potoku Siedliczki na długości 3*3 km wraz z dopływem z Bażanówki na długości 1*04 km;

na brzegu lewym:

z rowem

e) budowę śluz i przepustów wałowych:

2 śluzy i 5 przepustów w prawym wale Wisłoka, 6 przepustów w lewym wale Wisłoka, — 1 śluza na Garłowcu I i 3 przepusty w prawym wale Pielnicy, a 3 przepusty w lewym wale Pielnicy, — 1 przepust w prawym wale Zmienniczki, —    3 przepusty w lewym wale Rudziny, — 1 śluza na Gar

łowcu II i 2 przepusty w lewym wale potoku Kurowego, — 1 śluza na Gar-

5)    regulację dopływu z Posady Zarszyńskiej na długości 2*284 km wraz bocznym z Beska (Zapowiedzi) długości 1*04 km;

шщ

> г

Фшш

5*

тш 0&М

_■

Ajmeak?

ill

X>

(ЧХ

stary

ййЛ

iv^4 Ч'

te

45*

X-

w m Ш:1

язь

'A

i<K\JF

®С ч "

J? A,

«Ш /3

«ж

Ш1

s.;<C 'Ld%CS

#T

Cl:

i\/ji

vgi

it

Kv

32

XI

W wn

m.

i&teĄ

Xä

<s&

ЧГ

AĄ

i/'i

sh' -§

S\ s.

,If

ŁA,

,in)

«г⁴

i«i

*L:

ßL

iS

lg

ШГ-Ж.

. ^\;

i¹

ml

,fcI

Ш1

ü*--.

⁴

Ö11S&

>;

X?

vÆI-jJl*--- i',

шш аЦ

s*f‘

'X

{ЩЛ

mm

)}

⁽s c

Й

Шг/

i? i

•4

МЭШ,

§ЩШУ|У||Г - .Jjllf

4\

4.’

V--

ЙиШЙР!

:J

,л

ЧЧ

\X

§k ⁴V

Ji

xfXSgr*®

i\\V

Ж-

V.

;;•/>

Fv

X».

:;•/

Pggif I

Ss Xi\s>r'

Ryc. 1. Sytuacja przeglądowa Wisłoka i Pielnicy (1 : 100.000).

1&Л

«А

ч^

s>

aV\ -ч

¥8ЁШ^

.л*

'-г-

i (Ждаш|##' Ш)К

. )1Щ&и К -

в|Ш; ^

>%/

Щг

^т^ШШ

ЯШ

ть гияжЗг

<L

аДФ?

V,

« Х &л

Uwaga: Garłowiec III nazwany mylnie w sytuacji jako Garlowiec I.

łowcu III w lewym wale potoku Głębokiego, — 2 przepusty w wale prawym

1    2 przepusty w wale lewym potoku Siedliczki, — 5 przepustów w wale prawym i 1 przepust w wale lewym dopływu z Posady Zarszyńskiej, — razem 5 śluz i 33 przepustów wałowych;

f)    budowę objektów dla nawodnienia:

6 śluz i 1 akwadukt, mianowicie : 1 śluza ze stopniem na potoku Zmienniczce,

2    śluzy i 1 akwadukt na potoku Rudzinie, po 1 śluzie na rowie od Hrabe-nia, na potoku Kurowym i na potoku Głębokim;

g)    budowę mostów:

5 na drogach gminnych i 17 na drogach polnych (na dopływach Wisłoka i Pielnicy);

h)    wreszcie budowę 9 stopni betonowych na potoku Rudzinie i 3 brukowanych poideł na potoku Zmienniczce.

Co do rozmiarów robót zauważa się, że stosownie do wyniku postępowania wodno-prawnego i decyzji Ministerstwa Rolnictwa wyeliminowano z projektu regulację potoków nr. I i II z Trześniowa na całej długości, tudzież regulację Zmienniczki powyżej km 1*86, a Siedliczki powyżej km 3*3, natomiast zaś włączono 2 śluzy do nawodnienia z akwaduktem na potoku Rudzinie, 1 śluzę na potoku Kurowym, 1 śluzę na potoku Głębokim, 1 przepust betonowy w lewym wale Wisłoka w Bziance, 1 śluzę do nawodnienia ze stopniem i 3 poidła na Zmienniczce w Jasionowie, a to na żądanie interesowanych gmin i obszarów dworskich. Powyżej wyszczególnione zostały roboty według ostatecznie ustalonego programu, który został zamieszczony w rozporządzeniu wykonawczem do ustawy.

W projekcie w r. 1904 przyjęto trasę, niweletę dna i wałów, tudzież normalne przekroje poprzeczne Wisłoka i Pielnicy według projektu inżyniera Sikorskiego z r. 1889, — dla dopływów zaś obliczono ilość średniej normalnej i wielkiej wody i zaprojektowano niweletę dna, oraz normalne przekroje poprzeczne.

Objętość przepływu średniej normalnej i wielkiej wody wynosi według projektu:

a)    na dopływach Wisłoka :

m³;

m³,

1)    Zmienniczka: powierzchnia dorzecza A = 32*1 km², ilość średniej wody normalnej q₂— 7 l z 1 km² na sekundę, ilość wielkiej wody <7₄ = 1*47 m3 z 1 km² na sek., Q₄ = 46*94 m³;

O <1

00 00

2)    Ru dżina: A = 19*3 km², q₂ = 6 l, q₄ = 0*9 m³, Q₄ =

94 =

3)    rów od Hrabenia: /4 = 3*9 km², q^ — 5*6 /,

C?₄ = 3*81 m³;

b)    na dopływach Pielnicy:

1)    potok Kuro wy: /4=6*4 km², q₂ = 6l, <7₄ = l*15m³, Q₄ = 7*03m³;

2)    potok Głęboki: A = 9*7 km², q₂ = 6 /, qA = 1*16 ms, Q₄=ll*48 m³;

q₂ = 6 1, q₄ — 1*31 m³,

3)    dopływ z Posady Zarszyńskiej: A — \\'7 km², q₂ — 6l, q₄=l’0m³, C?₄ = 11*51 m;

4)    rów od Zapowiedzi: /4 = 2*6 km²,

Q = 3*43 m³;

⁴ 5) Siedliczka: A = 17*6 km², q₂ = 6l, q₄ = 1*33 m³, Q₄ = 23*38 m³;

6) dopływ z Bażanówki: /1 = 4*6 km², q₂ = 6 /, ę₄ = 1*45 m³, Q₄ = 6*64 m³.

Potok Garłowiec, do którego wpadały potoki Kurowy i Głęboki, a który płynie równolegle do Pielnicy i musiałby być wprowadzony do Pielnicy za-pomocą długich wałów wstecznych, został podzielony ze względów oszczędnościowych na 3 części, z których I (dolna) wprowadzoną została do Pielnicy zapomocą śluzy wałowej, II i III część również przez śluzy wałowe do potoku Kurowego, względnie Głębokiego, płynących w kierunku poprzecznym doliny i wprowadzonych bezpośrednio do Pielnicy zapomocą krótkich wałów wstecznych. Ilość wielkiej wody na poszczególnych odcinkach Garłowca wynosi :

Gar łowi ce I: A = 4 km², q₄ — 0'58 m³, Q₄ — 2’8 m³;

Garłowiec II: A = 3'5 km², q₄ = 0 59 m, Q₄ = 206 m³;

Garłowiec III: A — 3'0 km², q₄ — 0¹59 m³, Q± = 1¹77 m³.

Spad projektowany. Niwelatę dna dopływów Wisłoka i Pielnicy, tudzież rowów osuszających zaprojektowano wedle możności równolegle do terenu w głębokości 1¹30 m na łąkach, a 1¹8 m do 2 m na rolach. Spad projektowany wynosi:

a)    na dopływach Wisłoka.

1)    Zmienniczka I — 2°/oo do km 3¹45 ;

2)    Rudzina: /=0¹5°/oo do km 2‘2 (ujście Hrabenia), od km 2¹2 do 2¹4 /=2°/oo, powyżej /=5°/oo;

3)    rów od Hrabenia: /= l°/oo do 2°/oo przy złagodzeniu spadu stopniami 0¹3 m wysokiemi;

b)    na dopływach Pielnicy:

1)    potok Kurowy: I — l¹5°/oo do km 0¹8, — od km 0¹8 do 1¹12 /= 3°/oo, powyżej 4°/oo;

2)    potok Głęboki: 1= 2э/оо do km 0¹2, powyżej 2¹5°/oo, 3'5%o do 4%o;

3)    dopływ z Posady Zarszyńskiej: / = 1 ¹2°/oo;

4)    rów od Zapowiedzi: /= l‘5°/oo;

5)    Sied li czka: / = 0¹8°/oo do km 1¹2, — powyżej /= l¹2%o do 4°/oo;

6)    dopływ z Bażanówki: I— 5°/oo;

7)    Garłowiec I /= l¹2°/oo, — Garłowiec II I— l°/oo do 2'4°/oo, — Garłowiec III 0‘5°/oo.

Normalne przekroje poprzeczne dopływów.

Przekroje poprzeczne dopływów zaprojektowano w kształcie trapezowym i przyjęto następujące szerokości dna, nachylenia skarp i odległość stopy wałów od brzegów.

aj na dopływach Wisłoka :

1)    Zmienniczka: szerokości dna (5) —0¹5 m,¹ nachylenie skarp 1:2, odległość stopy wałów od brzegów 1 m, nachylenie skarp wałów od wody równe nachyleniu skarp łożyska (1 : 2) ;

wa-

2)    Rudzina: s = 2 m i 0 5 m, nachylenie skarp i odległość stopy łów od brzegów jak pod 1);

b) na

dopływach Pielnicy: szerokości dna 0¹5 m, nachylenie skarp 1 : 2, odległość stopy wałów od brzegów 1 m ;

c)    na rowach osuszających szerokości dna 0¹3 m, nachylenie skarp 1 : 1¹5.

Objętość przepływu wody w tych przekrojach obliczono na podstawie zaprojektowanej niwelaty dna, według wzorów Ganguillet-Kuttera przy zastosowaniu spółczynnika 0'0275. Z obliczenia okazało się, że przyjęta ilość wielkiej wody przepływa przy wzniesieniu zwierciadła 1*18 m (pot. Głęboki) do 3*3 m (Zmienniczka) nad dnem przy ujściu do recypientów z chyżością 1*29 m (Siedliczka) do 3'3 m (Zmienniczka). Ponieważ zwierciadło wielkiej wody recypientów jest wyższe od zwierciadła wielkiej wody dopływów, obliczono spiętrzenie według formuły Rühlmanna, oraz wyrównano niweletę wielkiej wody na poszczególnych przestrzeniach dopływów według tej formuły. Wyjątek zrobiono tylko przy obwałowaniu Rudziny, która wpada do Wisłoka w km 7'88 a na której zaprojektowano wały wsteczne tylko dla zwykłych wielkich wód Wisłoka (Q₃ — 220 m³ na sek.) przepływających przy wzniesieniu 4‘8 m nad dnem a to w tym celu, ażeby wielkie wody Wisłoka przelewały się przez wały wsteczne Rudziny i namulały kwaśne torfiaste łąki nad tym potokiem położone.

Wymiary wałów na dopływach Wisłoka i Pielnicy zaprojektowano: wzniesienie korony nad zwierciadłem wielkiej wody 0*3 m, szerokość korony przy wysokości wału ponad 1 m 1*5 m przy wysokości wału 1 m do 0*6 m 1 m, poniżej 0'6 m wysokości wału 0*75 m.

Mniejsze dopływy i rowy osuszające mają być według projektu zamknięte śluzami i przepustami wałowemi z betonu, których wymiary obliczono podobnie, jak przy obwałowaniu Wisły.

Ubezpieczenia brzegów.

Na Wisłoku zaprojektowano budowle regulacyjne faszynowe, mianowicie budowle równoległe (kierownice i opaski) o szerokości korony l'5m na brzegach wklęsłych, а 1*0 m na brzegach wypukłych oraz poprzeczki o szerokości korony PO m. Wzniesienie koron nad zwierciadłem średniej wody normalnej wynosić ma 0*3 m, nachylenie skarp budowli równoległych od wody 1 : 1*5, nachylenie skarp kierownic od lądu 1:1, a nachylenie skarp poprzeczek po obu stronach 1:1.

Brzegi Pielnicy, dopływów Wisłoka i Pielnicy, tudzież rowów osuszających mają być ubezpieczone płotkami i darniami. Wysokość płotków na Pielnicy wynosić ma 0*45 m, na dopływach i rowach 0*3 m. Skarpy nad płotkami mają być ubezpieczone pasem darni 1 m szerokim, ponad tym pasem zaś obsiane nasionami traw.

Kosztorys.

Ceny jednostkowe przyjęto j. n. :

1 m³ wykopu ziemi miernej tęgości do głębokości 2 m 0*41 K;

na

1 m³ wykopu ziemi gliniastej lub ilastej od 2 do 4 m głębokości 0*83 K; odwóz taczkami 1 m³ wykopanej ziemi na średnią odległość 10 m 0 12 K; odległość 50 m 0*18 К ;

grubych 8*38 K, —

rozplantowanie lub wykonanie nasypu 1 mA 0 11 K;

cm

1 m² ściany wpustpalowej z dyli dębowych 8 wbicie kafarem 5*17 K, — razem 13*55 К ;    .

1 m³ betonu przy stosunku cementu do piasku i żwiru 1:3:7    32 64 К ;

1 m³ faszynady 3*39 K;

1 m² obitki faszynowej 0*74 K;

1 m bież. płotka jednorzędowego 0*3 m wysokiego 0*28 K, — 0*45 m wysokiego 0*39 K;

1 m² darniowania w kożuch 0*17 K; obsiew 1 ha nasionami traw 100 K; wykupno 1 ha roli lub łąki 2.200 K;

odszkodowanie za 1 ha gruntu przysypanego ziemią 500 K.

Koszta budowy preliminowano:

I.    Roboty ziemne (318.601*4 m³ ruchu ziemi) ....    247.067*42 К

II.    Budowle regulacyjne:

12.103*0 m bież. kierownic, 13.270*4 m bież. opasek:

3.282*8 m bież. poprzeczek o bryłowatości faszynady 28.656*2 m³ (po 3*39 K) — tudzież 26.540*8 m² obitek faszynowych z wyrównaniem brzegów (po 0*81 K) .    .    118.642*57 ,,

III.    Budowa objektów (22 mostów żelazno-betonowych, 5 śluz i 33 przepustów wałowych z betonu, 6 śluz i 1 akwa-

duktu do nawodnienia, tudzież 9 stopni betonowych) .    170.525*20 „

IV.    Roboty dodatkowe (9.280 m bież. płotków 45 cm wyso

46.324*76 „

kich i 64.034 m bież. płotków 30 cm wysokich, 73.314 m2 darniowania w kożuch, tudzież obsiew 123*12656 ha nasionami traw)...............

V.    Wykupno gruntów i odszkodowania (wykupno 15*6096 ha

75.517*72 „ 29.128*— „ 68.720*57 „ 24.073*76 „

gruntów pod łożyska potoków i rowów i wykupno młyna w Trześnio wie)..............

VI.    Konserwacja w czasie budowy (5% rub. I, II, III i IV) .

VII.    Koszta zarządu (10% rub. I do VI).......

VIII.    Rozmaite i nieprzewidziane (około 3*5% rub. I do VI) .

razem .    .

do tego koszta robót wykonanych przez spółkę wodną

ogółem .    .

780.000*—

380.461*80

1,160.461*80 К

(czyli okrągło 2,095.794 zł obieg, stabil.).

Przy powierzchni okręgu konkurencyjnego spółki wodnej 7.107 morgów wynosi przeciętny koszt ochrony od wylewów i odwodnienia, tudzież ułatwienia nawodnienia 1 morga 163 К 28 gr.

Ze względu na górski charakter rzeki Wisłoka i dopływów postanowił Wydział Krajowy przeprowadzić uzupełnienie regulacji Wisłoka i Pielnicy przy 50% zasiłkach kraju i państwowego funduszu melioracyjnego i przedłożył odnośny projekt ustawy 2 września 1904 r. Sejmowi. Projekt ten uchwalony przez Sejm 3 listopada 1904 r. otrzymał sankcję dopiero w r. 1907, ponieważ przeciw projektowi technicznemu tak przy reambulacji, jak i przy postępowaniu wodno-prawnem podniesione zostały zarzuty, które uchyliło, a częściowo uwzględniło Ministerstwo Rolnictwa dopiero decyzją z 6 listopada 1906 r. Żądania stron interesowanych uwzględnione przez Ministerstwo Rolnictwa, które dotyczyły wyeliminowania części robót, a natomiast włączenia do projektu robót dodatkowych podano powyżej przy omówieniu rozmiarów projektu. Komisja reambulacyjna zażądała między innemi następujących zmian projektu technicznego:

1) powiększenia szerokości zwierciadła wody normalnej Wisłoka, tak ażeby stosunek głębokości do szerokości wynosił 1 :25, zamiast projektowanego stosunku 1 : 15 ;

2)    zastosowania na Wisłoku tam kamiennych zamiast projektowanych fa-szynowych;

3)    zmniejszenia projektowanego spadu dopływów.

Ministerstwo zadecydowało zgodnie z wnioskami Wydziału Krajowego :

1)    powiększenie szerokości normalnej Wisłoka w stosunku głębokości do szerokości 1 : 22, tak iż szerokość zwierciadła średniej wody normalnej wynosić ma poniżej ujścia Pielnicy 10'2 m, a powyżej 9 m ;

2)    zastosowanie tam kamiennych;

3)    przeprowadzenie studjów podczas budowy co do zmniejszenia spadu niektórych dopływów.

Ustawa krajowa z roku 1907.

W myśl ustawy z dnia 7 października 1907 r. Dz. u. kraj. nr. 136 uzupełnienia regulacji Wisłoka od Beska do Haczowa i potoku Pielnicy od Nowosielec do ujścia z dopływami, która została rozpoczętą na podstawie ustawy z dnia 1 lipca 1886 r. Dz. u. kraj. nr. 68 przez przymusową spółkę wodną, ma być wykonaną jako przedsiębiorstwo krajowe według projektu Wydziału Krajowego z r. 1904 kosztem 780.000 koron.

Koszta budowy wraz z wydatkami na utrzymanie w czasie budowy i kosztami zarządu pokryte będą z funduszu regulacyjnego, który ma być utworzony z bezzwrotnych zasiłków funduszu krajowego i państwowego funduszu meljoracyjnego w wysokości po 50°/o.

Termin rozpoczęcia budowy i okres budowy oznaczyć ma Wydział Krajowy wspólnie z Administracją państwa.

ozna-

Dla utrzymania wykonanych robót ma być utworzony oddzielny fundusz konserwacyjny, który składać się będzie: 1) z dochodów uzyskanych, z wydzierżawienia skarp Wisłoka, potoków i rowów; 2) z grzywien nakłada-danych za przekroczenia wodne; 3) z corocznych datków kraju i prestacyj konkurencyjnych. Wysokość datków kraju i prestacyj konkurencyjnych czy osobna ustawa krajowa.

Zarząd budowy, tudzież funduszu regulacyjnego i konserwacyjnego objąć ma Wydział Krajowy.

Rozporządzenie wykonawcze z dnia 28 marca 1908 r. Dz. u. kraj. nr. 56, które wymienia szczegółowo roboty, jakie z funduszu regulacyjnego mają być wykonane, ustanowiło okres budowy na lat 8, od wiosny r. 1908 do jesieni r. 1915, w którym to okresie datki kraju i państwa miały być wpłacone do funduszu regulacyjnego w ośmiu równych ratach rocznych po 48.750 К od r. 1908 do r. 1915. Inne postanowienia są identyczne z rozporządzeniami wydanemi dla krajowych przedsiębiorstw meljoracyjnych.

Wykonanie robót.

W myśl rozporządzenia wykonawczego poruczył Wydział Krajowy z wiosną 1908 r. kierownictwo budowy inżynierowi Kraj. Biura Meljoracyjnego Józefowi Pruchnikowi, który prowadził roboty do maja 1914 r. W czerwcu r. 1914 objął kierownictwo inżynier Tytus Piller, który z powodu wybuchu wojny światowej zajmował się przeważnie konserwacją, tak iż dotychczas roboty przewidziane w ustawie nie zostały wykończone.

W trakcie budowy zmieniano typy podłużnych budowli regulacyjnych na

na mięszane, t. j. tamy faszynowe ubezpie-narzutem kamiennym, ponieważ budowle czysto kamienne wypadały za drogo i spowodowałyby przekroczenie preliminarza kosztorysowego (1 m bież. kierownicy kamiennej na brzegu wklęsłym 12*15 K, na brzegu wypukłym 7*87 K). Typy kierownic zatwierdzone zostały reskryptem Ministerstwa Rolnictwa z dnia 18 grudnia 1909 r. w następujących wymiarach: szerokość korony tamy faszynowej na obu brzegach 0*8 m, nachylenie skarp 1 :1 ; szerokość korony narzutu kamiennego 0*5 m, nachylenie skarp 1 : 2. Przy wysokości tamy na brzegu wklęsłym 0*8 m wynosił koszt 1 m bież. 9*29 K, a na brzegu wypukłym przy wysokości przeciętnej 0*6 m 6*15 K.

Wisłoku z czysto kamiennych czone

Ryciny zamieszczone na stronie 45 i 46 przedstawiają stan robót według zdjęć z r. 1928 i 1929, mianowicie:

Ryc. 2 widok uregulowanego Wisłoka w Besku; ryc. 3 potok Zmienniczkę ze stopniem 0*3 m wysokim, oraz mostem źelazno-betonowym (7 m światła) połączonym ze śluzą do nawodnienia (brak zastawek) w Jasionowie; ryc. 4 śluzę w prawym wale Pielnicy na Garłowcu nr. I o 2 otworach po 1 m szerokości i wysokości ; ryc. 5 śluzę do nawodnienia na potoku Rurowym w km 1*2 (2 otwory po 1 m szerokości, wysokość spiętrzenia 1*3 m) na granicy Wzdowa i Jaćmierza.

Po wojnie światowej Ministerstwo Robót Publicznych, które w r. 1919 przejęło agendy meljoracyjne Wydziału Krajowego, nie zarządziło dalszego prowadzenia robót. Gdy w r. 1925 oddano zarząd publicznych przedsiębiorstw meljoracyjnych Tymcz. Wydziałowi Samorządowemu, wstawiano do preliminarzy funduszu krajowego na konserwację roczną dotację w kwocie 5.000 zł. Roboty konserwacyjne prowadzi kierownik ekspozytury Biura Meljo-racyjnego w Jaśle inżynier Tutus Piller i to wyłącznie na koszt dotacji krajowej (samorządowej), gdyż z powodu zniszczenia katastru konkurencyjnego podczas wojny spółka wodna jest dotychczas nieczynną.

Na polecenie Ministerstwa Robót Publicznych z dnia 7 lutego 1929 r. sporządził inżynier Piller w r. 1930 kosztorys wykończenia robót, mianowicie:

1*283 km, 1*780 „ 0*881 „ 1*870 „

1)    prawego wału W'isłoka na długości

2)    lewego „    „    „

3)    młynówki Trześniowskiej na długości

4)    Garłowca I na długości ....

5)    budowy 4 śluz w wałach Wisłoka,

6)    zastawek żelaznych dla śluzy połączonej z mostkiem na potoku Zmien-niccze (ryc. 3),

7)    1 stopnia 0*3 m wysokiego na młynówce Trześniowskiej,

8)    2 poideł na Zmienniczce w Jasionowie.

75.127*49 zł.

Koszta ustalone przez delegatów Ministerstwa i lwowskiej Dyrekcji Robót Publicznych dnia 1 września 1930 r. wynoszą:

I.    Roboty ziemne..............

32.160*29 „

II.    Roboty regulacyjne............

III.    Budowa objektów.............

. 10.410*84 „ . 12.02375 „ 5.884-93 „ 13.560*73 „ 4.831*97 „

IV.    Ubezpieczenia dodatkowe (6.536 m bież. płotków,

6 536 m² darniowania i obsiew 8*81 ha skarp)

V.    Wykupno gruntów i odszkodowania......

VI.    Utrzymanie w czasie budowy (5% rub. I do IV) .    .

VII.    Koszta zarządu (10% rub, 1 do VI)......

VIII.    Rozmaite i nieprzewidziane.........

Razem .

154.000*— zł.

4*.

t/i

ц-

j <■ jreJ

ШШ ‘

<“ Pd

§“P

CN

~U1

2.

&ï

s s

aj C

l-S

1*3

£ s

3 o

•*.s

p j*

Cu

5ł

_з

s?

2*-

= .c

CD

Ш£ш т ,    , l

ЁЁГ'"Л

hn—:r~'i.....-i, .и—

3Ś«K

BSKH

Rye. 3. Widok potoku Zmienniczki z mostem żelazno-betonowym (7 m światła).

äggl

ЯР\ »■

-Ш

Rye. 4. Ś1

uza w

prawym wale Pielnicy na Garłowcu nr. I.

g Я»ааВЙ5"5дР!ИН

Ш . T#«ü W»Mi.-

Шт *

у**мттвтш

rv*

Ryc. 5 Ś1

uza

do nawodnienia na potoku Kurowym.

W kosztorysie przyjęto ceny jednostkowe: 1 m³ wałów Wisłoka 213 zł., wykopu młynówki 276 zł., plantowania ziemi na brzegach 0’35 zł., 1 m² bież. płotka faszynowego 0’63 zł., 1 m² darniowania 0'56 zł., obsiew 1 ha nasionami traw 300 zł., wykupno 1 ha gruntu 3.500 zł., odszkodowanie za 1 ha rowów materjałowych 1.000 zł., odszkodowania za 1 ha gruntów przysypanych ziemią 500 zł.

Na wykończenie robót przewiduje Ministerstwo Robót Publicznych kwotę 193.000 zł. i wstawiło do preliminarza państwowego funduszu meljoracyjnego na r. 1931/2 60.000 zł., t. j. po 30.000 zł., tytułem zasiłku państwowego i krajowego.

Stan obecny robót regulacyjnych.

Według informacji otrzymanej od kierownika konserwacji inżyniera Pillera łożysko Wisłoka poniżej Beska w gruncie zwięzłym utrzymuje się dobrze, natomiast w Besku w materjale żwirowym naniesionym z górnej przestrzeni Wisłoka nastąpiło znaczne pogłębienie na długości 2'6 km, wobec czego zachodzi potrzeba ustalenia dna progami celem zapobieżenia dalszej erozji. Na Pielnicy zostały skarpy częściowo uszkodzone wskutek usuwania się terenu, czemu należy zaradzić przez założenia drenów faszynowych praktykowane przy innych robotach meljoracyjnych. Zresztą roboty wykonane na dopływach, których dno ubezpieczono stopniami betonowemi, utrzymują się dobrze. Zauważył jednak inż. Piller, że dotacja roczna 5.000 zł. na konserwację jest niedostateczna, bo płotki na całej długości Pielnicy 6‘9 km, a częściowo na Zmienniczce wymagają wymiany, stopnie na Zmiennicze naprawy, a 650 m bież. kierownic na Wisłoku odbudowy. Ponadto zachodzi potrzeba ubezpieczenia budowlami 2 przekopów wykonanych przed wojną na Wisłoku, którego koszta nie zostały uwzględnione w kosztorysie wykończenia robót. Koszta tych nadzwyczajnych robót konserwacyjnych obliczył inż. Piller wr. 1930 na 59.000 zł.

2. Regulacja rzeki Jasiołki z dopływami.

Rzeka Jasiołka, prawy dopływ Wisłoki, bierze początek pod europejskim działem wód (Wisły i Dunaju) w Beskidzie Niskim, w gminie Jasiel powiatu sanockiego. W górnym biegu przepływa Jasiołka przez Jaśliska w kierunku zachodnio-północnym aż do granicy powiatu krośnieńskiego poniżej Tylawy, gdzie zmienia kierunek na północny, od Wrocanki zaś na zachodnio-północny, który zatrzymuje do granicy powiatu jasielskiego. Począwszy od Dobrucowy płynie Jasiołka przez powiat jasielski w kierunku zachodnim do ujścia w Jaśle do Wisłoki. Przeważna część dorzecza leży na brzegu lewym, gdzie wpadają do Jasiołki potok Bielcza (Beskid) w Jaśliskach, potok Panna z dopływami Ostrosz, Wydzrnik i Mszanna, potok Bobrka i największy dopływ Chleb-nianka; po prawym brzegu wpadają do Jasiołki w górnym biegu potok Hyżny w Jaśliskach, potok Kamionka i potok Jasionka poniżej Dukli, w dolnym zaś biegu potok Szebnianka.

Wzniesienie dorzecza nad poziom morza wynosi na działach wód : na europejskim dziale wód od strony południowej idąc od wschodu na zachód: Ha-nasiówka u źródeł Jasiołki 823 m ; Klin u źródeł Bielczy 691 m, przełęcz dukielska (najniższa w Karpatach) 502 m u źródeł potoku Ostrosz, Studeny

4^

00

#i

Si

h?VY

■-,

s:

»“•V

1

-

a#

%

Я^Ш|5Р

в^ЛШик^ШННЬ**

Éfe\V ''Â/ü'Mÿr ж ^

■■/

rÔPlU! VJ#^ \vV>-

uÆ

Î&

г^°-

*5 -rf^.

Z6Z

Ш1

/ш

/Г

»ü«

f/M

ШШШтш

м^Шшт

ЩашЁшШллт,Ж

м

PĄ

ajgfeii

йь

- У {щКч

Г

Rye. 6. Sytuacja przeglądowa Jasiołki (część północna) 1 : 100.000.

Щштшм

ал

Ж

mm

<1 /г

ш

Æ-

}1

*>

m

«Ш

ч.

Я

■V

шёШШ

&

fM’4 ШЬЩ

% Ш»»|'

«в»

" лШдаг»

■>■;%$&Ś?9.!^->At • •. Ж)

-i

i/feHUfritun/ :{. ■

т

ьит

w

т

=*?«ЧЖ'

ш

mm

И§8&<>-

’ \i?-L r.U l.’M

i fatffćrup

JH

* ^ÉÉ

м

к

Ж

40

ii

шш

mam

pij

зНн

т^ЯШтар

ШЛ

OR

§i

rU г

'iff

-Л

'Т

r,K

/j

.tli

рй

rlM

гжт

iS§l

3K

"'I.*

Sil

5;;«

WM

rs

!$

ÈK

IS

i*

Щ

I»

ms

Mf

rjb..    йЩш||Р

«ISÉllBLa a

£щЯНр»

ЯИММ

il

П Ш.

{# J Ь жъШШ

Æïmêmii

2ЙЕЗ

?тт

шт.

Rye. 7. Sytuacja przeglądowa Jasiolki (część południowa) 1 :100.000.

Roboty wodne i meljoracyjne w południowej Małopolsce. III.

Wierch 706 m (na punkcie węzłowym działów wód Jasiołki, Wisłoki i działu europejskiego ;

na

wschodzie od strony Wisłoka : 607 m Dobrz, 744 m u źródeł Hyżnego, 608 m (nad źródłami potoku Tabor, dopływu Wisłoka), 639 m (nad źródłami potoku Lubatówki, dopływu Wisłoka), Cergowa Góra nad Duklą 718 m (źródłowiska Jasionki), 510 m w Jasionce, 417 m Równiańska Góra, 375 m Biała Góra, 322 m Wrocanka, 291 m między Dobieszynem a Toroszówką, 319 m między Jaszczwią a Białkówką, 254 m w Moderówce, gdzie dział wód się obniża i dolina Jasiółki łączy się z doliną Wisłoka, 292 m między Chrząstówką a Nieplą, od którego to punktu dział wód zwraca się na zachód i ogranicza dorzecze Jasiołki na północy;

na północy od strony dopływów Wisłoka i Wisłoki: 341 m w Bierówce, 381 m w Warzycach, 388 m Babia Góra i 307 m nad Wisłoką w Gora-jowicach ;

na zachodzie od strony Wisłoki: 616 m Kamionka (na północ od Ro-pianki), 694 m Hyrowa Góra, 374 m na zachód od Wietrzna, 421 m u źródeł Bobrki, 381 m do 379 m u źródeł potoku Chlebianki, 293 m w Sobniowie.

Wzniesienie doliny Jasiołki wynosi: w Rudawce Jaśliskiej 564 m, w Ja-śliskach 425 m, przy ujściu Jasionki w Cergowy 324 m, przy ujściu Bobrki w Zręcinie 270 m, przy ujściu Chlebianki w Jedliczu 251 m (brzeg prawy): 253 m (brzeg lewy), w dolinie przełomowej pod mostem kolejowym w Brze-zówce 247 m, przy ujściu potoku Szebnianki w Moderówce (km 12) 242 m, przy ujściu Jasiołki do Wisłoki w Kaczorowach 225 m (prawy brzeg).

Szerokość dorzecza Jasiołki mierzona w kierunku równoleżnikowym wynosi: w górnym biegu po Duklę przeciętnie 12 km, w Dukli zmniejsza się do 6’75 km, a w Wietrznie do 3²75 km, gdzie nagle zwiększa się do pierwotnej przeciętnej szerokości 12 km.

Powierzchnia dorzecza Jasiołki mierzy 513²72 km², powierzchnia dorzecza dopływów: Jasionki 12²44 km², Bobrki 27²05 km², Chlebnianki 63 98 km².

Powierzchnia lasów wynosi 154 km², czyli 30% całego dorzecza.

mm.

Średnia wysokość opadów rocznych w latach 1887 do 1907 wynosiła: do ujścia 713 mm, do 12 km 772 mm, do 16²92 km 745 mm, do 33²73 km 795 mm, do 44 km 889

¹

Wykonano o szerokości dna 1¹2 m

²

W Ropiance położonej w pow. krośnieńskim, w dorzeczu Wisłoki przy dziale wód Jasiołki znajduje się jedna z najstarszych kopalń nafty, istniejąca od r. 1868 z najgłębszym w Małopolsce szybem kopanym 205 m głębokości, który był subwencjonowany przez Wydział Krajowy, a następnie przez wiercenie osiągnął głębokość 434 m. Warstwy ropianieckie należą do eocenu, nie zaś do formacji kredowej, jak pierwotnie mylnie przypuszczano nazywając warstwy inoceramowe ropianieckiemi.

Budowa geologiczna.

Według kart geologicznych opracowanych przez prof, dra Władysława Szaj-nochę, a wydanych nakładem Wydziału Krajowego w r. 1896 występują w dorzeczu Jasiołki trzy formacje: kredowa, trzeciorzędna, dyluwjalna i aluwialna.

Z formacji kredowej występują na powierzchnię warstwy inoceramowe zwane dawniej ropianieckiemi (kreda górna) na małych obszarach tylko w dwu miejscach: w Zawadce Rymanowskiej i nad potokiem Wydernik w Smerecz-nem, na południowym wschodzie od Ropianki.¹

Całe prawie dorzecze Jasiołki zajmuje paleogen (trzeciorzęd), mianowicie : łupki menilitowe, górny eocen (bez bliższego oznaczenia) i piaskowiec magórski, które leżą w pasach pomieszanych, prawie równoległych do głównego grzbietu karpackiego. Łupki menilitowe, w których sie znajdują ślady ropy, występują w czterech pasach: 1) w pobliżu europejskiego działu wód od Zyndranowy na prawym brzegu potoku Panny do Wisłoki w Myszowy; 2) od Rogów na Lubatówke przez Wietrzno i Bóbrke nad Jasiołką do źródeł Chlebnianki w Łubienku; 3) od Toroszówki nad Wisłokiem przez Potok, Jaszczew, Białkówke, Dobrucową, Sądkową do Roztok; 4) na północnym dziale wód Jasiołki miedzy Wisłokiem a Wisłoką od Bierówki do Gorajowie. Za północnym działem wód Jasiołki występuję w Kowalowach także piaskowiec cieżkowicki.

Dy lu w j um rzeczne występuję na prawym brzegu Jasiołki od Moderówki do Gorajowie. Do formacji dyluwjalnej zaliczają geologowie także glinę powstałą ze zwietrzenia skał trzeciorzędnych, która w grubych warstwach pokrywa te skały.

Aluwialne utwory wypełniają dolinę Jasiołki, a mianowicie: powyżej przełomu w powiecie krośnieńskim, gdzie łożysko jest płytkie, przeważnie żwiry i piaski ; poniżej przełomu zaś miedzy Moderówką a Jasłem, gdzie brzegi wznoszą sie przeciętnie 3 m (2 m do 4 m, a wyjątkowo 5 m) nad średnią małą wodą, a wielka woda rzadziej występuję z brzegów, namuły rzeczne i glina dyluwjalna naniesione z pagórków.

W dorzeczu Jasiołki wydobywaną jest ropa na dwóch linjach naftowych przebiegających pod pasmami łupków menilitowych z bryłowego piaskowca numulitowego, tak zwana ropa eoceńska,² mianowicie: na linji potoc-kiej w Toroszówce, Potoku, Jaszczwi, Moderówce (na Winnicy), Мес²псе> Brzezówce, Dobrucowy i Sądkowy, tudzież na linji bobreckiej, która łączy kopalnie miedzy pot. Lubatówką a Wisłoką w Rogach, Równem, Wietrznem, Bóbrce, Kobylanach i Łeżynach. Właściwym twórcą górnictwa naftowego i przemysłu rafineryjnego w Małopolsce był Ignacy Lukasiewicz, który około r. 1858 rozpoczął wydobywanie ropy w Bóbrce i zbudował rafinerje nafty w Polance, a później w Chorkówce. Obecnie jest czynną wielka rafinerja nafty w Borku na prawym brzegu Jasiołki, której fragment przedstawia rycina 8.

Gaz naftowy, który z kopalń na linji potockiej w Męcince, Białkówce, Jaszczwi, Brzezówce, Dobrucowy i Sądkowy uchodził dawniej bezużytecznie w powietrze, służy obecnie dla celów opałowych. Rozprowadzony rurociągami gaz naftowy, którego produkcja w powyższych pięciu kopalniach wynosiła w 1930 r. 82 m³ na minute, użytkują na opał miasta Jasło i Krosno, miasteczko Jedlicze, rafinerje nafty w Krośnie, Borku i Gliniku Marjampolskim pod Gorlicami, tudzież elektrownia zagłębia krośnieńskiego. Celem zużytkowania gazu naftowego na linji bobreckiej do wyrobu gazoliny założył koncern „Małopolska“ w r. 1930 fabrykę w Wietrznie.

Elektrownia zagłębia krośnieńskiego zbudowana na gruncie gminy Brze-zówka pow. jasielskiego na granicy gminy Męcinki pow. krośnieńskiego dostarcza prądu miastom Krosno, Brzozów, Lisko i Rymanów, zakładom zdrojowym w Iwoniczu i Rymanowie, tudzież zakładom fabrycznym w Sanoku (fabryka wagonów), Wróbliku Szlacheckim (fabryka superfosfatów), Komborni (młyn) i Polance (cegielnia koncernu „Małopolska“). Elektrownie zagłębia krośnieńskiego na prawym brzegu Jasiołki w Brzezówce (Męcince) przedstawia rycina 9.

:Jg

filii

шЛя lii

Ryc. 8. Fragment rafinerji nafty w Borku.

■ąm

ППЗ 1~

ГИЛ ł

ara «

111

ai

Rozwój górnictwa i przemysłu naftowego wpłynął na podniesienie kultury rolnej, a ponieważ intensywna kultura na nieprzepuszczalnej glinie dyluwjal-nej powstałej ze zwietrzenia fliszu karpackiego jest niemożliwą, podjęli rolnicy drenowania gruntów w szerokich rozmiarach zwłaszcza w północnej części powiatów jasielskiego i krośnieńskiego, gdzie prawie w każdej gminie przy pomocy krajowej i państwowej dotacji na drobne meljoracje wykonano drenowania bądź to w drodze przedsiębiorstw gminnych, bądź też spółek wodnych. Również przeprowadzono przy pomocy kraju i państwa lokalne regulacje Jasiołki pod Sądkową, Roztokami i Zimnąwodą, a następnie pod Brze-zówką i Moderówką, które mają na celu ochronę urodzajnych gruntów nadbrzeżnych od zrywania i namulania żwirowisk.³

Projekt techniczny.

Według programu regulacji wód ułożonego przez Namiestnictwo i Wydział Krajowy 24 listopada 1902 r. miała być regulacja rzeki Jasiołki, która sta-

jgji

y?

L»

'$sŁjjk

Ryc. 10. Widok Jasiołki przy ujściu w Jaśle.

nowi wspólną sieć wodną z kanałem żeglugi Wisła-Dniestr, objęta nowelą do ustawy o regulacji rzek kanałowych z dnia 18 września 1901 r. Dz. u. kraj. nr. 66. Komisja złożona z delegatów technicznych Ministerstw Handlu, Spraw Wewnętrznych i Rolnictwa, która przy udziale delegatów Namiestnictwa i Wydziału Krajowego badała od 21 listopada do 8 grudnia 1906 r. stan i potrzebę regulacji górnych biegów rzek kanałowych, wyłączyła wprawdzie z programu regulację Jasiołki, a natomiast włączyła regulację Mleczki, dopływu Wisłoka w powiecie przeworskim, uznała jednak w protokole z 2 grudnia 1906 r. potrzebę regulacji Jasiołki, a to tak ze względu na wielkie szkody, jakie wyrządza Jasiołka w górnym biegu przez zasypywanie doliny żwirem i piaskiem, w dolnym zaś biegu przez zrywanie gruntów urodzajnych, jak i celem uspławnienia dla tratew, które wobec znacznej ilości wody, jaką Jasiółka prowadzi, tudzież mniejszego spadu, niż na innych rzekach karpackich, przez regulację zdaniem komisji może być osiągnięte.

40*022 km

Projekt techniczny z r. 1909 opracowany przez inżynierów Kraj. Biura Me-ljoracyjnego Bronisława Drożdża, Romana Bierówkę, Izydora Opolskiego i Alojzego Jakóbczaka pod kierunkiem inżyniera Stanisława Szczepanowskiego obejmuje regulację Jasiołki od gminy Lipowicy (na południu od Dukli) do ujścia do Wisłoki wraz z korekcją ujść dopływów i młynówek, oraz obwałowanie Jasiołki w obrębie Jasła dla ochrony miasta od powodzi. Długość Jasiołki od Lipowicy do ujścia według biegu istniejącego przed regulacją wynosi 50'5 km, w trasie zaś regulacyjnej 43*978 km. Ponieważ jednak ujście Jasiołki do Wisłoki na długości 0*886 km miało być uregulowane wyłącznie kosztem funduszu kanałowego wraz z regulacją przestrzeni żaglownej Wisłoki (§ 2, lit. В ustawy z 18 września 1901 r. Dz. u. kraj. nr. 103), lokalna zaś regulacja Jasiołki w Dobrucowy i Moderówce wykonaną już została na długości 3 km, zatem po wyłączeniu tych odcinków, tudzież szypotów powyżej mostu w Popardach ad Cergowa długości 90 m, przestrzeń Jasiołki

objęta projektem regulacyjnym wynosi.........

1*444 „ 3*300 „

do tego regulacja dopływów Chlebianki 0*624 km, Bobrki 0*4 km

i Jasionki 0*42 km, razem ............

tudzież korekcja ujść ścieków i młynówek łącznej długości .    .

1*45 „

tak iż cała długość projektowanych regulacyj i korekcyj wynosi 44*766 km długość zaś obwałowania Jasiołki od mostu na drodze państwowej do mostu kolei Jasło-Rzeszów.........

Projektowana regulacja ma na cełu obok lokalnej ochrony Jasła od powodzi, zabezpieczenie brzegów na całej przestrzeni od zrywania, pogłębienie płytkiego łożyska w górnym biegu i namulenie rozległych żwirowisk, wreszcie umożliwienie spławu drzewa przez ujęcie budowlami średniej wody normalnej (najdłużej w roku trwającej). Przy projektowaniu trasy przyjęto minimalne promienie łuków w dolnej przestrzeni 200 m, w górnej 150 m.

Spad projektowany.

Spad absolutny średniej wody normalnej Jasiołki odpowiadającej stanowi —(—1*95 m na wodoskazie w Jaśle od Lipowicy (z rzędną 335*57 m nad mo-morzem) do ujścia do Wisłoki w Kaczorowach (z rzędną 222*69 m) wynosi 112*88 m, czyli przy długości 50*5 km 7=2*23°/oo. Spad względny trasy regulacyjnej na tej przestrzeni przy długości okrągło 44 km 7 = 2’56°/oo. Spad absolutny w dolnej przestrzeni od ujścia do km 14 w dolinie przełomowej (z rzędną 243*67 m) wynosi okrągło 21 m, czyli przy długości 14 km /=l*5°/oo, spad absolutny w górnej przestrzeni od 14 do 44 km 91*9 m, czyli przy długości 30 km spad względny 7=3*06°/oo (dwa razy większy, niż w dolnej przestrzeni). Z całego spadu 112*88 m konsumują 4 zakłady wodne :

1) w Roztokach (jaz faszynowy) 1*167 m; 2) w Szczepańcowy (jaz faszy-nowy) 0*966 m; 3) w Cergowy (jaz drewniany) 3*008 m; 4) w Dukli (jaz drewniany) 1*510 m, razem 6*651 m.

Dla obliczenia normalnych przekrojów poprzecznych wyrównano opad za-pomocą paraboli drugiego stopnia i zaprojektowano następujący spad na poszczególnych przestrzeniach:

1)    od km 0*0 do 2*351 (most kolei Rzeszów-Jasło) /=0'45%o;

2)    od km 2-351 do 4*74 /= 1*149%о;

3)    od km 4’74 do 6’981 (jaz w Roztokach) / = 2‘066°/oo ;

4)    od km 6’981 do 12*0 (ujście Szebnianki) /= l‘631°/oo;*

5)    od km 12*0 do 16’921 (ujścia Chlebnianki) /= 2’078°/oo;

6)    od km 16*921 do 23*915 (ujście pot. Bobrki) / = 2‘862°/oo ;

7)    od km 23*915 do 26*859 (jaz w Szczepańcowy) I— 3‘261%o;

8)    od km 26*859 do 38*925 /=3*0°/oo;*

9)    od km 38*925 do 39*015 kaskada w skale;

10) od km 39*015 do 42*620 / = 4*12%o.

Powyżej km 42*620 wyrównano spad linją prostą /=2*7°/oo.

Ilość średniej wody normalnej Jasiołki otrzymano z pomiarów przy wodowskazie w Jaśle dla stanu -j- 1*95 m (najdłużej trwającego w roku w okresie 15-letnim 1894 do 1908 r) Q₂ = 4*74 m³/sek., czyli przy dorzeczu A = 513*72 km² <7₂ = 9*23 I/sek. dla przestrzeni od km 0*0 do 6*981. Dla sekcyj powyżej położonych obliczono ilość średniej wody normalnej przy pomocy wzorów Iszkowskiego, mianowicie:

od km 6*981 do 12*0 (ujście Chlebnianki) powierzch. dorzecza A = 447*87 km², q₂ = 9*6 //sek., Q₂ = 4*6 m³/sek. ;

od km 12*0 do 16*921 (ujście Chlebnianki) A = 417*22 km², q₂ = 9*9 /, Q₂ = 4*13 m³;

od km 16*921 do 23*915" (ujście pot. Bobrki) A = 343*24 km², q₂ = 10*56 /, Q₂ — 3*62 m³;

od km 23*915 do 33*73. A = 298*99 km², q₂ = 11*1 l, Q₂ = 3*32 m³;

od km    33*73 do    38*98. A = 276*24 km², q₂ = 11*5 /, Q₂ = 3*18 m³;

od Am 42*620 do 44*0. A = 234*18 Am², y₂= 12*15 /, Q₂ = 2 84 m³;

Dla dopływów obliczono następujące ilości średniej wody normalnej :

1.    Chlebnianka. A = 63*98 km², średni opad roczny h — 770 mm, <72 = 6,85 l, Q₂ = 0 437 m³/sek. ;

2.    Л = 27*05 km², h = 738 mm, ę₂ = 6*63 /, Q₂ = 0 179 m³;

3.    Jasionka. /4 = 12*44 &m³, A = 812 mm, q₂=7’75 l, Q₂ = 0 096 m³;

Ilość wielkiej wody Jasiołki obliczona według wzorów Iszkowskiego

wynosi :

dla dorzecza /4 = 513*72 km² i średniego opadu rocznego A = 0 713 m przy zastosowaniu spółczynnika Ch = 0*082 i modułu m = 0*859 <74 = 0-552 m³, Q₄ = 283*5 m³/sek.

Ilość wielkiej wody z 12 lipca 1893 r., której stan na wodowskazie w Jaśle -j- 5*80 m notowany jest w rocznikach hydrograficznych jako absolutne maximum, obliczona z profilu mostu kolejowego (rzędna wielkiej wody z r. 1893 na moście 228*29 m, a rzędna dolnej krawędzi konstrukcji mostowej = 230*26 m) wynosi 277*6 m³/sek.*

* Spad mniejszy niż w przestrzeni bezpośrednio poniżej położonej z powodu spiętrzenia

jazem.Ho_    wody ^ = ₀.₅₅₂ m3/sek. z 1 km² uważać należy za małą wobec tego, że dla

sąsiedniego górnego Wisłoka obliczono <74 = 1*15 m³/sek. z 1 km (przy dorzeczu A = 382*3 km ).

Normalne przekroje poprzeczne.

Jako kształt normalnych przekrojów poprzecznych przyjęto parabolę kwadratową, a przekroje normalne oznaczono z tabel i grafikonów Siedeka („Studie über die Bestimmung der Normalprofile geschiebeführender Gewässer“), w których dla danej ilości wody i spadu podane są najstosowniejsze szerokości zwierciadła wody i powierzchni przekrojów.

Normalne przekroje poprzeczne Jasiołki zaprojektowano w następujących wymiarach:

1)    od km 0 0 do 2’351. Szerokość zwierciadła wody normalnej 5 = 20 m, głębokość w nurcie gł = 0‘77 m, powierzchnia przekroju p = 10 26 m²;

2)    od km 2*351 do 4*740. 5 = 16*5 m, gł= 0 65 m, p = 715 m²;

3)    od    km    4*740 do 6*981. 5    = 14 m,    gł = 0*61 m, p = 5*69 m²;

4)    od    km    6*981 do 16*921.    5=12*5    m, gł= 0*64 do 0*6 m, p = 5*4

do 5 от²;

5)    od    km    16*921 do 23*915.    5=11    m, gł= 0*57 от, p = 4*2 от²;

6)    od    km    23*915 do 33*730.    5=10/77, g/= 0*54 от i 0*56 m,p = 3‘6 m²

i 3*75 7T7²;

7)    od km 33*730 do 44*0. 5 = 9 /77, g/= 0*58 /72 do 0*5 m, p = 3*5 m2 do 3*0 /77²;

Stosunek maksymalnej głębokości do normalnej szerokości wynosi zatem w dolnej przestrzeni 1:26 do 1 : 20, w górnej zaś 1:19 do 1:16.

W profilach tych przepływają następujące objętości wody obliczone podług wzorów Ganguillet-Kuttera przy zastosowaniu współczynnika n = 0*028 od ujścia do km 16*921, — n = 0*029 od km 16*921 do 33*740 — i n = 0*030 od km 33*730 do 44;

od km 0*0 do 2*351. /= 0*45%o, Q₂'= 4*79 от³ z chyżością v = 0*467/72; od km 2*351 do 4*740. /= l*15°/oo, Q₂'=4*72 от³, v = 0*66 /72; od km 4*740 do 6*981. /= 2*066%o, Q₂'=4*74 /тг³, г/= 0*834 /тг ; od Â/тг 6*981 do 12*0. /=1*631%о, Q₂'=4*22 m³, г/ = 0*782 /тг; od km 12*0 do 16*921. /=2*078%о, Q₂'=4*16 /тг³, г, = 0*833 /тг; od    km    16*921    do    23*915.    /=2*862°/оо, Q₂'=3*58 /тг³,    г/ = 0*87 /тг;

od    /е/гг    23*915    do    26*859.    /= 3*261 %о, Q₂'=3*29 /тг³,    г; = 0*913 /тг;

od    /е/тг    26*859    do    33*730.    /=3*0%о, Q₂'= 3*37 /тг³, г/= 0*9 /тг;

od    /гот    33730    do    38*925.    / = 3*0%о, <Э₂'=3*14 /тг³,    = 0*897 /тг;

od km    38*925    do    38*015,    kaskada;

od km    39*015    do    40*049.    /=4*12%o,    Q₂'=3*06    /тг³,    г;    = 0*982    /тг;

od km    40*049    do    40*940.    /= 4*12%o,    Q₂'= 2*94    /тг³,    г/    = 0*961    /тг;

od km    40*940    do    42*620.    /= 4*12°/oo,    Q₂'=2*84    /тг³,    г;    = 0*947    от;

od km    42*620    do    44*0. /=2*7%о, Q₂'=2*87 от³,    г; = 0*841 от.

Normalne przekroje poprzeczne dopływów zaprojektowano również w kształcie paraboli kwadratowej, mianowicie :

1)    przekrój Chlebnianki: 5=5 от, gl =0*3 от, p = 1*0 от²;

2)    przekrój Bobrki: 5 = 3 от, gł— 0*2 от, у» = 0*4 от²;

3)    przekrój Jasionki: 5 = 2 от, g/=0*15 от, /т = 0*2 от³.

W przekrojach tych według obliczenia wzorami Ganguillet-Kuttera (dla n = 0*030) przepłyną następujące ilości średniej wody normalnej :

1) na Chlebniance: /=1*858%о, Q₂'= 0*414 от³, v = 0*414 от;

2) na

jSóórce: /= 2*223%o, Q₂'=0*13 от³, г; = 0*32 от;

3) na Jasionce: /= 6*97%o, Q₂'= 0*094 от°, г; = 0*47 от.

Budowle regulacyjne.

W projekcie przewidziano ujęcie łożyska średniej wody normalnej tamami równoległemi, połączonemi z wysokiemi brzegami zapomocą poprzeczek w odstępach równych podwójnej ich długości. Od ujścia do km 24 mają być zastosowane tamy równoległe faszynowe ubezpieczone od strony wody płytami betonowemi 0*2 m grubości, a 0'6 m szerokości, powyżej zaś km 24 tamy równoległe kamienne. Wszystkie poprzeczki mają być wykonane z faszyn. Szerokość korony wszystkich budowli wynosić ma według projektu 1 /77, nachylenie skarp tam równoległych od strony wody i poprzeczek z dołu 1 : 1*5, nachylenie skarp kierownic od strony brzegu i poprzeczek od góry 1:1. Wzniesienie korony tam równoległych nad zwierciadłem średniej wody normalnej zaprojektowano w linjach prostych i na brzegach wklęsłych 0'3 777, na brzegach wypukłych 0*1 777, wzniesienie korony poprzeczek 0*3 777.

Przekopy zaprojektowano samoczynne o szerokości wrzynki równej połowie szerokości zwierciadła średniej wody normalnej w stopniach z nachyleniem 1 :0*5 (wysokość stopni 1 777, szerokość ławeczek 0*5 m). W linjach prostych 'mają być wykonane przekopy w osi trasy regulacyjnej, w łukach w odległości ¹/з szerokości trasy od brzegu wypukłego. W przestrzeniach o dnie skalistem ma być łożysko wyłamane do pełnego profilu normalnego.

Przekrój normalny obwałowanej Jasiółki w Jaśle.

Dla przeprowadzenia wielkiej wody między mostem drogowym a kolejowym w Jaśle przyjęto ze względów oszczędnościowych profil pojedyńczy z nachyleniem skarp ponad tamami równoległemi przekroju średniej wody normalnej 1: 3. Przy wzniesieniu zwierciadła wielkiej wody 4*6 m nad średnią wodą normalną (5*37 777 nad dnem) wynosić będzie szerokość zwierciadła wielkiej wody między wałami 49*2 777, przekrój przepływu wielkiej wody 172*74 777², R = 3*401 m. Przy spadzie projektowym /= 0*45%o i spółczyn-niku przepływu n = 0*030 wyniesie chyżość obliczona wzorami Ganguillet-Kuttera v = l'627 m, Q₄= 281*15 777³/sek., podczas gdy objętość przepływu wielkiej wody obliczono z dorzecza i opadu według wzorów Iszkowskiego na Q₄= 283*5 777³, a wielką wodę z r. 1893 na 277*6 777³/sek.

Wzniesienie korony wału nad zwierciadłem wielkiej wody wynosić ma według projektu 0*5 m, szerokość korony 2 777, nachylenie skarp od wody 1:3, od lądu 1 : 1*5.

Kosztorys.

Ceny jednostkowe przyjęto:

1 777³ wykopu ziemi miernej tęgości do 2 777 głębokości 0*55 K, od 2 do 4 /77 głębokości 0*92 K, od 4 do 6 777 głębokości 1*29 K;

1 777³ wykopu ziemi żwirowej do 2 m głębokości 0*74 K, od 2 do 4 m głębokości 1*10 K;

1 777³ wyłamania kamienia do 2 777 głębokości 2*02 К ;

odwóz 1 777³ materjału uzyskanego z wykopu taczkami na odległość 50 777

0*29 K;

odwóz 1 777³ materjału uzyskanego z wykopu kolejką roboczą na średnią odległość 1.000 777 0*82 К ;

1 777³ nasypu wału (z warstwowaniem, ubijaniem i skarpowaniem) 0*13 К ; 1 777² karczowania kęp 0*17 K;

1 m³ faszynady 4*24 К (cenę 1 faszyny tak wiklowej jak 1 lasowej przyjęto 0*50 K, cenę 1 palika 0*04 K);

1 m² obitki faszynowej 0*85 K;

1 m³ tamy kamiennej między Zręcinem a Wrocanką 7*30 К (koszta 1 m3 kamienia z dowozem na 6 km liczono 6*04 K);

1 m³ tamy kamiennej między Wrocanką a Popardami 6*00 К (1 m³ kamienia liczono 3*02 K, dowóz na odległość 3 km 1*71 K);

1 m³ betonu (w stosunku cementu do piasku i żwiru 1:3:6) 30*83 К ;

1 m³ betonu do płyt (przy stosunku 1:4:8) 26*20 К ;

wyrób jednej płyty betonowej 0*2 m grubej, 0*6 m szerokiej i 2*6 m długiej z wkładką drucianą (14 m bież. drutu 5 mm grubego ważących 2*1 kg), 1 kołkiem dębowym 7 cm grubym i 1 m długim i umocowaniem 9*76 K, 1 m bież. ubezpieczenia tamy faszynowej płytami betonowemi 2*6 m dłu-giemi 16*26 K;

1 m bież. ubezpieczenia tamy faszynowej płytami długości 2*1 m 13*33 K, długości 1*9 m 12*23 K, długości 1*6 m 10*53 K, długości 1*4 m 9*36 K;

1 m³ muru z kamienia ciosowego 113*16 K;

1 m² bruku z kamienia łamanego 0*3 m grubości ułożonego na piasku 4*44 K;

1 m² ściany szczelnej z dyli dębowych 8 cm grubych wraz z wbiciem ka-farem 14*39 K;

zasadzenie 1 ha żwirowiska wikliną 310 K;

obsiew 1 ha skarp 160 K;

wykupno 1 ha roli 4.000 K, pastwiska 2.000 K, kępy 1.500 K, wysokiego żwirowiska 700 K, gruntu budowlanego w Jaśle 27.800 К (1 sążeń kwadratowy 10 K).

Koszta budowy preliminowano:

I.    Roboty ziemne (370.174 m ruchu ziemi, z tego 16.895 m³ wyłamania

skały...........

II.    Roboty regulacyjne:

Budowle regulacyjne.......

III.    Wykupno gruntów (7*6252 ha roli, 6*1426 ha pastwisk,

5*8647 ha kęp, 13*2283 ha żwirowisk, 0*1347 ha placów budowlanych, razem 33*0155 ha)........

IV.    Budowa objektów (2 śluz wałowych w Jaśle) ....

V.    Konserwacja w czasie budowy (10% rub. I, II i IV)

VI.    Koszta zarządu (10% rub. I do V) . .

VII.    Rozmaite i nieprzewidziane:

33 przejazdów i poideł ......

budowa kładki w km 2*4, roboty dodatkowe przy jazach, około 2% rub. I do V 53.750*40 „

Ogółem.....

712.847*20 К

1,613.655*34 К 78.244*— „

6.670*— „

928*— „ 1,699.497*34 К

44.457*60 К

64.587*52

9.859*94

242.000*—

273.000*—

98.208*— „

3,100.000*— к

(czyli 5,598.600 zł. obieg, stabil.).

Długość łożysk Jasiółki i dopływów objętych projektem wynosi 44*766 km, przeciętne zatem koszta regulacji 1 km wynoszą okrągło 69.249 K.

W regulacji interesowanych jest 30 gmin i obszarów dworskich:

a)    w powiecie jasielskim : 1. Jasło, 2. Gorajowice, 3. Sobniów, 4. Han-kówka, 5. Wolica, 6. Warzyce, 7. Roztoki, 8. Zimna Woda, 9. Sądkowa, 10. Szebnie, 11. Dobrucowa, 12. Brzezówka;

b)    w powiecie krośnieńskim: 13. Moderówka, 14. Męcinka, 15. Jedlicze, 16. Borek, 17. Żarnowiec, 18. Dobieszyn, 19. Źręcin, 20. Swierzowa Polska, 21. Szczepańcowa, 22. Machnówka/ 23. Niżnia Łąka, 24. Wrocanka, 25. Wietrzno, 26. Równe, 27. Zboiska, 28 Cergowa, 29. Dukla, 30. Lipowica.

Reambulacja techniczna projektu.

W protokóle z dnia 28 września 1910 r. komisja reambulacyjna, w której skład wchodzili dwaj delegaci Ministerstwa Robót Publicznych i Rolnictwa, uznała potrzebę wykonania regulacji w zaprojektowanych rozmiarach kosztem 3,100.000 К i przedstawiła następujące wnioski :

1.    Normalne przekroje poprzeczne mają otrzymać takie wymiary, ażeby spław tratew w okresie żeglugi mógł się odbywać nietylko w profilach wypełnionych do wysokości obustronnych budowli regulacyjnych, lecz także przy stanach wody o 0*2 m niższych, oraz ażeby średnie wielkie wody mogły odpływać w brzegach. W tym celu należy przeprowadzić uzupełniające pomiary objętości przepływu przy stanach zbliżonych do średniej normalnej, które w okresie żeglugi trwają 100 do 200 dni w roku normalnym, średniej wielkiej wody w 3 profilach: w Jaśle, między mostem kolejowym w Jaśle a ujściem Chlebnianki, tudzież przynajmniej w jednym profilu powyżej Chlebianki. Ponadto należy przeprowadzić pomiary wielkiej wody w Jaśle, gdyż zaprojektowany profil wielkiej wody nie daje rękojmi ochrony od powodzi.

2.    Co do projektowanej niwelety dna, której wyrównanie ma tylko wartość teoretyczną, (bo w projekcie nie jest przewidziany pełny wykop profilu), zaleciła komisja przyjęcie jednolitego spadu (okrągło / = l'4°/oo) od Wisłoki do ujścia Serbnianki przy równoczesnem zniesieniu jazu w Roztokach na długość 12 km (zamiast projektowanych 4 różnych spadów), oraz zaniechania projektowanego wykopu w przekopach do głębokości idealnej niwelety powyżej km 16*46.

3.    Dyspozycję robót regulacyjnych i typy budowli uznała komisja za odpowiednie, zaleciła tylko rozmieszczenie tam poprzecznych we większych odstępach, ubezpieczenie równoległych tam faszynowych w środkowym i górnym biegu, gdzie w pobliżu łożyska można znaleźć kamień, narzutem kamiennym o szerokości korony 0*7 do 1 m z nachyleniem skarp 1 : 1*5 do 1 : 2 zamiast płytami betonowemi, których grubość przy ubezpieczeniu tam faszynowych w dolnym biegu ma być zmniejszoną z 0*2 m na 0*16 m. Przekopy samoczynne mają być wykonane o dnie równem tylko */з do lh normalnej szerokości. Korona wałów w Jaśle ma być założoną przynajmniej 0*6 m nad niweletą wielkiej wody, która ma być obliczoną na podstawie dodatkowych pomiarów.

4.    Co do mostu projektowanej linji kolejowej Jasło-Dębica w km 1*92 Jasiołki wyraziła komisja opinję, że tak usytuowanie tego objektu jak i rozpiętość w świetle 50 m między przyczółkami nie koliduje z projektem regulacyjnym, gdyż szerokość zwierciadła wielkiej wody w tym profilu wynosi według projektu 51 m, wskutek czego nastąpić może tylko nieznaczne spiętrzenie wielkiej wody między przyczółkami.

Jasiołce mogą być rozpoczęte przed ostatecz-nem ustaleniem szerokości normalnych, przyczem budowle regulacyjne mają być wykonane tylko na brzegach wklęsłych, natomiast budowa wałów w Jaśle może być podjęta dopiero po uzupełnieniu studjów hydrologicznych.

5. Roboty regulacyjne na

Ustawa krajowa z r. 1911 i wykonanie robót.

Projekt ustawy zapewniającej wykonanie robót przedłożony 31 sierpnia 1909 r. uchwalony został przez Sejm krajowy 4 lutego 1910 r. i uzyskał sankcję w r. 1911.

z r.

W myśl ustawy z dnia 25 listopada 1911 r. Dz. u. kraj. nr. 4 1912, regulacja rzeki Jasiołki od gminy Lipowicy do mostu na gościńcu państwowym w Jaśle ma być wykonaną jako przedsiębiorstwo krajowe przez Wydział Krajowy na podstawie projektu Wydziału Krajowego z roku 1909, który preliminuje koszta budowy na 3,100.000 koron.

ma

Koszta budowy mają być pokryte z funduszu regulacyjnego, który być utworzony:

a)    z datku funduszu krajowego w wysokości 40%;

b)    z datku państwowej dotacji budowli wodnych w wysokości 40%;

być utworzony oddzielny fundusz,

c)    z datku państwowego funduszu meljoracyjnego w wysokości 20%.

Dla utrzymania wykonanych robót ma

który składać się będzie:

1)    z kwoty osiągniętej ze sprzedaży gruntów uzyskanych przez regulacje, jako kapitału zakładowego;

2)    z odsetek tej kwoty, jakie narosną w czasie budowy;

3)    z dochodu uzyskanego ze sprzedaży wiklin.

Dalsze postanowienia co do pokrycia kosztów utrzymania, administracji funduszu konserwacyjnego i innych zarządzeń potrzebnych dla utrzymania wykonanych budowli wydane zostaną w drodze ustawodawstwa krajowego po skończeniu budowy.

Rozporządzenie wykonawcze z dnia 13 września 1912 r. Dz. u. kraj. nr. 102 ustanowiło czas budowy na lat piętnaście od r. 1912 do r. 1926 W czasie tym miały być wpłacone do Kasy krajowej datki kraju i państwa w 15 równych ratach rocznych, mianowicie: 40% datki funduszu krajowego i państwowej dotacji wodnej w ratach rocznych po 82.666% K, 20% datek państwowego funduszu meljoracyjnego w ratach po 41.333Уз К, tak iż rocznie była do przebudowania kwota 206.666% K. Zapasy kasowe funduszu regulacyjnego lokowane być mają na rachunku bieżącym w Banku Krajowym. Za podstawę techniczną służyć ma projekt Wydziału Krajowego z roku 1909 z uwzględnieniem zmian zaproponowanych przez komisję ream-bulacyjną w protokole z dnia 28 września 1910. Kierownictwo budowy po-ruczyć ma Wydział Krajowy dwom inżynierom Krajowego Biura Meljoracyjnego. Sprawozdanie roczne z budowy, protokoły kolaudacyjne i zamknięcia rachunków mają być przedkładane Ministerstwu Robót Publicznych, które porozumiewa się w tych sprawach z Ministerstwem Rolnictwa.

W myśl rozporządzenia wykonawczego poruczył Wydział Krajowy kierownictwo regulacji dolnej sekcji Jasiołki inżynierowi Kraj. Biura Meljoracyjnego Franciszkowi Dubielowi *, kierownictwo zaś górnej sekcji inżynierowi

* Oficer legjonowy w wojnie światowej, po zawarciu traktatu brzeskiego wcielony do armji austrjackiej, zginął na froncie włosko-austrjackim w r. 1918.

tego biura Władysławowi Pietruszewskiemu, polecając im zastosować się przy wykonaniu robót do propozycyj zawartych w protokole komisji reambulacvinei z roku 1910.

Operat hydrometryczny.

Pomiary uzupełniające przepływu wody przeprowadził krajowy oddział hydrograficzny w latach 1911 i 1912 i przedłożył w r. 1913 operat hydrometryczny, z którego okazuje się, że wykonano po 2 pomiary w następujących profilach :

1) w Jaśle w km 0*881 przy stanie +2*22 m i w km 1*219 przy stanie -p 2’13 m wodowskazu w Jaśle;

Jedliczu w km 17 654 przy stanie —{— 1*99 i —f— 1 *71 m wodowskazu w Jedliczu;

3)    w Swierzowy Polskiej w km 24*730 przy stanie +2*50 i +1*71 m wodowskazu w Jedliczu;

4)    w Zboiskach w km 38 747 przy stanie —(— 2*08 i —[— 1*66 m nowo założonego wodowskazu w Zboiskach.

W profilach tych otrzymano przy powyższych stanach następującą objętość przepływu :

ad 1) w Jaśle Q = 11*055 m³ i 5*820 m³;

ad 2) w Jedliczu Q = 4*275 m³ i 0*714 m³;

ad 3) w Swierzowy Polskiej Q = 10865 m³ i 0*678 m³;

ad 4) w Zboiskach Q = 10*244 m³ i 0*470 m³.

Ponieważ spław tratew wymaga minimalnej głębokości wody 0*3 m, która może być osiągnięta przy znacznem zwężeniu trasy, zwężenia zaś z jednej strony utrudniłoby spław w łukach, a z drugiej strony spowodowałoby erozję dna przez zwiększenie chyżości w profilu wypełnionym po koronę tam, która to chyżość nie powinna przekraczać 1 m do ujścia Chlebnianki w Jedliczu (ze względu na niesiony przez Jasiołkę namuł). a od Jedlicza do Zboisk 1*5 m/sek. (ze względu na drobny żwir), przyjął oddział hydrograficzny za podstawę obliczenie normalnych przekrojów poprzecznych zamiast stanu wody + P96 m w Jaśle stan wyższy, t. j. -j- 2*05 m, który to stan odpowiada średniemu rocznemu (-(- 2*07 w Jaśle).

Na podstawie 3 pomiarów kraj. oddziału hydrograficznego (z r. 1904, 1911 i 1912), przyczem wyeliminowano zupełnie wyniki pomiarów Kraj. Biura Melioracyjnego, skonstruowano krzywą konsumcyjną dla wodowskazu w Jaśle ' z tej krzywej otrzymano ilość średniej wody normalnej dla stanu -f- 1*96 m przecięcia 10-lecia 1903 do 1912, króre odpowiada normalnemu rokowi, Q₂ = 2*5 m°, czyli z 1 km* na sekundę q₂ — 4*86 litrów* (podczas gdy w projekcie Wydziału Krajowego przyjęto na podstawie pomiarów dla stanu + 1-95 m Q₂= 4*74 m³, a q² = 9*23 /).

Przyjęta do obliczenia objętość przepływu wody wynosi :

dla stanu wody —f- 2*05 m Q₂ = 3'9 m³, q2 „    „    + 2*00 m Q₂ = 3*0 m³, q₂

1)    w Jaśle

Ъ =

„    -f- 1*88 m Q₂ — 2*5 rn³, q₂ =

2)    w Jedliczu

3)    w Zboiskach

Podana w operacie hydrometrycznym kraj. oddziału hydrograficznego ilość średniej wody normalnej Jasiołki q₂ -= 4*86 I jest za mała, bo ilość średniej wody normalnej w sąsiednich dorzeczach, jest blisko 2 razy większa i zbliża się do ilości q-₂ — 9*23 l przyjętej w projekcie regulacji Jasiołki, mianowicie: 1) na Wisłoce powyżej Jasła q-₂ = 8*2 / (dorzecze A = 587 km²) ; 2) na Ropie w Topolinach q₂ = 9'57 / {A = 978 km¹), — na Białe o-, = 10 Z (A = 986 km¹).

Spad Jasiołki zaprojektował kraj. oddział hydrograficzny, jak następuje:

dolną przestrzeń od Wisłoki do Szebnianki, której profil podłużny okazuje spad krzywolinijny podzielono na 3 sekcje:

1)    od km 0*0 do km 2*351 (most kolejowy) 7 = 0*6%o,

2)    od km 2*351 do km 5*855 7=l*4°/oo,

3)    od km 5*855 do km 12*0 (ujście Szebnianki) 7=l*8°/oo;

powyżej ujścia Szebnianki wyrównano spad prostolinijnie między dopływami aż do progu skalistego w km 38*915, powyżej którego w razie pozostawienia istniejących jazów Jasiołka nie nadaje się do systematycznej regulacji, mianowicie:

4)    od km 12*0 do km 16*908 (ujście Chlebnianki) /=2*l°/oo,

5)    od km 16*908 do km 24*0 (ujście Bobrki) 7 = 2*75%o,

6)    od km 24*0 do 38*915 (próg skalisty) 7 = 3*05 % o,

7)    powyżej km 38*915 7=3*8%o.

Normalne przekroje poprzeczne Jasiołki zaprojektował oddział hydrograficzny w kształcie trapezowym z nachyleniem skarp 1 : 2, a wzniesieniem koron budowli regulacyjnych nad zwierciadłem średniej wody rocznej 0*35 m w dolnej przestrzeni od ujścia do km 2*351, a 0*3 m powyżej km 2.351 (t. j. mostu kolejowego w Jaśle).

Głębokości i szerokości normalnych przekrojów poprzecznych przedstawia według projektów kraj. oddziału hydrograficznego z r. 1913 i projektu Wydziału Krajowego z r. 1909 następujące zestawienie, w którem głębokości podane w projekcie Wydziału Krajowego dla przekrojów parabolicznych zmniejszono о ¹/з dla porównania z głębokościami przekrojów trapezowych kraj. oddziału hydrograficznego.

Projekt oddziału hydrograficznego z r. 1913

Projekt Wydziału Krajowego z r. 1909

Przestrzeń

Przestrzeń

Głębo- Szerokość m kość m

Głębo- Szerokość m kość m

1.    od km 0*0 do 2*351

2.    „ „ 2-351 — 5-855

3.    „ „ 5-855 — 12-0

4.    „ „12-0    —17-0

5.    „ „ 17-0    - 24-0

6.    „ „ 24-0    —38-915

39-015 — 43-987

7.

0-44

0-38

19-6

0-51

0-36

0-35

0-33

0-315

0-30

16-8

15-4

14-3

12-5

11-8

1Г0

0-43

0-41

0-43-0-40

0-38

0-37

0-32

20-0

16-5

14-0

12-5

11-0

10-0

90

od km 0*0 do 2'356 „ „ 2-351 — 4-740 „ „ 4-740— 6-981 „ „ 6-981 — 16-921 „ „ 16-921 — 25-915 „ „ 23-915 — 33-730 „ „ 33-730 — 44-0

W przekrojach przyjętych przez kraj. oddział hydrograficzny wynosi chy-żość: ad 1) 0*72 m, ad 2) 0‘ 3 m, ad 3) 1’0 m, ad 4) 1*05 m, ad 5) 1*1 m, ad 6) 1*13 m, ad 7) 1*21 m na sekundę.

Szerokość zwierciadła wody między krawędziami koron budowli regulacyjnych, którą oddział hydrograficzny nazywa wodą brzegową, a która jest decydującą dla wyrabiania łożyska, bo ma największą siłę nośną (kinetyczną), jest większą od szerokości zwierciadła wody normalnej o 4-krotne wzniesienie koron tam nad zwierciadłem wody, mianowicie: od km 0*0 do km 2*351 o 1*4 m, powyżej zaś 1*2 m.

Pomiarów dla obliczenia średniej wielkiej wody, tudzież wielkiej wody w Jaśle nie przeprowadził oddział hydrograficzny, zaznaczył tylko, że jako granicę średniej wielkiej wody należy przyjąć średni z absolutnie najwyższych stanów -j- 4*17 m wodowskazu w Jaśle, oraz, że przyjęta w projekcie Wydziału Krajowego ilość wielkiej wody dla obwałowania Jasiołki w Jaśle (Q₄ = 281 mà) jest za małą, gdyż o ile wnioskować można ze spadu wielkiej wody i profilu inundacyjnego w Jaśle, ilość wielkiej wody przekracza 400 m³/sek.

Odezwą z dnia 12 sierpnia 1913 r. oznajmiło Namiestnictwo Wydziałowi Krajowemu, że Centralne Biuro Hydrograficzne zakwestjonowało operat hydro-metryczny Jasiołki, ponieważ krajowy oddział hydrograficzny zużytkował do skonstruowania krzywej konsumcyjnej wyniki pomiarów z różnych lat 1899, 1904 i 1912, a w tym okresie dno i łożysko Jasiołki się zmieniało, tudzież oznaczał krzywą konsumcyjną na podstawie 2 pomiarów, podczas gdy w tym celu winny być wykonane przynajmniej trzy pomiary w niezbyt długich odstępach czasu i to przy większych różnicach stanów wody. W myśl opinji Centralnego Biura Hydrograficznego zarządziło Namiestnictwo wykonanie uzupełniających pomiarów w r. 1914, lecz Wydział Krajowy nie otrzymał ani wyniku tych nowych pomiarów, ani obliczenia normalnych przekrojów poprzecznych Jasiołki, tak iż dotychczas normalne przekroje poprzeczne nie są definitywnie ustalone.

Przy wykonaniu robót zastosowali kierownicy budowy szerokość trasy obliczoną przez krajowy oddział hydrograficzny. Do wybuchu wojny światowej wykonał inżynier Dubiel regulację Jasiołki od km 3⁴2 do km 7'2 w gminach Hankówka, Gliniczek i Roztoki, powiatu jasielskiego, inżynier Pietruszewski zaś od km 16⁴4 do km 24⁴0 w gminach Jedlicze, Borek, Żarnowiec, Swierzowa Polska i Zręcin, powiatu krośnieńskiego wraz z korekcją ujścia potoku Chlebnianki na długości 0‘811 km.

Podczas wojny światowej prowadził roboty przeważnie konserwacyjne, a częściowo uzupełniające (ubezpieczenie brzegów pod mostem kolejowym w Brzezówce i Męcince, tudzież w km 15 i 16) inżynier Kraj. Biura Meliora-cyjnego Tytus Piller, tak na przestrzeni dolnej, jak i górnej Jasiołki, na przestrzeni dolnej bez przerwy do końca r. 1920, na przestrzeni górnej z przerwą między wojną światową a bolszewicką (w r. 1919 do lipca 1920), w którym to czasie kierował robotami na górnej sekcji inż. Pietruszewski.

W r. 1919 przejęło Ministerstwo Robót Publicznych agendy meljoracyjne Wydziału Krajowego, a wraz z niemi także zarząd regulacji Jasiołki, który zatrzymało w r. 1925 przy oddaniu tych agend Tymcz. Wydziałowi Samorządowemu. Po wojnie bolszewickiej poruczyła Okr. Dyrekcja Robót Publ. w Krakowie w maju 1921 r. kierownictwo budowy w obu sekcjach Jasiołki inżynierowi Pietruszewskiemu, który prowadził roboty do połowy r. 1927, następnie zaś kierownikowi Państwowego Zarządu Wodnego w Jaśle inżynierowi Franciszkowi Milanowi, który równocześnie kieruje budową przy regulacji Ropy i Biały powyżej Grybowa, oraz prowadzi roboty konserwacyjne na uregulowanej Białe i zabudowanych dopływach tej rzeki od Grybowa do ujścia do Dunajca.

Po wojnie światowej prowadzone są z polecenia krakowskiej Dyrekcji Robót Publicznych przeważnie lokalne regulacje Jasiołki w km 26 do 27 w Szczepańcowy i Machnówce, w km 31 i 32 we Wrocance, w km 34, 35 i 36 w Równem i Wietrznie, wreszcie w km 41, 42 i 43 w Cergowy i Dukli.

Ryciny 11 i 12 na stronie 64 przedstawiają oskałowanie budowli faszy-nowych zbudowanych przed wojną w Gliniczku (przy Jaśle) i uregulowaną Jasiółkę w km 20‘5 w Żarnowcu (pow. Krosno).

Os

«*

V.

те

Li* ;

rw

■<

■a

>•

jpjp

ÿr

.Ы

,>-

. I- *\.‘~    -

;;ïvr: ■ ■    ^

ц >• ; -L

r-*'j

.»/;

ïf.S

■ -V

b^Sîâ

Ryc. 11. Oskałowania tamy faszynowej w Gliniczku.

(j

?W. I

Ж-lv * R

¹

W Ropiance położonej w pow. krośnieńskim, w dorzeczu Wisłoki przy dziale wód Jasiołki znajduje się jedna z najstarszych kopalń nafty, istniejąca od r. 1868 z najgłębszym w Małopolsce szybem kopanym 205 m głębokości, który był subwencjonowany przez Wydział Krajowy, a następnie przez wiercenie osiągnął głębokość 434 m. Warstwy ropianieckie należą do eocenu, nie zaś do formacji kredowej, jak pierwotnie mylnie przypuszczano nazywając warstwy inoceramowe ropianieckiemi.

²

Dr. Stanisław Olszewski : Mapa górniczo-przemysłowa Galicji z objaśnieniami. Lwów 1911.

³

Wielkie zasługi koło rozwoju meljoracyj w powiatach krośnieńskim i jasielskim położył prezes Rady powiatowej krośnieńskiej i poseł na Sejm krajowy August Gorayski, który wydrenował swoje posiadłości w Moderówce, Chrząstówce i w Sceboniach a osiągniętemi rezultatami zachęcił innych rolników do podejmowania meljoracyj.

⁴

Pod zarządem Wydziału Krajowego byłoby takie rozprószone, niesystematyczne prowadzenie robót niedopuszczalne.

Ш1¥|

УЫШШ

Шъ,

шШШ

»là

J§5$

ИМЛ

ШШ. ,Ш

arnowcem.

Ryc. 12. Uregulowana Jasiołka pod Ż

Z powodu braku kamienia przydatnego do budowli wodnych nad Jasiołką wykonywano wyłącznie tamy faęzynowe. Ponieważ tamy faszynowe zbudowane na podłożu skalistem w Swierzowy woda zrywała, wykonał inżynier Pietruszewski próbę z wyrobem sztucznych kamieni z ubijanego betonu, do którego używał materjału z nadbrzeżnych żwirowisk w stosunku cementu do żwiru i piasku 1 : 12 (150 kg cementu na 1 m³ betonu). Zanim beton stwardniał, rozbijano go na bryły, których użyto do oskałowania tamy równoległej i poprzeczek. Kamień ten nie ulegał zwietrzeniu, a bloki odpowiedniej wielkości użyte do oskałowania tam faszynowych wytrzymywały bardzo dobrze uderzenia fali wielkiej wody. Koszt 1 m³ betonu wynosił 20*20 zł., a koszt ubezpieczenia 1 m bież. tamy faszynowej 9*85 zł. (podczas gdy w projekcie preliminowano koszt ubezpieczenia 1 m bież. płytami betonowemi na 9*36 zł.)* szerszych rozmiarach podjął od r. 1927 inkrustację tam faszynowych inżynier Milan kamieniem łamanym sprowadzonym koleją z kamieniołomów w Kamionce ^C^ielkiej pod Nowym Sączem, w Bogoniowicach (Ciężkowicach) nad Białą i w Strzyżowie na przestrzeń od Jasła do Szczepańcowy {km 29), na przestrzeni zaś powyżej km 29 kamieniem z kamieniołomu nad Jasiółką w Cergowy. Koszt 1 m³ kamienia sprowadzonego koleją wynosi na miejscu budowy 22 zł. do 26 zł., kamienia zaś z Cergowy 18 zł. Inkrustacja 1 m bież. tamy faszynowej w Gliniczku (przedstawiona (0*5 m³ kamienia po 22 zł. i robocizna 2 zł.).

rycinie 11) kosztowała 13 zł.

na

Od r. 1919 do r. 1922 pokrywało całe koszta regulacji Jasiołki Mini-nisterstwo Robót Publicznych ze skarbu państwa. Od r. 1923 przyczyniał się fundusz krajowy w myśl ustawy krajowej z dnia 25 listopada 1911 r. 40% datkiem w wysokości oznaczonej przez Ministerstwo, mianowicie: w 1923 r. 710*07 zł., w 1924 r. 21.600 zł., w 1925 r. 50.533 zł., w 1926 r. 26.000 zł., od r. 1927/8 po 40.000 zł. Po zniesieniu Tymcz. Wydziału Samorządowego pokrywa Ministerstwo Robót Publicznych 40% dodatek kraju z państwowego funduszu meljoracyjnego, a to od r. 1929/30. Według preliminarza państwowego funduszu meljoracyjnego na r. 1929/30 wynosiły koszta robót pozostałych do wykonania od 1 kwietnia 1929 r. 2,420.000 zł., zasiłki zaś roczne państwa i samorządu razem 100.000 zł. Jeżeli zatem dotacja roczna na budowę w kwocie 100.000 zł. zostanie utrzymaną, roboty zostaną ukończone w r. 1952/3.

Stan obecny robót regulacyjnych.

Według zgodnych informacyj udzielonych przez wymienionych powyżej trzech kierowników budowy roboty wykonane na przestrzeni dolnej aż do ujścia Chlebnianki utrzymują się dobrze, mimo że tamy faszynowe ani płytami betonowemi, ani kamieniem nie zostały ubezpieczone. Przypisać to należy odpowiednie dobranej szerokości trasy, oraz progom skalistym na dnie Jasiółki pod Jasłem, tudzież w Gliniczku i Dobrucowy, które zapobiegły nadmiernemu pogłębianiu łożyska i poderwaniu tam faszynowych. Natomiast powyżej ujścia Chlebnianki, a zwłaszcza od km 19 w górę, gdzie oba brzegi

* Według- urzędowej publikacji austrjackiego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych „Mur-Reg-ulierung- im Steiermark, Wien, 1894“ robiono także próby z wyrobem kamieni z betonu dla regulacji Mury, lecz koszta sztucznego kamienia były większe od kosztów kamienia łamanego mimo dalekiego dowozu. Ponieważ jednak na Jasiołce kamień sztuczny wypadł taniej, aniżeli kamień łamany sprowadzony koleją, należałoby kontynuować próby z kamieniem sztucznym.

Roboty wodne i meljoracyjne w południowej Małopolsce. III.    5

nym 1 m. Próg sięga poza dno do osi wyrywaniu przez wodę drobniejszych kamieni wyplata się rzędy pali gru-bemi gałęziami. O ile poniżej progu woda pogłębi dno i utworzy stopień, ubezpiecza się próg faszynadą, jak przy korekcji progowej potoków górskich. Do r. 1930 zbudował, inż. Milan 13 progów Schindlera na Jasiołce, które się utrzymują dobrze i zabezpieczają od podmulania tak tamy faszynowe, jak i narzuty kamienia, z wyjątkiem odosobnionych reguła-cyj lokalnych, gdzie w km 34 i 35 dwa progi, a w km 42 i 43 trzy progi (w Cergowy), uległy częściowemu zniszczeniu, lecz utrzymały wykonane oskałowanie.

były obudowane tamami faszynowemi, dno Jasiółki pogłębiło się znacznie z powodu wielkiego spadu i skoncentrowania łożyska. Przez pogłębienie łożyska Jasiółki, które na żwirowiskach nie posiadało żadnych brzegów, uzyskano wielkie obszary nieużytków dla kultury rolnej i odwodniono całą okolicę, wykonane jednak budowle faszynowe nie ubezpieczone ulegały podmulaniu i zniszczeniu.

Celem zabezpieczenia budowli regulacyjnych tak faszynowych, jak i kamiennych, od podmulania i zrywania, podjął inżynier Milan ustalanie dna Jasiółki progami wgłębnemi Schindlera, zastosowanemi na rzece Białe powyżej Grybowa, gdzie spad jest daleko większy, niż na Jasiołce, bo wynosi od 5'3%o do 7%o. Próg Schindlera składa się z trzech rzędów pali 0*2 m średnicy wbitych kafarem i wypełnionych brukiem z kamienia 0*5 m grubości. Odległość rzędów wynosi 1 m, odstęp pali w poszczególnych rzędach około 0*7 m, długość zaś pali w dolnym rzędzie 2 m, w środkowym T5 m, w gór-

i korony tamy, dla zapobieżenia zaś

Wreszcie należy podnieść, że kierownictwo regulacji Jasiółki tak przed wojną, jak i po wojnie nie mogło przystąpić do wykonania regulacji i obwałowania w mieście Jaśle, a to z dwóch powodów, najpierw, ponieważ krajowy oddział hydrograficzny nie obliczył ilości i niwelety wielkiej wody w Jaśle, a powtóre, ponieważ kiewnictwo regulacji żeglownej przestrzeni Wisłoki (od Jasła do ujścia do Wisły) nie przeprowadziło regulacji ujścia Jasiółki na długości 0*886 km, której koszta miały być pokryte z dotacji na regulację Wisłoki, t. j. wyłącznie kosztem skarbu państwa.

3. Regulacja rzeki Ropy.

(Karta przeglądowa Ropy i górnej Biały).

Rzeka Ropa, największy lewobrzeżny dopływ Wisłoki, ma źródła w Beskidzie Niskim we wsi Blechnarcz (pow. Gorlice) na europejskim dziale wód Wisły i Dunaju (Cisy), płynie najpierw w kierunku zachodnio-północnym do miejscowości Ropy, stąd w kierunku północno-wschodnim przez Gorlice do Siepietnicy, gdzie zmienia bieg na wschodni i w tym kierunku przepływa powiat jasielski aż do ujścia do Wisłoki w Trzcinicy naprzeciw jasła powyżej ujścia Jasiółki.

Do Ropy wpadają na brzegu prawym: w powiecie gorlickim potoki Zdy-nia, Sękówka i Libuszanka, w powiecie jasielskim potok Bednarka, — na brzegu lewym : potok Moszczanka i Sietnica (Racławka) w powiecie gorlickim i potok Olszynka, który ma źródła w Olszynach (pow. Gorlice), a przepływa przeważnie przez powiat jasielski i ma ujście do Ropy w Siepietnicy.

Powierzchnia dorzecza Ropy przy ujściu mierzy 977¹9 km² i jest większą o 390 5 km od powierzchni dorzecza V7isłoki, tak iż Ropa jest właściwym recypientem wód w dorzeczu Wisłoki. Z powierzchni tej zajmują lasy tylko 20°/o, gdyż łagodne stoki Beskidu Niskiego przykryte grubą warstwą gliny dyluwjalnej powstałej, ze zwietrzenia fliszu karpackiego, zwłaszcza piaskowca magórskiego, użytkowane są przeważnie jako role i pastwiska.

Długość rzeki Ropy wynosi 75 km, przeciętna zatem szerokość dorzecza mierzy 13 km. Przeważna część dorzecza leży na brzegu prawym, gdyż szerokość dorzecza na lewym brzegu w górnym biegu od źródeł do miejscowości Ropy wynosi średnio zaledwie 3 km i zwiększa się dopiero wzdłuż Mo-szczanki i Olszynki.

Wzniesienia działów wodnych, które ograniczają dorzecze Ropy, wynosi :

Bodroga,

wu

a za-

europejskiego działu południowego: Beskid 695 m (punkt węzłowy działów wodnych Ondawy, dopływu Bodroga, tudzież Wisłoki i Ropy), przełęcz Dujawa 559 m u źródeł potoku Konieczny, 885 m u źródeł potoku Szydłowego, dopływu Zdyni, 817 m Płaziny u źródeł Ropy, 933 m Ostry Wierch, punkt węzłowy działów wodnych Topli, dopły Ropy i Biały na granicy Beskidu Niskiego i Wysokiego (Zachodniego), razem najwyższy punkt w dorzeczu Ropy i w całem dorzeczu Wisłoki ;

działu wschodniego od strony Wisłoki : na prawym brzegu Ropy, idąc od południa na północ 757 m Dziamara u źródeł 2 dopływów Sę-kówki, 847 m Wątkowa na paśmie Magóry, 837 m na dziale Libu-szanki, 700 m u źródeł Bednarki, 582 m w Woli Cieklińskiej, 284 m na granicy Brzyścia i Niegłowic, — 226 m przy ujściu Ropy do Wisłoki w Trzcinicy; — na lewym brzegu: 312 m Jaremówka, 561 m Liwocz, 427 m Rysowany Kamień w gminie Jodłowa (pow. Pilzno);

działu zachodniego od strony Biały (w kierunku z południa na północ) : 860 m Biała Skała, 866 m Ścieki, 777 m Jaworzynka, 707 m Sucba Góra (na granicy Klimkówki i Sietnicy), — 779 m Hełm w gminie Kąclowy, 747 m Maślana Góra, 696 m Bieśnik, 449 m Pustki, 437 m w Staszkówce u źródeł Moszczanki,¹ 401 m Sołtysa Góra u źródeł Olszynki;

działu północnego: od strony potoku Ryglickiego, dopływu Biały (na granicy powiatu jasielskiego i tarnowskiego): 530 m, 517 m Dobrotyn i 508 m Kowalowy, punkt węzłowy działów Ropy, Biały i Wisłoki, — od strony potoku Jodłowa, dopływu Wisłoki, 412 m i 409 m (Wiszowa) w gminie, Jodłowa powiatu pilźnieńskiego.

Wzniesienie doliny Ropy, której szerokość mierzy od ujścia do Ro-picy Polskiej (powyżej Gorlic) około 1 km, a powyżej 0¹3 km, wynosi: u źródeł 700 m, przy ujściu Zdyni w Uściu Ruskiem (km 61¹5 trasy regulacyjnej) 400 m, w Ropie przy ujściu potoku z Hełmu (km 46¹26) 332 m,

(km 51*03)

w Gorlicach przy moście na gościńcu państwowym (km 34*236) 284*3 m (pokład mostu ma rzędną 287*27 m), przy ujściu Sękówki w Gorlicach (km 33*85) 283*5 m, przy ujściu Moszczanki w Klęczanach (km 26*63) 263*2 m, przy ujściu Libuszanki w Libuszy (km 23*6) 257*5 m, przy ujściu Sietnicy w Bieczu (km 18*66) 249 m, przy ujściu Olszynki w Siepietnicy (km 15*86) 243*4 m, przy ujściu Bednarki w Osobnicy (km 5*85) 232 m. Wzniesienie brzegów nad średnią małą wodą wynosi przeciętnie l'5m, wyjątkowo dochodzi do 2 m w Gorlicach, przy ujściu Moszczanki w Klęczanach i przy ujściu Ropy do Wisłoki, a przy ujściu Bednarki nawet do 2*8 m.

Średni spad roczny obliczony z karty izohyetycznej, którą skonstruowano na podstawie obserwacyj od r. 1889, po części od r. 1897 do r. 1907 włącznie wynosi: od źródeł do ujścia potoku Sandeckiego w gminie Ropa na powierzchni dorzecza A = 250*3 km² 908 mm ;

do km 33*85 bez Sękówki na powierzchni A = 321*5 km² 893 mm; poniżej ujścia Sękówki do km 31*85 na pow. A = 445*8 km² 910 mm, opad większy, niż powyżej ujścia Sękówki, gdyż dorzecze Sękówki ma największe opady, mianowicie stacja obrometryczna Bartne pod górą Wątkową (pasmo Magóra) nad Przegoniną, źródłowym potokiem Sękówki, notowała opad roczny w 1897 r. 1.156 mm, w 1899 r. 1.173 mm, w 1902 r. 1.044 mm, w 1903 r. 1.263 mm, w 1906 r. 1.333 mm, a w 1907 r. 1.052 mm;

do km 26*63 bez Moszczanki na pow. A = 486*2 km² 906 mm ; poniżej ujścia Moszczanki do km 23*6 bez Libuszanki na pow. A = = 549*0 km² 891 mm;

poniżej ujścia Libuszanki do km 18*66 m bez Olszynki na pow. 620*3 km²

884 mm ;

poniżej ujścia Olszynki do km 15*86 na pow. A — 707*9 km² 868 mm ; do km 11*0 na pow. A = 872*1 km² 842 mm; do km 5*85 bez potoku Bednarki na pow. A = 907*2 km² 836 mm ; poniżej potoku Bednarki w całem dorzeczu Ropy o pow. 977*9 km²

832 mm.

Średni opad roczny w całem dorzeczu Sękówki mierzącem 124*1 km², wynosi 955 mm ;

Największy opad roczny notowany był w r. 1899 na stacjach: Wysowa 1.220 mm, Olpiny 937 mm, Biecz 959 mm, Gorlice 1.053 mm, Cieklin 963 mm, — na stacji Bartne wyjątkowo w 1906 r. 1.333 mm, — podczas gdy w r. 1903 uważanym za katastrofalny co do ilości opadów i wielkiej wody opad był znacznie mniejszy (w Wysowy 925 mm, w Olpinach 600 mm, w Bieczu 770 mm, w Gorlicach 727 mm, w Cieklinie 788 mm, w Bartnem 1.263 mm).

Budowa geologiczna.

W dorzeczu Ropy występują formacje: kredowa, starsza trzeciorzędna (paleogen), dyluwjalna i aluwjalna.

1.    Kreda środkowa (warstwy wernsdorfskie, zwane dawniej ropia-nieckiemi) występuje na górze Liwocz, kreda górna (warstwy inoceramowe) w całem dorzeczu, przykryta trzeciorzędem lub gliną dyluwjalną, a odsłaniająca się tylko na stokach.

2.    Starszy trzeciorzęd paleogen, który się składa z trzech głównych utworów: paleogenu dolnego nummulitowego (eocenu i górnego oligo-cenu), paleogenu średniego menilitowego (dolnego oligocenu) i paleo-genu górnego magórskiego (górnego oligocenu) zajmuje całe dorzecze Ropy. W północnej części dorzecza Ropy ciągną się dwa pasy piaskowca ciężkowickiego od Biały do Wisłoki w kierunku równoleżnikowym: jeden od Lubaszowy do Czemmy na północ od potoku Olszynki, drugi od Ciężkowic do Biecza wzdłuż Sietnicy (Racławki).

wraz

3. Gliny dyluwjalne powstałe przeważnie ze zwietrzenia skał trzeciorzędnych pokrywają całą powierzchnię dorzecza, z wyjątkiem dolin Ropy i dopływów, w których pod warstwami napływowemi leżą dyluwjalne żwiry karpackie. Według profesora dra Szajnochy terasy dyluwjalne ciągnące się wzdłuż Ropy na zachód od Jasła pokryte są gliną nawianą, która z gliną pochodzącą ze zwietrzenia bogatych w wapno i glinkę piaskowców i margli eo-ceńskich tworzy glebę ciepłą, pulchną i urodzajną.

Ryc. 13. Widok rafinerji nafty w Libuszy.

4. Aluwjum, które w dolinach Ropy i dopływów pokrywa dylu-wialne żwiry karpackie, składa się ze żwiru, piasku i namułu rzecznego, oraz glin dylu-wjalnych nanoszonych ze stoków przez wody opadowe. Grunta alu-wjalne należą do najurodzajniejszych.

W szczelinach piaskowców kredowych, tudzież paleogenu nummulitowego i menilitowego pod warstwami łupku meni-litowego wytworzyły się w dorzeczu Ropy zbiorniki ropy, którą wydobywa się w licznych kopalniach, mianowicie:

ropę inoceramową z górnej kredy w Męcinie Wielkiej nad dopływem Li-buszanki, tudzież w Sękowy i Ropicy Ruskiej nad Sękówką;

ropę eoceńską z piaskowca bryłowego nummulitowego (ciężkowickiego) w Siarach, Kobylance, Krygu i Wojtowy (pow. Gorlice);

ropę z piaskowca kliwskiego (średniego paleogenu menilitowego) w Har-klowy (pow. Jasło).²

Nad Ropą istnieją dwie wielkie rafinerje nafty w Glinniku Marjampolskim i w Libuszy. Widok rafinerji w Libuszy przedstawia powyżej zamieszczona rycina 13.

/.rodła mineralne występują nad Ropą i w dorzeczu Libuszanki, mianowicie: szczawy wapienno-żelazisłe, które powstają w głębi ziemi w szczelinach piaskowca ciężkowickiego, w Wysowy i Hańczowy nad Ropą, źródła siarczane zaś które pochodzą z kryształków gipsu osadzających się tak na łupkach, jak i piaskowcach menilitowych, w Męcinie Wielkiej i Wapien-nem nad dopływem Libuszanki (pow. Gorlice). Źródła te używane są do celów leczniczych.

Projekt techniczny.

Regulacja rzeki Ropy objęta była projektem generalnym regulacji rzek karpackich opracowanym przez Namiestnictwo po powodzi w r. 1884, nie przyszła jednak do skutku, ponieważ odnośny projekt ustawy państwowej przedłożony w r. 1885 Izbie posłów nie został uchwalony przez austrjacką Radę państwa. Również w ustawie z dnia 18 września 1901 r. (Dz. u. kraj. nr. 103) o regulacji rzek kanałowych, uchwalonej bez zapytania Wydziału Krajowego i Namiestnictwa pospiesznie ha podstawie projektu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Koła polskiego 3 lata przed terminem rozpocęzcia robót — jak to wyjaśniono w I części publikacji (str. 208—210) — pominięto regulację Ropy, gdyż ustawa ta przewidziała tylko regulację dolnych biegów rzek karpackich i regulację nizinnej rzeki Tanwi, w przeciwieństwie do innych ustaw krajowych (jak np. czeskiej), według których ma być przeprowadzona systematyczna regulacja rzek kanałowych na całej długości wraz z zabudowaniem źródłowisk i budową zbiorników wody. Dopiero w noweli z dnia 9 maja 1907 r. (Dz. u. kraj. nr. 54)³ do ustawy o regulacji rzek kanałowych, która przyszła do skutku dzięki poparciu Ministra Skarbu dra Wi-tołda Korytowskiego, zapewnioną została (w § 1 punkcie 8) regulacja Ropy od ujścia potoku Zdyni przy udziale państwowego funduszu kanałowego w wysokości 60% i funduszu krajowego w wysokości 40% kosztów.

61‘73 km 4-30 „ 6-80 „

W myśl program generalnego (§ 3 ustawy) uchwalonego przez komisję dla regulacji rzek kanałowych dnia 8 sierpnia 1907 r., który poruczył Wydziałowi Krajowemu między innemi opracowanie projektu i wykonanie regulacji Ropy, zarządzone zostało przeprowadzenie pomiarów w r. 1907. Na podstawie zdjęć wykonanych w r. 1908 opracował inżynier Kraj. Biura Me-Ijoracyjnego Paweł Dyrdoń z przydzielonymi trzema inżynierami Zdzisławem Pierożyńskim, Romanem Maryniarczykiem i Bogdanem Benedyktowiczem w r. 1909 projekt regulacji Ropy, który obejmuje:

1)    regulację Ropy od Wisłoka do ujścia Zdyni

2)    regulację Sękówki na długości.....

3)    korekcję ujść dopływów łącznej długości .

72³83 km

razem

Objętość przepływu wody.

Dla obliczenia objętości przepływu wody zużytkowano obserwacje stanu wody Ropy na istniejących wodowskazach :

1)    w Topolinach (Niegłowicach) w km 4³56 istniejącego biegu (km 2³976 projektowanej trasy regulacyjnej) z rzędną zera wodowskazu 225³474 m nad Adrjatykiem z lat 9 od r. 1899 do r. 1907;

2)    w Klęczanach w km 26³780 projektowanej trasy regulacyjnej z rzędną zera 259³520 m z lat 20 od r. 1888 do r. 1907 ;

3) w Gorlicach w km 34*236 trasy regulacyjnej z rzędną zera 282*360 m (według roczników hydrograficznych 282*365 m) z lat 19 od r. 1887 do r. 1896 i od r. 1899 do r. 1907.

Charakterystyczne stany wód przedstawiały się według ówczesnych obser-wacyj, jak następuje :

1)    absolutnie najniższa woda (Q₀) odpowiadającą stanowi -f- 1*40 m w Topolinach, 1*76 m w Klęczanach, 0*0 m. w Gorlicach;

2)    średnia woda normalna (Q₂) -j- 1*918 m w Topolinach, -f- 2*34 m w Klęczanach;

3)    doroczna wielka woda (średnia arytmetyczna z corocznych najwyższych stanów (Q₃) -f- 4*33 m w Topolinach, 4*41 w Gorlicach;

4)    największa obserwowana woda (Q₄) -J- 5*25 m w r. 1901 w Topolinach (według rocznika hydrograficznego -j- 5*28 m w w Klęczanach, -|- 3*10 m w r. 1891 w Gorlicach (według rocznika hydrograficznego -j- 3*30 m w r. 1897).

Na podstawie pomiarów przepływu wody wykonanych w latach 1899 i 1904 przez krajowy oddział hydrograficzny w Topolinach, a uzupełnionych podczas zdjęć przez inżynierów Kraj. Biura Meljoracyjnego otrzymano objętość średniej wody normalnej Q₂ — 9*566 m³/sek., czyli przy dorzeczu A — 977*9 km² q₂ = 9*57 litrów z 1 Àm²/sek.

Objętość wielkiej wody obliczona według wzorów Iszkowskiego wynosi Q₄ = 541 m³/sek (ę₄ = 0*556 m³),* a doroczna wielka woda Q₃ = 0*4. Q₄ = = 216*3 m³/sek.

Ilość średniej normalnej i dorocznej wielkiej wody w poszczególnych sekcjach dorzecza obliczono, j. n. :

Na przestrzeni Ropy:

Klęczanach, -j- 2*03 m

r. 1909), + 5*80 m

Powierzchnia dorzecza km²

q₂

Qz

W /П³

w m³

1) od km 0*0 do 5*85 (od Wisłoki do Bednarki) 977*9

. 907*2 . 872*1 . 707*9 . 620*3 . 549*0 . 486*2 . 445*8 . 321*5 . 250*3 . 233*0 . 124*3 . 105*2

„    5*85    „11*0......

„    11*0    „ 15*86 (ujście Olszynki)

na potoku Sękówce..........

„    „ Zdyni...........

2)

3)

4)

5)

6)

7)

8)

Sietnicy) . Libuszanki) Moszczenki)

9*566

8*698

8*425

7*031

6*289

5*616

4*108

3*781

2*68

2*147

2*0

cc

216*3

207*98

204*4

183*8

170*4

157*4

157*4

147*7

118*9

96*7

90*1

55*1

46*2

Spad projektowany.

Na przestrzeni Ropy objętej projektem wynosi rzędna małej wody:

moście w Uściu Ruskiem (powyżej ujścia Zdyni) .    .    399*720 m

. 223*985 „

przy

przy ujściu do Wisłoki

spad absolutny . . 175*735 m

* Ilość tę uważać należy za małą.

czyli przy długości 70 km istniejącego biegu wynosi spad względny 7 = = 2‘5%o. Spad ten konsumują w minimalnej części 3 jazy : 1) w Gorlicach {km 32‘39 trasy regulacyjnej) jaz drewniany stały Karpackiego Towarzystwa Naftowego w Gliniku Marjampolskim (spiętrzenie 1*9 m według profilu podłużnego projektu), 2) w Szymbarku, km 42*5 jaz faszynowy (spiętrzenie 2*4 m),

3) w gminie Łosie, km 53"845, jaz faszynowy (spiętrzenie 1"8 m).

Przy zastosowaniu minimalnego promienia 150 m w łukach projektowanej trasy nastąpi skrócenie biegu z 70 km na 61*732 km, czyli o 11*8%, wskutek czego po regulacji spad względny zwiększy się do I— 2'84%o.

Przy projektowaniu niwelety dna Ropy reflektowano na pogłębienie Wisłoki ze względu na systematyczną regulację, która została w r. 1904 podjętą na podstawie ustawy krajowej z dnia 18 września 1901 r. na koszt państwowego funduszu kanałowego i przyjęto rzędnę dna Ropy przy ujściu 222*376 m (1*274 m poniżej dna istniejącego). Spad od ujścia do jazu w Gorlicach, między jazami w Gorlicach i Szymbarku i powyżej jazu w Szymbarku wyrównano zapomocą paraboli drugiego stopnia i otrzymano następujące wyniki :

od km 0*0 do km 11*0 7=l*l%o, powyżej do km 15*86 /=1"32%о, do km 18*66 7 = l*68°/oo, do km 23*6 1= l*86%o, do km 26*63 7 = = 2*08%o, do km 31*85 7=2*4%o, do km 33*85 1 = 3*35%o, do km 38*5 1 = 3*91°/oo, do km 42*17 7=4*41°/oo, do km 46*77 1 — 3*47%o, do km 51*05 7 = 3*05°/oo, do km 55*95 7 = 4*32%o, do km 61*241 7=5*0°/oo, do km 61*732 7=9*0%o.

Spad potoku Sękózuki zaprojektowano: od ujścia do km 2*288 7 = 5*3%o, powyżej do km 3*839 7=6*l°/oo, do km 4*3 7=7*5%o;

spad potoku Zdyni na długości 0*4 km przy ujściu 7=2"75%o.

Normalne przekroje poprzeczne.

Jako kształt przekrojów poprzecznych dla średniej wody normalnej przyjęto parabolę drugiego stopnia, która najlepiej odpowiada łożyskom rzek górskich. Stosunek maksymalnej głębokości w przekroju parabolicznym do szerokości zwierciadła średniej wody normalnej przyjęto według istniejącego Ropie w profilach regularnych stosunku 1:19 w dolnym i 1:20 w górnym biegu rzeki.

Przyjęte głębokości maksymalne i szerokości średniej wody normalnej przedstawiają się jak następuje : a) na Ropie:

na

2)

3)

4)

5)

VO vO

0-85

0-80

0-75

070

6)

7)

8)

„ 23-6 » 26-63 „ 31-85

СО IO VO

9)

10)

H)

12)

13)

Uu-ĄONtOOOW

„ 38-5

0-65 „ 0-55 „ 0*52 „ 0*42 „

0-40 „ 0-43 „ 0-39 „ 0-38 „ 0-36 „

16-6 „ 15-6 „ 14-6 „ 14-0 „ 13-0 „ 12-5 „ 12-0 „ 12-0 „ 12-0 „ 11-0 „ 11-0 „ 11*0 „

b)    na Sękówce: głębokość 0’3 m, szerokość 7‘5 m;

c)    ,, Zdyni    ,,    0*33 „    „    8*0 „

Chyżość wody średniej normalnej przepływającej w tych profilach przy zaprojektowanym spadzie, obliczona według wzorów Ganguillet-Kuttera przy zastosowaniu spółczynnika n = 0*025, 0*027 i 0*030 na Ropie, 0*035 na Sękówce, a 0*030 na Zdyni wynosi:

a)    na Ropie: v = 0*91 m i 0*93 m do ujścia Libuszanki, v — 0*92 m do ujścia Moszczanki, v = 0*84 m i 0*86 m do ujścia Sękówki, a 0*82 m do 0*78 m powyżej ujścia Sękówki;

b)    na Sękówce v = 0*65 m do 0*775 m ;

c)    na Zdyni v = 0*58 m.

Z obliczenia tego okazuje się, że na Ropie przy stosunku głębokości do szerokości przyjętym w projekcie osiągnięto prawie jednostajną chyżość na całej przestrzeni w przekrojach średniej wody normalnej (największa chyżość 0*93 m, najmniejsza 0*78 m), a po wykonaniu regulacji umożliwiony będzie od Gorlic do ujścia spław tratew, który wymaga głębokości wody 0*3 m, odpowiadającej maksymalnej głębokości w przekroju parabolicznym 0*45 m.

Przekopy zaprojektowano samoczynne, gdyż łożysko Ropy i jej dolina leżą na żwirach i piaskach naniesionych przez wodę. Szerokość dna przekopów zaprojektowano w г/з szerokości zwierciadła średniej wody normalnej, nachylenie skarp 1 : 0*5, oś wrzynki w linjach prostych w osi trasy regulacyjnej, w łukach w odległości */з szerokości trasy od brzegów wypukłych, niweletę dna wrzynki 0*3 m pod zwierciadłem małej wody równoległą do zwierciadła wody.

Budowle regulacyjne.

Dla ustalenia trasy regulacyjnej zaprojektowano, tak jak na wszystkich rzekach górskich, budowle równoległe połączone poprzeczkami z brzegiem, gdzie trasa nie mogła być poprowadzoną wzdłuż brzegu rzeki. Od Wisłoki do mostu na gościńcu państwowym w Gorlicach (km 34*225) przewidziano budowle równoległe faszynowe, ubezpieczone płytami betonowemi 0*2 m gru-bemi z wkładkami drutu, które mają być zawieszone drutem na palikach wbitych w koronę tam faszynowych, powyżej zaś Gorlic budowle równoległe czysto kamienne ; poprzeczki poniżej Gorlic faszynowe, powyżej zaś kamienne.

Szerokość korony równoległych tam faszynowych ma wynosić: opasek na brzegach wklęsłych i kierownic na obu brzegach 1*0 m, opasek na brzegach wypukłych 0*6 m, poprzeczek i zamknięć 1*5 m, wzniesienie koron tam równoległych nad średnią wodą normalną: na brzegach wklęsłyeh 0*3 m, na brzegach wypukłych 0*1 m, wzniesienie koron poprzeczek 0*2 m. Nachylenie skarp zaprojektowano: tam równoległych od strony wody 1 : 1*5, od lądu 1 :1 (przy opaskach 1 : 0), poprzeczek od góry 1:1, zdołu 1 : 1*5.

Szerokość korony budowli kamiennych zaprojektowano: kierownic 1*0 m, opasek 0*6 m, poprzeczek 1*5 m, wzniesiemie koron nad średnią wodą normalną, jak przy budowlach faszynowych, nachylenie skarp budowli równoległych od wody 1 : 2, od lądu 1 : 1 (opasek 1 : 0), nachylenie skarp poprzeczek 1 : 1 od góry, 1 : 2 zdołu.

Przekroje poprzeczne dla dorocznej wody wielkiej (brzegowej).

Celem przeprowadzenia dorocznej wielkiej wody w brzegach obliczono przepływ wody w profilu podwójnym, przyjmując dno rozszerzonego profilu na poziomie koron budowli regulacyjnych, co ma się uzyskać przez coroczne wycinanie wikliny w tym rozszerzonym profilu. Wzniesienie zwierciadła dorocznej wielkiej wody nad koronami tam przyjęto : od km 0*0 do km 23*6 (ujście Libuszanki) 1'50 m, powyżej do 31'85 km 1*30 m, do 33'85 km (ujście Sękówki) 1'10 m, powyżej ujścia Sękówki 0*95 m do 075 m.

Przy obliczeniu przepływu wody wzorami Ganguillet-Kuttera (dla n = 0’025 do km 11, n = 0*027 do km 15*86 t. j. ujścia Olszynki, n — 0*030 powyżej Olszynki) otrzymano następujące wyniki :

1)    od km 0*0 do 11*0 szerokość dna profilu podwójnego, która obejmuje także szerokość łożyska średniej wody normalnej 64*2 m, chyżość zaś dorocznej wielkiej wody г; =1*86 m,

2)    od    km    11*0    do    15*86 szerokość 58*2 m, v = 1*90 m

52*2 „ 51-2 „ 49*7 „ 49*2 „ 48-2 „

1*95

99 A    99

n 1-98 „

„ 2*18 „

„ 2*13—1*95 m „ 1*98—2*08 „

99

(Należy tu zauważyć, że wzniesienie dorocznej wielkiej wody, która ma

być odprowadzoną w brzegach, przyjęto za fmałe, gdyż brzegi w środkowym i górnym biegu wznoszą się wyżej, aniżeli 0*75 m do 1*10 m nad koroną budowli regulacyjnych. W razie przyjęcia wzniesienia zwierciadła dorocznej wielkiej wody do przeciętnego poziomu brzegów, wypadnie szerokość profilu dorocznej wielkiej wody znacznie mniejsza).

Kosztorys.

W kosztorysie przyjęto następujące ceny jednostkowe:

1 m³ wykopu ziemi miernej tęgości do 2 m głębokości 0*52 K, od 2 do 4 m głębokości 0*86 К ;

1 m³ wykopu ziemi żwirowej do 2 m głębokości 0*69 K, od 2 do 4 m głębokości 1*04 K;

wyłamanie 1 m³ kamienia w dnie 1*90 K;

odwóz 1 m³ materjału uzyskanego z wykopu taczkami do starych łożysk na średnią odległość 40 m 0*24 К ;

1 m³ faszynady od ujścia do Gorlic 4*51 K, powyżej Gorlic 4*19 K;

1 m² obitki faszynowej 0*85 K;

1 m³ betonu do płyt betonowych przy stosunku cementu do piasku i żwiru 1:4:8 — 17*86 K;

1 płyta betonowa 0*95 m długa, 0*6 m szeroka, a 02 m gruba 3*01 K, 1*25 m długa o tej samej szerokości i grubości 3*75 K, 1*7 m długa 4*90 K;

1 m³ kamienia łamanego z dowozem na miejsce budowy 676 K;

1 m³ tamy kamiennej pod zwierciadłem wody 7*51 K, nad zwierciadłem wody 8*86 K;

1 m² bruku z kamienia łamanego 0*21 m grubości 3*43 K;

1 m² darniowania w kożuch 0*24 K;

wycięcie i wykarczowanie 1 m² krzaków 0*20 K;

zasadzenia wikliną 1 ha żwirowisk 354 K;

wykupno 1 ha roli 2.500 K;

wykupno 1 ha kępy 1.500 K.

na Sękowce

Koszta budowy preliminowano:

I. Roboty ziemne i karczowanie:

Wykop ziemi: 566.018*9 m³ na Ropie 10.674-0 m __1.918’4 m³ na Zdyni

razem 578.611*3 m³, tudzież

wykop ujść dopływów, skrzyń dla tam regulacyjnych i karczowanie ..........

II.    Objekty : 26 przejazdów brukowanych (24

Sękówce)...........

III.    Roboty regulacyjne........

IV.    Wykupno gruntów (pod przekopy Ropy od Jasła do jazu

w Szymbarku i pod przekopy Sękówki 187304 ha ról i 7*5599 ha kęp, pod przekopy zaś Ropy powyżej jazu w Szymbarku 3-9523 ha ról i 0*3927 ha kęp, 22*6827 ha ról i 7*9526 ha kęp)......

V.    Konserwacja w czasie budowy (10% rub. I—III .

VI.    Koszta zarządu (10% kosztów budowy rub. I—V)

VII.    Rozmaite i nieprzewidziane (około 2% rub. I—V)

ogółem .

693.807-67 К

Ropie, 2 na

na

84.667-96 „ 2,428.310*43 „

razem

68.635-65 320.700*-359.600*— 74.278*29

4,030 000 — К

(czyli 7,278.180 zł. obieg, stabil.).

Długość rzeki Ropy i dopływów objętych projektem regulacyjnym wynosi 70-565 km, przeciętny zatem koszt regulacji 1 km 57.100 K.

Z powyższej sumy kosztorysowej przypada na regulację Ropy od ujścia do jazu w Szymbarku wraz z regulacją Sękówki 3,340.000 K, przy długości zatem Ropy na tej przestrzeni 41*283 km, Sękówki 4*53 km i ujść dopływów 4*245 km, razem 50*058 km, wynosi koszt regulacji 1 km dolnej Ropy z dopływami 66.700 K. Na regulację Ropy powyżej jazu w Szymbarku na długości 17*519 km, tudzież regulację 0*433 km potoku Zdyni i 2*555 km ujść dopływów, razem 20*507 km przypada 690.000 K, czyli okrągło 33.700 К na 1 km.

Przez wykonanie tej regulacji zabezpieczy się od zrywania grunta nadbrzeżne wzdłuż 70 km istniejącego biegu Ropy i 11*76 km dopływów, uzyska się pod kulturę 400 ha nieproduktywnych żwirowisk i umożliwi się spław tratew na Ropie od Gorlic do ujścia.

Zatwierdzenie projektu przez komisję regulacji rzek kanałowych.

Na VIII posiedzeniu dnia 16 marca 1910 r. zatwierdziła komisja regulacji rzek projekt techniczny i upoważniła Wydział Krajowy na wniosek komitetu technicznego do poczynienia w ciągu roku 1910 wstępnych kroków celem sporządzenia operatu dla dochodzenia wodno-prawnego i wykupna gruntów dla przestrzeni Ropy od ujścia do mostu kolejowego na długości około 5 km. Przy zatwierdzeniu szerokości trasy 17*6 m w dole, a 11 m w górnym biegu był dla komisji ten wzgląd decydujący, że przy systematycznej regulacji sąsiedniej rzeki Biały, która tak co do wielkości dorzecza jak i charakteru odpowiada niemal zupełnie Ropie, unormowana szerokości trasy 16*5 m w dole, a 12 m wgórze okazały się zupełnie dobrze dobranemi. Ponieważ jednak komisja złożona z delegatów trzech Ministerstw i władz krajowych obliczyła w r. 1906 przybliżone koszta regulacji Ropy na 1,630.000 K, zatem wobec preliminowanej w projekcie nadwyżki 2,400.000 К uchwaliła komisja regulacyjna przeprowadzić reambulację projektu celem ewentualnego zredukowania sumy kosztorysowej, którą można uzyskać przez zmianę typów budowli regulacyjnych i zastąpienie kosztownych płyt betonowych narzutem kamiennym, zwłaszcza że kamień znajduje się w Trzcinicy i w bocznych potokach wpadających do Ropy.

Delegowani członkowie komitetu technicznego inż. Teofil Dujanowicz (z ramienia Namiestnictwa) i inż. Tadeusz Korasadowicz (z ramienia Wydziału Krajowego) zbadali 7 i 8 lipca 1910 r. całą przestrzeń Ropy objętą projektem i w protokole z 10 lipca 1910 r. oświadczyli, że Ropa wymaga niezbędnie systematycznej regulacji od Wisłoki do ujścia potoku Bielan к i (km 39’2) w gminie Szymbark, powyżej zaś tylko lokalnych ubezpieczeń brzegów z wyjątkiem przestrzeni od km 49*55 do 53*7 w gminach Ropa i Łosie, gdzie zabudowanie Ropy obustronnemi tamami ze względu na rozległe żwirowiska i ochronę gminy Łosie jest konieczne, wobec czego regulację Ropy należy ograniczyć do km 53*7, t. j. do mostu drogowego w gminie Łosie, korekcję zaś Ropy powyżej km 53*7 wraz z zabudowaniem potoków górskich w dorzeczu górnej Ropy i Sękówki objąć oddzielnym projektem i zapewnić wykonanie robót specjalną ustawą krajową przy udziale funduszu krajowego i państwowego funduszu meljoracyjnego. W myśl uchwały komisji regulacyjnej zaprojektowali też wymienieni delegaci zmienione typy budowli regulacyjnych, gdyż stwierdzili, że jest przydatny do robót wodnych kamień w Sie-pietnicy, Grudny Kępskiej i innych łomach powyżej położonych, oraz zestawili nowy kosztorys, przyjmując cenę 1 m³ kamienia łamanego: od km 0*0 do 11 na 11 koron (ze względu na konieczność transportu koleją), od km 11 do 34*2 na 8 K, od km 34*2 wgórę na 7*50 К z ułożeniem w tamie i innemi ubocznemi wydatkami.

W typach budowli regulacyjnych wprowadzono tę najważniejszą zmianę, że nachylenie skarp od wody złagodzono do 1:2 na całej przestrzeni Ropy, zamiast płyt betonowych przewidziano dla ubezpieczenia faszynowych budowli równoległych narzut kamienny o szerokości korony 0*5 m, powyżej km 11 zaprojektowano kamienne opaski i kierownice na brzegach wypukłych, a powyżej km 34*2 na obu brzegach. Szerokość koron równoległych tam faszynowych pozostawiono bez zmiany 1*0 m, szerokość korony opasek kamiennych na brzegach wypukłych od km 11*0 do 34*2 zaprojektowano 0*8 m, szerokość korony kierownic kamiennych na brzegach wypukłych od km 23*6 do km 34*2 na 0*6 m, a powyżej km 34*2 szerokość korony budowli równoległych kamiennych po obu brzegach na 0'8 m.

Wzniesienie koron tam nad średnią wodą normalną (0*3 m na brzegach wklęsłych, a 0*1 m na brzegach wypukłych), tudzież typ poprzeczek i zamknięć faszynowych pozostawiono bez zmiany.

Koszta regulacji Ropy od mostu w gminie Łosia do Wisłoki na długości 53*7 km obliczono, jak następuje:

459.567*92 К 24.000*— „ 1,819.998*— „

I.    Roboty ziemne i karczowanie .    .

II.    Objekty (24 przejazdów na Ropie)

III. Roboty regulacyjne......

Do przeniesienia . 2,303.565*92 К

IV.    Wykupno gruntów (od Wisłoki do Szymbarku) .    .

Z przeniesienia . 2,303.565'92 К 58.165*— „ 138.213*— „ 249.994*— „ 100.062*08 „

V.    Konserwacja (6°/o rub. I do III).......

VI.    Zarząd (10% rub. I do V).........

VII.    Rozmaite i nieprzewidziane (około 4% rub. I do V)

razem

2,850.000*— К

W sumie tej mieści się kwota 30.000 К preliminowana na wykonanie niezbędnie potrzebnych i pilnych robót powyżej km 53*7 dla ochrony domów w gminie Klimkówce w km 56*3 i drogi powiatowej w km 58 i 60.

Wydział Krajowy w odezwie z dnia 23 sierpnia 1910 r. sprzeciwił się wyłączeniu z projektu dolnej przestrzeni Sękówki, której regulację od Gorlic do Sękowy komisja ministerjalna w r. 1906 uznała za potrzebną i zaproponował ustalenie sumy kosztorysowej regulacji:

Ropy Sękówki

długości 53*7 km na 4-3

* ^ » »

58*0 km na

2,850.000 К 154.000 „

3,004.000 К

razem

(czyli 5,425*224’— zł. obieg, stabil.), którą to sumę zgodnie z wnioskiem komitetu technicznego uchwaliła komisja regulacji rzek kanałowych na X posiedzeniu dnia 10 kwietnia 1911 r.

Koszta powyższe mają być pokryte w myśl § 4 ustawy z dnia 9 maja 1907 r. Dz. u. kraj. nr. 54 przez skarb państwa w wysokości 60°/₀ i fundusz krajowy w wysokości 40%.

Wykonanie robót.

W myśl rezolucji Sejmu krajowego z dnia 4 listopada 1908 r., uchwalonej na wniosek posła Władysława Długosza, rozpoczęto roboty w pierwszym okresie budowy (przed r. 1912).

Komisja krajowa regulacji rzek kanałowych uchwaliła w programach szczegółowych następujące kwoty na regulację Ropy:

na r.

1910 r.)    . .

„ 10 kwietnia 1911 r.)

„ 20 marca 1913 r.)

marca

„ 24 kwietnia 1917 r.)

100.000 К 150.000 „ 195.000 „ 90.000 „ 200.000 „ 51.500 „

123.800    „

124.800    „

razem

. 985.100 К

(czyli 32*8% preliminowanych kosztów).

Kierownictwo budowy poruczył Wydział Krajowy inżynierowi Biura Meljo-yjnego Romanowi Maryniarczykowi, który rozpoczął roboty z wiosną r. 1911 i prowadził je do wojny światowej.

Od r. 1915 do końca r. 1916 kierował budową inżynier Biura Meljora-cyjnego Tytus Piller, któremu przydzielił Wydział Krajowy w r. 1916 do pomocy inżyniera Ludwika Lubieńskiego, w latach zaś 1917 i 1918 prowadził samodzielnie roboty inż. Lubieński.

rac

ц$

.

-,v    -,

ii

mi

Ryc. 14. Ropa uregulowana w km 3*6 w Brzyściu.

4,

w,

I/⁵

¥”

P

Rye. 15. Ropa częściowo uregulowana w Bieczu.

długości 0*2 km

Przed wojną światową wykonano regulację ujścia Ropy na i systematyczną regulację Ropy od km 0*782 do 11*5, t. j. od Trzcinicy do Pustej Woli w powiecie jasielskiem łącznej długości 10*918 km, przyczem oba brzegi z małemi wyjątkami zostały obudowane. Podczas wojny wykonano tylko lokalne regulacje od km 13‘04 w Skołyszynie do km 35*28 w Gorlicach (w tern najdłuższą przestrzeń km 20*908 do 22*240 w Bieczu i Korczynie) łącznej długości 3*302 km, przyczem tylko brzegi wklęsłe i linje proste obudowano tamami równoległemi, brzegi zaś wypukłe zabezpieczono ostrogami.

Długość Ropy uregulowanej przez Wydział Krajowy wynosi 14⁴212 km, czyli 26’4% trasy regulacyjnej (537 km).

Ш%***?

gj i I I 11 i zSt

Po wojnie światowej przejęło zarząd regulacji Ropy Ministerstwo Robót Publicznych i pokrywało całe koszta ze skarbu państwa, od r. 1923 zaś przyczynia się do kosztów fundusz krajowy 40%-wym datkiem, który wynosił: w r. 1923 r. 849’30 zł., w 1924 r. 21.600 zł., w 1925 r.

Ryc. 16. Ropa w Gorlicach.

47.867 zł., w 1926 r. 26.667 zł., a od r. 1927/8 po 40.000 zł., tak iż od r. 1927/8 roczna dotacja na budowę wynosi 100.000 zł.

Według preliminarza państwowego funduszu meljoracyj-nego na r. 1929/30 wynosiły koszta robót pozostałych do wykonania 3,480.000 zł., przy dotacjach rocznych po 100.000 zł., mogłaby być zatem ukończoną regulacja Ropy w latach 35 od r. 1929, t. j. w roku 1963.⁵

Kierownictwo budowy poruczyło Ministerstwo Robót Publicznych po wojnie inżynierowi Maryniarczykowi, a w r. 1924 kierownikowi regulacji Biały w Grybowie inżynierowi Franciszkowi Milanowi, który 1 lipca 1927 r. mianowany został kierownikiem państwowego Zarządu wodnego w Jaśle i odtąd równocześnie kieruje robotami na Wisłoce, Jasiołce, Białej powyżej i poniżej Grybowa, tudzież na Ropie.

Po wojnie światowej wykonano do r. 1930 (w 12 latach) lokalne regulacje między Strzeszynem (km 11⁴9), a Gorlicami (km 25’6), z których najdłuższa przestrzeń mierzy 3‘07 km (od km 22’53 do 25’6), łącznej długości 5.482 km.

Widoki uregulowanej Ropy w Brzyściu, Bieczu i Gorlicach przedstawiają ryciny 14, 15 i 16 według zdjęć z r. 1930 dostarczonych przez inżyniera Milana.

samo-

Wedle informacji otrzymanej od kierownika zarządu wodnego inżyniera Milana wykonane na Ropie budowle regulacyjne od ujścia do km 26 w Gliniku Marjampolskim utrzymują się przy normalnej konserwacji stosunkowo dobrze, a szerokość trasy okazuje się odpowiednio dobraną, gdyż na przestrzeni, gdzie oba brzegi są ubezpieczone budowlami, dno utrzymuje się w równowadze, pogłębienie zaś nastąpiło tylko w głębokim przekopie czynnym w km 2’4 z powodu spiętrzenia wody.

Milan kamień łamany koleją z Kamionki Wielkiej pod Nowym Sączem i z Ciężkowic nad Białą (koszt 1 m³ na miejscu budowy 22 zł. do 26 zł.).

Do oskałowania tam faszynowych używał na Ropie inżynier Maryniarczyk kamienia łamanego z Krajowic nad Wisłoką i z Grudny Kępskiej. Ponieważ kamień z Krajowic okazał się nieodpowiednim do budowli wodnych, a eksploatacja kamienia w Grudny była zbyt kosztowna, sprowadza obecnie inż.

na Ropie sześć progów Schindlera: w km 4*0, 6’75, 10*7, 11*3, 11*9 i 12*05. Progi zbudowane po wojnie utrzymują się dobrze, a zastosowane zostały także do ustalenia dna i zabezpieczenia budowli na brzegach wklęsłych w ostych łukach pod wyso-kiemi brzegami, gdzie woda pogłębiała dno i zagrażała podmyciem budowli. Progi zbudowane na poziomie projektowanego dna w kształcie krótkich ostróg (4 do 5 m długości) przywróciły niweletę dna i zabezpieczyły budowle od podrywania.

Dla ubezpieczenia przejazdów przez Ropę buduje inż. Milan, podobnie jak na Białe i Jasiołce, progi wgłębne Schindlera, których wymiary podano przy opisie regulacji Jasiołki. Do r. 1930 zbudowano

4. Regulacja górnego biegu Biały od Grybowa do Izb.

(Karta przeglądowa Ropy i górnej Biały).

we wsi

Rzeka Biała, prawy dopływ Dunajca, wypływa z europejskiego działu wód Wisły i Dunaju (Cisy), na granicy Beskidu Niskiega i Wysokiego, Bieliczna, powiecie grybowskim. Początkowy bieg zachodni, równoległy do europejskiego działu wód zmienia Biała w Izbach na północny i w tym kierunku płynie z małem odchyleniem ku zachodowi do ujścia potoku Strzy-lawki w Grybowie.

Od źródeł po Grybów wpadają do Biały liczne potoki, znaczniejsze tylko na lewym, zachodnim brzegu: Florynka, Binczarowa, Pławianka i Strzylawka.

Powierzchnia dorzecza Biały po Grybów mierzy 217*44 km², z czego na lasy przypada 52*51 km², czyli 25 6%, długość Biały 31*42 km, przeciętna szerokość dorzecza 7 km.

Wzniesienie działów wodnych wynosi : południowego (europejskiego) : Ostry Wierch na dziale wodnym Ropy 933 km, Lackowa u źródeł Biały 999*5 m (najwyższy punkt w dorzeczu Biały), Beskid na dziale wodnym Popradu (dopływu Dunajca) 719 m\ — zachodniego od strony dopływów Dunajca, Popradu i Kamienicy Nawojowskiej : 786 m u źródeł Banicy, 728 m u źródeł Czyrnianki, 789 m (Rozdziela) u źródeł Piorunki, dopływu Florynki, 773 m (Krzyże) i 793 m (Pasieczka) u źródeł Florynki (Berestu), 757*2 m (Sołtys) i 846 m u źródeł Kamienny, dopływu Florynki, 794 m u źródeł Binczarowy, 882 m (Jaworz), najwyższy punkt na zachodnim dziale u źródeł Binczarowy i Pławianki, 753 m (Rosahutka u źródeł Strzylawki). Wzniesienie wschodniego działu wodnego podano przy opisie dorzecza Ropy. Wzniesienie doliny Biały wynosi według niwelacji przeprowadzonej w r. 1886 u źródeł w Bieliczny 774*254 m, na jazie w Grybowie 332*679 m, spad absolutny doliny powyżej Grybowa na długości 31*42 km wynosi 441*57 m, spad względny l4*5°/oo.

W dorzeczu Biały powyżej Grybowa skałą podstawową jest górna kreda, a mianowicie warstwy inoceramowe (zwane dawniej ropianieckiemi), które się odsłaniają w stokach Biały i dopływów. Na kredzie górnej spoczywa trzeciorząd (paleogen). Łupki menilitowe pokrywają kredę w pasie poprzecznym od zachodniego działu wód do Biały w Grybowie, tak iż łożysko Biały i Strzylawki wyżłobione zostało w tym łupku, a również miasto Grybów leży na łupku menilitowym. Na górze Jaworz występuje piaskowiec ciężko-wicki, zresztą najwyższe wzniesienie pokrywa piaskowiec magórski (górny paleogen), który łatwo wietrzeje i dostarcza wielkich mas gliny, tak zwanej dyluwjalnej.

00

T-H

ш-

Rye. 17. Widok Grybowa od strony południowo-wschodniej.

Dolina Biały od ujścia Beskidu do ujścia Florynki i Binczarowy wypełniona jest kamieniami i żwirem pochodzącemi ze stoków i bocznych potoków, a szerokość żwirowisk wynosi od 120 m do 250 m. Najgrubsze kamienie występują na żwirowiskach przy ujściu Pławianki o wymiarach 30 X 20 X 12 cm, przy ujściu Binczarówki o wymiarach 30 X 13 X Ю cm i przy ujściu Stowiszy o wymiarach 28 X 15 X 10 cm. Do ujścia Binczarowy nie ma Biała wyrobionego łożyska, ani brzegów, dopiero poniżej Binczarowy wytworzyła się wąska terasa rędzinna, której brzegi wznoszą się nad dnem 0⁶7 m do 1 m, a wyjątkowo 2 m.

Podejmując regulację rzeki Biały od Grybowa do ujścia (opisaną w II części niniejszej publikacji), odniósł się Wydział Krajowy do Ministerstwa Rolnictwa o zaprojektowanie zabudowania górskich dopływów tej rzeki, a to w myśl rezolucyj Sejmu krajowego uchwalonych po powodzi w r. 1884, według których równocześnie z regulacją rzek karpackich ma być wykonane zabudowanie i zalesienie ich źródłowisk. W projekcie opracowanym z polecenia wymienionego Ministerstwa przewidziała sekcja oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich oprócz zabudowań źródłowisk Biały i dopływów także regulację Biały od Grybowa do ujścia potoku Beskid w Izbach.

¹

Linja bojowa, na której stały podczas wojny światowej armje niemiecko-austrjacka i rosyjska od jesieni 1914 r. do maja, względnie do sierpnia 1915 r., a która rozciągała się od Bzury wzdłuż Rawki, Nidy, Dunajca, Biały i Sękówki do grzbietu Beskidu Niskiego, przechodziła od Staszkówki na zachód od Gorlic i potoku Sękówki wpoprzek przez całe dorzecze Ropy. Po pamiętnej bitwie pod Gorlicami, gdzie z początkiem maja 1915 r. armje niemiecko-austrjackie przełamały front rosyjski, założono wielki cmentarz dla poległych (oznaczony w sytuacji przeglądowej krzyżem) na wysokości 357 m na północy od Gorlic, który w myśl art. 225 wersalskiego traktatu pokojowego z 28 czerwca 1919 r. ratyfikowanego ustawą z 31 lipca 1919 r. (Dz. u. R. P. Nr. 35, poz. 199 z r. 1920) utrzymuje Rzeczpospolita Polska (etat Ministerstwa Robót Publicznych).

²

Według biuletynu 16 Karpackiej Stacji Państwowego Instytutu Geologicznego czynne były w r. 1927 kopalnie ropy w 15 gminach powiatu gorlickiego i 1 gminie Harklowy pow. jasielskiego. Największą produkcję wykazała gmina Harklowa (97 otworów świdrowych) 863 cystern po 10.000 q, Lipinki (138 otworów) 632 cystern, Korczyna-Biecz (12 otworów) 326 cystern, Libusza (66 otworów) 180 cystern, Kobylanka (53 otworów) 119 cystern.

³

Ustawa zamieszczona została w dosłownem brzmieniu w I części publikacji (str. 221 i 222).

⁴

W preliminarzu państwowego funduszu meljoracyjnego na r. 1931/2 zmniejszono do

⁵

tacją na 80.000 zł., wskutek czego okres przedłuży się ponad lat 35.

⁶

Projekt regulacji Biały powyżej Grybowa i zabudowań potoków górskich zaginął podczas wojny światowej.

Roboty wodne i meljoracyjne w południowej Małopolsce. III.    6

Projekt sekcji przemyskiej oddziału leśno-technicznego z r. 1890.

Według sprawozdania technicznego, którego odpis znajduje się przy projekcie regulacji Biały poniżej Grybowa,¹ miała być uregulowana Biała od jazu w Grybowie do ujścia potoku Beskid na długości 25 km zapomocą przekopów i ostróg naprzeciwległych o typie zapór gałęziowych celem wytworzenia stałego łożyska i zakulturowania żwirowisk. W projekcie przyjęto

jako zasadę: 1) zastosowanie trasy do obecnego łożyska celem zaoszczędzenia na wykopie; 2) wykonanie przekopów w jednolitym spadzie wedle możności na jak najdłuższych przestrzeniach dla uniknięcia zasypania żwirem na załamaniach spadu; 3) oznaczenie odpowiedniego profilu poprzecznego; 4) wykop części profilu w przypuszczeniu, że woda wykształci sobie sama potrzebne łożysko.

Powierzchnię normalnego przekroju poprzecznego przyjęto: przy ujściu Beskidu na 0*862 /л², powiększając ją stopniowo do ujścia Stawiszy na 2*384 m², a stąd do Grybowa na 8 m², przyczem nie podano, dla jakiego charakterystycznego stanu wody przyjęto ten przekrój, ani nie obliczono objętości przepływu wody.

Ostrogi zaprojektowano w następujących odstępach: od Śnietnicy do Grybowa przeciętnie 40 /и, w łukach 25 щ do 30 m, w górnym biegu powyżej Śnietnicy 30 m. Długość ostróg tak zaprojektowano, aby sięgały do brzegów. W Śnietnicy, Brunarach i Florynce, gdzie łożysko miejscami dosięga 200 m szerokości, zaprojektowano w odstępach co 100 m główne ostrogi, które dochodzą do obu brzegów, podczas gdy położone między niemi ostrogi drugorzędne mają 30 m do 40 m długości. Oprócz ostróg gałęziowych zaprojektowano w ostrych krzywiznach podwójne i potrójne płotki, wypełnione żwirem. Ostrogi zaprojektowano ze wzniesieniem ku brzegom, tak ażeby największa woda nie dosięgła obustronnych brzegów.

Przy założeniu niwelety dna przyjęto korony jazów i skaliste dno Biały jako punkty stałe i zaprojektowano spad:

od jazu w Grybowie do granicy Florynki /=5*84°/oo na długości 6*5 km ;

od dna skalistego w km 6*5 do przekopu we Florynce (km 10) /= 6*8%o;

w przekopie od jazu w Brunarach Niżnich do jazu w Brunarach Wyżnich

/=8*15 °/«o ;

od ujścia potoku Czyrny wgórę 1 = ll*4°/oo do 17*3%o.

Koszta preliminowane według gmin przedstawiają się, jak następuje:

„    Kąclowa: roboty ziemne, ostrogi, płotki

i zamknięcia ....

„ Biała Wyżnia: roboty ziemne i ostrogi .

razem

2) „

4) „

5) „

6) „

7) „

.    6.027*97 „    „

3.794*40 „    „

. 71.594*68 zł.

w. a.

do tego 10°/o na zarząd, wykupno gruntów i wy-kupno gruntów i wydatki nieprzewidziane .    .    .    ^

7.159*46 zł. w. a.

ogółem .

78.754*— zł. w. a.

(W kosztorysie, który obejmował regulację górnej Biały łącznie z zabu-

zawiklenie 90*466 ha żwirowisk

dowaniem jej dopływów, preliminowano na kwotę 3.617*40 zł. w. a., nie podano jednak, ile z tej kwoty przypada zawiklenie żwirowisk Biały).

Ceny jednostkowe przyjęto następujące:

1 m³ wykopu ziemi żwirowej 0*32 zł. w. a. ; wyłamanie 1 m³ kamienia 1*14 zł. w. a.;

na

1 m bież. ostrogi gałęziowe] 1*80 zł. w. a.;

1 m bież. płotka 2-rzędowego 1*16 zł. w. a.;

1 m bież. płotka 3-rzędowego 1*83 zł. w. a. ;

zawiklenie 1 ha żwirowiska 40 zł. w. a.

Według programu budowy zamieszczonego w sprawozdaniu technicznem miała być rozpoczęta regulacja Biały w Izbach dopiero po zabudowaniu potoku źródłowego Bieliczny, roboty zaś miały być przeprowadzone zgóry wdół, podobnie jak przy zabudowaniu potoków górskich.

Ustawa krajowa z r. 1892.

W myśl ustawy z dnia 1 września 1892 r. Dz. u. kraj. nr. 72 o regulacji rzeki Biały z dopływami i uzupełnieniu obwałowania prawego brzegu Dunajca miała być wykonana regulacja Biały powyżej Grybowa wraz z zabudowaniem 13 najszkodliwszych potoków górskich kosztem 154.000 zł. w. a., który został pokryty datkami funduszu krajowego i państwowego funduszu meljoracyjnego w wysokości po 50%. Wykonanie robót i zarząd funduszu regulacyjnego objąć miał Wydział Krajowy.

W rozporządzeniu wykonawczem z dnia 21 grudnia 1893 r. Dz. u. kraj. nr. 7, z r. 1894 ustanowiony został czas budowy na lat piętnaście, a zabudowanie potoków górskich wraz z regulacją Biały powyżej Grybowa miało być wykonane przez organa oddziału leśno-technicznego pod nadzorem Ministerstwa Rolnictwa i Wydziału Krajowego.

Ponieważ suma kosztorysowa 154.000 zł. w. a. nie wystarczyła nawet na wykonanie projektowanego zabudowania potoków górskich, wykonano na Białe roboty regulacyjne powyżej km 91*724 trasy regulacyjnej, na długości około 7 km. Roboty uległy zupełnemu zniszczeniu. Komisja ministerjalna delegowana w r. 1906 do zbadania potrzeby i rozmiarów uzupełnienia regulacji rzek kanałowych, podjętej na podstawie ustawy państwowej z r. 1901 o budowie dróg wodnych i ustawy krajowej z dnia 18 września 1901 r. (Dz. u. kraj. nr. 103) zaproponowała w protokole z dnia 8 grudnia 1906 r. jednomyślnie przeprowadzenie regulacji górnego biegu Biały od jazu w Grybowie wgórę na długości 26 km i 6 dopływów na długości 13 km. Zgodnie z wnioskami komisji zapewnioną też została regulacja górnej Biały w noweli do ustawy krajowej o regulacji rzek kanałowych.

Ustawa krajowa z r. 1907 i projekt Wydziału Krajowego.

W myśl § 1 noweli z dnia 9 maja 1907 r. Dz. u. kraj. nr. 54 do ustawy krajowej z r. 1901 o regulacji rzek kanałowych ma być wykonaną na wspólny koszt państwa i kraju między innemi regulacja górnego biegu Biały od Grybowa do Izb wraz z uzupełnieniem zabudowań potoków górskich w dorzeczu Biały. Koszta ustalone przez Administrację państwa w porozumieniu z Wydziałem Krajowym mają być pokryte datkiem skarbu państwa w wysokości 60% i datkiem funduszu krajowego w wysokości 40%. Według programu generalnego uchwalonego 8 sierpnia 1907 r. przez komisję krajową regulacji rzek kanałowych opracować miał projekt techniczny i wykonać roboty Wydział Krajowy.

Projekt techniczny sporządzony w r. 1908 przez kierownika regulacji Biały poniżej Grybowa, inżyniera Biura Meljoracyjnego Adama Rożań-skiego przy pomocy inżyniera tego biura Józefa Cyrankiewicza obejmuje regulację Biały od jazu w Grybowie (km 73 980) do km 91*724 trasy regulacyjnej, gdzie sekcja Samborska oddziału leśno-technicznego z powodu wyczerpania funduszu przerwała roboty regulacyjne, na długości 17*744 km, tudzież korekcję ujść następujących 8 dopływów:

1) Pławianki 0*228 km, 2) Binczarowy 0*3 km, 3) Florynki 0*171 km,

4) pot. Kochanowskiego 0*32 km, 5) pot. Granicznego 0*08 km, 6) pot. Czarny 0*07 km, 8) Stawiszy 0*23 km, łącznej długości 1*436 km, ogółem na długości 19*18 km.

Ponieważ projekt techniczny zaginął podczas wojny światowej, mogą być podane tylko następujące szczegóły hydrotechniczne na podstawie odpisu sprawozdania udzielonego przez projektanta prof, dra inż. Adama Różańskiego, oraz informacyj otrzymanych od kierownika państwowego Zarządu wodnego w Jaśle inżyniera Franciszka Milana.

Trasę Biały zaprojektowano w łukach koszowych, wstawiając linje proste między odwrotnemi łukami i opierając budowle o brzegi wklęsłe z wyjątkiem tych miejsc, gdzie brzegi wklęsłe znajdują się pod usuwistemi stokami. Trasę poprowadzono ze względów oszczędnościowych przez żwirowiska i starano się wedle możności nie skracać biegu rzeki i nie krzyżować trasy z nurtem wielkiej wody. Promienie łuków wynoszą od 200 do 500 m, a wyjątkowo minimalny promień wynosi 180 m. Długość linij prostych mierzy 4*233 km, czyli przy długości trasy Biały 17*744 km 24°/o, skrócenia zaś nurtu małej wody o długości 18*87 km 1026 km, czyli 5*5°/o.

Spad projektowany.

Spad absolutny Biały na przestrzeni objętej projektem od jazu w Grybowie do km 92 trasy regulacyjnej wynosi 131*981 m, spad zaś względny przy długości istniejącego biegu 19*844 km 6%o.

Spad ten wynosi na poszczególnych przestrzeniach:

1)    od jazu w Grybowie do jazu w Kąclowy na długości 3*766 km 19*438 m, czyli 5*16°/oo;

2)    od jazu w Kąclowy do dna skalistego (w km 80*1) w Kąclowy na długości 2*615 km 13*177 m, czyli 5*037%o;

3)    od skały w Kąclowy do skały w Brunarach {km 85*0) na długości 5*127 km 30*921 m, czyli 6*031 %o;

długości 2*822 km 31*372 m, czyli

4)    od skały w Brunarach do załamania spadu {km 89*4) na długości 4*714 km 34*587 m, czyli 7*377%o;

5)    od załamania spadu do km 92 na ll*12%o.

Na Białe od Grybowa do końca regulacji istnieją następujące jazy, względnie ujęcia wody:

1)    jaz kamienny ze śluzą gruntową w km 73*98 w Grybowie dla młyna i tartaku w Grybowie, piętrzący wodę na wysokość 2*3 m;

2)    jaz drewniany w km 77*655 w Kąclowy piętrzący wodę na wysokość 2*4 m dla tartaku Kąclowy;

3)    ujęcie wody zajazkami z chróstu i kamienia (zrywanemi przez każdą większą wodę) między km 83*0 i 83*6 dla tartaku we Florynce (spad na kole wynosi 3*4 m) ;

4)    ujęcie wody zajazkami w Brunarach Niżnich między km 85*6 i 85*8 dla tartaku i fabryki żaluzyj (spad na kole 3*0 m);

5) ujęcie wody zajazkami w km 91'55 dla tartaku w Śnietnicy (spad na kole 3*6 m).

Spad wyrównano na powyższych pięciu przestrzeniach metodą Hochenbur-gera zapomocą miejscowych krzywych, gdyż z powodu progów skalnych i załamania spadu jedna krzywa wyrównania nie mogła być zastosowaną, mianowicie :

między jazami w Grybowie i Kąclowy zbudowanemi na skałach, od km 73*98 do 77*665, parabolą 1-go stopnia (t. j. linją prostą);

od jazu w Kąclowy km 77*665 do dna skalistego w km 80*1, od km 80*1 do skalistego dna w km 85*0, od km 85*0 do załamania spadu w km 89*4 i od km 89*4 do km 91*724, parabolą 2-go stopnia.

Ilość średniej wody normalnej Q₂ przyjęto z projektu regulacji Biały z r. 1890 q₂ — 24*18 litrów z 1 km² na sekundę (według pomiarów w Wilczyskach dla dorzecza A = 265*4 km²).

Ze względu na zmianę powierzchni dorzecza i spadu podzielono górną przestrzeń Biały na 4 sekcje:

1)    od km 73*98 do 77*665 (od jazu w Grybowie do jazu w Kąclowy), gdzie powierzchnia dorzecza wynosi A — 194*94 km², Q₂ — 4*72 m³;

2)    od km 77’665 do km 82*7 (ujście Florynki) : A = 172*81 km², Q₂ = 4*18 m³;

3)    od km 82*7 do 87*9 (ujście potoku Jaszkowskiego) : A = 94*88 km², Q₂ = 2*30 m³;

4)    od km 87*9 do 91*729 (punkt końcowy regulacji wykonanej przez sekcję Samborską oddziału leśno-technicznego) A — 74*29 km², Q, 1*92 m³.

Spad przeciętny w tych 4 sekcjach, obliczony według krzywych wyrównania, wynosi:

ad 1) km 73*98 do 77*665 /=5*382°/oo; ad 2) km 77*665 do 82*7 /=5*947°/oo; ad 3) km 82*7 do 87*9 / = 7*096%o; ad 4) km 87*9 do 91*724 /= 10*476°/oo.

Normalne przekroje poprzeczne.

Kształt przekrojów poprzecznych przyjęto paraboliczny, tak jak na Białe poniżej Grybowa, szerokość zaś zwierciadła średniej wody normalnej 12 m (poniżej Grybowa wynosi ta szerokość 12*5 m). Głębokość maksymalną średniej wody normalnej w przekroju parabolicznym otrzymano z obliczenia objętości przepływu wody wzorami Ganguillet-Kuttera przy zastosowaniu spółczyn-nika n na przestrzeniach ad 1) i 2) do ujścia potoku Florynki 0*030, powyżej zaś Florynki na przestrzeniach ad 3) i 4) 0*035.

v — 1*11 misek. ; v = 0*85 misek. ;

Głębokość i chyżość średniej wody normalnej wynosi na przestrzeniach: ad 1) gł — 0*5 m, V ⁼ 1*13 misek. ; ad 2) gł — 0*48 m ad 3) gł — 0*39 m ad 4) g7=0*30 m, v — 0*84 misek.

Dla korekcji ujść dopływów Pławianki, Binczarowy, Florynki i Stawiszy przyjęto zgodnie z projektem sekcji Samborskiej oddziału leśno-technicznego szerokość trasy 6 m, dla korekcji zaś potoków Kochanowskiego, Granicznego, Jaszkowskiego i Czarny, tudzież młynówek 4 m.

Budowle regulacyjne równoległe zaprojektowano: od Grybowa do ujścia Florynki kamienne, powyżej Florynki faszynowe ubezpieczone płytami betonowemi, poprzeczki zaś łączące tamy równoległe z brzegami faszynowe.

Szerokość korony budowli regulacyjnych wynosi 1 m, wzniesienie koron nad zwierciadłem średniej wody normalnej na brzegach wklęsłych 0'3 m, na brzegach wypukłych 0'1 m, nachylenie zaś skarp 1 : 2 od wody, a przy kierownicach 1 :1 od strony lądu. Poprzeczki zaprojektowano w odstępach równych podwójnej ich długości z wzniesieniem 1 °/₀ od kierownic do brzegów.

Długość tam regulacyjnych wynosi 56*827 km, czyli 2*96 m na 1 m bież. rzeki. Dla utrwalenia dna powyżej Florynki zaprojektowano 9 progów betonowych, które umożliwią także dostarczenie wody dla młynówek we Florynce, Bru-narach i w Śnietnicy.

Przekopy przewidziano w projekcie samoczynne o szerokości dna wrzynki 6 m. W łukach miała być wykonana wrzynka na brzegu wklęsłym przy równoczesnem ubezpieczeniu brzegu budowlami równoległemi.

Koszta budowy preliminowano w projekcie

. . 94.093*06 К . 579.388*94 . 10.462*40 . 33.499*20 . 12.930*—

. 67.348*20 . 62.783*34 . 19.494*86

I.    Roboty ziemne......

II.    Budowle regulacyjne ....

III.    Objekty (9 progów betonowych)

IV.    Zawiklenie odsypisk ....

V.    Wykupno gruntów.....

VI.    Konserwacja.......

VII.    Zarząd.........

VIII.    Rozmaite i nieprzewidziane .    .

Ogółem

. 880.000*— К

(czyli 1,589.280 zł. obieg, stabil.).

Przeciętny koszt regulacji 1 km wynosi 45.881 K.

Na VI posiedzeniu dnia 13 grudnia 1908 r. zatwierdziła komisja regulacji rzek kanałowych projekt i kosztorys na wniosek komitetu technicznego, który uznał projekt za odpowiedni.

Wykonanie robót.

Komisja krajowa regulacji rzek kanałowych uchwaliła w programach szczegółowych następujące dotacje na wykonanie robót:

w latach 1908 do 1911 po 100.000 К

na rok 1912    .........

na rok 1913    .........

na I półrocze 1914 r.......

400.000 К 130.000 „ 110.000 „ 50.000 „

690.000 К

Ponadto uchwaliła komisja regulacyjna następujące dalsze dotacje, które przypadają na okres wojny:

na r. 1914/15 (od lipca 1914 do 30 czerwca 1915)    .    .    .    100.000 К

na I półrocze 1916 r na r. 1916/17 . . . r. 1917/18 . . .

.    .    41.700 „

.    .    58.400 „

na

.    .    55.500 „

razem

Kierownictwo budowy poruczył Wydział Krajowy w maju 1908 r. kierownikowi regulacji Biały poniżej Grybowa inżynierowi Adamowi Różańskiemu, któremu przydzielił do bezpośredniego prowadzenia robót na miejscu inż. Józefa

. . 255ЛЮ0К

00

-4

^ - ?■**

i'

- hr >

«•в;

* •*“

|Ш

ft.⁷!

Rye. 18. Biała uregulowano w &/n 74*31 przy ujściu potoku Pławianki w gminie Biała Wyżnia. (Na tamie kierownik budowy inż. Milan).

Ł;Mi

*Ć"

sgf

5-

2Ś,

fes*.

Si*. î*eSK"-* ~

^XL -

*»

&JL

W -, ^T-

L;-:

. ...

■

hC

ïçê

Î#¹

F ус. 19. Biała uregulowana w b 82 w gminie Florynka.

Ci

Sv,

fi/1;

^    .. ,a«j

ШИ]

WW

il

|i!|

^vv

Ryc. 20. Biała uregulowana w km 87 w Brunarach Wyżnich.

J-±

„ • -

—TI

~Tj

Ц>Ш|

: -Sil

Y

тк" г

Ryc. 21. Korekcja ujścia potoku Binczarowy do Biały. (W głębi most na drodze państwowej Grybów-Krynica).

Cyrankiewicza. Od r. 1910 kierował budową inż. Franciszek Milan: do r. 1919 pod zarządem Wydziału Krajowego, a następnie Ministerstwa Robót Publicznych.

Przy wykonaniu robót trzymano się ściśle projektu, wprowadzono zaś tylko powyżej ujścia potoku Florynki tę zmianę, że równoległe budowle faszynowe ubezpieczono od strony łożyska narzutem z kamienia łamanego zamiast płytami betonowemi, a przewidziane w projekcie progi betonowe zastąpiono progami Schindlera, które zapobiegły zbytecznemu pogłębieniu.

Do wojny światowej zostało obudowane łożysko Biały tamami z małemi wyjątkami (w km 79 i 85) na całej projektowanej długości, ubezpieczenie zaś budowli faszynowych kamieniem wykonano w 30% długości. Ponadto wykonano w r. 1912 i 1913 korekcję progową ujść potoków Pławianki i Binczarowy według typów budowli stosowanych przez lwowską ekspozyturę oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich. Do budowy tam używano kamienia od km 74 do 76 z góry Rosahutki, powyżej zaś górno-kredowego piaskowca (inoceramowego) z łomów w Kąclowy, Florynce i Śnietnicy nad Białą położonych.

Podczas wojny światowej uregulowane łożysko Biały od km 88 do 91 zostało zasypane żwirem naniesionym z górnej przestrzeni z powodu zniszczenia korekcji wykonanej przez sekcję oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich.

Koszta robót wykonanych pod zarządem Wydziału Krajowego wynosiły:

636.024-78 К 185.989-19 „

w I okresie budowy od 1908 do 1912 r. w latach 1913 do 1915......

razem

. . 822.013*97 К

Ryciny 18 do 20 przedstawiają widok uregulowanej Biały w gminach Biała Wyżnia, Florynka i Brunary Wyżnie, rycina zaś 21 korekcję ujścia potoku Binczarowy według zdjęć z r. 1930 dostarczonych przez inżyniera Franciszka Milana. Na rycinie 19 widoczne jest falowanie wody na progach wgłębnych Schindlera, na rycinie zaś 20 ubezpieczenie dna progami drewnianemi.

w 1926 r. 16.000 zł.,

Według preliminarza państwowego funduszu meljoracyjnego na r. koszta robót pozostałych do wykonania wynosiły 412.000 zł., które mają być pokryte 60% datkiem państwa w sumie 247.200 zł. i 40% datkiem samorządu 164.800 zł. Dotacja roczna na budowę wynosiła w latach 1929/30 i 1930/31 po 60.000 zł. (datek państwa po 36.000 zł., datek samorządu po 24.000 zł.), na r. 1931/32 zaś wstawiono do preliminarza państwowego funduszu meljoracyjnego dotację 50.000 zł. (niższą o 10.000 zł.), tak iż zapotrzebowanie na wykończenie robót począwszy od r. 1932/33 wynosić będzie 242.000 zł.

W r. 1919 przejęło zarząd regulacji Biały powyżej Grybowa Ministerstwo Robót Publicznych i pokrywało całe koszta robót ze skarbu państwa. Od r. 1923 przyczynia się do pokrycia kosztów fundusz krajowy 40% datkiem, który wynosił: w 1923 r. 417"69 zł., w 1924 r. 5.867 zł., w 1925 r. 22.333 zł.,

1929/30

latach 1927/8 i 1929/30 po 24.000 zł.

5. Regulacja potoku Macochy z dopływami.

Potok Macocha, prawobrzeżny dopływ Soły, powstaje z połączenia potoku źródłowego Roczynki, wypływającego z pod Złotej Góry (759 m) na dziale wód Soły i Skawy (Wieprzówki) w powiecie wadowickim, tudzież młynówki

Czanieckiej, która doprowadza małą wodę Soły z Porąbki na zakłady wodne w Czańcu i Kętach. Potok źródłowy Roczynka płynie początkowo w kierunku północnym przez wieś Roczyny do granicy powiatu wadowickiego i bialskiego, następnie w Bulowicach zmienia kierunek na północno-zachodni aż do doliny Soły, a poniżej ujścia młynówki Czanieckiej płynie przez powiat bialski od Kęt doliną Soły w kierunku północnym w licznych serpentynach do ujścia w Grójcu.

Do Macochy wpadają: po prawym brzegu dopływy podgórskie potok Małecki i potok Osiecki, po lewym oprócz małego potoku Szybówki, wspomniana młynówka Czaniecka.

Powierzchnia dorzecza Macochy mierzy 99*7 km², z czego zaledwie 8‘2°/o przypada na lasy, powierzchnia zaś dopływów: potoku Małeckiego 10*9 km², potoku Osieckiego 35*4 km², młynówki Czanieckiej 3'2 km².

Wzniesienie działów wodnych Macochy nad Adrjatykiem wynosi: działu wschodniego: od strony Skawy (Wieprzówki) 402 m Brzezinka, 351 m i 349 m u źródeł potoku Małeckiego, 319 i 326 m u źródeł potoku Osieckiego ;

działu południowego: 759 m Złota Góra, 367 m u źródeł Szybówki; działu północnego od strony dopływów Wisły (potoku Przeciszowskiego i Włosienicy) 305 m, 304 m Góra Osiek, 289 m Grójecka Góra i 274 m ;

działu zachodniego, który jest identyczny z lewym brzegiem młynówki Czanieckiej i Macochy, przy ujściu młynówki Czanieckiej w Kętach 271’5 m, przy ujściu Macochy do Soły w Grójcu 244 m.

wredni atmosferyczny opad roczny wynosił w dorzeczu Macochy według spostrzeżeń do r. 1905 włącznie 875 mm. Największy opad roczny był w dorzeczu Macochy, podobnie jak w całem dorzeczu Wisły powyżej Dunajca, w r. 1903 i wynosił: w Kętach 1.280 mm, a w Osieku 1.063 mm.

Budowa geologiczna. W dorzeczu Macochy występują cztery formacje: węglowa, kredowa, dyluwjalna i aluwjalna. Na północy na zachodnim stoku Góry Grójeckiej i w dolinie Macochy występuje w gminie Grójec formacja węglowa, która w podziemiu rozciąga się od Wisły do Kęt; na południu u źródeł i na lewym stoku potoku Roczynki w gminach Roczyny i Czaniec dolna kreda (łupki cieszyńskie); na wschodzie, południu i północy między dziaiami wód a doliną Soły dyluwjalna, glina mamutowa, nawiana (loss), w dolinie zaś Soły aluwjum, terasa rędzinna Soły. Szerokość prawobrzeżnej doliny Soły, przez którą przepływa Macocha, wynosi w Kętach 2*7 do 3 km, w Malcu i Kańczudze 3 km, w Osieku i Łękach 2*3 km i zwęża się pod Górą Grójecką do 1*3 km. Kultura rolna w dorzeczu Macochy na urodzajnej glinie mamutowej i terasie rędzinnej Soły stoi wysoko, grunta orne zostały w szerszych rozmiarach wydrenowane, gospodarstwo rolne prowadzone jest intensywnie, a woda Macochy i jej dopływów zużytkowaną została nietylko dla celów przemysłowych, lecz także licznych stawów rybnych. Większe stawy założono na prawym brzegu Macochy w dolinie Soły, cały zaś szereg mniejszych stawów na potoku Osieckim i jego dopływach, oraz na potoku Małeckim Wielkim i Małym.

Stosunki wodne. Z Macochy, tudzież z młynówki Czanieckiej i potoku Małeckiego pobierają wodę zakłady przemysłowe i stawy rybne w jej dorzeczu, a ponadto doprowadzoną jest woda dwoma młynówkami poza dorzecze Macochy, mianowicie: młynówką Grójecką i młynówką Porębską. Młynówka Porębska ma początek w gminie Kańczudze, zabiera z Macochy 800 litrów

ON

тН

-ЗУ

•ШШ

JÄff

■Щ

шт

w

.m

“"•tin

г®

ш«

£Ш2

ОДЗзЬЁ

ЙЙЙВЙМЙР***®’

J№»4»

шя

::J

ж«эш

fei»

тм

HL

зшгт

0t*

ÿè

ШШ

Li

.u”

У*ШЁкцДй^®

ДОМВ1

SP

«i

fc

ЙГ

S3S&

^gss«

ii>

\i

Й?

•тешт

ff

. . шМ ш

Sä'

Ml

ft

CTgjftT

шш

rt

lai-M

If

ЭВЙ

ÜÉ3

шКШ

■н

ИЙ

жх

те

иш®иу|

шиеВ

«J»

BMSsaÉlfe '

vnr>

1°

S®Nil

wmm

PH

wÆ

ЩШШт

m

%«§ЯйЬ1

iilliifcj

■Sv

5?

кЯЕ

те

вна

life- j^aisfgpl

ййрШр!

видешиЕ!

ii

Las

BP

Rye. 22. Sytuacja przeglądowa Macochy (1:100.000).

ei

wody na sekundę, którą zasila stawy dworskie w tej gminie, następnie krzyżuje się z potokiem Małeckim powyżej jazu stałego (ryc. 26), z którego zabiera jego małą wodę (210 //sek.), zasila stawy dworskie, oraz porusza młyn i tartak dworski w Osieku, przekracza potok Osiecki akwaduktem, który według projektu regulacji ma być zastąpiony syfonem, oddając część wody do potoku Osieckiego, poczem po okrążeniu Góry Grójeckiej zasila stawy włościańskie i dworskie w Grójcu i porusza dwa małe młyny w Grójcu, następnie dostarcza wody do stawów dworskich w Porębie Wielkiej, porusza dwa młyny w Porębie Wielkiej i trzy młyny we Włosienicy, a łącznie z po-* tokiem Włosienicą zasila stawy w Monowicach i Dworach nad Wisłą.

Dla piętrzenia wody potrzebnej do zasilania stawów rybnych i uruchomienia 9 zakładów przemysłowych (1 elektrowni, 1 warsztatu mechanicznego i 7 młynów) istniało na Macosze w perymetrze projektu 10 jazów (9 drewnianych, 1 betonowy), z tych 2 ruchome, a 8 stałych, na potoku zaś Małeckim i na młynówce Czarneckiej po 1 jazie ruchomym drewnianym. Jazy stałe były powodem, że Macocha przy każdem wezbraniu zatapiała przyległe grunta, do czego przyczyniały się jeszcze mosty o niedostatecznej rozpiętości i kręty bieg Macochy. Wskutek petycyj wnoszonych do Sejmu krajowego przez interesowane gminy i obszary dworskie wykonany został przez Wydział powiatowy w Biały przy pomocy kraju i państwa kanał ulgi odprowadzający część wielkiej wody Macochy granicą gmin Kęty i Nowa Wieś do Soły, lecz kanał wcale nie zapobiegał wylewom, gdyż odprowadzał tylko 4*45 mVsek. wody i to z górnego biegu Macochy o dorzeczu 25 km², podczas gdy powierzchnia całego dorzecza Macochy mierzy 99*7 km².

Na prośbę właścicieli gruntów narażonych na kilkakrotnie do roku powtarzające się wylewy zarządził Wydział Krajowy opracowanie projektu regulacji Macochy z dopływami, który ma na celu obniżenie średniej wody normalnej dla odwodnienia gruntów i ochronę od wylewów przez sprostowanie biegu, pogłębienie i rozszerzenie łożysk przy równoczesnem utrzymaniu praw wodnych z wyjątkiem młyna w Kętach, który z powodu szkodliwego dla gruntów piętrzenia wody jazem miał być zniesionym.

Projekt techniczny z r. 1907.

Na podstawie pomiarów wykonanych w r. 1906 opracował inżynier Kraj. Biura Meljoracyjnego Stanisław Przybylski z przydzielonym mu inżynierem tego biura Franciszkiem Bernkopfem-Beżańskim projekt techniczny, który obejmuje :

14*650 km

1)    regulację Macochy w dolinie Soły na dług......

2)    regulację dopływów: potoku Osieckiego 1*25 km, potoku

3*695 „ 8*300 „

Małeckiego 2*145 km, Młynówki Czarnieckiej 0 3 km, razem na długości...............

3)    6 rowów osuszających łącznej długości.......

2*040 „

4)    5 młynówek (z powodu zmniejszenia ilości i zmiany sytuacji jazów) długości.............

5)    kanał ulgi od Macochy do Soły na granicy Bielan i Kęt

1*673 „

{km 6*798 trasy regulacyjnej poniżej ujścia potoku Małeckiego) na długości..............

razem

. . 30*358 km

6) budowę objektów : 8 jazów ruchomych żelaznych o przyczółkach betonowych ze śluzami wpustowemi dla młynówek,² 12 śluz klapowych łach Macochy na rowach osuszających, 2 syfony dla młynówek — oraz 13 mostów żelazno-betonowych, 10 przepustów drogowych z rur betonowych i 4 brodów brukowanych.

w wa-

Ilość jazów na Macosze zmniejszono do sześciu w ten sposób, że przedłużono młynówki doprowadzające wodę do młynów i stawów, tak iż np. jaz w km 12 59 w Nowej Wsi obsługiwać będzie 3 młyny pobierające wodę z Macochy.

Spad projektowany.

/'7r./?pa? jstnieHcy górnego biegu Macochy, t. j. potoku Roczynki, od źródeł (700 m) do doliny Soły, dokąd sięga projektowana regulacja (276 m) wynosi г • ² c’ vCZyli pr57.dłu?ości 12 km 35%o, spad zaś terenu nad Macochą w dolinie Soły do ujścia (276 — 244 m) 32 m, czyli przy długości trasy regulacyjnej 14'6 km okrągło /= 2²2%o.

Spad zaprojektowany wynosi:

na potoku Macocha w inundacji Soły od ujścia do km 3²1 /== l²3°/oo, powyżej /== 2²0°/oo, gdyż zaobserwowano, że dno przy tym spadzie nie ulega erozji, nadwyżkę zaś spadu pokonano stopniami 0’5 m i 1²0 wysokiemi;

na potoku Osieckim i Małeckim taki sam spad /= 2²0%o z wyjątkiem przestrzeni potoku Małeckiego powyżej km 1²35, gdzie ze względu na zwięzłą glinę zaprojektowano /=3%o;

2²0°/oo;

na młynówce Czarneckiej od ujścia do km 0²257 /= Г8°/оо, powyżej

na

kanale ulgi od ujścia do km 1²1 /= l²9°/oo, powyżej 2²0%o.

zatem projektowane

Wysokość zwierciadła średniej wody normalnej Macochy przy ujściu do Soły zastosowano do rzędnej średniej wody normalnej Soły w km 8²61 (od Wisły) 240 280 m nad Adrjatykiem, a ponieważ głębokość średniej wody normalnej Macochy wynosi przy ujściu okrągło 0²4 m, dno Macochy przy ujściu leży na wysokości 239²88 m.

Przy zaprojektowanej niwelecie dna Macochy wznosić się będzie teren nad dnem:

poniżej stopnia w Grójcu km 3²1 — 3²6 m,

poniżej jazu w km 3²67 w Osieku 2²9 m,

poniżej jazów w km 5²07 do 12²59 przeciętnie 2²8 m. Ponieważ zaś przeciętna głębokość średniej wody normalnej od km 3²67 wgórę wynosi 0²3 m, zatem odpływ nawet dla drenowania gruntów będzie zapewniony.

Objętość przepływu wody.

Ilość średniej wody normalnej obliczona według wzorów Iszkowskiego, oraz dla kontroli z przekrojów i spadu wynosi:

a)    średnia woda normalna:

1)    na potoku Macocha q₂ = 9 l z 1 km²!sek;

2)    na potoku Małeckim q₂ = 11 / z 1 km²/sek;

3)    na potoku Osieckim q₂ = 9 l z 1 km²/sek;

b)    wielka woda:

1)    na potoku Macocha: przy ujściu /4 = 99*7 km², <74 = 1*15 m³ z 1 km²/sek., powyżej km 5*076 (ujścia potoku Osieckiego) A = 59*6 km², q± = 1*41 m3 z 1 km²/sek., powyżej A/n 7*299 (ujście potoku Małeckiego) Д = 37*8 A/n², <74 = 1"62 /n³ z 1 km²/sek., powyżej A/n 13*028 (ujścia młynówki Czarneckiej) /4 = 25*2 A/n², <74 = 2*07 m³ z 1 A/n²/sek;

2)    na potoku Osieckim /4 = 35*4 A/n², <74 = 1*29 zn³;

3)    na potoku Małeckim /4 = 19*0 A/n², <74 = 1*77 /n³;

4)    na młynówce Czarneckiej Л = 3*2 km², q± = 2*0 /n³.

Normalne przekroje poprzeczne.

Kształt przekrojów poprzecznych przyjęto trapezowy, nachylenie zaś skarp 1 :2 z wyjątkiem następujących przestrzeni potoku Macochy, na których zaprojektowano nachylenie skarp 1 :3 celem uzyskania większej pojemności, mianowicie :

1)    od A/n 0*0 do 3*1 w inundacji Soły, gdzie nie przewidziano obwałowania, względnie podwyższenia brzegów;

2)    powyżej kanału ulgi (A/n 6*798), który odprowadza 46 m³/sek., t. j. około 55% (Q₄ = 84*2 /n³/sek.) wielkiej wody do Soły, aż do ujścia potoku Małeckiego w km 7*299;

3)    wreszcie powyżej ujścia młynówki Czanieckiej, od km 13*038 do końca regulacji.

Szerokość dna przyjęto taką, ażeby głębokość średniej wody normalnej wynosiła przynajmniej 0*3 m, gdyż przy tej głębokości dno lepiej się utrzymuje.

Objętość przepływu wody obliczono wzorami Ganguillet-Kuttera przy zastosowaniu spółczynnika n = 0*025, przyczem ilości średniej wody normalnej w poszczególnych przestrzeniach musiały być zmniejszane w miarę odprowadzania części wody młynówkami do zakładów wodnych i stawów rybnych, ilości zaś wielkiej wody poniżej kanału ulgi (km 6*798) redukowane o 46 zn³/sek.

Wyniki obliczenia przepływu wody przedstawiają się, jak następuje:

a) Średnia woda normalna:

1. Macocha:

od km 0*0 do 3*1. Q₂ = 0*91 m³. Szerokość dna przyjęto 2*8 m. Przy głębokości wody 0*37 m przepływa na tej przestrzeni przy spadzie / = l*3%o z chyżością v = 0*61, Q₂' — 0*907 m³;

od km 3*1 do 3*67 (jaz w Osieku). Q₂ = 1*09 m³, /= 2*0°/oo. Szerokość dna 3 2 m. Przy głębokości wody 0*36 m przepływa z chyżością v = 0*74 m, Q₂ = 1*07 m³;

od km У 61 do 5*076 (jaz poniżej ujścia potoku Osieckiego). Q₂ = 0*91 zn³. / = 2*0%o. Szerokość dna 3*2 m. Przy głębokości wody 0*32 m przepływa z chyżością v = 0*70 m, Q₂ — 0*90 m³;

od km 5*076 do 6*798. Q₂ = 0*77 m³, I — 2*0%o. Szerokość dna 2*2 m. Przy głębokości wody 0'36 m przepływa z chyżością v = 0*72 m, Q₂' = 0*782 m³ ;

od km 6*798 do 7*299 (ujście potoku Małeckiego). Q₂ = 0*77 m³, / = 2"0%o. Szerokość dna 3*0 m. Przy głębokości wody 0*3 m przepływa z chyżością v = 0*66 m, Q₂ = 0*79 m³;

od km 7*299 do 9*615 (jaz w Malcu). Q₂ = 0*76 m³, /= 2"0%o. Szerokość dna = 3*3 m. Przepływ j. w. Dla Q₂ = 0*61 m³ przyjęto głębokość wody 0*26 m, przepływa zaś z chyżością v = 0*6 m, Q₂' = 0*625 m³;

od 9*615 do 13 038 (ujście młynówki Czarneckiej). Q₂ = 1‘56 m³, I — 2’0°/oo. Szerokość dna = 3*1 m. Przy głębokości wody 0*45 m przepływa z chyżością v = 0*87 m, Q₂'= 1*56 m³;

od km 13 038 do 14*65 (do końca regulacji). Q₂ = 0'22 m³, /= 2’0°/oo. Szerokość dna = 0*6 лг (między płotkami pionowemi 1*5 m). Przy głębokości wody 0*28 ш przepływa z chyżością v = 0 54 /л, Q₂' = 0*228 лг³.

(Jak z powyższego obliczenia okazuje się, niema ciągłości w szerokości dna, ani w chyżości wody mimo tego samego spadu 2%o powyżej km 3*1, ponieważ ilości średniej wody normalnej są zmienne ; przy ujściu Q₂= 0*71 m³, a w górnej przestrzeni poniżej młynówki Czanieckiej 1*56 m³).

2)    Potok Osiecki.

Q₂— 0’32 m³, /= 2*0°/oo. Szerokość dna przyjęto 1'9 m, nachylenie skarp 1 :2. Przy głębokości wody 0*24 m przepływa z chyżością v — 0*55 m 0-329 лг³.

3)    Potok Małecki.

Q₂= 0*21 лг³, szerokość dna 0*8 m, przy nachyleniu skarp 1:2; od &лг 0*0 do 0'57, /=1*8%о. Przy głębokości wody 0*29 m przepływa z chyżością v = 0'52 лг, Q₂'= 0*213 лг³;

od Am 0*57 do 1'35, 1= 2'0°/oo. Przy głębokości wody 0*28 m przepływa z chyżością z; = 0'54 m, Q₂ — 0*213 m³;

od km P35 do 2‘145, / = 3’0%o. Przy głębokości wody 0'25 m przepływa z chyżością v = 0'61 /л Q₂'=0‘213 /л³.

b) Wielka woda.

1)    Macocha.

Przekroje poprzeczne dla wielkiej wody Macochy obliczono w górnej przestrzeni aż do kanału ulgi w km 6‘798 dla całej wielkiej wody, poniżej zaś dla wody zmniejszonej o 46 m³, które odprowadza kanał ulgi do Soły.

Wzniesienie zwierciadła i objętość przepływu wielkiej wody obliczona wzorami Ganguillet-Kuttera przedstawia się, jak następuje:

od km 0*0 do 3"1 (w terenie inundacyjnym Soły). Q± = 68‘4 m³, /= l*3°/oo. Wzniesienie zwierciadła wielkiej wody nad dnem przyjęto 2*96 m. W profilu zaprojektowanym przepływa z chyżością v = 1‘98 m, Q₄'=68'43 mJ;

od km 3*1 do 5*076. С^₄=68*4лг³, /=2*0%о. Przy wzniesieniu zwierciadła wielkiej wody nad dnem 2*98 m przepływa z chyżością v = 2*51 m, Q₄'= 68*42 m³ ;

od km 5*076 do 6*798 (kanał ulgi). Q₄= 36*20 m³, /== 2*0«/oo. Przy wzniesieniu wielkiej wody nad dnem 2*46 m przepływa z chyżością v = 2*17 m, Q ’= 37*95 m³;

⁴ od km 6*798 do 7*299. Q₄= 82*2 лг³, /=2*0%о. Przy wzniesieniu wielkiej wody 2*90 m nad dnem przepływa z chyżością v = 2*44 m, Q₄'=82*79 лг³;

od km 7*299 do 9*615. Q₄=61*4 лг³, /= 2*0°/oo. Przy wzniesieniu wielkiej wody 2*83 лг nad dnem przepływa z chyżością 2*44 m Q₄'= 61*9 m³;

od km 9*615 do 13*038 (ujście młynówki Czanieckiej). Q₄ = 61*4 лг³, /= 2*0°/oo. Przy wzniesieniu wielkiej wody 2*86 гл nad dnem przepływa Q₄'= 61*65 лг³;

od km 13*038 do 14 650. Q₄= 52*2 лг³, /= 2*0%о. Przy wzniesieniu wielkiej wody 2*73 m nad dnem przepływa z chyżością v= 2*18 лг, Q₄'= 52*27 лг".

2)    Potok Osiecki.

Qa = 45*8 m³, / = 2*0°/oo. Przy wzniesieniu wielkiej wody 2*74 m nad dnem przepływa z chyżością v = 2'21 m, Q₄'= 45*89 m³.

3) Potok Małecki.

Q₄= 337 m³;

od km 0*0 do 0’570, /= l*8°/oo. Przy wzniesieniu wielkiej wody 2*70 m nad dnem przepływa z chyżością v — 2 02 m, Q₄'=33’8 m³;

od km 0*570 do 1*350, / — 2*0%o. Przy wzniesieniu wielkiej wody 2*64 m nad dnem przepływa z chyżością v = 2*14 m, Q4t= 33*7 m³;

od km 1*350 do 2*145, /=3*0%o. Przy wzniesieniu wielkiej wody 2*43 m nad dnem przepływa z chyżością v = 2*45 m, Q₄ = 33*7 m³.

Niweletę zwierciadła wielkiej wody wyrównano wzorami Rühlmanna, a podwyższenie brzegu zaprojektowano 0*5 m nad niweletą zwierciadła wyrównanej wielkiej wody.

Kanał ulgi na granicy Bielan i Łęk, który ma odprowadzić 46 m3 wielkiej wody z Macochy do Soły, zaprojektowano o szerokości dna 6 m z nachyleniem skarp 1:2, ze spadem /=l*9°/oo do km 1*1, a 7=2*0%o od km 1*1 do 1*673. Przy spadzie /=1*9%о a wzniesieniu zwierciadła wielkiej wody nad dnem 2*09 m przepłynie w dolnej przestrzeni z chyżością z; = 2*18 m Q₄ = 46*3 m³, przy spadzie zaś /= 2’0%o a wzniesieniu wielkiej wody nad dnem 2*06 m w górnej przestrzeni z chyżością v = 2*21 m, Q₄= 46*10 m³.

Rozpiętość mostów i jazów obliczono w takich wymiarach, ażeby spiętrzenie wielkiej wody przy spółczynniku kontrakcji ja = 0*9 nie przekraczała 0*2 m.

Ubezpieczenie brzegów potoków przewidziano w projekcie zapo-mocą płotków jednorzędowych do wysokości średniej wody normalnej, tudzież wydarniowania skarp ponad płotkami do wysokości wielkiej wody. Ponad zwierciadłem wielkiej wody mają być skarpy i korona podwyższonych brzegów (2 m szeroko) obsiane nasionami traw.

Kosztorys.

Do zestawienia kosztorysu przyjęto następujące ceny:

1 m³ wykopu ziemi miernej tęgości do 2 m głębokości 0*41 K, do głębokości 1 m pod zwierciadłem wody 1*15 K;

odwóz 1 m³ ziemi taczkami na odległość 10 m 0*08 K;

1 m³ wykonania nasypu 0*11 K;

1 m² darniowania w kożuch 0*24 K;

1 m bież. płotka 0‘3 m wysokiego 0*39 K, 0*35 do 0*45 m wysokiego 0*42 K;

obsiew 1 ha nasionami traw 160 K;

1 /л² ściany wpustowej z brusów dębowych 8 cm grubych wraz z wbiciem kafarem 15*16 K;

1 m³ betonu przy stosunku cementu do piasku i żwiru 1:3:6 31*33 K, przy stosunku 1:4:8 (we fundamentach) 27*13 K;

1 m³ ciosu na okładziny objektów i kamienie łożyskowe z piaskowca go-dulskiego z Porąbki) 73*19 K;

lm² bruku z kamienia łamanego 0*25 m grub. 4*64 К;

1 kg żelaza spawalnego wyrobionego na mosty, zasuwy i klapy, średnio

0*80 K;

1 kg starych szyn kolejowych do fundamentów jazów 0*20 K; wykupno 1 ha roli lub łąki 3.500 К ;

odszkodowanie za 1 ha roli lub łąki przysypanej ziemią 350 K.

Koszta budowy preliminowano :

I.    Roboty ziemne i karczowanie (wykop 265.637m³ ło

. .    300.562*— К

. .    447.410*— „

żyska Macochy, 72.123 m³ dopływów, tudzież 8’3 km rowów osuszających i 2*040 km młynówek) .    .

II.    Budowa objektów...........

III.    Ubezpieczenie łożysk potoków (57.370 m bież. płotków,

.    105.807*32 „

307.561 m² darniowania, obsiew 52*39 ha skarp i odkładów, 1 próg betonowy na początku kanału ulgi) .    .

IV.    Wykupno gruntów i młynów, tudzież odszkodowania (wy

162.859*90 К 16.300*- „ 103.300*— „ 29.760*78 „

kupno 39*952 ha gruntów, odszkodowania za plony na 35.794 ha, wykupno 1 młyna w Kętach i odszkodowanie za ubytek siły młyna turbinowego w Grójcu z powodu obniżenia korony jazu o 0*6 m)..........

V.    Konserwacja w czasie budowy (4% rub. I i III) .    .    .

VI.    Koszta zarządu (10% rub. I do V)........

VII.    Rozmaite i nieprzewidziane (około 3% rub. I do V) .    .

Ogółem

1,166.000*— к

(czyli 2,105.796 zł. obieg, stabil.).

Największą rubrykę, bo 38*4% sumy kosztorysowej, przedstawiają koszta budowy objektów, jazów i mostów, których przebudowanie jest jednak konieczne dla osiągnięcia celu meljoracji.

Według projektu interesowaną jest w regulacji Macochy oprócz zakładów przemysłowych powierzchnia 1.568*2 morgów w 8 gminach katastralnych powiatu bielskiego, mianowicie: 1. Grójec 44*8 morgów, 2. Osiek 373*0 morgów, 3. Łęki 208*0 morgów, 4. Bielany 258*0 morgów, 5. Kańczuga 222*3 morgów, 6. Malec 122*0 morgów, 7. Nowa Wieś 183*5 morgów, 8. Kęty 156*6 morgów.

Ustawa krajowa z r. 1909.

Projekt ustawy zapewniającej wykonanie robót przedłożony przez Wydział Krajowy 11 sierpnia 1908 r. uchwalony został przez Sejm 11 października 1908 r., a uzyskał sankcję w 1909 r.

W myśl ustawy z 5 października 1909 r. Dz. u. kraj. nr. 144, regulacja potoku Macochy od mostu na drodze gminnej w Kętach do ujścia do Soły wraz z dopływami ma być wykonaną jako przedsiębiorstwo przymusowej spółki wodnej przez Wydział Krajowy na podstawie projektu z r. 1907, który preliminuje koszta robót na 1,166.000 K.

być

ma

Koszta budowy wraz z wydatkami na utrzymanie robót w czasie budowy i kosztami zarządu mają być pokryte z funduszu regulacyjnego, który utworzony z bezzwrotnych zasiłków funduszu krajowego i państwowego funduszu meljoracyjnego w wysokości po 40% i datku przymusowej spółki wodnej w wysokości 20% preliminowanych kosztów.

Dla utrzymania wykonanych robót ma być utworzony osobny fundusz konserwacyjny, który się składa z dochodów uzyskanych z wydzierżawienia trawy na skarpach potoków i grzywien nakładanych za przekroczenia wodne, oraz rocznych datków kraju i spółki wodnej, które to datki oznaczone zostaną w drodze ustawodawstwa krajowego po ukończeniu budowy.

Termin rozpoczęcią robót i czas trwania budowy, tudzież wysokość i termina płatności corocznych rat datków kraju, państwa i spółki wodnej oznaczyć ma rozporządzenie wykonawcze wydane przez Wydział Krajowy wspólnie z Administracją państwa.

lat 11 od r. 1910 do r. 1920,

Rozporządzenie wykonawcze z dnia 25 lutego 1910 r. Dz. u. kraj. nr. 76 ustanowiło okres budowy na w którym to okresie datki kraju i państwa wynoszące po 466.400 K, mają być wpłacone do funduszu regulacyjnego w równych ratach rocznych po 42.400 K, datek zaś przymusowej spółki wodnej 233.200 К w równych ratach rocznych po 21.200 К Zarząd funduszu regulacyjnego i konserwacyjnego objąć ma Wydział Krajowy, który prowadzenie budowy poruczyć ma zaprzysiężonemu urzędnikowi technicznemu pod nadzorem Krajowego Biura Meljo-racyjnego.

Inne postanowienia ustawy i rozporządzenia wykonawczego są identyczne z analogicznemi przepisami, wydanemi dla publicznych przedsiębiorstw me-ljoracyjnych.

¹

Projekt regulacji Biały powyżej Grybowa i zabudowań potoków górskich zaginął podczas wojny światowej.

Roboty wodne i meljoracyjne w południowej Małopolsce. III.    6

²

Przy wykonaniu robót zbudowano 1 jaz stały na potoku Małeckim dla skrzyżowania tego potoku z młynówką Porębską.

Projekt statutu spółki wodnej.

Według katastru konkurencyjnego sporządzonego przez Wydział Krajowy w r. 1909 interesowana jest w regulacji powierzchnia 897"6407 ha gruntów w 8 gminach i obszarach dworskich powiatu bialskiego, z której to powierzchni przypada 483'6944 ha na mniejszą własność, a 413*9464 ha na posiadłości tabularne. Tak operat konkurencyjny, jak i projekt statutu spółki wodnej przesłał Wydział Krajowy odezwą z dnia 23 marca 1910 roku L. 113.380/09 Namiestnictwu celem zarządzenia dochodzeń dla ustalenia okręgu konkurencyjnego i zawiązania przymusowej spółki wodnej.

Spółka wodna, która ma być zawiązaną dla rozłożenia i ściągnięcia datków konkurencyjnych, nosi według projektu statutu nazwę „Spółka wodna dla regulacji Macochy“ i ma siedzibę w Kętach.

Członkami spółki są każdorazowi właściciele gruntów i zakładów położonych w oznaczonym przez władze administracyjne okręgu konkurencyjnym w następujących 8 gminach i obszarach dworskich powiatu bialskiego : 1) Grójec, 2) Osiek, 3) Łęki, 4) Bielany, 5) Kańczuga, 6) Malec, 7) Nowa Wieś,

8) Kęty.

Z datku konkurencyjnego w sumie 233.200 К pokryć mają właściciele zakładów wodnych na potoku Macocha i młynówkach Czanieckiej, Grójeckiej i Porębskiej, tudzież właściciele 2 młynów w Łękach i gmina Łęki pobierających wodę z Macochy zapomocą młynówki w Bielanach i Łękach 30.200 К tytułem 20°/o kosztów budowy sześciu jazów na potoku Macosze, jednego jazu na młynówce Czarneckiej i 2 lewarów na młynówce Porębskiej pod potokami Małeckim i Osieckim. Kwota 203.000 K ma być rozłożoną na uczestników spółki w okręgu konkurencyjnym według wartości interesowanych nieruchomości i zakładów.

Wartość interesowanych nieruchomości oblicza się według czystego dochodu katastralnego, który ma być pomnożony przez 20, a o ile to jest nie-możliwem, jak np. przy budynkach, zakładach, drogach i kolejach, według szacunku znawców.

Wydział spółki, który stanowi stałą reprezentację spółki do zarządu spółki i załatwiania jej spraw, składa się z dziewięciu członków i tyluż zastępców, wybieranych na przeciąg lat pięciu i ma siedzibę w Kętach. Do wyboru członków wydziału i ich zastępców powołani są naczelnicy włączonych do okręgu konkurencyjnego 8 gmin i właściciele obszarów dworskich w ogólnej liczbie szesnastu i ci wyborcy są zarazem członkami walnego zgromadzenia. Wybór wydziału odbywa się w 2 grupach, mianowicie właściciele obszarów dworskich, względnie ich pełnomocnicy, wybierają w jednej grupie czterech członków wydziału i tyluż zastępców, naczelnicy zaś gmin, względnie ich pełnomocnicy, wybierają w drugiej grupie pięciu członków wydziału i tyluż zastępców. Stosunek głosów przy pierwszych wyborach oblicza się według powierzchni gruntów położonych w okręgu konkurencyjnym, przy następnych wyborach według wysokości opłacanego datku konkurencyjnego. Głosowanie odbywa się kartkami, a do ważności wyboru wymaganą jest absolutna większość.

Przewodniczącego spółki i jego zastępcę wybierają z pośród siebie członkowie wydziału absolutną większością głosów podług głów obliczyć się mającą.

Wybory wydziału spółki i przewodniczącego odbywają się w Kętach w miejscu i czasie oznaczonym przez Starostwo.

Tak Rządowi jak i Wydziałowi Krajowemu przysługuje prawo brania udziału w posiedzeniach wydziału spółki i walnych zgromadzeniach przez swych delegatów z głosem stanowczym. Uchwały, przeciw którym oświadczyli się delegaci Rządu i Wydziału Krajowego, lub tylko jeden z nich, mają być przed wykonaniem przedłożone Namiestnictwu do zatwierdzenia, jeżeli tego obaj delegaci, lub jeden z nich zażąda. Wydział spółki obowiązany będzie zastosować się do wydanej decyzji Namiestnictwa.

Do końca 1930 r. nie została zawiązaną spółka wodna, tak, iż roboty prowadzone były tylko z zasiłków kraju i państwa wpłacanych do funduszu regulacyjnego.

Wykonanie rohót.

Zgodnie z rozporządzeniem wykonawczem rozpoczął Wydział Krajowy roboty w r. 1910 i poruczył kierownictwo budowy inżynierowi Biura Meljora-cyjnego Józefowi Bogdanowi Benedyktowiczowi. Od r. 1912 do wybuchu wojny światowej prowadził roboty inżynier Antoni Hajduk, w r. 1914 zaś poruczył Wydział Krajowy kierownictwo budowy inżynierowi Biura Meljora-cyjnego Kazimierzowi Maćkowskiemu, który podczas wojny światowej wykonał także lokalne regulacje na sąsiednim potoku Wieprzówce, dopływie Skawy, w Andrychowie.

Przejmując w r. 1919 agendy meljoracyjne Wydziału Krajowego, pozostawiło Ministerstwo Robót Publicznych inżyniera Maćkowskiego przy kierownictwie regulacji Macochy i Wieprzówki do roku 1921, w którym przeniosło

go do województwa pomorskiego, poruczając mu wodno-elektrycznego na rzece Wdzie (Czarnej Wodzie) w Gródku. Równocześnie powierzono kierownictwo regulacji Macochy inżynierowi Kazimierzowi Brąglewiczowi.

Przed wojną i podczas wojny światowej wykonano pod zarządem Wydziału Krajowego regulację potoku Macochy na długości 6’97 km, regulację

nadzór nad budową zakładu

fjj

ä..

îïtJâ

I jj

{Sjji

m$SÊ

Ryc. 23. Jaz ruchomy na

шпнппшшийг

1ЯЮЯШШ«ПИ

li

potoku Macosze dla elektrowni w Osieku.

rM2

~7Z

mm*

éà- ;    • '

Rye. 24. Jaz ruchomy na potoku Macosze dla młynówki Bielańskiej.

SS

fr

tî

■ !

S*\

ÉjtfB

ffl

i

■щг-

■tj№;

'~iàGÊÊ

b+4

äi

pg

fsfs

... . .₄

;-d

Rye. 25. Most żelazno-betonowy w 4*32 Macochy.

'i

täte :.S

EH

....

mm

Яш!

? MP

m

ï.Æ

*S

■£

'g? i

F> •

Ryc. 26. Jaz stały ze śluzą gruntową na potoku Małeckim.

potoku Małeckiego na długości 0*59 km i kanał ulgi na długości 1*673 km> oraz sześć większych objektów: 2 jazy ruchome na Macosze, 1 syfon pod kanałem ulgi, 2 mosty żelazno betonowe i 1 kładkę (zamiast projektowanego mostu).

Zamieszczone na stronie 100 i 101 ryciny przedstawiają cztery objekty zbudowane na Macosze i na potoku Małeckim według zdjęć z r. 1930 dostarczonych przez inżyniera Kazimierza Brąglewicza, mianowicie: ryc. 23 jaz ruchomy na Macosze dla elektrowni w Osieku, ryc. 24 jaz ruchomy na Macosze dla młynów w Bielanach i Łękach, ryc. 25 most żelazno-betonowy w km 5‘32 Macochy, ryc. 26 jaz stały w połączeniu ze stopniem 1 m wysokim o długości przelewu 5*1 m na potoku Małeckim dla młynówki Porębskiej. Na rycinie 26 widoczną jest z lewej strony (na brzegu prawym) śluza gruntowa 1‘5 m światła, z prawej strony zaś (na lewym brzegu) w przedłużeniu jazu śluzą 1 m świała dla młynówki Porębskiej, która przy zwykłym stanie wody ma ujście do potoku Małeckiego powyżej jazu przez przepust zamykany przy wyższych stanach, aby wielka woda nie dostawała się do młynówki.

Od r. 1919 do r. 1924 pozostawała regulacja Macochy pod zarządem Ministerstwa Robót Publicznych, które pokrywało koszta budowy wyłącznie ze skarbu państwa. W r. 1925 oddało Ministerstwo stosownie do postanowień ustawy z r. 1909 zarząd reguiacji Tymcz. Wydziałowi Samorządowemu, po jego zaś zniesieniu Dyrekcji Robót Publicznych w Krakowie.

na

Po wejściu w życie państwowej ustawy meljoracyjnej przyczyniał się fundusz krajowy do kosztów robót 40% datkiem, który wynosił: w 1923 roku 696*15 zł., w 1924 r. 29.400 zł., w 1925 r. 51.000 zł., w 1926 r. 30.000 zł., od r. 1927/8 zaś po 46.800 zł. Gdy w budżecie T. W. S. w likwidacji r. 1929/30 skreślono wydatki na meljoracje, pokrywa Ministerstwo Robót Publicznych od tego roku 40% zasiłek krajowy z państwowego funduszu melioracyjnego.

Według preliminarza państwowego funduszu meljoracyjnego na r. 1929/30 wynosiły koszta robót pozostałych do wykonania 351.000 zł. Dotacja roczna preliminowana była w latach 1929/30 i 1930/31 w kwotach po 150.000 zł., tak iż na r. 1931/32 pozostała reszta zapotrzebowania 51.000 zł. Datki 40% funduszu krajowego pokrył w tych latach państwowy fundusz meljoracyjny.

6. Obwałowanie rzeki Dunajca w dolinie Zakliczyńskiej.

Uchwałami z dnia 4 lutego 1895 r. i z dnia 1 lutego 1896 r. powziętemi na skutek petycyj gmin i obszarów dworskich Janowice i Wróblowice powiatu tarnowskiego, tudzież Lusławice, Zakliczyn, Wesołów, Stróże i Filipowice powiatu brzeskiego polecił Sejm Wydziałowi Krajowemu zarządzić opracowanie projektu obwałowania Dunajca w dolinie Zakliczyńskiej.

Polecenia tego nie mógł Wydział Krajowy wykonać przez lat piętnaście, gdyż trasa regulacyjna Dunajca nie była jeszcze przez Namiestnictwo ustalona, a również normalne przekroje poprzeczne nie były obliczone. Dopiero gdy w r. 1910 nadesłało Namiestnictwo Wydziałowi Krajowemu plany sytuacyjne Dunajca z wkreśloną trasą regulacyjną i zakomunikowało decyzję Ministerstwa Robót Publicznych co do szerokości normalnej Dunajca od Łososiny do Biały (od km 71 do 30*22), zarządził Wydział Krajowy w r. 1911 wykonanie zdjęć

i opracowanie projektu obwałowania kotliny Zakliczyńskiej, tudzież regulacji potoków górskich wpadających w tej kotlinie do Dunajca.

Dolina Zakliczyńska Dunajca, który od ujścia potoku Smolnika w Marcinkowicach płynie w stosunkowo wąskim wąwozie, rozpoczyna się na brzegu lewym w km 66 pod Czchowem i ciągnie się do km 52 w Roztoce, na brzegu zaś prawym od km 65 w Piaskach do km 48*5, w Janowicach. Szerokość doliny Dunajca, która w Będzieszynie powyżej Czchowa mierzy zaledwie pół kilometra, zwiększa się powyżej Zakliczyna do 3*5 km, a powierzchnia doliny, która ma być ochroniona wałami od wylewów, wynosi na brzegu lewym 6*28 km², na brzegu prawym 14*26 km², razem 20*54 km².

Na lewym brzegu wpadają do Dunajca: potok Charzewicki o powierzchni dorzecza Л = 5*5 km², Zelina Biskupicka (Л=23*1 km²), Zelina Jurkowska (Л = 26*5 km²), Zelina Czchowska (A = 4*2 km²) i potok Czchowski {A — 0*5 km²), — na brzegu prawym Lubinka (Л = 16*3 km²), potok Brzozowski (A — 43*6 km²), Paleśnica (Л = 59*5 km²), Wolanka (Л = 10*6 km²), potok Stróski (A = 4*3 km²), Rudzanka (Nawsie, Л = 10*5 km²) i potok Piaski (A = 1*0 km²).

jest odwodnienie gruntów.

Co do budowy geologicznej, to w dorzeczu dopływów Dunajca w kotlinie Zakliczyńskiej występują cztery formacje: kredowa, trzeciorzędna, dyluwjum i aluwjum:

1)    górna kreda, mianowicie warstwy inoceramowe w dolinie Kamienicy dopływu potoku Brzozowskiego, pod Suchą Górą i nad pot. Słonym, dopływem Paleśnicy, we wsi Słona, tudzież margle plamiste tylko w dorzeczu Lubinki we wsi Lubinka;

2)    trzeciorzęd, a mianowicie piaskowiec ciężkowicki w całem dorzeczu pa-górkowatem dopływów Dunajca po obu brzegach, tudzież piaskowiec skorupowy nad Lubinką i na obustronnych stokach potoku Brzozowskiego z dopływem Siemiechowskim ;

3)    glina mamutowa (loss) na dolnych stokach potoku Brzozowskiego i Sie-miechowskiego od działu wód, aż po dolinę aluwjalną, oraz na prawobrzeżnych stokach kotliny Zakliczyńskiej między Paleśnicą a Wolanką i nad potokiem Stróskim ;

4)    aluwjum w dolinie Dunajca, która wraz z gliną mamutową stanowi najurodzajniejsze grunta uprawne.

Doliną Dunajca prowadziła droga handlowa z Tarnowa przez Wojnicz i Nowy Sącz do Węgier. Dla ochrony tej drogi zbudowano w średnich wiekach cały szereg strażnic „stróż“, jak w Melsztynie na lewym brzegu Du-

Potoki lewobrzeżne wypływają z zachodniego działu wód Dunajca od strony Kisieliny i Uszwicy ze wzniesieniami od 340 m u źródeł potoku Cha-rzewickiego do 484 m w dorzeczu Zeliny Jurkowskiej, potoki prawobrzeżne z działu wschodniego od strony Biały ze wzniesieniami: 526 m (Wał) u źródeł Lubinki, 425 m u źródeł potoku Brzozowskiego, a 534 m (Zebraczka) u źródeł Paleśnicy. Wzniesienie lewego brzegu Dunajca wynosi przy ujściu potoku Charzewickiego 216*5 m, przy ujściu Zeliny Czchowskiej 225 m, wzniesienie brzegu prawego przy ujściu Lubinki 209*5 m przy ujściu potoku Piaski 226 m. Z powodu wielkiego spadu znoszą potoki materjał w znacznej ilości w dolinę Dunajca, tak iż niektóre potoki, jak Charzewicki i Czchowski na brzegu lewym, a potok Stróski i Rudzanka na brzegu prawym płyną w dolinie w łożyskach wzniesionych ponad terenem, wskutek czego utrudnionem

mm

*>

najca naprzeciw Zakliczyna, Czchowie, Tropsztynie. Zamek melsztyński, gniazdo sławnej w dziejach Polski rodziny Spyt-ków Melsztyński ch, założony w r. 1079 przez Specymira jako „stróża“, rozszerzony

w wieku XIV i XV,

przeszedł w wieku XV po wygaśnięciu rodu Spytków Mel-sztyńskich na Tarnowskich a wkońcu na Lanckorońskich.* Opanowany w r.1771 przez konfederatów barskich spalony został ten zamek podczas obrony przeciw napadowi kozaków. Ruiny zamku melsztyńskiego zajmują kilka morgów obszaru, szczątki pozostałej wieży przedstawia ryc. 27.

Ryc. 27. Ruina zamku w Melsztynie.

Projekt techniczny.

Projekt opracowany w r. 1912 przez inżyniera Kraj. Biura Meljoracyjnego Stanisława Przybylskiego, tudzież przydzielonych mu inżynierów Władysława Pietruszewskiego i Jana Neuhoffa obejmuje następujące roboty:

1. obwałowanie Dunajca i dopływów:

a)    obwałowanie lewego brzegu Dunajca od Czchowa do Roztoki na długości...............

b)    obwałowanie prawego brzegu Dunajca od Piasków do Janowic na długości..............

c)    obwałowanie 3 lewych dopływów Dunajca: potoków Cha-

rzewickiego, Zeliny Jurkowskiej i Zeliny Czchowskiej łącznej długości obu wałów wstecznych .    .

d)    obwałowanie 5 prawych dopływów Dunajca: Lubinki, pot. Brzozowskiego, Paleśnicy, Wolanki i Rudzanki łącznej długości 9’322 „

11-554 km

14-988 „

. 3-705 „

razem

2. regulację potoków:

a)    na brzegu lewym : pot. Charzewickiego, Zeliny Biskupickiej

z potokiem Złotym, Zeliny Jurkowskiej z dopływem od Iwkowy, Zeliny Czchowskiej i potoku Czchowskiego (razem 7 potoków) łącznej długości.........

b)    na brzegu prawym: Lubinki, potoku Brzozowskiego, Pale

śnicy, Wolanki z dopływem, potoku Stróskiego, Rudzanki i potoku Piaski (razem 8 potoków) łącznej długości .    .

. . 39*569 km

8-398 km

. 15-242 „

ogółem 15 potoków łącznej długości .    .    . 23*640 km

*) Na południowym stoku zamku była założona winnica, z której wojewoda bracławski Lanckoroński miał rocznie po kilkanaście beczek wina.

22¹2 km

3) wykonanie rowów osuszających:

a)    na brzegu lewym 8 rowów łącznej długości

b)    na brzegu prawym 14 rowów łącznej długości

87

km

13-5

ogółem 22 rowów łącznej długości

A. Obwałowanie Dunajca.

Dla unormowania niwelety wałów Dunajca przyjęto wielką wodę z r. 1867 obliczoną w profilu zwartym w Będzieszynie powyżej Czchowa, którego szerokość wynosi 558 m (212 m szerokość łożyska), a 216 m i 130 m szerokość sekcyj inundacyjnych, głębokości średnia 4'62 m w łożysku a 1¹10 m i 1‘32 m w sekcjach inundacyjnych, powierzchnia zaś 1.388‘2 m² (980 m² w łożysku, a 237¹1 m³ i 171¹2 m³ w sekcjach inundacyjnych).

Przy spadzie 7=l¹103°/oo wielkiej wody z r. 1867 w tym profilu otrzymano objętość przepływu obliczoną według wzorów:

a)    Ganguillet-Kuttera (dla n — 0¹025 w łożysku, a n = 0¹030 w sekcjach inundacyjnych) Q₄ = 3.983¹5 m³ ;

b)    Hermanka Q₄ = 3.983¹5 m ³ ;

c)    Matakiewicza Q₄ = 3.920¹3 m³ ;

d)    Siedeka Q₄ = 4.050 8 m³.

Przyjęto okrągło objętość wielkiej wody Q₄ = 4.009 m³ na sekundę, czyli przy powierzchni dorzecza A = 5.421 km² pod Melsztynem (km 56¹37 Dunajca w profilu wodowskazu na moście) ę₄ = 0¹738 m³ z 1 km² na sekundę, podczas gdy w projektach obwałowania Dunajca między Bogumiło-wicami a ujściem Biały przyjęto ilość wielkiej wody z r. 1813 obliczoną w profilu wodowskazu w Zgłobicach (km 38¹6 Dunajca) na Q₄ = 4¹045 m³/sek. (przy dorzeczu A = 5.689 km?).

Spad Dunajca na podstawie którego obliczono przepływ wielkiej wody, wyrównano według ówczesnego stanu średniej wody normalnej podanego przez krajowy oddział hydrograficzny, mianowicie : na wodowskazie w Zgłobicach — 0¹32 /n, w Melsztynie —j— 1¹75, w Tropiu -(-2¹60 m. Spad ten od mostu w Zgłobicach do ujścia Łososiny wynosi 1¹083 %o.¹

Minimalny rozstaw wałów Dunajca przyjęto 400 m.

Przepływ wielkiej wody obliczono wzorami Ganguillet-Kuttera, przyczem dla bezpieczeństwa przyjęto mniej korzystne spółczynniki n dla łożyska 0¹027, dla sekcyj inundacyjnych 0¹032, w 19 charakterystycznych profilach między Zgłobicami a ujściem Łososiny, zwierciadło zaś obliczonej wielkiej wody wyrównano wzorami Riihlmanna. Do obliczenia przyjęto ustalony paraboliczny przekrój normalny dla średniej wody (Q₂ = 44 m³) o szerokości zwierciadła wody 54 /77, a maksymalnej głębokości 1¹155 m (średniej głębokości 0¹77 m) i przekrój średniej wielkiej wody między brzegami wznoszącemi się 2¹3 m nad średnią wodą normalną o szerokości 120 m. Dno średniej wielkiej wody leży na poziomie koron tam równoległych (0¹5 m nad wodą normalną) i podnosi się ku brzegom w stosunku 1% długości. Poniżej mostu w Melsztynie wznosi się zwierciadło wielkiej wody 5¹615 m nad średnią wodą normalną. Ponieważ otwory tego mostu, który miał być przebudowanym, nie wystarczają dla przeprowadzenia wielkiej wody, obliczono przepływ dla nowego mostu o jednym otworze na łożysku 62'5 m i 6 otworach inundacyjnych po 35 m przy spółczynniku kontrakcji [i — 0*95 i wysokości spiętrzenia 0‘27 m i otrzymano objętość przepływu 4 *007*3 m³/sek.

Wzniesienie korony wałów Dunajca nad niweletą wyrównanej wielkiej wody wynosi 0*5 m, szerokość korony wałów 3 m, nachylenie skarp od wody 1:2, od lądu 1 : 1*5. Dla wzmocnienia wałów przewidziano bermę od strony lądu 2 m szeroką, położoną 3 m pod koroną wałów.

Otwory objektów wałowych (22 śluz i 34 przepustów watowych) obliczono w ten sam sposób, jak przy obwałowaniu Wisły i jej dopływów, położenie zaś progów objektów watowych zaprojektowano 0*10 m nad średnią wodą normalną z uwzględnieniem spadu /=l'0°/oo rowu odpływowego.

Obwałowania dopływów. W przypuszczeniu, że wielka woda potoków o znacznym spadzie a krótkim biegu odpłynie przed nadejściem fali Dunajca, zaprojektowano w terenie inundacyjnym Dunajca poziomie wały wsteczne wzniesione 0*5 m nad zwierciadłem wielkiej wody o szerokości korony 2 m, a nachyleniu skarp, jak przy wałach Dunajca. Dwa potoki Czchowki i Stróski zamknięto śluzami, gdyż na brzegach obu tych potoków znajdują się pastwiska.

B) Regulacja dopływów.

Spad potoków zaprojektowano z reguły 2%o, zastosowując stopnie betonowe 1*0 m wysokie i progi betonowe w takich odstępach, ażeby ewentualne kaskady nie przekraczały 0*3 m wysokości, a pogłębiona niweleta dna spadu 2°/oo. Ponieważ potoki Charzewicki, Czchowski, Stróski, Rudzanka, a po części Wolanka płyną w łożyskach, których dno wzniesione jest ponad przy-ległemi gruntami, a inne prawie równo z terenem w dolinie Dunajca, założono projektowaną niweletę dna w znacznych głębokościach celem umożliwienia odwodnienia gruntów.

Ilość średniej wody normalnej przyjęto stosownie do średniego opadu rocznego, który w dolinie Zakliczyńskiej wynosi 800 mm, q% = 7 litrów z 1 km² na sekundę, ilość wielkiej wody zaś obliczono według wzorów Iszkowskiego, przyjmując opad roczny ze względu na małe dorzecze 1.000 mm, q± = 1*0 m³ do 6*0 m³ z 1 Àm²/sek.

Normalne przekroje poprzeczne dopływów.

Przekroje poprzeczne zaprojektowano o kształcie trapezowym z nachyleniem skarp 1:2. Ze względu na znaczną głębokość potrzebną dla odwodnienia gruntów przekroje te wystarczają dla odprowadzenia wielkiej wody w brzegach, z wyjątkiem Paleśnicy i Rudzanki, na których zaprojektowano podwyższenia brzegów wałkami o szerokości korony 2 m. Nadto zaprojektowano dla zwiększenia pojemności profil podwójny na Zelinie Jurkowskiej i Paleśnicy przez rozszerzenie dna na poziomie średniej wody normalnej.

Przepływ średniej normalnej i wielkiej wody obliczono wzorami Ganguillet-Kuttera przy zastosowaniu spółczynnika n = 0*027.

Zaprojektowane szerokości dna i wyniki obliczenia przepływu średniej normalnej i wielkiej wody przedstawiają się na poszczególnych potokach, jak następuje :

a) lewy brzeg Dunajca.

1)    Potok Charzewicki.

Szerokość dna 0*5 m, I = 2*2°/₀₀, q₄ = 6 m³, Q₄ = 33 m³.

Pzzy głębokości wielkiej wody 2*73 m przepływa z chyżością v — 206 m, CU = 33-4 m³.

2)    Zelina Biskupicka.

Szerokość dna 1*5 ni, 1 = 4*4°/₀₀, Q₂ = 0'16 m³, q₄ = 4*0 m³,    =

= 92 /72³/sek.

Przy głębokości 0*25 /72 średniej wody normalnej przepływa z chyżością •y = 0*549 //z, Q₂ = 0*175 /72³/sek., przy głębokości zaś wielkiej wody 3*5 /72 przepływa z chyżością 3*59 /72, Q₄' = 106 /72³.

3)    Zelina Jurkowska.

Profil podwójny do km 2*536: szerokość dna dla średniej wody normalnej 1*50 /72, szerokość dna na poziomie średniej wody normalnej 8*0 /77, Q₂ = 0*18 /72³, q₄ = 4 /72³, CU = 106 /72³/sek.

Od km 0*00 do 0*8, /=l*0°/₀₀.

Przy głębokości średniej wody normalnej 0*25 m przepływa z chyżością v = 0*35 /77, Qj = 0*18 /72³, przy głębokości zaś wielkiej wody 3*95 m z chyżością v = 2*06 /72, Qj = 106*8 /72³/sek.

Od km 0*8 do 2*536, /=5*2°/o₀.

Przy głębokości 0*15 /72 średniej wody normalnej przepływa z chyżością 0*57 #2    — 0*18 /72³, przy głębokości zaś wody wielkiej 2*7 m z chyżością

г/ = 3*05 /77, Q₄' = 106 /72³/sek.

Od km 2*536 do 3*215. Profil pojedynczy 7=5*2°/₀₀, Q₂ = 012 m³, Qa = 70*8 /72³, szerokość dna 1*0 /72.

Przy głębokości średniej wody normalnej 0*25 m przepływa z chyżością v = 0 54 /72,    = 0 122 /72³, przy głębokości zaś wielkiej wody 2*96 /72 z chy

żością z; = 3*43 /72, Q₄'= 70*5 /72³/sek.

4)    Zelina Czchowska.

1= 5*0o/oo, q^ — 6 m³, Q₄ — 25*0 /72³, szerokość dna 1*0 /77.

Przy głębokości wielkiej wody 1*96 /72 przepływa z chyżością 2*67 /77,

CU = 25*7 /л³.

5) Potok Czchowski.

Q₄ = 4*0 /72³, szerokość dna 0*5 /77. Przy głębokości wielkiej wody 1*01 /72 przepływa z chyżością z/ = 1*6 /72, Q₄' = 4*07 /72₄/sek.

/=5*0°/

00»

b) prawy brzeg Dunajca:

1. Lubinka.

Q₂ = 0*31 /72³, <7₄ = 4 /72³, Q₄ = 65 /72³, szerokość dna 1*5 /72.

Od km 0*0 do 0*650, /=2*4°/₀₀.

Przy głębokości średniej wody normalnej 0*15 /72 przepływa z chyżością г; = 0*38 /72,    = 0*114 /72³, przy głębokości zaś wielkiej wody 3*24 /72

z chyżością г; = 2 53 /77, Q₄' = 65*4 /72³/sek.

Od km 0*650 do 1*100, 7=5*0 <7

Przy głębokości średniej wody normalnej 0*12 m przepływa z chyżością v = 0*47 /72, Q₂' = 0*113 m³, przy głębokości zaś wielkiej wody 2*78 /77 z chyżością V — 3*31 /72, Ql = 65*0 772³/sek.

2. Potok Brzozowski.

Szerokość dna 1*5 /77, Q₂ = 0'31 /72³,    — 2*6 m³, Q₄ — 113 /72³.

Od km 0*0 do 0*7, / = V7°/₀₀.

Przy głębokości średniej wody normalnej 0*23 m przepływa z chyżością V = 0*46 m, Qź = 0*317 m³, przy głębokości zaś wielkiej wody 4*13 m z chyżością u — 2*54 m, Qif = 112*9 m³/sek.

Od km 0*7 do 2*1 7=4*0%o.

Przy głębokości średniej wody normalnej 0*18 m przepływa z chyżością = 0*59 m, Q,ź= 0*319 m³, przy głębokości zaś wielkiej wody 3*54 m chyżością v = 3*51 m, Q! = 113*8 m³/sek.

3. Pal e śnie a.

Profil podwójny: szerokość dna dla średniej wody normalnej 2*40 m, szerokość w poziomie 0*3 m nad dnem 9 m. Q₂ = 0*42 m³, q₄ = 2*48 m³, Qi = 148 m³.

Od km 0*0 do 0*8 /= 1*6%₀.

Przy głębokości średniej wody normalnej 0*28 m przepływa z chyżością = 0*51 m, Q₂ = 0*428 m³, przy głębokości zaś wielkiej wody 3*96 m chyżością v = 2*59 m, Q₄r = 148*1 m³/sek.

Od km 0*8 do 2*98 J= 2*5%o.

Przy głębokości średniej wody normalnej 0*25 m przepływa z chyżością v = 0*58 m, Q-2 — 0*435 m³, przy głębokości zaś wielkiej wody 3*57 m z chyżością v = 3*05 m, Q' = 148*2 /n³/sek.

4.    Wo lank a.

Szerokość dna 1*0 /7/, Q₂ — 0*07 m³, q₄ = 3 m³, Q₄ = 32 m³.

Od km 0*0 do 1*066 1 = l*0%o.

Przy głębokości średniej wody normalnej 0*18 m przepływa z chyżością v = 0*27 /77, Q₂' = 0*073 m³, przy głębości zaś wielkiej wody 3*0 m z chyżością v = 1*53 m, Q₄ = 32*1 ////sek.

Od km 1*066 do 1*492 /= 2*5%o.

Przy głębokości średniej wody normalnej 0*14 m przepływa z chyżością v = 0*36 ///, Q₂' = 0*076 m³, przy głębokości zaś wielkiej wody 2*5 ni z chyżością u = 2*14 m, Q₄ = 32*1 m³/sek.

Od km 1*492 do 2*450 1= 4*0%o.

Przy głębokości średniej wody normalnej 0*12 m przepływa z chyżością u = 0*41 //7, Q₂ = 0*074 7/7³, przy głębokości zaś 2*26 m z chyżością 77 = 2*56 777, Q₄'= 32*5 777³/sek.

Od km 2*450 do 3*480 /= 5*0%o.

Przy głębokości średniej wody normalnej 0*11 m przepływa z chyżością u = 0*43 /77, Q₂' = 0*071 //z³, przy głębokości zaś wielkiej wody 2*16 m z chyżością y = 2*78 /77, Q₄ = 31*95 /77³/sek.

5.    Potok Stróski.

Szerokość dna 0*5 /77,    — 2 //z³, Q₄ = 8*6 /7z³.

Od A/77 0*0 do 0*150 7=1*0 %o.

Przy głębokości wielkiej wody 1*88 m przepływa z chyżością v = 1*08 m, Q₄ = 8*65 /n³/sek.

Od km 0-150 do 1*300 7=l*8%o.

Przy głębokości wielkiej wody 1*68 m przepływa z chyżością v = 1'33 m, Qif = 8*62 m³/sek.

Od km 1-3 do 2-9 1= 3-3%o.

Przy głębokości wielkiej wody 1*36 m przepływa z chyżością V = 1‘96 m, Qi = 8-59 zn³/sek.

6.    Rudzanka (Nawsie).

Szerokość dna 1*50 m, Q₂ = 0*07 m³, q₄ = 4*5 m³, Q₄ = 47 m³.

Od km 0-0 do 2-1 1 = 2:8%o.

Przy głębokości średniej wody normalnej 0*11 m przepływa z chyżością v = 0*33 m, Q₂ — 0*073 m³, przy głębokości zaś wielkiej wody 2*75 m z chyżością 2*47 m, Q₄ = 47*5 m³/sek.

Od km 2*1 do 2*338 7 = 5*0°/oo.

Przy głębokości średniej wody normalnej 0*10 m przepływa z chyżością v = 0*40 m, QÎ — 0*08 m³, przy głębokości zaś wielkiej wody 2*43 m z chyżością 3*05 m, Q/ = 47*1 /n³/sek.

7.    Potok Piaski.

Szerokość dna 0*5 m, Q₄ = 8 m³ 7=5*0%o.

Przy głębokości wielkiej wody 1*33 m przepływa z chyżością v = 1*93 m, Q/ = 8*1 m³/sek.

Szerokość dna dopływu Zeliny Biskupickiej zaprojektowano 1*0 m, spad 7=5*0%o, dopływu Zaliny Jurkowskiej 0*5 m 1 = 5°/oo, dopływu Wo-lanki 0*5 m.

Potoki mają być ubezpieczone według projektu pojedyńczemi płotkami z faszyny wiklowej, skarpy zaś wy darniowane na szerokość 2 m nad płotkami, a powyżej obsiane nasionami traw.

Rowy osuszające mają być wykonane z nachyleniem skarp 1:1*5, które na szerokość 1 m mają być wydarniowane, a powyżej obsiane.

Kosztorys.

Do zestawienia kosztów przyjęto następujące ceny jednostkowe:

1 m³ wykopu ziemi do 2 m głębokości 0*46 K;

pod fundamenty objektów 1*15 K;

na

przewóz 1 m³ ziemi taczkami na odległość 10 m 0*12 K; odległość 20 m 0*15 K, na odległość 40 m 0*20 K;

wykonanie 1 m³ nasypu 0*11 K;

1 m bież. karczowania łożysk potoków 0*80 K;

1 m² karczowania wikliny w kępach 0*14 K;

1 m² darniowania w kożuch 0*24 К ;

1 m bież. płotka 0*25 m do 0*3 m wysokiego 0*38 К ;

obsiew 1 ha nasionami traw 160 K;

zasadzenie 1 ha wikliną 378 K;

1 m² ścianki szczelnej z dyli dębowych 8 cm grubych wraz z wbiciem kafarem 15*66 K;

1 m³ betonu w stosunku cementu do mieszaniny piasku i żwiru 1 :4

h-*-

■ri

ML

та

ïi

■ЗШШВ

штт

етж

mk

sa

да-

шт,

шжж

iS»r

§Ж

ÄP

Я№3

ВЕЯ

Я№№

ИМ

таш

шт

r^ffc’²

Wß

ШЯш

s»

1НИ

гш

£*ËÉSS

V-

№Ж\

•V

.-1

ÎP

ESi

аг

di

V:

штж',.

4HÉ|ilFrj

Щттш

i/i

si**

SS

Si!

г:

tÜ

pasf

nKieitnëê

@§êllsb

®з

тт

иштшш

ss*№

шт

-V-:

NOS

«as?

ЯЮ

КГОЯМРЧ!

Pwozazie

на

Шг\тЖ\Ж

, ßt^OSJJ0W’,

________

IP

ТГ-

Hi

шт

ШЬ*

in

ищ

тШшш

Ш$Шй

U V'-:-

mm

щш

MS»

S3

-Mt

гав

ШП

т

шч

шш

шттёШШшяяетк/т

ÏBhMMÊÊÊM

ni

^rwn

iv

к1Э2

sa

шт

SfeQgp

шШЁгШ

mmSSÊÈ

ЙШИ

as»

wmsmtm

MteJH

Si 4...■■*•.

Äfggl

«=5

V2

«Ж

ю»

ззёй

гГ~;

КС

Г.

■дщщщ

Шу

it

ушШг®

тштШ™гЯКкшш

Rye. 28. Sytuacja regulacji dopływów Dunajca w dolinie Zakliczyńskiej (1:100.000).

w konstrukcjach żelazno-betonowych 36*88 K, w stosunku 1 :6 dla murów 29*08 К ;

K.

1 m² bruku z kamienia łamanego 0*25 m grubości ułożonego na piasku 4*04 K, na zaprawie cementowej 7*06 K; wykupno 1 ha roli lub łąki 3.500 K; odszkodowanie z 1 ha gruntu przysypanego ziemią 350

Koszta budowy preliminowano :

I. Roboty ziemne (1,071.944 m³ wykopu i nasypu wałów, 197.844 m³ wykopu potoków, 22.200 m bież. rowów osuszających, 168.700 m² karczowanie wikliny i 11.700 m bież. karczowanie pniaków)..........

II.    Budowa objektów: 22 śluz i 34 przepustów wałowych,

10 mostów żelazno-betonowych, 8 kładek, 47 stopni betonowych na potokach, 49 przejazdów wałowych i 10 brodów...............

III.    Roboty dodatkowe: 91.600 m bież. płotków, 144.570 m²

darniowania, 101 progów betonowych na potokach, obsiew 193*38 ha skarp wałów, potoków i rowów, zasadzenie wikliną 87*15 ha rowów materjałowych, brukowanie 800 /и² dna pod mostami........

IV.    Wykupno gruntów i odszkodowania (wykupno 82*845 ha gruntów pod wały i potoki, odszkodowanie za 87*1504 ha rowów materjałowych, 44*24 ha przysypanych ziemią, tudzież za przeniesienie 8 domów mieszkalnych i 5 stodół)

V.    Konserwacja w czasie budowy (4% rub. I do III) .    .

VI.    Koszta zarządu (8°/₀ rub. I do V).......

VII.    Rozmaite i nieprzewidziane (około 3% rub. I do V) .

ogółem .

1,134.881*66 К

604.500*— „

154.336*70 „

489.154*70 „ 51.370*— „ 194.760*— „ 70.796*94 „

. 2,700.000*— К

(czyli 4,876.000*— zł. obieg stabil.).

W obwałowaniu tem interesowanych jest 17 gmin i obszarów dworskich w powiatach brzeskim i tarnowskim, mianowicie: 1) Roztoka, 2) Zawada Lanckorońska, 3) Charzewice, 4) Faliszowice, 5) Biskupice Melsztyńskie, 6) Jurków, 7) Czchów, 8) Olszyny, 9) Lusławice, 10) Kończyska, 11. Zakliczyn, 12) Wesołów, 13) Stróże, 14) Filipowice, 15) Piaski-Drużków w powiecie brzeskim, tudzież 16) Janowice, 17) Wróblowice w powiecie tarnowskim. Powierzchnia gruntów, która ma być ochronioną do wylewów i odwodnioną, wynosi 2.054 ha.

¹

Spad ten skontrolowano niwelacją wielkiej wody z 9 kwietnia 1907 r. (-(- 2¹80 m w Zgło-bicach, +4¹58 m w Melsztynie i + 5’20 m w Tropiu), przyczem okazało się, że spad wielkiej wody wynosił między Zgłobicami a Melsztynem /— 1 084%o, między Melsztynem a Tropieni / = l'069Voo.

Projekt ustawy krajowej.

Projekt ustawy zapewniającej wykonanie robót przedłożył Wydział Krajowy Sejmowi 22 sierpnia 1912 r., z powodu obstrukcji ukraińskiej jednak projekt ten uchwalony został przez Sejm dopiero 4 marca 1914 r.

Wedle tego projektu obwałowanie rzeki Dunajca w dolinie Zakliczyńskiej miało być wykonane jako przedsiębiorstwo krajowe na podstawie projektu Wydziału Krajowego z r. 1912 kosztem 2,700.000 K, który miał był być pokryty:

a) bezzwrotnym zasiłkiem funduszu krajowego w wysokości czterdziestu procent;

b)    bezzwrotnym zasiłkiem państwowego funduszu meljoracyjnego w myśl § 7 ustawy z 4 stycznia 1909 r. Dz. u. p. nr. 4 (noweli do ustawy melioracyjnej) w wysokości pięćdziesięciu procent;

c)    datkiem w wysokości dziesięciu procent przymusowej spółki wodnej.

Datek konkurencyjny uiścić mieli interesowani właściciele gruntów i zakładów w 18 równych ratach rocznych po ukończeniu robót, w czasie zaś budowy datek ten miał być pokryty zaliczkowo z funduszu krajowego (podobnie jak przy obwałowawiu Wisły od Przemszy do Bielan i do Bodzowa).

Termin rozpoczęcia robót i czas trwania budowy, tudzież wysokość i termina płatności corocznych rat datków kraju i państwa oznaczyć miał Wydział Krajowy wspólnie z administracją państwa.

Dla utrzymania wykonanych robót miał być utworzony oddzielny fundusz konserwacyjny, składający się, podobnie jak przy innych przedsiębiorstwach meljoracyjnych : a) z dochodów uzyskanych z wydzierżawienia trawy; b) z grzywiem wodnych. Dalsze postanowienia co do pokrycia kosztów konserwacji, administracji funduszu konserwacyjnego, organizacji obrony grobel i innych zarządzeń potrzebnych do utrzymania wykonanych budowli miały być wydane w drodze ustawodawstwa krajowego.

Z powodu wybuchu wojny światowej uchwalony przez Sejm projekt ustawy uzyskał sankcję cesarza Karola ze znacznem opóźnieniem, bo dopiero 10 lipca 1918 r., lecz nie został ogłoszony w dzienniku ustaw krajowych.

Wykonanie robót.

Za zgodą Ministerstwa Rolnictwa zarządził Wydział Krajowy w r. 1914 rozpoczęcie robót na rachunek uchwalonej przez Sejm I raty zasiłku krajowego i poruczył kierownictwo budowy inżynierowi Biura Meljoracyjnego Józefowi Pliszewskiemu, który przystąpił do robót przygotowawczych, jednakże musiał je przerwać z powodu zajęcia kraju przez wojska rosyjskie.

W r. 1918 podjął Wydział Krajowy roboty, które w r. 1919 przejęło Ministerstwo Robót Publicznych. Z powodu dewaluacji marki polskiej roboty prowadzone były w skromnych rozmiarach i ogranicżały się do odwodnienia doliny Zakliczyńskiej. Budowę prowadzili kierownicy sekcji konserwacji publicznych robót meljoracyjnych w Tarnowie: inżynier Józef Pruchnik, a następnie inżynier Kazimierz Huber.

Gdy

w r. 1925 Ministerstwo Robót Publicznych oddało agendy meljora-cyjne Tymcz. Wydziałowi Samorządowemu, zamierzał T. W. S. ulegalizować prowadzenie robót przez wydanie rozporządzenia z mocą ustawy zapewniającego wykonanie obwałowania Dunajca w dolinie Zakliczyńskiej przy 50% udziale funduszu krajowego i państwowego funduszu meljoracyjnego w kosztach, a to na podstawie noweli z dnia 23 czerwca 1925 r. Dz. u. R. P. nr. 70 prz. 524 do ustawy meljoracyjnej. W tym celu zapytał T. W. S. za pośrednictwem Wydziałów powiatowych w Brzesku i Tarnowie interesowane gminy, czy uważają obwałowanie Dunajca za potrzebne. Większość gmin, które przed 30 laty wnosiły do Sejmu petycje o obwałowanie Dunajca, oświadczyła się tylko za odwodnieniem doliny Zakliczyńskiej, a przeciw obwałowaniu Dunajca, gdyż wykonane przed wojną przez Namiestnictwo przekopy Dunajca, zrealizowały się, a Dunajec, który przedtem corocznie wylewał, wskutek pogłębienia łożyska obecnie rzadko występuje z brzegów.

Po zniesieniu Tymcz. Wydziału Samorządowego zarządziło Ministerstwo Robót Publicznych zestawienie nowego kosztorysu, ograniczając roboty do odwodnienia doliny Zakliczyńskiej, t. j. regulacji dopływów i wykonania rowów osuszających.

Koszta odwodnienia, które w preliminarzu państwowego funduszu meljora-cyjnego figurują pod nazwą „Meljoracja doliny Zakliczyńskiejobliczone zostały w r. 1928 przez kierownika sekcji konserwacji publicznych robót meljoracyjnych w Tarnowie, inżyniera Kazimierza Hubera, jak następuje:

307.839'— zł. 368.407-92 „ 159.557-40 „ 22.120"— „ 19.178-29 „ 71.133-08 „ 29.764-31

I.    Roboty ziemne .......

II.    Budowa objektów .......

III.    Roboty dodatkowe .......

IV.    Odszkodowanie za 44"24 ha gruntów

V. Konserwacja w czasie budowy (4% rub. I i III)

VI.    Koszta zarządu (8% rub. I do V)

VII.    Rozmaite i nieprzewidziane (około 3% rub. I do V)

razem

978.000"— zł. 63.500'— „

Wartość robót wykonanych do r. 1928 .

Koszta robót pozostałych do wykonania od r. 1929 Ceny jednostkowe przyjęto :

1 m³ wykopu ziemi 0’70 zł., pod fundamenty objektów 1"38 zł.; przewóz 1 m³ ziemi taczkami na odległość 10 m 0*14 zł., na odległość odległość 40 m 0"32 zł.;

1 m bież. karczowania łożysk potoków 1*00 zł.;

1 m² karczowania wikliny 0’20 zł. ;

1 m² darniowania w kożuch 0"30 zł. ;

1 m bież. płotka 0"25 do 0*30 m wysokiego 0'59 zł.; obsiew 1 ha nasionami traw 230 zł. ; zasadzenie 1 ha wikliną 560 zł. ;

1 m² ścianki szczelnej z dyli dębowych 8 cm grubych wraz z wbiciem kafarem 27'23 zł. ;

1 m³ betonu w stosunku cementu do mieszaniny 1:4 w konstrukcjach żelazno-betonowych 56*40 zł., w stosunku 1 ‘ ë do murów 44*40 zł. ;

1 m² bruku z kamienia łamanego 0*25 m grubości ułożonego na piasku 5*47 zł., na cemencie 10*22 zł. ;

odszkodowanie za 1 ha gruntu 500 zł.

20 m 0-18 zł.,

na

914.500 — zł.

Według preliminarza państwowego funduszu meljoracyjnego na r. 1929/30 koszta robót pozostałych do wykonania w sumie 914.5Ô0 zł. mają być pokryte (zgodnie z projektem ustawy uchwalonej przez Sejm krajowy 4 marca 1914 r.) 50%-wemi zasiłkami z państwowego funduszu meljoracyjnego i z funduszu samorządowego. Na r. 1929/30 tudzież w następnych 2 latach 1930/31 i 1931/2 preliminowano te zasiłki po 22.500 zł. razem w kwocie 45.000 zł. Przy dalszych dotacjach rocznych w tej samej wysokości mogą być roboty ukończone w latach 20, t. j. w roku budżetowym 1948/9.

Do r. 1930 włącznie wykonano według informacji otrzymanej od kierownika budowy inżyniera Hubera: a) regulację potoków:

Roboty wodne i meljoracyjne w południom ej Małopolsce. III.    8

1.    Rudzanki na długości

2.    Stróżanki

3.    Wolanki

11

11

0'560 km 4-660 „ 0-470 „

. 5*690 km

razem

b) sześć rowów osuszających łącznej długości 5"368 km na prawym brzegu Dunajca.

7. Regulacja potoku Łososiny z dopływami.

Potok Łososina, największy lewobrzeżny dopływ Dunajca, wypływa z pod góry Jasień w powiecie limanowskim na drugorzędnym grzbiecie Beskidu Wysokiego, który się ciągnie od góry Niedźwiedź (Turbacz) w kierunku północno-wschodnim i północnym do góry Jasień, tworząc dział wodny między Rabą a Kamienicą (dopływem Dunajca), stąd zaś w kierunku wschodnim do Dunajca. Początkowy bieg północny zmienia Łososina w Dobry na północno-wschodni z odchyleniem na krótkiej przestrzeni w Tymbarku, Wałowej Górze i Młynnem ku południowemu wschodowi, zwraca się w Laskowy na wschód z małem odchyleniem ku południowi, wreszcie od Wronowic płynie w kierunku wschodnio-północnym aż do ujścia do Dunajca w Witowicach Dolnych.

Oprócz licznych mniejszych potoków wpadają do Łososiny tylko trzy większe dopływy: po prawym brzegu potok Słopnice w Tymbarku i Sowliny (Mordarka) w Młynnem, po lewym brzegu potok Białka w Witowicach Górnych.

Dorzecze Łososiny ograniczone jest:

od południa działem wodnym Kamienicy i potoku Jastrzębskiego, dopływów Dunajca ze wzniesieniami : Jasień 1.062 m nad Adrjatykiem, punkt węzłowy działów wodnych Raby, Kamienicy i Łososiny, — Mogielnica 1.171 m, najwyższy punkt w dorzeczu Łososiny, — Cichoń 929 m, punkt węzłowy działów wodnych Kamienicy, potoku jastrzębskiego i Łososiny, Ostra Góra 928 m ;

od zachodu działem wodnym Raby ze wzniesieniami: Kobylica 924 m, Cwiklin 1.060 m, ónieżnica 1.006 m ;

lewym brzegu Łososiny

m na

od północnego zachodu i północy działem wodnym Raby, Uszwicy i potoków wpadających do Dunajca w dolinie Zakliczyńskiej ze wzniesieniami: Kostrza 730 m, Kamienna Góra 805 m, Kobyła 613 m (nad źródłami Uszwicy), Rogożowa 532 m (nad źródłami Białki), 417 przy ujściu do Dunajca;

od strony wschodniej dział wodny mniejszych dopływów Dunajca ze wzniesieniami: Golców 756 m, stacja kolejowa w Pisarzowy na dziale wodnym pot. Smolnika 507 m, Sałasz 909 m (dział wodny Smolnika), Jaworz 921 m, Ostra 459 m na prawym brzegu Łososiny przy ujściu do Dunajca.

Wzniesienie doliny Łososiny wynosi: u źródeł pod górą Jasień 1.000 m, przy ujściu Stopnic w Tymbarku 387 m (w km 39 trasy regulacyjnej), przy ujściu Sowlin w Młynnem 350 m (km 32), przy ujściu Białki w Witowicach Górnych 240 m (km 3"4) przy ujściu do Dunajca 232 m.

Powierzchnia dorzecza Łososiny mierzy 411*9 km², z czego przypada na lasy 117 km², czyli około 28%. Powierzchnia dorzecza dopływów wynosi: Słopnic 57*9 km², Sowlin (Mordarki) 63*0 km², Białki 47*9 km².

a w

Średni roczny opad atmosferyczny według obserwacyj ombrometrycz-nych z lat 12 do 16 (do r. 1910 włącznie) wynosi: w dolnej części dorzecza do ujścia Sowlin 850 mm, od ujścia Sowlin do yjścia Słopnic 900 mm, w dorzeczu górnej Łososiny i Słopnic 1.000 mm. Średni opad roczny na stacji Dobra wynosił w 12-leciu 1899 do 1910 r. 1.062 mm, największy w 1906 r. 1.289 mm (w 1899 r. 1.277 mm

1903 r. 1.169 mm).

Pod względem budowy geologicznej zajmuje całe dorzecze Łososiny formacja trzeciorzędna, mianowicie paleogen fliszowy przeważnie przykryty gliną dyluwjalną, powstałą ze zwietrzenia skał trzeciorzędnych, doliny zaś potoków aluwjum.

Północną część dorzecza Łososiny, tudzież wąski pas na brzegu prawym ciągnący się od Łososiny działem Smolnika w kierunku wschodnim poza Dunajec zajmuje dolny nummulitowy paleogen fliszowy (piaskowiec ciężko-wicki), południową zaś część dorzecza i zachodni dział wodny od strony Raby górny paleogen fliszowy (magórski). Piaskowiec ciężkowicki, który w Tropiu nad Dunajcem tworzy malownicze skały, eksploatowany jest w licznych łomach i używany do budowy.

Dolinę Łososiny wypełnia aluwjum, mianowicie żwiry i piaski, oraz glina naniesiona ze stoków i namuł rzeczny. W górnym biegu do ujścia potoku Słopnickiego w Tymbarku, płynie Łososina po wierzchu żwirowisk, których szerokość wynosi 0*2 do 0*25 km. Poniżej ujścia potoku Słopnickiego zwęża się dolina między Koszarami a Wałową Górą do 0*15 km, rozszerza się przy ujściu potoku Sowlińskiego (km 32 trasy regulacyjnej) do 0*4 km, następnie zwęża się między km 29 a 28 w wąwozie w Laskowy do 0*1 km, poniżej zaś tego wąwozu aż do ujścia rozszerza się znacznie, gdyż szerokość doliny wynosi na tej przestrzeni do km 3 poniżej ujścia Białki od 0*45 km do 1*2 km (maksymalna szerokość w km 7 trasy regulacyjnej), a zmniejsza się dopjero przy ujściu na 0*35 i 0*25 km.

W środkowym i dolnym biegu wyrobiła sobie Łososina łożysko, którego brzegi wznoszą się nad małą wodą: przy ujściu potoku Sowlińskiego 1 m, poniżej do 1*5 m, a przy ujściu 2*5 m. Na tej przestrzeni występują już dwie terasy aluwjalne: łęgowa, składająca się ze żwirów i piasków z wegetacją krzewów (kępy) i rędzinna, której powierzchnię stanowi urodzajny namuł użytkowany jako pastwisko i rola.

Ponieważ terasa rędzinna spoczywa na warstwie żwirowej, która ulega łatwo podrywaniu przy silnym prądzie wody, zmienia Łososina łożysko przy wyższych stanach wody, zabierając grunta nadbrzeżne i niszcząc drogi i mosty zbudowane w jej dolinie.

Projekt techniczny z r. 1911.

Wskutek licznych podań wnoszonych od roku 1898 przez interesowane gminy, tudzież Wydziały powiatowe w Nowym Sączu i Limanowy polecił Sejm uchwałą z 19 października 1908 r. Wydziałowi Krajowemu opracować projekt regulacji Łososiny z dopływami. Pomiary rozpoczęte w jesieni 1908 r. przez inżyniera Biura Meljoracyjnego Stanisława Przybylskiego wspólnie z inżynierami Franciszkiem Linkiem, Konradem Jankowskim i Władysławem Pietruszewskim, wykończone zostały w r. 1909 przez inżynierów Linka i Jankowskiego. *

* Obecnie dyrektora robót publicznych w Lublinie.

Projekt techniczny opracowany w r. 1911 przez inżynierów Linka i Jankowskiego obejmuje:

1)    regulację Łososiny od ujścia do jazu w Półrzeczkach na długości 51 '82 km.',

2)    regulację potoku Białki od ujścia do mostu na drodze powiatowej Ja-kóbkowice-Czchów na długości 0¹482 km;

3)    regulację potoku Sowliny, który powyżej ujściu potoku Starowiejskiego nosi nazwę „Mordarka“, do mostu na gościńcu państwowym w Limanowy na długości 4¹954 km, tudzież dopływu Starowiejskiego na długości 0’915 km, razem 5¹869 km ;

4)    regulację potoku Słopnice do mostu w Słopnicach na długości 4¹56 km ;

5)    korekcję ujść innych mniejszych dopływów i młynówek łącznej długości 1¹75 km i korekcję ujść ścieków łącznej długości 8¹78 km, razem 10¹53 km ;

ogółem 73¹261 km.

6)    budowę 15 jazów stałych i 77 przejazdów wbród.

Projektowana regulacja ma na celu zabezpieczenie od podrywania gruntów nadbrzeżnych oraz dróg i mostów, obniżenie zwierciadła średniej wody normalnej dla odwodnienia gruntów, zmniejszenie wylewów, ochronę od zasypywania gruntów żwirem i uzyskanie dla kultury żwirowisk przez zawiklenie.

Trasę zaprojektowano w łukach odwrotnych połączonych linjami pro-stemi o minimalnej długości 50 m. Najmniejszy promień łuku przyjęto: na dolnej Łososinie 250 m, na górnej Łososinie 150 m (z wyjątkiem km 35¹915 w gminie Piekiełko, gdzie skała i most nieodpowienio usytuowany dozwoliły tylko na zastosowanie promienia 80 m), na dopływach zaś 100 m. Długość istniejącego biegu Łososiny na przestrzeni objętej projektem wynosi 54¹65 km, długość w trasie regulacyjnej 51¹82 km, skrócenie prez regulację 2¹83 km, czyli okrągło 5%.

Spad projektowany.

Spad absolutny Łososiny od źródeł (1.000 m) do Dunajca, którego średnia woda normalna ma rzędną 228¹664 m czyli okrągło 229 m, a odpowiada stanowi -j- 2¹15 /n¹ na wodowskazie w Tropiu, wynosi 771 m, spad względny zatem przy długości okrągło 60 km I = 12¹85°/oo. Absolutny spad istniejący Łososiny na przestrzeni 54¹65 km objętej projektem wynosi 313¹6 m, spad względny okrągło 5¹7%o.

Między km 30¹68 a km 51¹11 trasy regulacyjnej istnieje na Łososinie 12 zakładów wodnych (młynów i tartaków) o łącznym spadzie 31¹19 m, dla których zbudowano 10 jazów faszynowych i 1 drewniany (2 zakłady pobierają wodę bez piętrzenia jazami). Na potoku Sowlińskim istnieją 2, a na potoku Słopnickim 3 zakłady wodne.

Projektowane dno przy ujściu zastosowano do poziomu średniej wody normalnej Dunajca (228¹664 m). Rzędna projektowanego dna z uwzględnieniem głębokości wody Łososiny 0¹45 m wynosi 228¹214 m. Niweletę dna zaprojektowano w linjach prostych, przyczem starano się wyrównać istniejący spad niejednostajny i uzyskać ciągłość przez stopniowe powiększanie spadu, z wyjątkiem przestrzeni od km 34¹324 do 34¹766 o dnie skalistem w Kosza-rach i Wałowej Górze, gdzie istniejący spad 8’62%o, większy aniżeli powyżej tej przestrzeni, został zatrzymany. W górnym biegu Łososiny (powyżej ujścia potoku Słopnickiego), tudzież na dopływach założono niweletę dna równolegle do terenu w przeciętnej głębokości 1 m.

Spad zaprojektowany wynosi :

aj na Łososinie:

1)    od Dunajca do ujścia Białki, km 0'0 do 3*465 /=2*78%o;

2)    od Białki do ujścia potoku Sowlińskiego w km 31*956 / = 3*3%o, 3*57°/oo, 3*99%o, 4*053%o, 4,948%o (km 28*2 do 30*68, jaz 1) i 4*496%o;

3)    od potoku Sowlińskiego do ujścia potoku Słopnickiego w km 38*956, / = 4*451%o, 8*62%o (km 34*324 do 34*766, dna skaliste), 5*092%o i 6*43%o ;

4)    od km 39*930 do 42*400 2 = 7*561% i 8*564%o;

5)    od km 42*4 do 51*82 7=10*69%o do 17*97%o.

b)    na Białce 7 = 4’0%o;

c)    na potoku Sowlińskim /=8*04%o do 10*9°/oo ;

d)    na potoku Starozuiejskim /=11*94%о;

ej na potoku Słopnickim I— 8*986%o do 12*17°/₀₀.

Przy zaprojektowanej niwelecie wznosić się będą brzegi Łososiny nad średnią wodą normalną przy ujściu 2*5 m, w km 7 do 14 od 2 m do 2*2 m w km 19 do ujścia potoku Sowlińskiego 1*5 do 1*9 m, powyżej ujścia potoku Sowlińskiego 1 m do 0*8 m.

Objętość przepływu wody.

Ilość średniej wody normalnej (—j— 1*20 m wodowskazu w Jakóbko-wicach ad Łososina Dolna) otrzymano z pomiarów młynkiem Q₂= 2*72 m³ dla dorzecza 342*9 km², czyli q₂— 7*93 /, okrągło 8 / z 1 km² na sekundę.

Ilość wielkiej wody obliczona według wzorów Iszkowskiego wynosi przy ujściu Łososiny dla dorzecza Л = 411*9 km² Q₄=412/n³, czyli ę₄=lm3 z 1 km²lsek.

Ze względu na zmianę powierzchni dorzecza i spadu podzielono przestrzeń Łososiny objętej projektem na 6 sekcyj. Ilość wody średniej normalnej i wielkiej przedstawia się w poszczególnych sekcjach i na dopływach jak następuje:

a)    Łososina :

1)    od Dunajca do ujścia Białki (km 0*0 do 3*465): A = 411*9 km², q₂ = 8 l, Q,= 3*3 m³, qA= 1 m³, Q₄= 412 m³;

2)    od Białki do Strzeszyc (km 3*465 do 19 0): A =356*9 km², q₂— 8 /, Q₂= 2*86 m’, qA = 1*03m³, Q₄= 366 Я2³;

3)    od Strzeszyc do ujścia potoku Sowlińskiego (km 19*0 do 31*956): A = 292*2 km², q₂ = 8*5 /, Q₂= 2*48 m³, qA= 1*06 m³, Q₄= 310 m³;

4)    od potoku Sowlińskiego do ujścia potoku Słopnickiego (km 31*956 do 38*956): A = 166*2 km², q₂= 9 l, Q = 1*5 m³, qA = 1*58 m³, Q₄= 263 m³-,

5)    od potoku Sowlińskiego do ujścia potoku Chyżówki (km 38*936 do 50*688): A = 82*1 km², q₂= 10 /, Q₂= 0*82 m³, qA= 2*4 m³, Q₄= 197 m³;

6)    od potoku Chyżówki do końca regulacji w km 51*82: A = 15‘5km², q = 15 /, Q₂= 0*24 m³, qA= 3*93 m³, Q₄= 61 m³;

b)    potok Białka: A—Al'9km², q₂= 8 l, Q₂— 0*39 m³, qA—l’56m\ QA= 75 ш³;

c)    potok Sow liński do ujścia potoku Starowiejskiego w km 4*457: A = 63*0 km², <7₂= 10 /, Q,= 0*63 m³, <7₄= 2*47 я/³, Q₄= 155 яг³; od km 4*457 do 4*954 (potok Morcłarka): A = 17*1 /гяг², q₂= 15 l, Q,= 0'26 m³;

d) potok Starowiejski: A — 28‘6 km³, q₂= 15 /, Q₂=0*43 m³; ej potok Słopnicki: Л = 57*9 А/я², </₂=10 l, Q₂=0’58m³, qi—2'49m³, Q₄= 144 /я³.

Normalne przekroje poprzeczne.

Jako kształt przekrojów poprzecznych przyjęto parabolę drugiego stopnia, która najlepiej odpowiada kształtowi łożysk rzek górskich. Stosunek szerokości łożyska do maksymalnej głębokości w przekroju parabolicznym dla średniej wody normalnej przyjęto według istniejącego stosunku w wyrobionych przekrojach. Przepływ średniej wody normalnej w zaprojektowanych profilach obliczono wzorami Ganguillet-Kuttera, przyjmując spółczynnik n = 0*0275 z pomiarów hydrometrycznych w Jakóbkowicach dla dolnych sekcyj Łososiny do ujścia potoku Słopnickiego w km 38*956, a dla górnej przestrzeni Łososiny i dopływów ze względu na gruby żwir n = 0 030.

Wymiary przekrojów poprzecznych dla średniej wody normalnej i wyniki obliczenia przepływu wody przedstawiają się, jak następuje:

а)    na Łososinie:

1)    od km 0*0 do 3*465. Szerokość zwierciadła średniej wody normalnej (S) = 14 /72, maksymalna głębokość w profilu parabolicznym (gł) 0*45 m, przekrój przepływu (p) 4*2 m², chyżość wody (v) 0*793 яг/sek., objętość przepływu Q/=3*33m³ na sekundę (zamiast Q=3‘3 m³).

2)    od km 3*465 do 19*0. 5 = 13 m, gł — 0*41 m do 0*39 m, p = 3'55 m2 do 3*38 m², v = 0*804 m do 0*85 m, Q/ = 2*853 m³ do 2*877 m³ (zamiast Q₂ — 2*86 772³);

3)    od km 19*0 do 31*956. 5 = 12/72, gł = 0*38 m do 0*36 /я,/2 = 3*04/я3 do 2*96 772², v = 0*820 /72 do 0*889 m, Q₂— 2*49 ттг³ do 2*57 m³ (zamiast Q₂ — 2*48 /72³);

4)    od km 31*956 do 38*956 (od ujścia potoku Sowlińskiego do ujścia potoku Słopnickiego). 5 = 10 /72, *r/= 0*31 m do 0*28 m, p = 2*07 m² do 1*87 m², v = 0*753 m do 0*832 /7/, Q₂ — 1*56 m³ do 1*57 m³ (zamiast Q = l*50 /72³);

5)    od km 38*956 do 50*688. 5 = 8 m, gł — 0*24 m do 0*19m, p—l‘28m3 do 1*02 ттг², v = 0*651 /72 do 0*825 m, Q₂ = 0*825 m³ do 0*954 m³ (zamiast Q₂= 0*82 /77³) ;

б)    od km 50*688 do 51*820. 5 = 6 m, gł— 0*11 m, p — 0*44 яг², w = 0*572 /77, Q₂'= 0*252 /Т7² (zamiast Qż = 0*24 /72³).

ój na Białce: 5=6 /тг, g/=0*20 /72, /2=0*8 m², г; = 0*494/72, Q₂'= 0*395 m3 (zamiast Q₂ = 0*39 /тг³;

c) na potoku Sozulińskim:

1) od km 0*0 do 4*457 (ujście potoku Starowiejskiego) : S — 8 m, gł =

0*19 m do 0 17 /72, p = 1*02 яг³ do 0*904 /я², v 0*668 /я³ do 0*648 m³ (zamiast Q₂= 0*63 m³) ;

2) od km 4*457 do 4*954 (Mordarka). 5 = 6 m, g-/=0*13 m³, /2 = 0*52 яг², г; = 0*511 /72, Q₂'= 0*266 яг³ (zamiast Q₂⁼ 0*26 /я³);

d)    na potoku Starowiejskim: 5=6 m, gł= 0*16 m, /2=0*64 /я², г> = 0*68 /я, Q₂'= 0*434 тя³ (zamiast Q₂= 0*43 /я³).

e)    na potoku Słopnickim: 5 = 8 /я, g/= 0*18 m do 0*17 m, p= 0*96 /я2 do 0*90 /я², v = 0*611 яг do 0*675 m, Q₂ = 0*586 m³ do 0*608 m³ (zamiast Q, = 0*58 /я³).

Szerokość zwierciadła średniej wody normalnej wynosi zatem : na Łososinie

= 0*65 /72 do 0*716 /77, Q₂ =

po ujście potoku Sowlińskiego 14 m do 12 /77, między potokiem Sowlińskim a Słopnickim 10 /77, powyżej od 8 do 6 m, na potoku Sowlińskim do ujścia potoku Starowiejskiego i na potoku Słopnickim 8 /77, na Białce, Mordarce i potoku Staro wiejskim 6 /77. Maksymalna chyżość średniej wody normalnej wynosi na Łososinie (od km 28 2 do 30²68) 0²889 m.

Na przestrzeni od km 7²2 do 7²7, gdzie wykonano na Łososinie lokalną regulację dla ochrony mostu na drodze krajowej w Jakóbkowicach, wynosi według planów profilowych projektu szerokość zwierciadła wody między budowlami równoległemi : w km 7²226 pod mostem 9²2 m (szerokość łożyska między koronami budowli 13²1 m), w km 7²341 szerokość zwierciadła wody 11²8 m, w km 7²508 szerokość zwierciadła wody 13 m przy głębokości wody 0²5 m we wszystkich tych trzech profilach. Zaprojektowany zatem na tej przestrzeni normalny przekrój poprzeczny (o szerokości zwierciadła wody normalnej 13 m a głębokości 0²41 m do 0²39 m) odpowiada mniej więcej powyższym profilom.

Budowle regulacyjne.

Dla ustalenia łożyska Łososiny i dopływów zaprojektowano, tak jak na wszystkich rzekach karpackich, ujęcie średniej wody normalnej (najdłużej trwającej) obustronnemi budowlami równoległemi, połączonemi poprzeczkami z wysokim brzegiem, z wyjątkiem przestrzeni powyżej mostu w Jakóbkowicach uregulowanej dla ochrony mostu krajowego (km 7²2 do 7²7)² i trzech dalszych przestrzeni, gdzie Łososina płynie między skalistemi brzegami wzdłuż kolei państwowej ubezpieczonej narzutami kamiennemi (km 33²9 do 34²22, km 34²576 do 35²6 i km 36²87 do 38²0) łącznej długości 2²985 km.

Dla utrwalenia dna zaprojektowano progi kamienne 0²3 m wysokie rozmieszczone w ten sposób, aby spad między progami nie przekraczał na Łososinie 3%o, a na dopływach 4°/oo (podobnie jak na innych potokach o wielkim spadzie, jak Rudawa i dopływy Wisły powyżej Krakowa).

Budowle równoległe miały być wykonane z piaskowca ciężkowickiego o szerokości korony 1 /77, z nachyleniem skarp 1 : 2 od wody i 1 : 1 przy kierownicach, a 2 :1 przy opaskach z drugiej strony. Wzniesienie koron budowli zaprojektowano 0²3 m nad zwierciadłem średniej wody normalnej, przyczem minimalna wysokość budowli równoległych wynosić miała 0²6 m. Do budowy miały być użyte kamienie o bryłowatości nie mniejszej, niż 0²03 m³.

Budowle poprzeczne miały być wykonane z faszynady o szerokości korony 1 Д2 z nachyleniem skarp 1:1 od przypływu, a 1 : 1²5 od strony odpływu ze wzniesieniem 1% od korony kierownic do brzegów.

Długość budowli regulacyjnych wynosić miała według projektu 218.385 m bież.

Progi 0²3 /77 wysokie miały być zbudowane z kamienia łamanego na zaprawie cementowej (o grubości muru 0²7 m, a wysokości 1 m), wypad zaś miał być ubezpieczony brukiem kamiennym zamkniętym palami 0²12 m średnicy, 1²2/77 długiemi, wbitemi w odstępie 0²3 m. Na Łososinie zaprojektowano 376, na Białce 1, na potoku Sowlińskim 59, na Mordarce 10, na potoku Starowiejskim 21, na potoku Słopnickim 76, razem 563 progów.

Przekopy.

W projekcie przewidziano pełny wykop łożyska w przekopach, z nachyleniem skarp 1:3, a to z tego powodu, że średnia woda normalna posiada małą siłę erozyjną, a wielkie wody co do czasu są nieobliczalne.

Ponieważ pełny wykop pociąga za sobą znaczne zwiększenie kosztów regulacji, Wydział Krajowy niewątpliwie byłby zarządzi! przy wykonaniu robót zastosowanie przekopów samoczynnych, przynajmniej od Dunajca do ujścia potoku Sowlińskiego na długości 31 "986 km, gdzie powierzchnia dorzecza Łososiny mierzy od 292’2 km² do 411‘9 km², zwłaszcza że na rzece Białe powyżej Grybowa o dorzeczu 74*29 km² do 194*94 km², przekopy samoczynne o szerokości wrzynki równej połowie szerokości zwierciadła średniej wody normalnej w zupełności się zrealizowały.

Budowa jazów.

Z wyjątkiem jazu w km 30*68 Łososiny w gminie Młynne, który zostaje bez zmiany, zaprojektowano budowę 15 nowych stałych jazów, gdyż istniejące leżą poczęści poza trasą regulacyjną, a ponadto piętrzą wodę za wysoko. Jazy mają być przesunięte wgórę potoków, celem uzyskania wzniesienia brzegów przynajmniej 1 m nad koronami jazów, przy równoczesnem przedłużeniu młynówek, a zbudowane z kamienia łamanego i ubezpieczone od strony wypadu zagłębionym brukiem na zaprawie cementowej. Typy jazów zaprojektowano o wysokości 1*50 m (typ I w km 50*688 Łososiny), 0*9 m (typ II) i 0*52 m (typ. III).

W sprawozdaniu technicznem zaznaczono potrzebę zabudowania potoków górskich i zalesienia ich stoków, mianowicie : 20 dopływów Łososiny, 4 dopływów potoku Sowlińskiego i 2 dopływów potoku Słopnickiego, które to roboty należały do zakresu działania sekcji Samborskiej oddziału leśno-technicznego.

Kosztorys.

W kosztorysie przyjęto następujące ceny robocizny materjałów i gruntów : dniówkę pomocnika 2 K, murarza 5 K, tamiarza, brukarza i cieśli po 4 К ; 1 m³ kamienia łamanego z dostawą kolejką 5 K;

1 m³ faszyny wiklowej 2*50 K, lasowej 2 K;

1 palik z drzewa miękkiego 1 m długi 0*04 — 0*06 m gruby 0*04 К ;

1 beczkę cementu 13*50 К ;

1 m³ okrąglaka dębowego 60*00 K, brusów dębowych 80*00 K; wykupno 1 ha kępy 1.600 K, pastwiska 1.200 K, wysokiego żwirowiska 800 K.

Koszta budowy obliczano:

724.263*78 К 2,226.814*45 „ 123.438*— „ 39.004*60 „ 129.747*20 „ 236.086*26 „ 344.034*97 „

76.610*74 „

. 3,900.000*— К

I.    Roboty ziemne..............

II.    Roboty regulacyjne............

III.    Budowa objektów.............

IV.    Wykupno gruntów.............

VIII. Rozmaite i nieprzewidziane (około 2% rub. I do V)

dla zaokrąglenia.............

Ogółem .

czyli przy długości potoków i młynówek objętych projektem regulacyjnym 73*261 km 53.230 К na 1 km.

W regulacji interesowanych jest 33 gmin i obszarów dworskich mianowicie :

a)    w powiecie nowosądeckim: 1) Witowice Dolne, 2) . Witowice Górne, 3) Bilsko, 4) Łąki, 5) Łososina Dolna, 6) Wronowice, 7) Zbikowice;

b)    w powiecie limanowskim: 8) Ujanowice, 9) Kobylczyna, 10) Zmięca,

11) Strzeszyce, 12) Krosna, 13) Jaworza, 14) Kamienna, 15) Laskowa, 16) Młynne, 17) Łososina Górna, 18) Wałowa Góra, 19) Koszary, 20) Piekiełko, 21) Kisielówka, 22) Tymbark, 23) Zamieście II, 24) Jasna, 25) Dobra, 26) Jurków, 27) Chyżówki, 28) Sowliny, 29) Lipowa, 30) Limanowa, 31) Zamieście I, 32) Słopnice Szlacheckie, 33) Słopnice Królewskie.

Projekt techniczny został zbadany przez komisję reambulacyjną, w której z ramienia Ministerstwa Rolnictwa wziął udział inżynier Stanisław Wawrzko-wicz (obecnie naczelnik wydziału wód niespławnych w polskiem Ministerstwie Robót Publicznych), i uznany za odpowiedni.

Projekt ustawy uchwalonej przez Sejm 4 marca 1914 r.

W projekcie ustawy przedłożonym Sejmowi 3 stycznia 1912 r. przewidziano po myśli § 15 noweli z 4 stycznia 1909 r. (Dz. u. p. nr. 4) do ustawy meljoracyjnej utworzenie oddzielnego funduszu konserwacyjnego przez podwyższenie sumy kosztorysowej o taki dodatek wpłacany w czasie budowy, któryby przy ówczesnej 4°/₀ stopie po ukończeniu robót utworzył kapitał wystarczający na pokrycie kosztów utrzymania.

Roczne koszta utrzymania obliczył Wydział Krajowy, jak następuje :

31.350 К 1.030 „

1.    Utrzymanie Łososiny i dopływów łącznej długości 62*7 km

po 500 К.................

2.    Utrzymanie ujść potoków 10*3 km długości po 100 К .    .

6.370 „

3.    Utrzymanie personalu : 1 konduktora meljoracyjnego 2.450 К

i 7 strażników po 560 К 3.920 К, razem.....

Razem rocznie .    . 38.750 К

5.643 „

Dochód roczny z wikliny na Łososinie i dopływach po 90 К z 1 km potoku na długości 62*7 km........L

Zostaje rocznie do pokrycia . . 33.107 К czyli okrągło . . 33.000 „

Przy 4% stopie potrzeba kapitału na pokrycie rocznych kosztów konserwacji 33.000 X 25 = 825.000 K.

Ponieważ przy użyciu 2 sił technicznych roboty miały być rozłożone na lat 15, coroczny zatem dodatek kraju i państwa na konserwację byłby frukty-fikowany przez lat 15 na 4%, a wysokość tego dodatku potrzebna dla uzyskania kapitału 825.000 К po latach 15 wynosiłaby po 39.626*31 K, okrągło po 40.000 K, tak iż cały dodatek potrzebny na konserwację przedstawiałby sumę 15 X 40.000 = 600.000 К czyli 15*38°/₀ kosztów budowy.

Według projektu ustawy, który uchwalony został poraź Sejm krajowy z powodu obstrukcji ukraińskiej dopiero 4 marca 1914 r., regulacja potoku Łososiny od jazu w Podrzeczkach do ujścia do Dunajca wraz z dopływami w powiecie nowosądeckim i limanowskim miała być wykonaną jako przed-

siębiorstwo krajowe na

podstawie projektu Wydziału Krajowego

z г. 1911 kosztem 3,900.000 К, który miał być pokryty zasiłkami funduszu krajowego i państwowego funduszu meljoracyjnego w wysokości po 50%.

Celem zapewnienia utrzymania wykonanych robót po skończeniu budowy miał być utworzony po myśli § 15 ustawy z dnia 4 stycznia 1909 r. Dz. u. p. nr. 4 oddzielny fundusz konserwacyjny przez podwyższenie sumy kosztorysowej 3,900.000 К o 15'38% dodatek w kwocie 600.000 K, do którego przyczynić się miał fundusz krajowy i państwowy fundusz meljoracyjny datkami 50% w maksymalnej kwocie po 300.000 К w czasie trwania budowy.

Do funduszu konserwacyjnego miały wpływać także: a) odsetki od powyższego dodatku wpłacanego w czasie budowy, b) kwoty osiągnięte ze sprzedaży gruntów uzyskanych przez regulację, c) dochód uzyskany ze sprzedaży wikliny.

Dalsze postanowienia co do utrzymania wykonanych budowli miały być wydane w drodze ustawodawstwa krajowego po ukończeniu budowy.

Zarząd funduszu regulacyjnego i konserwacyjnego objąć miał Wydział Krajowy, termin zaś rozpoczęścia robót i sposób wykonania przedsiębiorstwa oznaczone być miały w rozporządzeniu wykonawczem, które miał ułożyć Wydział Krajowy wspólnie z Administracją państwa.

Uchwałony przez Sejm projekt ustawy nie otrzymał sankcji, podobnie jak i cały szereg innych projektów ustaw z powodu wybuchu wojny światowej, wskutek czego roboty przy regulacji Łososiny nie mogły być podjęte.

Gdy w r. 1925 w odrodzonej Rzeczypospolitej weszła w życie nowela do ustawy meljoracyjnej (z dnia 23 czerwca 1925 Dz. u. R. P. nr. 75, poz. 524), która upoważniła Tymcz. Wydział Samorządowy do regulowania spraw meljo-racyjnych zastrzeżonych ustawodawstwu wojewódzkiemu w drodze rozporządzeń zatwierdzonych przez cztery interesowane Ministerstwa, zarządził T. W. S. przerobienie kosztorysu regulacji Łososiny według cen powojennych i przedłożył Ministerstwu Robót Publicznych projekt rozporządzenia z dnia 6 września 1927 r. zapewniającego wykonanie robót przy pomocy funduszu krajowego (samorządu wojewódzkiego) i państwowego funduszu meljoracyjnego.

Projekt rozporządzenia Tymcz. Wydziału Samorządowego i kosztorys

z r. 1927.

W kosztorysie regulacji Łososiny przerobionym w r. 1927 przez Biuro Me-ljoracyjne T. W. S. przyjęto następujące ceny jednostkowe:

1 m³ wykopu ziemi miernej tęgości do 2 m głębokości 0*59 zł. ;

1 m³ wykopu żwiru do 2 m głębokości 1*04 zł., we wodzie do 1 m głęb.

odległość

1-33 zł.;

przewóz taczkami 1 m³ żwiru na odległość 20 m 0'15 zł., na 50 m 0*24 zł. ;

skarpowanie 1 m bież. brzegu urwistego 2 m wysokiego do nachylenia 1 : 3 — 2 95 zł. :

1 m³ muru z kamienia łamanego na zaprawie cementowej (1 : 3) 47*50 zł. ;

1 m² bruku z kamienia łamanego 0’25 m grub. 6*94 zł.;

1 m³ muru z kamienia łamanego na zaprawie cementowej do zamknięć bruków 22*56 zł.;

1 m³ betonu w stosunku cementu do piasku i żwiru 1:4:8 do ław pod jazami 39*37 zł.;

1 m³ budowli regulacyjnej z kamieni 0*03 m ³ 14*40 zł.;

1 m³ poprzeczki faszynowe] 5'35 zł.;

1 m bież. obitki brzegu 2 m szerokiej 2³67 zł.;

wraz z wbiciem

1 m² ściany szczelnej z dyli dębowych 0³08 m grubych kafarem 28³98 zł.;

zasadzenie wikliną 1 ha żwirowiska 430 zł. ;

wykupno 1 ha kępy 900 zł., pastwiska 1.200 zł., wysokiego żwirowiska 430 zł.

Koszta budowy obliczono:

952.634³29 zł. 4,215.544³90 „ 235.247³- „ 21.962³— „ 158.498³— „ 432.274³- „ 599.420³— „ 184.419³81 „

I.    Roboty ziemne............

II.    Roboty regulacyjne...........

III.    Budowa objektów............

IV.    Wykupno gruntów............

V.    Roboty dodatkowe (zawiklenie 368‘6 Ąa żwirowisk)

VI.    Konserwacja w czasie budowy (8% rub. I, II i III)

VII. Koszta zarządu (10% rub. I, II, III, V i VI) . . .

VIII. Rozmaite i nieprzewidziane (około 3% rub. I do V)

6,800.000 — zł.

Ogółem .

czyli przy długości 73³261 km potoków i młynówek okrągło 91.455 zł. na 1 km.

szu

Według projektu rozporządzenia T. W. S. koszta budowy miały być pokryte w myśl art. 5 punktu 2, lit. b) ustawy meljoracyjnej z dnia 26 października 1921 r. (Dz. u. R. P. nr. 91, poz. 671) zasiłkami bezzwrotnemi fundu-krajowego (samorządu wojewódzkiego) i państwowego funduszu meljora-cyin6go w wysokości po 50%. Projekt tego rozporządzenia nie uzyskał zatwierdzenia interesowanych Ministerstw prawdopodobnie z tego powodu, że reskryptem z dnia 11 lipca 1925 r. L. VI—852/25 (załącznik 2) poleciło Ministerstwo Robót Publicznych przerobić przedwojenne projekty regulacji karpackich dopływów Wisły i Dniestru, z uwzględnieniem retencji wody i żwirów przez budowę zbiorników, oraz zabudowanie i zalesienie źródłowisk.

Zarządzona reskryptem Ministerstwa z dnia 28 września 1927 r. L.V—1.091/27 ponowna reambulacja projektu technicznego przeprowadzoną została w listopadzie 1927 r., a wynikiem reambulacji była zupełna zmiana projektu i kosztorysu.

Projekt komisji reambulacyjnej z r. 1927.

W protokole z dnia 15 listopada 1927 r. zaproponowała komisja reambu-lacyjna :

rozsze-

a) przyjąć jako zasadę regulację na średnią wielką wodę i rzyć trasę regulacyjną³.

1) na Łososinie : w trzech dolnych sekcjach od km 0³0 do 31³956 o 100%, t. j. z 14, 13 i 12 m na 28 m, 26 m i 24 m przy zupełnem wyeliminowaniu projektowanych progów kamiennych na zaprawie cementowej, w trzech sekcjach górnych od km 31³956 do 51³82: o 40% w sekcji IV z 10 na 14 m, o 50% w sekcji V z 8 na 12 i o 66% w sekcji VI z 6 na 10 m przy zupełnem wyeliminowaniu progów kamiennych a zastosowaniu korekcji progowej drewnianej;

potoku Starowiejskim o 66% z 6 na 12 m⁴ przy zupełnem wye-

2) na dopływach Łososiny: na Białce o 66%, t. j. z 6 na 10 m, na potoku Sowlińskim : od km 0‘0 do 4⁴457 o 50% z 8 na 12 m, od km 4⁴457 do 4⁴954 (Mordarka) o 66% z 6 na 10 m, na na 10 m, na potoku Słopnickim o 50% z 8 liminowaniu projektowanych przez Wydział Krajowy progów kamiennych, a zastosowaniu korekcji progowej drewnianej:

h) zmienić wszystkie typy budowli regulacyjnych, a mianowicie:

1)    w dolnych trzech sekcjach Łososiny zastosować zamiast projektowanych kamiennych budowli równoległych tamy prostopadłe, ostrogi siatkowo-ż wir o we o przekroju trapezowym 0⁴6 m wysokie, górą Ima dołem 1⁴2 m szerokie na podściółce faszynowej ⁵ 3 m szerokiej, zupełnie od strony przepływu zasypane żwirem skarpowym w nachyleniu 1:2;

2)    na Łososinie powyżej km 32 (ujścia potoku Sowlińskiego) i na wszystkich dopływach zamiast projektowanych progów i opasek kamiennych zastosować drewnianą korekcję progową z opaskami Seelinga i progami z okrąglaków drewnianych 0⁴2 m średnicy ubezpieczonemi wyściółka faszynową 4 m długą, oraz międzyprożami założonemi w poziomie;

3)    progi kamienne założyć tylko w miejscach, w których odbywa się pobór wody do młynówek i kanałów fabrycznych;

4)    przewidziane w projekcie poprzeczki faszynowe między budowlami rów-noległemi a brzegami dla ustalenia żwirowisk mają zastąpić płotki 3-rzędowe 0⁴6 m wysokie a 1⁴4 m szerokie, wypełnione układanemi otoczakami i wpuszczone w żwirowisko o podwójnej ilości, niż projektowano;

5)    tamy wprowadzające boczne potoki mają być siatkowo-żwirowe o przekroju trapezowym 0⁴5 m wysokie, górą 1 m, dołem 1⁴2 m szerokie, które spoczywać mają zawsze na wyściółce faszynowej 3 m szerokiej, najmniej 0⁴45 m wysokiej.

Komisja reambulacyjna orzekła w protokole, że dla tam faszynowych nie ma miejsca na Łososinie, gdyż najmniejszy spad podłużny u samego ujścia wynosi 2'7°/oo> a mimo to zaproponowała dla korekcji progowej tamy Seelinga, t. j. właśnie faszynowe. Przy korekcji progowej, na potokach górskich w dorzeczu Biały powyżej Grybowa, zastosowała przed wojną ekspozytura lwowska oddziału leśno-technicznego zwykłe opaski faszynowe, które się dotychczas utrzymały, a które nawet obecnie się buduje.

Komisja zaprojektowała także zabudowanie najbardziej zdziczałych potoków górskich w dorzeczu Łososiny, obliczając koszta na 1,268.492 zł. 50 gr.

Kosztorys robót zaprojektowanych przez komisję reambulacyjną, przedstawia się, jak następuje:

A. Koszta budowy .    .

. . 4,716.939 50 zł. 1,268.492'50 zł. 478.843'— „ 646.438'— „ 189.177'— „

B.    Koszta zabudowania.............

C.    Konserwacja w czasie budowy (8°/₀ wydatków ad A i B)

D.    Administracja (10% wydatków A, B, C).....

E.    Nieprzewidziane (około 3% A, B, C) ......

. 7,300.000— zł.

A. Koszta budowy.

1)    990.975 m³ wykopu ziemi po 1‘50 zł.......

2)    17.510 m bież. trasy Łososiny obudowanej obustronnie

opaskami Seelinga po 22 zł..........

3)    10.911 m bież. obudowanej trasy potoków po 220 zł. .

4)    19.230 m bież. progów drewnianych (1.492 sztuk, z tego

na Łososinie 920 sztuk) po 12⁶50 zł.......

5)    65.950 m bież. płotków 3-rzędowych (z tego na Łososinie 34.530 m) po 7'50 zł...........

6)    43.800 m bież. ostróg siatkowo-żwirowych na podściółce

faszynowej na dolnej przestrzeni Łososiny 32 km długiej po 25 zł................

7)    41.840 m bież. obitek i opasek po 8 zł......

8)    1.250 m bież. tam siatkowych wprowadzających potoki

i ścieżki po 21 zł..............

9)    budowa objektów (według kosztorysu projektu Wydziału

krajowego przeliczonego w r. 1927).......

10)    1 zapora kamienna 3'5 m wysoka, 80 m długa o bryłowa tości 750 m³ po 26 zł............

11)    roboty dodatkowe (zawiklenia odsypisk według kosztorysu Wydziału Krajowego przeliczonego w r. 1927 przez

1,486.462-50 zł.

385.220’— 240.042⁶—

240.375'— „ 494 625⁶- „

1,095-000'— „ 334.720'— „

26.250'— „

235.247'— „

19.500'— „

T. W. S.)

158.498'— „

Ogółem .

W zestawieniu tern zaszła ze strony komisji omyłka w poz. 9 „budowa objektów“ t. j. jazów i przejazdów brukowanych, którą preliminowano w kwocie 235.247 zł. Długość bowiem tych objektów zależy od szerokości trasy; — jeżeli zaś w zmienionym projekcie powiększono szerokość trasy o 50% do 100%, to należało także koszta budowy objektów w tym stosunku powiększyć.

Zmiany zaproponowane przez komisję reambulacyjną nie mogą być uważane za ulepszenie, lecz raczej za pogorszenie projektu Wydziału Krajowego. Wprawdzie bowiem koszta regulacji po strąceniu kosztów zabudowania (1,535.875 zł. 90 gr.) według projektu komisji są o 15% niższe,⁶ lecz budowle projektowane przez komisję są mniej wartościowe od budowli kamiennych przewidzianych w projekcie Wydziału Krajowego, a ujęcie takiego potoku jak Łososina na długości 32 km ostrogami przy nadmiernej szerokości dna 24 do 23 m nie zapobiegnie serpentynowaniu i nie zapewni trwałego ubezpieczenia brzegów, czego przykładem może być nieudała regulacja potoku Brennicy w województwie Śląskiem, którą wykonano według projektu inż. Wernera.

Tymczasowy Wydział Samorządowy, któremu krakowska Dyrekcja Robót Publicznych nadesłała protokół komisji reambulacyjnej, oświadczył się w piśmie z dnia 23 grudnia 1927 r. przeciw proponowanym zmianom projektu, przyczem powołał się na wynik pierwszej reambulacji przeprowadzonej przez delegata austrjackiego Ministerstwa Rolnictwa, na dodatnie wyniki osiągnięte przy regulacji Biały wykonanej na tych samych zasadach, na jakich opiera się projekt regulacji Łososiny, na taki sam system regulacji górskich rzek sudeckich w Czechach i Prusiech (na Śląsku), a między innemi zwrócił uwagę, że zaprojektowana przez komisję szerokość trasy Łososiny w Jakóbkowicach większą jest od szerokości całej terasy łęgowej, t. j. istniejącego łożyska wraz z odsypiskami.

Dyrekcja krakowska ignorując to oświadczenie, przedłożyła po zniesieniu Tymcz. Wydziału Samorządowego Ministerstwu Robót Publicznych opinję swego delegata (inicjatora zmiany projektu), w której skrytykowano dotychczasowy system regulacji na średnią wodę normalną i podniesiono zalety regulacji dla przepływu wysokich wód, której to metody „hydrotechnicy tej miary, co inż. prof. Rybczyńzki, inż. Hugo Werner i inni, są zdeklarowanymi zwolennikami“.

Z opinji tej o treści polemicznej przytaczamy dwa ustępy, których nie można pozostawić bez odpowiedzi, mianowicie : porównanie regulacji Biały a Łososiny i kwestję spławu tratew.

1)    Ustęp o regulacji Biały i Łososiny opiewa dosłownie: „Porównanie Łososiny z Białą niczego nie dowodzi. Biała posiada mniejsze spadki, inną topografę doliny i nie może być porównywaną z Łososiną. Gdyby Łososinę uregulowano jak Białę i nadano jej trasę w dole 14 m jak chce T. W. S., skutek byłby ten, że po pewnym czasie dałoby się odczuć znaczne pogłębienie koryta..., w związku z tem przeprowadzałoby uregulowane koryto coraz większe objętości wody, tamy równoległe zwaliłyby się w środek trasy razem z oskałowaniem“.⁷ Otóż twierdzenie, jakoby Biała posiadała mniejszy spad niż Łososina na przestrzeni o tej samej powierzchni dorzecza jest mylne. Biała bowiem od skały Bruśnickiej {km 56⁷6), gdzie powierzchnia dorzecza wynosi 413‘6 km², do Grybowa ma spad /= 2 '49% o do 5’57°/₀₀, a powyżej Grybowa do 11 ⁷12°/₀₀» podczas gdy spad Łososiny od ujścia do km 32 wynosi 7=2 78°/oo do 4⁷948%o⁷ Wobec tego nie spełniłaby się także przepowiednia, że w razie wykonania regulacji Łososiny według projektu Wydziału Krajowego tamy równoległe zwaliłyby się w środek trasy Łososiny, bo w projekcie przewidziano ustalenie dna progami kamien-nemi, podobnie jak na Rudawiei i Białe powyżej Grybowa, ^e zaś budowle równoległe, nawet faszynowe, jednak inkrustowane, przy ustaleniu dna progami nie zawalą się w środek łożyska, dowodzi regulacja Biały powyżej Grybowa, gdzie spad jest większy niż w dolnej przestrzeni Łososiny, wykonana przed 22 laty, a uwidocznione na rycinie 18 według zdjęcia z r. 1930.

2)    Jakkolwiek w projekcie regulacji Łososiny nie reflektowano na spław tratew i T. W. S. nie poruszał tej kwestji w swem oświadczeniu, zamieszczono w opinji o tem oświadczeniu następujący ustęp : „Stosowanie na rzekach karpackich wąskiej trasy straciło rację bytu z chwilą, gdy prysnęła złuda o potrzebie przekształcenia ich w arterje nadające się do spławu tratew. Obecnie drzewo jest zbyt drogie, by je rzekami spławiano. Spław tratew był argumentem dobrym dla Wiednia, ale nie dla Warszawy. Jeżeli ten cel odpadnie, to z innych celów regulacyjnych wybija się na pierwszy plan potrzeba ochrony przed powodzią, regulacji na wysokie wody“ ⁸ ⁹. Otóż przedewszystkiem mylne jest twierdzenie, jakoby spław drzewa był ważniejszy dla Austrji (Wiednia), aniżeli dla Polski (Warszawy), gdyż sieć kolejowa była i jest gęściejsza w Austrji, aniżeli w Polsce. Przed wojną światową bowiem przeszło Wisłą pod Nieszawą według Ebnera w r. 1905 865.000 ton (około półtora miljona /72³) drzewa spławianego jej karpackiemi dopływami, tudzież Wieprzem, kanałem Królewskim, Muchaw-cem, Bugiem, kanałem Augustowskim i Narwią, po wojnie zaś mimo dewastacji lasów przez armje miemieckie i austrjackie i mimo że Niemcy ze samego Królestwa wywieźli 43 miljonów m³ drzewa, wynosiła według dat udzielonych przez dyrektora dróg wodnych w Toruniu inżyniera Artura Borna ilość drzewa w tratwach, która przepłynęła Wisłą przez Toruń w 1928 r. 500.985 m3 (z tego poszło przez Tczew do Gdańska tylko 45.685 m³), w r. 1929 zaś spadła ta ilość do 280.062 m³, a w r. 1930 do 88.316 m³ z powodu dumpingu sowieckiego. Co się tyczy wpływu, jaki wywiewa spław na drzewo miękkie (szpilkowe, bo drzewa liściaste jak buk i dąb z powodu wielkiego ciężaru gatunkowego nie nadają się do spławu), to przy spławie wydarzają się tylko mechaniczne uszkodzenia drzewa. Ponieważ na Powiślu mieszkańcy przy budowie domów preferują drzewo spławiane Wisłą, zwróciłem się w tej sprawie o informację do inspektora małopolskich lasów fundacyjnych inżyniera Zdzisława Gańczakowskiego, którego opinję podaję poniżej,

Reskryptem z d. 1 marca 1929 r. zatwierdziło Ministerstwo Robót Publicznych przedłużony przez Tymczasowy Wydział Samorządowy 6 września 1927 r. projekt regulacji Łososiny z r. 1911, jako projekt ogółowy, ze zmianami poczy-nionemi przez komisję reambulacyjną dnia 15 listopada 1927 roku, tudzież z kosztorysem przeliczonym przez tę komisję na 7,300.000 zł. Ministerstwo przychyliło się do poglądów Dyrekcji Robót Publicznych w Krakowie zawartych w sprawozdaniu z 7 marca 1928 r., a nie podzieliło opinji b. T. W. S. wyrażonej w piśmie z 23 grudnia 1927 r. Ponieważ komisja reambulacyjna zmieniła prawie cały projekt, zostały z projektu Wydziału Krajowego z r. 1911 zatwierdzone przez Ministerstwo właściwie tylko plany objektów, profile podłużne Łososiny i dopływów, tudzież analiza cen jednostkowych.

W preliminarzach państwowego funduszu meljoracyjnego przewidziano następujące dotacje na regulację Łososiny:

w r. 1929/30: koszta robót pozostałych do wykonania 7,020.000 zł., dotacja na budowę w tym roku 100.000 zł., z której przypada po 50% tj. po 50.000zł., na państwo i samorząd wojewódzki ;

w r. 1930/31 : koszta robót pozostałych do wykonania 6,920.000 zł., dotacja na budowę 100.000 zł., z czego przypada po 50°/o tj. po 50.000 zł. na udział państwa i samorządu wojewódzkiego;

w r. 1931/2: koszta robót pozostałych do wykonania 7,300.000 zł. dotacja na budowę 80.000 zł., z czego przypada po 50% tj. po 40.000 zł. na udział państwa i b. T. W. S.

1927

Przy dotacji rocznej 80.000 zł. zostałyby roboty ukończone w latach 90 tj. w r. 2020, podczas gdy komisja reambulacyjna proponowała w r. trzydziestoletni okres budowy.

8. Regulacja potoku Wieprzówki z dopływami.

Potok Wieprzówka wypływa z drugorzędnego działu wód Skawy i Soły we wsi Rzyki powiatu wadowickiego na granicy powiatu żywieckiego, płynie pod nazwą potoku „Doliny“ i „Rzyki“ w kierunku zachodnio-północnym do Andrychowa, gdzie zmienia kierunek na północny, i ten kierunek z małem odchyleniem ku wschodowi zatrzymuje aż do ujścia do rzeki Skawy w Grodzisku powyżej Zatora.

Do Wieprzówki wpadają następujące potoki: po brzegu prawym powyżej Andrychowa potok Ryta, Rzyki i Zagórnik, poniżej Andrychowa Frydry-chówka, największy dopływ Wieprzówki, po brzegu lewym potoki Bolęcina, Sułkowicki i Targaniczka powyżej Andrychowa i potok Włosień poniżej Andrychowa.

Powierzchnia dorzecza Wieprzówki mierzy 160 km², z czego przypada na lasy położone prawie wyłącznie na dziale wód na południe od Andrychowa 36‘8 km², czyli 23 %. Powierzchnia dorzecza Frydrychówki wynosi 39’4 km², Targaniczki 23'8 km², Włosienia 13’7 km², powierzchnia dorzecza innych górskich dopływów wynosi od 4 km² (potok Sułkowicki) do 9 km² (potok Rzyki).

Wzniesienie działów wodnych ograniczających dorzecze Wieprzówki wynosi :

na południu od strony Soły : Łamana Skała (Madohora) 934 m nad Adrja-tykiem u źródeł Wieprzówki, najwyższy punkt w całem dorzeczu, Potrójno 888 /72 nad źródłami potoków Bolęciny i Targaniczki, 759 m i 755 /72 na granicy Kocierza; — na wschodzie od strony dopływów Skawy: Leskowiec 922 /72 i Jaworzyna 890 /72 nad źródłami potoku Rzyki, Gańczarz 802 /72 (nad źródłami Ponikiewki i Chorzanki), Narożnik 558 /72 u źródeł pot. Zagórnika, Kobyla Głowa 562 /72 (nad źródłami Frydrychówki), 292 /72 nad ujściem Wieprzówki do Skawy;

na zachodzie od strony Soły (Macochy) : Złota Góra 759 /72, Przykazka 345 /77, 326 /72 (nad źródłami potoku Osieckiego, dopływu Macochy), wreszcie od strony Wisły Piaskowa Góra 304 /72 u źródeł potoku Przeciszowskiego.

Wzniesienie doliny Wieprzówki wynosi : u źródeł 800 /72, przy ujściu Ryty

(km 24*43 trasy regulacyjnej w odległości 5 km od źródeł) 432*6 m, przy ujściu Targaniczki w Andrychowie 330 /77, przy ujściu Frydrychówki 244*6 /77, przy, wybiegu Wieprzówki do Skawy 232*6 m (prawy brzeg).

Średni opad roczny obliczono: na dziale wodnym Wieprzówki i Soły na stacji ombrometrycznej Kocierz z 16-letnich obserwacyj (od r. 1897 do r. 1912) 1.077 mm, w Andrychowie z 154etnich obserwacyj (1899—1912) 816 mm.

Największy średni opad roczny notowała stacja Kocierz 1.380 mm w r. 1909, stacja Andrychów 1.085 mm w r. 1903, stacja Zator 1.126 mm w r. 1903.

Budowa geologiczna.

Według karty austrjackiego instytutu geologicznego występują w dorzeczu Wieprzówki cztery formacje: kredowa, trzeciorzędna, dyluwjum i alu-wjum. Formacja kredowa (piaskowiec godulski) i górny eocen fliszu karpackiego zajmują górne dorzecza Wieprzówki powyżej Andrychowa, tudzież stoki karpackie między Wieprzówką a Frydrychówką i prawobrzeżne stoki Frydrychówki, warstwy cieszyńskie (dolna kreda) zaś na północnym zachodzie od Andrychowa na dziale wód Wieprzówki i Macochy (Roczynki). Glina dyluwjalna mamutowa (loss) zajmuje zachodnią część stoków Wieprzówki poniżej Andrychowa, oraz stoki Wieprzówki i Frydrychówki w widłach obu tych potoków. Dolinę Wieprzówki i jej dopływów wypełniają alu-wja, mianowicie: poniżej Andrychowa namuł naniesiony przez wodę, oraz urodzajna glina mamutowa (loss) ze sąsiednich stoków, w górnem dorzeczu zaś powyżej Andrychowa żwiry i piaski z mniejszą ilością namułu. Szerokość doliny Wieprzówki poniżej Andrychowa wynosi od 0*7 km (w km 4 trasy regulacyjnej) do 1*9 km (w km 6 trasy) przeciętnie ponad 1 km, z czego tylko 10 do 15% przypada na terasę łęgową (żwirowiska, kępy i pastwiska), przeważną zaś część zajmuje terasa rędzinna, użytkowana pod kulturę rolną i stawy rybne. Doliny dopływów (Frydrychówki, Włosienia, potoka od Wieprza) zajmuje wyłącznie terasa rędzinna. Dolina Wieprzówki i dopływów górskich powyżej Andrychowa posiadająca tylko aluwjalną terasę łęgową użytkową jest przeważnie jako pastwisko.

Stosunki gospodarcze. Na urodzajnej glinie mamutowej i rędzinach w dorzeczu Wieprzówki poniżej Andrychowa wprowadzono intensywne gospodarstwo rolne, a po otwarciu ekspozytury Krajowego Biura Meljoracyj-nego w Krakowie podjęli rolnicy roboty meljoracyjne, zwłaszcza drenowanie gruntów, w szerszych rozmiarach. Woda Wieprzówki i dopływów wyzyskana zostali, tak dla uruchomienia zakładów przemysłowych, jak i dla hodowli ryb w licznych stawach założonych nad Wieprzówką od Andrychowa włącznie wdół i nad Frydrychówką.

Na Wieprzówce istnieje 10 ujęć wody, na Frydrychówce 2, na Włosieniu 1, na Targaniczce 6 na Zagórniku 1, razem dwadzieścia urządzeń piętrzących wodę (stałe jazy rewniane i faszynowe, a częściowo dzikie ujęcia wody kamieniami), które służą do uruchomienia 34 młynów i tartaków, doprowadzają wodę do tkalni mechanicznej i 3 farbiarni w Andrychowie, oraz zasilają cały szereg stawów rybnych. Jazy na Wieprzówce służą do doprowadzania wody dla 25 młynów i tartaków w gminach Zator, Rudze, Przybradź, Gierałtowice, Wieprz, Andrychów i Sułkowice, oraz do zasilania stawów rybnych w Zatorze, Rudzach, Przybradziu, Gierałtowicach, Wieprzu, Frydrychowicach i Andrychowie, jazy na Frydrychówce dla 1 młyna we Frydrychowicach

Roboty wodne i meljoracyjne w południowej Małopolsce. III.    9 i dla stawów rybnych w Przybradziu i Frydrychowicach, jaz na Włosieniu dla przeprowadzenia młynówki Zatorskiej przez ten potok do stawów w Gierałtowicach i Zatorze, jazy na Targaniczce wyłącznie dla 7 młynów w Andrychowie i Targanicy, 1 tartaku w Targanicy i dla dostarczenia wody do tartaku parowego w Sułkowicach, oraz dla celów gospodarczych; wreszcie 1 jaz na Za górniku dla przeprowadzenia przez ten potok młynówki Andry-chowskiej pobierającej wodę z Wieprzówki.

Wszystkie te urządzenia piętrzące wodę mają wielkie znaczenie gospodarcze, i byłyby nieszkodliwe dla kultury krajowej, a nawet pożądane ze względu na wstrzymywanie ruchu żwiru, gdyby nie były zbudowane prymitywnie jako stałe jazy faszynowe lub drewniane, których korona jest przeważnie za wysoko założona (do 1*5 m nad dnem). Wysokie położenie bowiem tych objektów nietylko utrudnia odwodnienie gruntów, lecz powoduje także częste wylewy w dolinie Wieprzówki poniżej Andrychowa (od ujścia Targaniczki wdół), tudzież jej dopływów na tej przestrzeni, t. j. potoków Frydrychówki i Włosienia, gdzie grunta znajdują się pod intensywną kulturą rolną. Do zwiększenia wylewów przyczynia się na Wieprzówce ruch rumowiska, które wypełnia na znacznych przestrzeniach łożysko aż po wysokie brzegi terasu rędzinnej, na Frydrychówce zaś i Włosieniu serpentynujący bieg tych potoków, których brzegi zarośnięte są drzewami i krzakami. Wylewy, które wydarzają się prawie corocznie, wyrządzają w dolinach tych potoków wielkie szkody na rolach, łąkach i stawach rybnych, a w gminie Wieprz także w budynkach położonych nad Wieprzówką.

¹

Według rocznika hydrograficznego 1927 odpowiada średnia woda normalna, stanowi -p 2’35 m wodowskazu w Tropiu, różnica wynosiła zatem 0’2 m.

²

Regulacja ta, podobnie jak inne lokalne regulacje, uległa podczas wojny przy braku konserwacji zniszczeniu. W r. 1928 uregulował ponownie tę przestrzeń od km 7'1 do 7²714 inżynier Władysław Pietruszewski z ramienia państwowego Zarządu wodnego w Nowym Sączu, rozszerzając profil poprzeczny do 24 m i ubezpieczając go opaskami kamiennemi o szerokości korony 1 m.

³

Komisja reambulacyjna nie podała ilości średniej wielkiej wody, ani nie obliczyła niwelety tej wody przepływającej w rozszerzonych profilach.

⁴

Idąc za przykładem sekcji Samborskiej oddziału leśno-technicznego zaprojektowała komisja szerokość trasy w liczbach parzystych. Nagłe zmniejszenie szerokości trasy Łososiny z 24 m w sekcji III na 14 m w km 31'956, gdzie się zaczyna sekcja IV, t. j. o 10 m czyli 42% (w projekcie Wydziału Krajowego wynosi to zmniejszenie niespełna 17%), jest nieuzasadnione, a da się wytłumaczyć chyba tylko zastosowaniem progów drewnianych, których długość jest ograniczona.

⁵

Mimo zastosowania szerokiej trasy, a tern samem zmniejszenia głębokości i siły kinetycznej wody głowice ostróg siatkowo-żwirowych narażone są na podmycie i powinny otrzymać jako fundament materace siatkowo-żwirowe. Z powodu braku takiego fundamentu ostrogi zbudowane przez inż. Wernera na Wiśle w Skoczowie zostały w r. 1925 przez powódź zniszczone.

⁶

Czy rzeczywiście koszta zaprojektowanej przez komisją regulacji Łososiny będą niższe jest wielką kwestją. Komisja preliminowała bowiem koszt 1 m bież. ostrogi siatkowej na 25 zł podczas gdy faktycznie koszt ten z powodu braku grubszych żwirów i konieczności użycia kamienia łamanego w projektach szczegółowych oblicza się na 39’80 zł t. j. blisko o 60% wyższy, co już w jednej pozycji 6 powoduje przekroczenie okrągło o 648.000 zł.

⁷

W opinji przeoczył delegat krakowskiej Dyrekcji Robót Publicznych, że w projekcie regulacji Łososiny nie przewidziano tam równoległych (faszynowych) oskałowanych, lecz czysto kamienne.

⁸

To zapatrywanie nie licuje z reskryptem ministerjalnym z dnia 11 lipca 1925 r. (zał. 2), który w ustępie IV punkcie 3 wyraźnie poleca ujęcie wody niższej od „brzegowej“ dla celów komunikacji, meljoracji, albo sił wodnych.

⁹

Opinja inżyniera Zdzisława Gańczakowskiego.

„Jaki dodatni wpływ wywiera spław drzewa szpilkowego na jakość drewna? Drzewo sosnowe, jeśli po ścięciu przez kilka miesięcy nie zostanie przetarte, zaczyna dostawać sine plamy, które wywołuje grzybek zwany szarzyna (Ceratostomela pini). Stolarze uważają te sine plamy za wielką wadę. Drzewo sosnowe spławiane, względnie przetrzymywane we wodzie nie dostaje tych sinych plam. Inne drzewa szpilkowe t. j. świerk i jodła tracą przez spław pewną część substancyj solnych t. j. wyługowują się. To częściowe wyługowanie drzewa ze soli jest o tyle korzystne, że sole są hygroskopijne i wyciągają, z powietrza i z ziemi wodę, a przez to deski ulegają paczeniu. Niektórzy utrzymują, że wilgoć ta przyczynić się może do szybszego psucia się drzewa szczególnie w razie zarażenia drzewa grzybem domowym (Merulius lacrimans). Drzewo zarażone w lesie grzybem domowym podczas spławu bardzo łatwo może stracić zarazki grzyba przez wpływ słońca, przez przeciąg powietrza i przez wypłókanie wodą. Wskutek tego do budowy domów jest spławione drzewo bardziej poszukiwane, albowiem daje większą pewność, że nie ulegnie zniszczeniu przez grzyb domowy“.

Wskutek petycyj stron interesowanych i w myśl programowej uchwały Sejmu krajowego z dnia 13 lutego 1894 postanowił Wydział Krajowy zarządzić opracowanie projektu regulacji Wieprzówki po ukończeniu projektów obwałowania i odwodnienia niziny Nadwiślańskiej; gdy jednak Sejm uchwałą z 19 października 1908 r. polecił przedewszystkiem opracować plany dla regulacji Worony, Gołogórki i Łososiny, zdjęcia Wieprzówki odroczone zostały do 1912 r.

Pomiary przeprowadził w r. 1912, a projekt opracował w r. 1913 inżynier Kraj. Biura Meljoracyjnego Stanisław Przybylski wspólnie z inżynierami Adamem Hołubowiczem i Stanisławem Mostowskim.

Projekt techniczny z r. 1913.

Projektem objęto nietylko regulację środkowego i dolnego biegu Wieprzówki z dopływami Frydrychówką i Włosieniem, która stanowi meljorację podstawową, lecz także korekcję progową Wieprzówki powyżej Andrychowa z dopływami górskiemi celem wstrzymania ruchu żwiru, która to korekcja należała do zakresu działania oddziału leśno-technicznego Ministerstwa Rolnictwa, mianowicie:

a) poniżej Andrychowa:

1)    regulację Wieprzówki od Skawy do ujścia Targaniczki na długości 17*35 km ;

2)    regulację Frydrychówki na długości 12‘065 km tudzież dopływu od Wieprza na długości 018 km;

3)    regulację Włosienia na długości 0’9 km ;

b) powyżej Andrychowa:

1)    korekcję progową Wieprzówki od km 17*35 do km 24*9 na długości 7*55 km;

2)    korekcję Targaniczki na długości 6*45 km;

3)    korekcję potoku Sułkowickiego na długości 0*17 km;

4)    korekcję potoku Zagórnika na długości 0*629 km;

5)    korekcję potoku Rzyki na długości 1*6 km;

ponadto zaś korekcję ujść mniejszych dopływów i ścieków, tudzież młynówek tak na górnej, jak i dolnej przestrzeni łącznej długości 5*292 km;

ogółem na długości 52*186 km.

Projekt obejmuje także budowę objektów, mianowicie:

4    mosty żelazno-betonowe (1 na Wieprzówce, 2 na Frydrychówce i 1 na Targaniczce), oraz 29 kładek drewnianych i 67 przejazdów wbród;

3 jazy ruchome (2 na Frydrychówce i 1 na Włosieniu) o słałych słupach zastawkowych żelaznych i przyczółkach betonowych dla przeprowadzenia wielkiej wody;

16 stałych jazów betonowych w miejsce istniejących faszynowych i drewnianych, a to 10 jazów na Wieprzówce (8 jazów między km 3*15 a 17*35 i 2 jazy powyżej km 17*35) i 6 jazów na Targaniczce;

5    stopni betonowych 0*5 /77 do 1 Ш wysokich dla pokonania lokalnego spadu na Frydrychówce z dopływem od Wieprza i na Zagórniku.

Przy jazach zaprojektowano śluzy wpustowe zamykane zasuwami dla zabezpieczenia młynówek przed wielką wodą.

a) Regulacja Wieprzówki z dopływami poniżej Andrychowa.

Regulacja Wieprzówki na tej przestrzeni, gdzie w szerokiej dolinie urodzajne grunta rędzinne są w wysokiej kulturze, ma na celu odwodnienie i zmniejszenie wylewów przy równoczesnem utrzymaniu zakładów przemysłowych i stawów rybnych, a to przez obniżenie koron jazów i ujęcie łożyska budowlami równoległemi. Obniżenie jazów nie napotyka na trudności w obec wielkiego spadu Wieprzówki, gdyż przy spadzie młynówek np. 0*5°/oo wystarczy przesunięcie jazów wgórę, a tem samem przedłużenie młynówek, o 130 m do 500 m dla uzyskania obniżenia korony jazów o 1 /77.

Regulacja Frydrychówki i Włosienia ma na celu odwodnienie i ochronę od największych wylewów rędzinnych gruntów nadbrzeżnych przez sprostowanie serpentynującego biegu tych potoków, obniżenie niwelety dna i zastąpienie istniejących 3 stałych jazów jazami ruchomemi.

Trasę zaprojektowano w łukach o minimalnym promieniu 150 /77 w dolnej przestrzeni Wieprzówki, a 100 /77 w górnej przestrzeni i na dopływach. Skrócenie długości biegu Wieprzówki wynosi od Skawy do ujścia Włosienia (9*4 — 7*8 km) 1*6 km, czyli 17%, od Włosienia do ujścia Targaniczki zaś (10*2 — 9*53 km) 0*67 km, czyli 6*5%; całe skrócenie zatem Wieprzówki wynosi 2*25 km, czyli przy długości istniejącego biegu od Targaniczki do ujścia 19*6 km, czyli niespełna 11*5%.

Długość trasy regulacyjnej Frydrychówki wynosi 12*06 km przy długości istniejącego biegu 15 km, skrócenie 15% ; długość trasy regulacyjnej Włosienia wynosi 0*9 km, skrócenie 18*2%. Skrócenie biegu Frydrychówki i Włosienia jest większe niż na Wieprzówce z powodu zbyt serpentynujących łożysk tych potoków.

Spad projektowany.

1)    Wieprzówka.

Spad istniejący na potoku Wieprzówce wynosi od źródeł (800 /77 nad Adrja-tykiem) do ujścia do Skawy (230 /77 średnia woda normalna) 570 /77, czyli przy długości istniejącego biegu 32 km, spad względny / = 17*8 °/oo- Spad w górskiej przestrzeni Wieprzówki od źródeł do ujścia Targaniczki (432 m nad Adrjaty-kiem) wynosi 368 m, czyli przy długości 12*4 km I = 29*7°/oo> od Targanicy do ujścia 202 m, czyli przy długości 19'6 km /= 10*3 °/oo*

Spad zaprojektowano przy obniżeniu koron jazów (przesuniętych wgórę) do 0*3 /7Z nad dnem w linjach prostych, jak następuje:

od km 0*0 do Г0 /=2*0°/oo> od km 1*0 do 1*5 /= 3*4%₀, od km 1*5 do 2’85 /=4'47%o> od km 2*85 do 3*7 (ujście Frydrychówki) /=2*67°/o₀;

od km 3*7 do 4*15 /=2*67°/oo> od km 4*15 do 7*807 (ujścia Włosienia) /= 5*0%₀;

od km 7*807 do 10*4 / = 5*0⁰/₀₀, od km 10*4 do 12*2 1= 6*45°/₀₀, od km 12*2 do 14*0 I— 7*2%o, od km 14*0 do 17*375 (ujście Targaniczki) /=7*8э/оо»

Przy zaprojektowanej niwelecie dna wznosić się będą brzegi Wieprzówki nad zwierciadłem średniej wody normalnej : od Skawy do ujścia Frydrychówki 2*5 m do 2 m, między Frydrychówką a Włosieniem przeciętnie 1*4 /77, od ujścia Włosienia do km 16 (w Andrychowie) przeciętnie 1*3/77, a przy ujściu Targaniczki 1*2 /77.

2)    Frydrychówką.

km 10 od 2*0 /77 do 2*8 m,

Niweletę dna zaprojektowano w linjach prostych z następującym spadem : od km 0*0 do 5*4 /= 3*2%₀, od km 5*4 do 8*49 /=4*3°/₀o, od km 8*49 do 10*32 / = 6*0°/oo> od km 10*32 do 11*15 /=7*9%0> od km 11*15 do 12*065 I— 12*0%o* Przy zaprojektowanej niwelecie dna wznosić się będą brzegi do

a w 12 km 1*8/77 nad zwierciadłem średniej wody normalnej, tak iź wielka woda może być odprowadzona w brzegach.

3)    Włosień.

od km 0*47 do 0*9 / = 5*8°/

Niwelętę dna zaprojektowano w spadzie: od km 0*0 do 0*47 /=4*0%o>

00>

przyczem uzyskano głębokość przeciętną 1*7 /77 do 1*9 /77, tak iż wielka woda może być odprowadzoną w pojedynczym profilu w brzegach.

Objętość przepływu wody.

Ilość średniej wody normalnej Wieprzówki obliczono na podstawie pomiarów młynkiem dla stanu 2*30 /77 wodowskazu na moście w Ru-dzach,* dla dorzecza — od Skawy do ujścia Frydrychówki (km 3*7) A = 160 km*, q₂ — 13*5 litrów z 1 km'¹ na sekundę, od Frydrychówki do ujścia Włosienia (km 7*807) A = 113*8 km², q₂ = 16*2 //sek., od Włosienia do ujścia Targaniczki (km 17*375) A = 91*1 km², q₂ = 18*2 //sek.

Ilość średniej wody normalnej Frydrychówki obliczono z różnicy przepływu na Wieprzówce poniżej i powyżej ujścia Frydrychówki, mianowicie: od

* Wodowskaz

w km 1 08 Wieprzówki w Rudzach z rzędną zera 231*409 m nad Adrja-tykiem został niewłaściwie założony, bo leży w cofce Skawy i tuż powyżej progu zbudowanego dla ochrony mostu kamiennego sklepionego (o 7 otworach po 6*6 m). Z tego powodu dopiero na podstawie obserwacyj w czasie zdjęć i wywiadów oznaczono w przybliżeniu stan wody na wodowskazie odpowiadający średniej normalnej.

Wieprzówki do ujścia potoku w Wolszczyźnie (km 5*655) A = 39*4 km², q₂ — 6 lisek., powyżej do ujścia potoku od Wieprza (km 8*49) A — 21*3 km², q₂— 8 //sek., do końca regulacji (km 12*065) A = 12*6 km², q₂ — 10 //sek.

Dla Włosienia o dorzeczu A = 13*7 km² przyjęto q.₂= 14 //sek.

Ilość wielkiej wody obliczona według wzorów Iszkowskiego z dorzecza i opadu wynosi :

na Wieprzówce: od Skawy do ujścia Frydrychówki q±= 1*587 m³ na sek., powyżej 2*049 m³ na sek. ;

na Frydrychówce od ujścia do potoku w Wolszczyźnie ^₄= 1*56 m³, powyżej do potoku od Wieprza q± = 2*0 m³, powyżej potoku od Wieprza do końca regulacji qi=2'5 /77³/sek. ;

na Włos i an iu: q±= 2*0 m³/sek.

Ilość wielkiej wody na Wieprzówce obliczono celem zorjentowania się, jak szeroki pas gruntów wzdłuż tego potoku należy zostawić wolny od drzew i zarośli dla ułatwienia odpływu wielkiej wody, oraz czy istniejące mosty wystarczają dla przeprowadzenia tej wody.

Normalne przekroje poprzeczne.

Kształt przekrojów poprzecznych przyjęto trapezowy i przewidziano w projekcie pełny wykop tak na dopływach, jak i na Wieprzówce, gdyż znaczną część średniej wody normalnej zabierają młynówki, a wielka woda wydarza się rzadko i jest krótkotrwała.

Szerokość dna i nachylenie skarp przyjęto:

1)    na Wieprzówce:

od km 0*0 do 3*7 (ujścia Frydrychówki). szerokość dna S= 10*8 m, nachylenie skarp 1 : 2 ;

od km 3*7 do 17*375 (ujścia Targaniczki) S = 8*8 m, nachylenie skarp 1:2;

2)    na Frydrychówce:

od km 0*0 do 1*7. 5 = 2*1 m, nachylenie skarp 1 : 3 celem zwiększenia pojemności przekroju dla przepływu wielkiej wody;

od km 1*7 do 0*49. S = 2A m, nachylenie skarp 1:2;

od km 8*49 do 12*065. S = 1*9 m, nachylenie skarp 1:2;

3)    na Włosieniu: S = 1*9 m, nachylenie skarp 1 : 2.

Przepływ średniej wody normalnej obliczono wzorami Ganguillet-Kuttera przy zastosowaniu spółczynnika chropowatości n =0*030 dla Wieprzówki, która toczy żwir i piasek, a n = 0*025 dla dopływów, które prowadzą tylko namuł. Wyniki obliczenia przedstawiają się, jak następuje :

1)    na Wieprzówce:

od km 0*0 do 3*7. Q₂=2*16 m³ przepływa przy głębokości wody 0*29 m do 0*25 m przy spadach powyżej podanych z chyżością 0*66 m do 0*76 /77;

od km 3*7 do 7*807. Q₂ = 1*84 m³ przepływa przy głębokości 0*30 m do 0*24 /77 z chyżością 0*66 m do 0*81 m ;

od km 7*807 do 17*375. Q₂= 1*66 m³ przepływa przy głębokości 0*23 m do 0*21 /77 z chyżością 0*76 /77 do 0*87 /77 ;

2)    na Frydrychówce:

od km 0*0 do 2*35. /=3’2⁰/₀o, Q₂=0*47 m³ przepływa przy głębokości 0*23 /77 z chyżością 0*69 /77 ;

Q₂'= 0*32 /72³ przepływa przy głębokości

od km 2-35 do 5*4. /= 3 2°/

0*19 m z chyżością 0*59 /72;

od km 5*4 do 8*49. /=4*3%₀. Q₂=0*32 m³ przepływa przy głębokości 0‘17 m z chyżością 0'63 /72;

od km 8’49 do 12*065. /= 6°/₀₀ do 12% o* Q₂⁼ 0*13 /72³ przepływa przy głębokości 0*10 m z chyżością 0*51 /72.

3) na Włosieniu:

od km 0*0 do 0*47. /=4*0°/

0*12 /77 z chyżością 0*47 /77;

od km 0*47 do 0*9. /=5*8°/

0*11 /77 z chyżością 0'63 /77.

Dla przepływu wielkiej wody na Wieprzówce nie obliczono przekroju poprzecznego, przewidziano tylko pozostawienie po obu brzegach pasa wolnego od drzew i zarośli o szerokości 15/77.

Dla Frydrychówki i Włosienia obliczono przepływ wielkiej wody w profilach unormowanych dla średniej wody normalnej, jak następuje :

Frydrychówka :

od km 0*0 do 5*665. Q₄ = 61*5 m³ przepływa przy głębokości 2*43 /77 (km 0*0 do 1*7) z chyżością 2*7 /77, przy głębokości 2*71 /77 (większej niż poniżej z powodu stromszych skarp 1:2, km 1*7 do 5'4) z chyżością 2*92 /77, przy głębokości 2*53 m (km 5*4 do 5*665) z chyżością 3*26 /77;

od km 5*665 do 8*49. Q₄ = 42*6 m³ przepływa przy głębokości 2*15 m z chyżością 2*97 /77;

od km 8*49 do 12*065. Q₄ = 31*5 m³ przepływa przy głębokości 1*83 m do 1*57 /77 z chyżością 3*10 /77 do 4*02 /77.

Włosień :

Q₄=27*4m³ przepływa przy głębokości 1*88 /77 (km 0*0 do 0*47) z chyżością 2 57 /77, przy głębokości zaś 1*73 m (km 0*47 do 0*9) z chyżocią 2*96 m.

00*

00-

00-

Q₂= 0*14 m³ przepływa przy głębokości Q,= 0*14 m³ przepływa przy głębokości

Ubezpieczenie brzegów i dna potoków.

Dla Wieprzówki zaprojektowano obustronne ubezpieczenie brzegów budowlami faszynowemi o szerokości korony 1*0 /77 z nachyleniem skarp od wody 1 : 1*5, od lądu 1 : 1 (względnie 1 : 0 przy opaskach) inkrustowane kamieniem łamanym o szerokości korony 0'5 /77, nachylenie skarp od wody 1 : 2. Wzniesienie koron tam nad zwierciadłem średniej wody normalnej wynosić ma na brzegach wklęsłych i w linjach prostych 0*3 /77, na brzegach wypukłych 0*1 /77. Poprzeczki łączące tamy równoległe z wysokiemi brzegami zaprojektowano faszynowe o szerokości korony 1*0 /77 i nachyleniu skarp 1 : 1 od góry, a 1 : 1*5 od dołu ze wzniesieniem 1 % od koron tam równoległych do brzegów. Ponadto przewidziano w projekcie wydarniowanie skarp w przekopach i ubezpieczenie urwistych brzegów Wieprzówki obitkami faszynowemi.

Brzegi Frydrychówki i Włosienia mają być ubezpieczone płotkami faszynowemi, skarpy zaś wydarniowane na szerokość 2 /77, a powyżej obsiane nasionami traw.

Ze względu na wielki spad, zaprojektowano ubezpieczenie dna Wieprzówki progami drewnianemi, a dna dopływów progami betonowemi założo-nemi równo z dnem, podobnie jak na Rudawie (część II publikacji str. 314).

Odległość progów tak unormowano, ażeby po wytworzeniu się stopni 0*3 m zmniejszył się spad na Wieprzówce do 3°/oo> a na dopływach, które nie toczą żwiru, do 2°/₀. Ilość progów wynosi zatem: na Wieprzówce od Arm 1*5 do km 17*3 :152, na Frydrychówce od km 0*25 do km 12'065:108, na Włosieniu 7, na potoku od Wieprza 3.

b) Korekcja progowa Wieprzówki i dopływów powyżej Andrychowa.

Na Wieprzówce od km 17*375 (ujście Targaniczki) wgórę, tudzież jej górskich dopływach Targaniczce, potoku Sułkowickim, Zagórniku i Rzykach zaprojektowano korekcję progową, stosowaną przez sekcję Samborską oddziału leśno-technicznego przy zabudowaniu potoków górskich o spadzie 1% do 2%. Wysokość progów wynosić ma 0’3 m, co czwarty próg kamienny ubezpieczony na wypadzie brukiem, trzy progi zaś drewniane na podściółce faszy-nowej. Dno między progami ma być poziome.

Spad potoków zaprojektowano :

1)    Wieprzówki: od km 17*375 do 23*149 /=9*4⁰/₀o do 14*8⁰/0o, od km 23*149 do 24*9 /= 20*8%o do 28*4°/₀₀;

2)    Targaniczki: od km 0*0 do 5*04 /= 10*6⁰/₀₀ do 21*4°/₀₀; od km 5*04 do 6*45 /= 21*4%₀, 26*3 °/o₀ ;

3)    potoku Sułkowickiego : 7=9*O°/0o;

4)    potoku Zagórnik: /=10*7°/oo do 12*0%₀;

5)    potoku Rzyki: I— 22*8⁰/O0 do 28*7°/₀₀.

Przy zaprojektowanym spadzie Wieprzówki wypada ilość progów od 31V3 do 94²/з na 1 kilometr potoku, odgległość zaś progów od 32 m do 10*6 m.

Normalne przekroje poprzeczne.

Przekroje poprzeczne obliczono dla przepływu średniej wielkiej wody według dat udzielonych przez organa oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich. Objętość średniej wielkiej wody przyjęto na przestrzeniach powyżej podanych, jak następuje:

1)    Wieprzówka: dla dorzecza A = 44*8 km² q₃ — 0*16 m³, Q₃ = 7*27 m³, dla A = 12*10 km² (powyżej uiścia pot. Rzyki) q₃ = 0*42 m³, Q₃ = 5*08 m³;

2)    Targaniczka: dla A = 23*8 km² q₃ = 0*23 m³, Q₃ = 5*48 m³, dla A — 9*9 km* q₃ == 0*45 m³, Q₃ = 4*46 m³;

3)    potok Sułkowicki: dla A = 4*1 Arm² q₃ = 0*8 m³, Q₃ — 3*28 m³;

4)    potok Zagórnik: dla A = 5*9 Arm² q₃ = 0'6 m³, Q₃ = 3*54 m³;

5)    potok Rzyki: dla A— 9 km² q₃ = 0*5 m³, Q₃ = 4*5 m³.*

Głębokość średniej wielkiej wody przyjęto A = 0*5 m, szerokość zaś przekrojów poprzecznych (równej długości progów) obliczono według formułki Armaniego :

A³ X 8*72

1 - y* ’

gdzie oznacza Q objętość średniej wielkiej wody, b szerokość profilu (długość

Na pobliskich potokach wpadających do Skawy przyjęła sekcja Samborska oddziału leśno-techniczneg-o : <73 = 0'45 m³ na Ponikiewce o "dorzeczu 18 km², oraz na Bystry o dorzeczu 4*5 km.², są to więc cyfry dowolne, do których nie można przywiązywać wagi.

progu), h głębokość wody, [i spółczynnik 0*696 (dla potoków o szerokości 6—10 m i chyżości V = 2 m).

(Należy tu zauważyć, że formułka Armaniego nie ma wartości, bo nie uwzględnia spadu, od którego zależy objętość przepływu wody. Z tego powodu po utworzeniu komitetu technicznego i komisji regulacji rzek kanałowych, który badał i zatwierdzał projekty zabudowań potoków górskich, tak ekspozytura lwowska, jak i sekcja Samborska obliczały przepływ wody według wzorów Ganguillet-Kuttera).

Szerokość dna przy głębokości 0'5 /72 obliczona według powyższej formułki Armaniego wynosi:

1)    na Wieprzówce '

od km 17-375 do 23*149 b = 1 /л ; od km 23*149 do 24*9 ó = 5 m;

2)    na Targaniczce :

od km 0*0 do 5*04 b — 5*5 m ; od km 5-04 do 6*45 b = 4*5 m ;

3)    na potoku Sułkozoickim : b — 3 m ;

4)    na potoku Zagórnik: b = 3*5 m;

5)    na potoku Rzyki: b = 4*5 /77.

Jako ubezpieczenie brzegów zaprojektowano na całej długości obustronne opaski kamienne, których korona wznosić się ma 0*5 /77 nad progami.

W sprawozdaniu technicznem zwrócił uwagę projektant, że powyżej korekcji progowej byłoby wskazanem zabudowanie potoków Wieprzówki, Tar-ganiczki, Bolęciny i Rzyk wraz z zalesieniem ich stoków, które te roboty należały do kompetencji sekcji Samborskiej oddziału leśno-technicznego.

Kosztorys.

Do zestawienia kosztorysu przyjęto następujące ceny jednostkowe:

1 /72³ wykopu ziemi miernej tęgości do 2 /77 głębokości 0*46 K;

1 /72³ wykopu w gruncie tęgim lub żwirowym 0*76 K;

1 /72³ wykopu ziemi ciężkiej lub żwirowej pod fundamenty objektów 1*61 K;

przewóz taczkami 1 /7Z³ materjału wydobytego z wykopu na odległość 10 m 0*10 K, na odległość 50 m 0*21 K;

rozplantowanie na brzegu 1 /72³ ziemi 0*08 K;

1 /72² karczowania korzeni w gęstych kępach 0*19 K;

1 /77 bież. karczowania pniaków na brzegach (przy odstępie pniaków 5 /72, licząc 2 К od pniaka) 0*40 K;

1 /72 bież. skarpowania urwistego brzegu przeciętnej wysokości 1*5 /72 ze skarpy 1 : 0*5 na 1 : 2 — 1*60 K;

1 772² pokładu drogowego z żwiru rzecznego 0*2 /72 grubości 1*18 K;

1 /72³ tamy kamiennej lub inkrustacji tamy faszynowej 9*96 K;

1 /72³ faszynady 4*44 K;

1 /72 bież. obitki faszynowej 2 m szerokiej 1*68 K;

obsiew 1 ha nasionami traw 160 K;

zasadzenie 1 ha żwirowiska wikliną w rzędach 1 /72 i odstępach 0*2 /72 403 К ;

1 /72³ okrąglaka dębowego 80 K, drzewa miękkiego 30 K;

1 /72³ brusów dębowych 100 K, z drzewa miękkiego 60 K;

1 /72 bież. pala kierującego 24 X 24 C/72 z drzewa dębowego do ścian wpustpalowych z wbiciem kafarem 11*89 K;

1 /72 bież. pala okrągłego z drzewa miękkiego średnicy 15 cm do progów drewnianych z wbiciem babą ręczną 1*31 K;

1 /72³ ściany wpustpalowei z brusów dębowych 8 cm grubych z wbiciem kafarem 18'55 K;

1 /72³ cementu portlandzkiego (1.400 kg) z dostawą 100 K;

1 /72³ mieszaniny żwiru rzecznego i piasku (spółki) do wyrobu betonu 7‘00 К ;

1 /72³ betonu do konstrukcyj żelazno-betonowych przy stosunku 1 : 4 (350 kg cementu) 39*50 K;

1 /72³ betonu do murów przy stosunku 1 : 6 (230 kg cementu) 30*92 К ;

1 m³ muru z kamienia łamanego na zaprawie cementowej (1 : 3) 26*77 K;

1 /72* bruku z kamienia łamanego 0*25 m grubości z wypełnieniem spojeń zaprawą cementową 6*59 K;

1 /72* takiego bruku ułożonego na piasku 3*75 K;

1 kg żelaza spawalnego w konstrukcjach jazów 0*70 K;

1 kg żelaza na wkładki do żel. betonu 0*40 K;

1 kg żelaza lanego na łożyska mostowe 0*40 K;

1 kg starych szyn kolejowych do fundamentów objektów 0*20 K;

wykupno 1 ha roli lub łąki 3.500 K, pastwiska lub kępy 2.000 K, wysokiego odsypiska 900 K;

odszkodowania za 1 ha roli lub łąki przysypanej ziemią 350 K;

wynagrodzenie za przeniesienie budynków drewnianych: mieszkalnych po 30 K, stodół po 15 К za 1 /72*.

Koszta budowy preliminowano, jak następuje :

I.    Roboty ziemne i karczowanie:

392.950    /72³ wykopu łożysk potoków, przedłużenie mły

449.347*37 К

220.518*— „

41.510*04 „

nówek o 3*487 km wzdłuż Wieprzówki, korekcja ujść ścieków na dług. 0*795 km, karczowanie kęp pod przekopy 126.900 /72³ i karczowanie pniaków na długości 18.370 m bież.........

977.236*06 К 15.877*80 „ 16.513*92 „ 44.180*47 „

II.    Roboty regulacyjne:

budowle regulacyjne.......

35.284 /72. bież. płotków 0*3 m wys. .

• 152 progów drewnianych.....

914 progów kamiennych.....

1.590*- „

22.143*35 „

75.276*— „ 1,198.013*67 „

795 /72 bież. progów drewnianych na

mniejszych dopływach.....

130.265 /72* darniowania w kożuch .    .

22.950    /72 bież. obitek faszynowych

III.    Budowa objektów:

4 mosty betonowe 43.300 K, 29 kładek drewnianych 19.920 K, 3 razy ruchome i 16 jazów stałych betonowych 128.400 K, 5 stopni betonowych 9.050 K, 67 przejazdów wbród 19.840 К...........

IV.    Roboty dodatkowe:

zasadzenie 92*84 ha żwirowisk wzdłuż Wieprzówki, Tar-ganiczki i Rzyk wikliną 37.414*52 K, obsiew 25*597 ha skarp potoków i młynówek 4.095*52 К.......

V.    Wykupno gruntów i odszkodowania.......

Z przeniesienia .    . 1,909.389'08 К

105.252 08 „

131*790'- „ 214.643*12 „

VI.    Konserwacja w czasie budowy (8% rub. I do II t. i.

1,647.361*04 K)..............

VII. Koszta zarządu (10% rub. I do VI w sumie 2,146.431*16 K)

38.925*72 „

VIII. Rozmaite i nieprzewidziane około 2% rub. I do V w sumie 2,000.293*01 K)............

. 2,400.000*— К . 4,334.000*— zł.

ogółem czyli okrągło

W regulacji Wieprzówki interesowanych jest 13 gmin i obszarów dwor

skich :

a)    w powiecie oświęcimskim: 1) Grodzisko, 2) Rudze, 3) Graboszyce,

4) Przybradź, 5) Gierałtowice;

b)    w powiecie wadowickim: 6) Frydrychowice, 7) Wieprz ad Andrychów,*

8) Inwałd, 9) Andrychów miasto, 10) Zagórnik, 11) Sułkowice, 12) Targa-nica, 13) Rzyki.

Reambulacja projektu technicznego i częściowe wykonanie robót.

Projekt techniczny zbadany został na miejscu w r. 1913 przez delegatów Ministerstwa Rolnictwa, inżynierów Ministerstwa Robót Publicznych Stanisława Wawrzkowicza, obecnie naczelnika wydziału wód niespławnych w pol-skiem Ministerstwie Robót Publicznych, i Tadeusza Zubrzyckiego, obecnie naczelnika Centralnego Biura Hydrograficznego przy temże Ministerstwie, przy udziale projektanta inżyniera Stanisława Przybylskiego.

W protokole z dnia 28 listopada 1913 r. podniosła komisja reambula-cyjna pewne wątpliwości co do przyjętej ilości średniej wielkiej wody dla korekcji progowej, zaleciła obliczenie wielkiej wody dla unormowania otworów mostów według wzoru Kresnika,** pewne modyfikacje trasy, zastąpienie poprzeczek faszynowych 3-rzędowemi płotkami na podściółce faszynowej, oraz przeprowadzenie badań co do potrzeby zabudowania potoków górskich powyżej Andrychowa, w konkluzji zaś wyraziła opinję, że „projekt okazuje się oględnie wypracowany i w ogólności odpowiedni celowi, a zakres projektowanych robót odpowiada rzeczywistej potrzebie“.

Ponieważ z powodu wybuchu wojny światowej Sejm krajowy od r. 1914 nie był zwołany, Wydział Krajowy nie mógł przedłożyć projektu ustawy krajowej zapewniającej wykonania robót przy pomocy państwowego funduszu meljoracyjnego. Mimo to zarządził Wydział Krajowy na prośbę interesowanych wykonanie robót miejscowych na potoku Wieprzówce, mianowicie: lokalne regulacje zapomocą obustronnych tam faszynowych i progów drewnianych w Targanicy, Andrychowie (powyżej mostu kolejowego i poniżej mostu drogowego na gościńcu Andrychów-Kęty) i Wieprzu, tudzież budowę

* Jedna z największych gmin wiejskich w powiecie, która się zabudowała wzdłuż Wieprzówki, a według spisu z r. 1921 liczy 3.013 mieszkańców i 530 budynków mieszkalnych.

X A gdzie oznacza Q — ilość wody w m%,

30

** Wzór Kresnika : Q = а X A — powierzchnię dorzecza w km-, a spółczynnik a = 0’75 (według zalecenia komisji).

о-s + Va

jazu betonowego celem zaopatrzenia w wodę tkalni mechanicznej w Andrychowie. Roboty wykonał kierownik regulacji pobliskiej Macochy, inżynier Kraj. Biura Meljoracyjnego Kazimierz Maćkowski, obecnie kierownik oddziału drogowego, wodnego i meljoracyjnego przy województwie pomorskiem. Wedle informacji otrzymanej od inż. Maćkowskiego wynosiły koszta robót wykonanych w latach 1916 do 1919 sumę 202.712¹86 K.

Projekt rozporządzenia T. W. S. z r. 1927.

Na podstawie noweli z dnia 23 czerwca 1925 r. Dz. u. R. P. nr. 75 poz. 524 do ustawy meljoracyjnej przedłożył Tymczasowy Wydział Samorządowy Ministerstwu Robót Publicznych projekt rozporządzenia z dnia 25 października 1927 r. zapewniającego wykonanie regulacji Wieprzówki z dopływami przy pomocy państwowego funduszu meljoracyjnego. Za podstawę techniczną służyć miał projekt Wydziału Krajowego z r. 1913, który preliminował koszta na 4,344.000 zł. Do pokrycia kosztów miały się przyczynić państwowy fundusz meljoracyjny i fundusz samorządu wojewódzkiego, względnie fundusz krajowy, zasiłkami bezzwrotnemi w wysokości po 50°/o.

Projekt tego rozporządzenia nie uzyskał jednak zatwierdzenia, a Ministerstwo Robót Publicznych zarządziło reskryptem z dnia 13 maja 1929 r. ponowną reambulację projektu technicznego, do której krakowska Dyrekcja Robót Publicznych nie wydelegowała żadnego inżyniera meljoracyjnego, ani nawet projektanta, któryby mógł udzielić komisji wyjaśnień w kwestjach wątpliwych.

Projekt komisji reambulacyjnej z r. 1929.

regulacji

W protokole z dnia 7 sierpnia 1929 r. zaproponowała komisja reambula-cyjna przedewszystkiem wyeliminowanie z projektu Frydrychówki (z wyjątkiem ujścia na długości 1 km) i korekcji progowej Targaniczki, oraz budowy mostów żelazno-betonowych i trwałych jazów, aby nie obciążać kosztorysu objektami, których koszt pokryją inne fundusze publiczne lub prywatne, skoro w przyszłości zajdzie konieczna potrzeba ich wzniesienia lub przebudowy, a natomiast uznała potrzebę budowy zapór na 2 odnogach Wieprzówki, podnosząc zarzut, że projekt Wydziału Krajowego tego nie przewidział.¹

Dalej oświadczyła się komisja „za odmiennem ujęciem próbie regulacyjnego“ i za zmianą typów budowli regulacyjnych.

Odmienne ujęcie problemu regulacyjnego ma na tern polegać, że przekroje normalne Wieprzówki mają przeprowadzać od ujścia do km 4 średnią wodę normalną, od km 4 do km 17¹375 (ujście Targaniczki) średnią wielką wodę, której objętości nie podała komisja, powyżej zaś km 17¹375 podaną projektantowi przez organa oddziału leśno-technicznego, a dowolnie przyjętą ilość średniej wielkiej wody, w mieście Andrychów zaś ma być ujęta Wie-przówka wałami 1 m wysokiemi dla przepływu wód katastrofalnych. W przestrzeniach poniżej korekcji progowej, t. j. od km 17¹375 wdół, zdaniem komisji nie ma potrzeby stosowania szczelnej obudowy trasy kierownicami, gdyż ujęcie koryta tamami prostopadłemi najzupełniej będzie wystarczające, a tylko skarpy przekopów wymagać będą ubezpieczenia „opaskami równoległemi“, powyżej km 4 zaś stosowanie budowli faszynowych jest niedopuszczalne, a odpowiedniemi będą tylko budowle z nadbudową siatkową systemu Palvis’a.

Szerokość trasy Wieprzówki (źwierciadło wody normalnej, względnie średniej wielkiej) proponowane przez komisję wynosi :

a) poniżej Andrychowa :

1)    od km 0 0 do 3'7 (ujście Frydrychówki) dla dorzecza .4 = 160 km2 szerokość zwierciadła średniej wody normalnej 14 m (w projekcie Wydziału Krajowego 12 m);

2)    od km 3²7 do 17²375 (ujście Targaniczki) dla A = 113²8 km² do 91²1 km² szerokości zwierciadła średniej wody wielkiej 24 m ²) (w projekcie Wydziału Krajowego 10 m) ;

b) powyżej Andrychowa (korekcja progów) :

3)    od km 17²375 do 23²149 (ujście potoku Rzyki) dla dorzecza A — 44²8 km² 9 ш (w projekcie Wydziału Krajowego 9 m) ;

4)    od km 23²149 do końca korekcji w km 24²9 dla dorzecza A = 12²10 km2 6 /72 (w projekcie Wydziału Krajowego 7 m).

Szerokość trasy dopływów Wieprzówki zaprojektowaną przez Wydział Krajowy pozostawiła komisja bez zmiany z wyjątkiem potoku Rzyki, na którym powiększyła tę szerokość z 5²5 /72 na 6 /72.

Zmiana typów budowli.

Komisja reambulacyjna zmieniła prawie wszystkie typy budowli, mianowicie :

1.    Progi w korekcji progowej (powyżej Andrychowa) mają być 0²25 /72 wysokie (zamiast 0²3 m) i wszystkie drewniane, na wypadzie 4 /72 długim ubezpieczone i uszczelnione faszynadą. W miejscach przypadających na istniejące jazy mają być zbudowane progi kamienne tej samej wysokości (0²25 /72), a pobór wody odbywać się ma z progów.

2.    Progi utrwalające dno (na przestrzeni poniżej Andrychowa) mają być wykonane z pali 2²5 m długich o średnicy 12 do 15 C/72 bitych naprze-mian w rzędach o odstępie 0²75 /72 przy wzajemnem odstępie pali 2²25 /72 „wypełnione z wyrównanego narzutu kamiennego, względnie z bruku z kamienia łamanego“.

Reskryptem z dnia 2 czerwca 1930 r. L. V — 34/30 poleciło Ministerstwo Robót Publicznych zabezpieczyć dno Wieprzówki przed pogłębieniem od km 1²5 do km 17²375 progami wgłębnemi systemu Schindlera, nieprzewidzia-nemi w projekcie z r. 1913³ (144 sztuk łącznej długości 3.728 /72), z pali 2 /72 długich o średnicy 0²24 /72 wbitych naprzemian w 3 rzędach o od-

. 30-00 zł. 57-20 „ 7’00 „

stępie 1 m przy odstępie pali w 2 górnych rzędach 0*8 /72, w dolnym rzędzie 0*4 /77. Próg ma być wypełniony narzutem kamiennym, względnie wybrukowany kamieniami o grubości warstwy 0*4 /72. Wypad progu winien być ubezpieczony, podobnie jak wypad progów drewnianych, wyściółką z kiszek faszynowysh 3*5 /72 długich, 0*3 /72 średnicy.

Koszt budowy 1 /72 bież. progu Schindlera obliczyło Ministerstwo, jak następuje :

1 /72³ kamienia z wybrukowaniem

5*2 sztuk pali z zaostrzeniem, okuciem i wbiciem po 11 zł.

wyściółką faszynowa z kiszek 3*5 /72 długich o średnicy 0'3 /72 .

razem

. 94-20 zł. czyli okrągło .    95’00 zł.

nowe

3.    Opaski. Zamiast przewidzianych w projekcie opasek kamiennych przy korekcji progowej, a faszynowych inkrustowanych kamieniem poniżej Andrychowa zaproponowała komisja : dla korekcji progowej opaski Seelinga, dla ubezpieczenia zaś przekopów (poniżej Andrychowa) opaski faszy 1*50 /72 szerokie w koronie ze skarpą ubezpieczoną walcami siatkowemi 0"8 /72 średnicy „przytrzymanemi do opaski drutem“.

zapro-o szer-

4.    Tamy prostopadłe. Dla przestrzeni od km 0*0 do km 4"0 ponowała komisja zgodnie z projektem poprzeczki faszynowe, jednak szej koronie 1*5/77 zamiast 1 /77, dla przestrzeni zaś od km 4 do km 17*375 zamiast poprzeczek faszynowych tamy systemu Palvis’a z członów 1*5/77 szerokich w koronie, a 0*5 /77 wysokich na podściółce faszynowej 0*3 m grubej, a 4 /72 szerokiej. Odstęp poprzeczek siatkowych i faszynowych wynosić ma w łukach 50 /72, w prostych 70 /77. Między poprzeczkami siatkowemi mają być wstawiane w połowie ich odstępu poprzeczki faszynowe.*

Na przestrzeni poddanej korekcji progowej (powyżej Andrychowa) poprzeczki utrwalające szutrowiska składać się mają z płotka dwurzędowego 0*6 /72 wysokiego, a 1 /72 szerokiego, wypełnionego kułakami na podściółce faszynowej 0*25 /72 grubej, a 3 /72 szerokiej. Odstęp tych poprzeczek wynosić ma 80 /72.

Objętości przepływu wody w przyjętych normalnych przekrojach poprzecznych Wieprzówki poniżej Andrychowa nie obliczała komisja reambulacyjna i nie podała niwelety dna i wody (średniej wielkiej od km 17*345 do km 4*0, a normalnej poniżej km 4*0). Wzniesienie koron budowli na tej przestrzeni, O ile wnosić można ze średnicy walców siatkowych i poprzeczek Palvis’a (0*5 /72 wysokich na podściółce faszynowej 0*3 m grubej) wynosi 0*8 /72 nad dnem bez względu na to, czy między temi budowlami ma być odprowadzoną średnia woda wielka (między Targaniczką a Frydrychówką), czy też średnia woda normalna (poniżej ujścia Frydrychówki). Szerokość trasy Wieprzówki: 14 /72 w dolnej przestrzeni poniżej ujścia Frydrychówki dla dorzecza 160 Лг/72², a 24 /72 dla środkowej przestrzeni między Frydrychówką a Targaniczką o dorzeczu zmniejszającem się do 91*1 km* przyjętą została całkiem dowolnie, a dotychczas nie było praktykowanem przy projektowaniu regulacyj, aby łożysko rzek, czy potoków w dolnej przestrzeni o większem dorzeczu miało być blisko o połowę węższe, aniżeli łożysko w przestrzeni wyżej położonej o mniejszem dorzeczu.

* Wbrew zasadzie, według której powyżej km 4 Wieprzówki stosowanie budowli faszynowych ma być niedopuszczalne.

Wydział Krajowy zaprojektował regulację Wieprzówki głównie dla odwodnienia i ochrony od wylewów gruntów urodzajnych położonych nad Wie-przówką między Andrychowem a ujściem, tudzież nad Frydrychówką. Ponieważ według projektu komisji reambulacyjnej ma być zaniechana regulacja Frydry-chówki, a prymitywne jazy faszynowe i drewniane na Wieprzówce, które nadmiernie piętrzą wodę (do 1‘5 /72 nad dnem) i powodują częste zalewy gruntów poniżej Andrychowa i domów w gminie Wieprzu, mają być pozostawione w dotychczasowym stanie, zamierzony w projekcie Wydziału Krajowego cel regulacji przy tej zasadniczej zmianie projektu zaproponowanej przez komisję nie może być osiągnięty i takiego projektu nie realizowałby był ani Wydział Krajowy, ani Tymczasowy Wydział Samorządowy.

¹

W sprawozdaniu technicznem projektu Wydziału Krajowego wyraźnie zaznaczono potrzebę zabudowania i zalesienia źródłowisk Wieprzówki, a nie objęto tych robót projektem, ponieważ one należały do zakresu działania oddziału leśno-technicznego Ministerstwa Rolnictwa, a nie Wydziału Krajowego.

²

Ustanowiona dla Wisły poniżej ujścia Skawy o dorzeczu 6.714 km² szerokość zwierciadła średniej wody wielkiej wynosi 114 m (II część publikacji, str. 326), jest więc tylko • niespełna pięć razy większa.

³

Jak powyżej wykazano przewidziano w projekcie z r. 1913 ubezpieczenia dna Wieprzówki od km 1²5 do km 17²3 progami w ilości 152, Frydrychówki w ilości 108, a Włosienia w ilości 7.

Kosztorys.

Komisja przyjęła następujące ceny:

1)    zapora siatkowo-żwirowa 2 /72 wysoka do gardła w km 23‘6 Wieprzówki, 450 m³ po 30 zł. = 13.500 zł.;

2)    zapora betonowa w km 1 potoku Rzyki 1 m wysoka do spadu gardła, 80 m³ po 50 zł. i 60 m² podłogi 5.000 zł.;

3)    wał ochronny wzmacniający lewe skrzydło zapory na pot. Rzyki 120 m długi, a 2 /72 w koronie szeroki, obrukowany od wody kamieniem łamanym o nachyleniu 1:1, 4.000 zł.;

4)    1 /72 bież. progu drewnianego (0‘25 /72 średnicy) 12 zł.;

5)    1 /72 bież. opaski Seelinga (wymiarów niepodano) 11 zł. ;

6)    1 /72 bież. progu wgłębnego (1¹5 m³ kamienia i 4 pale) 34 zł.;

7)    2 /72 bież. walca zatapianego 0¹8 /72 średnicy z siatek drucianych wypełnionych kamieniem łamanym : (0 5 m³ kamienia po 20 zł., 2¹5 /7Z² siatki po 3 zł., robocizna 4 zł.) 21‘50 zł.¹ z powodu przerw 3-metrowych przy 3 członach walca przyjęto połowę kosztów, okrągło 10 zł.;

8)    1 /72 bież. tamy systemu Palvis’a na podściółce faszynowej (nie podano osobno ceny 1 m³ budowli siatkowo-kamiennej i faszynady) 26 zł.;

9)    1 /72 bież. płotka 2-rzędowego 0‘6 /72 wysokiego na podściołce faszynowej 6 zł.;

10)    1 /72 bież. wykopu z rozplantowaniem 1¹80 zł.;

11)    1 próg drewniany 6 /72 długi 72 zł.;

12)    1 próg drewniany 9 /72 długi 108 zł. ;

13)    1 próg kamienny 9 /72 długi 720 zł.;

14)    1 /72 bież. obustronnych opasek Seelinga 22 zł.;

15)    100 /72 bież. obustronnej obudowy ostrogami siatkowemi na podściółce faszynowej od km 4 do km 4‘7 Wieprzówki przy średniej długości ostróg (względnie poprzeczek) 30 /72, po 2 poprzeczki na 100 m długości potoku na każdym brzegu, razem 4 X 30 = 120 /72 po 26 zł. (jak poz. 8) 3.120 zł. czyli 1 /72 bież. 31¹20 zł.;

16)    1 /72 bież. obudowy faszynowej ubezpieczonej walcami (od km 4‘7 do ujścia) 51‘50 zł. (ponieważ koszt walca wynosi 2Г50 zł., zatem koszt 1 /72 opaski faszynowej = 30 zł.);

17)    1 /72 bież. wykopu trasy 6 /72 szerokiej a 0‘8 /72 głębokiej, 5 /72³ po 1‘80 zł., 9-00 zł.;

18)    1 m bież. wykopu trasy 9 m szerokiej a 0*7 m głębokiej (6*3 m³) ;

19)    1 m bież. wykopu trasy 24 m szerokiej a 0*6 m głębokiej (od km 17*375 do km 4*7 o bryłowatości 14*4 m³ 25*92 zł. ;

20)    1 m bież. wykopu trasy 17 m szerokiej, a 2 m głębokiej (od km 4*7 do ujścia) o bryłowatości 34 m³ 61*20 zł.;

21)    1 m bież. wału ochronnego w Andrychowie, 2 m w koronie, 1 m wysokiego, o nachyleniu skarp 1:1 (o bryłowatości 3 m³) z odarniowa-niem 7 zł.

Koszta budowy obliczyła komisja, jak następuje:

Koszta 2 zapór, korekcji progowej powyżej km 17*375 i regulacji Wie-przówki z ujściami dopływów od km 17*375 do Skawy .    .

konserwacja w czasie budowy 5%.........

koszta zarządu 10%..............

nieprzewidziane około 5% dla zaokrąglenia......

2,170.374 zł. 108.271 „ 227.369 „ 93.986 „

2,600.000 zł.

razem

Na wykupno gruntów i na odszkodowania nie preliminowała komisja ream-bulacyjna żadnej kwoty, mimo że zaprojektowała szersze trasy, aniżeli Wydział Krajowy, podczas gdy w projekcie Wydziału Krajowego przewidziano na ten cel 105.252 koron, czyli 190.085 zł. Komisja poszła za przykładem b. oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich, który w projektach zabudowań z reguły nie preliminował żadnego wydatku na wykupno gruntów, bo roboty wykonywał na żwirowiskach i nieużytkach. Nad Wie-przówką jednak poniżej Andrychowa znajdują się grunta urodzajne, których właściciele nie odstąpią bez odszkodowania.

Ministerstwo Robot Publicznych zatwierdziło reskryptem z dnia 2 czerwca 1930 r. następujący skorygowany kosztorys:

a)    zabudowania:

1)    Przegroda siatkowo-kamienna w km 2*36 Wieprzówki.    .

2)    Przegroda betonowa z wałem na potoku Rzyki ....

b)    korekcja progowa:

3)    1.451 m bież. korekcji 6 m szer. od km 0*0 do 1*0 po

toku Rzyki i od km 23*149 do 23*6 potoku Wieprzówki po 31 zł..................

4)    122 sztuk progów drewnianych na Wieprzówce i Rzykach

po 72 zł..................

5)    5.774 m bież. korekcji 9 m szer. od km 17*375 do 23*149

Wieprzówki po 33*38 zł.............

6)    294 sztuk progów drewnianych na Wieprzówce od km

17*375 do 23*149 po 108 zł...........

7)    2 progi kamienne na Wieprzówce od km 17*373 do 23*149

po 720 zł..................

8)    Ubezpieczenie ujścia Bolęciny opaskami Seelinga 500 m

bież. po 11 zł................

9)    Ubezpieczenie Zagórnika od km 0*6—1*2, 1.200 m bież.

po 11 zł..................

10) Ubezpieczenie potoku Sułkowickiego, 300 m po 11 zł. .

Targaniczki, 2.000 m po 11 zł.

13.500 zł. 9.000 „

44.981 „ 9.288 „ 192.505 „ 31.752 „ 1.440 „ 5.500 „

U)

13.200 „ 3.300 „ 22.000 „

Do przeniesienia .    .

242.221 zł.

Z przeniesienia .    .

c) regulacja Wieprzówki poniżej Andrychowa i budowa objektów :

12)    12.673 m bież. poprzeczek siatkowych od km 17*375 do

4-0 po 57-12 zł. *..............

13)    700 m bież. opasek faszynowych ubezpieczonych wałkami siatkowemi w części dolnej km 17’375 — 4’0 po 112'70 zł.

14)    4.000 m bież. obudowy dolnej przestrzeni od km 0’0 do 4*0 opaskami faszynowemi z ubezpieczeniem wałkami siatkowemi po 112*70 zł.

15)    2.500 m bież. poprzeczek faszynowych od km 0*0 do 4’0

po 15 zł..................

16)    3.728 m bież. progów Schindlera od km 1*5 do 17*375 (144

sztuk po 25 m i 8 sztuk po 16 m) po 95 zł.....

17)    Ubezpieczenie 1 km ujścia Frydrychówki, 2.000 m bież.

tam Seelinga po 11 zł.............

18)    1 most drewniany leżajowy na przyczółkach betonowych

14 m rozpiętości w km 22*5 Wieprzówki......

19)    1.500 /72 bież. wałów ochronnych w km 16 do 17 Wieprzówki w Andrychowie po 7 zł..........

20)    Na poparcie przebudowy 2 jazów w km 3 i 9 . . . .

21)    Obsadzenie 100 ha odsypisk wraz z wycięciem starych

drzew po 400 zł...............

22)    42.000 /72 bież. płotków 2-rządowych dla ustalenia żwirowisk od km 4*0 do 23*149 po 8 zł.........

244.421 zł.

723.996 „ 78.890 „

450.800 „

37.500 „ 354.160 „ 22.000 „ 5.000 „

10.500

20.000

40.000 „

336.000 „

2,425.312 zł. 121.226 „ 242.531 „ 110*891 „

23)    Konserwacja 5%......

24)    Koszta zarządu 10%.....

25)    Nieprzewidziane wydatki około 5%

. 2,900.000 zł.

Razem .

Do preliminarza państwowego funduszu meljoracyjnego na rok 1929/30 wstawiło Ministerstwo Robót Publicznych sumę kosztorysową według projektu rozporządzenia T. W. S. 4.344.000 zł., dotację zaś na budowę w tym roku 60.000 zł., z której przypada na państwo i samorząd wojewódzki po 50 %, tj. po 30.000 zł.

W preliminarzu na rok 1930/31 wykazano sumę potrzebną do wykończenia robót 4,283.000 zł., a preliminowano na budowę, jak w roku poprzednim, 60.000 zł. (po 30.000 zł. z państwowego funduszu meljoracyjnego i funduszu samorządowego).

1931/32 kwotę

W preliminarzu państwowego funduszu meljoracyjnego na rok 1931/32 wykazano sumę potrzebną do ukończenia robót 2,840.000 zł. (biorąc za podstawę kosztorys projektu komisji reambulacyjnej 2,900.000 zł. z potrąceniem jednej raty 60.000 zł.), a na budowę przeznaczono w r.

60.000 zł. (po 30.000 zł. z państwowego funduszu meljoracyjnego i funduszu b. T. W. S. we Lwowie).

Budowę prowadzi Państwowy Zarząd Wodny w Wadowicach.

31-20 zł.

Z tego przypada na 1 m bież. wykopu łożyska 25’92 zł. a na poprzeczki siatkowe Z tego przypada na 1 rn wykopu łożyska 61’20 zł., a na budowle regulacyjne 51*50 zł.

**

b) Dorzecze Dniestru.

9. Regulacja potoku Siwki.

Potok Siwka wypływa z brzegu karpackiego z pod góry Kruhlik (563 /72 nad Adrjatykiem), która leży na dziale wód Swicy i Czeczwy, lewego dopływu Łomnicy. Początkowy bieg północny zmienia Siwka w mieście Dolinie na wschodni z nieznacznem odchyleniem ku północy i płynie w tym kierunku aż do Kałusza, gdzie zbliża się na odległość 2*6 km do Łomnicy, a 1 km do Młynówki (Słonej Rzeki) przepływającej przez Kałusz, a wpadającej poniżej do Łomnicy. Od Kałusza płynie Siwka w kierunku wschodnio-północnym i wpada do Dniestru między Siwką Wojniłowską a Moszkowcami.

Do Siwki wpadają oprócz licznych mniejszych potoków i ścieków dwa większe dopływy na brzegu lewym Kropiwnik wDołpotowie i Bołochówka w Se-rednem, a jeden dopływ Czaczawa na brzegu prawym w Krechowicach.

Powierzchnia dorzecza Siwki mierzy 610*4 /г/72², z czego na lasy przypada 143*2 kms, czyli 23'4°/₀.

Dorzecze Siwki ograniczone jest od południa i wschodu działem wodnym Łomnicy ze wzniesieniami: 4l6 m, 449 m Werchosnyk, 334 m w Hołyniu, 313 m w Siwce Kałuskiej, 318 m w Kałuszu, 364 m w Bani (żupie solnej), 338 m Siedliska i 303 m Średnia rGórka nad Dniestrem, od zachodu i północnego zachodu działem wodnym Swicy i mniejszych dopływów Dniestru ze wzniesieniami: 517 m Zamczyska w Dolinie, 488 m Zalesie, 393 m Pomiarek i 241 m Słope nad Dniestrem.

Wzniesienie doliny Siwki wynosi: 368 /72 w Dolinie, 301’6 /77 na granicy Siwki Kałuskiej i Kałusza (32*5 km trasy regulacyjnej), 271 m na granicy Kałusza i Dołpotowa (Jem 19*3 trasy), 259 m przy ujściu Kropiwnika {km 15*4 trasy), 242 /77 przy ujściu Bołochówki {km 9 trasy) i 227 /77 przy ujściu do Dniestru.

Szerokość dorzecza jest znacznie większa na brzegu lewym (zachodnim), aniżeli na prawym, bo np. w profilu ujścia Kropiwnika szerokość dorzecza prawobrzeżnego wynosi zaledwie ¹/g szerokość dorzecza.

Średni roczny opad atmosferyczny wynosi według 12-letnich ob-serwacyj (od r. 1896 do r. 1907 włącznie) : w całem dorzeczu Siwki do ujścia Bołochówki (w km 9) 728 mm, w górnem dorzeczu Siwki (powyżej km 9) 750 mm, a w dorzeczu Bołochówki 725 mm.

Budowa geologiczna i stosunki gospodarcze.

Przez dorzecze Siwki przechodzi linja rozgraniczająca kredę karpacką i kredę podolską (senońską). Linja ta ciągnie się od Łomnicy między Ba-binem a Przewożcem w kierunku zachodnio-północnym przez Wojniłów nad Siwką do południowego brzegu płyty podolskiej w Zurawienku nad Dniestrem, z czego okazuje się, że Dniestr już poniżej ujścia Swicy, zarówno jak i jego

10

Roboty wodne i meljoracyjne w południowej Małopolsce. III.

dopływy na wschód od tej linji we formacjach podolskich wyżłobiły sobie łożyska.

W dorzeczu Siwki występują formacje: kreda senońska na prawym brzegu u stóp stoków przy ujściu do Dniestru; trzeciorzęd, mianowicie: starszy trzeciorzęd (eocen i warstwy dobrotowskie) w górnem dorzeczu koło Doliny, a miocen (iły i margle, tudzież iły ze złożami solnemi) w Dolinie i Kałuszu, tudzież w dolinach dopływów Siwki ; d y 1 u w j u m : żwiry i piaski rzeczne, karpackie na stokach Siwki i dopływów, tudzież glina mamutowa (loss) która leży na żwirze karpackim i pokrywa stoki i działy wód prawie w całem

5IÏÎ

«як².

SI

Ptl -u

Ryc. 29. Widok saliny w Kałuszu z fabryką chlorku potasu.

(Przed saliną miedzy zaroślami płynie potok Siwka).

dorzeczu; wreszcie aluwjum składające się z żwiru, piasku i namułu rzecznego, tudzież gliny mamutowej naniesionej ze sąsiednich stoków, które wypełniają dolinę Siwki i jej dopływów.

Ponieważ przeważną część dorzecza Siwki zajmuje urodzajna glina mamutowa, użytkowana jako rola, gospodarstwo rolne było prowadzone intensywnie, a rolnicy podejmowali w szerszych rozmiarach drenowanie, w czem Wydział Krajowy był im pomocnym przez popieranie trzech fabryk w Dołpotowie, Dubowicy i Wierzchni Polnej w powiecie kałuskim.

W dolinie Siwki istnieją na mioceńskich iłach solnych dwie saliny w Dolinie i Kałuszu. W salinie kałuskiej znajdują się sole potasowe, które występują także w Stebniku i prawdopodobnie ciągną się pasem od Stebnika przez Mor-szyn poza Kałusz. W Kałuszu występują następujące sole potasowe:² sylwin, czyli chlorek potasu (К Ci) i sylwinit, t. j. sylwin zmięszany z innemi solami potasowemi i solą w głębokości 125 do 142 m pod iłem gipsowym i iłem solnym w warstwie kilka metrów grubej i w głębokości 237 m w warstwie przeszło 10 m grubej, kainit zmięszany ze solą (20 do 30%) i iłem (około 5%) w głę-

bokości 153 tîl w pokładzie 3 m grubym, karnalit ziarnisty, czerwono zabarwiony, który występuje lokalnie w stropie pokładu kainitowego, wreszcie p i-kromeryt przerosły miejscami kainitem, sylwinem i iłem w średnim poziomie kopalni kałuskiej w warstwie do 0‘1 m grubej. Gdy sole potasowe posiadają wielkie znaczenie dla produkcji rolnej, szczególnie na gruntach torfowych, piaskowych, piaszczysto-gliniastych i rumoszach kredowych, w które Polska obfituje, założył Wydział Krajowy, jak to w I części publikacji (str. 54) wspomniano, w r. 1910 spółkę „Kali“ dla eksploatacji soli potasowych w Kałuszu, a w r. 1914 Towarzystwo akcyjne dla tej eksploatacji (7.500 akcyj po 400 K) „Tesp“, do którego połowę kapitału wniósł fundusz krajowy, a drugą połowę spółka „Kali“. Obecnie „Spółka Akcyjna Eksploatacji Soli Potasowych“, której zarząd ma siedzibę we Lwowie, powiększyła kapitał akcyjny do 20 miljonów złotych, podzielonych na 200.000 sztuk akcyj po 100 zł., nominalnej wartości (około 97 % akcyj posiada Skarb Państwa, względnie Bank Gospodarstwa Krajowego) i eksploatuje sole potasowe w 3 kopalniach : w Kałuszu, gdzie zbudowała fabrykę chlorku potasu, w Hołyniu i w Stebniku.

1930 wy-

Produkcja soli potasowych rozwinęła się znacznie, bo gdy w r. 1910 spółka „Kali“ wyprodukowała tylko 15.000 tonn kainitu, to w r. nosiła produkcja kainitu 100.806 tonn, a soli potasowych 98.883 tonn. Ceny obecne (w r. 1931) wynoszą przeciętnie loco stacja odbiorcza: kainitu zawierającego 10% potasu 46 zł. za tonnę (4'60 zł. za 1 q), soli potasowych zawierających 22% potasu 110 zł. za tonnę (11 zł. za 1 q).

W ostatnich latach odwiercono złoża soli potasowych między Kałuszem a Hołyniem w rejonie Ugartsthalu, Siwki Kałuskiej i Pójła nad potokiem Siwką w powiecie kałuskim, które dają możność zainstalowania w przyszłości dalszych jednostek produkcyjnych, a tem samem zaopatrzenia Polski w nawozy potasowe na całe dziesiątki lat.

Projekt techniczny.

Z powodu serpentynującego biegu wyrządza Siwka mimo znacznego spadu wielkie szkody przez zatapianie nadbrzeżnych gruntów, oraz domów w tych osiedlach, które się pobudowały nad jej brzegami, a ponadto przez podrywanie gruntów na brzegach wklęsłych. Największe szkody wyrządza Siwka w mieście Kałuszu w dzielnicy niżej położonej, oraz w salinie kałuskiej, gdzie zatapia grunta sailnarne i niszczy nasyp kolei dowozowej ze stacji Kałusz do saliny.

Lokalną regulację Siwki wykonał Wydział Krajowy najpierw w mieście Dolinie, a to na prośbę Kraj. Dyrekcji Skarbu, gdyż od tego zależnem było odbudowanie spalonej saliny, której grunta leżały w inundacji Siwki. Koszta robót wykonanych w r. 1902 wynosiły 27.500 K, pokryte zaś zostały datkiem Ministerstwa Skarbu w kwocie 9.000 К i zasiłkami z krajowej i państwowej dotacji na drobne melioracje po 9.250 K.

W myśl uchwalonego przez Sejm krajowy programu regulacji wód, tudzież na żądanie Administracji państwa wyrażone w reskrypcie Ministerstwa Rolnictwa z dnia 17 maja 1907 r. zarządził Wydział Krajowy opracowanie projektu regulacji Siwki od jazu w Hołyniu do ujścia do Dniestru. Na podstawie pomiarów wykonanych w r. 1907, opracował projekt techniczny w r. 1908 inżynier Kraj. Biura Meljoracyjnego Stanisław Przybylski wspólnie z inżynierem Bronisławem Drożdżem, przyczem wszystkie objekty zaprojektował inżynier Tadeusz Baecker.

Projekt obejmuje :

1)    regulację Siwki od jazu w Hołyniu do ujścia do Dniestru na długości 37*575 km wraz z obwałowaniem Siwki od km 26’407 do km 35*616 dla ochrony od wylewów miasta Kałusza i wsi Siwki Kałuskiej, przyczem ze względu na trudności wykonania regulacji i obwałowania między budynkami w Kałuszu zaprojektowano alternatywę trasy między km 24*105 a 31 "930, mianowicie przełożenie Siwki na północ od Kałusza zapomocą przekopu, który ma odprowadzać wielką wodę;

2)    regulację ujścia Bołochówki na długości 2 km ;

3)    regulację ujścia Kropiwnika na długości 0’94 km ;

4)    korekcję 3'71 km młynówek i ujść drobnych ścieków;

ogółem 44*225 km, a przy wykonaniu przekopu Siwki w Kałuszu 43*035 km, oraz budowę 7 jazów stałych, 2 jazów ruchomych, 1 przepustu dla młynówki na drodze w Serednem, która dla ochrony wsi od wylewów ma być podwyższoną, 5 mostów żelazno-betonowych, 1 kładki, 1 jazu klapowego samoczynnego na górnym końcu przekopu Siwki w Kałuszu dla doprowadzenia średniej wody Siwki do miasta i saliny, 8 śluz wałowych i 1 przepustu wałowego.

Trasę zaprojektowano w łukach : na Siwce do ujścia Bołochówki o minimalnym promieniu 150 m, powyżej Bołochówki zaś tudzież na Bołochówce i Kropiwniku o promieniu 100 m. Skrócenie biegu wynosi: na Siwce od ujścia do Bołochówki 22*7 %, powyżej 49*7 %, na Bołochówce 16*7%, na Kropiwniku 44*7 %•

Spad projektowany. Ze względu na 9 istniejących jazów zaprojektowano spad wyrównany w linjach prostych. Za punkt wyjścia przyjęto zwierciadło średniej wody normalnej Dniestru (-)- 0*75 m wodowskazu w Siwce Wojniłowskiej), którego rzędna przy ujściu Siwki (w km 292*25 Dniestru) wynosi 224*03 m nad Adrjatykiem, tak iż rzędna dna przy maksymalnej głębokości średniej wody 0*48 m w profilu parabolicznym wynosić będzie 223*55 /77. W projektowanym spadzie dna nie osiągnięto ciągłości, ponieważ utrzymano wysokość spiętrzenia wody dla poszczególnych zakładów wodnych.

Spad ten wynosi na Siwce:

1)    od km 0*0 do 2*35 (jaz nr. 1 w Kołodziejowie projektowana rzędna korony 228*8 m) /=1*7%о;

2)    od km 2*35 do 3*9 (jaz nr. 2 w Kołodziejowie, rzędna korony 231*3 m) I— f-2%0 .

3)    od°km 3*9 do km 5*0 /= 1*0%₀;

4)    od km 5*0 do km 6*36 (jaz nr. 3 w Dorohowie, rzędna korony 236*1 m)

7 = 2*0°/oo;

5)    od km 6*36 do 8*7 (jaz nr. 4 w Serednem, rzędna korony 239*6 Z7Z)

/=ГО°/оо;

6)    od km 8*7 do km 9*009 (ujście Bołochówki) 7 = 1 *0%o ;

7)    od km 9*009 do 12*0 (jaz nr. 5 w Wojniłowie, rzędna korony 248*5 m)

j_2*7°/oo ;

8)    od°°km 12*0 do 13*0 7 = l*5%o;

266*8 /72) / = 3*0°/₀₀ ;

10)    od km 18*2 do 22*0 (jaz ruchomy w 7=2*0 %o;

11)    od km 22 0 do 29*073 7 = 2*07oo;

9)    od km 13*0 do 18*2 (jaz nr. 6 ruchomy w Dołpotowie, rzędna korony

Kopance, rzędna 276*3 m)

12)    od km 29’073 do 36³3 (jaz nr. 8 stały w salinie kałuskiej dla ługowania soli, rzędna korony 308 9 m) I— 2³55°/oo;

13)    od km 36³3 do 367 / = l'5%o;

14)    od km 367 do 37-575 / = 4'67oo.

Spad w przekopie Siwki według trasy alternatywnej w Kałuszu (między km 24³105 a km ЗГ93 trasy pierwotnie projektowanej) na długości 6³705 km zaprojektowano / = 2³568°/oo.

Objętość przepływu średniej i wielkiej wody.

oraz

na

Dla oznaczenia ilości średniej wody normalnej wykonano szereg pomiarów młynkiem w 3 profilach hydrometrycznych : przy wodowskazie na Siwce w Moszkowcach w km 1'3 (rzędną zera wodoskazu 224³04 m), w Woj-niłowie powyżej ujścia Bołochówki i w Kałuszu powyżej ujścia Kropiwnika, skonstruowano krzywe konsumcyjne. Ponieważ jednak stany wody w Moszkowcach obserwowane były dopiero od r. 1903 przez lat pięć, a w tern pięcioleciu były lata 1904 i 1905 posuszne i wypadła ilość średniej wody normalnej za mała, przyjęto na podstawie obserwacyj ombrometrycznych, według których r. 1907 zbliżał się do normalnego, średni stan wody z tego roku -f 2³30 /77,³ któremu to stanowi odpowiadała ilość wody 2³15 /77³ na sekundę, czyli przy dorzeczu A — 610³4 km² qm = 3³5 litrów na sekundę z 1 km². Ilość średniej wody powyżej Bołochówki w Wojniłowie wynosi 1³10 /72a/sek., czyli przy dorzeczu A — 216’1 km² qm = \ litry z 1 km2 sek., powyżej zaś Kropiwnika w Kałuszu qm = 4³3 litry z 1 km² na sek.

Ilość wielkiej wody obliczono z opadu i dorzecza według wzorów Iszkowskiego, przyjmując kombinację III i IV kategorji w stosunku 3:1, b ]• с³⁼ 0³216 i skontrolowano obliczeniem ze spadu i zwartych profilów przy pomocy wzoru Ganguillet-Kuttera.

Ilość wielkiej wody Siwki od Dniestru do ujścia Bołochówki obliczona wzorami Iszkowskiego wynosi Q₄ = 535 rriA, czyli przy dorzeczu A = 610³4 km2 — 0’88 m" z 1 km² na sek. (ilość wielkiej wody obliczona ze spadu i profilu w km 7³89 przy zastosowaniu spółczynnika n = 0 035 otrzymanego z pomiarów Q₄ = 588 m³).

Ilość wielkiej wody w Kałuszu dla dorzecza A = 146³5 km² przy opadzie rocznym 1.000 mm (ze względu na małe dorzecze) obliczona według wzorów Iszkowskiego wynosi Q₄ = 225³4 m³/sek., czyli q₄ = 1³54 m³ z 1 km² na sek. (ilość wielkiej wody obliczona dla kontroli ze spadu i zwartego profilu w km 28³407 przy zastosowaniu spółczynnika n = 0³030 Q₄ = 220³6 77i³/sek.).

Normalne przekroje poprzeczne.

Jako kształt przekrojów poprzecznych przyjęto parabolę kwadratową, która odpowiada obecnemu wyrobionemu łożysku Siwki.

Szerokość zwierciadła średniej wody przyjęto na Siwce od Dniestru do ujścia Bołochówki 12 /77, powyżej do ujścia Kropiwnika 8 /77, a stąd do końca regulacji 6 /77, na Bołochówce 8 /77, na Kropiwniku 4 /77.

Przepływ średniej wody obliczono wzorami Ganguillet-Kuttera przy zastosowaniu spółczynników chropowatości n otrzymanych z pomiarów hydrometrycznych, mianowicie: na Siwce od Dniestru do ujścia Bołochówki i na

Bołochówce, która niesie więcej rumowiska, niż Siwka powyżej jej ujścia, n = О'ОЗО, na Siwce powyżej ujścia Bołochówki n = 0*027.

W zaprojektowanych przekrojach parabolicznych Siwki przepływa średnia woda w miarę spadu na przestrzeniach powyżej podanych przy następujących głębokościach maksymalnych :*

od Dniestru do Bołochówki przy głębokościach maksymalnych: 0'48 /77, 0*52 /77, 0*55 777 i 0*45 /77 ;

od Bołochówki do Kropiwnika przy głębokościach 0*32 /77,    0*41 /77

i 0*33 /77;

od Kropiwnika do końca regulacji przy głębokościach 0'31 /77, 0*36 /77, 0 32 /77, 0*30 /77, 0 28 //7, 0*31 /77 i 0*23 m.

Stosunek maksymalnej głębokości do szerokości zwierciadła średniej wody wynosi od 1 : 20 do 1 :25.

Przekrój poprzeczny przekopu Siwki w Kałussu zaprojektowano pojedynczy o nachyleniu skarp 1 : 2 przy rozszerzeniu dna dla pomieszczenia obustronnych opasek o koronie 1-metrowej. W przekroju tym przepływa wielka woda przy głębokości 4*30 /77 nad dnem i mieści się po części w brzegach, gdyż głębokość przekopu dochodzi do 5 /77.

Budowle regulacyjne.

Z powodu braku kamienia przydatnego do robót wodnych zaprojektowano budowle regulacyjne faszynowe, przyczem przewidziano ubezpieczenie tam równoległych od strony wody płytami betonowemi (z wkładkami drucianemi) 0'2 /77 grubości, a 0*6 m do 0*7 m szerokości. Szerokość korony wszystkich tam przyjęto 1*0 /77, wzniesienie korony nad zwierciadłem średniej wody na brzegach wklęsłych i w linjach prostych 0*3 /77, na brzegach wypukłych 0*1 m. Nachylenie skarp kierownic zaprojektowano od strony wody ze względów oszczędnościowych (na płyty betonowe) od strony wody 1 : 1*5, od lądu 1:1. Budowle poprzeczne mają być wykonane ze wzniesieniem 1% od linji normalnej do brzegów o nachyleniu skarp zgóry 1 : 1, a zdołu 1 : 1*5.

W przekopach, które mają być wybrane o pełnym profilu, tudzież na zeskarpowanych brzegach urwistych mają być ubezpieczone skarpy obitkami faszynowemi o szerokości 2 /77.

Na przestrzeni, na której przewidziano obwałowanie na wielką wodę, przewidziano ze względu na średnią chyżość wielkiej wody przekraczającą 3 /77 na sekundę, wydarniowania w kożuch skarp powyżej odbitki faszynowej do wysokości wielkiej wody, nad zwierciadłem zaś wielkiej wody obsiew nasionami traw.

Wymiary wałów i objektów wałowych.

Korony wałów zaprojektowano o szerokości 2 /77 z nachyleniem skarp 1 : 2 od wody, 1 : 1*5 od lądu, Wzniesienie zaś korony nad niweletą wielkiej wody 0*5 /77, tak iż korona wałów na przekopie Siwki w Kałuszu położoną będzie 4*80 /77 nad dnem.

Dla odprowadzenia wody z terenu inundacyjnego zaprojektowano na rowach , i ściekach śluzy betonowe zamykane klapami żelaznemi samoczynnemu Śluzy mają 0*7 /77 szerokości i 0*95 /77 wysokości, grubość zaś klap obliczono na 6 /77/77.

* Chyżość wody nie może być podana, gdyż część projektu z obliczeniami zaginęła podczas wojny światowej.

Objekty dla zaopatrzenia w wodę miasta i saliny Kałusz.

Celem doprowadzenia do Kałusza całej średniej wody normalnej 0*265 772³/sek. starem korytem Siwki, które zostanie odcięte przekopem i prawym wałem, zaprojektowano na górnym końcu przekopu w km 6*48 jaz klapowy samoczynny piętrzący wodę 0*5 m nad dnem (o rzędnej 295*680 m). Wodę przez wał przeprowadza otwarty przepust betonowy 0'8 m szerokości, 1'2 m wysoki, którego próg leży 0*143 m nad dnem przekopu. Od przepustu do starego koryta Siwki zaprojektowano kanał o szerokości dna 3 0 m i skarpach 1: 2 z rzędną dna 295*523 m przy przepuście wałowym ze spadem 0‘7%o, który przy głębokości wody 0*3 m przeprowadza całą średnią wodę normalną. Podczas najwyższego stanu wielkiej wody w przekopie Siwki (z rzędną 299*980 m), a napełnieniu kanału doprowadzającego 1*2 m (z rzędną zwierciadła wody w kanale 296*733 m) przepłynie przez przepust przy wysokości

ciśnienia 299*980—296*723 = 3*257 m 4*64 /тг³

na sekundę, podczas gdy objętość przepływu wody w kanale obliczona wzorami Ganguillet-Kuttera (dla /г = 0’030) przy głębokości 1*2 m wynosi 4‘73 /72³/sek. Wobec tego przepust wałowy może być niezamykany zastawką, zwłaszcza, że pojemność starego koryta Siwki w Kałuszu między brzegami wynosi około 40 772³/sek.

Kosztorys.

W kosztorysie przyjęto następujące ceny jednostkowe :

1 /72³ wykopu ziemi miernej tęgości do 2 m głębokości 0*41 K, od 2 do 4 /72 głębokości 0*72 K, od 4 do 6 m głębokości 1*04 K;

1 772s wykupu ziemi żwirowej do 2 722 głębokości 0*62 К ;

1 772³ wykopu ziemi do 1 772 głębokości pod źwierciadłem wody 1*04 K; odwóz taczkami 1 /72³ ziemi na odległość 20 772 0*17 K; na odległość 50 772 0*26 К ;

odwóz 1 772³ ziemi kolejką roboczą na odległość 500 /72 0*48 K; rozplantowanie 1 772³ ziemi 0*06 K;

1 772³ nasypu w wałach z warstwowaniem, ubiciem i skarpowaniem 0*15 K; 1 772² wycięcia i wykarczowania gęstych korzeni w kępach 0*19 K; skarpowanie 1 772 bież. urwistego brzegu przeciętnie 2 772 wysokiego o nachyleniu 2: 1 do skarpy 1 : 2 o bryłowości 3 772³ 2*64 К ;

1 772³ faszynady 4*15 K;

1 772² obitki faszynowej 1*13 K;

1 777² darniowania w kożuch 0*24 K; obsiew 1 ha nasionami traw 160 K;

1 772³ betonu przy stosunku cementu dó piasku i żwiru 1 : 3 : 6 — 24*26 К ; 1 /72³ betonu do płyt przy stosunku 1:4:8 — 22*06 K;

1 m³ betonu przy stosunku 1:5:10 do fundamentów 19*56 К ;

1 /72³ narzutu z kamienia łamanego na zaprawie cementowej do zamknięć bruków 12*57 K;

1 772² bruku z kamienia łamanego 0*25 /72 grubego z wypełnieniem spojeń zaprawą cementową 7*04 K;

1 772² ściany szczelnej z dyli dębowych 8 C/72 grubych z wbiciem kafarem

15*01 K;

1 kg żelaza kutego lub walcowanego wyrobionego na mosty, zasuwy, klapy i wyciągi 0*80 К ;

zasadzenie 1 ha wikliną 361 K;

wykupno 1 ha roli lub łąki 2.800 K, gruntu budowlanego lub ogrodów 27.800 K, kępy 1.500 K, wysokiego żwirowiska 700 K.

Koszta regulacji Siwki według trasy poprowadzonej przez miasto Kałusz obliczono 3,350.000 K.

Koszta według trasy alternatywnej z przełożeniem łożyska Siwki poza Kałusz, która to trasa jest racjonalniejsza i tańsza (bo gmina Kałusz zobowiązała się odstąpić bezpłatnie grunta na pastwisku gminnem pod przekop), przedstawiają się, jak następuje:

901.219⁴69 К 1,385.109⁴06 „ 312.000⁴— „ 126.413⁴90 „ 137.200⁴— „ 286.200⁴— „ 51.757⁴35 „

I.    Roboty ziemne.............

II.    Roboty regulacyjne............

III.    Budowa objektów............

IV.    Wykupno gruntów ............

V.    Konserwacja w czasie budowy (6°/o rub. I i II) .    .

VI.    Koszta zarządu (10% rub. I do V)......

VII.    Rozmaite i nieprzewidziane.........

Ogółem . 3,200.000⁴— К

(czyli 5,779.200 zł. obieg, stabil.).

W regulacji interesowanych jest 14 gmin w 2 powiatach:

a)    w powiecie stanisławowskiem: 1) Kołodziejów, 2) Dorohów;

b)    w powiecie kałuskim: 3) Siwka Wojniłowska, 4) Moszkowce, 5) Se-redne, 6) Siółko, 7) Dubowica, 8) miasto Wojniłów, 9) Tomaszowce, 10) Doł-potów, 11) Kopanka, 12) miasto Kałusz, 13) Siwka Kałuska, 14) Hołyń.

Ponieważ fundusz krajowy obciążony już był 40% datkiem do kosztów regulacji rzek kanałowych i zabudowania ich źródłowisk, a cały szereg nagłych robót meljoracyjnych, jak obwałowanie doliny Nadwiślańskiej powyżej Krakowa, wymagał jeszcze ustawowego uregulowania, postanowił Wydział Krajowy narazie przedłożyć Sejmowi projekt ustawy zapewniającej wykonanie najważniejszej i najnaglejszej części regulacji Siwki, mianowicie:

a)    przekopu Siwki powyżej km 24⁴105 celem przełożenia

łożyska poza Kałusz na długości...........

b)    regulację Siwki powyżej przekopu do jazu w Hołyniu

(km 31⁴930 do km 37⁴575) .............

6⁴705 km

razem regulację na

i obwałowanie Siwki na długości..........

Koszta tej części regulacji wynoszą:

I.    Roboty ziemne (452.321⁴4 m³ ruchu ziemi w przekopie i 137.919⁴3 m³ powyżej przekopu, razem 590.240⁴7 m³)

II.    Roboty regulacyjne (budowle regulacyjne 331.317⁴50 K,

obitki faszynowe 12.150 K, darniowanie w kożuch 29.966⁴40 K, obsiew skarp 6.812⁴80 K, zasadzenie wikliną starych łożysk i żwirowisk 3.971 K).....

III.    Budowa objektów (5 mostów żelazno-betonowych i 1 kładki żel. bet., 5 jedno-otworowych i 3 dwu-otwo-

Do przeniesienia

5⁴645 „

długości . 12⁴320 km⁴ 8⁴065 „

494.124⁴76 К

384.217⁴70 „

878.342⁴46 К

Z przeniesienia

190.700*— „

73.757*60 „ 52.700*— „ 119.600*— „ 24.899*94 „

1,340.000*— К

rowych śluz wałowych betonowych, 2 jazów stałych i 1 jazu samoczynnego klapowego w km 6*48 przekopu wraz z otwartym przepustem w prawym wale Siwki)

IV.    Wykupno gruntów (13*629 ha ról i łąk pod przekop

i 12*713 ha ról, łąk i pastwisk powyżej przekopu) .    .

V.    Konserwacja w czasie budowy (6°/o rub: I i II) .    .    .

VI.    Koszta zarządu (10% rub. I do V).......

VII.    Rozmaite i nieprzewidziane (około 2°/o rub. I do V)

Ogółem .

(czyli 2,419.440 zł. obieg, stabil.).

Odezwą z 4 sierpnia 1908 r. przedłożył Wydział Krajowy projekt techniczny wraz z projektem ustawy Ministerstwu Rolnictwa, które reskryptem z 26 kwietnia 1909 r. zatwierdziło projekt techniczny, nie zarządzając reambulacji i przyznało z państwowego funduszu meljoracyjnego zasiłek w wysokości 50%.

¹

1 m³ wypada na 43 zł.

²

Dr. Stanisław Olszewski. Mapa górniczo-przemysłowa Galicji. Lwów, 1911 r.

³

Według rocznika hydrograficznego odpowiadał w r. 1925 stan wody letniej najdłużej trwającej „LN“ odczytowi -j~ 2'25 m na wodowskazie w Moszkowcach“.

⁴

Jest to przestrzeń najważniejsza, na której odwiercono złoża soli potasowych między Kałuszem a Hołyniem.

Ustawa krajowa z r. 1910 o regulacji potoku Siwki od jazu w Hołyniu

do Kałusza.

Projekt ustawy przedłożony Sejmowi krajowemu 31 sierpnia 1909 roku i uchwalony przez Sejm 4 lutego 1910 r., otrzymał sankcję 3 września 1910 r.

W myśl ustawy z dnia 3 września 1910 r. Dz. u. kraj. nr. 223, regulacja potoku Siwki od jazu w Hołyniu do Kałusza ma być wykonana jako przedsiębiorstwo krajowe na podstawie projektu Wydziału Krajowego z r. 1908, który preliminuje koszta robót na 1,340.000 K.

Koszta budowy wraz z utrzymaniem w czasie budowy i kosztami zarządu mają być pokryte z funduszu regulacyjnego, który ma być utworzony :

a) z bezzwrotnego zasiłku funduszu krajowego w wysokości 50%;

h) z bezzwrotnego zasiłku państwowego funduszu meljoracyjnego w wysokości 30% ;

c) z datku interesowanej Administracji salin w wysokości 20%.

Termin rozpoczęcia robót i czas trwania budowy, wysokość i termina płatności corocznych rat datków kraju i państwa, tudziez sposób wykonania przedsiębiorstwa oznaczyć ma Wydział Krajowy wspólnie z Administracją państwową.

Dla utrzymania wykonanych robót ma być utworzony oddzielny fundusz konserwacyjny, bliższe zaś postanowienia co do pokrycia kosztów konserwacji i innych zarządzeń potrzebnych dla utrzymania wykonanych budowli mają być wydane w drodze osobnej ustawy krajowej po ukończeniu budowy.

Zarząd budowy, oraz funduszu regulacyjnego i konserwacyjnego objąć ma Wydział Krajowy.

W rozporządzeniu wykonawczem z dnia 23 sierpnia 1911 r. Dz. u. kraj. nr. 126, ustanowiono siedmioletni okres budowy, który ma trwać od wiosny 1910 r. do jesieni 1916 r.

Datki kraju i państwa miały być wpłacone do funduszu regulacyjnego w sposób następujący:

г_ :

1Ж

Sf

1ШЖ

ШШ1В‘

* «■ |â|PÉi$

ш&ш

'ШШ0*

î&>£

.egjpîg'

«Ж

ï#4

1-аяШ

S«

Jiites« ЯВи

'3ÉÉ«

гГ.*,

’рй^Й^^р

ïPi

iÉralWs?^®®

mäßSrnimL.

№ЬШ    MjJkf

É^^W, , ЬШ^рЬЖЖ;

ś i .й*Ж«Ь |1#Лй|::йЬ\,

SKfa

уй

Wo

MISS

ШР1

• *;

sm

I.:!'

Sb

ъщ

El

nuszko

i'

WmM

<*■$$£/»

*>Мм

iiV

£Щ1

Шт-

УР

\| ж

,ДШ8ЖШ^

^гШшш

i Vî щттш

” щ I f§1# 4»->;v%

'Wiar

^ - г г, _,фх*

5 i

ШИ0у il*« Шга Мц

Р\

"Я

Ç"

ог-;

Л .W '

iit\

>. 7

Rye. 30. Sytuacja Siwki od Hołynia do Kałusza (1 : 100.000).

sip*

JkÉïS PI r#

.....тштШШ

}¥(Щ ШШ

s    лШг;’ я| а%|Йг

¹    vlSf

■ЯР»

т!т

SI

Л,-

|йШ.

Ш- ШЩШъШЁшшё

Ц§ ■■ж

"Ж^З

:Шц

./а

ЙЙЙ

äVi-

щш<

йщйИ

Ж^К Ш/ШкМ

|:о°.

TSSSÊSÈÊffi&Ss$' WBÊmmzÆ

1 еа

Z9ISC

ЛШ

a)    30% datek funduszu krajowego w kwocie 402.000 К w siedmiu ratach rocznych od r. 1910 do r. 1916, z których pierwsza rata wynosić ma 42.000 K, sześć następnych zaś rat po 60.000 K;

b)    50% datek państwowego funduszu meljoracyjnego w kwocie 670.000 К w siedmiu ratach rocznych od r. 1910 do r. 1916, z których pierwsza rata wynosić ma 70.000 K, sześć następnych zaś rat po 100.000 К ;

c)    20% datek państwowej Administracji salin w kwocie 268.000 К w siedmiu ratach rocznych od r. 1910 do r. 1916, z których pierwsza rata wynosić ma 28.000 K, sześć następnych zaś rat po 40.000 K.

Zapasy kasowe funduszu regulacyjnego lokowane być mają na rachunku bieżącym w Banku Krajowym.

Kierownictwo budowy poruczyć ma Wydział Krajowy zaprzysiężonemu urzędnikowi technicznemu pod nadzorem Krajowego Biura Meljoracyjnego.

Wykonanie robót ma się odbywać w zarządzie własnym za wynagrodzeniem od wymiaru, za wynagrodzeniem dziennem zaś tylko w takich wypadkach, gdyby jej przeprowadzenie za wynagrodzeniem od wymiaru było niemożliwe.

Dla ubezpieczenia robotników na wypadek choroby ma być utworzona osobna kasa na podstawie statutów wydanych przez Wydział Krajowy, a zatwierdzonych przez Namiestnictwo. Dla ułatwienia rachunkowości i zredukowania kosztów zarządu datki asekuracyjne do tej kasy wpłacać będzie wyłącznie fundusz regulacyjny przy zupełnem uwolnieniu robotników od uiszczania opłat przepisanych ustawą.

Inne przepisy rozporządzenia wykonawczego są identyczne z postanowieniami analogicznych rozporządzeń wydanych dla publicznych przedsiębiorstw meljoracyjnych.

Wykonanie robót.

budowę wynosiła w 1910 r. 140.000 K, w 4 latach

940.000 K, lecz dotacja ta

W myśl rozporządzenia wykonawczego poruczył Wydział Krajowy w r. 1910 kierownictwo budowy przy regulacji Siwki inżynierowi Krajowego Biura Meljoracyjnego Romanowi Janikowi, który prowadził roboty aż do wybuchu wojny światowej w r. 1914.

Dotacja roczna na

następnych (po 200.000 K) 800.000 K, razem nie została przebudowaną z powodu braku robotnika wprawnego do robót ziemnych. (Wydatki na budowę wynosiły w pierwszym roku 58.728 K, w latach następnych okrągło po 100.000 K, t. j. zaledwie połowę dotacji rocznej).

Podczas wojny światowej roboty były przerwane, a w r. 1919 przejęło zarząd budowy Ministerstwo Robót Publicznych, które pokrywało wydatki wyłącznie ze skarbu państwa.

Od r. 1923 do r. 1928/9 wstawiał Tymcz. Wydział Samorządowy do budżetu krajowego 30% datek w wysokości oznaczanej corocznie przez Ministerstwo Robót Publicznych, mianowicie w 1923 r. 23 zł. 49 gr., w 1924 r. 4140 zł., w 1925 r. 1.400 zł., w 1926 r. 6.000 zł., w latach 1927/8 i 1928/9 po 24.000 zł.

Od r. 1925, w którym zwrócono zarząd Tymcz. Wydziałowi Samorządowemu, do r. 1928 nadzorował budowę inżynier Biura Meljoracyjnego Franciszek Link, po zniesieniu zaś T. W. S. objął zarząd budowy Urząd wojewódzki (Dyrekcja Robót Publ.) w Stanisławowie.

Według informacji otrzymanej od inż. Linka wykonano pod zarządem Wydziału Krajowego i T. W. S. przekop Siwki na długości 3 km, oraz zbudowano 2 mosty i przyczółki trzeciego mostu.

Gdy w budżecie T. W. S. w likwidacji skreślono wydatki na meljoracje, wstawia Ministerstwo Robót Publicznych od r. 1929/30 począwszy 30% datek kraju do preliminarzy państwowego funduszu meljoracyjnego. Według tych preliminarzy wynosiła dotacja roczna na budowę w latach 1929/30 i 1930/31 po 80.000 zł., w r. 1931/32 zaś została podwyższoną do 100.000 zł., ponieważ zaś koszta robót pozostałych do wykonania wynoszą w 1931 r. 660.000 zł., budowa przy dotacji rocznej 100.000 zł. może być ukończona w r. 1937.

10. Regulacja Dniestru od Kornalowic do ujścia potoku Mszańca.

(Karta przeglądowa Dniestru powyżej Kornalowic).

W ustawie z dnia 4 grudnia 1900 r. Dz. u. kraj. nr. 12 z r. 1901 o regulacji górnego Dniestru z dopływami przewidziano regulację Dniestru i Strwiąża tylko na tych przestrzeniach, na których obniżenie stanu wody normalnej było potrzebnem dla odwodnienia bagien Naddniestrzańskich, mianowicie: Dniestru od Rozwadowa do Kornalowic i Strwiąża do ujścia do Bi-skowic.

W roku 1901 przyszła do skutku ustawa państwowa* o budowie dróg wodnych i regulacji rzek, które stanowią wspólną sieć wodną z kanałami żeglownemi i mają szczególniejsze znaczenie dla kanałów, bądź to ze względu na zasilanie ich wodą, bądź też ze względu na ruch mas żwirowych; jednakże w ustawie krajowej z dnia 18 września 1901 r. (Dz. u. kraj. nr. 103), która została uchwalona na podstawie przedłożenia rządowego bez poprzedniego zapytania Wydziału Krajowego i Namiestnictwa (jak tego wymaga ustawa państwowa), pominięto regulację Dniestru powyżej Kornalowic i Strwiąża powyżej Biskowic, jakkolwiek w projekcie budowy dróg wodnych przewidywało Ministerstwo Handlu alimentację kanału łączącego Wisłę z Dniestrem wodą z rzek Dniestru i Strwiąża.

Dopiero gdy wskutek starań Reprezentacji kraju popartych przez Ministra Skarbu dra Witołda Korytowskiego, o czem wspomniano powyżej przy opisie regulacji Ropy, Ministerstwo Handlu reskryptem z dnia 10 listopada 1906 r. zarządziło badanie górnych biegów rzek kanałowych, komisja wydelegowana przez trzy Ministerstwa przy udziale przedstawicieli Namiestnictwa i Wydziału Krajowego uznała w protokole spisanym w dniach od 21 listopada do 8 grudnia 1906 r. potrzebę wykonania przy udziale państwowego funduszu kanałowego następujących robót w dorzeczu górnego Dniestru:

1)    przedłożenia regulacji rzeki Dniestru od Kornalowic do ujścia potoku Mszanica w gminie Hołowiecko na długości 60 km;

2)    przedłużenie regulacji rzeki Strwiąża od Biskowic do Ustrzyk Dolnych na długości 50 km',

3)    korekcję i zabudowanie dopływów Dniestru:

potoku Jabłonki na długości 6 km-, „ Leniny

* Ustawa ta została zamieszczona w dosłownem brzmieniu w I części publikacji (str. 205—208), ustawa krajowa zaś na stronie 210—212 I części.

9 km

H r-i

4) zabudowanie    potoku Łodynki i    jednej debry poniżej Chyrowa w do

rzeczu Strwiąża.

Zgodnie z wnioskami komisji zapewniona też została regulacja Dniestru powyżej Kornalowic i Strwiąża powyżej Biskowic w noweli z dnia 9 maja

1907    r. Dz. u. kraj. nr. 54 do ustawy z r. 1901 o regulacji rzek kanałowych, gdyż według § 1 punktu 13 i 14 mają być wykonane na wspólny koszt państwa (60%) i kraju (40%) regulacje: „Dniestru od Kornalowic do ujścia potoku Mszańca wraz z korekcją i zabudowaniem potoków Jabłonki, Le-niny, Mszańca, Bystrzycy i Czerchawy“, tudzież „Strwiąża od Biskowic do Ustrzyk Dolnych wraz z zabudowaniem potoku Łodynki i debry pod Chy-rowem“.

Gdy według generalnego programu, który po myśli § 3 powołanej noweli uchwaliła komisja dla regulacji rzek kanałowyeh na posiedzeniu dnia 8 sierpnia 1907 r., regulacja Dniestru powyżej Kornalowic miała być rozpoczęta w pierwszym okresie budowy 1908—1912 r. i Wydział Krajowy opracować miał projekt techniczny i wykonać roboty, zarządził Wydział Krajowy w r. 1907 przeprowadzenie zdjęć, delegując pięciu inżynierów Kraj. Biura Meljoracyjnego : Stanisława Szczepanowskiego, Tadeusza Baeckera, Tytusa Pillera, Kazimierza Maćkowskiego i Edmunda Czaykę, oraz poruczając dla przyspieszenia sprawy opracowanie operatu hydrometrycznego autoryzowanemu inżynierowi cywilnemu Karolowi Pomianowskiemu, tak, ażeby budowa w myśl generalnego programu mogła być w r. 1908 rozpoczętą. Projekt generalny został też przez wymienionych inżynierów wykończony w czerwcu

1908    i w tym samym miesiącu przedłożony przez Wydział Krajowy komisji regulacyjnej.

Projekt techniczny z r. 1908.

Ponieważ dorzecze Dniestru po Rozwadów zostało opisane w II części publikacji (str. 538 do 543), opis Dniestru powyżej Kornalowic wymaga tylko uzupełnienia ze względu na mniejsze dorzecze ograniczone przeważnie działami wodnemi drugo- i trzeciorzędnemi.

Powierzchnia dorzecza Dniestru do Kornalowic mierzy 895T km3 i zmniejsza się powyżej ujścia czterech głównych dopływów Jabłonki i Le-niny wpadających do Dniestru na brzegu lewym, tudzież Topolnicy i Jasienicy na brzegu prawym, mianowicie: powyżej Jabłonki wynosi 655*4 km², powyżej Leniny 549*4 km², powyżej Topolnicy 382'4 km², a powyżej Jasienicy 286*0 km². Powierzchnia lasów wynosi : do Kornalowic 208*5 km² (23*3%), powyżej ujścia Jabłonki 206*7 km² (31’5%), powyżej Leniny 174*6 km2 (31*8%), powyżej Topolnicy 114*0 km² (29*8%), powyżej Jasienicy 82*0 km2 (28*7%).

Dorzecze Dniestru ograniczone jest europejskim działem wód Wisły (Sanu) tylko od południowego zachodu ze wzniesieniami: Wysoka 737 m nad Adrjatykiem, punkt węzłowy działów wód Dniestru, Stryja i Sanu, Ostre 804 m nad żródłowiskami Mszańca — i częściowo od zachodu począwszy od Ostrego do góry Jawornika 910 m w paśmie Zuków, która jest punktem węzłowym działów wodnych Dniestru, Sanu i Strwiąża, a z pod której wy-tryskują dwa źródłowe potoki Jasionki wpadającej do Strwiąża w Ustrzykach Dolnych. Od góry Jaworniki ciągnie się dział wodny, który rozgranicza dorzecza Dniestru i Stwiąża, w kierunku wschodnio-północnym ze wzniesieniami 728 /72 nad źródłami Leniny i Jabłonki do Łysej Góry (659 tri) w Starej Soli stąd zaś w ogólnym kierunku wschodnim wzdłuż brzegu karpackiego do Ba-czyny (444 m) nad Dniestrem, następnie równolegle do Dniestru przez kotę 381 /72 (nad źródłami potoku Dąbrówki przepływającej przez Sambor) i punkt geometryczny Waniowice (365 m) do jazu na Dniestrze w Strzałkowicach, wreszcie wzdłuż lewego brzegu Dniestru, przez który wielka woda przelewa się do Strwiąża, aż do mostu w Kornalowicach.

Południowo-wschodni dział wód od strony Stryja zaczyna się od punktu węzłowego Wysoka (737 m) i ciągnie się przez górę Rozłucz (933 m) nad źródłami Dniestru, Zakopaniec (741 m), Isajską Górę (817 /72) nad źródłami Topolnicy do Jaliny (786 /72), punktu węzłowego działów wodnych Dniestru, Stryja i Bystrzycy Samborskiej. Wreszcie wschodni i południowo-wschodni dział wodny od strony Bystrzycy przebiega przez górę Wydiłok (862 /72) u źródeł Czerchawy, tudzież przez wzniesienia 697 ni u źródeł Krzemionki, 395 /72 u źródeł Słonicy i Oręba, 372 m (Grochowiec), 353 /72 u źródeł potoku Łowiec (na granicy Radłowie i Kulczyc), 336 /72 (Mohiłka) w Kulczy-cach i 309 /72 w Kornalowicach.

Wzniesienie doliny Dniestru, która w Karpatach jest wąska, a rozszerza się dopiero poniżej brzegu karpackiego (ujścia Jabłonki) do 1*3 km, a pod Samborem do 4*8 km, wynosi przy ujściu Mszańca (km 64*547 trasy regulacyjnej od Kornalowic) 452 m, przy ujściu Jasienicy (km 54*108) 415*6 m, przy ujściu Topolnicy (km 50*285) 402*7 m, przy ujściu Leniny (km 36*58) 354 /72, przy ujściu Jabłonki (km 32*522) 339 m, przy ujściu Krzemionki w Bereźnicy (km 22*750) 310*8 m, przy jazie w Strzałkowicach (km 19*899) 304 772, przy moście drogowym w Radłowicach obok Sambora (km 14*677) 291 /72, przy ujściu potoku Oręb (km 12*329) 288 m, przy moście w Kornalowicach (km 0*0) 278*5 m.

Miasto Sambor, centralny punkt robót meljoracyjnych w dorzeczu górnego Dniestru, którego łożysko od Strzałkowic do Radłowie stanowi granicę z jednej strony Sambora, z drugiej zaś gmin Czukiew, Neudorf i Uherce Zapła-tyńskie na brzegu prawym, położone jest na lewym brzegu Dniestru, lecz należy do dorzecza Strwiąża; gdyż do młynówki Samborskiej, która od jazu w Strzałkowicach doprowadza wodę do Sambora, a wpada do Strwiąża, odpływają wszystkie wody opadowe ze Sambora, zarówno jak i potok Dąbrówka, która zbiera ścieki z południowego stoku pagórka ciągnącego się od brzegu karpackiego w Baczynie między Strwiążem a Dniestrem do Biskowic.

Średni roczny opad atmosferyczny obliczony z obserwacyj om-brometrycznych, jakie były do dyspozycji po koniec r. 1906, wynosi: powyżej ujścia Jabłonki 826 mm, powyżej ujścia Leniny 829 mm, powyżej ujścia Topolnicy 815 mm, powyżej ujścia Jasienicy 809 mm. Mniejszy opad roczny powyżej Jasienicy może być wytłumaczony według zdania inżyniera Pomia-nowskiego zaciszem, jakie wytwarza na zachód leżące pasmo Magóra Łom-niańska z największem wzniesieniem w dorzeczu górnego Dniestru 1.024 m.

Co się tyczy budowy geologicznej, to od działu europejskiego wód aż po brzeg karpacki występuje w pasmach równoległych do głównego grzbietu karpackiego naprzemian flisz kredowy i trzeciorzędny, na brzegu karpackim

»)

Si

W;

. i-.

ж 1ш,

t.

^u£2m

4'

-2 «

T*

Rye. 31. Widok rynku z ratuszem w Samborze.

mioceński ił solny, poniżej zaś tego brzegu na pagórkach po obu stronach Dniestru glina dyluwjalna leżąca na dyluwjalnych żwirach karpackich, a na stokach tych pagórków urodzajna glina nawiana (loss).

Wpoprzek dorzecza Dniestru i Strwiąża ciągnie się linja naftowa (ropy eoceńskiej) brelikowska od Jaworzy nad Stryjem przez Hołowiecko nad Dniestrem, Łodyną, Brelików (pow. Lisko), Ropiankę poza Witryłów (na lewym brzegu Sanu). Linja ta leży na południowo-zachodnim stoku siodła, które na lewym brzegu Dniestru nosi nazwę „Orowy Werch“. W Orowym Werchu znajduje się przydatny do budowy piaskowiec jamneński, który występuje także w Spasie.

Poniżej krawędzi karpackiej zabudowały się gęsto u stóp i pagórków przykrytych urodzajną gliną nawianą osady, mianowicie: lewym między Baczyną a Samborem Torczynowice, Torhanowice, Mro-zowice, Waniowice, Strzałkowice i wa wielkie przedmieścia Sambora, Powtórnia i Powodowa ciągnące się przeszło 3 kilometry wzdłuż potoku Dąbrówki, — na prawym brzegu zaś między Sozaniem a Kornalowicami Strasze-wice, Bereźnica, Czukiew, Neudorf, Uherce Zapłatyńskie, Radłowice i Kulczyce.

W dolinie Dniestru wypełnionej utworami aluwjalnemi terasa łęgowa składająca się ze żwirów i piasków powyżej krawędzi karpackiej jest stosunkow'o wąska z powodu dość zwartego łożyska i rozszerza się do 300 m przy ujściu Topolnicy i Jabłonki, a do 375 m przy ujściu Leniny. Natomiast poniżej krawędzi karpackiej, gdzie zwiększa się szerokość doliny Dniestru i wynosi od 1 3 do 4*8 km rozszerza się terasa łęgowa, a łożysko Dniestru rozdziela się na kilka ramion, do czego przyczyniają się trzy jazy faszynowe zrywane często przez wielką wodę. I tak: szerokość terasy łęgowej wynosi w Torczynowicach 450 m (3 ramiona), przy ujściu Krzemionki w Bereźnicy 500 m (3 ramiona), w Straszewicach 750 m (5 ramion Dniestru), a w trasie kolejowej w Radlo

na stokach

na

brzegu

o--*

wicach, gdzie istnieją 3 mosty kolejowe i 3 mosty drogowe: po jednym na lewym brzegu terasy łęgowej na głównem łożysku Dniestru, a po dwa na starych łożyskach dla potoku Oręb ze Słonicą i dla ścieku z Uherzec Zapła-tyńskich i Radłowie, 900 m¹ Poniżej Sambora, gdzie aluwjalna dolina Dniestru łączy się z doliną Strwiąża i rozszerza do 7‘8 km między Kulczycami a Łanowicami, do 9¹4 km zaś między Kornalowicami a Mistkowicami, wynosi szerokość terasy łęgowej (między wysokiemi brzegami Dniestru) : w Radło-wicach 500 m, 700 m i 900 m (wzniesienie brzegów nad średnią wodę wynosi zaledwie 1 m), między Krużykami a Kulczycami 300 m (brzegi 1¹5 m wysokie), przy ujściu potoku Łowiec w 5¹5 km 200 m (łożysko zwarte, brzegi 2 m wysokie), w Kornalowicach 100 m (brzegi 5 do 6 m wysokie).

Rozmiary projektu.

Projekt obejmuje w myśl § 1 ustawy z dnia 9 maja 1907 r. (Dz. u. kraj. nr. 54) regulację Dniestru od mostu drogowego w Kornalowicach do ujścia potoku Mszańca na długości 64¹850 km tudzież korekcję ujść 6 młynówek i 18 dopływów (potoków Łowiec, Oręb, Krzemionka, Sozań, Jabłonka, Lenina, Suszyca, Wielki Dubeń, Osikowiec, Hołownia, Podbuż, Topolnica, Jasienica, Tysowice, Gwoździanka, Zołotnowiec, Dmytryk i Mszaniec łącznej długości 6¹018 km, razem na długośćci 70¹868 km w powiatch Samborskim, starosamborskim i turczańskim.

Regulacja ma na celu stosownie do przepisu § 2 rozporządzenia wykonawczego z dnia 21 kwietnia 1904 r. (Dz. u. kraj. nr. 52) do ustawy o regulacji rzek kanałowych (załącznik 19, I część publikacji):

a) skoncentrowanie i ustalenie łożyska rzeki zapomocą budowli, oraz uzyskanie odpowiedniego wyrównania spadu;

h) ochronę brzegów, tudzież przyległych gruntów i budynków;

c)    obniżenie dotychczasowego poziomu wysokich wód w celu zmniejszenia powodzi przez pogłębienie koryta;

d)    uregulowanie, względnie wstrzymanie ruchu żwirów i ochronę nadbrzeżnych urodzajnych gruntów przed zażwirowaniem i zapiaszczeniem ;

e)    ułatwienie i poprawienie spławu, o ile ustrój rzeki na to pozwoli;

f)    uzyskanie napowrót żwirem zaniesionych nieurodzajnych powierzchni dla gospodarstwa, względnie zalądowanie starych łożysk przy możliwem uwzględnieniu rybołówstwa.

Co do uspławnienia Dniestru należy tu nadmienić, że rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 9 listopada 1927 r. (Dz. u. R. P. nr. 102 poz. 882) uznaną została za spławną między innemi przestrzeń Dniestru od Strzyłek (ujścia jasienicy) wdół.

Trasa regulacyjna.

Trasę zaprojektowano w łukach, opierając ją wedle możności o brzegi wklęsłe celem zastosowania opasek, zamiast kosztownych kierownic, które wymagają połączenia z brzegami zapomocą poprzeczek. Między kontrłukami zaprojektowano linje proste na krótszych przestrzeniach. Minimalny promień łuków przyjęto od Kornalowic do mostu drogowego w Terszowie (powyżej ujścia Leniny) 200 m, powyżej Terszowa 100 m, a w km 60, gdzie występują progi skalne, wyjątkowo 80 m.

44*355 km, a

Długość trasy regulacyjnej wynosi 64*695 km, z czego przypada na łuki na proste 20’34 km. W porównaniu z istniejącym biegiem Dniestru 70 km wynosi skrócenie okrągło 5 km czyli 7‘1%. Skrócenie przypada prawie wyłącznie na dolną przestrzeń od Kornalowic do ujścia Jabłonki, której długość według istniejącego biegu wynosi 37 km, a w trasie regulacyjnej 32'5 km.

Wyrównanie spadu.

Spad absolutny wody Dniestru od ujścia Mszańca do mostu w Kornalo-wicach wynosi 179*126 m. Z tego spadu użytkuje 6 zakładów wodnych 9*032 m przez spiętrzenie jazami, mianowicie: 1) w Strzałkowicach 1*83 m,

2) w Czukwi 0*949 m, 3) w Torhanowicach 1*043 m, 4) w Starym Samborze 1*62 m, 5) w Spasie 1*74 m, 6) w Busowiskach 1*85 m.

Spad wyrównano zapomocą 2 parabol drugiego stopnia od Kornalowic do jazu w Strzałkowicach i od tego jazu do progów skalistych w km 60, powyżej zaś zaprojektowano spad prostolinijny I = 3%o.

Zrównania parabol spadu obliczonych według Hocheuburgera przedstawiają się, jak następujące:

a)    od Kornalowic do jazu w Strzałkowicach {km 0*0 do 19*899):

Y    = 0-000000043423979747 x* + 269-331 m

gdzie y podaje rzędne średniej wody normalnej w metrach, — x oznacza odległość profilu od wierzchołka paraboli w metrach, — odległość wierzchołka paraboli od mostu w Kornalowicach wynosi 7.417*34 m, a wysokość wierzchołka paraboli 269*331 m nad Adrjatykiem;

b)    od km 19*899 do km 60:

Y    = 0-00000001405448113 x² + 161-485 m

Odległość wierzchołka paraboli od jazu w Strzałkowicach wynosi 99.875*54 m, wzniesienie zaś wierzchołka nad Adrjatykiem 161*485 m.

Spad obliczony z tych parabol wynosi na poszczególnych przestrzeniach:

1)    od Kornalowic do ujścia pot. Łowiec {km 5*5) /=0*883%o;

2)    od km 5*5 do 12*329 (ujście pot. Oręb) /=1’419%о;

3)    od km 12*329 do 19*899 (jaz w Strzałkowicach) /= 2*043°/oo;

4)    od km 19*899 do 22*75 (pot. Krzemionka) /=2*848%o;

5)    od km 22*75 do 27*53 (jaz w Torhanowicach) /=2*956°/oo;

6)    od km 27*53 do 32*522 (pot. Jabłonka) /—3*094°/₀₀;

7)    od km 32*522 do 36*58 (pot. Lenina) / = 3*22°/₀₀ ;

8)    od km 36*58 do 42*99 (jaz w Spasie) /=3*36°/₀₀;

9)    od km 42*99 do 50*285 (pot. Topolnica) /=3*568°/₀o;

10)    od km 50*285 do 54*108 (pot. Jasienica) /= 3*716°/₀o;

11)    od km 54*108 do 60*0 (progi skalne) I— 3*853°/₀₀;

12)    od km 60*0 do 64*517 (ujście Mszańca) I— 3*0°/₀₀.

Obliczanie ilości średniej wody normalnej i wody wielkiej.

Na przestrzeni objętej projektem istnieją cztery wodowskazy:

1) w Kornalowicach km 0 0 {km 415*9 od ujścia Zbrucza na granicy Rzeczypospolitej) z rzędną zera 272*244 m nad Adrjatykiem, na którym od-

czyt — 0²475 m² według obliczenia kraj. oddziału hydrograficznego z lat 1893 do 1904 odpowiadał stanowi średniej wody normalnej ;

2)    w Radłowicach km 14²677 z rzędną zera 290²686 m, na którym według obliczenia kraj. oddziału hydrograficznego odczyt —0²48 m odpowiadał stanowi średniej wody normalnej (według rocznika hydrograficznego 1925 NL — 0²85 m) ;

3)    w Starym Samborze km 33²567 z rzędną obecnego zera 342²134 /72, średnia woda normalna nie mogła być ustalona, gdyż wodowskaz założony w r. 1881 przez Wydział Krajowy został w r. 1897 przez organa kraj. oddziału hydrograficznego zmieniony, a zero wodowskazu nie zostało zaniwelo-wane, (w r. 1925 według rocznika hydrograficznego N. L. -j- 1²15 /72);

4)    w Strzyłkach, km 52²441, z rzędną zera 406²383 /72, średnia woda normalna odpowiadała stanowi -j- 1²758 /72 (w r. 1925 według rocznika hydrograficznego N. L. -J- 1²75 /72).

Ilość średniej wody normalnej obliczona z pomiarów wynosi:

a)    w Kornalowicach przy dorzeczu Л = 895²1 km² Q = 6²82 /72³/sek., a q₂ — 7²62 litrów z 1 km² na sekundę, z ilości tej zabiera jednak stale młynówka Samborska 2²4 m³/sek., wskutek czego do obliczenia normalnych przekrojów poprzecznych należy przyjąć Q₂ = 4²42 m³/sek. ;

b)    w Starym Samborze powyżej Jabłonki przy dorzeczu Л = 655²4 km2 Q] = 5²46 772³/sek., <7₂ = 8²34 / na sek. ;

c)    w Terszowie powyżej Leniny przy dorzeczu A = 549²4 km³ Q₂ = 4²74 m³, <72 = 8²685 /;

d)    w Strzyłkach powyżej Topolnicy przy A = 382²4 km² Q₂ = 3²5 /72³, <72 = 9²16 / ;

e)    w Hołowiecku między Jasienicą a Mszańcem przy A = 286²0 km2 Q₂ = 2²7 m³, <72 = 9²46 /.

Ilość średniej wody normalnej w poszczególnych 12 sekcjach (wymienionych powyżej przy wyrównaniu spadu) wynosi:

1)    od Kornalowic do ujścia Łowca {km 0²0 do 5²5) A = 895²1 km², Q₂ = 6²82 — 2²4 — 4²62 /72³ ;

2)    od Łowca do ujścia Oręba {km 5²5 do 12²329) A = 870²3 km², Q₂ = 6²70 — 2²4 = 4²3 /72³ ;

3)    od Oręba do jazu w Strzałkowicach (Лг/72    13²329 do 19²899)

Л = 821²3 km³, Q₂ = 6²44 — 2²4 = 4²04 /гг³ ;

4)    od jazu w Strzałkowicach do ujścia Krzemionki {km 19²899 do 22²75) A = 813 km², <7₂ = 7²87 l, Q₂ = 6²4 //z³;

5)    od Krzemionki do jazu w Torhanowicach {km 22’75 do 27²53) <7₂ = 7²98 /, Q₂ = 6²225 m³ ;

6)    od jazu w Torhanowicach do ujścia Jabłonki {km 27²53 do 32²522) A = 760²6 Arm², <7₂ = 8²0 /, Q₂ = 6²085 /72³ ;

7)    od Jabłonki do ujścia Leniny {km 32²522 do 36²58) A = 658²9 kmv <7₂ = 8²3 /, Q₂ = 5²468 m³;

8)    od Leniny do jazu w Spasie {km 36²58 do 42²99) Л = 561²2 km², <7= 8²6 /, Q₂ = 4²827 /72³ ;

9)    od jazu w Spasie do ujścia Topolnicy {km 42²99 do 50²285) Л = 536²7 km², <7₂ = 8²87 /, Q₂ = 4²669 m³;

10)    od Topolnicy do ujścia Jasienicy {km 50’285 do 54³108) Л = 394³8 km.², q₂ — 9³13 /, Q₂ = 3-604 /72³ ;

11)    od Jasienicy do progów skalnych {km 54’103 do 60’0) A = 303’5 km², ?₂ = 9-4 /, Q₂ = 2-853 /72³ ;

12)    od km 60³0 do ujścia Mszańca w km 64³547 Л = 273³1 km-, q₂ = 9-49 /, Q₂ = 2-581 /72 ³.

Ilość wielkiej wody obliczono z dorzecza i opadów atmosferycznych według- wzorów Iszkowskiego, przyczem wyniki skontrolowano w 2 profilach pod mostem drogowym w Starym Samborze i w Strzyłkach, obliczając przepływ zaobserwanych wielkich wód. Wysokość opadów atmosferycznych, tudzież objętość przepływu wielkiej wody katastrofalnej (Q₄) i dorocznej (Q₃) przedstawia się, jak następuje:

1)    w Kornalowicach : wysokość średniego opadu rocznego A = 0"74 /77, ilość wielkiej wody z 1 km² na sekundę q± = 0³76 /72³, Q₄ = 680 /7Z³, doroczna wielka woda Q₃ = 0³4 X Qa — 272 /72³ ;³

qA = 1-021 /72³, Q₄ = 573 /72³, <7₄ = 1³124 /72³, Q₄ = 444 /72³,

2)    powyżej Jabłonki: A = 0³81 /77, ^₄ = 0³954 /72³, Q₄ = 628 ms, Qs = 271 /72³ ;

3)    powyżej Leniny: A = 0³81 /77,

Q₃ = 229 /72³ ;

4)    powyżej Topolnicy: A = 0³82 /77,

Q₃ = 177 /72³ ;

5)    powyżej    Jasienicy: A = 1³0 m (ze względu na małe dorzecze),

qŁ = 1-471 /л®, Q₄ = 444 /72³, Q₃ = 177 /л³.

Normalne przekroje poprzeczne.

Jako kształt normalnych przekrojów poprzecznych przyjęto parabolę drugiego stopnia, która odpowiada wyrobionym profilom Dniestru.

Szerokość zwierciadła średniej wody normalnej od Kornalowic do jazu w Strzałkowicach przyjęto według projektu regulacji górnego Dniestru od Kornalowic do Rozwadowa z r. 1896 na 12 /77. Powyżej jazu w Strzałkowicach (młyńówki Samborskiej), gdzie cała średnia woda normalna przepływa łożyskiem Dniestru z wyjątkiem krótkich przestrzeni wzdłuż młynówek, przyjęto przeciętny stosunek maksymalnej głębokości do szerokości 1 : 25 (od 1 : 23 do 1 : 30), aby nie przekroczyć chyżości 1 m na sekundę. Szerokość zwierciadła średniej wody normalnej na tej przestrzeni zaprojektowano :

od jazu w Strzałkowicach do ujścia Leniny 15 /77,

od ujścia Leniny do ujścia Topolnicy 14³5 /22;

od ujścia Topolnicy do ujścia Jasienicy 14 ni;

od ujścia Jasienicy do ujścia Mszańca 13 m.

Objętość przepływu w przyjętych profilach obliczono według wzorów Ganguillet-Kuttera, zastosowując spółczynnik n do grubości żwiru od Kornalowic do jazu w Torhanowicach 0³030, od tego jazu do ujścia Topolnicy 0³031, a powyżej 0³032.

Szerokość zwierciadła i maksymalna głębokość średniej wody normalnej, tudzież³ chyżość wody w poszczególnych sekcjach przedstawiają się jak następuje:

1) od km 0³0 do 5³5 : szerokość zwierciadła s = 12 /77. maksymalna głębokość gł — 0⁴85 /72 (stosunek głębokości do szerokości 1 : 14), chyżość v = 0.652 /7Z/sek. ; ⁴

2)    od km 5-5 do 12⁴329. s = 12/72, gł = 0⁴73 m (1 : 16), w = 0⁴740 m;

Jak z powyższego obliczenia okazuje się, głębokość wody od ujścia Jasienicy w km 54⁴108 w Strzyłkach wdół (0⁴48 m maksymalna, a 0⁴32| /72 średnia) umożliwi spław tratew, co przewidziano w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 9 listopada 1929 r. (Dz. u. R. P., nr. 101, poz. 882).

kliny na

Dla ułatwienia odpływu wielkiej wody przewidziano w projekcie wytworzenie podwójnego profilu między wysokiemi brzegami przez wycinanie wi-^ żwirowiskach na szerokość potrzebną do odprowadzenia dorocznej wielkiej wody (Q3) przy pewnem wzniesieniu nad średnią wodą normalną. W tym celu obliczono także przepływ dorocznej wielkiej wody w przekrojach szerszych dla Q₃, których dno leży na poziomie koron budowli regulacyjnych (przeciętnie 0⁴2 /72 nad zwierciadłem wody normalnej), przyczem przyjęto wzniesienie dorocznej wielkiej wody nad normalną w sekcjach: 1) 4 5 /72, 2) 4⁴0 /72, 3) 3 6 /72, 4, 5, 6 i 7) 3-0 m, 8 i 9) 2⁴7 m, 10) 2⁴6 m, 10) 2‘35 m, 11) 2⁴4 /72, 12) 2'5 /72.

Z obliczenia przeprowadzonego wzorami Ganguillet-Kuttera przy zastosowaniu spółczynnika n = 0⁴030 w sekcjach 1 do 5), n = 0⁴031 w sekcjach 6—9), n = 0Ю32 w sekcjach 10—12), otrzymano następujące szerokości profilu dorocznej wielkiej wody, który ma być utrzymany wolny od zarośli :

w sekcji 1) 40 /72, 2) 37 /72, 3) 35 /72, 4 do 7) 35 /72, 8 i 9) 32 /72, 10) 30 /72, 11 i 12) 29 /72.

Budowle regulacyjne.

Na przestrzeni od Kornalowic do jazu w Strzałkowicach zaprojektowano budowle faszynowe, przyczem budowle równoległe od strony rzeki mają być ubezpieczone płytami betonowemi (z wkładkami żelaznemi 0’2 /72 grubości, a 0⁴6 /72 szerokości), powyżej zaś jazu w Strzałkowicach budowle równoległe kamienne, a poprzeczne faszynowe.

Szerokość koron wszystkich budowli wynosić ma 1 /77, wzniesienia zaś koron nad zwierciadłem średniej wody normalnej 0⁴3 /72 na brzegach wklęsłych i linjach prostych, a 0⁴1 m na brzegach wypukłych.

Nachylenie skarp budowli równoległych od strony rzeki wynosić ma: od Kornalowic do jazu w Strzałkowicach przy budowlach faszynowych 1:1⁴5 (zgodnie z decyzją konferencji ministerjalnej z 20 grudnia 1898 r. co do nachylenia skarp budowli faszynowych na Dniestrze poniżej Kornalowic), od jazu w Strzałkowicach wgórę 1 : 2. Nachylenie skarp faszynowych budowli poprzecznych wynosić ma 1 : 1 od góry, a 1 : 1*5 zdołu.

wyso-

być założona w linjach prostych w osi trasy w łukach w odległości ¹/з szerokości trasy od brzegu wypukłego.

Przekopy mają być ubezpieczone opaskami, a skarpy na słych obitkami faszynowemi.

Przekopy zaprojektowano samoczynne o szerokości dna wrzynki równej połowie szerokości zwierciadła średniej wody normalnej z nachyleniem skarp 1 : 0*5 (o ścianach pionowych z ławeczkami 0’5 /72 szerokiemi o 1 /72 kości). Oś przekopów ma

brzegach wklę-

¹

Na Dniestrze w Radłowicach istnieją 3 mosty kolejowe : jeden na głównem łożysku o 4 otworach (2 skrajne po 43 m, dwa środkowe po 44’3 m) o rozpiętości 174'6 m i dwa inundacyjne o rozpiętości 102'1 m, i 27¹4 m, razem o rozpiętości 304'1 m, tudzież 3 mosty drogowe : jeden na łożysku głównem o 6 otworach łącznej rozpiętości 175¹1 m i dwa inundacyjne o rozpiętości 52¹8 m i 10¹7 m, razem o rozpiętości 238¹6 m.

²

Według- projektu regulacji górnego Dniestru z r. 1896 — 0'20 m, a według rocznika hydrograficznego 1925 N. L. — 0²85 m.

³

W projekcie regulacji Dniestru od Kornalowic do Rozwadowa z r. 1896 podano za małą ilość w. wody, na co zwrócono uwagą w II części publikacji (str. 548 i 549).

⁴

Poniżej Kornalowic do ujścia Strwiąża: s —12 m, gł —1⁴0 m (stosunek 1:12), v = 0⁴56 misek.

Kosztorys.

W kosztorysie przyjęto następujące ceny jednostkowe:

1 /72³ wykopu ziemi miernej tęgości do głębokości 2 m 0*48 K, od 2 do 4 m głębokości 0"81 K, od 4 do 6 m głębokości 1*13 K;

1 m³ wykopu ziemi żwirowej do 2 /72 głębokości 0’64 K, od 2 do 4 /72 głębokości 0*97 K;

1 m³ wyłamania kamienia średniej twardości w łożysku rzeki do 2 /72 głębokości 1*77 K;

odwóz taczkami 1 m³ materjału z wykopu do starych łożysk na przeciętną odległość 50 m 0*26 K;

skarpowanie 1 /72 bież. brzegu urwistego 2 m wysokiego z nachylenia 1:05 do 1:3 4*50 K;

1 m³ faszynady w sekcji 1 do 3 (Kornalowice-Sambor) 4*08 K, w sekcji 4 do 7 (Sambor—Stary Sambor) 3*98 K, w sekcji 8 do 12 powyżej Starego Sambora 3*88 K;

1 m² obitki faszynowej 0*77 K;

1 tn³ tamy kamiennej pod zwierciadłem średniej wody w sekcjach 4 do 7 (od jazu w Strzałkowicach do ujścia Leniny przy użyciu kamienia z Rozłu-cza dowiezionego koleją) 8*70 K; w sekcjach 8 do 12 przy użyciu kamienia z łomów miejscowych 6*20 K;

1 m° tamy kamiennej nad zwierciadłem wody z wybrukowaniem zewnętrznej powierzchni i korony, oraz wypełnieniem stosug darnią: w sekcjach 4 do

7) 9*85 K, w sekcjach 8 do 12) 7*35 K;

1 /72³ betonu do płyt przy stosunku cementu do piasku i żwiru 1:4:8 17*73 К ;

wyrób i ułożenie płyty betonowej 0*2 /72 grubej, 0*6 m szerokiej długości 1*8/72 przy użyciu 10/72 drutu 5 mm grubości i 1 koła dębowego 5*12 K;

dtto długości 1*5/72 przy użyciu 8 /72 drutu i 1 koła dębowego 4*33 K;

wycięcie 1 m² gęstych krzaków w kępach 0*20 K;

zasadzenie 1 ha żwirowiska wikliną 289 K;

wykupno 1 ha roli 2.500 K, pastwiska 2.000 K, kępy 1.500 K, wysokiego żwirowiska 700 K.

Kosztorys regulacji Dniestru powyżej Kornalowic składa się z 2 części :

1)    kosztorysu regulacji Dniestru w Kornalowicach na długości 1*36 km, której projekt sporządzony w r. 1907 po czterokrotnych wylewach w r. 1906 dla ochrony drogi powiatowej i domów mieszkalnych od zerwania preliminował koszta w kwocie 72.000 К, a zatwierdzony został przez komisję regulacyjną 8 sierpnia 1907 r. ;

2)    kosztorysu od km 1*36 Dniestru do ujścia Mszańca.

Koszta regulacji Dniestru od km 1*36 do ujścia Mszańca preliminowano jak następuje :

I.    Roboty ziemne i karczowania.........

716.07579 К 2,220.198-69 35.855-15 294.000"— 330.000"—

101.870*39 „

72.000"— „

II.    Roboty regulacyjne.............

III.    Wykupno gruntów.............

IV.    Konserwacja w czasie budowy (10% rub. I i II) .    .    .

V.    Koszta zarządu (10% rub. i do IV).......

VI.    Rozmaite i nieprzewidziane (budowa kładki w km 36"45,

roboty dodatkowe przy jazach I mostach, urządzenia przejazdów i poideł, około 3% rub. I do IV).    .    .    .

. 3,698.000 — К

Razem .

Do tego koszta regulacji Dniestru od km 0"0 do 1*36 w Kornalowicach..............

. 3,770.000 — К

Ogółem

Przy długości 70"868 km Dniestru i dopływów objętych projektem wynosi przeciętny koszt regulacji 1 km 53.200 K.

Zatwierdzenie projektu przez komisję regulacyjną.

Komitet techniczny komisji regulacyjnej uznał tak trasę regulacyjną, jak i normalne przekroje poprzeczne, oraz typy budowli regulacyjnych za odpowiednie. Ponieważ jednak komisja ministerjalna preliminowała w r. 1906 na regulację Dniestru od Kornalowic do ujścia Mszańca 2,300.000 K, mniej o 1,440.000 К od sumy 3,770.000 K, obliczonej w projekcie Wydziału Krajowego, zatem celem zredukowania kosztów wyeliminował komitet techniczny z projektu 7.690 m bież. budowli równoległych na brzegach wypukłych i zmniejszył ilość budowli poprzecznych o 14.647 m bież., wskutek czego zmniejszyły się koszta robót ziemnych przy wrzynkach dla połączenia budowli poprzecznych z brzegami, oraz koszta robót regulacyjnych.

Kosztorys zredukowany przedstawia się, jak następuje:

699.397-39 К 2,062.977*48 „ 35.855*15 „ 276.000*— „ 307.400*— „ 88.369*98 „

I.    Roboty ziemne (mniej o 16.678*40 K) . . . . .

II.    Roboty regulacyjne (mniej o 157.221*19 K) . . .

III.    Wykupno gruntów (jak w pierwotnym kosztorysie) .

IV.    Konserwacja (10% rub. I i II)........

V.    Koszta zarządu (10% rub. I do IV)......

VI.    Rozmaite i nieprzewidziane (około 3% rub. I do IV)

3,470.000 — К

(czyli 6,266.820 zł. obieg, stabil.).

Na VI posiedzeniu dnia 13 grudnia 1908 r. zatwierdziła komisja regulacyjna zgodnie z wnioskiem komitetu techniczego generalny projekt i kosztorys obliczony na 3,470.000 koron.

Ogółem .

Wykonanie robót.

W generalnym programie robót objętych nowelą z dnia 9 maja 1907 r. do ustawy o regulacji rzek kanałowych z r. 1901, który to program uchwaliła komisja regulacyjna na IV posiedzeniu dnia 8 sierpnia 1907 r., przeznaczono na regulację Dniestru od Kornalowic do ujścia Mszańca w I okresie budowy 1908—1912 r. sumę 900.000 koron.

W programach szczegółowych uchwaliła komisja regulacyjna następujące dotacje roczne na budowę:

800.000 К 240.000 „ 181.000 „ 80.000 „

w latach 1908 do 1911 po 200.000 К.......

w r. 1912.................

w r. 1913.................

na I półrocze 1914..............

1,301.000 к

tak iż przed wybuchem wojny światowej była do dyspozycji suma.................

rok 1917/18

Ponadto uchwaliła komisja regulacyjna na rok 1914/15 dotację 200.000 K, która z powodu wybuchu wojny nie mogła być zużytkowaną, następnie na I półrocze 1916 r. 42.500 K, na r. 1916/17 70.000 К, a na 85.000 K.

Kierownictwo budowy przy regulacji powyżej Kornalowic tudzież przy lokalnych regulacjach Strwiąża powyżej Biskowic i Bystrzycy w Stupicy po-ruczył Wydział Krajowy inżynierowi Kraj. Biura Meljoracyjnego Ignacemu Wewiórskiemu, któremu przydzielił do pomocy w r. 1908 inżyniera Edmunda Czaykę, w r. 1911 zaś inżyniera Jana Barwińskiego. Roboty rozpoczął inżynier Wewiórski w lipcu 1908 r. i prowadził je bez przerwy do wybuchu wojny światowej w r. 1914.

Przy wykonaniu robót wprowadzono tę zmianę w projekcie, że do ubezpieczenia budowli równoległych faszynowych użyto zamiast płyt betonowych kamienia łamanego sprowadzanego koleją z Turki nad Stryjem do stacyj w Kaimowie i Samborze, a stąd rozwożonego furami na brzegi Dniestru.*

Do r. 1914 wykonano w ciągu lat 6 budowle regulacyjne na Dniestrze od km 0*0 w Kornalowicach do km 14‘95 w Radłowicach, a mianowicie : do km 4 na obu brzegach tamy równoległe faszynowe, powyżej km 4 na brzegach wklęsłych tamy równoległe faszynowe, a na brzegach wypukłych ostrogi faszynowe, oskałowania zaś tam równoległych faszynowych obustronne od km 0’0 do km 3, a powyżej tylko częściowe na brzegach wklęsłych od km 3 do km 7 i od km 13 do 15.

budowę wynosiły przed wojną światową według zamknięć

na

Wydatki rachunkowych :

666.106-02 К 215.985-71 „ 112.170-54 „ 96.497-10 „

od lipca 1908 r. do końca r. 1911**

w r. 1912.........

1913 (II okres budowy)

w r.

w r. 1914

. 1,090.759 37 К

razem

Zarząd budowy przy regulacji Dniestru, która przez wojnę została przerwana, przejęło w r. 1919 wraz z agendami meljoracyjnemi Ministerstwo Robót Publicznych, pokrywając do r. 1922 wszystkie wydatki ze skarbu państwa. Kierownictwo budowy poruczyło Ministerstwo inżynierowi Ignacemu Wewiórskiemu, który równocześnie od r. 1922 do r. 1928 kierował robotami przy regulacji Strwiąża powyżej Biskowic, Dniestru od Kornalowic do Rozwadowa, Strwiąża od Biskowic do ujścia i przy zabudowaniu potoków górskich w do-

Koszt 1 m³ kamienia załadowanego do wagonów kolejowych na stacji w Turce wy

nosił 3 80 K.

** Według protokołu XVII posiedzenia komisji regulacyjnej z dnia 3 lipca 1914 r.

äX"-< Mi

Eü. Ryc. 32. Roboty regulacyjne na Dniestrze w £/n 6*6 (między Krużykami a Kulczycami).

rzeczu Dniestru, ponadto zaś od r. 1922 do r. 1923 przy regulacji Błożewki i Wereszycy, oraz przy kolmatacji bagien Naddniestrzańskich. Od r. 1928 kieruje budową przy regulacji Dniestru powyżej Kornalowic, zarówno jak i przy innych powyżej wymienionych przedsiębiorstwach z wyjątkiem regulacji Wereszycy inżynier Józef Noworytko jako kierownik państwowego zarządu wodnego w Samborze.

Od r. 1923 przyczynia się do kosztów regulacji Dniestru powyżej Kornalowic także fundusz krajowy 40% datkiem w kwotach oznaczanych corocznie przez Ministerstwo Robót Publicznych.

Dotacja roczna wynosiła:

w r. 1923 datek 40% kraju 125*21 zł., datek 60% państwa 187*81 zł., razem 313*02 zł.;

w r. 1924 datek 40% kraju 3.200 zł., datek 60% państwa 4.800 zł., razem 8.000 zł.

Od r. 1925 do roku budżetowego 1928/9 preliminowaną była dotacja roczna na regulację Dniestru powyżej Kornalowic łącznie z dotacją na regulację Strwiąża powyżej Biskowic w następujących kwotach;

w r.

razem 32.700 zł.;

1925 datek 40% kraju 13.080 zł., datek 60% państwa 19.620 zł.,

w r.

1926 datek 40°/o kraju 24.000 zł., datek 60% państwa 36.000 zł.,

razem 60.000 zł. ;

w r. 1927/8 datek 40% kraju 32.000 zł., datek 60% państwa 48.000 zł., razem 80.000 zł. ;

1928/9 datek 40% kraju 60.000 zł., datek 60% państwa 90.000 zł.,

."■''•i ’VT*

w r.

razem 15.000 zł.

Od r. 1929/30, w którym skreślono wydatki na roboty wodne i meljora-cyjne w budżecie T. W. S. w likwidacji, preliminuje Ministerstwo Robót

Publicznych w dziale 2, rozdziale 2, § 14 swego budżetu oddzielnie na regulację Dniestru i Strwiąża, jednakże łącznie dla przestrzeni Dniestru od ujścia Mszańca do Kornalowic i od Kornalowic do Rozwadowa, oraz dla regulacji Strwiąża od Ustrzyk Dolnych do Biskowic i od Biskowic do ujścia. Dotacja na regulację Dniestru od ujścia potoku Mszańca do Rozwadowa, a więc na obu przestrzeniach tak meljoracyjnej poniżej Kornalowic, jak i kanałowej powyżej Kornalowic wynosiła: w r. 1929/30 126.000 zł.;

w r.

1930 31 datek 40% kraju 84.000 zł., datek 60% państwa 126.000 zł., razem 210.000 zł;

na r. 1931/2 preliminowano zaś dotację w sumie 210.000 zł. (bez wyszczególnienia datków kraju i państwa).

Z dotacji 210.000 zł. przeznaczył państwowy zarząd wodny w Samborze na regulację Dniestru od ujścia Mszańca do Kornalowic: w r. 1930/31 110.000 zł., w r. 1931/32 105.000 (50%).

Z powodu zaniedbania robót podczas wojny, szczupłych dotacyj na budowę po wojnie, oraz przerwania robót w miejscu, gdzie budowle regulacyjne nie mogły być nawiązane do punktu stałego, a tern samem nie mogły zapobiec przedarciu się wody poza trasę regulacyjną, regulacja wykonana przed wojną uległa częściowemu zniszczeniu podczas częstych wezbrań Dniestru. Budowle regulacyjne utrzymały się tylko w zwartem łożysku w Korna-lowicach na długości 3 km, gdzie oba brzegi ujęte były tamami równoległemi i ubezpieczone kamieniem, powyżej km 3 zaś zostały częściowo lub zupełnie zniszczone. Według informacji otrzymanej od b. kierownika budowy, obecnie referenta w Ministerstwie Robót Publicznych inżyniera Wewiórskiego uszkodzenie i zniszczenie budowli regulacyjnych wynosi od km 3 do 8 około 30%, od km 8 do 11 około 70 %, a od km 11 do km 15, gdzie brzegi są niskie (prawy brzeg wznosi się zaledwie 0'9 do 0*7 m nad małą wodą), 90 %.

Nadzwyczajne zniszczenie budowli regulacyjnych od km 8 do 15 należy po-części przypisać temu, że poniżej jazu w Strzałkowicach część wielkiej wody dostaje się do starych łożysk po prawym brzegu Dniestru, przepływa dwoma inundacyjnemi mostami kolejowemi w Radłowicach, których rozpiętość wynosi 129'5 m (43% otworów 3 mostów kolejowych na Dniestrze) i przelewa się poniżej od pagórków w Radłowicach i Kulczycach w kierunku spadu doliny wspólnej Dniestru i Strwiąża do właściwego łożyska Dniestru przez budowle na prawym brzegu, uderzając na tamy lewobrzeżne.

Do r. 1930 odbudowano na Dniestrze zaledwie 50% wykonanych przed wojną, a w międzyczasie zniszczonych budowli regulacyjnych od km 3 do km 14, wskutek czego kamień zdeponowanany przed wojną na brzegach w ilości około 1.700 m³ nie mógł być dotychczas zużytkowany do inkrusta-cji tam faszynowych.

Przed wojną wykonano także lokalną regulację Dniestru w Hołowiecku na długości 600 /77, celem umożliwienia budowy drogi, regulacja ta została jednak przez powódź w r. 1927 zupełnie zniszczoną.

na

Lwowska Dyrekcja Robót Publicznych przedłożyła Ministerstwu wniosek rozszerzeniu trasy regulacyjnej Dniestru od km 16 do km 20 (do jazu w Strzałkowicach) z 12 m na 30 /77, t. j. o 150%. Przy szerokości trasy 12/77 wynosi na tej przestrzeni średnia głębokość wody normalnej 42 C/77, przy szerokości zaś 30 m wynosiłaby ta głębokość zaledwie 16 C/77. Przy głębokości 16 cm byłby spław tratew niemożliwy, a to nie licowałoby z rozporzą-

dzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 9 listopada 1927 r. (Dz. u. R. P. nr. 102, poz. 882), którem przestrzeń Dniestru od Strzyłek wdół uznana została za spławną.

Co do szerokości trasy regulacyjnej Dniestru między Kornalowicami a jazem w Strzałkowicach wypada tu nadmienić, że wskutek uchwały komisji regulacyjnej z dnia 3 kwietnia 1912 r. komitet techniczny zbadał na miejscu roboty wykonane w latach 1908 do 1911 od mostu w Radłowicach do Kor-nalowic w dniu 9 maja 1912 przy stanie 0'60 m wodowskazu w Kornalowicach odpowiadającym ówczesnej średniej wodzie normalnej bezpośrednio po powodzi, która się wydarzyła 6 kwietnia 1912 r. i dosięgnęła stanu —j— 5*60 /72 w Kornalowicach. Według protokołu z dnia 11 maja 1912 r. spisanego w Samborze łożysko od km 0 do 10 utrzymywało się dobrze, a wielka woda wyrządziła tylko minimalne szkody, natomiast powyżej km 10 przekopy w kilku miejscach zostały zasypane żwirem, niektóre budowle prostopadłe woda obeszła, a pod mostem w Radłowicach (gdzie wielka woda się rozlewa i przepływa pod trzema mostami), dno Dniestru zostało podniesione, co się tyczy zaś szerokości trasy (12 m) zauważyła komisja, że o ile w czasie objazdu można było ocenić, szerokość ta jest odpowiednia.

Dla utrzymania w należytym stanie uregulowanego łożyska Dniestru powyżej i poniżej mostu w Radłowicach byłoby wskazanem wybudowanie definitywnego jazu z materjału trwałego (kamienia lub betonu) zamiast faszyno-wego w Strzałkowicach, oraz obustronne obwałowanie Dniestru od jazu w Strzałkowicach do mostów drogowego i kolejowego na łożysku głównem w Radłowicach.

Obwałowanie ochroniłoby także od wylewów przedmieście Sambora na lewym brzegu Dniestru położone i uczyniłoby zbytecznem utrzymywanie 2 wielkich mostów inundacyjnych kolejowych o łącznej rozpiętości 129‘5 m i 2 mostów drogowych o łącznej rozpiętości 63’5 /72.

11. Regulacja rzeki Strwiąża od Biskowic do Ustrzyk Dolnych.

(Karta przeglądowa Dniestru powyżej Kornalowic).

W myśl § 1 punktu 14 noweli z dnia 9 maja 1907 r. Dz. u. kraj. nr. 54 do ustawy z r. 1901 o regulacji rzek kanałowych ma być wykonaną regulacja Strwiąża od Biskowic do Ustrzyk Dolnych wraz z zabudowaniem potoku Łodynki i debry pod Chyrowem przy 40°/o udziale kraju i 60% udziale państwa w kosztach.

Według generalnego programu roboty przy regulacji Strwiąża miały być podjęte w drugim okresie budowy (t. j. po r. 1912), a stosownie do postanowienia § 3 powołanej noweli uchwaliła komisja regulacyjna na IV posiedzeniu dnia 8 sierpnia 1907 r. poruczyć opracowania projektu i wykonanie robót Wydziałowi Krajowemu.

Po ukończeniu projektu regulacyi Ropy polecił Wydział Krajowy w r. 1909 inżynierowi Kraj. Biura Meljoracyjnego, Pawłowi Dyrdoniowi przeprowadzić studja dla opracowania projektu regulacji Strwiąża, przydzielając mu do pomocy inżynierów Romana Maryniarczyka, Zygmunta Zarneckiego i Józefa Zagórskiego. Wymienieni inżynierowie wykonali zdjęcia w r. 1909 i przedłożyli projekt techniczny w r. 1910.

Projekt techniczny.

Rzeka Strwiąż, karpacki lewobrzeżny dopływ Dniestru, bierze początek pod europejskim działem wód Dniestru i Wisły w Ustyanowy, przepływa przez powiaty liski, dobromilski, starosamborski, Samborski i rudecki i wpada do Dniestru w Dołobowie. Początkowy kierunek biegu północno-wschodni zmienia Strwiąż w Chyrowie na wschodni z małem odchyleniem od Biskowic do ujścia Błożewki ku północy, a poniżej Błożewki wzdłuż krawędzi podolskiej na południowo-wschodni.

Na brzegu prawym wpadają do Strwiąża w Ustrzykach Dolnych Jasieńka, właściwy potok źródłowy Strwiąża, w Krościenku Stebnik, w Terle Smere-czanka (Borsuki), w Suszycy Suszyca, w Laszkach Murowanych Tarnawka, w Biskowicach Jaruga, która wypływa w Starej Soli i nosi nazwę w górnym biegu Solnego potoku, a w środkowym Jasienica ; — na lewym zaś brzegu powyżej Chyrowa Strwiążyk, Łodynka, Łodyna i Łopusznica. Do najszkodliwszych potoków należą: Stebnik, Smereczanka, Suszyca i Tarnawka na brzegu prawym, a Strwiążyk i Łodynka na brzegu lewym.

Powierzchnia dorzecza Strwiąża wynosi 944‘4 km², do Biskowic 538 km².

Dorzecze Strwiąża ograniczone jest od zachodu i północy europejskim działem wód i wałem radycko-czernichowskim, od południowego wschodu zaś i od południa działem wodnym Dniestru.

Wzniesienie europejskiego działu wód nad Adrjatykiem wynosi : od zachodu 910 m Jaworniki, punkt węzłowy działów wodnych Dniestru, Strwiąża i Sanu nad źródłami potoku Pastewnik, który poniżej # ujścia Potoku Głuchego przybiera nazwę Jasieńki, 762 /77 Holica na paśmie Zuków, 737 m Magóra nad źródłami Strwiążyka, 641 m Wysoki Dział nad źródłami Łodynki, 685 m w Leszczowatem nad źródłami Łodyny; od północy 605 m nad źródłami Łopusznicy, 626 m limo nad Dobromilem, 364 m w Chyrowie, gdzie zapadnięcie podkarpackie Wisły łączy się z zapadnięciem Dniestru, a dział wodny zbliża się na pół kilometra do łożyska Strwiąża, 519 m* góra Radycz (nad źródłami Błożewki). Wał radycko-czernichowski, który stanowi dział wodny między Strwiążem a Błożewką, okazuje wzniesienia 370 m Węgrzeliska, 365 m Guty, 328 m Borsuki i 325 m w Pinianach. Wzniesienie działu wodnego od strony Dniestru podano powyżej przy opisie Dniestru powyżej Kor-nalowic.

Wzniesienie doliny Strwiąża wynosi : w Ustrzykach Dolnych 450 /77, w Chyrowie przy moście z wodowskazem 327’8 /77, w Biskowicach 279 /77. Szerokość doliny Strwiąża między Ustrzykami Dolnemi a Chyrowem mierzy od 0'150 km do 0'5 km (największa szerokość w Suszycy 0'6 km). Poniżej brzegu karpackiego od Chyrowa do Biskowic rozszerza się dolina, a szerokość jej wynosi przeciętnie 1’5 km (najmniejsza w Biskowicach 1’2 km, największa w Nadybach 2‘0 km).

Średni roczny opad atmosferyczny obliczony z karty izohyetycznej na podstawie obserwacyj ombrometrycznych do r. 1909 wynosił po ujście Jasieńca (Jarugi) w Biskowicach 821 mm, po ujście Tarnawki 854 mm, po ujście Stebnika 911 mm, po ujście Jasieńki 920 mm. Średni opad roczny wynosił na stacjach ombrometrycznych: w Ustrzykach Dolnych (w latach 1926

* Na dawnych kartach sztabowych austrjackich i na kartach geologicznych (1 : 75.000) 524 m ; różnica wynosi 5 m.

do 1909) 947 mm, w Bandrowie (od 1896 do 1909) 928 mm, w Chyrowie (od r. 1882 do 1909) 744 mm.

Budowa geologiczna dorzecza Strwiąża jest taka sama, jak Dniestru. W górnem dorzeczu pasma gór równoległe do głównego grzbietu karpackiego składają się naprzemian z fliszu kredowego i trzeciorzędnego, przykrytego gliną dyluwjalną powstałą ze zwietrzenia fliszu zwłaszcza magórskiego, wzdłuż krawędzi zaś karpackiej, która się ciągnie od Chyrowa przez Starą Sól do Baczyny, występuje mioceński ił solny. Poniżej krawędzi karpackiej przykrywa obustronne stoki działów wodnych Strwiąża tak od strony Dniestru, jak i od strony Błożewki (wał radycko-czernichowski) urodzajna glina mamutowa (loss), która leży na dyluwjalnych żwirach karpackich. Dolinę Strwiąża wypełnioną aluwjami zajmuje terasa rędzinna i łęgowa. Od Biskowic do Czapel (km 12 trasy regulacyjnej) łożysko Strwiąża jest zwarte, brzegi wznoszą się 5"7 m do 4 m nad małą wodą, a całą szerokość doliny zajmuje terasa rędzinna. Dopiero powyżej Czapel, gdzie wysokość brzegów zmniejsza się na 2 m a od Grodowic do Suszycy na 1 /72, występuje terasa łęgowa (żwirowiska), której szerokość w Czaplach wynosi 0*15 km, zwiększa się w Laszkach Murowanych i Grodowicach na 0"45 km, a dochodzi do maximum 0*5 km w Sąsiadowicach. W Suszycy zwęża się terasa łęgowa na 0'3 km, w Terle (km 41 trasy regulacyjnej) i powyżej na 0*15 km i kończy się powyżej ujścia Łodynki (km 55 trasy w Berehach Dolnych. Dolina Strwiąża powyżej Chyrowa użytkowaną jest przeważnie jako pastwisko, poniżej Chyrowa, gdzie przeważa urodzajna terasa rędzinna, jako role i łąki. Po lewym brzegu Strwiąża poniżej Chyrowa istnieją liczne osady na glinie mamutowej (loss) południowego stoku wału radycko-czernichowskiego i na urodzajnej terasie rędzinnej Strwiąża, mianowicie: Słochynie, Grodowice, Posada Felsztyńska i Felsztyn w powiecie staro-samborskim, tudzież Głęboka, Sąsiadowice, Nadyby, Wojutycze, Wykoty, Maksymowice, Pianowice i Łanowice w powiecie Samborskim.

Rozmiary projektu.

Projekt obejmuje w myśl ustawy z r. 1907 :

1)    regulację Strwiąża od mostu drogowego w Biskowicach do mostu

. 56-570 km .    4-960 „

w Ustrzykach Dolnych na długości .    ...

2)    korekcję ujść dopływów łącznej długości

. 61*530 km

razem

3) budowę kładki żelaznej w Nadybach dla przysiółka Zarzecza, odciętego przekopem, oraz 35 brukowanych przejazdów.

Regulacja ma na celu stosownie do postanowienia § 2 rozporządzenia wykonawczego ustalenie łożyska zapomocą budowli regulacyjnych, a tern samem ochronę brzegów od zrywania i wstrzymanie ruchu żwirów, wyrównanie spadu i obniżenie poziomu wysokich wód, ułatwienie spławu, wreszcie zakulturo-wanie żwirowisk.

Od Biskowic do Terła zaprojektowano systematyczną regulację, powyżej Terła, gdzie dolina jest wąska, lokalne ubezpieczenia komunikacyj i osad.

Trasa regulacyjna.

Trasę zaprojektowano w łukach przy możliwem zużytkowaniu istniejącego łożyska, zastosowując minimalny promień 100 /77, a wyjątkowo powyżej Terła 60 m. Przy przejściu z linij prostych do ostrych krzywizn wstawiano łuki

ш

шт

Ш

II

•Л‘:?Л

Sä-

I'

ж

Мй*

-

:

Ł

,’Г»1

S

V!

na karcie przeglądowej Dniestru powyżej Kornalowic).

”№$рМ1

й!Цз|£э$'

ш

ли эг

'"’т

:■

ТОП? й

ЖШХШШ

wÊm

Ö

й

fei::"⁴

i

i Я

ШШ

■

Ki

№Н

С

тштш

шиш

%

шт.

-

т

ущ

V

&

i

■т

ЕМ

т

в*

■ш

ш ттшш

№

W

у ш

mm

ЧЖ

ж

с-ч

л?

шмт.

w

шиш

к

Ж

m

ЯЖ

Li"

WM

т

mm

■■-•'•Mi

Ж

V.

Rye. 33. Sytuacja Strwiąża powyżej Chyrowa (1:100.000). (Trasa regulacyjna Strwiąża od Biskowic do Chyrowa uwidoczniona jest

■&ш

*

przejściowe o większem promieniu. Długość istniejącego biegu 69*55 km skraca trasa regulacyjna (56*570 km) okrągło o 18%.

Wyrównanie spadu.

Rzędna małej wody Strwiąża wynosi w Biskowicach 273*8 m nad Adrjaty-kiem, na końcu zaś regulacji 432*3 m, spad absolutny zatem wynosi 158*5 /72, a spad względny przy długości istniejącego biegu 69*55 km okrągło /= 2*28°/₀₀.

Spad wyrównano od Biskowic do ujścia potoku Polany w km 26 trasy regulacyjnej zapomocą paraboli drugiego stopnia o zrównaniu

Y = 0-039832384 *² -f 271'245 m,

gdzie oznacza Y — rzędną nad Adrjatykiem w metrach, x = odległość danego punktu od wierzchołka paraboli, który oddalony jest od mostu w Biskowicach o 7*097 km, a 271*245 m wzniesienie wierzchołka paraboli nad Adrjatykiem.

Powyżej km 26 wyrównano spad, który z powodu jazów w Bąkowicach i Suszycy, tudzież progów skalistych ułożył się niejednostajnie, linjami prostemi.

Spad zaprojektowany wynosi:

od km 0*0 do 3*0, /=0*65°/₀₀, km 3 do 7 /=ГО%₀, km 7 do 13 /= l*35°/oo> km 13 do 17 /=l*75ü/₀o, km 17 do 19*9 /=2*O5⁰/0o, km 19*9 do 25*57 7= 2*35%o, km 25*57 do 30 / = 3*25 °/₀o, km 30 do 34 /= 3*85°/₀₀, km 34 do 35*5 /=2*90%o, km 35*5 do 37 / = 3*85°/₀₀, km 37 do 49*5 /=3*55°/₀₀, km 49*5 do 52 / = 5*0°/₀₀, km 52 - 55*1 /=4*1%₀, km 55*1 do 56*57 /=5*9%₀.

Rzędna projektowanego dna w km 0 0 (most drogowy w Biskowicach) wynosi 273*254 m (0*3 /72 pod średnią wodą normalną).

Obliczenie ilości średniej wody normalnej i dorocznej wody wielkiej.

w r.

Na przestrzeni Strwiąża objętej projektem istnieją dwa wodowskazy: w Biskowicach z rzędną zera 273*700 m i w Chyrowie (km 29*26 trasy regulacyjnej) z rzędną zera 324*717. Stan średniej wody normalnej odpowiada odczytowi — 0*14 /72 na wodowskazie w Biskowicach, a -f- 1*60 /72 na wodowska-zie w Chyrowie.* Stan wielkiej wody na wodowskazie w Biskowicach (obliczony z relacji wodowskazu w Koniuszkach Siemianowskich) odpowiadał 1884 odczytowi + 5*62 /77, a w r. 1867    6*74 /72, doroczna zaś wielka

woda -j- 3*36 /77.

na

Ilość średniej wody normalnej obliczono dla wodowskazu w Biskowicach ze zrównania krzywej konsumcyjnej Q — 8*4601 (H -j- 0*6) 18804 gdzie H oznacza odczyt na wodowskazie, a dla wodowskazu w Chyrowie podstawie pomiarów młynkiem.

Ilość średniej wody normalnej w Biskowicach wynosi Q₂= 1*965 /72³/sek., (okrągło 1*97 m³) a przy dorzeczu A = 538 km² ^ = 3*65 litrów z 1 km² na sekundę, w Chyrowie, gdzie część wody odpływa młynówkę Chyrowską,

na Strwiążu Q₂ ⁼ 1*198 /72³/sek. na młynówce Q₂ ⁼ 0'388    „

. Q₂ = 1*586 /72³/sek.,

razem

czyli przy dorzeczu /4 — 360 At/72², ę₂= 4*4 / z 1 km'²/sek.

* Według rocznika hydrograficznego odpowiadał stan średniej wody .normalnej w r. 1925 odczytowi — 1*15 m w Biskowicach, a -\- 1*25 m w Chyrowie.

Ilość dorocznej wielkiej wody obliczona ze zrównania krzywej konsumcyjnej wynosi w Biskowicach Q₃=134m³.

Ilość średniej wody normalnej i dorocznej wody wielkiej wynosi w poszczególnych sekcjach :

od km 0*0 do 1*375 (ujście Jarugi) Q₂ = 1*97 /77³, Q₃ = 134 m³;

od km 1*375 do 7*0 Q₂ = 1*735 /77³, 4=127 //7³;

od km 1 do 13 4 ⁼ 1’68 m³,    = 126 m³ ;

od km 13 do 19*9 Q₂ = 1*676 m³, Q₃= 119 m³;

od km 19*9 do 32*575 Q₂=1*55/t7³, Q₃ = 114 m³:

od km 32*575 do 38*58 Q₂ = 1*385 m³, Q₃ = 108 m³;

od km 38*58 do 48*7 (ujście Stebnika) Q, = 1*268 m³, Q₃= 95 /77³;

od km 48*7 od km 49*5

od km 52 do 56*57 Q, = 0*386 m³, Q, = 33*8 m³.

0-> o-

49*5 Q₂ = 0*7 m³, Q₃ = 59 m³-,

52 4 = 0*60 m³, 4 = 52 m³;

Normalne przekroje poprzeczne.

Jako kształt normalnych przekrojów poprzecznych przyjęto parabolę drugiego stopnia, która odpowiada łożyskom rzek górskich.

Stosunek maksymalnej głębokości do szerokości zwierciadła wody w istniejących wyrobionych profilach parabolicznych Strwiąża wynosi :

od Biskowic do ujścia Suszycy 1:12 do 1:15, od Suszycy do ujścia Stebnika 1:16 do 1:19.

Powyżej ujścia Stebnika łożysko Strwiąża, którego dno leży w piaskowcach i łupkach, jest tak niejednostajne, że oznaczenie stosunku głębokości do szerokości zwierciadła wody jest niemożliwe.

Szerokość zwierciadła średniej wody normalnej przyjęto od Biskowic do km 30, jak poniżej Biskowic, 8 /77, powyżej km 30 zaś 7 /77.

Zapomocą wzorów Ganguillet-Kuttera obliczono przepływ średniej wody normalnej przy zastosowaniu spółczynnika n = 0‘030 od Biskowic do km 35*5, a 0*035 powyżej km 35‘5 i z obliczenia tego otrzymano następujące chyżości i maksymalne głębokości średniej wody normalnej w przekrojach parabolicznych w poszczególnych sekcjach:

1)    od km 0*0 do 3*0. Chyżość v = 0*5 /77, maksymalną głębokość £/ = 0*75 /77;

7. V = 0*554 /77, gł = 0*64 /77 ; 13. v = 0*572 /77, gł = 0*56 ;

a. cl

2)    od km 3

3)    od km 7

4)    od km 13 do 17. v = 0*630 m, gł = 0*52 /77;

5)    od km 17 do 19*9. v — 0*658 m, gł = 0*50 m;

6)    od km 19*9 do 25*57. z; = 0*650 m, gł = 0 46 /77;

7)    od km 25*57 do 30. v = 0*688 m, gł = 0*44 m ; powyżej km 30 trasa zwęża się na 7 m:

8)    od km 30 do 48*7. v = 0*788 m do 0*658 m, gł = 0*44 m ;

9)    od km 48*7 do 49*5. v = 0*550 /77, g/ = 0*33 m;

10)    od km 49*5 do 52. v = 0*533 /77, gł = 0*28 m ;

11)    od km 52 do 55*1. z; = 0*441 /77, gł = 0*25 /77;

12)    od km 55*1 do 56*57. z; = 0*508 m, gł = 0*25 m.

Przy średniej wodzie normalnej spław tratew będzie możliwy od km 48*7

wdół.

Dla odprowadzenia dorocznej wielkiej wody (Q:{) w brzegach obliczono także profil podwójny, który ma być uzyskany przez zaniechanie zawi-

klenia żwirowisk na pewną szerokość. Szerokość pasa niezawiklonego w poziomie koron budowli miałaby wynosić od 32 /77 w Biskowicach do 12 m w Ustrzykach Dolnych, do obliczenia przepływu doroczne] wielkiej wody przyjęto wzniesienie jej zwierciadła nad koronami budowli od 2 /77 w Biskowicach do 0'6 /77 w Ustrzykach Dolnych, spółczynnik zaś n = О'ОЗО.

Szerokość pasa niezawiklonego (s), wzniesienie zwierciadła dorocznej wielkiej wody nad koronami budowli (A) i chyżość (v) przedstawiają się w poszczególnych sekcjach, jak następuje: od km 3 do 7. s = 30 m, od km 7 do 13. s = 28 m, od km 13 do 17. s = 26 m, od km 17 do 19*9. s = 24 m, od km 19-9 do 25*57. s = 2A od km 25*57 do 30. s = 22 /77 34. s = 22 /7/, s = s = s =

V — 1*555 /77;

V = 1*744 /77;

V — 1*85 /77;

V = 2*0 /77; v= 2*05 /77; V — 2*37 /77 ;

Л = Г80 /77,

A = 1*70 /77,

A = Г60 /77,

A = Г50 /77,

, A = 1*40 /77,

A = 1*40 /77,

= 1*30 /77, zt = 2*43 /77;

— 1*35 /77, г/ = 2*20 /77;

= 1*30 777,    = 2*43 777;

~ /77, A = 1*30 /77, z; = 2*37 /77 ;

S = 22 /77, A = 1*20 /77, V = 2*26 /77;

A = 1*0 777, z/ = 2*03 /77;

/77, A = 0*8 /77, г/ — 2*12 /77;

/77, A = 0*7 /77, Z/ = 1*762 /77; od km 55*1 do 56*57. s = 12 m, A = 0*6 m, v = l‘92 m.

Należy tu jednak zauważyć, że od Biskowic do Czapel na długości 12 km wytworzenie profilu podwójnego przez zaniechanie zawiklenia żwirowisk jest niemożliwe, bo na tej przestrzeni Strwiąż posiada zwarte łożysko o wysokich i zarośniętych brzegach bez żwirowisk. Rozkopanie zaś łożyska do proponowanej szerokości wymagałoby nadmiernych kosztów, z powodu wykupna gruntów i wielkiej kubatury robót ziemnych.

od km 30 od km 34 od km 35*5 do 37. od km 37 do 38*58. od km 38*58 do 48*7. od km 48*7 do 49*5. s = 16 /77, od km 49*5 do 52. od km 52 do 55*1.

o- Cl

35*5.

CN CN

Ю to tO

ЧО T—H

/77,

/77,

Budowle regulacyjne.

W projekcie przewidziano ujęcie łożyska średniej wody normalnej budowlami równoległemi, które, o ile trasa odstępuje od brzegów, mają być połączone z brzegami zapomocą poprzeczek. Budowle regulacyjne zaprojektowano jako tamy kamienne, lub płotki 2- i 3-rzędowe na wyściółce faszynowej wypełnione grubym żwirem rzecznym.

Szerokość korony kierownic kamiennych zaprojektowano na brzegach wklęsłych i w linjach prostych 1 /77, nachylenie skarp od wody 1:2, od lądu 1:1, szerokość korony opasek kamiennych 0*6 /77, nachylenie skarp od wody 1: 2, szerokość korony płotków 2-rzędowych 1 /77, 3-rzędowych 1*2 /77.

Wzniesienie koron budowli nad zwierciadłem średniej wody normalnej wynosi na brzegach wklęsłych i w linjach prostych 0*3 /77, na brzegach wypukłych 0*1 /77.

Na 1 /77 bież. trasy regulacyjnej przypada od km 0*0 do km 32*57 1*75 /77 budowli podłużnych, a 0*406 /77 budowli poprzecznych, powyżej km 32*57    1*2444 m budowli podłużnych, 0*263 m budowli poprzecznych.

Przekopy. Od km 0*0 w Biskowicach do km 11*7 w Czaplach, gdzie Strwiąż płynie w zwartem łożysku w gruncie zwięzłym, zaprojektowano wykop całego przekroju poprzecznego, powyżej w gruncie żwirowym przekopy samoczynne. Szerokość wrzynki przekopów samoczynnych przyjęto na żwiro-

wiskach 4 m, w gruncie więcej zwięzłym 5 m, nachylenie zaś skarp wrzynki 1 : 0*5. Oś przekopów przewidziano w linjach prostych w osi trasy regulacyjnej, w łukach przy brzegach wypukłych. Dno wrzynki ma być założone 0*3 m pod zwierciadłem średniej wody normalnej.

Kosztorys.

Do zestawienia kosztorysu przyjęto następujące ceny jednostkowe:

1 m³ wykopu ziemi miernej tęgości do głębokości 2 m 0*55 K, od 2 do 4 m głębokości 0*92 K;

1 m³ wykopu ziemi żwirowej do 2 m głębokości 0*74 K; od 2 do 4 m głębokości 1*10 K;

wyłamanie 1 m³ kamienia średniej twardości w łożysku Strwiąża do 2 m głębokości 2*02 K;

odwóz 1 m³ materjału wydobytego z wykopu na średnią odległość 50 m 0-33 K;

skarpowanie 1 m bież. brzegu urwistego 2 m wysokiego z nachylenia 1 : 0*5 do skarpu 1 : 3 4*40 К ;

1 m² obitki faszynowej 0*92 K;

1 m³ kamienia łamanego z dowozem na miejsce budowy:

7*34 K, ad 7) 7*12 K;

1 m bież. płotka 2-rzędowego (jako kierownicy na brzegach wypukłych) na wyściółce faszynowej 0*10 m grubej: 0*85 m wysokiego 7*18 K, 0*8 m wysokiego 6*82 K, 0*7 m wysokiego 6*18 K, 0*6 m wysokiego 5*19 K, 0*5 m wysokiego, 4*56 K; •

1 m bież. płotka 3-rzędowego na wyściółce faszynowej 0*10 m grubej (jako poprzeczki) 0*85 m wysokiego 10*11 K, 0*8 m wysokiego 9*33 K, 0*7 m wysokiego 8*19 K, 0*6 m wysokiego 6*83 K, 0*5 m wysokiego 6*15 K;

grubych wraz z ubi-

1 m³ betonu we fundamentach przy stosunku 1:4:6 20*62 K, we filarach i przyczółkach przy stosunku 1 : 3 : 4*5 25*54 К ;

cm

1 m² ściany szpuntowej z brusów dębowych 6 ciem 15*11 K;

1 m² dyliny pomostowej z brusów dębowych 6 cm grubych 5*52 K;

1 kg żelaza kutego lub walcowanego na dźwigary i poręcze 0*75 K;

12

Roboty wodne i meljoracyjne w południowej Małopolsce. III.

1 m² bruku z kamienia łamanego 0*21 m grubości ułożonego na piasku 3-08 K;

1 m² darniowania w kożuch 0*24 K;

wycięcie i wykarczowanie 1 m² gęstych krzaków w kępach 0*20 K; zawiklenie 1 ha żwirowiska 346 K;

wykupno 1 ha roli 2.500 K, pastwiska 1.600 K; kępy i wysokiego żwirowiska 1.200 K;

odszkodowanie za 1 ha odciętej przekopem roli 600 K, pastwiska 400 K.

Koszta preliminowano:

1,049.155*14 К 1,062.987*70 „ 119.756*56 „ 245.517*— „ 223.189-96 „ 270.060*66 „ 54.332*98 „

I.    Roboty ziemne.....

II.    Roboty regulacyjne .    .    .

III.    Budowa objektów ....

IV.    Wykupno gruntów ....

V.    Konserwacja w czasie budowy

VI.    Koszta zarządu.....

VII. Rozmaite i nieprzewidziane .

. 3,025.000*— К

ogółem .

Przy długości 61*53 km rzeki Strwiąża i dopływów objętej projektem wynosi przeciętny koszt regulacji jednego kilometra 49.163 koron.

Zmiana i zatwierdzenie projektu przez komisję regulacyjną.

Koszta regulacji Strwiąża od Biskowic do Ustrzyk Dolnych obliczyła komisja delegowana przez interesowane Ministerstwa w protokole z dnia 10 grudnia 1906 r., przyjmując długość 50 km, w przybliżeniu na 1,660.000 koron. Ponieważ koszta preliminowane w projekcie z r. 1910 w sumie 3,025.000 koron były wyższe o 1,365.000 K, zarządził Wydział Krajowy przeprowadzenie studjów dla obniżenia sumy kosztorysowej. Pomiary uzupełniające wykonał w r. 1911 inżynier Kraj. Biura Meljoracyjnego Jan Barwiński i przerobił projekt w r. 1912 według wskazówek członka komitetu technicznego komisji regulacyjnej inżyniera Tadeusza Korasadowicza.

W projekcie przerobionym wprowadzono tę zmianę, że trasę regulacyjną dostosowano więcej do istniejącego biegu rzeki, a powyżej km 40, gdzie dno jest skaliste, zaproponowano zamiast systematycznej regulacji tylko lokalne ubezpieczenia brzegów, ponadto przewidziano:

1)    wykonanie przekopów samoczynnych już od km 5 wgórę (zamiast km 11*7), przyjmując szerokość dna wrzynki od km 5 do 16 na 6 m (zamiast 5 m), a powyżej km 16 na 5 m (zamiast 5 m i 4 m);

2)    przesunięcie istniejącego w km 31 jazu faszynowego o 200 m wgórę;

3)    wykonanie budowli kamiennych z kamienia łamanego odpowiedniej jakości z Turki nad Stryjem, ponieważ kamień miejscowy nad Strwiążem ulega zwietrzeniu.

Wskutek tych zmian przedłużoną została wprawdzie trasa regulacyjna Strwiąża na 52*7 km i zwiększyły się koszta budowli regulacyjnych (koszt 1 m3 kamienia z Turki z dostawą na miejsce budowy przyjęto 11 К zamiast 10*10 К do 4*97 K) blisko 50%, jednakże zmniejszyły się koszta robót ziemnych o przeszło 60%, a koszta wykupna gruntów o blisko 50%.

Koszta zredukowane wynoszą:

405.406'— К 1,565.125'— „ 26.277'66 „ 126.233-50 „ 106.152-13 „ 111.557-73 „ 219.247-58 „

. 2,560.000¹— К

I.    Roboty ziemne..............

II.    Roboty regulacyjne..............

III.    Budowa objektów (1 kładki, 31 brodów i 1 jazu) .    .

IV.    Wykupno gruntów i odszkodowania.......

V.    Konserwacja (5% rub. I do IV)........

VI.    Rozmaite (5% rub. I do V) .........

VII.    Koszta zarządu (około 9% rub. I do VI).....

(czyli 4,623.360 zł. obieg, stabil.).

ogółem .

Przy długości trasy regulacyjnej 52"7 km wynosi przeciętny koszt regulacji 1 km okrągło 48.600 koron.

Komisja regulacyjna uchwaliła na XII posiedzeniu dnia 3 kwietnia 1912 r. na wniosek komitetu technicznego zatwierdzić projekt i kosztorys, który preliminuje wydatek 2,560.000 K.

Komisja rewizyjna delegowana przez Ministerstwo Robót Publicznych, Namiestnictwo i Wydział Krajowy, w której z ramienia Ministerstwa brali udział inżynierowie Jan Neuhaus-Doktor i Tadeusz Zubrzycki, uznała w protokole z dnia 18 października 1913 r. typy zaprojektowanych budowli regulacyjnych za zupełnie odpowiednie, podobnie jak i sumę kosztorysową 2,560.000 K, której dalszą redukcję uważa za niedopuszczalną, zaproponowała zaś zastosowanie korekcji progowej na Strwiążu powyżej ujścia Jasienki, gdzie spad dochodzi do 12%o, zmniejszenie odstępu poprzeczek w górnym biegu oraz następujące rozszerzenia trasy:

1)    od Biskowic do Suszyny (km 33 nowej trasy regulacyjnej) do 10 m, t. j. do szerokości ustalonej w styczniu 1913 r. dla przestrzeni Strwiąża od Biskowic do ujścia młynówki Samborskiej ;

2)    od ujścia Suszycy do ujścia Jasienki (km 57T nowej trasy) 9 m;

3)    od ujścia Jasienki wgórę 8 m.

Komisja zbadała także dopływy Strwiąża i uznała potrzebę zabudowania nietylko potoku Łodynki wyszczególnionego w ustawie z dnia 9 maja 1907 r. Dz. u. kraj. nr. 54, lecz także Strwiążyka, Jasienki, Łodyny, Stebnika, Sme-reczanki (Borsuków), Łopusznicy i Suszycy Wielkiej.¹ Ponieważ jednak dotacja państwowego funduszu kanałowego była zbyt szczupła, zaproponowała komisja przeprowadzenie zabudowań tych potoków przy pomocy państwowego funduszu meljoracyjnego w wysokości 70% w drodze osobnych ustaw krajowych, podobnie jak przy zabudowaniu Suszycy Wielkiej.¹

Wykonanie robót.

Na XVI posiedzeniu dnia 21 lutego 1914 r. zatwierdziła komisja regulacyjna wnioski komisji rewizyjnej i uchwaliła dotację na I półrocze 1914 r.

50.000 K,

a na

rok 1914/15 150.000 K. Wydział Krajowy zamianował kierownikiem budowy inżyniera Józefa Cyrankiewicza, lecz z powodu wybuchu wojny światowej systematyczna regulacja Strwiąża nie mogła być podjętą.

Natomiast wykonano przed wojną światową dwie lokalne regulacje w Czaplach i Wojutyczach.

Lokalną regulację Strwiąża pod Czaplami na długości 0*6 km wykonał Wydział Krajowy dla umożliwienia budowy drogi powiatowej i mostu że-lazno-betonowego przy 33¹/з% udziale kraju, państwa i powiatu Samborskiego. Po wejściu w życie noweli z 9 maja 1907 r. do ustawy z r. 1901 o regulacji rzek kanałowych uchwaliła komisja regulacyjna na X posiedzeniu 10 kwietnia 1911 r. przejąć konserwację i wykonanie potrzebnych robót uzupełniających, koszta zaś pokryć z funduszu utworzonego tą nowelą, ponieważ ta regulacja lokalna leży na przestrzeni górnego Strwiąża, która ma być systematycznie uregulowaną. Po wylewach w r. 1913, które wydarzyły się siedmiokrotnie w dorzeczu Dniestru i Wisły, przyznało Namiestnictwo z funduszu udzielonego przez Ministerstwo Robót Publicznych 17.000 К na nagłe roboty ochronne na Strwiążu pod Czaplami, z czego kraj pokrył 40 %, a następnie 27.000 К z funduszu regulacji rzek kanałowych, co komisja regulacyjna na XVII posiedzeniu 3 lipca 1914 przyjęła do zatwierdzającej wiadomości.

Lokalna regulacja Strwiąża pod Wo j utycz am i podjętą została w r. 1913 dla ochrony domów i drogi z Wojutycz do Humieńca na podstawie projektu opracowanego przez kierownika regulacji Dniestru, inż. Ignacego Wewiór-skiego. Projekt ten, który preliminował koszta na 57.000 К, a zatwierdzony został przez komisję regulacyjną na XIII posiedzeniu dnia 2 lipca 1912 r., zmienił typy budowli regulacyjnych przewidziane w projekcie generalnym o tyle, że równoległe budowle kamienne miały być wykonane tylko na brzegach wypukłych, natomiast na brzegach wklęsłych miały być zastosowane budowle faszynowe inkrustowane kamieniem, a zamiast poprzeczek płotkowych poprzeczki faszynowe. Szerokość korony kierownic faszynowych miała wynosić 1 /77, opasek 0‘6 m o nachyleniu skarp od wody 1 : 1*5, szerokość zaś korony narzutu kamiennego tak na kierownicach jak i na opaskach 0'5 m o nachyleniu skarp 1 : 2. Szerokość korony poprzeczek faszynowych miała wynosić 1 /77.

Roboty przy tych regulacjach lokalnych prowadził inż. Wewiórski, podczas wojny światowej zaś opiekował się temi robotami, podobnie jak przy regulacji Dniestru powyżej Kornalowic, kierownik regulacji Tyśmienicy, inż. Stanisław Kleją.

Po wojnie światowej przejęło Ministerstwo Robót Publicznych w r. 1919 wszystkie agendy wodne i meljoracyjne od Wydziału Krajowego, a kierownictwo budowy poruczyło inż. Ignacemu Wewiórskiemu, względnie nowo utworzonemu państwowemu Zarządowi wodnemu w Samborze, którego kierownikiem był do r. 1928 inż. Wewiórski, a obecnie inż. Józef Noworytko.

Od r. 1919 do r. 1922 pokrywało Ministerstwo Robót Publicznych cały wydatek na regulację Strwiąża ze skarbu państwa. Od r. 1923 przyczyniał się do kosztów także fundusz krajowy 40 % datkiem, który wynosił w 1923 r. 104'42 zł., w 1924 r. zaś 4.200 zł. Odr. 1925 do r. 1928/9 preliminowało Ministerstwo wydatki na regulację Strwiąża powyżej Biskowic łącznie z wydatkami na regulację Dniestru powyżej Kornalowic. Datek 40% kraju opłacany przez T. W. S. na regulację obu rzek wynosił w 1925 r. 13.080 zł., w 1926 r. 24.000 zł., w 1927/8 r. 32.000 zł., w 1928/9 r. 60.000 zł.

Od r. 1929/30 preliminuje Ministerstwo Robót Publicznych w dziale 2, rozdziale 2 § 14 „regulacja i utrzymanie rzek spławnych“ budżetu oddzielnie dotację na Dniestr i Strwiąż, jednakże łącznie na obie przestrzenie meljora-

.s* ,

w|

ШШ

«Г

:s

§*?

Rye. 34. Regulacja lokalna Strwiąża pod Czaplami.

~М-

\ - if

<Л\

Ш»

'Шг

С*;

V,

if .«SäniR?

• - ,-s

h. - '' ' i-

Rye. 35. Regulacja lokalna Strwiąża pod Laszkami Murowanemi. (Na tamie stoi pierwszy z lewej strony kierownik budowy inż. Józef Noworytko).

cyjne i kanałowe, t. j. na Dniestr od ujścia Mszańca do Rozwadowa, a na Strwiąż od Ustrzyk Dolnych do ujścia w Dołobowie.

Dotacja ta wynosiła: w 1929/30 r. 90.000 zł., w 1930/31 r. 150.000 zł.

(w tem udział państwa 90.000 zł., udział samorządu 60.000 zł.), na r. 1931/2 zaś preliminowano, jak w roku poprzednim, 150.000 zł.

Do r. 1930 lwowska Dyrekcja Robót Publicznych nie podjęła wcale systematycznej regulacji Strwiąża powyżej Biskowic i zarządziła tylko prowa- * dzenie lokalnych regulacyj, mianowicie :

1.    Kontynuowano rozpoczętą przed wojną lokalną regulację pod Wo juty czarni i Czaplami. Pod Wojutyczami wykonano kierownice i poprzeczki faszynowe, pod Czaplami zaś (km 11'4 do 13‘4) 4 krótkie przekopy i ubezpieczono brzegi tamami faszynowemi inkrustowanemi kamieniem i ostrogami faszynowemi.

2.    W km 18’0 do 19’25 pod Felsztynem wykonano 3 przekopy, oraz kierownice i opaski faszynowe.

3.    W km 207 do 22’4 pod Laszkami Mur o wanemi przekopano żwirowisko i ubezpieczono brzeg wklęsły kierownicami z poprzeczkami, oraz opaskami faszynowemi.

4.    W km 29‘65 do 30‘9 pod Chyrowem przekopano żwirowiska i ubezpieczono wklęsły brzeg kierownicami i ostrogami.

W myśl zarządzenia lwowskiej Dyrekcji Robót Publicznych nie wykonuje się na brzegach wypukłych żadnych budowli, tak iż tylko w Czaplach oba brzegi zostały obudowane przed wojną światową, a tamy faszynowe na brzegach wklęsłych ubezpieczone narzutem kamiennym.

Ryciny 34 i 35 na stronie 181 przedstawiają lokalną regulację Strwiąża pod Czaplami z ubezpieczeniem faszynowej tamy równoległej narzutem kamiennym i lokalną regulację pod Laszkami Murowanemi z ruinami zamku Mniszchów* według zdjęcia z r. 1930.

Jakkolwiek łożysko Strwiąża w Czaplach obudowane obustronnie na średnią wodę normalną dobrze się utrzymuje, a profil dla średniej wielkiej wody ma być według projektu zatwierdzonego wytworzony przez karczowanie wikliny, zaprojektowano w r. 1929 na przestrzeni od km 40 do km 41’2 pod Terłem nowy sposób regulacji na średnią wielką wodę, nie reflektując wcale na profil średniej wody normalnej, przyczem jednak wzniesienia koron budowli regulacyjnych nie zastosowano do zwierciadła średniej wody wielkiej, lecz do zwierciadła średniej wody normalnej. Mianowicie przyjęto szerokość trasy średniej wielkiej wody między budowlami równoległemi, których korony leżą pod zwierciadłami średniej wielkiej wody, równą szerokości zwierciadła średniej wody normalnej według projektu Wydziału Krajowego z r. 1910, t. j. 7 m i szerokości pasa niezawiklonego t. j. 22 /72, razem 29 m nie przewidziano jednak wykopu profilu dla średniej wielkiej wody, lecz tylko wykop kunety o szerokości 8 do 9 /72 w przypuszczeniu, że sama woda rozszerzy sobie profil aż do obustronnych budowli, które ewentualnie mają być wykonane w wykopie. Tamy mają być wykonane z faszyny i ubezpieczone wałkami z siatki drucianej wypełnionemi grubym żwirem o średnicy 0”6 m i długości 10 /72, które ze względu na możliwość opadania mają być podtrzymywane palami 0’2 /72 średnicy, 1 *8 /72 długiemi, wbitemi w odległości co 1'25 /72.

* Zamek ten o kilkudziesięciu komnatach z wieżą dziewięciopiętrową zbudowany przed trzema i pół wiekami przez Tarłów przeszedł w posiadanie Mniszchów, a rozebrany został w r. 1832. W zamku tym przebywała Maryna Mniszchówna.

Co się tyczy zabudowania dopływów Strwiąża, to komisja regulacyjna zatwierdziła wprawdzie projekt zabudowania Łodynki preliminujący koszta w sumie 110.000 К na XI posiedzeniu 4 stycznia 1912 r., oraz projekt zabudowania debry w gminie Polana pod Chyrowem ze sumą kosztorysową 40.300 К na XII posiedzeniu 3 kwietnia 1912 r. ; jednak z powodu szczupłych funduszów w II okresie budowy (po r. 1912) uchwaliła na XVI posiedzeniu dnia

21 lutego 1914 przeprowadzić te zabudowania w drodze ustaw krajowych przy udziale kraju i państwowego funduszu meljoracyjnego.

12. Regulacja Bystrzycy Samborskiej.

W myśl § 1 noweli z dnia 9 maja 1907 r. Dz. u. kraj. nr. 54 do ustawy z r. 1901 o regulacji rzek kanałowych ma być wykonana korekcja wraz z zabudowaniem potoku Bystrzycy dopływu Tyśmienicy, i wpadającego do niej potoku Czerchawy na wspólny koszt kraju i państwa (przy 40% udziale kraju, a 60% udziale państwowego funduszu kanałowego w kosztach).

Komisja delegowana w r. 1906 przez trzy interesowane austrjackie Ministerstwa obliczyła w przybliżeniu koszta korekcji i zabudowania :

. 280.000 К . 180.000 „

.    46.000    „

Bystrzycy na długości 12 km w kwocie .    .

Czerchawy „    12    „    „    .    .

10% na utrzymanie i nieprzewidziane wydatki

. . 506.000 К

razem

Z powyższych robót zaliczyła komisja regulacyjna do robót regulacyjnych tylko lokalną regulację Bystrzycy w gminie Stupnicy (pow. Sambor) do robót regulacyjnych, resztę zaś, której opis zamieszczono w III dziale, do zabudowań potoków górskich.

1‘2 km ko-

Regulację tę zaprojektował Wydział Krajowy w r. 1908 na prośbę Wydziału powiatowego w Samborze i gminy Stupnicy celem zabezpieczenia budynków od zerwania. Projekt opracowany przez kierownika regulacji Dniestru powyżej Kornalowic inżyniera Ignacego Wewiórskiego obejmuje regulację Bystrzycy, której normalną szerokość przyjęto na 10 m, na długości 1 km i korekcję ujścia potoku Stupianki na długości 0*2 km, razem sztem preliminowanym w kwosie 50.000 koron.

Komisja regulacyjna zatwierdziła projekt na VII posiedzeniu d. 28 lipca 1909 r., a Wydział Krajowy ze względu na nagłość zarządził w tym samym roku rozpoczęcie robót. Budowę prowadził kierownik regulacji Dniestru powyżej Kornalowic inżynier Wewiórski.

c) Dorzecze Dunaju (Pokucie).

Regulacja Prutu z dopływami.

Rzeka Prut, dopływ Dunaju, nie została objęta ustawami krajowemi z r. 1901 i 1904 o regulacji rzek kanałowych, ponieważ dorzecze Prutu leży poza siecią dróg wodnych (kanału żeglownego Wisła-Dniestr).

Z tego powodu uchwalił Sejm krajowy, (jak to już wzmiankowano w I części publikacji, str. 218), dnia 18 września 1903 r. i dnia 4 listopada 1904 r. rezolucje wzywające Rząd, ażeby jak najprędzej przystąpił do przeprowadzenia regulacyi Prutu od Kołomyi do granicy bukowińskiej, która to przestrzeń Prutu jako żeglowna wedle budżetów państwowych z r. 1899 do 1901 miała być regulowana wyłącznie kosztem państwa, oraz ażeby w myśl programowej uchwały Sejmu z dnia 13 lutego 1894 r., tudzież postanowienia ustępu drugiego § 5 ustawy z d. 11 czerwca 1901 r. Dz. u. p. nr. 66 przedłożył jak najrychlej Sejmowi projekt ustawy mającej na celu przeprowadzenie systematycznej regulacji Czeremosza, tudzież Prutu powyżej Kołomyi.

Gdy Ministerstwo Spraw Wewnętrrych i Rolnictwa zajęły przychylne stanowisko w sprawie subwencjonowania regulacji Prutu powyżej Kołomyi i Czeremosza z dotacji wodnej i funduszu meljoracyjnego nastąpiło porozumienie między Wydziałem Krajowym a Namiestnictwem, według którego Namiestnictwo objąć miało zaprojektowanie i wykonanie regulacji Prutu, tudzież dopływów Czeremosza i Rybnicy, Wydział Krajowy zaś opracowanie projektów i wykonanie regulacji 4 dopływów Prutu: 3 dopływów karpackich Pistyńki, Łuczki i Sopówki, oraz Czerniawy wypływającej z płyty podolskiej.

a) Projekty Namiestnictwa.

1. Regulacja Prutu od Kołomyi do granicy bukowińskiej.

Projekt generalny, który obejmuje regulację Prutu od Kołomyi do granicy bukowińskiej na długości 57*7 km w 30 gminach powiatu kołomyj-skiego i śniatyńskiego, zbadany został na miejscu w czasie od 28 do 31 października 1911 r. przez komisję reambulacyjną, w której wzięli udział oprócz kierownika regulacji Prutu Antoniego Gończarczyka, z ramienia Ministerstwa Robót Publicznych inż. Artur Herbst, Namiestnictwa inż. Roman Ingarden i Wydziału Krajowego inż. Tadeusz Korasadowicz. W protokole z dnia 4 listopada 1911 r. ustaliła komisja między innemi następujące dyrektywy dla generalnego projektu:

a)    Normalne szerokości średniej wody:

25*8 m do 32*0 m;

oo>

dla przestrzeni Prutu do ujścia Pistynki, gdzie ilość średniej wody normalnej Q₂ = 12‘3 m/³sek., a spad 7=2*56°/

od Pistynki do ujścia Rybnicy, gdzie Q₂ = 22 /?2³/sek., 1= 1*7%₀, 35*0 m\ od Rybnicy do ujścia Czeremosza, gdzie Q₂ = 27 m³, / = l*l5°/₀₀, 40*5 m {przy dorzeczu A = 3.405*4 km² <72 = 7*93 litrów z 1 km² na sek.).

Przytem zaleciła komisja, że przy zawikleniu żwirowisk ma być uwzględnione wykształcenie profilu dla ujęcia i odpływu średniej wody wielkiej.

na

b)    Typy budowli. Przy górskim charakterze rzeki wskazanem jest ustalenie obu brzegów zapomocą tam podłużnych wzmocnionych w miarę potrzeby poprzeczkami. Ze względu na spodziewane pogłębienie dna rzeki i celem przyspieszenia zalądowania starych koryt żwirem należy utrzymywać budowle regulacyjne, o ile możności, nisko, mianowicie : tamy równoległe w tukach wklęsłych i prostych w wysokości 0*4 m nad normalną wodą, w łukach wypukłych powyżej ujścia Pistynki 0*2 m, poniżej Pistynki 0*3 m nad normalną wodą. Ze względu na ruchome dno, oraz brak kamienia łamanego, który musi być sprowadzany z Jaremcza, aprobuje komisja projektowane tamy faszynowe ubezpieczone od strony wody kamieniem łamanym, oraz projektowaną szerokość korony tam faszynowych: w łukach wklęsłych 2 m, w prostych 1*75 m, w łukach wypukłych i w budowlach poprzecznych 1*50 m, nachylenie zaś skarp od wody 1 : 1*5, od lądu 1:1, w łukach wypukłych i budowlach poprzecznych 1 : 1 obustronnie. Narzuty kamienne od strony wody sięgające do poziomu korony tam faszynowych podłużnych należy wykonać bez ławeczek o szerokości korony 0*8 m w łukach wklęsłych, a w prostych i łukach wypukłych 0*5 m, z nachyleniem skarp w łukach wklęsłych i prostych 1 : 1*5, a w łukach wypukłych 1:1. W łukach ostrych można brzegu wypukłym zaniechać inkrustacji kamieniem łamanym, a nawet wykonać tylko tamy prostopadłe. Połączenie budowli z brzegiem powinno być starannie ubezpieczone, a przy zamknięciu głębokich i długich ramion należy dla wprowadzenia ruchomych mas żwiru pozostawić w budowlach tymcza-towe otwory, które po zalądowaniu starych ramion mogą być zamknięte.

c)    Przekopy należy wykonać mniej więcej w ¹/з normalnej szerokości w poziomie małej wody u wylotu kunety. Dno przekopu w profilu podłużnym ma być wykonane, o ile możności, w poziomie, a przy większych spadach w stopniach, w każdym zaś razie należy u wlotu przekopu podkopać się pod zwierciadło wody, aby zapewnić wpływ wody do kunety bez szkodliwego piętrzenia wody. Równocześnie z wykonaniem przekopu należy obustronnie w odpowiednich rowach wykonać ubezpieczenie przyszłych brzegów, aby uniknąć rozszerzenia przekopu poza trasę i budowy kosztownych tam podłużnych. Dla ułatwienia wykształcenia się łożyska należy przedsięwziąć dokładne czyszczenie z grubych ryniaków, co należy uwzględnić w kosztorysie projektu.

5,301.158*70 К 234.000*— 80.000*-250.000*—

Projekt opracowany przez Namiestnictwo według powyższych wskazówek komisji preliminuje koszta regulacji:

I.    Roboty ziemne i regulacyjne ...

II.    Zawiklenie odsypisk (600 ha po 390 K)

III.    Czyszczenie łożyska (około 1*5 °/₀)

IV. Konserwacja (około 5%).....

Do przeniesienia 5.865.158*70 К

Ogółem .    .

V.    Wykupno gruntów ....

VI.    Koszta zarządu (około 8%) •

VII.    Nieprzewidziane (około 3'5 % )

Z przeniesienia 5,865.158‘70 К

...... 120.000'— „

...... 500.000'—    „

...... 214.841-30    „

. 6,700.000-— К

(czyli 12,100.200 zł. obieg, stabil.).

Przy długości trasy regulacyjnej Prutu 57’7 km wynosi przeciętny koszt regulacji 1 km 116.116 K.

Sprawozdaniem z dnia 6 stycznia 1914 r. przedłożył Wydział Krajowy Sejmowi wniosek na przyznanie 12'5°/o zasiłku krajowego na regulację Prutu od Kołomyi do granicy bukowińskiej, lecz sprawozdanie to nie zostało przez Sejm załatwione.

Począwszy od r. 1906 przyznawał Sejm 1272% zasiłki z funduszu krajowego na lokalne Prutu pod Kołomyją i Działkowcami, Sopowem, Werbiążem, Siemakowcami, Debesławcami, Zamulińcami i Oskrzesińcami w powiecie ko-łomyjskiem, tudzież pod Budyłowem, Wołczkowcami, Trójcą i Chlebiczynem w powiecie śniatyńskim. Wysokość kosztów tych regulacyj podano w załączniku 9 I części niniejszej publikacji.

Po wskrzeszeniu Rzeczypospolitej Polskiej uznaną została przestrzeń Prutu od Kołomyi do granicy rumuńskiej postanowieniem art. 261 ustawy wodnej z dnia 19 września 1922 r. (Dz. u. R. P. nr. 102 poz. 936) za żeglowną, wobec czego koszta regulacji tej przestrzeni w myśl ustawy z 9 lipca 1919 r. (Dz. u. R. P. nr. 59, poz. 356), tudzież art. 77 ustawy wodnej mają być pokrywane przez państwo. Rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 17 września 1927 r. (Dz. u. R. P. nr. 85 poz. 761) zmieniony został art. 261 ustawy wodnej w tym kierunku, że przestrzenie rzek żeglownych w południowej Małopolsce zostały zmniejszone, wskutek czego wyłączono z pod opieki państwa Prut od Kołomyi do Zabłotowa, tak iż skarb państwa pokrywa tylko koszta regulacji Prutu od Zabłotowa do granicy rumuńskiej.

W budżetach Ministerstwa Robót Publicznych nie preliminowano dotychczas na regulację tej przestrzeni Prutu żadnej dotacji.

2. Regulacja Prutu od Worochty do Kołomyi.

Projekt generalny Namiestnictwa, który obejmuje regulację Prutu na tej przestrzeni w 19 gminach powiatu nadwórniańskiego, kołomyjskiego i pe-czyniżyńskiego, zbadany został przy sposobności rewizji projektu regulacji Prutu od Kołomyi do granicy bukowińskiej przez komisję w składzie podanym pod 1) w dniach 1 i 2 listopada 1911 r.

W protokole spisanym w Kołomyi dnia 4 listopada 1911 r. wyeliminowała komisja z projektu następujące przestrzenie, które nie wymagają regulacji:

a)    od mostu kolejowego w Worochcie (km 195*5 do km 176'5 pod Mi-kuliczynem, gdzie płynie Prut w głębokim, wąskim i skalistym jarze;

b)    od km 173*0 do 156*3, gdzie płynie Prut w takim samym jarze i wy-• maga tylko lokalnych ubezpieczeń koło Jamny i Dory ;

c)    od km 150 do 146, gdzie płynie Prut w głębokim i skalistym jarze ze średnim spadem 5%o.

Natomiast uznała komisja potrzebę korekcji i zabudowania następujących potoków wpadających do Prutu: 1) potoku Prutec, na którym odbywa się

dziki spław drzewa z lasów państwowych, a który podczas wezbrań nanosi wielkie masy rumowiska i przyczynia się do zasypywania żwirem kotliny Prutu w Mikuliczynie ;    2) potoków wpadających do Prutu między km 173

a 156*3, mianowicie z prawej strony : Pyszny, Suchenka i Kapliwiec, z lewej : pot. Jawornieński, Kamionka i Debryca; 3) pot. Przemyska wpadającego po lewym brzegu powyżej Delatyna; 4) pot. Lubieżnia, która w dolnym biegu zatapia północną część miasta Delatyna, 5) pot. Ostawa wpadającego z prawej strony w km 147*4.

Co do szczegółów projektu wyraziła komisja następującą opinię :

a)    Szerokość trasy należy zatrzymać według obliczenia kraj. oddziału hydrograficznego :

w sekcji I od Jabłonicy do Prutca od km 187’1 do 173*68 przy spadzie I— 7%o 17 m ;

w sekcji II od potoku Prutca do wodospadu w Jaremczu, km 173*68 do 165*62 przy / — 7°/oo 24 /72;

w sekcji III od laremcza do pot. Lubieżni km 165*62 do 151*15 przy I— 6*5°/oo 25 /77;

sekcję IV od pot. Lubieżnia do pot. Pistynka km 151*15 do 114*6 należy rozdzielić na dwie : sekcję IV a od pot. Lubieżnia do pot. Szybienka {km 124) ze spadem 1 — 4°/oo i szerokością trasy 26 m ;

sekcję IV b od Szybianki do Pistynki ze spadem /=3*3°/oo i szerokością trasy 32 /77.

Dla odprowadzenia średniej wielkiej wody (brzegowej) mają być obliczone przekroje normalne.

b)    Celem zapobieżenia nadmiernemu pogłębieniu łożyska należy istniejące jazy faszynowe przebudować, zastępując je silnie ufundowanemi i odpowiednio zbudowanemi, któreby posiadały przepusty dla tratew, oraz śluzy wpustowe i wpływy dla młynówek. Przebudowę należy subwencjonować z funduszu regulacyjnego, jeżeli właściciele jazów zobowiążą się przyczynić ze swej strony do kosztów i do należytego ich utrzymania. Ewentualna budowa progów dla utrwalenia dna między jazami, względnie skalistemi przestrzeniami rzeki zależną będzie od obserwacji w czasie wykonania robót regulacyjnych.

c)    Typy budowli regulacyjnych.

Łożysko rzeki należy obudować z obu stron tamami równoległemi wzmoc-nionemi poprzeczkami, jedynie w łukach o promieniu poniżej 300 /72 można wypukłe brzegi utrwalać tylko tamami prostopadłemi.

Wszystkie tamy równoległe mają być wykonane z faszynady z inkrusta-cją kamienną, a poprzeczki tylko z faszynady, których skarpy od strony górnej należy obrzucić grubemi kułakami uzyskanemi z czyszczenia łożyska. Głowy tam prostopadłych (ostróg) na brzegach wypukłych w łukach o promieniu poniżej 300 /72 należy ubezpieczyć narzutem z kamienia łamanego. Wszystkie poprzeczki i ostrogi należy przy połączeniu z brzegiem ubezpieczyć przed obejściem z obu stron opaskami skrzydłowemi i obitką brzegu. Korony tam prostopadłych i poprzeczek należy zakładać ze wzniesieniem od trasy regulacyjnej do brzegów.

Wzniesienie koron tam równoległych w łukach wklęsłych i linjach prostych wynosić ma 0*35 /72, w łukach wypukłych 0*3 /72 nad średnią wodą normalną, szerokość koron tam równoległych faszynowych w łukach wklęsłych i prostych 2 /72, w łukach wypukłych 1*5 /72, nachylenie skarp od rzeki 1: 1*5, od lądu 1:1.

Szerokość korony poprzeczek, tam prostopadłych (ostróg) i zamknięć wynosić ma 1‘5 /77, nachylenie zaś skarp po obu stronach 1:1.

Szerokość korony narzutów kamiennych wynosić ma w łukach wklęsłych i linjach prostych w górnych sekcjach I do III 1 /77, w sekcji IV a i IV b 0’8 /77 o nachyleniu skarp 1:2, w łukach zaś wypukłych 0*6 m przy nachyleniu skarp 1 : 1*5. Wszystkie inkrustacje należy w koronie i na skarpach od strony wody aż do najniższego stanu wody wybrukować starannie kamieniami wielkiemi układanemi rębem, a stosugi wyklinować drobnym kamieniem.

Opaski skrzydłowe ochraniające połączenia tam z brzegami należy wykonać z faszynady o szerokości korony 1 /77 ze skarpą 1 : 1*5 obciążoną wielkiemi kułakami.

Wszystkie budowle na niskich żwirowiskach mają być zakładane najmniej w głębokości 0*3 m pod najniższym stanem wody.

d)    Przekopy należy wykonywać o szerokości wynoszącej najmniej połowę do ²/з szerokości trasy o poziomem dnie od wylotu wgórę, przyczem materjał wydobyty należy deponować poza trasą regulacyjną.

e)    Zalądowanie uzyskane przez roboty regulacyjne, tudzież stałe żwirowiska poza trasą należy ustalić przez obsadzenie wikliną, która zostanie następnie wykarczowaną na szerokość profilu średniej wielkiej wody, gdy zamulenie podniesie się do wysokości koron budowli regulacyjnych.

Opracowany w r. 1912 na podstawie powyższej opinji projekt techniczny, który Namiestnictwo nadesłało Wydziałowi Krajowemu przy odezwie z 5 czerwca 1913 r., preliminuje koszta budowy na długości 70*8 km:

3,056.009-95 К 45.320*— „ 80.000*— „ 150.000*— „ 60.000*— „ 280.000*— „ 128.670*05 „

I.    Roboty właściwe (ziemne i regulacyjne)

II.    Zawiklenie odsypisk.......

III.    Czyszczenie łożyska.......

IV.    Konserwacja (około 5%).....

V.    Wykupno gruntów.......

VI.    Koszta zarządu (około 8%) ....

VII.    Nieprzewidziane (około 3%) .    .    .    .

Ogółem . 3,800.000*— К

(czyli 6,862.800 zł. obieg, stabil.).

Przy długości 70*8 km Prutu obiętei projektem wynosi przeciętny koszt regulacji 1 km 53.521 K.

Wydział Krajowy zgodził się na wykonanie regulacji według tego projektu i przesłał odezwą z dnia 25 lipca 1913 r. L. 37.697 Namiestnictwu projekt ustawy zapewniającej wykonanie robót przy udziale państwa i kraju, który przedłoży Sejmowi po zatwierdzeniu projektu technicznego przez Ministerstwo Robót Publicznych i otrzymaniu decyzji co do subwencjonowania przedsiębiorstwa z państwowej dotacji wodnej i z państwowego funduszu meljoracyjnego.

Według projektu ustawy regulacja Prutu na przestrzeni od Worochty do Kołomyi miała być wykonana przez Administrację państwa jako przedsiębiorstwo krajowe na podstawie rządowego projektu generalnego z r. 1912 kosztem 3,800.000 koron, który miał być pokryty:

1)    40% datkiem państwowej dotacji wodnej w kwocie 1,520.000 K;

2)    20% datkiem państwowego funduszu meljoracyjnego w kwocie 760.000 K;

3)    40% datkiem funduszu krajowego w kwocie 1,520.000 K.

Wysokość i termina płatności corocznych rat datków kraju i państwa, zarówno jak i sposób wykonania robót przez Administrację państwa, wpływ Wydziału Krajowego na tok spraw technicznych i ekonomicznych przedsiębiorstwa, tudzież inne szczegóły miały być oznaczone w rozporządzeniu wy-konawczem ułożonem przez Administrację państwa wspólnie z Wydziałem Krajowym.

Dla utrzymania wykonanych robot miał być utworzony oddzielny fundusz konserwacyjny, do którego miały wpływać kwoty osiągnięte ze sprzedaży gruntów uzyskanych przez regulację, jako kapitał zakładowy, odsetki tej kwoty w czasie budowy, tudzież dochody ze sprzedaży wikliny. O ileby dochody tego funduszu nie wystarczały na utrzymanie, resztę kosztów miały pokryć państwowa dotacja wodna w wysokości 60% i fundusz krajowy w wysokości 40%.

Ponieważ Ministerstwo Robót Publicznych nie nadesłało decyzji co do regulacji Prutu od Worochty do Kołomyi przed wybuchem wojny światowej, Wydział Krajowy nie mógł przedłożyć Sejmowi powyższego projektu ustawy.

Dopiero reskryptem z dnia 30 kwietnia 1918 r. (6 miesięcy przed upadkiem Austrji) zwróciło wymienione Ministerstwo Namiestnictwu projekt techniczny celem przerobienia, gdyż na długości 70 km od Łanczyna do Sniatyna nie przeprowadzono pomiarów ilości wody i wogóle operat hydrometryczny oddziału hydrograficznego Namiestnictwa nie daje postawy do ustalenia dokładnego zasad regulacji.

Na przestrzeni Prutu między Worochtą a Kołomyją wykonało Namiestnictwo przed wojną światową przy 40% udziale funduszu krajowego lokalne regulacje pod Delatynem i Łanczynem (pow. Nadworna), których koszta wykazano w załączniku 9, I części publikacji (str. 344).

1930/31 150.000 zł., (Prut powyżej Zabłotowa), a w r. 1931/32 do-

Do budżetów Ministerstwa Robót Publicznych w odrodzonej Rzeczypospolitej wstawiono w dziale 2 „roboty publiczne“, w rozdziale 2 „budowle wodne“, § 14 „regulacja i utrzymanie rzek spławnych* na regulację Prutu powyżej Kołomyi, względnie powyżej Zabłotowa: w r. 1929/30 dotację 150.000 zł., w r.

tację 100.000 zł. (powyżej Zabłotowa).

3. Regulacja Czeremosza.

Czeremosz wytryskuje z głównego grzbietu karpackiego (pasma Czarnohory) z pod góry Romanowa (1.734 m), płynie przez terytorjum południowej Małopolski, gdzie ma nazwę Czarnego Czeremosza, aż do ujścia granicznego Białego Czeremosza w Uścierykach i od tej miejscowości aż do wybiegu do Prutu stanowi granicę z Bukowiną (Rumunją). Projekt generalny z r. 1912, który opracowało utworzone w r. 1909 przez Namiestnictwo kierownictwo regulacji Czeremosza z siedzibą w Kutach, obejmował regulację Czeremosza od Szybenego do ujścia do Prutu na długości 135 km i regulację Białego Czeremosza od Jałowiczory do ujścia w Uścierykach na długości 46 km. Ministerstwo Robót Publicznych zarządziło zbadanie projektu w r. 1913 przez komisję złożoną z delegatów Rządu, oraz Wydziałów Krajowych Galicji i Bukowiny, w której wzięli udział: z ramienia Ministerstwa Robót Publicznych inż. Ernest Lauda, szef sekcji, jako przewodniczący, i inż. Józef Opolski, z ramienia Namiestnictwa inż. Fryderyk Blum, z ramienia zaś Wydziału Krajowego inż. Adam Różański.

W protokole spisanym dnia 2 października 1913 r. w Czerniowcach uznała komisja regulację Czeremosza za nagląco potrzebną tak dla ochrony osad, gruntów nadbrzeżnych i komunikacyj, jak i spławu tratew, gdyż Czeremosz stanowił jedyną drogę dla wywozu drzewa z górnego gęsto zalesionego dorzecza, ilość zaś spławianego drzewa wynosiła wówczas przeciętnie w jednym roku 128.000 /72³ wartości 1*9 miljonów koron.

Co do projektu technicznego zaleciła komisja następujące modyfikacje :

1.    Trasa. Minimalne promienie zewnętrznej krzywizny mogą wyjątkowo wynosić od ujścia do Prutu do km 47*5 (ujście Wyżenki) 250 /77, a powyżej Wyżenki do Uścieryk (km 80*85) 250 do 200 m.

2.    Ustalenie trasy budowlami równoległemi na obu brzegach poniżej km 77*5 nie jest potrzebne. Na brzegach wypukłych o małych promieniach krzywizny mogą być budowle równoległe zastąpione ostrogami, mianowicie: od km 77*5 do 47’5 przy promieniach zewnętrznej krzywizny 450 m i mniejszych, a od km 47*5 do ujścia przy promieniach 500 m i mniejszych.

3.    Szerokość dna przekopów przyjętą w projekcie uznano za odpowiednią, mianowicie: od km 0*0 do 27*925 (ujścia Wolicy) 15 m (V3 szerokości zwierciadła średniej wody normalnej); od km 27*925 do 47*5 (ujście Wyżenki) 13 m (V3 szerokości trasy); od km 47*5 do 80*85 (ujścia Białego Czeremosza) 23 m (²/з szerokości trasy) ; powyżej km 80*85 i na Białym Czeremoszu 15*4 /77. Kuneta przekopów ma być wykonana o nachyleniu skarp 1:1.

4.    Typy budowli regulacyjnych zaproponowała komisja następujące :

Od km 0*0 do 27*925. Tamy równoległe faszynowe inkrustowane kamieniem od wody. Szerokość korony tamy faszynowej na brzegach wklęsłych 2*0 /77, w prostych 1*75 /77 na brzegach wypukłych 1*5 /77, szerokość narzutu kamiennego 0*5 /77, nachylenie skarp od wody 1:2, od lądu 1:1. Budowle poprzeczne faszynowe o szerokości korony 1*5 /77, nachylenie skarp od góry 1 :1, z dołu 1:1*5. Wzniesienie koron wszystkich budowli nad zwierciadłem średniej wody normalnej 0*5 /77. Korony budowli poprzecznych wznosić się mają od trasy ku brzegom 1:100 do wysokości 0*6 /77, dalej poziome.

Od km 21‘92Ъ do 47*5 (ujścia Wyżenki). Tamy równoległe faszynowe inkrustowane kamieniem o wymiarach, jak w dolnej przestrzeni od km 0*0 do 27*925, ewentualnie kamienne (jeżeli wypadną tańsze) o szerokości korony 1*2 /77, nachyleniu skarp od wody 1:2, od lądu 1 : 1 ze wzniesieniem koron nad wodą normalną 0*4 777. Budowle poprzeczne faszynowe o szerokości korony 2 /77 na brzegach wklęsłych, a 1*5 777 w prostych i na brzegach wypukłych z wzniesieniem koron 0*5 /77 nad średnią wodą normalną.

Od km 47*5 do 80*85 (ujście Białego Czeremosza). Budowle równoległe kamienne o szerokości korony 1*5 /77, nachyleniu skarp od rzeki 1:2, od lądu 1:1, wzniesienie nad średnią wodą normalną 0*3 /77. Zaprojektowane budowle poprzeczne kamienne nie wytrzymałyby prądu wody wobec znacznego spadu i wielkości żwirów, dlatego zaproponowała komisja wykonanie budowli poprzecznych z siatek drucianych wypełnionych wielkiemi kułakami, albo trzyrzędowych płotków 0*5 /77 wysokich, wypełnionych kułakami i obru-kowanych na skarpach i w koronie 1*5/77 szerokiej na faszynadzie sięgającej do poziomu średniej wody normalnej. Korona faszynady pod płotkami otrzymać ma szerokość 3²5 m na brzegach wklęsłych i w linjach prostych, a 3 m na brzegach wypukłych, nachylenie zaś skarp faszynady wynosić ma 1 : 1 od góry, a 1 : 1²5 zdołu.

Na Czeremoszu (Czarnym) od km 80²85 w Uścierykach do km 16²02 w Ża-biem² i na Białym Czeremoszu od Uścieryk do Dołhopola (km 0²0 do 7‘25). Budowle równoległe kamienne o szerokości korony 1²5 m, nachyleniu skarp od wody na brzegach wklęsłych i w linjach prostych 1 : 2, na brzegach wypukłych 1 : 1²5 i wzniesieniu korony 0'3 m nad średnią wodę normalną. Budowle poprzeczne z płotków trzyrzędowych na faszynadzie o wymiarach, jak na przestrzeni Czeremosza od km 47²5 do 80²85.

5.    Kolejność wykonania robót. Roboty mają być prowadzone systematycznie zdołu od ujścia Czeremosza do Prutu. Wyjątek stanowią tylko lokalne budowle regulacyjne, które są konieczne dla ochrony komuni-kacyj i miejscowości.

6.    Normalne przekroje poprzeczne zostaną ustalone po zakończeniu studjów centralnego biura hydrograficznego. Przy zasadzaniu odsypisk należy uwzględnić wytworzenie profilu dla średniej wody wielkiej, który ustali centralne biuro hydrograficzne.

7.    Porty dla tratew uważa komisja za potrzebne, gdyż w razie zaniechania budowy tych urządzeń tratwy nagromadzone na rzece mogą być uniesione przez wielką wodę i wyrządzić spustoszenia w budowlach regulacyjnych. Dochód z portów winien wpływać do funduszu konserwacyjnego.

W myśl wniosków komisji przerobił departament wodny Namiestnictwa w r. 1914 projekt techniczny, który obejmuje:

diu

na

1)    regulację Czeremosza od ujścia do Prutu po Uścieryki na długości 80²85 km i regulację Białego Czeremosza od Uścieryk do Dołhopola gości 7²25 km kosztem preliminowanym w sumie 10,640.000 koron;

2)    regulację Czeremosza (Czarnego) od km 80²85 w Uścierykach do km 102 w Żabiem kosztem 1,600.000 koron;

razem na

długości 109²25 km kosztem 12,240.000 koron.

Do kosztów ad 1) miały się przyczynić 40% datkami kraje Galicja i Bukowina, do kosztów ad 2) 40% datkiem wyłącznie Galicja.

Projekt techniczny z powodu wybuchu wojny światowej nie był udzielony Wydziałowi Krajowemu.

Od r. 1909 począwszy wykonało Namiestnictwo cały szereg lokalnych re-gulacyj Czeremosza między Załuczem (km 11) a Uścierykami (km 81) przy 40% udziale kraju w kosztach. Największe roboty wykonano pod Załuczem i Kniażem w powiecie śniatyńskim, których koszta na brzegu galicyjskim wynosiły 200.171 K, i pod Kutami w powiecie kosowskim kosztem 73.730 K.

wrze-

^7 odrodzonej Rzeczypospolitej Polskiej stanowi Czeremosz od ujścia do Prutu po Uścieryki i Biały Czeremosz granicę między Polską a Rumunją, a koszta regulacji pokrywa w myśl artykułu 77 ustawy wodnej z dnia 19 śnią 1922 r. (Dz. u. R. P., nr. 102, poz. 936) skarb Rzeczypospolitej. W dziale 2, rozdziale 2, § 14 „regulacja i utrzymanie rzek spławnych budżetu zwyczajnego preliminowało Ministerstwo Robót Publicznych wydatek na regulację Czeremosza: w 1928/9 r. 40.000 zł., w 1929/30 r. 60.000 zł., w 1930/31 r. 30.000 zł., w 1931/2 r. 200.000 zł.

4. Regulacja Rybnicy.

Reskryptem z 8 października 1912 r. poleciło Ministerstwo Robót Publicznych Namiestnictwu opracować projekt generalny regulacji Rybnicy. Ma-terjał techniczny przygotowany dla opracowania projektu przez kierownictwo regulacji Prutu, tudzież operat hydrometryczny kraj. oddziału hydrograficznego przedłożyło Namiestnictwo 18 lipca 1914 r. Ministerstwu z wnioskiem na zbadanie tego materjału na miejscu przez delegatów Ministerstwa, Namiestnictwa i Wydziału Krajowego. Komisja miała się zebrać 13 września 1914 r. w Kołomyi, lecz z powodu wybuchu wojny światowej został odłożony termin na czas nieograniczony.

Przed wojną światową wykonało Namiestnictwo lokalną regulację Rybnicy w Rudnikach, po w. Sniatyn, kosztem 81.900 К i w Kosowie kosztem 90.00 K. Fundusz krajowy pokrył 40% kosztów.

1929/30 dotację

Według preliminarza państwowego funduszu meljoracyjnego na r. 1929/30 ma być wykonaną regulacja Rybnicy kosztem skarbu państwa. Sumę kosztów podano na 1,042.720 zł. i wstawiono do preliminarza na r.

1931/2 kwotę 30.000 zł.

w r.

30.136 zł. W latach następnych preliminowano na regulację Rybnicy: w r. 1930/31 kwotę 24.725 zł.,

b) Projekty Wydziału Krajowego.

W r. 1912 poruczył Wydział Krajowy przeprowadzenie pomiarów i opracowanie projektów 4 dopływów Prutu, Pistynki, Łuczki, Sopówki i Czer-niawy inżynierowi Kraj. Biura Meljoracyjnego Kazimierzowi Maćkowskiemu, który wykończył te projekty w lipcu 1914 r. Z powodu wybuchu wojny światowej Wydział Krajowy nie mógł przedłożyć Sejmowi projektów ustaw zapewniają-jących wykonanie robót, a po zniesieniu Sejmu i Wydziału Krajowego Tymcz. Wydział Samorządowy nie mógł skorzystać z przyznanego mu nowelą do ustawy meljoracyjnej prawa wydawania rozporządzeń zatwierdzanych przez cztery Ministerstwa z mocą ustawy, gdyż źródła dochodowe T. W. S., które w myśl rozporządzenia Naczelnika Państwa z 4 lutego 1919 r. (Dz. pr. p. nr. 14, poz. 189) i ustawy z dnia 30 stycznia 1920 r. (Dz. u. R. P., nr. 11, poz. 61) przynosiły 36,195.190 koron rocznie, zredukowane zostały ustawą o finansach komunalnych z dnia 11 sierpnia 1923 r. (Dz. u. R. P. nr. 94, poz. 747) do kwoty 1,207.860 zł. 52 gr. w r. 1924, tak iż T. W. S. tylko przy pomocy zaliczek udzielanych ze skarbu państwa mógł pokrywać wydatki obciążające fundusz krajowy z mocy obowiązujących ustaw.

5. Regulacja Pistynki.

26*628 km

Projekt inż. Maćkowskiego z r. 1914 obejmuje regulację Pistynki na długości 22*808 km i dopływów łącznej długości 3*82 km, razem w gminach Werbiąż Niżny i Ispas powiatu kołomyjskiego, tudzież Mykie-tyńce i Pistyń powiatu kosowskiego.

Powierzchnia dorzecza wynosi 262‘491 km², z czego przypada na lasy 44*9%.

Regulację zaprojektowano na średnią wodę normalną, której objętość obliczono na <7₂ = 8*854 litrów z 1 km² na sekundę, zapomocą obustronnych budowli faszynowych inkrustowanych od strony wody kamieniem.

Koszta obliczono na 1,860.000 koron, z czego przypada na budowle regulacyjne 1,184.760 К (63*7%)-

6. Regulacja Łuczki.

Projekt z r. 1914 obejmuje regulację potoku Łuczki w 7 gminach powiatu kołomyjskiego i peczyniżyńskiego od ujścia do Prutu w Werbiążu Niżnym do Jabłonowa na długości 24'6 km.

Powierzchnia dorzecza wynosi 407*97 km². Średni roczny opad atmosferyczny obliczony z 20-letnich obserwacyj (1893 do 1912 r.) wynosi: do ujścia Sopówki 880 mm, do Kowalówki 921 mm, powyżej 950 mm. Objętość średniej wody normalnej ustalonej z 15-letnich obserwacyj na wodowskazie w My-szynie obliczono na 7 94 litrów z 1 km² na sekundę.

W projekcie przewidziano regulację zapomocą równoległych tam faszyno-wych inkrustowanych piaskowcem jamneńskim. Szerokość korony tamy faszy-nowej przyjęto 1 m, nachylenie skarp od wody 1 : 1*5, od lądu 1:1, szerokość korony narzutu kamiennego 0*5 m, nachylenie skarp 1 : 2.

na

Spad zaprojektowano od ujścia do km 10 /= 1*4°/₀₀ do 2*5%₀, od km 10 do 19 /=3°/oo> powyżej 3*83%o> przyczem przewidziano w projekcie budowę przejazdów brukowanych, które służyć mają jako progi dla ustalenia dna. Koszta obliczono w sumie 1,720.000 koron, z której to sumy przypada budowle regulacyjne 1,031.176 К (60°/o).

¹

Projekt ustawy o zabudowaniu potoku Suszycy w gminie Suszyca Wielka powiatu starosamborskiego uchwalony przez Sejm krajowy 4 marca 1914 r. nie uzyskał sankcji z powodu wybuchu wojny światowej.

²

Komisja zmniejszyła długość regulacji Czeremosza ze 135 km na 102 km, a długość regulacji Białego Czeremosza z 46 km n a 7 25 km.

7. Regulacja Sopówki.

Ponieważ projekt techniczny regulacji Sopówki, która wpada do Łuczki w dolinie Prutu naprzeciw Kołomyi, nie został mimo poszukiwań w archiwum b. Wydziału Krajowego, ani Dyrekcji Robót Publicznych znaleziony, nie mogą być podane żadne szczegóły z projektu. Według zapisków projektanta inż. Maćkowskiego projekt obejmował regulację Sopówki na długości 21*8 km, koszta zaś regulacji preliminowane były w sumie 1,200.000.

8. Regulacja Czernią wy.

Oprócz regulacji trzech powyżej wymienionych karpackich dopływów Prutu zaprojektował Wydział Krajowy regulację jednego lewobrzeżnego dopływu Prutu, potoku Czerniawy, który według komisji reambulacyjnej delegowanej w r. 1911 dla zbadania projektu regulacji Prutu wywiera również wpływ szkodliwy na ustrój tego recypienta.

Projekt inż. Maćkowskiego z r. 1914 obejmuje regulację potoku Czerniawy od Obertyna do Prutu w Wołczkowcach w 20 gminach (4 w powiecie horo-deńskim, 9 w pow. kołomyjskim i 7 w pow. śniatyńskim) z dopływami łącznej długości 98*3 km i ma na celu odwodnienie gruntów i ochronę od wylewów.

Powierzchnia dorzecza Czerniawy wynosi 334*6 km², z czego na lasy przypada tylko 33*025 km², gdyż grunta bardzo urodzajne zostają pod kulturą rolną.

Średni roczny opad atmosferyczny wynosi 666 mm. Objętość średniej wody normalnej otrzymana z pomiarów wynosi q₂ = 6*3 litrów z 1 km² na sekundę, wielka woda z r. 1913 obliczona z przekrojów i spadu wynosi q₄ = 0*862 m³ z 1 km² na sekundę.

Spad zaprojektowano /=0*58%o do 2‘8°/₀₀.

Ponieważ koszta obwałowania na wielką wodę wypadały za wysokie, zaprojektowano 3 zbiorniki retencyjne z grobel ziemnych: jeden na Czerniawie, a dwa na dopływach, wskutek czego obniżono sumę kosztorysową.

Koszta regulacji preliminowano:

1,410.524*93 К 791.134-53 „ 238.857*— „ 490.530-73 „ 88.000"— „ 242.000"— „ 63.962-81 „

I.    Roboty ziemne.......

II.    Ubezpieczenie brzegów ....

III.    Budowa objektów......

IV.    Wykupno gruntów i odszkodowania

V.    Konserwacja w czasie budowy .    .

VI.    Koszta zarządu.......

VII.    Rozmaite i nieprzewidziane .    .    .

Do tego koszta budowy 3 zbiorników retencyjnych .

Ogółem .

3,325-000-— К 555.000"— „

. 3,880.000*—К

\Ц

II

ZBIORNIKI WODY.

W krajach południowych, zwłaszcza w Egipcie i Indjach, budowano już w starożytności zbiorniki wody dla celów gospodarczych. W najnowszych czasach budują zbiorniki wody dla wytwarzania energji elektrycznej Francja, Belgja i inne państwa kulturałne.

Dla ochrony od powodzi i zanoszenia żwirem doliny rzeki Adygi i miasta Trydentu budowano zapory na potoku Fersina, lewym dopływie Adygi, od r. 1537, początkowo z drzewa i suchego muru, a w ostatnich czasach z kamienia ciosowego na zaprawie cementowej, tak iż obecnie istnieją na Fersi-nie cztery zapory: Cantanghel 15 /72 wysoka, Pontalto pierwotnie 43 m, obecnie (po zbudowaniu zapory Madruzza) 12 m wysoka, Madruzza 40 m wysoka, Ponte Cornichio 12 m wysoka. Również na rzece Avisio wpadającej po lewym brzegu do Adygi 10 km powyżej ujścia Fersiny zbudowano powyżej stożka usypowego 3 km długiego zaporę kamienną 19 m wysoką w St. Giorgio obok Lavis dla ochrony doliny, kolei i gościńca państwowego.

na

Budowę zbiorników wody dla ochrony od powodzi i zasilania rzek podczas posuchy zastosowano w szerszych rozmiarach kląsku pruskim przy systematycznej regulacji sudeckich dopływów rzeki Odry, która obejmowała obok regulacji łożysk rzek także budowę zbiorników i zabudowanie potoków górskich wraz z zalesieniem ich źródło-wisk, a wykonaną została na podstawie ustawy pruskiej z dnia 3 lipca 1900 r. (zbiór ustaw nr. 34, str. 171) przez Wydział prowincjonalny śląski kosztem 31,312.000 marek przy 80% zasiłku państwa pruskiego. Po wykonaniu tych robót, następnie regulacji i obwałowania Odry na podstawie ustaw z r. 1905 (kosztem 60 miljonów marek), tudzież kanalizacji Odry powyżej Wrocławia do ujścia Nissy Kładzkiej na podstawie ustawy z 1 kwietnia 1905 r.¹ i uzupełniających robót regulacyjnych na Odrze poniżej Wrocława celem uzyskania większej głębokości dla żeglugi na podstawie ustawy z 30 czerwca 1913 r. (kosztem 55 miljonów marek), których to robót z powodu wojny dotychczas nie ukończono, okazało się, że transport wodny na Odrze znacznie się rozwinął, bo wynosił w 1913 r. 5 5 miljonów tonn (wobec 2 miljonów tonn w r. 1900), a obok typu wrocławskich łodzi 55 m długich, a 8 m szerokich o pojemności 600 tonn, kursują obecnie statki 10 m dłuższe o pojemności 780 tonn. Ekstremy jednak wielkiej i małej wody nie wyrównały się z powodu zbyt małej ilości zbudowanych zbiorników, tak iż nadal wydarzają się powodzie, a żegluga w latach posusznych (jak w r. 1904, 1911, 1921, 1922 i 1928) przez dłuższy czas w roku na Odrze poniżej skanalizowanej przestrzeni bywa zastanawianą. Z tego powodu wysunęły koła interesowane, reprezentujące tak rolnictwo, jak i przemysł postulat ułożenia jednolitego planu

gospodarki wodnej w całem dorzeczu Odry celem zapobieżenia wylewom z jednej a brakowi wody z drugiej strony, co ma być osiągnięte przez budowę dalszych zbiorników, które mają zamagazynować wielką wodę w dorzeczach obustronych (górskich i nizinnych) dopływów Odry i tym nadmiarem zatrzymanej wielkiej wody zasilać Odrę i dopływy przy niskich stanach. Ułożony w r. 1927 pod kierownictwem dolnośląskiej Administracji prowincjonalnej dolnośląski program m el j o racy j ny * zawiera następujące postulaty dotyczące dopływów Odry, gdyż regulacja Odry, jako drogi wodnej, należy w myśl konstytucji weimarskiej do Rzeszy niemieckiej, — mianowicie :

1) uzupełnienia regulacji sudeckich dopływów Odry i budowy zbiorników wody; 2) zalesienia i zadarnienia stoków górskich; 3) regulacji nizinnych dopływów Odry; 4) poparcia meljoracyj prywatnych, kosztem 375,090.000 Mk.

W myśl tego programu uchwalił Sejm pruski 10 lipca 1928 r. na wniosek komisji głównej rezolucję wzywającą Ministerstwo stanu do wywarcia wpływu, ażeby celem odwrócenia niebezpieczeństwa jak najdalej idąca regulacja wód płynących drugiego i trzeciego rzędu podjęta została przez państwo, prowincję i powiaty, a regulacja wód pierwszego rzędu przez Rzeszę.

Według informacji udzielonej przez Posła Rzeczypospolitej Polskiej w Berlinie dra Alfreda Wysockiego nowa ustawa pruska zmieniająca lub uzupełniająca ustawę z 3 lipca 1900 r. nie została wydana. Rządowa pomoc potrzebna dla dalszego prowadzenia robót przy regulacji rzek górskich zagrażających wylewami była udzielana w drodze specjalnych dotacyj w ramach

* Według- publikacji Izby przemysłowej i handlowej we Wrocławiu, zeszyt 11, styczeń 1929 „Die Wasserwirtschaft des Odergebietes“ pióra syndyka Izby dra Hermana Frey-marka dolno-śląski program meljoracyjny obejmuje:

I. Dalszą regulacją sudeckich dopływów Odry:

a)    objętych ustawą z 3 lipca 1900:

1)    budowę zbiorników ....

2)    regulację......

b)    nowe regulacje......

II. Zalesienie i zadarnienie stoków górskich :

a)    zalesienie 6.000 ha po 300 Mk.

b)    zadarnienie z odwodnieniem, obsiewem, ogrodzeniem i urządzeniem poideł 7.500 ha po 520 Mk.

3 miljony Mk.

15,000.000 Mk.

.    .    1*8 miljonów Mk.

3-9

III.    Regulację 1.688 km nizinnych dopływów Odry

IV.    Poparcie meljoracyj prywatnych:

a)    drenowanie ról, odwodnienie i nawodnienie łąk i pastwisk, zakulturowanie torfowisk i nieużytków 600.000 ha (po 100 Mk na utworzenie odpływu, a po 400 Mk na meljorację)

b)    zalesienie 30.000 ha mniejszej własności (do

5,700.000    „

.    46,840.000 „

. . 300 miljonów Mk.

100 ha) po 250 Mk. .    .

7-5

„ 307,500.000

.    .    375,040.000 Mk.

Ogółem

Do kosztów robót ad III miałoby się przyczyniać państwo pruskie i prowincja śląska zasiłkami po Vs części do kosztów ad IV po 25%. Rzesza niemiecka miałaby dostarczyć z pożyczki zagranicznej kredytu 4% państwu i prowincji na cały okres umorzenia.

Program zawiera następujące dalsze postulaty:

1)    powiększenie liczby personalu wyższych i średnich techników meljoracyjnych, utworzenie katedry meljoracji na politechnice we Wrocławiu i założenie szkoły dozorców meljoracyjnych na Śląsku ;

2)    uproszczenie postępowania wodno-prawnego i toku instancyj przy mniejszych spółkach meljoracyjnych do 100 ha przy sumie kosztorysowej do 50.000 Mk;

3)    ułatwienie udzielania kredytu poszczególnym właścicielom gruntów, zaniechanie żądania zawiązywania spółki wodnej, przekazanie pełnomocnictw i udzielania kredytu władzom pierwszej instancji (powiatowym).

ma na celu ochronę od powodzi przez zamagazynowanie części wielkiej wody w górnem dorzeczu jest budowa sześciu zbiorników wody na potokach źródłowych Nissy Zgorzelickiej (Łużyckiej) w okolicy miasta fabrycznego Liberca (Reichenberg) wykonana przez spółkę wodną dla regulacji wód i budowy zapór w dorzeczu Nissy Zgorzelickiej w Libercu. Sześć zapór murowanych piętrzy wodę w dolinach potoków źródłowych Nissy Zgorzelickiej (o małej stosunkowo powierzchni dorzeczy od 4‘1 km² do 26'6 km²) do wysokości 10 m i 18"25 m, zamykając zlewnie o łącznej powierzchni 71‘6 km² i magazynuje od 0’25 do 4‘475 miljonów m³, razem 8,105.000 m³ wody. Koszta wszystkich zapór obliczone przez profesora politechniki akwizgrańskiej inż. O. Intze’go wynoszą 6,600.000 koron (koszt retencji 1 m³ wody w poszczególnych zbiornikach wynosi od 0’47 К do 2’32 K). Ustawą krajową czeską z dnia 24 listopada 1902 r. przyznane zostały na budowę zapór z funduszu krajowego i z państwowego funduszu meljoracyjnego bezzwrotne zasiłki po 20% i bezprocentowe pożyczki w wysokości po 10% preliminowanych kosztów. Ponadto przyznane zostały spółce wodnej ze względu na korzystny wpływ, jaki wywierają zbiorniki na przepływ wielkiej wody rzeki Nissy w środkowym i dolnym biegu następujące zasiłki:

budżetu pruskiego, względnie od kilku lat w drodze specjalnych ustaw o kredytach na te cele.

Drugiem większem przedsiębiorstwem, które

160.000 marek 40.000    „

60.000 60.000 „ 100.000

1)    przez pruskie Ministerstwo Rolnictwa......

2)    przez Sejm prowincjonalny śląski.......

3)    przez Sejm komunalny margrabstwa Górnych Łużyc

4)    przez miasto Zgorzelice..........

5)    przez królestwo Saksonję..........

.    .    420.000 marek*

razem

W szerokich rozmiarach przewidziano budowę zbiorników wody dla ochrony od powodzi, dla nawodnienia i dla celów przemysłowych w krajowej ustawie czeskiej z dnia 13 lutego 1903 r. (Dz. u. kraj. nr. 31) o regulacji rzek stanowiących wspólną sieć wodną z drogami wodnemi wydanej na podstawie ustawy państwowej z dnia 11 czerwca 1901 r. (Dz. u. p. nr. 66) o budowie dróg wodnych i regulacji rzek. Ustawa czeska została należycie przygotowaną przez władze krajowe, z któremi obowiązany był Rząd przeprowadzić rokowania w myśl § 5 ustawy państwowej. Program opracowany przez trzy biura techniczne : Wydziału Krajowego, Namiestnictwa i Rady Kultury Krajowej obejmuje: regulację 32 rzek i potoków, obwałowanie rzek, zabudowanie potoków górskich, zalesienie nagich stoków górskich, osuszenie i nawodnienie gruntów, kanalizację gmin, oraz budowę zbiorników wody na pięciu rzekach i potokach na górnej Łabie, Upie, Wełtawie, Malszy (dla nawodnienia i celów przemysłowych) i na Ottawie (dla nawodnienia i zakładów fabrycznych).

Na I okres budowy (1904 do 1912 r.) przeznaczono sumę 63 miljonów koron, z której przypada 35 miljonów К na państwowy fundusz kanałowy,

Podczas wycieczki inżynierów Kraj. Biura Meljoracyjnego dla zwiedzenia zbiorników wody na sudeckich dopływach Odry w r. 1911 zapytywał mnie naczelny prezydent prowincji śląskiej v. Günther, czy w Galicji będą budowane zbiorniki wody na dopływach Wisły, przy-czem oświadczył, że rząd pruski gotów jest subwencjonować budowę tych zbiorników ze względu na Wisłę pomorską.

(dotowany w I okresie sumą 75 miljonów koron), 3 miljony К na państwowy fundusz meljoracyjny, a 25 miljonów К na fundusz krajowy.

W południowej Małopolsce (b. Galicji), gdzie wzniesienia gór są większe, niż w Czechach, flisz karpacki łatwo wietrzeje i wytwarza wielkie masy rumowiska, a opady atmosferyczne ze względu na wzniesienie terenu są więk-i powodzie groźniejsze i częstsze, sprawa wzięła niepomyślny dla kraju obrót, bo Rząd dra Körbera nie porozumiawszy się wcale z władzami krajo-wemi, jak to przepisuje § 5 państwowej ustawy kanałowej, i przed rozesłaniem okólnika z 26 czerwca 1901 r. w tej sprawie do władz krajowych przesłał reskryptem z 20 czerwca 1901 r. Namiestnikowi projekt rządowy gulacji dolnych i środkowych biegów 12 rzek w Galicji z pominięciem zabudowań, zalesień, budowy zbiorników i meljoracyj i przy pomocy kilku posłów do Rady państwa przeforsował uchwalenie projektu ustawy w komisji Sejmowej 28 czerwca 1901 r., a w plenum Sejmu 2 lipca 1901 r., zapewniwszy wskutek objekcyj Wydziału Krajowego komisję Sejmową, że w innych krajach regulacja rzek w ten sam sposób będzie traktowaną, — następnie zaś z nadzwyczajnym pośpiechem przedłożył ten projekt do sankcji, jakkolwiek roboty tak przy budowie kanałów żeglownych, jak i regulacji rzek dopiero w r. 1904 miały być rozpoczęte.

Krzywda wyrządzona krajowi naprawioną została częściowo po zmianie Rządu i objęciu teki skarbu przez Ministra dra Witołda Korytowskiego welą z dnia 2 maja 1907 r. (Dz. u. kraj. nr. 54) do ustawy krajowej z r. 1901 o regulacji rzek kanałowych, którą zapewniona została regulacja i zabudowa-górnych biegów rzek, oraz budowy zapór dla urządzenia zbiorników wody na rzekach: Sole, Skawie, Dunajcu, Stryju i Oporze, jak to przedstawiono w I części publikacji (str. 219—223). Mianowicie miały być zbudowane: 2 zbiorniki w dorzeczu Soły, w Porąbce na Sole i w Moszczanicy na potoku Łękawce, 2 zbiorniki w dorzeczu Skawy w Zawoi pod Babią Górą potoku Skawicy i na potoku Pałeczce, 2 zbiorniki w dorzeczu Dunajca w bramie Kantaka na potoku Kościeliskim i w Witowie na Czarnym Dunajcu, — 1 na Stryju w Uniku, lub Kropiwniku i 1 na potoku Hołowczance, dopływie Oporu. Przybliżone koszta tych zbiorników obliczyła komisja delegowana przez trzy interesowane Ministerstwa, tudzież Namiestnictwo i Wydział Krajowy w protokole z dnia 10 grudnia 1906 r. na 17,500.000 koron.

Na uzupełnienie regulacji rzek kanałowych w b. Galicji przeznaczyła nowela z r. 1907 na I okres budowy (1904—1912) 60% zasiłek państwowy z funduszu 75-miIjonowego w kwocie 4,500.000 К, a gdy ustawa z r. 1901 przyznała na ten cel kwotę 19,398.600 K, wynosił udział b. Galicji w tym funduszu 23,898.600 K, czyli 31*86%, podczas gdy udział Czech (35 miljonów koron) przedstawiał 44*66%.*

sze

mę

na

Projekty zbiorników wody opracowane przez Wydział Krajowy.

o re

no

Na IV posiedzeniu 8 sierpnia 1907 r. uchwaliła komisja regulacyjna w myśl § 3 noweli z 9 maja 1907 r. oddać opracowanie projektów 8 zbiorników

*) Obszar 6 krajów interesowanych wynosił 189.621*29 km², udział b. Galicji z obszarem 78.496*84 km² powinien był zatem wynosić 41"4°/o,a udział Czech z obszarem 51.947*84 km 21’A°/o.

rzekach powyżej wymienionych Wydziałowi Krajowemu. Stosownie do tej uchwały poruczył Wydział Krajowy inżynierom Kraj. Biura Meljoracyj-nego Tadeuszowi Baeckerowi i Kazimierzowi Maćkowskiemu, których przedtem wysłał dla przestudjowania tych objektów na Śląsk pruski i do Czech, przeprowadzenie badań i pomiarów dla zaprojektowania zbiorników przewidzianych w noweli. Od r. 1908 do r. 1912 zbadano 18 dolin w dorzeczu Wisły i Dniestru, korzystając z porady zaproszonych przez Wydział Krajowy profesorów dra Juljana Niedźwieckiego i dra Rudolfa Zubera, oraz geologa dra Wiktora Kuźniara, przyczem roboty górnicze i wiertnicze wykonała firma „Tepege“ z Krakowa. W 11 badanych dolinach stwierdzono nieodpowiednie warunki geologiczne, wskutek czego ostatecznie zaprojektowano tylko 7 zbiorników : 5 w dorzeczu Wisły i 2 w dorzeczu Dniestru. Do pomocy przy opracowaniu projektów przydzielał Wydział Krajowy inżynierów Biura Meljoracyj-nego Kazimierza Przetockiego, Bolesława Swierczyńskiego, Adama Hołubo-wicza i Karola Heczkę.

wody na

a) Dorzecze Wisły.

1. Projekt zbiornika na Sole w Porąbce (pow. Biała).

Zbiornik ten ma na celu :

Sole poniżej zbiornika dla zasi-

oraz

1)    zatrzymanie części wielkiej wody Soły dla zabezpieczenia Krakowa od powodzi, gdzie profil Wisły ujęty murami ochronnemi przeprowadza tylko 3.300 m³ wody na sekundę, podczas gdy po wykonaniu obwałowania Wisły powyżej Krakowa objętość przepływu wielkiej wody według obliczenia centralnego biura hydrogrificznego w Wiedniu wynosić będzie 4.060 m³/sek. (część II niniejszej publikacji str. 334) ;

2)    podniesienie niskich stanów wody na lania kanału żeglownego Odra-Wisła na przestrzeni Dziedzice-Kraków, dla powiększenia siły wodnej zakładów przemysłowych pobierających wodę ze Soły; ²

3)    skoncentowanie siły wodnej dla wytwarzania energji elektrycznej.

Jako miejsce na zbiornik obrano dolinę przełomową Soły między Tresną

a Porąbką poniżej kotliny Żywieckiej, gdzie dolina zwęża się w Czernichowie na 250 m, następnie rozszerza się do 1 km, a w km 32'3 (od Wisły) zwęża się ponownie w Porąbce na 180 m. Spad Soły, który w kotlinie żywieckiej wynosi 3²54°/₀₀ zmniejsza się między Tresną i Porąbką (jak w każdej dolinie przełomowej) na 2²15%o- Południowa część doliny przełomowej wyżłobiona została w piaskowcu ciężkowickim (trzeciorzęd.), północna, gdzie się znajduje największe zwężenie 180 m, w piaskowcu godulskim (górna kreda), stoki zaś północne pasma karpackiego przełamanego przez Sołę, składają się z warstw mikuszowickich i łupków cieszyńskich (dolna kreda). Zaporę zamykającą dolinę Soły usytuowano w najwęższem miejscu w Porąbce na wytrzymałym piasku godulskim w km 32'3 bezpośrednio poniżej miejca, gdzie się

oraz

rozszerza dolina do 1 km, a gdzie powierzchnia zlewni mierzy 1.089*09 km², z czego przypada na teren zalesiony 45%, czyli 78*5 % całej powierzchni dorzecza Soły A = 1.388*4 km².

Objętość przepływu wielkiej wody Soły.

Średni roczny opad atmosferyczny w dorzeczu Soły do km 32, tj. do miejsca zapory, obliczony z obserwacyj od r. 1897 do 1908 (a częściowo od

r. 1887 do 1908) wynosi 1.127

mm (największy opad roczny na stacji om-brometrycznej Korbielów wynosił w 1903 r. 1.397 mm).

Ilość wielkiej wody w profilu wodowskazu w Czernichowie, w km Ъ9'12Ъ o powierzchni dorzecza 1*042*3 km² obliczona według empirycznych wzorów wynosi ogółem i z 1 km² na sekundę:

a) według wzorów Iszkowskiego Q₄ = 1.220 m³/sek., q± = 1*122 mVsek.;

b)

c)

Kresnika Q₄ — 1.039 mVsek., q± = 0*956 mVsek.; Lauterburga Q₄ = 1.210 Am²/sek., q± = 1*014 mVsek.

Na podstawie pomiarów hydrometrycznych (młynkowych) wykonanych przez kraj. oddział hydrograficzny i Biuro Meljoracyjne w latach 1901 do 1908 uzupełnionych przy pomocy wzorów Hermanka, Kuttera i Siedeka wykreślono krzywe konsumcyjne dla profilu hydrometrycznego w km 39*585 (obok wodowskazu w Czernichowie w km 39*725 z rzędną zera 316*899 m nad Adrjatykiem) gdzie powierzchnia zlewni Soły mierzy 1.042*3 Am², i otrzymano objętość wielkiej wody z 10 lipca 1903 r., największej z okresu 1892 do 1908 roku, w którym stan wody był obserwowany (-j- 6*05 m na wo-dowskazie w Czernichowie, skorygowany na -j- 6*172 m ze względu na zmianę przekroju łożyska) 1.185 mVsek., a 1*333 m³ z 1 Am² na sekundę, z czego okazuje się, że różnica między obliczeniem wzorami empirycznemi, a wynikiem pomiarów jest nieznaczna. Wobec tego przyjęto powyższą ilość wielkiej wody z r. 1903 jako maksymalną dla budowy zbiornika, zwiększając ją w stosunku do powierzchni zlewni w Am 32 (1.089*09 Am²) na Q₄ = = 1.238 m³/sek.

Wyznaczenie pojemności zbiornika.

Za podstawę obliczenia przyjęto wielką wodę z roku 1903 Q₄ = 1.238 m³/sek., której główna fala w ilości 45*5 miljonów m³ odpłynęła w ciągu I6V2 godzin 10 ill lipca tj. przeciętnie 767 m³ na sekundę.

Obecne łożysko Soły poniżej zapory od Am 32 do Wisły przeprowadza w brzegach 350 do 400 m³ przeciętnie 375 m³ wody na sekundę; ażeby więc ochronić dolinę Soły od szkodliwych zalewów, ustalono opierając się na przebiegu fali z r. 1903 w Czernichowie, w przybliżeniu potrzebną pojemność zbiornika na 25*8 miljonów m³. Żelazny stan zbiornika przyjęto na 5*2 miljonów m³, tak iż pojemność potrzebna zbiornika wynosi 31*0 miljonów m³, zaprojektowano zaś pojemność 32*15 miljonów m³.

Ponieważ największe natężenie opadów atmosferycznych wyprzedziło kulminację fali w r. 1903 o 12 do 18 godzin, można będzie przy dobrze zorganizowanej służbie sygnałowej utrzymywać pewną ilość wody użytkowej, którą projektant przyjął na 8*7 do 26*8, normalnie na 15 miljonów m³. Obniżenie tego piętrzenia do stanu żelaznego może być uskutecznione w przeciągu 2 do 18 godzin przed nadejściem kulminacji fali.

1гй

/и

Ш-

щШшт

ШшШНт яяШ ш

jyy

ЖЁгЖтШ

ШН

$щшв

ЙВ№П1

■ 6.^

fe

й1|й|

ж

шт

,i*

Ш5

ШЯ, РьЖ-

(ш

йрсНЩ.--,

и/ХШЩ

. ...

т.

sus*»

Iii

шш

3*

ss

■ли-Ва

IÄ,

й>

IŁs»«»

st

SM

fefgafta

§|§Ш

5Ю

gy

wem

SS

шВЩЗВ ЩшШЁМг’

'ÉÊÈÈmm

ШШ

<5;

•*л

ЩЙ

ШШш.

§S

eigSv

Ш£Й

^Штм

mmatß

rï‘

тЩж

96^v3ü$

ц&нрвд

1Я|Й

üß

É®1

«*&

—»■ ^иаямьйцу^ -^ДП*ЗРШ1!-

цЗй

ЯЙ^Шр*

ЁяйЯУ

-М'|

йй

Jlfè

аф

PI

£s:

щщт

mi

:.:'S■. :

■4M

ЁМт

Ш№ Я

ЖШЯШ!ШЁёЁ&

ей!!

щш ЙИ&З ШЩ

■'ЩшЫШ

ШШ

êSï

щ^щ^}

É"»iî

■é-^Щ

Ste^'vj

mm

ИЯ

шш?#!

шш

;i

if:

Kw.,/

_._ ..ЗШШ

ÿàiSmSè

-t

nv

ЖЖ

жр§3

Rye. 36. Sytuacja zbiornika wody na

Sole w Porąbce (1 : 75.000).

Wysokość spiętrzonej wody, tudzież po j emność, po wierzchnia zalewu i głębokość zbiornika.

Dla zatrzymania maksymalnej ilości wody 32*15 miljonów m³ okazuje się potrzeba piętrzenia wody do wysokości 322*0 m nad Adrjatykiem, czyli 20*5 m nad dnem doliny Soły z rzędną 301*5 m. Przy tem maksymalnem spiętrzeniu wynosi pojemność zbiornika 32*15 miljonów m³, powierzchnia zalewu 382 ha, a średnia głębokość wody w zbiorniku 8*44 m.

Przy retencji 31 miljonów m³ potrzebnej dla obrony od wylewów doliny Soły wynosi wysokość spiętrzonego zwierciadła wody 321*80 m nad Adr., powierzchnia zalewu 377 ha, głębokość zbiornika 8*23 m.

Przy piętrzeniu użytkowem dla zamagazynowania maksymalnego 26*8 miljonów m³, normalnego 15 miljonów m³ i minimalnego 8*7 miljonów m³ wynosić będzie wysokość spiętrzonego zwierciadła wody 320*5 m, 316*6 m, względnie 313*75 m nad Adrjatykiem, — powierzchnia zalewu 351*5, 257*5, względnie 180 ha, — średnia zaś głębokość wody w zbiorniku 7*64 m, 5*84 m, względnie 4*83 m.

Przy żelaznym stanie 5*2 miljonów m³ wody w zbiorniku wynosić będzie wysokość zwierciadła wody spiętrzonej 311*58 m nad Adr., powierzchnia zalewu 140 ha, średnia głębokość wody w zbiorniku 3*71 m.

Koronę zapory zaprojektowano 0*8 m nad zwierciadłem maksymalnej ilości wody (32*15 miljonów m³), tj. na rzędnej 322*8 m nad Adr. Pojemność zbiornika po koronę zapory wynosi 35*45 miljonów m³, powierzchnia zalewu 395 ha, a średnia głębokość wody w zbiorniku 8*98 m.

Długość cofki przy normalnem piętrzeniu użytkowem (dla zamagazynowa-nia 15 miljonów m³ wody) wynosić będzie 7 km.

Zbiornik zredukuje największy przepływ z 1.238 m³/sek. na 375 m³/sek., podniesie najmniejszy przepływ z 1*66 na 5*8 m³/sek., a średni przepływ z 2*94 na 7 m³/sek., oraz dostarczy 17*8 miljonów koniogodzin siły wodnej rocznie.

Zapora. Ze względu na warunki miejscowe, mianowicie skalne podłoże i wpobliżu eksploatowany dobry materjał budowlany, jakim jest piaskowiec godulski, zaprojektowano zaporę murowaną.

Głębokość fundowania wynosi:

w dnie doliny największa 9*3 m, średnia 6*7 m ; prawym stoku największa 2*5 m, średnia 2*0 m ; lewym stoku największa 11*8.

na

na

Korona zapory zaprojektowana 0*8 m nad zwierciadłem maksymalnej retencji (32*15 miljonów m³ wody) ma rzędną, 322*8 m nad Adrjatykiem. W y-sokość zapory wynosi zatem nad dnem doliny 21*3 m, a nad spodem fundamentu (z rzędną 292*5 m) 30*3 m.

Teoretyczną szerokość zapory 5*5 m rozszerzono do 8*4 m zapomocą przypartych arkad dla pomieszczenia 5 m szerokiej drogi jezdnej, 1*5 m szerokiego chodnika, oraz poręczy. Największa szerokość podstawy zapory wynosi 21 m.

Długość zapory w koronie wynosi 245*88 m, oś zapory założono w kształcie łuku kołowego o promieniu 300 m.

Od strony zbiornika przewidziano w projekcie asfaltową warstwę izolacyjną, tudzież mur ochronny okładzinowy, ponadto zaś odpowiednią sieć drenów.

Poktad drogi jednej na zaporze ma być wykonany z ubijanego asfaltu dłożu betonowem ze spadem jednostronnym 2% ku zbiornikowi. Wo prowadzić mają kanaliki uchodzące pod gzyms wieńczący w odstępach 11’8 m. W murze przyjęto 38% zaprawy w połowie cementowej a w połowie trasowej przy stosunku zaprawy cementowej : cement i piasek 1 :3, a trasowej • cement, wapno, tras, piasek = 0*5 : 1*33: 2:4*25. Ciężar 1 m³ zaprawy obliczono na 2'276 tonn, a ponieważ gęstość zaprawy spada o 20%, przyjęto ciężar zaprawy 1*80 tonn.

Ciężar 1 m kamienia wydobywanego z łomu w 2 odmianach: a) piaskowca jasnego drobnoziarnistego o lepiszczu marglowem w ilości 75% i h) okru-chowca w ilości 25% wynosi: ad a) 2*53 tonn, ad b) 262 tonn. Przy stosunku zaprawy do kamienia 38:62 wynosić będzie ciężar 1 m³ muru okrasdo y = 2-25 tonn.

wyznaczono dla minimum materjału wedle wzorów Kreu-tera wobec małej wysokości zapory tylko w 3 górnych częściach, t. j. głowie, szyji i tułowiu.

Wysokość głowy a = ATj/y, gdzie К oznacza szerokość korony 5*5 m,

У = 2*25. Wysokość głowy wynosi zatem 5*5 ]/2*25 = 8*25 m, a szerokość równa koronie muru t. j. 5*5 m.

Wysokość szyji z = 1*475 K \ÿ = 12*17 m.

Wysokość muru od tułowia do korony az — 20*42 m.

Zwiększenie szerokości zapory w szyji x =1*237 K= 6*835 m.

Szerokość zapory w tułowiu t = ~

kość do korony zapory, a 0 = 8*365y²

Przy uwzględnieniu parcia wody zmieniają się wzory Kreutera o tyle, że w miejsce y wchodzi y — m, przyczem m = 0*3 do 0*4, przyjęto zaś m ze względu na warstwę izolacyjną 0*25 tonn, tak iż y — m = 2*0 tonn.

Wymiary przekroju zapory obliczone z uwzględnieniem parcia wody wynoszą : wysokość głowy a = 7*78 m, szerokość równa szerokości korony 5*5 m ; wysokość szyji z = 11*45 m, x — 6*835 m, górna szerokość szyji u podstawy głowy 5*5 m, dolna szerokość (19*23 m = a -f- z pod koroną) 12*335 m; nachylenie ściany szyji od dołu 1 : 0*595 ;

Nachylenie skarpy przegrody wynosi : zdołu w szyji 1 : 0*595, w tułowiu 1:0 717, — od góry (od strony zbiornika) w szyji i tułowiu 1 : 0*033.

Urządzenia dla odprowadzenia wody ze zbiornika.

Dla odprowadzenia wody ze zbiornika zaprojektowano:

1) przelewy na obu stokach, dla części wielkiej wody w ilości 375 m³/sek., która może odłynąć nieszkodliwie łożyskiem Soły od zapory do Wisły;

CL O

О- Э

Przekrój muru

m#⁴+ @)

, gdzie y oznacza wyso-

* Obliczenie szczegółowe zawiera publikacja Wydziału Krajowego pióra inż. Tadeusza Baeckera p. t. „Zbiorniki wody w zachodniej Galicji“. Lwów, 1914.

2)    dziesięć upustów w murze przegrody, których progi zaprojektowano na wysokości 30Г0 m, dla opróżnieniaz biornika przed nadejściem fali wielkiej wody;

3)    grupę rur spustowych mieszczącą się w zaporze na brzegu lewym dla zupełnego opróżnienia zbiornika do poziomu 306'5 m nad Adrjatykiem;

4)    dwie grupy rur roboczych po 3 jednostki o średnicy 1 m, z których jedna grupa mieści się, tak jak rury spustowe, w zaporze i może doprowadzić średnio 9 m³/sek., druga zaś ma się rozpocząć, w komorze wodnej umieszczonej na prawym stoku poniżej zapory, przyczem woda ma być doprowadzona do komory sztolnią opancerzoną;

5)    budowę basenu poniżej zapory, do którego uchodzi woda z przelewów i upustów, o rzędnej dna 301 m, a krawędzi 302 m nad Adrjatykiem, a który opróżni się zupełnie zapomocą drenów założonych w przelewie, gdy nie będzie dopływu;

6)    przekształcenie przekroju Soły poniżej zapory dla nieszkodliwego odprowadzenia 375 m³/sek. wielkiej wody ze zbiornika.

ad 1). Na lewym stoku doliny, gdzie warstwę piaskowca i zlepieńca przykrywa gruba warstwa rumowiska i rozwinięcie długiego zwykłego przelewu jest wykluczone, zaprojektowano budowę kotła w zbiorniku przypierającego do zapory o długości krawędzi 70 m położonej na wysokości 320*5 m nad Adrjatykiem, a więc 1*5 m pod zwierciadłem maks. piętrzenia wody (322 m), przez którą to krawędź przeleje się do kotła według wzoru Q = ²/s /л b h]/29 h, gdzie b = 70 m, h = 1*5 m 305 m³/sek. wody. Z kotła odpływa woda przez otwory i rury w murze zapory w 3 poziomach na murowane stopnie, z których dostaje się do basenu poniżej zapory zaprojektowanego. Najniżej znajduje się żelazna rura o średnicy 1*4 m z osią wylotu w poziomie 311‘9 m nad Adr., której głównem zadaniem jest zupełne opróżnienie kotła, a z której pod największem ciśnieniem odpłynie 15'17 m³ na sek. z chyżością 9’85 m³/sek. Nieco wyżej zaprojektowano 2 bliźniacze upusty, o średnicy 4 m opancerzone blachą stalową, których osie leżą na poziomie 314*5 m nad Adr., a z których każdy odprowadza po 127*96 m³/sek., z chyżością 10*18 m/sek. W najwyższym poziomie zaprojektowano 4 otwory murowane po 2*7 m szerokości a 2*0 m najw. wysokości, których dolna krawędź leży na wysokości 319*0 m nad Adr., a z których każdy odprowadzi po 8*48 m³/sek. Ogółem więc odprowadzą: rura dolna 15*17 m³ -j- 2 upusty środkowe po 127*96 m³ 256*92 mó -j- 4 otwory górne po 8*48 m³ 33*92 m³ — 305*01 m³/sek.

Prawy stok doliny nadaje się wprawdzie do oparcia budowli, bo w małej głębokości znajdują się warstwy skalne, lecz jest zanadto stromy, wskutek czego długość przelewu zaprojektowanego powyżej zapory równoległe do stoku, z którego woda dostaje się do koryta między przelewem a stokiem, jest ograniczona, bo od długości przelewu zależy szerokość koryta, dla którego mało jest miejsca na prawym stoku. Stałą krawędź przelewu o długości 66*0 m w koronie zaprojektowano na poziomie 320*7 m nad Adr., (1*7 m pod zwierciadłem największej spiętrzonej wody) i przewidziano podwyższenie jej konstrukcją ruchomą do 321*3 m nad Adr. (0*7 m pod zwierciadłem największej wody). Przy największem spiętrzeniu 322 m nad Adr. i zamknięciu konstrukcji ruchomej przeleje się do koryta warstwą 0*7 m grubą 82*7 m³/sek., a po zesunięciu zastawek w konstrukcji ruchomej warstwą 1*7/77 grubą 170 m³/sek. Szerokość dna koryta przyjęto u góry 2*97 m, na dole 6*7 m, nachylenie skarp 1: 0*2, głębokość obliczono w miarę dopływu wody z przelewu przy spadzie zwierciadła wody l°/oo> a dna koryta 50°/oo od 2‘3 от na początku do 5*18 от w odległości 60 от od początku, a 5 66 от w odległości 70 m. Odpływ z koryta przez mur zapory rozdzielono na Z poziomy: w niższym zaprojektowano opancerzony upust o średnicy 3 от i osi wylotu na wysokości 313*8 от nad Adr., który pod największem ciśnieniem odprowadza 81 tfr’/sek. wody z chyżością 11*46 ли, w wyższym poziomie dna otwory murowane każdy o przekroju 8*68 от² i dolnej krawędzi w poziomie 318*0 m nad Adr., które pod największem ciśnieniem odprowadzą po 47*9 m³/sek., razem 95 8 от /sek. z chyżością 5*51 от, tak iż upust wraz z dwoma otworami górnemi odprowadzą ogółem 176*8 m³/sek.

Przelewy na obu stokach odprowadzają tedy okrągło 305 -f-170 — = 475 m³/sek. wobec potrzeby odprowadzenia 375 m³/sek.

man-

me-

ad 2) Upusty dla opróżnienia zbiornika zaprojektowano jako otwory rowane z okładziną ciosową o powierzchni 12 от², rozmieszczone w uua^-pach 11 5 от od osi do osi. Jednym otworem odpłynie przy najwyższym stanie 322*0 от nad Adr. 60 m³/sek. wody z chyżością 5 от, a przy stanie najniższym 311*58 от nad Adr. 42*6³/sek. z chyżością 3*55 от; dziesięcioma zatem otworami odpłynie 600 от³/sek., względnie 426 OT³/sek. Do upustów doprowadzają wodę odpowiednio wygięte rury stalowe o średnicy 2*2 от wbetonowane w odsadę przypartą szczelnie do piec zapory z chyżością 15 8 от/sek. przy największem, a 11*2 от/sek. przy najniższem ciśnieniu. Wloty rur nakrywają żelazne dzwony z 6 otworami w pobocznicach po 1*0 X 0*825 от, o łącznej powierzchni 4*95 от², któremi woda dopływa z chyżością 12*2 względnie 8*7 от/sek. Na dzwony nasuwa się odpowiednie szety żelazne, które zupełnie lub częściowo dopływ zamykają. Ten cały chanizm porusza wyciąg hydrauliczny umieszczony na Żelaznem rusztowaniu stanowiącem zarazem kratę. Wyloty upustów uchodzą do wspólnego basenu.

ad 3) Grupa 3 rur spustowych założona jest w przepuście, który rozpoczyna przyparty do zapory szyb mieszczący zasuwy i wyciągi rezerwowe. Wylot przepustu wychodzi do komory zasuw. Spusty odprowadzają 30 3 m³/sek. wody z chyżością 12*88 от przy największem spiętrzeniu.

ad 4) Według projektu można będzie pobierać ze zbiornika następujące ilości wody roboczej :

10*7 OT³/sek.

5*8 do 7*0 OT³/sek. przez 365 dni po 24 godzin dziennie,

270

15*3

99    ć* / \J    yy    yy    yy    yy    yy

99    ^    99    99    99    99    99

Ponieważ racjonalnie urządzony zakład musi być przygotowany na pobór najmniej 9-miesięcznej, a lepiej 6-miesięcznej wody, zaprojektowano 2 systemy doprowadzenia wody ze zbiornika do zakładu : jeden dla wody 9-miesięcznej, drugi dla wody 6-miesięcznej.

Pierwszy system składa się, jak powyżej wspomniano, z 3 rur pomieszczonych w zaporze, jak rury spustowe, z tą różnicą, że z dolnej komory zasuw odginają się ku sztolni pod dnem basenu, którą przedostają się do zakładu usytuowanego pod stokiem na prawym brzegu Soły; drugi zaś system składa się z głowy (wlotu) umieszczonej na prawym stoku i opancerzonej sztolni, która się kończy w komorze wodnej. Z komory tej doprowadzać mają wodę do zakładu 3 rury metrowej średnicy. Do dyspozycji będzie rocznie 17*5 mil jonów konio-godzin.

ad 6) Według projektu z r. 1895, na podstawie którego podjętą została regulacja rzeki Soły w myśl ustawy z dnia 29 kwietnia 1899 r. (Dz. u. kraj.

nr. 67), wynosi szerokość zwierciadła średniej wody normalnej Soły (poniżej projektowanej zapory w Porębce) 28 m, maksymalna głębokość w przekroju parabolicznym 0³71 m, szerokość łożyska między krawędziami obustronnych tam równoległych, których korona wznosi się 0³5 m nad średnią wodą normalną 30’7 m. Przy spadzie / = 2³713°/oo przepływa w tym przekroju średnia woda normalna o objętość Q₂ = 13³5 m³/sek.³ Dla odprowadzenia wielkiej wody Q₄ = 1.150 m³/sek., względnie 375 mVsek. zaprojektowano podwójny profil na długości 500 m poniżej zapory celem ochrony budowli, a to przez urządzenie obustronnych bankietów po 35 m szerokości ze spadem 2% od brzegów bankietów do koron budowli równoległych. Przy spadzie I — 2°/oo na tej przestrzeni i zastosowaniu spółczynnika n = 0³030 we wzorze Gan-guillet-Kuttera otrzymano głębokość wody w środku łożyska Soły 4³46 m dla odpływu 1.150 m³/sek. przy średniej chyżości 3³3 m, a głębokość 2'91 m dla odpływu 375 m³/sek. przy chyżości 2" 12 m. Przy przelewie 100 m długim, zamykającym basen poniżej zapory wynosić będzie rzędna zwierciadła wielkiej wody przy odpływie 1.150 m³/sek. 304³55 m nad Adr., rzędna zaś zwierciadła wielkiej wody przy odpływie 375 m³/sek. 303 m nad Adr.

Komunikacje.

Z powodu zalewu doliny Soły wodą zbiornika musi być przełożona droga powiatowa Zywiec-Kęty z prawego na lewy brzeg Soły między Czernichowem a zaporą w Porąbce na długości 8³718 km, co pociąga za sobą budowę mostu na Sole w Czernichowie w km 39³5, oraz 30 mniejszych mostów i przepustów na potokach i ściekach lewobrzeżnych. Zaprojektowano więc trójprzęsłowy żelazny most kratowy na Sole 105³42 m światła, 3 mostki że-lazno-betonowe 6 do 23³4 m światła, 1 mostek żelazny 4 m światta, 1 mostek żelazny 4 m światła, 1 mostek kamienny sklepiony 8 m światła i 25 przepustów drogowych.

Wykupno gruntów i przesiedlenia mieszkańców.

Zbiornik wraz z budowlami i komunikacjami zajmnie powierzchnię 395³5 ha, z której przypadnie do wykupna 355³14 ha, gdyż resztę powierzchni zajmują łożysko Soły i stare drogi.

Oprócz tego należy przenieść 177 gospodarstw włościańskich.

Kosztorys.

Koszta budowy zbiornika preliminowano :

1.    Budowa zapory z kamienia łamanego na ławie betono

Do przeniesienia

693.120 К 240.000 116.880

3,809.914-13 К

1,050.000-— „ 4,859.914-13 К

Ogółem .

(czyli 16,775.031 zł. obieg stabil.).

. 9,288*509*— К

W kosztorysie przyjęto ceny jednostkowe 1 m³ muru z kamienia łamanego na zaprawie cementowej 31*60 K, ławy betonowej we fundamencie 25*50 K, ciosów 136 K.

2. Zbiornik na potoku Łękawce w Moszczanicy (pow. Żywiec).

cen-

Jak już powyżej wspomniano, okazuje się potrzeba (według obliczeń tralnego biura hydrograficznego w Wiedniu) zatrzymania 760 m³/sek. wielkiej wody w górnem dorzeczu Wisły dla ochrony Krakowa od powodzi.

Ze zbiornika w Porąbce dopływa do Wisły 375 m³/'sek. wielkiej wody, z dorzecza Soły poniżej Porąbki A = 299 km² (przy spółczynniku odpływu <74 = 0*493 m³/sek.) 147*2 m³/sek., razem 522*2 m³/sek. ; ponieważ zaś cały odpływ wielkiej wody Soły w Oświęcimie wynosi Q₄ = 1.205 m³ (według obliczenia centr. biura hydrograficznego), zatem wpływ retencyjnego zbiornika wyraża się w ilości 1.205 — 522 = 683 m³/sek. zamiast 760 m³/sek. Zachodzi zatem potrzeba zatrzymania 760—683 = 77 m³/sek. w drugim zbiorniku w dorzeczu Soły. Objętość fali dla dodatkowego zbiornika obliczył inż. Baecker 6*65 miljonów m³, przyjmując 24-godzinny czas trwanie deszczu o najwięk-szem natężeniu i spółczynnik spływu 72*4%.

Drugi zbiornik w dorzeczu Soły zaprojektowano na jej prawobrzeżnym dopływie Łękawce, która wpada do Soły w kotlinie Żywieckiej, a to w gminie Moszczanica 3*6 km powyżej ujścia w miejscu, gdzie już przedtem projektowało miasto Żywiec założenie zbiornika.

Zlewnia Łękawki zamknięta zaporą mierzy 100*5 km², średni opad ręczny wynosi 1.020 mm, objętość średniego rocznego spływu 62*8 miljonów m³, wielka woda Q₄= 190 m³/sek.

Szerokość dna Soły w Kobiernicach wynosi 50’4 m, szerokość zwierciadła średniej wielkiej wody 60 m, a głębokość wody 2*4 m. Wały zaprojektowano o rozstawie 89’3 m szerokości korony 5 m ze wzniesieniem 1 m nad zwierciadłem średniej wielkiej wody.

14

Z przeniesienia

3.    Wykupno: gruntów

zabudowań .

4.    Zabudowanie potoków i ubezpieczenie stoków .

5.    Urządzenie służby obserwacyjne] i ostrzegawczej

6.    Roboty dodatkowe i rozmaite .......

7.    Koszta administracji i konserwacji......

1,100.000

700.000

Razem .

Koszt retencji 1 m³ wody wynosi 0*25 K.

4,859.914*13 К

1,800.000*— „

244.000*- „ 50.000*— „ 570.877*— „ 475.198*87 „

8,000.000*— К

Koszta zakładu wodno-elektrycznego z instalowaniem 26.000К.M.:

1.    Budynki..........

2.    Urządzenia hydro-mechaniczne

3.    Urządzenia elektro-mechaniczne i inne

157.500*— К 221.000*— „ 910.000*— „

Do tego koszta budowy zbiornika

Razem .    .

TH 00

00 o

o po

Roboty wodne i meljoracyjne w południowej MałopoJsce. III.

Wysokość piętrzonej wody, pojemność i powierzchni lewu zbiornika:

a za-

1)    przy rezerwie żelaznej 0*45 miljonów m³ wynosi wysokość zwierciadła wody 352*5 m nad Adr., a powierzchnia zalewu 24*5 ha ;

2)    przy stanie stałym (rezerwa użytkowa) 2*95 miljonów m³ wynosi wysokość zwierciadła wody piętrzonej 357*5 m nad Adr., a powierzchnia zalewu 75 ha;

3)    przy normalnym stanie retencyjnym 7*26 miljonów ms wysokość zwierciadła wody 362*0 m na Adr., a powierzchnia zalewu 120*6 ha;

4)    przy maksymalnym stanie 8*69 miljonów m³ wysokość zwierciadła wody 363 m nad Adr., a powierzchnia zalewu 125*2 ha.

Cofka zbiornika sięga na 2*2 km.

Zbiornik ten obniży największy przepływ ze 190 тъ na 18 m³, wpłynie korzystnie na stosunki odpływu wody na Łękawce, podniesie odpływ Soły, a tern samem wartość siły wodnej Soły, oraz dostarczy rocznie siły 1.034 miljonów koniogodzin na zbiorniku, przyczem odpływ wody z pod turbin zakładu wodno-elektrycznego w granicach 0*718 do 1*56 m³/sek. może być doprowadzony kanałem roboczym na drugi stopień 21*7 m wysoki przy ujściu Łękawki do Soły.

Zaporę, której korona leży na wysokości 365 m nad Adr. (2 m nad najwyższym stanem spiętrzonęj wody), zaprojektowano jako groblę ziemną zbudowaną systemem pośrednim, francusko-amerykańskim, bez właściwego jądra, ze szczelną skarpą od strony wody i z dwojakim nasypem wykonanym częściowo metodą spławkową. Ponieważ dno doliny zaścielają żwiry, pod któremi dopiero w głębokości 5*0 do 9*3 m znajduje się warstwa gliny lub iłu 1 do 2 m grubości, pokrywająca cienko-płytowe piaskowce i łupki iłowe, przewidziano w projekcie nasyp połowy grobli od strony wody aż do warstwy gliny z materjału doborowego, drugiej zaś połowy od strony dolnej z materjału zwykłego. Skarpa od strony wody z nachyleniem 1 : 1*5 ma być ubezpieczona płytami żelazno-betonowemi, ubijanemi na miejscu między takiemiż żebrami ukła-danemi w kratę według pomysłu inżyniera Kazimierza Maćkowskiego, przyczem żebra poziome nieco wystające nad skarpę łamać mają falę. Skarpę od dołu zaprojektowano z nachyleniem 1 : 2 i ławeczkami 3 m szerokiemi.

Wymiary grobli są następujące: długość grobli w koronie 758 m, szerokość korony 8 m, największa wysokość nasypu 27*5 m, największa wysokość grobli nad terenem 18*3 m.

Urządzenia dla odprowadzenia i poboru wody.

1.    Upust, który ma samoczynnie odprowadzić nadmiar wody piętrzącej się ponad poziom stanu stałego (357*5 m nad Adr.), składa się z 2 rur żelaznych o średnicy 1 m w dostępnym przepuście żelazno-betonowym, zamykanych pod-wójnemi zasuwami u wlotu i wylotu, ażeby można utrzymywać wyższy poziom wody w zbiorniku, w okresach, w których niebezpieczeństwo powodzi jest wykluczone. Wlot rur pomieszczono w kotle, do którego przelewa się woda krawędzią 15 m długą, założoną w poziomie stałego piętrzenia (357*5 m nad Adr.). Rurami odłynie razem 18*75 m³/sek. wody z chyżością 11*96 m przy maksymalnem piętrzeniu do poziomu 363 m nad Adr.

2.    Przelew burzowy o krawędzi 67 m długiej, umieszczonej na lewym stoku na poziomie 362*2 m nad Adr. (1 m pod zwierciadłem największego

piętrzenia) odprowadzi 160*2 m³/sek., reszta t. j. 29*8 m³/sek. odpłynie upustem, spustem i rurą poborową.

3.    Spust, którego zadaniem jest zupełne opróżnienie zbiornika, składa się z rury żelaznej o średnicy 1 m umieszczonej we wspólnym przepuście z rurą do poboru wody, a zamykanej podwójnemi zasuwami, tak jak rury upustowe, odprowadzi w granicach poziomów 348 m do 362 m nad Adr. 3*02 do 9 61 m³/sek. z chyżością 4*09 do 12*24 m.

4.    Rura użytkowa o średnicy 1 m doprowadzić ma wodę do zakładu wodno-elektrycznego. Odpływ z pod turbin (0*718 do 1*56 m³/sek.) ma być ujęty powtórnie w basenie poniżej grobli, skąd może być odprowadzony przez śluzę umieszczoną w prawem skrzydle basenu kanałem roboczym na drugi stopień przy ujściu Łękawki do Soły.

Koszta budowy zbiornika obliczono na 3,020.000 koron, z czego przypada na wykupno gruntów i budynków 524.900 К, a na komunikacje 40.400 K.

Przeciętny koszt retencji 1 m³ wody wynosi 0*347 K.

Koszta zakładu wodno-elektrycznego wraz z urządzeniem na siłę 6-miesięczną i rozprowadzeniem obliczono na 97*350 koron.

3. Zbiornik na Skawicy w Zawoi (pow. Myślenice).

Potok Skawina jest lewym dopływem rzeki Skawy, do której wpada w km 52. Zaporę zaprojektowano na Skawicy w gminie Zawoja pod Babią Górą w km 16 powyżej ujścia, gdzie zlewnia zamknięta zaporą mierzy 52*63 km². Średni roczny opad atmosferyczny w tej zlewni wynosi 1.350 mm, spółczynnik średniego odpływu rocznego 68*6 °/₀, objętość średniego odpływu rocznego 48*7 miljonów m³, objętość przepływu wielkiej wody Q₄ = 195 m³/sek. (q± = 3*7 m³ z 1 km² na sekundę).

Pojemność zbiornika, który ma na celu jak najdalej idącą redukcję wezbrań i wyrównanie przepływu wody, wynosi:

1)    przy maksymalnem piętrzeniu retencyjnem do poziomu 599 m nad Adr. i powierzchni zalewu 71 ha 9*02 miljonów m³ wody;

2)    przy piętrzeniu retencyjnem do poziomu 598*0 m nad Adr. i powierzchni zalewu 68*5 ha 8*32 miljonów m³;

nad Adr.

3)    przy piętrzeniu użytkowem do poziomu 592*4 m 598*0 m i powierzchni zalewu 50*1 ha do 68*5 ha 4*9 do 8*32 miljonów m³;

4)    przy piętrzeniu stałem (rezerwa żelazna) do poziomu 587 m i zalewie 35 ha 2*62 miljonów m³.

Długość cofki wynosi 1*93 km.

Zaporę zaprojektowano murowaną z dobrego miejscowego piaskowca, gdyż w głębokości 1*5 do 7*5 m pod terenem jest zdrowe podłoże skalne z ławicowego piaskowca.    r    .

Długość muru w koronie wynosi 333*84 m, szerokość muru w koronie 4 m, największa wysokość od spodu fundamentu 39 5 m, nad dnem doliny 32*2 m, szerokość podstawy 33*7 m, promień krzywizny 500 m, poziom ko-600*1 m nad Adr. (1*1 m nad zwierciadłem najwyższej wody spię-

Zbiornik zredukuje falę wielkiej wody ze 195 m³/sek. na 20 m Vsek., wyrówna odpływ wody i dostarczy rocznie siły wodnej w sumie 3*37 miljonów konio-godzin.

rony trzonej).

Urządzenia do odprowadzenia wody ze zbiornika mają zapewnić odpływ szczytu fali 195 m³lsek. przy maksymalnem piętrzeniu do poziomu 599 m nad Adr., odpływ 15 do 25 m³/sek. przy najniższem piętrzeniu (587 m nad Adr.) w celu przygotowania rezerwy retencyjnej, możliwość zupełnego opróżniania zbiornika i pobór wody roboczej 0*9 do 1*4 m³/sek. Urządzenia te składają się z przelewu samoczynnego, 2 upustów, rury spustowej i 2 rur użytkowych.

1.    Przelew samoczynny zaprojektowany na prawym stoku doliny o długości krawędzi 60 m w poziomie 598 m nad Adr. (1 m pod największem spiętrzeniem) odprowadza na kaskady 133 m³/sek. warstwą 1 m grubą.

2.    Dwa wpusty na prawym stoku doliny o przekroju kołowym i średnicy 3 m wykonane w murze z okładziną ciosową mają odprowadzić resztę wielkiej wody, t. j. 62 m³/sek. Do upustów dopływa woda żelaznemi rurami o średnicy 1*7 m ułożonemi w betonie z nasadzonemi wlotami dzwonowemi, w których pobocznicach znajduje się po 6 otworów 60 X 80 cm (podobnie jak przy zbiorniku na Sole w Porąbce), a na które nasuwa się manszety regulujące, lub odcinające dopływ wody. Przy największem spiętrzeniu (599 m nad Adr.) odprowadzą oba upusty 70*68 m³/sek. wody przy chyżości: 15*52 m w rurze, 12*22 m u wlotu, a 5*01 m w części murowanej.

3.    Rura spustowa dla zupełnego opróżnienia zbiornika o średnicy 1 m z podwójnem zamknięciem odprowadzi przy maksymalnem spiętrzeniu 13*9 m³/sek. z chyżością 17*7 m.

4.    Dwie rury użytkowe na lewym brzegu Skawicy, każda o średnicy 1 m, z których narazie ma być tylko jedna założona.

Koszta zbiornika obliczono na 7,100.000 koron, z czego przypada 619.179 К na wykupno gruntów, a 107.763 К na komunikacje.

Koszt retencji 1 m³ wody wynosi 0*787 K.

210.350 K.

Koszta zakładu elektryczno-wodnego z instalacją na siłę 6-mie-sięczną obliczono na

4. Zbiornik na potoku Kościeliskim w Kościeliskach (pow. Nowy Targ).

Wodą“

Potok Kościeliski „Kirowa Woda“, który wypływa z hali „Pysznej“ pod górą Błyszcz (2.163 m nad Adr.) w Tatrach, tworzy po połączeniu się z równym pod względem powierzchni dorzecza potokiem Chochołowskim „Siwą na polanie Roztoki rzekę Czarny Dunajec.

Zaporę zaprojektowano na potoku Kościeliskim w „Bramie Kantaka“ 3;6 km powyżej Roztok, zamykając zlewnię o powierzchni A — 34*6 km². Średni roczny opad atmosferyczny w tej zlewni wynosi 1.490 mm, spółczynnik średniego rocznego odpływu 74*05%, objętość średniego rocznego spływu 47*7 miljonow m³, objętość przepływu wielkiej wody Qé — 53 m³/sek. (q± = = 1*53 m³/sek. z 1 km²).

Pojemność zbiornika, którego zadaniem jest spłaszczenie fal wezbrań i wyrównanie odpływu wynosi:

1)    przy maksymalnem piętrzeniu retencyjnem do poziomu 970 m nad Adr. i przy zalewie 38*7 ha 5*923 miljonów m³;

2)    przy normalnem piętrzeniu retencyjnem i maksymalnem użytkowem do poziomu 969*2 m nad Adr. i przy zalewie 37*4 ha 5*555 miljonów m³;

3)    przy piętrzeniu stałem (stan żelazny) do poziomu 946 m nad Adr. i przy zalewie 9 ha 0*422 miljonów m³.

Zbiornik zredukuje falę wezbrania z 53 m³/sek. do 10 m³/sek. t. j. o 81%, wyrówna przepływ przy niższych stanach, podniesie siłę wodną Czarnego Dunajca, którego spad po Nowy Targ wynosi od 16%o do 3'5%o i dostarczy rocznie siły wodnej w sumie 3*74 miljonów konio-godzin.

Zaporę zaprojektowano murowaną z miejscowego wapienia litotamnio-wego, piaskowca i granitu. Fundament zapory spocznie na zbitych krynoido-wych i rogowcowych, żelazistych wapieniach, lub nieprzepuszczalnych i pewnych łupkach marglowych formacji jurajskiej, które się znajdują w głębokości 1'5 m do 3'5 m pod terenem.

Przekrój muru wyznaczono jak dla zbiornika w Zawoi.

Długość muru wynosi w koronie 105 m, szerokość korony 4 m, którą się zwiększa zapomocą arkad opartych na konsolach do 5'5 m na pomieszczenie drogi 4'5 m szerokiej z poręczami; największa wysokość muru od spodu fundamentu do korony 42 m, od dna doliny do korony 39'5 m, największa szerokość podstawy 37‘5 m; promień krzywizny 175 m; poziom korony 971'5 m nad Adr. (1*5 m nad zwierciadłem maksymalnego piętrzenia).

Urządzenia wodne obejmują przelew samoczynny, spust i rury do poboru wody roboczej.

rura żelazna 1 m średnicy

1.    Przelew samoczynny zaprojektowano w przedłużeniu lewego skrzydła zapory na poziomie 969'2 m nad Adr. (0'8 m pod zwierciadłem największego piętrzenia) o długości krawędzi 31’5 m podzielonej na 10 otworów. Przez te otwory dopływa woda do koryta krytego żelazno-betonowym stropem, po którym biegnie droga, a z koryta spływa na kaskady. Przy naj-wyższem spiętrzeniu 970 m nad Adr. odprowadza przelew całą wielką wodę Q₄ = 53 m³/sek.

ma

2.    Spust. Do opróżnienia zbiornika służyć pomieszczona w łatwo dostępnym przepuście w zaporze. Zamknięcie u wylotu normalne znajduje się w dostępnej komorze, zamknięcie rezerwowe u wlotu w szybie przypartym do zapory. Przy największem spiętrzeniu do 970 m nad Adr. odprowadzi ten spust 11'25 m³/sek., a przy minimalnem do 935 m nad Adr. 1*5 m³/sek.

3.    Pobór wody roboczej. Do poboru wody roboczej mają być założone dwie rury o średnicy 1 m w osobnym przepuście w zaporze, podobnie jak rura spustowa. Oś tych rur leży na poziomie 934‘8 m nad Adr. Zamknięcie rur u wylotu ma być pomieszczone w komorze poniżej zapory, u wlotu w szybie przypartym do zapory.

Koszta zbiornika preliminowano w sumie 3,150.000 koron, koszt zatem retencji 1 m³ wody wynosi 0*532 K. Z kosztów powyższych przypada na wykupno gruntów i kilku budynków 187.370 K, na komunikacje

160.846 K.    ......

Koszta zakładu wodno-elektrycznego na siłę 6-miesięczną i z siecią przewodów obliczono na 270.650 koron.

¹

Ustawę tę wydano dla ułatwienia konkurencji węgla śląskiego z węglem z zagłębia Ruhry, którego transport po zbudowaniu kanału śródlądowego kosztować będzie z Gelsenkirchen do Berlina 5¹45 Mk od tonny (wobec dzisiejszej taryfy kolejowej 13¹10 Mk).

²

Dla Towarzystwa eksplotacji doliny Soły w Osielcu opracował inżynier Kazimierz Maćkowski zbiornik wyrównawczy poniżej zapory w Porąbce o pojemności 658.000 m³ zwyczajnej, a 1,133.000 m³ w czasie przepływu wody powodziowej, kanał prawobrzeżny stokowy doprowadzający ilość wody 18 m'Vsek., z Porąbki do Kęt i z Kęt do Osielca, dwa zakłady wodno-elektryczne w Kętach o spadzie 22’82 m i Osielcu o spadzie 13²8 m.

³

Po wojnie światowej przeprowadza krakowska Dyrekcja Robót Publicznych regulację Soły na średnią wielką wodę według zmienionego projektu, który nie był udzielony Tymczasowemu Wydziałowi Samorządowemu, jakkolwiek fundusz krajowy pokrywa 40% kosztów.

5. Zbiornik na Czarnym Dunajcu we Witowie (pow. Nowy Targ).

we

Zaporę zaprojektowano poniżej Roztok na Czarnym Dunajcu w km 236 5 _ Witowie, gdzie powierzchnia zlewni wynosi 93 6 km*. Średni roczny opad atmosferyczny do Roztok wynosi 1.410 mm, spółczynnik średniego rocznego spływu 69'8°/o, objętość tego spływu 92 miljonów m³, a ilość wielkiej wody = 165 m³/sek. (q± = 1*76 m³/sek z 1 km²).

Skarpa od strony wody z nachyleniem 1 : 1*5 ma być założona w stopniach ubezpieczonych brukiem na szczelnem podłożu betonowem. Skarpa od dołu otrzymać ma nachylenie 1:2 i 2 m szerokie ławeczki co 6 m wysokości. Ponieważ dolinę zaściela 3 do 4*5 m grube warstwa żwiru, pod którą znajdują się cienko-płytowe piaskowce i łupki iłowe, przewidziano w projekcie usunięcie żwiru z części podstawy grobli i wykonanie nasypu z doborowego materjału bezpośrednio na tych piaskowcach i łupkach iłowych, z któremi nasyp ma być ściśle połączony zapomocą trzech żeber podłużnych. Nadto podnóże skarpy tego nasypu od strony wody ma być ubezpieczone murem betonowym 2 m grubym, którego fundament sięga 1 m głęboko w ławę skalną, tak iż zostanie wodzie odcięte dzikie ujście drogą wgłębną.

Pojemność zbiornika przy zamknięciu doliny średnio wysoką groblą ziemną, gdyż stoki doliny złożone z łatwo wietrzejących piaskowców cienko-płytowych i łupków iłowych nie nadają się na fundament zapory murowanej, wynosi :

1)    przy maksymalnem piętrzeniu retencyjnem do poziomu 865 m nad Adr. i powierzchni zalewu 64*24 ha 4*195 miljonów m³ wody;

2)    przy normalnem piętrzeniu retencyjnem do poziomu 864 m nad Adr. i przy zalewie 57*5 ha 3*57 miljonów m³;

3)    przy normalnem piętrzeniu użytkowem do poziomu 860 m nad Adr. i zalewie 37*02 ha 1*7 miljonów m³;

4)    przy piętrzeniu stałem (stan żelazny) do poziomu 854 m nad Adr. i zalewie 12*24 ha 0*275 miljonów m³.

Długość cofki wynosi 1*56 km.

Zbiornik zredukuje falę wielkiej wody ze 165 m³/sek. do 50 m³/sek. czyli o 69%, wyrówna stany wody i dostarczy bez względu na zbiornik w Kościeliskach rocznie siły wodnej w sumie 2*91 miljonów konio-godzin, a z uwzględnieniem zbiornika w Kościeliskach 3*18 miljonów konio-godzin.

Zapora, której koronę zaprojektowano na poziomie 868 m nad Adr. (3 m nad zwierciadłem maksymalnego piętrzenia), ma być zbudowana jako grobla ziemna, podobnie jak na Łękawce, bez właściwego jądra ze szczelną skarpą od strony wody z dwojakiego materjału, którego dostarczą sąsiednie stoki.

Długość grobli w koronie wynosi 316 m, szerokość korony 10 m, największa wysokość nasypu nad ławą skalistą 28 m, nad terenem 24*3 m, szerokość podstawy 118*9 m.

Urządzenia wodne obejmują: samoczynny przelew burzowy z otwartym wpustem, spust i rury do poboru wody roboczej.

1.    Przelew samoczynny 65 m długi zaprojektowano na poziomie

864    m nad Adr. (1 m pod zwierciadłem maksymalnego piętrzenia) na prawym stoku doliny, wpust zaś otwarty, prostokątny 2*5 m szeroki w ścianie przelewu obok grobli z progiem na poziomie 860 m nad Adr. Upust sprowadza samoczynnie stan wody w zbiorniku do poziomu 860 m nad Adr. po przejściu każdej fali.

Przelew wraz z upustem może odprowadzić przy maksymalnem spiętrzeniu

865    m nad Adr. 169*4 m³/sek.

2.    Spust i pobór wody roboczej. Rura spustowa i dwie rury do poboru wody roboczej, każda o średnicy 1 m mają być pomieszczone w sztolni okrążającej lewe skrzydło grobli. Sztolnia o powierzchni przekroju 9*87 m², 178 m długa otrzymać ma obudowę betonową. Wyciągi zasuw zamyka-

jących rury mają być pomieszczone we wspólnym szybie z nadbudowaną komorą.

na

Rurą spustową odpłynie w granicy poziomów piętrzenia 848*7 m do 865 m nad Adr. 2*64 m³/sek. do 8*54 m³/sek. z chyżością 3*36 m do 10*88 m sekundę.

Koszta budowy zbiornika preliminowano w sumie 2,700.000 koron. Koszt retencji 1 m³ wody wynosi zatem 0.648 K.

Z powyższych kosztów przypada na wykupno gruntów 287.284 K, na komunikacje 73.800 K.

255.350 koron.

Koszta zakładu wodno-elektrycznego z instalacją na siłę 6-mie-sięczną i siecią przewodów obliczono na

Zatwierdzenie projektów zbiorników wody w dorzeczu Wisły przez komisję regulacyjną.

8,000.000 К 3,020.000 „ 7,100.000 „ 3,150.000 „ 2,720.000 „

. .    24,990.000 К

kosztem

Na XIII posiedzeniu dnia 2 lipca 1912 r. zatwierdziła komisja regulacji rzek kanałowych następujące projekty i kosztorysy zbiorników wody w dorzeczu Wisły z wyłączeniem zakładów wodno-elektrycznych (3 w Beskidzie Wysokim i 2 w Tatrach):

1)    na Sole w Porąbce........

2)    na Łękawce w Moszczanicy ......

3)    na Skawicy w Zawoi........

4)    na pot. Kościeliskim w Kościeliskach .    .

5)    na Czarnym Dunajcu we Witowie .    .

razem

(czyli 45,131.940 zł. obieg, stabil.).

Co się tyczy budowy zbiorników wody w dorzeczu Dniestru, to ze względu na opinję geologów uchwaliła komisja na tem samem posiedzeniu 2 lipca 1912 r. zaniechać dalszych studjów w dorzeczu Stryja, a natomiast odnieść się do Wydziału Krajowego o zaprojektowanie zbiornika na Łomnicy w Osmołodzie. W dorzeczu Dniestru zatem zaprojektował Wydział Krajowy tylko 2 zbiorniki na potoku Orawie, dopływie Oporu, w Hucie Korostowskiej, i na Łomnicy w Osmołodzie.

b) Dorzecze Dniestru.

6. Zbiornik na Orawie, dopływie Oporu, w Hucie Korostowskiej (pow. Stryj).

1919 po prze-

w r.

Pojemność zbiornika wynosi 5*65 miljonów m³, wysokość zapory nad dnem potoku 39 m, koszta 4,300.000 koron. Koszt zamagazynowania 1 m³ wody wynosi zatem 0*761 K.

Inne szczegóły techniczne nie mogą być podane, gdyż jęciu agend meljoracyjnych przez sekcję techniczną Namiestnictwa projekt tego zbiornika wraz z innemi projektami technicznemi Kraj. Biura Meljora-cyjnego zabrany przez tę sekcję nie został obecnie odszukany w lwowskiej Dyrekcji Robót Publicznych.

7. Zbiornik na Łomnicy w Osmołodzie (pow. Dolina i Kałusz).

1914 przez inżyniera Kraj. Biura

w r.

Według projektu opracowanego Meljoracyjnego Kazimierza Maćkowskiego zapora ma być zbudowana w jarze Łomnicy, który się ciągnie od Podlutego wgórę, w km 88*7 biegu nieuregu-

lowanego w miejscowości Osmołoda (os = ujście Mołody) na granicy gminy Perehińsko powiatu dolińskiego i gminy Jasień powiatu kałuskiego, gdzie wzniesienie doliny wynosi 684'6 m nad Adrjatykiem.

Powierzchnia zlewni Łomnicy zamkniętej zaporą wynosi 397*77 km², z czego zajmują lasy 95%.

(objętość opadu 467,379.750 m³),

Średni opad roczny wynosi 1.200 mm spółczynnik średniego spływu 68*2%, największy przepływ w miejscu zamknięcia C?₄ = 420 m³/sek. do 566 m³/sek. ((74 = 1*058 m³/sek. do 1*423 m³/sek. z 1 km²), absolutnie najmniejszy przepływ Q₀= 1*396 m³/sek. (q₀ = 3*51 litrów na sek. z 1 km²), średni roczny przepływ Qr = 2*095 m³/sek. (qr — = 5*267 litrów na sek. z 1 km²).

Pojemność zbiornika, który ma na celu redukcję wezbrań, wyrównanie przepływu wody i uzyskania siły wodnej przez skoncentrowanie spadu, wynosi :

1)    przy piętrzeniu stałem (żelazna rezerwa) do poziomu 705 m nad Adr. i przy zalewie 108*378 ha 7*98 miljonów m³ wody;

2)    przy stałem piętrzeniu użytkowem do poziomu 720*3 nad Adr. i przy zalewie 217*579 ha 33 miljonów m³;

3)    przy zwyczajnem piętrzeniu użytkowem do poziomu 723 m nad Adr. i przy zalewie 236*3 ha 39*13 miljonów m³;

4)    przy normalnem piętrzeniu retencyjnem i możliwem użytkowem do po-nu 726*5 m nad Adr. i przy zalewie 259*1 ha 47*84 miljonów m³;

5)    przy największem piętrzeniu retencyjnem do poziomu 727*5 m nad Adr. i przy zalewie 265*465 ha 50*42 miljonów m³.

Przy napełnieniu po koronę zapory do poziomu 729 m nad Adr. wynosi powierzchnia zalewu 275 ha, a objętość wody w zbiorniku 54*5 miljonów m³.

Zbiornik zredukuje największy odpływ 420 do 586 m³/sek. na 150 do 200 m³/sek., podniesie stany najniższe i użytkowe, tak iż średni odpływ roczny z 1 km² wynosić będzie 7*375 /n³/sek. (zamiast 2*095 m³/sek.), i dostarczy przy stałem piętrzeniu użytkowem do poziomu 720*3 m nad Adr. (przy spadzie 36*5 m) rocznie siły wodnej 24*473 miljonów konio-godzin.

Zaporę zaprojektowano murowaną z kamienia łamanego na ławie betonowej założonej 5*5 m pod najniższym punktem terenu (684*5 m nad

Adr.).

Wysokość muru nad terenem wynosi 44*5 m, nad najniższym punktem wykopu 50 m, wzniesienie korony muru nad zwierciadłem największego piętrzenia (727*5 m nad Adr.) 1*5 m. Zaporę założono w łuku o promieniu 275 m, długość cięciwy wynosi 291*456 m, strzałki 41*785 m. Szerokość korony zapory, przez którą przechodzi droga, ma wynosić 4 m. Ściana zapory od strony wody otrzyma pokrycie z 50 mm grubej warstwy izolacyjnej, podwójnej warstwy papy asfaltowej ułożonej między dwoma warstwami zaprawy cementowej. Na warstwę izolacyjną przyjdzie 70 cm gruba okładzina z kamienia sztucznego na zaprawie cementowej.

Ażeby nie dopuścić wody do wnętrza zapory, zaprojektowano przy ścianie od strony wody dreny pionowe w odstępach 2 m, z których odprowadzą wodę nazewnątrz dreny poziome przez odpowiednią stację pomiarową.

Do wyznaczenia przekroju muru i badania statycznego przyjęto ciężar 1 m³ muru 2*3 tonn.

Pokład drogi na koronie muru ma być wykonany z asfaltu ubijanego grubości 4 cm ułożonego na 20 cm warstwie betonu.

Urządzenia wodne obejmują: przelew samoczynny, upusty do odprowadzenia wielkiej wody, spust dla opróżnienia zbiornika, rury do poboru wody użytkowej i basen poniżej zapory.

1)    Przelew samoczynny założony na prawym stoku doliny w gminie Jasień odprowadzić ma 200 m³/sek. wielkiej wody Łomnicy przy największem napełnieniu zbiornika (do poziomu 727*5 m nad Adr.). Przelew ma być zbudowany z betonu o długości 84 m na poziomie 726*5 m nad Adr. (1 m pod zwierciadłem największego spiętrzenia) i odprowadza przy głębokości strugi h = \m (według wzoru Q = § ^. 84 X1 V 2 £ X 1 » gdzie -§ = 0*54) 200 m³/sek. a przy głębokości 1*5 m Ъ61’92 m³/sek. Woda z przelewu spływa kaskadami do basenu. Kaskady mają być zbudowane z betonu wyłożonego w dnie brukiem, a na ścianach ciosami. Stopnie otrzymają spad w łukach do wypukłego lica muru.

2)    Upusty mają zadanie: 1) przy największem powodziowem napełnieniu zbiornika (1 m nad krawędzią przelewu samoczynnego) odprowadzić 566—200 = = 366 m³/sek. 2) przy napełnieniu w granicach stałego piętrzenia użytkowego i przy napełnieniu po krawędź przelewu samoczynnego (720*3 m° do 726*5 m nad Adr.) odprowadzić 150 m³/sek., 3) służyć do samoczynnego czyszczenia zbiornika, przyczem należy umożliwić odpływ większej ilości wody dla powiększenia chyżości.

Zaprojektowano trzy upusty z rur stalowych o średnicy po 3*2 m wmurowanych w dół zapory, z których każda ma odprowadzić po 122 m"/sek. Rury otrzymują u wlotu podwójne zamknięcie półkuliste składające się z 2 półkul, z których jedna stała o czterech otworach będzie zamykana drugą ruchomą, posiadającą odpowiednie powierzchnie dla zamknięcia otworów. Zamknięcie upustów mają być wykonane z leizny stalowej, uszczelnienie zaś

iękkiego bronzu. Ruch półkuli ruchomej ułatwi łożysko kulkowe ułożone

na

ma z 2 rur o

całym obwodzie pierścienia. Ażeby zmniejszyć ciśnienie wody przy otwieraniu zasuwy zewnętrznej, przewidziano w szybie upustu rurę, którą można napełnić szyb np. do połowy wysokości piętrzenia, a tern samem zmniejszyć parcie wody. Otwieranie i zamykanie odbywać się ma przy pomocy wyciągu windowego, albo hydraulicznego, ewentualnie zastosować można oba rodzaje wyciągów.

3)    Spust dla opróżnienia zbiornika składać się

po 1*2 m założonych u wlotu na wysokości 686*2 m nad Adr., u wylotu a wysokości 686*2 m nad Adr. Wlot rur ma być umieszczony w kociołku zaopatrzonym w kratę, stąd przejdą rury do szybu, w którym będą zamknięcia. Korona przelewu kociołka leży na wysokości 686 nad Adr. Spust odprowadzić ma wodę przy niskich stanach Łomnicy i w warunkach normalnych będzie zawsze zamknięty.

4)    Pobór wody użytkowej ze zbiornika odbywać się ma trzema rurami o średnicy po 1*5 m, umieszczonemi w tunelu kończącym się szybem, skąd prowadzone będą dalej pod nasypem do zakładu wodnego. Wlot rury najniższej będzie na wysokości 688 m nad Adr., 2 innych o 0 75 m wyżej. Poziom wody uchodzącej z pod rur będzie zmienny, zależny od ilości o pływającej wody, ponieważ pobierać się będzie od 6 do 12 m /sek. ^

5)    Basen z jazem cofkowym. Odpływ z przelewu, upustów i spustu uchodzić ma do basenu betonowego zamkniętego jazem cofkowym, którego korona leżeć ma na wysokości 686 m nad Adr. Długość i szerokość basenu wynosi po 45 m. Dno basenu ma być wykonane z bruku na betonie ze spadem 1%. Dno przy wylotach upustów zaprojektowano na wysokości 684¹6 m nad Adr. Spiętrzenie na jazie cofkowym wynosić będzie przy odpływie Q — 200 m³/sek. 1 ’515 m, przy Q=150 m³/sek. 1¹250 m, przy Q — 50 m³/sek. 0¹6 m.

Komunikac j e.

Powyżej zapory istnieją dwie drogi i leśna kolejka, które muszą być przebudowane. Na brzegu prawym w Jasieniu droga państwowego zarządu laso-wego 4 m szerokości musi być podniesiona do poziomu zapory 729 m nad Adr. i przebudowana na długości 5¹5 km, przyczem istniejąca droga poniżej zapory będzie jako dojazd do zbiornika nadal utrzymaną. Na brzegu lewym w Perehińsku musi być przełożona droga gminna na długości 3¹8 km i połączona z drogą na prawym stoku dojazdem 2 km długim, tak iż na długości 11¹3 km muszą być zbudowane nowe drogi. Przełożenie kolejki leśnej rozpocznie się w km 44¹12 trasy kolejowej, gdzie wysokość niwelety wynosi 674¹791 m nad Adr., stąd na długości 1¹945 km do zapory (729 m nad Adr.) będzie poprowadzona ze wzniesieniem 12¹5%₀, 30°/oo i 14°/₀o> a powyżej zapory w poziomie do połączenia z istniejącą kolejką w dolinie Mszany na długości 3¹5 km, następnie zaś do połączenia z istniejącą kolejką nad Łomnicą na długości 2¹08 km. Długość nowej kolejki wynosić będzie 8¹565 km, stara zaś kolejka od km 44¹12 do zapory pozostawiona będzie jako połączenie zakładu wodno-elektrycznego z kolejką główną.

Zabudowanie górnego biegu Łomnicy i dopływów.

Z powodu wielkiego spadu a małej wytrzymałości podłoża prowadzi Łomnica znaczne objętości rumowiska i namułu. Na podstawie wzorów inż. M. A. Bouchera i I. Wilhelma¹ obliczono dla dorzecza Łomnicy zamkniętego zaporą objętość prowadzonego corocznie rumowiska na 25.510 m², namułów zaś 386.628 m³, razem 418.198 m³, tak iż żelazna rezerwa zapełniłaby się w przybliżeniu w ciągu lat 20, a pojemność stałego piętrzenia użytkowego przestałaby istnieć w ciągu okresu około lat 80, gdyby nie wykonano zabudowania źródłowisk Łomnicy.

Z tego powodu wstawił inż. Maćkowski do kosztorysu kwotę 200.000 К na zabudowanie górnego biegu Łomnicy i Mołody, tudzież ubezpieczenie ścieków i stoków.

Kosztorys.

W kosztorysie przyjęto ceny jednostkowe:

1 m³ wykopu żwiru do 4 m głębokości 1¹81 K; wyłamanie 1 m³ skały 5¹00 K;

1 m³ nasypu 0¹87 K;

1 m³ betonu we fundamencie zapory 28¹40 K, w ścianach przelewu i kaskad 22¹50 K, w szybach upustów i spustu 30¹50 K;

1 m³ żelazo-betonu na wloty i obmurowanie upustów 60 К ;

1 m³ muru z kamienia łamanego na zaprawie cementowej w zaporze 38¹30 K; 1 m³ muru okładzinowego z kamienia sztucznego 59¹10 K, z ciosów na ściany przelewu i kaskad 82¹30 K, na ściany tunelu 152¹70 K;

1 m³ ciosów na stopnie kaskady 100*20 K; 1 kg rury o średnicy 3*2

blachy 20

1 kg blachy z żelaza lanego 0*30 K;

1 kg rur spustowych i użytkowych 0*25 K;

wykupno 1 ha ról i łąk 3.000 K, pastwisk 2.000 K, lasów 1.500 K; wykupno domów mieszkalnych 40 К za 1 m², budynków gospodarczych 25 К za 1 m² zabudowanej powierzchni.

fil z

mm

grubej 0*50 K;

Koszta budowy zbiornika preliminowano:

I.    Zapora (43.800 m³ wykopu żwiru, wyłamanie 15.500 m3 skały, 15.500 m³ ławy betonowej, 140.604 m3 z kamienia łamanego, 6.516 m³

II.    Przelew i kaskady ....

III.    Upusty........

IV.    Rury spustowe .    .    .    .    .    .

V.    Rury użytkowe......

VI.    Basen i jaz cofkowy ....

VII.    Komunikacje (przełożenie 11*3 km dróg i 8*565 km

kolejki leśnej)..............

VIII.    Zabudowanie potoków...........

IX.    Wykupno gruntów i domów.........

X.    Rozmaite (warstwa izolacyjna, asfaltowanie korony zapory, dom administracyjny, budowa baraków itd.) .

XI.    Koszta zarządu i robót przedwstępnych (6% rub. I

muru

muru okładzinowego)

6,485.100*09 К 334 338*— „ 559.534*11 „ 143.641*52 „ 253.380*09 „ 135.254*95 „

369.950*- „ 200.000*— 653.450*—

do X) .

XII. Konserwacja w czasie budowy (około 0*5 °/o rub. I

247.752*— „ 562.944*05 „

do X) .

54.655*19 „

. 10,000.000*— к

Ogółem .

(czyli 18,060.000 zł. obieg, stabil.).

Przy maksymalnej retencji 50*42 miljonów m³ wynosi koszt zamagazyno-wana 1 m³ wody okrągło 0*20 K.

Z powodu wybuchu wojny światowej projekty zbiorników wody w dorzeczu Dniestru t. j. na Orawie w Hucie Korostowskiej w Bieszczadach i na Łomnicy w Osmołodzie w Gorganach nie weszły pod obrady komisji dla regulacji rzek kanałowych.

c) Dorzecze Dunaju.

Zbiorniki retencyjne na potoku Czerniawie, dopływie Prutu.

W projekcie regulacji potoku Czerniawy przewidział inżynier Kraj. Biura Meljoracyjnego Kazimierz Maćkowski budowę trzech zbiorników retencyjnych, gdyż z porównania kosztów okazało się, że regulacja, która ma na celu obok odwodnienia ochronę gruntów od wylewów, wymagać będzie mniejszego nakładu przy zatrzymaniu wielkiej wody w zbiornikach, aniżeli przy zastosowaniu obwałowania.

Według projektu mają być zbudowane 3 zbiorniki o łącznej powierzchni 341*4 ha przez zamknięcie groblami ziemnemi: górnego biegu Czerniawy

w gminie Michałków, pow. Kołomyja, i 2 prawobrzeżnych dopływów Czer-niawy w gminie Dżurków, pow. Horodenka, mianowicie potoku Gruszka i potoku Fatowieckiego.

Koszta zbiorników obliczono:

225.000 К 130.000 „ 200.000 „

1)    na Czerniawie w Michałkowie .

2)    na potoku Gruszce w Dżurkowie

3)    na potoku Fatowieckim .    .    .

. 555.000 К

razem

Szerokość korony grobel wynosić ma po 5 m, nachylenie skarp od wody 1 : 2, zdołu 1 : 3.

Wysokość maksymalna grobli zbiornika wynosi : na Czerniawie 8‘3 m, na Gruszce 10‘25 m, na potoku Fatowieckim 10'1 m.

Dla odprowadzenia wódy ze zbiorników zaprojektowano betonowe lewary (syfony) samoczynne, przez które odpływa woda, skoro jej poziom przekroczy ustaloną wysokość piętrzenia w zbiornikach, i betonowe upusty dla opróżnienia zbiorników.

W zbiorniku na Czerniawie zaprojektowao lewar o 2 otworach kołowych po 1'2/n średnicy; na Gruszce o 2 otworach po 1 m średnicy, a na potoku Fatowieckim o 2 otworach po 1*1 m średnicy.

Upusty zaprojektowano również o przekrojach kołowych, mianowicie : na Czerniawie o 1 otworze 1 3 m średnicy i o 3 otworach po Г2 m średnicy; na Gruszce o 2 otworach po 0*9 m i o 2 otworach po 1 m średnicy; na potoku Fatowieckim o 4 otworach po 1*1 m średnicy.

Projekty zbiorników na Sanie i Dunajcu

opracowane przez prof, dra K. Pomianowskiego.

Profesor politechniki warszawskiej dr. inż. Karol Pomianowski, który z polecenia Wydziału Krajowego wydanego w wykonaniu uchwały Sejmu krajowego z 2 listopada 1903 r. już od r. 1904 zajmował się badaniem sił wodnych na rzekach karpackich, opracował obok programu elektryfikacji Polski projekty zbiorników wody na 2 największych górskich dopływach Wisły t. j. Sanie i Dunajcu.

1. Projekt zbiornika na Sanie w Solinie (pow. Lisko).

Opis generalnego projektu zbiornika i zakładu wodnego na Sanie w Solinie zamieszczony został w lwowskiem „Czasopiśmie Technicznem“ w r. 1921, a uzupełnienie tego projektu zawiera artykuł prof, dra Pomianowskiego w temże Czasopiśmie z r. 1926 p. t. „Elektryfikacja Polski“.

Z opisu tego zbiornika przytacza się następujące szczegóły.

Zapora murowana ma być zbudowana na rzece Sanie w km 329’6 poniżej ujścia potoku Solinki we wsi Solinie.

Powierzchnia dorzecza Sanu zamknięta zaporą mierzy 1.228 ктг, średni opad roczny 1.300 miljonów m³ (1.059 mm), średni odpływ roczny 995 mi-Jjonów m³ (76% opadu), ilość najmniejszej wody Q₀ = 1’2 m³/sek., ilość wielkiej wody Q₄ = 1.200 m³/sek. (okrągło 1 m³/sek. z 1 kmÿ).

Pojemność zbiornika wynosi:

1)    przy piętrzeniu do wysokości 400 m nad Adrjatykiem i powierzchni zalewu 1.092 ha w dolinie Sanu i Solinki 164’5 miljonów m³;

2)    przy najniższym poziomie piętrzenia 383 m nad Adr. i powierzchni zalewu 475 ha 134 miljonów m³.

Zbiornik zredukuje falę wezbrania z 1.200 m³/sek. na 80 m³/sek. i zmniejszy rozmiary powodzi na długości 165 km Sanu po ujście Wiaru; podniesie objętość najmniejszej wody z 1²2 m³/sek. do 17 m³/sek. (t. j. o 15’8 m³/sek.), a tem samem zwiększy siłę wodną Sanu na zakładach projektowanych poniżej Soliny i wpłynie dodatnio na żeglowność Sanu poniżej Przemyśla, oraz dostarczy przy spadzie użytecznym 32‘6 m rocznie pracy 45’9 miljonów KWG.²

Zapora, której korona wznosić się ma 1 m nad najwyższym poziomem piętrzenia, zaprojektowaną została jako murowana z miejscowego piaskowca, fundowana na skale. Wysokość zapory nad doliną wynosi 40 m, nad spodem fundamentu 48 m; długość w koronie 520 m, w dolinie 200 m; bryłowatość muru 330.0C0 m³.

W związku ze zbiornikiem w Solinie zaprojektował prof. dr. Pomianowski dwa zakłady wodne na Sanie: w km 313'3 w Myczkowcach i w km 294 poniżej ujścia Choczewki i Olszaniczki w Łukawicy.

Dla zakładu w Myczkowcach przewidziano normalny pobór wody 16 m³/sek. ujęcie stałym jazem na wysokości 352 m nadr Adr., odpływ na wysokości 338‘2 m nad Adr., normalny spad netto 12’9 m. Średnia moc zakładu (10-letnia) wynosi 1.600 HP, najmniejsza 220 HP, roczna produkcja pracy 9²37 miljonów KWG., która to produkcja po wybudowaniu zbiornika w Solinie podniesie się do 18‘65 miljonów KWG.

Budowę zakładu w Myczkowcach, której koszta obliczono na 1,000.000 koron, rozpoczęła w maju 1920 r. fabryka Norblina w Warszawie, zamierzając urządzić w Sanoku oddział amunicyjny, walcownię rur i drutu i użyć siły napędowej przeniesionej na drodze elektrycznej z zakładu na Sanie w Myczkowcach. Roboty ograniczone z powodu wojny bolszewickiej i kryzysu finansowego podjęła w grudniu 1922 r. utworzona w tym celu przy udziale Banku Elektryfikacyjnego spółka akcyjna „Elektrownia wodna na Sanie“, lecz przerwała budowę w r. 1925 po załamaniu się kursu złotego polskiego, choć zabrakło tylko około 500.000 zł. na dokończenie i uruchomienie zakładu.

Koszta budowy zbiornika i zakładu wodnego w Solinie preliminowano

w r. 1926 na.............. 20,000.000 fr. złotych

koszta zakładów w Myczkowcach i Łukawicy .    .    .    5,500.000    j,____

razem .    25,500.000 fr. złotych

2. Projekt zbiornika na Dunajcu w Rożnowie (pow. Nowy Sącz).

Projekt gereralny zbiornika i zakładu o sile wodnej na Dunajcu w Rożnowie opracował prof. dr. K. Pomianowski dla firmy W. A. Harriman and Co., która się starała o uprawnienie elektryczne, a na którą włożyło Ministerstwo

Robót Publicznych obowiązek wybudowania zakładów o sile wodnej na Dunajcu na moc przynajmniej 90.000 KM. Z projektu opisanego w warszawskim „Przeglądzie Technicznym“ (Nr. 20 z r. 1930 i Nr. 7 z r. 1931) i w „Czasopiśmie Technicznem“ z r. 1926 w art. „Elektryfikacja Polski“, przytacza się następujące daty.

Zbiornik wodny w Rożnowie, który ma głównie na celu skoncentrowanie siły wodnej dla wytwarzania energji elektrycznej, zaprojektowano na Dunajcu powyżej ujścia Łososiny, zamykając rzekę zaporą w km 79‘5, gdzie powierzchnia dorzecza wynosi 4.861 km². Średni opad roczny w tern dorzeczu wynosi 4.039 miljonów m³, średni odpływ roczny 2.640 m³ (66%), najmniejsza woda Qo = 12 m³/sek., największa woda Q₄ = 1.660 mVsek. (o₄ = 0⁻341 m³/sek. z 1 km²)³

W projekcie przewidziano wyzyskanie siły wodnej Dunajca od ujścia Łososiny w km 71 do Marcinkowic w km 102, gdzie spad brutto wynosi 41 m (między rzędnemi 229 a 270 m nad Adr.), a to przez spiętrzenie wody do poziomu 270 m nad Adr., ujęcie sztolnią w lewym stoku i skierowanie w dolinę Łososiny przy ujściu do Dunajca, gdzie ma stanąć zakład wodno-elektryczny w Witowicach Dolnych.

Jako maksymalne piętrzenie przyjęto poziom 270 m nad Adr., aby nie zatapiać kotliny nowosądeckiej. Przy tem piętrzeniu sięga cofka pozioma do km 102 w Marcinkowicach, powierzchnia zalewu wynosi 1.720 ha, a pojemność zbiornika 218'85 miljonów m³. Przy dopuszczeniu wahania poziomów wody spiętrzonej między 270 m a 260 m nad Adr. otrzyma się w 10-metrowej warstwie 136 miljonów m³ użytecznej pojemności zbiornika, która wpłynie także na obniżenie wielkiej wody z 1.660 m³/sek. na 714 m³/sek. i podniesienie najmniejszej wody z 12 m³/sek. do 28T m³/sek.

Woda zbiornika ma być racjonalnie użytkowana w ten sposób, że w okresach mniejszego zapotrzebowania energji woda gromadzona będzie w zbiorniku, tak ażeby współpraca zakładu wodnego na wspólnej sieci z zakładami cieplnemi, które zaspokajać będą podstawowe zapotrzebowania energji, pokrywała szczyty zapotrzebowania.

Na podstawie próbnych obliczeń ustalono maksymalną ilość wody roboczej na 230 m³/sek., najkorzystniejszy wymiar sztolni przekrój kołowy 8 m średnicy, moc instalowaną 60.000 KW, t. j. 90.000 KM, roczną zaś produkcję 165’5 miljonów К WG.

tylko

na

W pierwszym okresie zakład Rożnowski pracować ma bez przerwy nie-krycie szczytów, lecz także na krycie podstawowego zapotrzebowania energji. Po pewnym czasie jednak, gdy do sieci objętej projektowaną koncesją Harrimana włączone zostaną główne miasta Polski, zakład przez pewną ilość godzin nocnych będzie unieruchomiony. Dla zapewnienia tedy przepływu pewnej ilości wody łożyskiem Dunajca podczas przerwy pracy zakładu, zaprojektowano drugi zbiornik wyrównawczy w Czchowie o maksymalnej pojemności 3 miljonów m³ dziennie przez piętrzenie Dunajca jazem ruchomym 5, względnie 7 m wysokim w km 66 lub 68. Z tego zbiornika ma być doprowadzona ilość 100 m³/sek. wody prawym stokiem doliny kanałem 7, względnie 9 km długim do zakładu wodnego w Zakliczynie, pow.

Brzesko, która to ilość wody przy spadzie 16⁴5 m odpowiada instalowanej mocy 18.50Э KM, oraz rocznej pracy 67‘5 miljonów KWG.⁴

Zapora w Rożnowie zaprojektowaną została jako mur pełny z betonu lanego o zawartości cementu 250 kg/m³ w części dolnej do wysokości 3 m nad fundamentem, a 200 kg/m³ w części górnej. Korona zapory (z rzędną 272 m nad Adr.) wznosi się 2 m nad zwierciadłem największego piętrzenia, 35 m nad dnem (rzędna 237 m), 38 m nad spodem fundamentu. Długość zapory w koronie mierzy 400 m, w poziomie doliny 250 m.

Szerokość korony wynosi 1’2 m, powiększona przy pomocy arkad i konsoli na pomieszczenie drogi do 6 m, szerokość fundamentu 31⁴4 m.

Nachylenie muru przyjęto 1 : 0’05 od strony zbiornika, 1 : 0‘7 od strony odpływu. Do wyznaczenia przekroju muru i badania statycznego przyjęto ciężar 1 m³ muru 2'3 ton.

Ponieważ przy wiązaniu cementu w betonie podnosi się znacznie temperatura (powyżej 20° C nad średnią roczną temperaturę muru wykonanego), wskutek czego beton ulega skurczeniu i pękaniu, przewidziano wykonanie muru nie na całej długości, lecz w sekcjach po 30 m długich, oddzielonych od siebie szwami dylatacyjnemi. W otwory stosug przychodzą zabetonowane wygięte blachy miedziane, wolna zaś przestrzeń pionowego otworu ma być zalana asfaltem.    /

Podczas budowy zapory mają odprowadzać wodę otwory w murze : 2 o średnicy 3 m założone na dnie Dunajca (progi na poziomie 251 m nad Adr.) i 10 o przekroju 4 X 3 m położone w wyższym poziomie. Pierwsze 2 otwory, które jako spusty służyć mają do opróżnienia zbiornika po ukończeniu budowy zapory, otrzymają dwa zamknięcia : zasuwą prostokątną od strony zbiornika, oraz zamknięciem Johnsona od strony odpływu; 10 innych otworów zostanie zamurowanych po skończeniu budowy zapory.

Otwory w zaporze dla odprowadzenia wielkiej wody. Oprócz wymienionych 2 spustów o średnicy po 3 m zaprojektowano w zaporze sześć upustów o przekroju wlotu 4 X 2"5 m zamykanych zasuwami Stoneya, których dno leży na poziomie 257 m nad Adr., oraz 12 lewarów o przekroju w głowie 3 X 1'25 m umieszczonych w 2 baterjach (5 lewarów na jednej a 7 na drugiej stronie zapory). Ponadto przewidziano dla przepuszczenia młodych łososi z góry rzeki przez zaporę otwór 4 m szeroki i 5‘4 m głęboki, zamykany zasuwą Stoneya.

Przy piętrzeniu do 270 m nad Adr. przepłyną następujące ilości wody:

przez 2 spusty o średnicy po 3 m .

„    6 upustów o przekroju po 10 tri¹

„ 12 lewarów    „    „

„    1 przepust dla łososi 21 "6

275 m³/sek.

805

89

„ 3-75 m².    470

m²

1.639 m³/sek.

razem

oprócz 230 m³/sek., które odprowadza sztolnia

Dla zniszczenia energji wody spływającej z wielką chyżością do stóp

na

turbiny.

za-

pory z upustów i lewarów przewidziano żelazno-betonowe kloce odpowiednio rozstawione, których wymiar i rozstaw zostanie ustalony na modelu w drodze laboratoryjnej.

kół-

Pobór wody roboczej w ilości 230 m³/sek. odbywać się ma zapo-mocą sztolni 8 m średnicy o przekroju 50*27 m², założonej na lewym brzegu między Dunajcem a doliną Łososiny, na długości 1*988 km. Poziom dna ujęcia wody leży na wysokości 251 m nad Adr., poziom szczytu sklepienia sztolni na wysokości 259 m, t. j. 1 m poniżej najniższego zwierciadła wody w zbiorniku (260 m nad Adr.). Spad sztolni zaprojektowano /=2°/₀₀ od Dunajca do km 1*173 (w Witowicach Górnych), na dalszej zaś przestrzeni 0*815 km I — 6°/oo- Przy tym spadzie przeprowadzi sztolnia 230 m³/sek. wody z chy-żością 4*57 mlsek. Sztolnia ma być obudowana płaszczem betonowym 0*5 m średniej grubości, który w miejscach słabych otrzyma odpowiednie uzbrojenie. Wlot sztolni ma być zamykany zasuwą stałą Stoneya, biegnącą na kach i zasuwą zapasową płaską wykonaną z esowników i belek dębowych.

Na końcu sztolni zaprojektowano przy przejściu do rurociągów pod ciśnieniem komorę dyferencjalną Johnsona, składającą się z pionowej rury żelazno-betonowej 7*4 m średnicy z otworami u dołu 8*64 m² przekroju, oraz z zewnętrznego cylindra 25*3 m średnicy. Trzy rurociągi żelazno-betonowe o średnicy po 4*5 m przeprowadzą na turbiny 230 m³/sek. wody z chyżością 4*8 /л/sek. Przejście z komory dyferencyjnej do rurociągów nastąpi stopniowo. Na przejściu w przekrój kołowy staną dwa zamknięcia motylkowe : jedno jako główne poruszane z centrali, drugie zapasowe poruszane odręcznie.

Przepławka dla łososi. Celem umożliwienia łososiom przedostania się przez zaporę zbiornika wznoszącą się 34 m nad dolną wodą Dunajca (372—238 tri), zaprojektowano przepławkę półmechaniczną na wzór przepławki w zaporze Baker Dam w Ameryce, gdzie różnica wysokości wynosi 60 tli, przy której ryba do pewnego poziomu dochodzi o własnych siłach, następnie zaś wyciąganą wgórę dźwigarem i korytem wrzucana wraz z wodą nadół do zbiornika. Mianowicie poniżej zapory zaprojektowano baseny 3 X 2 m światła, 1*2/72 głębokości w stopniach ponad sobą wzniesionych na 0*3 /77, przyczem ostatnie stopnie mają wstawione w otwory palczaste zagięte żelaza, które pozwalają rybie wskoczyć do wyższego basenu, lecz nie dopuszczają spłynięcia jej do dolnego basenu. Ryba zatem müsi iść wgórę i natrafia na koryto ruchome, które co pewien czas zostaje podniesione wgórę, przy zamkniętym górnym otworze ruchomą klapą. Równocześnie zasuwa zamyka automatycznie dostęp do najwyższego basenu, z którego ruchome koryto jest podnoszone. Na najwyższym punkcie koryto ruchome otwiera się automatycznie z boku i wypuszcza ryby wraz z wodą do koryta stałego, którem ryby spływają do zbiornika.

Przybliżone koszta budowy zbiornika i zakładu wodno-elektrycznego w Rożnowie podał prof. dr. Pomianowski w „Czasopiśmie Technicznem“ z r. 1930 w artykule p. t. „Kilka słów w sprawie koncesji Harrimana“ na sumę 67*5 do 80 miljonów zł. (zależnie od sposobu rozbudowy). W artykule tym zaznacza projektant, że z powodu agitacji prasy codziennej mimo przychylnego stanowiska Ministerstwa Robót Publicznych przewlekały się rokowania z firmą Harrimana, wskutek czego racjonalny plan wykupu przez tę firmę największej w Polsce elektrowni w Chorzowie (378 miljonów KWG) z rąk niemieckich „Oberschlesische Elektrizitäts-Werke“ został udaremniony, gdyż przyznane Polsce w układach genewskich prawo przymusowego wykupu umową zawartą w październiku 1929 r., oraz że w razie rozbicia się pertraktacyj z koncernem Harrimana budowa zakładu w Rożnowie. którego roczna produkcja 165⁵5 miljonów KWG może być umieszczona w szczytach ogólnego zapotrzebowania w sumie około jednego mi-ijarda KWG na większym obszarze państwa, tudzież rozbudowa innych zakładów o sile wodnej z powodu braku kapitału i trudności uzyskania taniego kredytu w kraju będzie zakwestjonowaną⁵

zostało zniesione

• „na

ustąpieniu Ministra Robót Publiczn ch inż. Jędrzeja Moraczewskiego oferta Harrimana została odrzucona w r. 930, a Ministerstwo wstawiło do budżetu na rok 1931/2 (w dziale 2, rozdziale 2, § 11) dotację 40.000 zł projekt zbiornika na Dunajcu pod Rożnowem“.

z r.

W programie elektryfikacji Polski ogłoszonym w„Czasopiśmie Technicznem“ 1926 wymienia prof. dr. Pomianowski następujące dalsze zbiorniki i zakłady wodne, które mogą być zbudowane na Sole, Dunajcu i Sanie.

a)    W dorzeczu Soły.

Dwa zakłady wodne w Kętach i Jawiszowicach.

skiego ma

Według projektu prof, dra K. Pomianowskiego i inż. Henryka Zawadow-być wyzyskana siła wodna Soły poniżej zbiornika w Porąbce przez urządzenie małego zbiornika wyrównawczego w Porąbce i przeprowadzenie kanału roboczego długości 20⁵3 km lewym stokiem doliny Soły do zakładu w Kętach (km 7⁵223), gdzie spad wynosić będzie 25⁵5 m, a następnie do zakładu w Jawiszowicach nad Wisłą, gdzie spad na stromym stoku wynosi 30 m. Koszta obu zakładów obliczono na 6,254.000 franków złotych, roczną zaś produkcję na 50⁵52 miljonów KWG.

b)    Na Dunajcu:

1)    Zbiorniki w Czorsztynie"" i zakład w Krościenku.

Zapora projektowana w km 174 rzeki zamknąć ma 1.135 km2, dorzecza

przeważnie tatrzańskiego. Przy poziomie normalnego piętrzenia 530 m nad Adr. i wyzyskaniu tylko 8 m grubej warstwy wody można dysponować pojemnością użyteczną 66 miljonów mó. Sztolnia pod ciśnieniem, 7‘5 km długa doprowadzić ma 60 /7Z³/sek. wody do zakładu turbinowego w Krościenku w km 148⁵5 Dunajca. Moc instalowana wynosi 36.000 KW, roczna praca 145 miljonów KWG, przyczem w Pieninach od maja do października minimum wody nie spadnie poniżej 5 zn³/sek.

32.000 KW,

roczna suma

2)    Zakład wodny w Jazowsku. W km 144⁵3 Dunajca w Kłodnem miałaby stanąć niska zapora piętrząca wodę do poziomu 418 m nad Adr., (około 14 m nad dnem rzeki) celem uzyskania małego zbiornika wyrównawczego między odpływem z pod turbin w Krościenku a ujęciem dla zakładu w Jazowsku. Sztolnia 7’8 km długa, obliczona na przepływ 60 m³/sek. doprowadzić ma wodę roboczą do zakładu turbinowego w Jazowsku. Przeciętny spad użyteczny wynosi 75 m, instalowana moc

15

pracy 145 miljonów KWG, w razie wyzyskania wody do ilości 40 m⁶ 7 lsek. odpowiadające] 140 dniom czasu trwania.

3) Zakład wodny w Marcinkowicach. Przestrzeń Dunajca między Jazowskiem (km 124) a Marcinkowicami może być wyzyskana w jednym stopniu zapomocą kanału otwartego 2’4 km długiego w Maszkowicach, a następnie sztolni 16 km długiej w lewym stoku doliny Dunajca. W Marcinkowicach uchodziłaby sztolnia do małego zbiornika utworzonego przez zamknięcie groblą bocznej doliny. W zbiorniku byłyby założone wloty do rur spadowych, obsługujących zakład turbinowy. Woda Popradu ujęta w Barcicach byłaby doprowadzona sztolnią pod działem wodnym Popradu i Dunajca, a następnie syfonem pod dolinę Dunajca koło Gołkowic do sztolni Dunajcowej.

Z Dunajca i Popradu może być ujęta ogółem ilość 70 /72⁶/sek. wody, która na użytecznym spadzie 58 m w Marcinkowicach przy instalacji 30.000 KW dałaby rocznej pracy 194 miljonów KWG. Z powodu usuwistego stoku lewego budowa sztolni natrafi na trudności i wymagać będzie poprzednich dokładnych stud j ów.

c) Dorzecze Sanu.

na Sanie w Dy di o wy i na potoku Wołosiance

1)    Zbiorniki

we wsi Wołosianka z zakładem wodnym w Stuposianach. Powierzchnia dorzecza Sanu wynosi tu 198 km², Wołosianki 108 km². Wysokość zapór wynosi około 30 m nad doliną. Zbiorniki mają być ze sobą połączone sztolnią. Ze zbiornika Sanu doprowadzi sztolnia 2'3 km długa 20 i72⁶/sek. wody roboczej do zbiornika wyrównawczego z poziomem 554/72 nad Adrjatykiem i zakładu w Stuposianach nad Sanem. Przy spadzie przeciętnym 46 m wynosi instalowana moc turbin 6.900 KW, roczna zaś suma pracy 27*6 miljonów KWG.

100 miljonów KWG.

2)    Zbiorniki na potokach Wetlince w Zawoju i Solince w Buku ze zakładem wodnym w Zawoju nad Sanem. W wymienionych miejscowościach mają być zamknięte doliny Wetlinki (o powierzchni dorzecza A — 152 km²) i Solinki (A = 122’5 km²) zaporami o wysokości 50 m na Wetlince, a 43 m na Solince. Zbiorniki o normalnym poziomie piętrzenia 545 m nad Adr. warstwą użyteczną 25 m i ogólną pojemnością użyteczną około 40 miljonów m⁶ wodą będą połączone ze sobą sztolnią. Woda z zakładu w Stuposianach i lewych dopływów Sanu doprowadzona sztolniami ogólnej długości 17*5 km do zbiornika na Wetlince w Zawoju, tudzież woda z obu zbiorników na Solince i Wetlince spływać będzie ze zbiornika na Wetlince sztolnią 1’5 km długą do zakładu wodnego w Zawoju, stojącego nad Sanem, gdzie przy spadzie użytecznym średnio 100 m instalowana moc turbin wynosić będzie 33.000 KW, a roczna suma pracy netto

pracy uzyskanej na zakładach wodno - elektrycznych przy pomocy zbiorników wynosiłaby według⁻ obliczenia profesora dra Pomia-nowskiego :

. Suma rocznej pracy ośmiu zakładów na Sanie w Stuposianach, Zawoju Rajskiem, Solinie, Zabrodziu, Myczkowcach, Średniej Wsi i Lukawicv wynosiłaby 275⁸4 miljonów KWG.

Roczna suma

. 75⁸32 miljonów KWG, . 579⁸50    „

• 275⁸40    „

a)    na Sole .

b)    na Dunajcu

c)    na Sanie

razem .    .    . 930⁸22 miljonów KWG

Zbiorniki wody na Sole, Dunajcu i Sanie wpłyną na powiększenie objętości przepływu na Wiśle przy niskich stanach, a tern samem na przedłużenie okresu żeglugi. Powiększenie ilości najmniejszej wody Wisły wyraża się w następujących cyfrach podanych przez prof, dra Pomianowskiego :

1)    w Krakowie najmniejsza woda Wisły Q₀ — 16⁸8 m³/sek. powiększy się pod wpływem zbiorników na Sole o 5 m³lsek. do 21⁸8 m³/sek., czyli o 30%;

na Sole

2)    w Karsach poniżej Dunajca pod wpływem zbiorników i Dunajcu z 38⁸7 m³jsek. o 36 /n³/sek. do 69⁸7 tf2³/sek., czyli 106% ;

3)    w Chwałowicach poniżej ujścia Sanu pod wpływem zbiorników na Sole, Dunajcu i Sanie z 70⁸5 m³]sek. o 52 m³jsek. do 122⁸5 m³lsek., czyli o 74% ;

4)    w Warszawie ze 110⁸5 m³ o 52 m³/sek. do 162 m³\sek., czyli

o 46⁸5%.

Budowa zbiornika i zakładu wodno-elektrycznego na Sole w Porąbce.

Komisja dla regulacji rzek kanałowych zatwierdziła wprawdzie na XII posiedzeniu 2 lipca 1912 r. pięć projektów zbiorników retencyjnych z wyłączeniem zakładów wodno-elektrycznych w dorzeczu Wisły, tudzież kosztorysy w sumie 24,990.000 koron, lecz z powodu szczupłego dotowania funduszu regulacji rzek kanałowych nie uchwaliła żadnego kredytu na budowę w r. 1913. Dopiero na XVI posiedzeniu dnia 21 lutego 1914 r. uchwaliła komisja dotację na rozpoczęcie robót i to tylko przy budowie jednego zbiornika na Sole w Porąbce ze względu na jego ważność dla alimentacji kanału żeglownego Odra-Wisła

na r.

1914/15 (od 1 lipca

dotację 50.000 К na I półrocze 1914 r., a 500.000 К 1914 do 30 czerwca 1915 r.).

Wydział Krajowy poruczył kierownictwo budowy tego zbiornika projektantowi, inżynierowi Kraj. Biura Meljoracyjnego Tadeuszowi Baeckerowi i przydzielił mu inżyniera tego biura Kazimierza Maćkowskiego, który wspólnie z inż. Baeckerem opracowywał projekty zbiorników, lecz z powodu wybuchu wojny światowej budowa została w r. 1914 wstrzymana.

W odrodzonej Rzeczypospolitej Polskiej uchwalił Sejm ustawodawczy w załatwieniu przedłożeń Rządu na wniosek komisyj robót publicznych i wodnej⁸ dnia 9 lipca 1919 r. ustawę (ogłoszoną w Dzienniku praw Państwa Polskiego pod nr. 356) o budowie kanałów żeglownych, tudzież regulacji rzek żeglownych i spławnych, według której regulacja i kanalizacja rzek żeglownych i zbiorników wodnych dla zasilania kanałów i rzek żeglownych ma być wykonaną nakładem państwa. Celem dostarczenia zarobku ludności bezrobotnej upoważniła ta ustawa w art. 5 Ministra Robót Publicznych do natychmiastowego rozpoczęcia robót przy regulacji Wisły, na kanałach żeglownych Bug—Warszawa i Oświęcim —Kraków, oraz przy budowie zbiornika wody na rzece Sole w Porąbce, przyznając na ten cel Ministrowi kredyt na r. 1919 do wysokości 50,000.000 marek.

Z powodu wojen, jakie Rzeczpospolita musiała prowadzić na wschodzie, rozpoczęto budowę dopiero w r. 1921 po plebiscycie śląskim i zawarciu traktatu w Rydze. Naczelne kierownictwo budowy powierzył Minister Robót Publicznych ś. p. prof. Gabrjel Narutowicz projektantowi inżynierowi Tadeuszowi Baeckerowi, któremu polecił zmienić projekt techniczny nawzór zbudowanego w r. 1917 w podobnych warunkach, a zaprojektowanego przez śp. prof. Narutowicza zakładu na rzece Aarze w Mühleberg w Szwajcarji.

Zmiany projektu są następujące:

Zaporę buduje się w linji prostej zamiast w łuku, z betonu lanego zamiast z kamienia łamanego przy użyciu 200 kg cementu na 1 m3 kruszywa, którego ziarna dobrane są według krzywej Fullera, w odcinkach 20 m do 30 m długości od fundamentu do korony. Poszczególne odcinki łączy się zapomocą wystających żeber, a stosugi dylatacyjne między odcinkami uszczelnia się zabetowanemi jednostronnie blachami miedzianemi. Uszczelnienie fundamentu zapory uskutecznia się przedewszystkiem w części od strony zbiornika zagłębionej na 2 m zapomocą otworów wierconych do głębokości 7 /77, w które wstrzykuje się zaprawę cementową pod ciśnieniem siedmiu atmosfer.

W przekroju poprzecznym zapory wprowadzono nieznaczne tylko zmiany, jak się to okazuje z ryciny 37 na stronie 229. Mianowicie przyjęto wzniesienie korony 1*6 /72 (zamiast 0 8 m) nad maksymalnem spiętrzeniem (322 m nad Adr.), szerokość korony 6 m (zamiast 5'5 m), rozszerzenie korony zapomocą arkad bez zmiany 8‘4 m, nachylenie ściany zdołu 1 :0‘8 w szyji, a 1 : 0'9 w tułowiu (zamiast 1 : 0'595 i 1 : 0'717), od strony zaś zbiornika 1 : 0‘07 (zamiast 1 : 0'33).

Znaczne zmiany okazują się zaś w urządzeniach dla odprowadzenia wody ze zbiornika. Zamiast przewidzianych bowiem w pierwotnym projekcie na obu stokach przelewów do kotła i koryta, z których woda odpływać miała przez otwory w murze zapory, tudzież 10 upustów i 3 spustów w dolnej części muru nad dnem Soły, zaprojektowano przelewy w koronie muru 4 m wysokie o łącznej długości 45 m, zamykane częścią stawidłami, częścią klapami automatycznemi, które odprowadzą 720 m³/sek., oraz dwie sztolnie pod lewym stokiem doliny, każda o przekroju 21 m², które pod ciśnieniem przeprowadzą 520 m³. Dno sztolni założono u wlotu na wysokości 300.2 m nad Adr., spad sztolni wynosi 5 °/₀₀, długość obu sztolni wraz z wieżami zamknięć 562 m. Sztolnie będą zamykane podwójnie zapomocą stawideł posuwistych i klap segmentowych, których wyciągi mechaniczne umieszczone będą w wieżach zamknięć. Przy obudowie sztolni zastosowano beton ubijany o zmiennej grubości: w skale 40 cm w kluczu sklepienia, a w przyczółkach 80 cm, w partjach, gdzie obudowa sztolni musi wytrzymać ciśnienie ziemi, kamienie sztuczne (klince) w kluczu 70 cm grubości, w przyczółkach do 2’25 m grubości.

23,Л>

³Ms

■4-

8. vo

S.oo

e.oo

'■00,

8 Vo

-&r

i.e>

»-

22Э £û

л 322. Vo

2 20

1 4o

~r - -fO

-o -

^349. St

, 3f€.oa

312.00

3/3 oo

—л --

11. ьо

О

’<9

Г-1

14 о о

✓V/

306. oo

/V

, '

' /■

VÄ

гы\

».

Л'/У

$'< ' b

\o 'z,/'/ /X'⁹ ^ ^

Члс 'У*

's /

IV

«y

Ryc. 37. Przekrój poprzeczny zapory na Sole w Porąbce (1:200).

fi

f,

f/л-

f-f-

270

/W

/7/4

мм

•<r

Rye. 38. Przekrój poprzeczny sztolni w lewym stoku doliny Soły w Porąbce (1 :50).

Przekrój poprzeczny sztolni uwidocznia rycina 38 (str. 230).

Wreszcie w projekcie przerobionym przewidziano zupełne wyzyskanie siły wody nagromadzonej w zbiorniku przez instalowanie w zakładzie wodno-elektrycznym, jako szczytowym, 3 turbin po 4.900 HP, które produkować będą rocznie średnio 27 do 28 miljonów KWG, a to przy założeniu, że zbiornik opróżniać się będzie tylko przez turbiny, a rezerwa retencyjna przygotowaną będzie w miarę potrzeby po otrzymaniu wiadomości ze stacyj obserwacyjnych o wielkości spodziewanej fali powodziowej.

Projekt zmieniony preliminuje następujące koszta budowy:

a) Zbiornik:

5,956.000 zł. 3,423.000 „

1,430.000 „ 1,280.000 „ 340.000 „ 600.000 „

2,770.000 „ 303.000 „ 787.000 „

16,889.000 zł.

1.    Zapora (86.200 m³ betonu lanego po 46*20 zł.) z urządzeniami mechanicznemi......

810.000 zł. 400.000 220.000

2.    2 sztolnie z kanałami . i wieżami zamknięć

7.    Wykupno gruntów i odszkodowania .    .    . 1,590.000 zł.

„ zabudowań........ 1,180.000 „

8.    Nieprzewidziane.........

9.    Administracja ..........

Razem .    .

(Koszt retencji 1 m³ wody wynosi zatem 0*525 zł.)

b) Zakład wodno-elektryczny.

1.    Budynki...........

2.    Urządzenia hydro-mechaniczne .    .    .

3.    „ elektro-mechaniczne.

4.    Sieć przewodów i podstacyj

Razem .

Do tego koszta zbiornika.

. 23,400.000 „

Ogółem .

na

W porównaniu z kosztorysem projektu Wydziału Krajowego opiewającym sumę 16,775.031 zł. więcej o 6,624.969 zł.

Robotami kierował do maja 1927 r. inżynier Tadeusz Baecker, po jego śmierci poruczyło Ministerstwo Robót Publicznych naczelne kierownictwo budowy inżynierowi Marjanowi Nawrockiemu.

W dziesięcioleciu 1921 do 1930 r. zbudowano część zapory, obie sztolnie w całości z wyjątkiem wież zamknięć, drogę wojewódzką Zywiec-Kęty na długości 5 km z 3 mostami żelazno-betonowemi, zabudowano częściowo 4 potoki, postawiono 6 domów mieszkalnych dla personalu i zakupiono 2 folwarki o powierzchni 230 ha na przesiedlenie gospodarstw z terenu zalewowego zbiornika.

str. 232.

Rycina 39 przedstawia miejsce budowy zbiornika.

Odcinek zapory zbudowany do r. 1930 uwidocznia rycina 40 na

! ' ***~ *

■ 'Г

i»i

»V-% '

4Ы

|йш

ГГ |Z” ‘

®Ä %|-

:.

■V,

V'- ~

Stj

~Jk " wL«^K>" ■-'■•■'ЖемДии-ЯЕГ^ .

' ** ;ГЛ j

fSK

л» > "

«~-#î

‘-V

Rye. 39. Miejsce budowy zbiornika na Sole w Porąbce (widok zdołu).

/•

w,

;v ;ï

;î

: 'tV

< >

^.-. | ............

> 1 Л|

- r\

z?

SSL

й*

If

s,p ? ^ f-s:

? РГ

■^5 N ? a. ßJ о _

$-c

q-L

S 2.

•o g-

О &5 Q-N g

!°

I-

.    % o-

s-L

3 0

. 25 >>

7 t

25-^ Я I

JS 2

>.ü

& o' ST»

I 8

S rt

p:s

sS

S-a

«— • i-t

s I

3 3

Il

na budowę przeliczone na złote obiegowe przedstawiają się po koniec r. 1930, jak następuje:

Wydatki

3,641.087-04 zł. 3,134.925-96 „ 875.410-26 „

od r. 1921 do r. 1927 włącznie ........

« ,, 1923 „ „ 1929. ...........

w „ 1930/31 (bez poborów 4 stałych urzędników) .    .

razem w 10 latach . 7,651.423*26 zł.

(Na pobory 4 urzędników preliminowano w budżecie r. 1930/31 33.664 zł., wydatki zatem przy uwzględnieniu tych poborów wynosiłybym w 10-leciu 1921—1930 r. 7,685.087*26 zł. czyli 32*8% preliminowanych kosztów).

W budżecie r. 1931/2 preliminowano na budowę zakładu wodnego na Sole w Porąbce 500.000 zł., w tem 35.500 zł. na pobory 4 urzędników (jednego w VI, 2 w VII i 1 w VIII stopniu służbowym). Przy dotacjach rocznych po 500.000 zł. przeciągnęłaby się budowa do r. 1962.

Oprócz zbiornika wody i zakładu wodno-elektrycznego na Sole w Porąbce, który buduje państwo, zbudowane zostały dwa zbiorniki użytkowe dla wytwarzania energji elektrycznej na rzece Czarnej Wodzie (Wdzie) w Gródku i Żurze przez Wydział Krajowy pomorski, a w stadjum budowy znajduje się zbiornik użytkowy dla zasilenia wodociągu grupowego miast Bielska i Biały, tudzież gmin sąsiednich na potoku Wapienicy w województwie Śląskiem.

a) Zakłady wodne na Czarnej Wodzie.

Rzeka Czarna Woda (Wda), lewobrzeżny dopływ Wisły, bierze początek z grzbietu bałtyckiego, przepływa przez kilka jezior, między temi największe Wdzydzkie, w kierunku wschodnio-południowym na pojezierzu Pomorskiem i po 185*9 km długim biegu wpada do Wisły poniżej Swiecia.

Według publikacji pruskiej komisji wodnej* powierzchnia dorzecza Czarnej Wody wynosi 2.202 km², z czego 744 km² przypada na lasy, spad zaś od jeziora źródłowego (156 m nad poziomem morza) do ujścia (21*2 m nad poz. morza) 134*8 m, czyli /= 0*725%o. Spad na przestrzeni żeglownej od Przechowa do Wisły na długości 21*2 km wynosi 0*8 m, czyli /=0‘145°/oo. Objętość przepływu wielkiej wody wynosi przy ujściu 46 mJ/sek. (<74 = 24 litrów z 1 km² na sekundę), średniej wody Q₂ = 19 m /sek. (</₂ = 8‘7 //sek.), małej wody Q₁ = 11*6 m³/sek. (qx — 5*3 //sek).

wołani na

Na podstawie informacyj udzielonych przez prof, dra K. Pomianowskiego i inż. Kazimierza Maćkowskiego, kierownika oddziału drogowego, wodnego i meljoracyjnego przy pomorskim Urzędzie wojewódzkim, którzy byli po-doradców technicznych przy opracowaniu projektu i budowie zakładu w Żurze, podaje się następujące daty co do zakładów w Gródku i Żurze.

Memel-, Pregel- und Weichselstrom, tom IV, Berlin, 1899.

1. Zakład wodny w Gródku (pow. Świecie).

Budowę tego zakładu zapoczątkowaną przez Wydział prowincjonalny za-chodnio-pruski w Gdańsku otrzymał w spadku Wydział Krajowy pomorski, który w r. 1924 zawiązał w tym celu spółkę akcyjną „Elektrownia krajowa Gródek“ z zastrzeżeniem udziału w kapitale akcyjnym dla Krajowego Związku Komunalnego w wysokości 51%.⁹

Zlewnia Czarnej Wody zamknięta groblą ziemną wynosi 1.850 km². Grobla około 200 m długa, w koronie 6 m szeroka, maksymalnej wysokości 14 m piętrzy wodę do poziomu 52 m nad morzem. Zbiornik o powierzchni 100 ha magazynuje 6 miljonów m³ wody, z czego kanał roboczy 1⁹4 km długi doprowadza do zakładu przeciętnie 15‘7 m³ wody na sekundę. Spad między wodą piętrzoną w zbiorniku (52 m nad morzem), a dolną wodą przy zakładzie (34 m nad morzem) wynosi 18 m. Moc zainstalowana w 3 turbinach wynosi 5.630 KM, roczna praca 10⁹8 miljonów KWG może być powiększona do 16'6 miljonów KWG.

Wydatki na budowę zapory z urządzeniami dla przepuszczenia wody, kanału roboczego z zasuwami, hali maszyn i śluzy dla tratew — bez urządzeń elektro-mechanicznych — wynosiły 3,756.000 zł.

¹

Compte-rendu des traveaux de Congrès de la Houille Blanche, Grenoble 1902.

²

Skrócenia: KP = koń parowy, KM = koń mechaniczny, HP = horst power oznaczają siłą jednego konia (75 kglm na sekundą); KW = kilowaty są jednostką elektryczną równą teoretycznie 1’36 koni parowych, w instalacjach wodnych zaś na skutek strat w generatorze i transformatorach równą 1²5 koni parowych; KWG = kilowaty godziny.

³

Ilość ta jest za mała, gdyż w km 386 w Zgłobicach przy powierzchni dorzecza Dunajca 5.645 km'² obliczono = 0‘7 m³/sek. z 1 km² i dla odprowadzenia tej ilości wody zbudowano wały nad Dunajcem.

⁴

W artykule „Elektryfikacja Polski“ przewidywał prof. dr. Pomianowski doprowadzenie 100 m³ wody do zakładu wodnego w Zbylitowskiej Górze (pow. Tarnów), gdzie przy spadzie netto 34⁴3 m możliwem byłoby uzyskanie rocznej sumy pracy 171'5 miljonow KWG Poniżej Zbylitowskiej Góry możliwem byłoby wyzyskanie jeszcze jednego stopnia w km 15 Dunajca w Żabnie (pow. Dąbrowa) o spadzie użytecznym 13 m, gdzie roczna suma pracy wynosiłaby 65 miljonów KWG.

⁵

   W maju 1931 r. wynosiła stopa dyskontowa „Federal Reserve Bank“ w Stanach Zjed-dnoczonych 2% (w Nowym Jorku l⁵5°/o), w Holandji i Francji 2%, w Anglji 2⁵5%, podczas gdy u nas stopa dyskontowa Banku Polskiego wynosi 7⁵5°/o, a państwowa 5% pożyczka kon-wersyjna przy kursie 48 zł. (za 100 zł. nominalnej wartości) przynosi przeszło 10%.

*    Budowa zbiornika zależną jest od porozumienia się z republiką czesko-słowacką.

Roboty wodne i meljoracyjne w południowej Małopolsce. III.

⁶

   Mały zakład w Zabrodziu poniżej zbiornika w Solinie. Zakład ten może stanąć na jazie piętrzącym wodę Sanu 6 m wysoko i tworzącym zbiornik wyrównawczy dla zakładu w Solinie. Roczna praca zakładu w Zabrodziu wynosiłaby 5*6 miljonów KWG, a zakład ten byłby tylko pomocniczym dla wielkiego zakładu w Solinie.

⁷

   Zakład w Średniej WsivBudowa zbiornika w Solinie umożliwiłaby wyzyskanie małego spadu Sanu w Średniej Wsi zapomocą sztolni 1*8 km długiej. Przy uzyskanym spadzie 11*5 m wynosiłaby moc instalowana 3.500 KW, a roczna suma pracy 17 miljonów KWG.

⁸

Druk sejmowy nr. 639.

⁹

Według- sprawozdania pomorskiego Wydziału wojewódzkiego za rok administracyjny 1927/8 kapitał akcyjny spółki 2,000.000 zł. podniesiony został o 50°/o, t. j. do kwoty 3,000.000 zł., a Sejmik wojewódzki uchwalił 13 grudnia 1927 r. zaciągnąć pożyczkę w Banku Gospodarstwa Krajowego do kwoty 12,000.000 zł., celem przyłączenia portu handlowego i wojennego w Gdyni do sieci elektrycznej i wybudowania drugiego zakładu w Żurze. Za r. 1927 wypłacono dywidendę 6°/o (po 60 gr. od 1 akcji 10-złotowej).

2. Zakład wodny w Żurze.

Zakład w Żurze zbudowany na Czarnej Wodzie powyżej Gródka przez Pomorską Elektrownię Krajową „Gródek“ zamyka zlewnię tej rzeki o powierzchni 1.720 km².

Zaporę zbudowano z ziemi, podobnie, jak w Gródku. Długość zapory wynosi w koronie 165 m, w podstawie 76 m, szerokość korony 20 m (celem pomieszczenia całego wykopu kanału roboczego), szerokość maksymalna

w podstawie 173 m. Korona grobli leży na wysokości 70 m nad morzem, zwierciadło najwyższego poziomu wody w zbiorniku na wysokości 67'5 m nad morzem, wzniesienie zatem korony wynosi 2¹5 m nad zwierciadłem wody, maksymalna zaś wysokość grobli wynosi 18 m. Nachylenie skarp grobli wynosi od korony do zwierciadła wody 1 : 2, poniżej 1:3, od strony powietrznej (dolnej) ma grobla dwie ławeczki 4’5 m szerokie. Jądro i część grobli od strony wody wykonano z gliny wałowanej, skarpę od strony wody przykryto i obciążono żwirem, stopę zaś skarpy dolnej zabezpieczono narzutem kamiennym. Groblę uszczelniono dwoma ściankami, żelaznemi Larsena: przednią od strony wody wbitą do głębokości 8 do 10 m i środkową o głębokości 12 do 14 /77, przyczem ściankę środkową wyprowadzono na stoki doliny powyżej największego piętrzenia wody.

Pojemność zbiornika przy zalewie 500 ha wynosi 14"5 miljonów m³, pojemność użyteczna z górnej wartwy 0‘3 m 1 ‘5 miljona m³.

Dla przepuszczenia wody podczas budowy i odprowadzenia ewentualnej wielkiej wody ze zbiornika założono pod groblą kanał żelazno-betonowy о 2 otworach po 2 X 2*2 /тг zamykany w osi grobli (w szybie w tym celu zbudowanym) dwoma zasuwami toczącemi się na kółkach po torach. Celem zniszczenia energji wypływającej wody zbudowano na podstawie prób wykonanych na modelu (1 :200) żelazno-betonowe kloce, które okazały się skutecznemi. U wylotu poza klocami zbudowano w łożysku rodzaj kaszycy dla zapobieżenia wybiciu jamy.

Kanał roboczy długości 850 m i dwie rury żelazno-betonowe po 4 m średnicy, 50 m długie doprowadzają lewym stokiem doliny wodę ze zbiornika do zakładu.

Kanał roboczy o skarpach betonowych 1 :2 wdole a 1 : 1*5 wgórze przeprowadza przy głębokości wody 4 m z chyżością v = Г4 m 72 /72³/sek.

Spad między zwierciadłem wody w zbiorniku (67‘5 m nad morzem) a dolną wodą (52*8 m nad morzem) wynosi 14"7 m.

Zakład jest szczytowy, ma 2 turbiny Kapłana po 6.000 KM, razem 12.000 KM i wytwarza rocznie w przecięciu 14*5 miljonów KWG.

z wykup-

wraz

Koszta budowy zbiornika i zakładu wodno-elektrycznego nem gruntów wynosiły 11,403.450 zł.

Oba zakłady w Gródku i Żurze zaopatrują miasta Gdynię, Grudziądz i Toruń, tudzież związek elektryfikacyjny Chełmno-Swiecie-Toruń. Z Gródka do Gdyni i do Torunia założono przewód dla prądu o napięciu 60.000 Volt. Cena prądu wynosi przeciętnie 12 gr. za 1 KWG (w Gdyni 14 gr., w Grudziądzu 8 gr.).

b) Zbiornik na potoku Wapienicy

(pow. Bielsko w województwie Śląskiem).

Zbiornik wody na Wapienicy w miejcowościach Wapienica i Kamienica» zaprojektowany przez profesora politechniki lwowskiej, b. Ministra robót publicznych dra inż. Jana Łopuszańskiego, który się obecnie znajduje w stadjum budowy, ma na celu zasilenie wodociągu grupowego miast Bielska, Biały i gmin Dziedzice, Czechowice, Mazankowice, Komorowice, Wapienica, Jaworze, Stare Bielsko, Kamienica.

Potok Wapienica wypływa w Beskidzie Zachodnim z pod góry Klimczak (1.119 m nad Adrjatykiem) na dziale wód Białki, Soły i Brennicy (dopływów Wisły) i wpada do Iłownicy, która w Dziedzicach uchodzi do Wisły. Powierzchnia dorzecza Wapienicy zamknięta zaporą w dolinie św. Barbary o średniem wzniesieniu 710 m nad Adr., mierzy 11 /г/72². Średni opad roczny w tej części dorzecza Wapienicy wynosił w latach 1904 do 1913 1077 mm. Średnią objętość opadu rocznego obliczono na 12’5 miljonów mJ, odpływu zaś rocznego na 8*86 miljonów m³, czyli 71%. Objętość rocznego odpływu spada w latach suchych: do 4‘8 miljonów m³ w r. 1878, a 4’1 miljonów m w r. 1881.

Pojemność zbiornika niezbędna dla pokrycia potrzeb wodociągu wynosi przy użyciu na dobę :

12.000 m³    —    1,215.000    m³    (23-2%

10.000 т³    —    590.000    т³    (11*2%

8.000 /72³    —    420.000    /и³    (8*1%

6.000 т³    —    190.000    т³    (3'6%

bo

43

Û,

Za podstawę do oznaczenia pojemności zbiornika przyjęto maksymalne użycie wody na dobę z wodociągu grupowego po 50 latach t. j. w r. 1981 na 10*200 m³, z czego przypada 2.000 do 2.400 m³ na cele domowe, 3.000 do 3.600 m³ na cele komunalne i publiczne, a pozostała reszta na cele przemysłowe. Pojemność użytkową zbiornika przyjęto 600.000 m³, a rezerwę 400.000 m³, razem 1,000.000 m³. Przy założeniu urządzenia automatycznego w miejsce wykonywanego przewału centralnego można będzie powiększyć pojemność zbiornika o 150.000 m³. Wysokość maksymalnego piętrzenia normalnego wynosi 476*6 m nad Adr., maksymalnego piętrzenia dopuszczalnego 477*6 /72, wzniesienie doliny w miejscu zamknięcia 459 m nad Adr. powierzchnia zalewu zbiornika 11 ha.

Dolinę Wapienicy zamknięto zaporą murowaną o prostej osi, a przekroju trójkątnym z nachyleniem skarp od strony wody 1 : 0*05, od strony dolnej 1 : 0*75, fundowaną na piaskowcu godulskim miernie popękanym. Mur zapory wykonano z betonu plastycznego o zawartości 140 kg cementu w 1 m3 rdzenia zapory, a 270 kg cementu w 1 m³ okładzin ścian tak od strony wody, jak i od strony dolnej (powietrznej). Uszczelnienie skały przeprowadzono zapomocą wstrzyków mleka cementowego sięgających do głębokości 8 /77, a wykonanych pod ciśnieniem do 8 atmosfer. Z powodu zbyt głębokiego położenia skały pod terenem prawego stoku doliny połączono zaporę murowaną z prawym stokiem groblą ziemną o jądrze żelazno-betonowym się-gającem do skały. Długość zapory murowanej w koronie wynosi 260 /72, długość grobli ziemnej 60 /72, cała zatem długość zapory 320 m. Szerokość korony muru wynosi 2*75 m, szerokość fundamentu przy maksymalnej wysokości 26 m 20 /72, szerokość korony grobli ziemnej równa szerokości górnej ściany żelazno-betonowej 1*75 m, nachylenie skarp grobli od wody 1:3, od strony powietrza 1 : 3*5. Koronę zapory założono na wysokości 478*6 m nad Adrjatykiem (2 m nad zwierciadłem maksymalnego piętrzenia normalnego wody), stopę zaś fundamentu w najniższym punkcie na wysokości 452*6 m nad Adrjatykiem.

Bryłowatość muru zapory wynosi 65.000 m³.

Dla odprowadzenia wody ze zbiornika zaprojektowano: a) wody burzowej: 2 rurociągi o średnicy po 700 mm, każdy zamknięty trzema zasuwami, oraz przewał przez koronę zapory ; b) wody użytkowej : 2 rurociągi o średnicy po 300 mm zamknięte dwoma zasuwami.

Koszta budowy wynoszą około 6 miljonów zł., koszt zamagazynowania 1 /72 ³ wody (1,000.000 /72³ przy piętrzeniu do wysokości 476*6 m nad Adr.) około 6 zł.

III

ZABUDOWANIE POTOKÓW GÓRSKICH.

> ■

ł

i

■-

*

4

У

f

■

i

. 4

/

\

V

Wstęp.

na

wi

Jak już w I części niniejszej publikacji (str. 170) zaznaczono, skuteczność regulacji rzek górskich zależną jest od zabudowania i zalesienia ich źródło-wisk. Z powodu wytępienia bowiem lasów i zniszczenia pokrywy roślinnej stokach górskich flisz karpacki pod działaniem wody, powietrza i mrozu łatwo etrzeje i wytwarza wielkie masy żwiru, woda zaś podczas ulewnych deszczów, które są większe w górach, aniżeli w dolinach, nie zatrzymywana przez szatę roślinną, spływa raptownie do ścieków i potoków, pogłębia ich łożyska, podmywa nagie stoki, które się usuwają i zapadają, i unosząc żwiry i kamienie, zasypuje rumowiskiem nietylko doliny potoków, lecz także rzek górskich.

me

Roboty wykonane dla ochrony poszczególnych miejscowości od zasypywania żwirem, a mianowicie budowa zapór wstrzymujących ruch rumowiska, jak np. w Tyrolu, sięgają połowy XVI stulecia. W szerszych rozmiarach podjęte zostało zabudowanie potoków, które nie ograniczało się tylko do budowy zapór, lecz obejmowało także ustalenie stoków górskich przez zalesie-i zadarnienie, dopiero po wielkich powodziach w ciągu XIX stulecia, i to przy interwencji państwa.

Na czele państw kulturalnych, które we wielkim stylu podjęły akcję zabudowań potoków i zalesień źródłowisk rzek górskich, kroczy jak zwykle Francja, gdzie po wylewach w latach 1846 i 1856 wydano dwie ustawy: z 28 lipca 1860 r. o zalesieniu i z lipca 1864 r. o zadarnieniu gruntów górskich, a następnie ustawę z 4 kwietnia 1882 r., według której państwo przeprowadza zabudowania i zalesienia przy równoczesnem wykupnie gruntów.²

Jako druga przystąpiła do zabudowań po powodzi w r. 1868 Szwaj-carja, popierając roboty prowadzone przez rządy kantonalne subwencjami w wysokości 33¹/з do 50% kosztów.

Następnie podjęła akcję w szerszych rozmiarach Au str ja po powodzi, jaka się wydarzyła w r. 1882 w południowym Tyrolu, wzorując się na francuskim systemie zabudowań. W tym celu wydana została ustawa z dnia 30 czerwca 1884 r. (Dz. u. p. nr. 117) o zarządzeniach dla nieszkodliwego odprowadzenia wód górskich i ustawa z tej samej daty (Dz. u. p. nr. 116) o popieraniu kultury krajowej na polu budowli wodnych, przyznająca z pań-

stwowego funduszu meljoracyjnego na prowadzane przez Reprezentacje krajowe zasiłki w wysokości 50 %> które nowelą z dnia 4 stycznia 1909 r. (Dz. u. p. nr. 4) podwyższone zostały do 70°/o kosztów robót.

zabudowania potoków górskich, prze-

W В a war j i wykonywały od r. 1887 zabudowanie potoków w dorzeczu Illery dopływu Dunaju, w Allgau, rządy okręgowe Szwabji i Neuburga, strony interesowane zaś odstępywały grunta i dostarczały materjałów, w Wirtembergii przeprowadzono zabudowanie potoków w Schwarzwaldzie, głównie dopływów rzeki Murg po powodzi, która się wydarzyła w listopadzie 1890 r.

na

We Włoszech podjęto roboty przy zabudowaniu potoków górskich podstawie ustawy z 30 marca 1893 r., która rozróżnia 3 kategorje robót wodnych: 1) regulację publicznych rzek żeglownych, 2) obwałowania, 3) regulację wód, do której zaliczone zostały także zabudowania. Do kosztów zabudowań przyczynia się państwo V₃, prowincje ¹/з, gminy interesowane bo częścią.

W Prusiech, kraju przeważnie nizinnym, wydane zostały po wylewie Odry w lipcu 1897 r. w Brandenburgji i na Śląsku dwie ustawy: z 18 września 1899 r. o zarządzeniach ochronnych w obszarze żródłowisk lewych dopływów Odry na Śląsku i z dnia 3 lipca 1900 r. o zarządzeniach dla zapobieżenia niebezpieczeństwu powodzi w prowincji śląskiej. Zarządzenia te obejmują regulację sześciu nieżeglownych dopływów Odry z pobocznicami w prowincji śląskiej, tudzież budowę zbiorników retencyjnych i zabudowanie potoków górskich przy 80% udziale państwa i 20% udziale prowincji, które wykonał Wydział prowincjonalny śląski na podstawie projektów szczegółowych.

W pięciu z wymienionych państw³ projektowali i wykonywali zabudowania potoków górskich hydrotechnicy, we Francji zaś i w Austrji technicy lasowi. We Francji przeprowadza zabudowanie potoków górskich i zalesienia administracja lasów państwowych, w Austrji zaś utworzyło Ministerstwo Rolnictwa w tym celu osobny oddział leśno-techniczny dla zabudowań potoków górskich, podlegający bezpośrednio Ministrowi, z dwoma sekcjami w Villach w Karyntji dla krajów alpejskich i w Cieszynie dla krajów karpackich i sudeckich. Z rozwojem prac powiększono ilość sekcyj do sześciu, z których sekcja z siedzibą w Przemyślu, a następnie w Samborze zajmowała się projektowaniem i wykonaniem zabudowań w Galicji i na Bukowinie.

A) Projektowanie zabudowań potoków górskich.

Na potokach alpejskich, które prowadzą rumowisko powstałe z podmytych stoków lub ze zwietrzenia skał, rozróżnia się trzy części odpowiadające stopniowemu tworzeniu się potoków górskich: 1) górny bieg, 2) środkowy bieg i 3) dolny bieg.

1) W biegu górnym, obszarze zbiorczym, czyli kotle (Sammel-gebiet, bassin de réception), posiadającym często kształt lejka, przeważa erozja. Z powodu nadmiaru siły kinetycznej bowiem woda obrywa stoki, na stokach zaś powstają wyrwÿ czyli debry (Runsen, ravins), które są przeważnie suche, lecz podczas ulewnych deszczów i topnienia śniegu zanoszą do potoku wielkie masy materjału. Debry te przedłużają się pomału wgórę i zczasem zamieniają się na potoki górskie prowadzące wodę.

2)    Poniżej kotła przepływa potok w środkowym biegu przez wąski jar, zwany szyją lub gardłem (Hals, gorge), o stromych pooranych debrami stokach, następnie zaś kanałem odpływowym (Abflusscanal, canal d’écoulement), który się łączy z gardłem, a w którym potok obciążony kamieniami i żwirem toruje sobie drogę wśród rumowiska w serpentynach, podmywając na-przemian podnóża prawych i lewych stoków. Podmywanie to i podrywanie stoków, wskutek którego powstaje rozszerzanie się doliny, jest tern silniejsze, im twardsze są żwiry w stosunku do skały stoków, oraz im większa jest ehyżość wody, a tern samem siła kinetyczna. •

3)    Z kanału odpływowego o rozszerzonem dnie przechodzi potok górski do dolnego biegu w dolinie recypienta, gdzie z powodu zmniejszonego spadu składa materjał najpierw grubszy, następnie drobniejszy, tworząc przy ujściu tak zwany stożek usypowy (Schuttkegel, cône de déjection).

zawa-

Na stożku usypowym, którego szerokość w dolinie recypienta dochodzi do znacznych rozmiarów, zmienia potok często swe łożysko, tak iż stożek usypowy wygląda, jak delta wielkiej rzeki. Na większych potokach, gdzie dolny bieg posiada znaczniejszą długość, rozróżnia Landolt w Szwajcarji oprócz stożka przestrzeń potoku dolinową, a Surell we Francji dzieli dolny bieg potoków również na 2 odcinki : łożysko składu materjału (lit de déjection) i łożysko odpływowe (lit d’écoulement) między stożkiem usypowym a recypientem. W dolnych biegach większych potoków alpejskich brak często łożysk odpływowych, lub stożków usypowych, w dolnych zaś biegach większych potoków karpackich nie wytworzyły się stożki, lecz łożyska lone żwirem (lit de déjection).

W Karpatach i Sudetach posiadają potoki górskie mniejszy spad, niż alpejskie, mniej głębokie jary i debry, mniejsze stożki usypowe, mają wyrwy i usuwiska przeważnie w wyższem położeniu, a w dolnych biegach wytwarzają rumowisko przez podrywanie brzegów składających się z utworów dyluwjalnych, ponadto zaś różnią się tem od alpejskich, że prowadzą większe ilości wody i namuł z gliny górskiej, która powstała ze zwietrzenia fliszu. Stożki usypowe o większych rozmiarach wytworzyły się w Karpatach na potokach o krótkim biegu, wpadających do rzek o szerszych dolinach, jak np.

na

rumowi-

potoku Księżym w Makowie nad Skawą, na potokach Michałów w Maniowach, Leszcz w Maszkowicach, Niszkówka nad Dunajcem. Stożki te, na których potoki z powodu zmniejszonego spadu osadziły drobniejsze sko i namuł, posiadają najlepsze grunta i na nich powstały osiedla.

Zadanie zabudowania potoków górskich polega zatem na wstrzymaniu dalszej erozji dna, zabezpieczeniu podnóża podmytych stoków, nie-szkodliwem odprowadzeniu wody, która wywołuje usuwiska, zatrzymaniu w górnym i środkowym biegu rumowiska powstałego ze zwietrzenia, erozji i korozji (podmywania stoków), ustaleniu usuwistych stoków płotkami, zadrzewieniem i zadarnieniem, ewentualnie skarpowaniem, — wreszcie regulacji dolnych biegów.

W tym celu projektowano i wykonano następujące roboty na potokach karpackich:

a) W górnym i środkowym biegu potoków (obszarze denudacji):

1. Zapory, budowle poprzeczne zamykające całe łożysko, o wysokości

16

Roboty wodne i melioracyjne w południowej Małopolsce. III.

przynajmniej 2 m, które mają na celu podniesienie łożyska potoku, a tern samem zatrzymanie żwiru i wody, tudzież ochronę dna potoku od erozji i podnóża stoków od korozji, a przytem służą jako punkt oparcia budowli wyżej położonych. Przy pierwszych zabudowaniach wykonanych w południowej Ma-łopolsce budowano zapory z drzewa: kaszycowe składające się z 2 ścian wypełnionych kamieniem i gałęziowe (z pni młodych drzew z gałęziami), tudzież niskie zapory do 2 m wysokie (progi) z muru suchego, tak pory rustykalne. Gdy zapory drewniane zwłaszcza kaszycowe ulegały w krótkim czasie zniszczeniu, projektowała i wykonywała sekcja oddziału leśno-technicznego na żądanie Wydziału Krajowego zapory kamienne na zaprawie cementowej.

zwane za-

Rycina 41 (na stronie 243) przedstawia przekroje poprzeczne typów zapór kamiennych i drewnianych.

Przedstawiona na rycinie u góry zapora kamienna Demontzey’a zbudowana została w dolnych Alpach na potoku La Valette jako zapora podstawowa (I) w łuku o promieniu 26 m z muru suchego z okładzinami z kamienia na zaprawie cementowej i krawężnikiem korony z ciosu. Długość zapory mierzona prostopadle do osi potoku wynosi we fundamencie 16’5 m, u góry 33 m, wysokość nad dnem 5 m, nad fundamentem wpuszczonym w skałę 8'5 m, grubość muru w koronie 2 m, w dnie potoku a zarazem przepustu dla wody 3 m, tak iż średnia grubość muru między dnem a koroną wynosi 2'5 m (pół wysokości), grubość we fundamencie zaś 3‘7 m. ściana od góry jest pionowa od dołu ma nachylenie 5:1. Podłoże z kamienia łamanego na zaprawie cementowej mierzy długości 11 m, z czego 1 m przypada na próg zbudowany z ciosu, a wzniesiony 0'6 m nad podłożem. Wyższych zapór, aniżeli zapora La Valette, nie budowano w południowej Małopolsce, gdyż wysokie zapory muszą być solidnie zbudowane i wymagają większego nakładu a w razie ich uszkodzenia lub zniszczenia wielkie masy rumowiska zasypują łożysko potoku w dolnym biegu. Przykładem tego była wysoka zapora zamykająca górny bieg rzeki Gaił w Karyntji, która w krótkim czasie po zbudowaniu została zerwana i nie spełniła zadania zatrzymania rumowiska w górnym biegu.

W braku kamienia budowano zapory także w całości *lub częściowo (fundament, podłoże i jądro zapory) z betonu na potoku Niszkówce w dorzeczu Dunajca, oraz na potokach Gródek i Siołkówka w dorzeczu Biały, wyjątkowo zaś na potoku Ponikiewce w dorzeczu Skawy ze skrzyń siatkowo-żwirowych.

Zaporę gałęziową, która była zastosowana z końcem ubiegłego stulecia do zamykania łożysk potoków, oraz jako budowla poprzeczna (ostroga) do regulacji dolnych biegów potoków, przedstawia rycina 41.

Zapory kaszycowe, które przeważnie uległy zniszczeniu, nie znajdują obecnie zastosowania, a jednę z takich zapór, którą odbudowano po wojnie, mianowicie zaporę kaszycową na potoku Podbuż, prawym dopływie Dniestru w powiecie starosamborskim przedstawia rycina 42 (str. 244).

Po wojnie światowej zrobiono także próbę z budową zapór ze skrzyń siatkowo-żwirowych na potoku Ponikiewce (ryc. 53) w dorzeczu Skawy w powiecie wadowickim.

2. Progi są niskiemi budowlami poprzecznemi do 2 m wysokości i spełniają to same zadania co zapory. Progi wykonuje się z kamienia, jako mur suchy, tak zwane zapory rustykalne, z drzewa i kamienia, jako budowle mieszane, wreszcie z pali i faszyn, jako progi płotkowe i kiszkowe. Na rycinie 41 uwidocznione są nadole typy zapory rustykalnej ze suchego muru

Zapora

t—2-00 »4

•*“! «4?*-: 0 60

kamienna Demontzey 'a ( 1200)

<&

1И

'i

■Ss

£

)9|

:OW1*-

Ш

s ft

a

2Й11 ! 1 I l-L

nr

4-

Pr

b- -

'070

-*-j 1-20

i

co

o

->-i T20

TT

Zapora gałęziowa (i'too)

,<grzmtè

'i

C\l

-------------5-00............

H"*¹

лЛ

Zapora płotkowa

( 1:50)

I—0-60-—Î

Zapora rustykalna (1:100)

O 80 p*-

TT

u? i

!S

J2

U420-^;

•200

I...I

ЙГ

VL..I

Ryc. 14. Typy zapór.

16*

Demontzey’a 1⁴25 m wysokiej i zapory płotkowej, której podłoże ubezpie-jest dwoma kiszkami faszynowemi. Progami zabudowuje się tak potoki jak i debry. Na potokach, które zabudowano wyższemi zaporami w miejscach do tego nadających się o dnie i stokach skalistych, stawia się progi, jako drugorzędne zapory na dnie podniesionem dla uzyskania wyrównanego profilu podłużnego.

czone

Śląsku pruskim

Potoki górskie w dorzeczu sudeckich dopływów Odry na zabudowywano także niskiemi zaporami kamiennemi 1 m do 2 m wysokiemi w odstępach co 50 m a między temi zaporami budowano zapory drugorzędne z pali 0⁴5 m do 0‘6 m wysokie, tak iż spad potoku zmniejszano do 2%.

Zapory kamienne budowano ze suchego muru na ruszcie drewnianym założonym l'2ffl pod dnem potoku, koronę zaś zapory na zaprawie cementowej.^ ⁴

JÉ&kS

üü

а«⁵»

<ÓM

ill

Mi

шт

Ryc. 42. Zapora kaszycowa na

potoku Podbuż w dorzeczu Dniestru.

Wymiary zapór i progów murowanych.

Według Thiéry’ego budowa zapór w łukach jest tylko wówczas uzasadniona, jeżeli oba stoki składają się z wytrzymałej skały. Kąt środkowy łuku przyjmuje Demontzey przy wysokości strzałki równej Vio cięciwy na 45° 16', Marchand na 60°, w którym to wypadku promień równa się cięciwie.

Przekrój poprzeczny niskich zapór rustykalnych (ze suchego muru) Przykuje się trapezowy o ścianie górnej pionow , a o ścianie dolnej nachylonej w stosunku 5:1, lub 4:1. Demontzey p yjmuje szerokość korony równą połowie wysokości.

Przy zaporach budowanych z kamienia na zaprawie cementowej przyjmuje Demontzey średnią grubość muru równą połowie wysokości. Hydrotechnik włoski Karol Valentini, który projektował zabudowanie potoków górskich w dorzeczu Addy, obliczył następującę grubości zapór murowanych mencie w stosunku do wysokości (A):

a)    zapór prostolinijnych o przekroju trapezowym :

1)    przy wysokości zapory 4*5 m ; nachylenie ściany od dołu 4:1, bóść muru w podstawie 0 6 X A, w koronie 0*35 X A;

2)    przy wysokości 7*0 m: nachylenie ściany od dołu 5:1, grubość w podstawie 0*61 X A, w koronie 0 41 X A;

3)    przy wysokości 12 /П: nachylenie ściany od dołu 6*66:1, grubość muru w podstawie 0*61 X A, w koronie 0*46 X A ;

b)    zapór prostolinijnych o przekroju pięciobocznym :

1)    przy wysokości zapory 4*5 m : nachylenie ściany od dołu jak pod a), grubość muru w podstawie 0*67 X A, w koronie 0 42 A;

2)    przy wysokości 7 m: grubość

nie 0*47 X A;

3)    przy wysokości 12 m : grubość muru w podstawie 0*67 X A, w koronie 0*52 X A.

Minimalną grubość muru w koronie zapory, przez którą po zalądowaniu przepływa warstwa wody 2 m głębokości, obliczył Thićry na 0*8 m. (Tę grubość przyjął Demontzey dla zapory rustykalnej, jak wskazuje rycina 41).

Celem zabezpieczenia połączenia skrzydeł zapory ze stokami obniża się koronę w środku dla przepływu wody. Obniżenie to, zwane sekcją odpływową, lub gardłem, miało pierwotnie kształt odcinka koła. Ponieważ jednak woda koncentrowała się w najniższym punkcie odcinka i spadając uderzała w środek podłoża, które w tern miejscu było narażone na uszkodzenie, nadano sekcji odpływowej kształ trapezu, ażeby woda równą warstwą przelewała się przez całą poziomą krawędź sekcji odpływowej i spadała na całą szerokość podłoża.

Dno i brzegi potoku poniżej zapór, t. zw. podłoże, muszą być ubezpieczone przed skutkami uderzeń wody. Podłoże uwidocznione na rycinie 41 (zapora Demontzeya) buduje się w ten sam sposób i z takiego materjału, jak zaporę, z progiem (przeciwzaporą) wystającym nad dnem podłoża dla utworzenia poduszki wodnej, która ostabia uderzenia wody spadającej za zapory.

YJi

muru w

N JS.

na ce-

gru-

muru

podstawie 0*67 X A, w koro-

Dla oznaczenia długości podłoża obliczył Piccioli formułkę x=v |/

gdzie oznacza x = długość podłoża, v chyżość wody wystarczającą do poruszenia najmniejszych kamieni znajdujących się powyżej zapory, A wysokość zapory, g akceleracją = 9*81. W praktyce jednak przyjmuje się większą długość podłoża, ponieważ woda i żwir nie tracą przy uderzeniu całej siły i chyżości,

ich długości, wyplecionemi wikliną lub olchą. Po zasypaniu płotków żwirem grodził Jenny nowe płotki, aż dno potoku podniosło się na 8 do 15 m, poczem zbudował na dnie kunetę kamienną o kształcie odcinka koła 3 do 7 m szeroką, opierającą się na progach. W podobny sposób zabudowano debry płotkami w Rakonicach w Czechach przez techników lasowych i potoku Ried w Tyrolu przez inżyniera Wydziału Krajowego Issera.

a mianowicie długość odpowiadającą podwójnej wykości zapory (na ryc. 41 długość 10 /77, a z progiem 11 /77 przy wysokości zapory 5 tri).

3.    Budowle ochronne. Dla zapobieżenia podrywaniu stoków w środkowym biegu ujmuje się łożysko potoku budowlami równoległemi, które nie podlegają uszkodzeniu przez pogłębienie łożyska, gdyż dno jest ustalone zaporami i progami. Do budowy używa się materjału miejscowego, tj. kamienia i drzewa, a w ostatnich czasach także betonu.

4.    Ustalenie, zalesienie i zadarnienie stoków.

Stoki ustala się przez skarpowanie, odwodnienie i grodzenie horyzontalnych płotków.

Odwodnienie stoków, t. j. odprowadzenie wody gruntowej i ze źródlisk wykonuje się zapomocą drenów z miejscowego materjału, tj. z kamienia war-

Dren boczny

Dren gfowny

o[

~H oio H*-

Ryc. 43. Dreny kamienne Demontzey’a (1 : 50).

stwami układanego, gdyż sprowadzanie drenów z wypalonej gliny przy braku dróg w górach byłoby zanadto kosztowne. Demontzey zastosował drenowanie wpoprzek największego spadu według typu uwidocznionego na ryc. 43. Głębokość drenu głównego wynosi 1*3 /77, szerokość dna 0*7 /77, głębokość drenu bocznego 0‘8 /77, szerokość dna 0*4 /77. Dno rowków drenowych wyłożone jest kamieniami płytwiastemi grubości 0*1 /77.

Koszt 1 m bież. drenu preliminowano;

a) drenu głównego:

wykop : kamień: bruk dna: 0'08 m³

1‘12 m³ po 1"— fr. .

1-04 m³

2-50

&-

b) drenu bocznego :

1*12 fr.    0-4    w.³    po    1*—    fr.    .    0-40    fr.

2-60 „    0-36    m³    „    2-50    „    .    0*90    „

0-48    0-04    m³    „    6*—    „    .    0*24    „

. 4*20 fr.

. 1*54 fr.

razem

Na dnie drenu urządza się także kanaliki kamienne, z okrąglaków drewnianych lub kiszek faszynowych. Kanaliki utworzone z drewna lub faszyn przykrywa się warstwą mchu lub szpilek świerkowych dla zapobieżenia zamuleniu. Jeżeli dreny założone zostaną na dnie ścieku w kierunku największego spadu, przykrywa się je brukiem kamiennym o kształcie odcinka koła, po którym spływa woda opadowa.

razem

Zalesienie, które wraz z zadarnieniem stanowi najważniejszy dział robót przy zabudowaniu potoków górskich, przeprowadza się na stokach po dokonanem odwodnieniu, względnie skarpowaniu, oraz na żwirowiskach potoków. Do zalesienia stoków nadają się rodzaje drzew, które szybko wiążą ziemię i po wycięciu puszczają pędy, a więc drzewa liściaste, jak wierzby, topole i olchy, w drugim zaś rzędzie drzewa szpilkowe: sosna, świerk i modrzew. Do zalesienia żwirowisk i odsypisk używa się wikliny i olchy. Na suchych debrach przeprowadza się zalesienie przy pomocy kunet (żłobów) fa-szynowych, podobnych do francuskiej „garnissage“.

Zadarnienie (gazonnement) usuwistych stoków uskutecznia się po ich ustaleniu przed rozpoczęciem robót koło zalesienia, a to zapomocą obsiewu nasionami traw i roślin motylkowych. Mieszankę tych nasion podano w II części niniejszej publikacji jako załącznik 7.

Profesor politechniki monachijskiej Kreuter wyraża całkiem słuszne zapatrywanie, że wszelkie roboty przy zabudowaniu potoków górskich są tylko środkiem do zapoczątkowania sanacji, która nastąpi dopiero wówczas, gdy p r zy wr ó c o n ą zo st an i e p ok r y w a roślinna stoków górskich przez zalesienie i zadarnienie.

b) Roboty w dolnym biegu potoków górskich (na obszarze akumulacji).

W dolnym biegu potoków dzielą się roboty, które się przeprowadza po ukończeniu zabudowania górnego i środkowego biegu, na dwie kategorje:

1) na stożkach usypowych z uprawnemi gruntami i osadami ludz-

celu odprowadzenie wielkiej wody

kiemi regulację, która ma na dla ochrony domów i gruntów;

na-

2) w łożyskach zasypanych żwirem regulację na średnią wielką wodę, gdyż przy regulacji na wielką wodę żwirowiska nie mogłyby być mulone i pozostałyby na zawsze nieużytkami.

1.    Na stożkach usypowych ujmuje się wszystkie ramiona potoku w jedno łożysko, które musi być wykopane i stosownie do spadu ubezpieczone. Przy wielkich spadach brukuje się dno i skarpy kamieniem. Jako normalny przekrój poprzeczny przyjmuje się kształt trapezu, lub odcinka koła. Kunety (żłoby) kamienne zbudowano na potoku Bystra w Zakopanem (ryc. 55), na potoku Michałów w Maniowach (ryc. 59), na potoku Leszcz i na potoku Bi-czyczance w dorzeczu Dunajca. Trasę prowadzi się w linji prostej tylko do

terenu

inundacyjnego rzeki, gdyż poniżej wielka woda rzeki zamulałaby uregulowane łożysko potoku.

2.    Regulację na średnią wielką wodę, tak zwaną korekcję progową dolnych biegów zastosowano w szerszych rozmiarach na potokach karpackich, roboty zaś przy tej regulacji opisał szczegółowo profesor politechniki lwowskiej inż. Stanisław Hubicki.* Regulacja progowa polega na ujęciu potoku budowlami równoległemi przy wykopie pełnego profilu celem zapobieżenia serpentynowaniu i podmywaniu stoków, zabezpieczeniu dna przed erozją progami, oraz ustaleniu żwirowisk zapomocą budowli poprzeczych między trasą regulacyjną a podnóżem stoków, rozplanowaniu żwirowisk ze spadem od stoków do łożyska potoku celem wytworzenia szerokiego profilu przepływu

* Zabudowanie potoków górskich. Cząść I. Regulacja progowa Lwów, 1927.

na

średnią wielką wodą.

wielkiej wody, wreszcie zawiklenia żwirowisk dla uzyskania gruntów pod kulturę.

Trasę regulacyjną projektuje się w łagodnych łukach i długich liniach prostych środkiem żwirowiska przy możliwem wyzyskaniu istniejącego łożyska potoku.

Niweletę dna projektowano pierwotnie między progami ze spadem 3%, gdy jednak korekcje wykonane z tym spadem, z powodu erozji dna ulegały zniszczeniu, zastosowano poziomą niweletę, która się okazała celową.

Progi buduje się z okrąglaków drewnianych na podściółce faszynowej, z kamienia, a w ostatnich czasach także ze skrzyń siatkowo-żwirowych (na potoku Ponikiewce w powiecie wadowickim). Ponieważ podściółka faszynowa wymaga częstych napraw i uszczelnienia, zastosowano na Wiśle śląskiej przy progach drewnianych podłoże z dyliny lub okrąglaków drewnianych. Na potokach o spadzie powyżej 1% budowano progi początkowo o wysokości 0'45 m, następnie 0⁶30 m ; ponieważ jednak i przy tej wysokości progów zanadto pogłębiała woda dno poniżej podłoża i zrywała wykonane budowle, obniżono wysokość progów do 0‘2 m, a to na podstawie doświadczenia przy korekcji progowej w dorzeczu Biały, gdzie progi, które z powodu braku ma-terjału grubszego zbudowano z okrąglaków o średnicy 0T5 m do 0⁶20 m, utrzymały się przez lat z górą 30.

Na rycinie (44 (str. 249) uwidoczniono typ progu kamiennego na zaprawie cementowej (zastosowany przy regulacji Florynki, dopływu Biały), typ progu drewnianego z podłożem faszynowem (zastosowany przy regulacji potoków w dorzeczu Dniestru), tudzież typ progu drewnianego z podłożem drewnianem zastosowany na Wiśle śląskiej według rysunku udzielonego przez kierownika budowy inżyniera Józefa Pietruszewicza w Pszczynie.⁶ Na potoku Ponikiewce w dorzeczu Skawy zastosował inż. Józef Pindelski progi siatkowo-żwirowe 0’3 m wysokie, 0⁶5 m szerokie o przekroju prostokątnym 0⁶5 X 0'8 my z podłożem siatkowo-żwirowem 0'3 m grubem, a 3 m długiem.

Długość podłoża z kiszek faszynowych przy progach drewnianych wynosić ma według prof. Hubickiego 4 do 5 m, długość zaś podłoża przy progach kamiennych : 3 m bruku kamiennego, a w dalszym ciągu 3 m wyściółki z kiszek faszynowych, razem 6 m.

Koszt 1 m bież. progu wynosił przy zabudowaniu dopływów Skawy w powiecie wadowickim :

1)    progu drewnianego z podłożem faszynowem 12 zł.;

2)    progu kamiennego z podłożem kamiennem na cemencie 76‘75 zł. ;

3)    progu siatkowo - żwirowego z podłożem siatkowo-żwirowem 38 zł. (koszt 1 m² siatki z drutu cynkowanego 3⁶4 mm przy szerokości oczek 14 X 16 cm we fabryce Góreckiego w Wadowicach wynosi 2⁶40 zł. i dochodzi przy grubszym drucie, a mniejszych oczkach do 3⁶20 zł.);

przy korekcji progowej potoku Florynki, dopływu Biały, w powiecie gry-bowskim wynosi obecnie koszt 1 m bież. progu drewnianego z podłożem faszynowem 19 zł., a progu kamiennego z podłożem kamiennem na cemencie (jak ryc. 44) 110 zł.

Przy ubezpieczeniu brzegów potoków zastosowuje się: 1) płotki faszynowe, 2) kiszki faszynowe (po 3 na każdym brzegu), 3) opaski faszy-

' з%

ШШ

Przekrój poprzeczny progu

Przekrój poprzeczny brzegu

-> 050; т о Д.

Próg kamienny

( 1 ■■ 100)

*~~Г

Próg drewniany (1 100)

V-:

ir

Яго^ drewniany na Wisie śląskiej

-(1-SO)

Л><

Г-*-

i 35—.....>ч

i.

!jg

f.

.ZJ

win iji i : i i ; : !

t v v „„ IlH I I i I I i j-c- 0'83-aJ-j k/vAv v v v v vV 14*-------------Ф65........

^ ^PO-15

>■

Ill

J

V l-fe

ЕСН6-ОЧ8

JVU

. "71

Ryc. 44. Typy progów kamiennych i drewnianych zastosowane przy korekcji progowej

potoków.

zwykłe lub Seelinga, 4) opaski kamienne. Przy wszystkich typach progów drewnianych, kamiennych i siatkowo-żwirowych zastosowuje się obecnie najczęściej opaski Seelinga, a opaski kamienne tylko przy progach kamiennych wzdłuż podłoża kamiennego. Przekrój poprzeczny opaski kamiennej uwidoczniono na ryc. 44. Przy korekcji progowej potoków w dorzeczu Biały zastosowuje się zwykłe opaski faszynowe.

nowe

na-

Typ tamy systemu Seelinga zastosowanej przy regulacji rzeki Łęgu w Krawcach (pow. Tarnobrzeg) przedstawia ryc. 45 na stronie 251. Tamy systemu Ludwika Seelinga, dyrektora dóbr arcyksiążęcych w Izdebniku, budowane od r. 1886 dla ubezpieczenia brzegów Skawy w Witanowicach i Ra-doczy, tudzież potoku Skawinki, a subwencjonowane przez Namiestnictwo i Wydział Krajowy, tern się różnią od zwykłych tam faszynowych, że kiszki wiklowe zastąpione są przypinkami (żerdziami drewnianemi), które przytrzymują po 2 pale związane witkami brzozowemi, a obok tego odpada obciążenia żwirem. Trwałość tych tam zależna jest od porostu wikliny, którą leży gęsto sadzić na koronie. Typ tamy zastosowanej w r. 1896 przez inżyniera Krajowego Biura Meljoracyjego Jana Bochniaka przy regulacji Łęgu udzielił Wydział Krajowy sekcji oddziału leśno-technicznego, która przy regulacji potoków górskich zastąpiła przypinki drutem, wskutek czego ilość pali zmniejszyła się do połowy.*

Koszt 1 m bież. ubezpieczenia brzegów potoków opaskami w powiecie wadowickim podany przez inż. Pindelskiego wynosi:

1)    płotkami 0*4 m wysokiemi 1'80 zł.;

2)    trzema kiszkami faszynowemi 2'50 zł.;

3)    opaską kamienną 2 m wysoką 15 zł.;

4)    tamą Seelinga o trzech rzędach pali 13*50 zł.

Koszt ubezpieczenia 1 m bież. brzegu potoku w dorzeczu Biały zwykłą opaską faszynową 0‘7 m wysoką podany przez inż. Milana wynosi 11’40 zł., jest zatem niższy o 2*10 zł. od kosztu opaski Seelinga.

Poprzeczki łączące budowle równoległe ze stokami mają na celu ustalenie żwirowisk przy równoczesnem ich rozplanowaniu ze spadem od stoków do łożyska, a tern samem ustalenie profilu przepływu wielkiej wody. Prof. Hubicki zaleca zastosowanie płatków dwu- i trzyrzędowych na podściółce faszynowej (z kiszek 0'2 do 0’3 m średnicy) wypełnionych żwirem, a po części materjałem faszynowym. Szerokość korony poprzeczek z płotków 2-rzędowych wynosi 1 m, z 3-rzędowych 2 m. Poprzeczki mają być wkopane w żwirowisko, tak iż korona ich leżeć ma w poziomie wyrównanego żwirowiska, wzdłuż koron poprzeczek zaś od dołu mają być przybite dwie kiszki ze świeżo ściętej wikliny dla zabezpieczenia przed erozją. Oprócz poprzeczek zaleca prof. Hubicki zakładanie połączonych z opaskami prostopadłych do trasy kiszek faszynowych 2 do 3 m długich w odległościach 5 do 10 m, dla zapobieżenia erozji na styku opasek z odsypiskami.

W okręgu krakowskiej Dyrekcji Robót Publicznych buduje się obecnie oprócz poprzeczek faszynowych także poprzeczki siatkowo-żwirowe. Na potoku Florynce w dorzeczu Biały, o szerokości żwirowiska dochodzącego do 100 m, gdzie, na 5 progów przypadają 4 drewniane, a 1 kamienny, wykonuje się w przedłużeniu progów drewnianych poprzeczki faszynowe, a w przedłużeniu progu kamiennego poprzeczki siatkowo-żwirowe. Wskutek

* W II części swego dzieła „Grundriss der Wildbachverbauung-“ (str 365 i 366) zamieścił prof. Wang- opis i rysunki tam Seelinga według projektu inżyniera Bochniaka.

Tama systemu Seelinga

wykonana na rzece Łęg

/•.

' -Q-Г

Л⁰

Przekrój А В.

wo<3a nonti. S g *

■__a.

if

W'

Лга imbtamy >2лзг^⁴ .    ^ Д

■iV&!

»V

potrzeba: JaszyłiywiMowej Związek    д :' /

*    * w lasowej 1Z,2. • ! 'i ! Î.

1....

Р*2..*Ази?

* Jkoîow 2.“m

......i.

»,

apery

" Z%ro 4p*rQ.i..:....3jp

sa

10--4

]r

Y Рага к of ów

f ivi ) ka brz ozowa

12-*

Jjr-

И-

ii

IMj

Jnż. Jan Pochniak

Rye. 45. Tama systemu Ludwika Seelinga (1 : 100).

zastosowania budowli siatkowo-żwirowych wynosi koszt korekcji progowej 1 km potoku Florynki około 150.000 zł., podczas gdy prof. Hubicki podaje przeciętny koszt korekcji 1 km potoku progami drewnianemi przy zastosowaniu faszynady do budowy podłoża, opasek i poprzeczek płotkowych na 25.000 zł. do 30.000 zł.

Przy wysokości progów drewnianych 0'2 m, a długości podłoża z progiem 5 -J- 0'2 m = 5’2 m można stosować korekcję progową przy maksymalnym spadzie 3'8 m na 100 m długości, bo na 1 hektometrze pomieścić można tylko okrągło 19 progów (100: 5*2), które przedstawiają spad 19 X 0-2 = 3-8%.

Obliczenie sekcyj odpływowych w zaporach i przekrojów poprzecznych potoków przy korekcji progowej.

Przy pierwszych projektach zabudowań potoków górskich nie obliczano wymiarów sekcji odpływowej w zaporach, ani normalnych przekrojów poprzecznych potoków, lecz przyjmowano te wymiary w przybliżeniu, podobnie jak krakowska Dyrekcja Robót Publicznych przy poprawianiu projektów regulacji Łososiny i Wieprzówki. Dopiero gdy kierownictwo oddziału leśno-technicznego w austrjackiem Ministerstwie Rolnictwa objął inżynier Ferdynand Wang, a projekty zabudowań, które przeprowadzano przy pomocy państwowego funduszu kanałowego, podlegały zatwierdzeniu komisji regulacyjnej zaczęto obliczać od r. 1908 wymiary sekcyj odpływowych zapór i normalnych przekrojów potoków na stożkach usypowych dla przepływu wielkiej wody, a normalne przekroje poprzeczne potoków przy korekcji progowej dla przepływu średniej wielkiej wody.

Objętość przepływu wielkiej wody.

W braku obserwacyj wodowskazowych i pomiarów hydro-technicznych obliczano ilość wielkiej z dorzecza i opadów atmosferycznych, bądźto średnich rocznych, bądź też maksymalnych i ich czasów trwania według wzorów Iszkowskiego, Kresnika i Possenti’ego.

Profesor inż. Wang podaje dla większych powierzchni dorzeczy w okoli-

na sekundę :

each dobrze zalesionych następująca ilości wody z 1 km2 w terenie pagórkowatym 2*0 do 2’5 m³ ; w średnich górach 4 do 5 m³; w wysokich górach 5'5 do 8’5 m³ ; które to ilości przy słabem zalesieniu i nieprzepuszczalnym gruncie należy powiększyć o 30 do 50%.

Profesor dr. M. Matakiewicz przytacza w nr. 13 lwowskiego „Czasopisma Technicznego“ z r. 1929 następujące ilości odpływu na bawarskich potokach górskich z 1 Am² na sekundę:

z r.

przy dorzeczu A — 1 km¹ 10 m³, przy /4 = 2 km¹ 9 m³, przy /4 = 3 km1 8 m³, przy A — 5 Am² 6 m³, przy A — 10 km² 4 m³, przy A = 20 km2 2'5 m³, przy A =30 km² 2 m³, przy A = 50 km² 1*5 m\ przy A = 100 km2 1‘5 m³. (Ilości te podał inż. Deuerling w Deutsche Wassserzvirtschaft nr. 12 1928).

W referacie przedłożonym I polskiemu zjazdowi hydrotechnicznemu w styczniu 1929 r. w Warszawie p. t. „Oznaczenie przepływu wielkiej wody w potokach“ wykazał prof. dr. inż. Adam Różański, zużytkowując badania Hell-

północnych Niemczech, Poznańskiem i na Pomorzu, dra Haeusera w Bawarji i dra Horaka na Morawach, że największa woda na potokach do 100 km² powierzchni dorzecza pochodzi z deszczów nawalnych* krótko trwających, na potokach zaś z dorzeczem ponad 100 km² z deszczów długotrwałych. Związek między natężeniem deszczów nawalnych a czasem ich trwania przedstawił Hellmann linją krzywą odpowiadającą zrównaniu i = a -j- —, gdzie i oznacza maksymalne natężenie deszczu w mili-

manna w

Tt

metrach na minutę, a t czas trwania deszczu nawalnego w minutach, spół-czynniki zaś obliczone dla północnych Niemiec a = — 0*311, b— -(-3*522. Ponieważ krzywe tego związku w Bawarji i na Morawach odpowiadają krzywej Hellmanna, przyjął prof. Różański krzywą Hellmanna także dla południowej Małopolski i na podstawie obserwacji stacyj meteorologicznych zaopatrzonych w ombrografy z lat 1901 do 1910 obliczył przy zastowaniu tęorji najmniejszych kwadratów spółczynniki : a = — 0*365, b = -j- 5*143 (dla Śląska polskiego a = — 0*187, b = -f- 4*829, dla Poznańskiego a = —0*400, b = -f- 5*576).** Na podstawie badań dra Haeusera w Bawarji oznaczył prof. Różański relację między największemi opadami w m³ na 1 km* i sekundę p a odnośnemi maksymalnemi natężeniami (i) zrównaniem: dla z poniżej 1*86 mm na minutę: p — a.i, gdzie a — 16*6, oraz dla i powyżej 1*86 mm na minutę: p = ax . i -f- a₀, gdzie ax = 13'8, a₀ = 5*2.

Zasięg deszczów n a w a 1 n y c h przedstawił prof. Różański na podstawie badań bawarskich zrównaniem A =

(5-z)³

, gdzie A oznacza zasięg

w km², i maksymalne natężenie deszczu nawalnego w milimetrach na minutę.

Powierzchnię sekcji odpływowej (gardła), w zaporach obliczono dla przepływu wielkiej wody według formuł dla przelewu, normalne zaś przekroje potoków na stożkach usypowych dla przepływu wielkiej wody według wzorów Ganguillet-Kuttera, lub Bazina.

Objętość wielkiej wody z 1 km² na sekundę przyjmowano w odwrotnym stosunku do wielkości dorzecza przy obliczeniu przekrojów potoków <7₄ = 3*5 m³ do 7 m³, — przy obliczeniu zaś sekcyj odpływowych (gardła) w zaporach objętość większą q₄ = 5 m³ do 8 m³.

0*2

Objętość przepływu średniej wielkiej wody.

Przy korekcji progowej potoków przyjmowano za wielkie szerokości przekrojów (za wielkie ilości wody), wskutek czego woda osadzała materjał w uregulowanych łożyskach. Na podstawie szeregu pomiarów przepływu wody na potokach karpackich o powierzchni zlewni od 3 km² do 100 km* oznaczył profesor Hubicki relację między objętością przepływu średniej wielkiej wody

* Do deszczów nawalnych zaliczył Hellmann te deszcze, których natężenie na minutę wynosi przynajmniej : przy trwaniu deszczu: 1—5 minut 2 mm, 6—15 minut 1'6 mm, 16—30 nut 1 2 mm, 31—45 minut 1*0 mm, 46—60 minut 0‘8 mm, 61—120 minut 0'6 mm, 121—180 minut 0⁻45 mm, ponad 180 minut 0*3

** Natężenie i deszczu nawalnego na minutę wynosi w południowej Małopolsce przy czasie trwania t: 1 minuty 4*78 mm, 5 minut 2*69 m/n, 15 minut 1*72 mm, 30 minut 1*29 mm, 1*08 mm, 60 minut 0‘95 mm, 120 minut 0‘68 mm 180 minut 0’55

45 mm

mm.

mm.

mi-

z 1 Ar/72² na sekundę a powierzchnią dorzecza (w powyższych granicach) bez uwzględnienia wysokości opadów atmosferycznych, w następującem zrównaniu

6⁷02 -f (A — 1) 0⁷02

9s =

, gdzie A oznacza powierzchnię dorzecza w km², a q₃

ilość średniej wielkiej wody z 1 Лг/72² na sekundę. Ilość ta wynosi : przy dorzeczu A = 3 km² q₃ = 1⁷6 /72³/sek., przy A — 5 km² = 1'05 /72³/sek., przy .A = 10 km² = 0‘65 /72³/sek., przy A = 20 Ar/n² <7₃ = 0⁷32 /7z³/sek., przy A = 30 km² q₃ = 0⁷22 /72³/sek., przy A = 50 Ar/72² 9₃ = 0’14 /72³/sek., przy A = 100 Ar/72², q₃ = 0'075 /72³/sek. Stosunek ilości średniej wielkiej wody do ilości wielkiej wody (podanej powyżej na potokach bawarskich) wynosi przy dorzeczu A — 3 Ar/72² 20 %, przy /4 = 5 Ar/72² 17⁷5 °/₀, przy A = 10 Ar/72² 15 °/₀, przy A = 20 km² niespełna 13 °/₀, przy A = 50 km² 10%, przy A = 100 km2 5⁷8%. W projektach korekcji progowej przyjmowano większe ilości średniej wielkiej wody: w dorzeczu Skawy q₃ = 0⁷45 /72³/sek., (przy A = 18 Ar/72² na Ponikiewce), a mniejsze w dorzeczu Biały q₃ — 0⁷35 /72³/sek. na Pławiance (przy A = 12⁷5 At72²), q₃ = 0⁷4 /72³/sek. na Binczarówce (przy A = 12⁷8 Ar/72²).

f Przy projektowaniu korekcji potoków górskich sekcja od działu leśno-technicznego nie obliczała wymiarów normalnych przekrojów poprzecznych, lecz przyjmowała szerokość trasy na podstawie obserwacyj przy zdjęciach. Następnie przyjmowano przy korekcji progowej (wysokość progów wynosiła 0⁷3 /72), przekrój prostokątny o głębokości wody 0⁷4 /72 odpowiadającej wysokości płotków, któremi ubezpieczano brzegi, i obliczano szerokość profilu (równą długości progu) z formułki Armaniego, podanej przy opisie projektu regulacji Wieprzówki, która to formułka nie uwzględnia spadu, lecz przyjmując stałą chyżość średniej wielkiej wody v — 2 /72 i odpowiadający tej chyżo-ści spółczynnik przy przelewie ^ = 0⁷696, podaje szerokość potoku jako funkcję ilości średniej wody normalnej, głębokość wody (0⁷4 m) i spółczyn-nika fi (0⁷696). Szerokość ta wynosiła 6 do 10 /72. Ponieważ przy różnych spadach (od 0⁷5% do 3⁷8%) chyżość wody w przyjętym profilu poprzecznym nie może być stałą i wynosić 2 /72,⁷ zaniechano normowania przekrojów poprzecznych przy korekcji progowej według formułki Armaniego i od r. 1908 obliczano te przekroje dla przepływu średniej wody normalnej według wzorów Ganguillet-Kuttera, lub Bazina przy uwzględnieniu spadu.

¹

Według- sprawozdania pomorskiego Wydziału wojewódzkiego za rok administracyjny 1927/8 kapitał akcyjny spółki 2,000.000 zł. podniesiony został o 50°/o, t. j. do kwoty 3,000.000 zł., a Sejmik wojewódzki uchwalił 13 grudnia 1927 r. zaciągnąć pożyczkę w Banku Gospodarstwa Krajowego do kwoty 12,000.000 zł., celem przyłączenia portu handlowego i wojennego w Gdyni do sieci elektrycznej i wybudowania drugiego zakładu w Żurze. Za r. 1927 wypłacono dywidendę 6°/o (po 60 gr. od 1 akcji 10-złotowej).

²

W książce „Grundriss der Wildbachverbauung“ przytacza prof. inż. Ferdynand Wang daty wyjęte z dzieła Prospera Demontreya „L’extinction des torrents en France par le reboisement“ (Paris 1895), że gminy i prywatni właściciele, którzy wykonali zabudowania i zalesienia na podstawie ustaw z r. 1860 i 1864 otrzymywali subwencje, które do r. 1892 wynosiły od państwa 49°/o, od departamentów 17%. Do r. 1892 wykupiło państwo 100.711 ha gruntów, koszta zaś zabudowania i zalesienia preliminowano w kwocie 476 fr. od 1 ha, czyli 44,940.752 fr. razem zaś z wykupnem gruntów 61,943.292 fr. Dalsza akcja obejmować miała Wykupno i zabudowanie jeszcze 219.284 ha w Alpach, Sewennach, Pirenejach i na płycie Centralnej kosztem 142,374.4’)9 fr., tak iż ogółem koszta zamierzonych robót miały wynosić 204,317.771 fr. złotych.

³

Z końcem XIX stulecia podjęto także w mniejszych rozmiarach zabudowanie potoków i zalesienie w Grecji i Hiszpanji, a Rosja popierała te roboty na Kaukazie i w Turkiestanie złotemi medalami i premjami do 300 rubli.

⁴

Prof. Wang przytacza przykłady zabudowania potoków i debr w braku kamienia płot

⁵

kami systemem Jenny’ego, który zabudował miejscowy potok w Nieder-Urnen wpadający do kanału Linith w Szwajcarji. Potok, na którego stożku leży Nieder-Urnen, a który pogłębił się w górnym biegu o 25 m, zabudował Jenny od r. 1838 płotkami horyzontalnemi 3 do 4 m od siebie odległemi z pali 2⁴5 do 3 m długości wbitych w odstępach 0 5 do 0‘7 m na ²/з

⁶

Podłoże drewniane zamiast faszynowego zastosowuje także kierownik zabudowania potoków górskich w dorzeczu Wisły, inż. Karol Duszanek w Ustroniu.

⁷

Prof. Hubicki otrzymał dla profilu 6 m szerokiego, a 04 m wysokiego v = 2 m przy ilości wody = 5’12 /n³, a spadzie 7=1⁷5% (przy obliczeniu chyżości według wzorów Bazin’a i Ganguillet-Kuttera).

Instruowanie projektów technicznych.

Rozporządzeniem austrjackiego Ministerstwa Rolnictwa i Spraw Wewnętrznych z dnia 18 grudnia 1885 r. Dz. u. p. nr. 2 z r. 1886 wydane zostały następujące przepisy o sporządzaniu generalnych projektów zabudowania potoków górskich.

I. Projekt generalny ma obejmować:

1. Przedstawienie stosunków istniejących w dorzeczu potoku górskiego (t. j. sprawozdanie techniczne), które zawierać ma następujące szczegóły: dokładne określenie położenia pola roboczego, powierzchnię, oraz stosunki orograficzne, geologiczne i klimatyczne dorzecza potoku; dzia-

łanie potoku i prawdopodobne jego przyczyny; o ile wiadomo, datę pierwszego masowego pochodu żwirów i okresy, w których następne się wydarzały ; stosunki zalesienia dorzecza potoku i sąsiedniej okolicy; istniejącą obecnie w dorzeczu potoku gospodarkę leśną, jej wadliwości i środki do ich usunięcia; rodzaj zagospodarowania i użytkowania gruntów rolnych i chów bydła w dorzeczu potoku; pogorszenie się gleby i stąd powstałe szkody; niebezpieczeństwo istniejące lub przewidywane na wypadek pozostawienia istniejącego stanu i korzyści, które będą osiągnięte z zabudowania w bezpośred-niem i dalszem sąsiedztwie potoku; wreszcie wpływ przedsiębiorstwa na istniejące zakłady wodne, albo na zakłady przemysłowe potrzebujące większej ilości wody i na wody sąsiednie.

2.    Plany sytuacyjne z przybliżonem ograniczeniem pola roboczego (perymetra) i oznaczeniem robót tak w łożysku, jak i poza łożyskiem, a w szczególności :

a)    Kartę przeglądową w podziałce 1:75.000 lub 1:25.000, która ma obejmować całe dorzecze potoku, a w razie potrzeby okolicę najbliższą, tudzież warstwice i koty potrzebne do przedstawienia terenu. Dorzecze potoku ma być oznaczone barwą jasno-niebieską, a pole robocze paskiem fioletowym. Dalej zawierać ma karta oznaczenie wszystkich istniejących i projektowanych budowli piętrzących, ustalających i odprowadzających (zapór, progów, urządzeń do odwodnienia i t. d.), oraz istniejące większe usuwiska, debry i urwiska.

b)    Plan sytuacyjny szczegółowy w podziałce 1 : 1.000 do najwyżej 1: 5.000 zorjentowany górą ku północy, a na lewo ku zachodowi, obejmujący te części pola roboczego (perymetra), w których mają być wykonane zabudowania i inne roboty dla nieszkodliwego odprowadzenia wody. W sytuacji tej ma być przedstawiony teren warstwicami ciemno-brunatnemi, a ponadto muszą być wkreślone w sposób używany w katastrze, wszystkie istniejące miejscowości, poszczególne budynki, drogi, koleje, ścieżki, następnie wszystkie wody płynące, kanały, urządzenia do odwodnienia i nawodnienia, wody stojące i zabagnione grunta, wreszcie usuwiska, debry i urwiska. Istniejące urządzenia piętrzące, ustalające i odprowadzające mają być oznaczone kolorem czarnym, projektowane budowle cynobrem.

3.    Profil podłużny potoku na całej długości, na jakiej ma być zabudowany, i dopływów wraz z ważniejszemi przekrojami poprzecznemi w 2 egzemplarzach. Jeden egzemplarz ma być sporządzony w skali 1 :1000 dla długości a 1 : 100 do 1 : 200 dla wysokości przy stopniowaniu poziomu porównawczego od 10 do 10 metrów, drugi w skali 1 : 1.000 tak dla długości, jak i wysokości przy stopniowaniu poziomu porównawczego od 100 do 100 metrów. W obu egzemplarzach profilu podłużnego mają być ozna-

czone

wane

istniejące budowle spiętrzające i ustalające kolorem czarnym, projekto-cynobrem, a spodziewane odsypiska kolorem blado-czerwonym. Prze-kroje poprzeczne tak potoku głównego, jak i dopływów mają być sporządzon w skali 1 : 100 do 1 : 200, jakość gruntu w dnie i obustronnych stokach m być oznaczona barwami, a uwarstwienie cieniowaniem. Stacjonowanie i opisanie profilów podłużnych i poprzecznych, oraz planów sytuacyjnych ma się ze sobą tak zgadzać, aby nie było żadnej wątpliwości co do identyczności

punktu na różnych planach.    .    .    ,

4.    Plany większych budowli piętrzących i ustalających mają byc sporządzone w skali 1 : 100, w rzucie poziomym i pionowym, tudzież w przekroju poprzecznym przy dołączeniu krótkiego opisu, — typy zaś małych budowli, jak np. drenów w skali 1 : 20 do 1 : 50 w przekroju poprzecznym. W planach ma być użyta miara metryczna, oraz zamieszczona podziałka z wypisaniem skali zmniejszenia.

5.    Sumaryczne przedstawienie zarządzeń na polu robocze m, które mają być wydane w interesie wykonania lub skuteczności budowli w łożysku, albo też usunięcia istniejących wadliwości, mianowicie: zarządzeń dla wydobywania materjałów i komunikacji na polu roboczem (dróg, kolejek, kładek i t. p.), jakoteż zapobieżenia urwiskom, usuwiskom, zatamowaniu wody i t. p., któreby zagrażały pracy w łożysku, dalej zarządzeń dla odwodnienia, ustalenia gruntu, wygrodzenia płotków, zalesienia i t. d. celem zabezpieczenia pola roboczego od wpływów żywiołowych.

Dla odwodnienia większych obszarów, które wymagają wykonania znaczniejszych budowli, jak sztolni, kanałów, głębokich wcięć i t. p., lub całego systemu takich urządzeń, ma być przedłożony oddzielny projekt z uwidocznieniem w planie sytuacyjnym powierzchni, jakie mają być odwodnione.

6.    Sumaryczny kosztorys robót w łożysku i na polu roboczem, który ma zawierać wymiary i koszta z jednej strony robót technicznych, jako to : robót ziemnych i regulacyjnych, objektów, skarpowania, grodzenia płotków, zalesienia, zadarnienia, urządzeń komunikacyjnych, odwodnienia i t. p. wraz z analizą i spisem cen, — z drugiej strony wydatki na wywłaszczenie gruntów i odszkodowania, a ponadto koszta zarządu i wydatki nieprzewidziane wyrażone w procentach kosztów budowy.

7.    Przybliżone podanie czasu trwania robót w łożysku, jak i na polu roboczem.

II.    Przedłożenie generalnego projektu. Projekt generalny ma być przedstawiony właściwej politycznej władzy krajowej, względnie komisji krajowej, która po zbadaniu i przeprowadzeniu dochodzeń przedkłada go Ministrowi Rolnictwa.

III.    Uzupełnienia projektu generalnego dla wyłożenia w gminie i przeprowadzenia rozpraw komisyjnych.

Skoro Minister Rolnictwa uzna użyteczność publiczną przedsiębiorstwa, a projekt za odpowiedni, ma być projekt generalny uzupełniony planem sytuacyjnym i załącznikami celem przedłożenia politycznej władzy powiatowej.

1. Plan sytuacyjny w skali 1:1.000 do 1:1.500 obejmować ma całe fioletowym paskiem obwiedzione pole robocze wraz z najbliższą okolicą przynajmniej na 200 m. W planie tym mają być wkreślone sekcje i parcele katastru z liczbami, oraz znajdujące się w katastrze rysunki i uzupełnienia zdjęte dla projektu, w szczególności : wody płynące, jeziora, stawy, kanały, urządzenia do osuszania i nawodniania, wody stojące, grunta zabagnione, place materjałowe, drogi, kładki, koleje, ścieżki dla bydła, usuwiska, debry, urwiska, partje skał, zakłady przemysłowe i rękodzielnicze i t. d. Teren ma być oznaczony ciemno-brunatnemi warstwicami w odstępach pionowych co 20 m z wpisanemi kotami (rzędnemi), parcele zaś gruntowe i budowlane mają być nałożone jasnemi kolorami według przepisów katastru. Kanały otwarte mają być oznaczone linją niebieską, kanały kryte (dreny) linją niebieską i równoległą czerwoną. Grunta przeznaczone do wywłaszczenia mają być zakresko-wane pełnemi linjami, grunta, które mają być obciążone służebnością, prze-rywanemi linjami barwy karminowej. Co do wkreślania istniejących i projektowanych budowli piętrzących, ustalających i odprowadzających obowiązują przepisy pod I. 2. lit. b).

2. Załączniki planu sytuacyjnego:

a)    spis wszystkich parcel w obrębie pola roboczego, względnie części parcel z wyszczególnieniem posiadaczy i rodzaju zaprawy według kolejności liczb parcel;

b)    spis tych parcel lub części parcel, położonych w obrębie pola roboczego, które mają być wywłaszczone;

c)    spis tych parcel lub części parcel położonych w obrębie pola roboczego, które mają być obciążone służebnością;

d)    spis uprawnionych do poboru wody, których prawa dotyka projektowana regulacja i odprowadzenie potoku;

e)    wreszcie wykaz żądań przedsiębiorstwa co do odstąpienia materjałów i używania obcych gruntów dla dowozu, składania i obrabiania materjałów, jak i pod budowę mieszkań dla kierownictwa budowy i robotników, przy-czem mają być podane liczby parcel i położenie gruntów wraz z nazwiskami właścicieli.

Projekty techniczne badane były przed zatwierdzeniem przez szefa oddziału leśno-technicznego przy Ministerstwie Rolnictwa i delegatów Wydziału Krajowego. Z ramienia Wydziału Krajowego brał udział w reambulacji projektów inżynier Kraj. Biura Meljoracyjnego Jan Hapanowicz, a następnie od r. 1909 inżynier tego biura Tadeusz Korasadowicz.

В) Wykonanie zabudowania potoków górskich.

Wszystkie zabudowania potoków górskich subwencjonowane z państwowego funduszu meljoracyjnego pozostawały pod zarządem Wydziału Krajowego w myśl specjalnych krajowych ustaw meljoracyjnych, natomiast zabudowania subwencjonowane z państwowego funduszu kanałowego pozostawały przeważnie pod zarządem Namiestnictwa, Wydziałowi Krajowemu zaś przydzieliła komisja regulacji rzek kanałowych tylko uzupełnienie zabudowań potoków górskich w dorzeczu Biały i Dniestru, tudzież nowe roboty przy zabudowaniu potoków górskich w dorzeczu Strwiążą i Bystrzycy Samborskiej.

Sposób wykonania robót przy zabudowaniach subwencjonowanych z funduszu meljoracyjnego unormowały rozporządzenia wykonawcze do specjalnych ustaw krajowych, przy zabudowaniach zaś subwencjonowanych z funduszu kanałowego instrukcja administracyjno-techniczna (załącznik 1 niniejszej części publikacji).

Organizacja służby technicznej.

N СЯ

Dla projektowania i wykonania zabudowań potoków górskich subwencjonowanych z funduszu meljoracyjnego w Galicii i na Bukowinie utworzyło austrjackie Ministerstwo Rolnictwa reskryptem 11 maja 1888 r. osobną sekcję oddziału leśno-technicznego z iedzibą w Przemyślu, a od r. 1898 w Samborze, złożoną z techników lasowych, którzy ukończyli sekcję leśną na wiedeńskiej Akademji Rolniczej. Kierownikiem sekcji był inżynier leśnictwa Michał Martyniec, który pełnił tę funkcję aż do upadku Austrji.

17

Roboty wodne i melioracyjne w południowej Małopolsce. III.

Sekcja podlegała bezpośrednio Ministerstwu Rolnictwa i składała się przed wojną światową w r. 1914 z 17 urzędników (1 starszego radcy leśnictwa, jako kierownika, 1 starszego komisarza, 5 komisarzy I klasy, 1 komisarza II klasy, 1 asystenta leśnictwa i 8 techników lasowych).

Warunki, pod jakiemi mogło Ministerstwo Rolnictwa udzielać pomocy technicznej oddziału leśno-technicznego do projektowania i wykonania zabudowań potoków górskich, skreśliła ustawa z dnia 7 lutego 1888 r. Dz. u. p. nr. 17. Mianowicie przy publicznych ustawowych przedsiębiorstwach meljora-cyjnych, których koszta ponosił wyłącznie państwowy fundusz meljoracyjny i fundusz krajowy, płace, dodatki służbowe, dodatki budowlane i wszelkie inne należytości zwracane były z funduszów budowy po wejściu w życie odnośnych ustaw krajowych. Przy mniejszych zabudowaniach subwencjonowanych z państwowej i krajowej dotacji dyspozycyjnej na drobne meljoracje pokrywało Ministerstwo Rolnictwa koszta pomocy technicznej z państwowego funduszu meljoracyjnego, który wogóle ponosił koszta utrzymania personalu sekcyj oddziału leśno-technicznego.

Dla projektowania i wykonania zabudowań potoków górskich subwencjonowanych z państwowego funduszu kanałowego w myśl noweli z 9 maja 1907 Dz. u. kraj. nr. 54 do ustawy z r. 1901 o regulacji rzek kanałowych utworzyło Ministerstwo Rolnictwa „Ekspozyturę oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich we Lwowie“. W myśl uchwały komisji regulacyjnej z dnia 12 grudnia 1908 r. ekspozytura ta była organem wykonawczym komisji dla technicznych i administracyjnych czynności przy zabudowaniu potoków górskich i korespondowała bezpośrednio z władzami krajowemi, t. j. Namiestnictwem i Wydziałem Krajowym, które wykonywały zabudowania, kierownik zaś ekspozytury był organem doradczym i referentem komisji dla zabudowań potoków górskich i był powoływany na posiedzenia komisji. Kierownikiem ekspozytury, która rozpoczęła swą działalność w r. 1909, zamianowało Ministerstwo Rolnictwa 25 maja 1909 r. inżyniera leśnictwa Romualda Dziewolskiego. Ekspozytura składała się z 11 urzędników (1 radcy leśnictwa, jako kierownika, 3 komisarzy I klasy, 1 zarządcy lasów, 4 praktykantów i 1 technika).

Tak sekcja Samborska, jak i ekspozytura lwowska prowadziły roboty oszczędnie, we własnym zarządzie, nie tworząc wielkich kierownictw budowy, jak Namiestnictwo,¹ lecz zastosowując raczej sposób prowadzenia budowy przez Wydział Krajowy.

W odrodzonej Rzeczypospolitej należą sprawy całego budownictwa wodnego, a między temi sprawy meljoracyj pierwszorzędnych i zabudowania potoków górskich w myśl dekretu Naczelnika Państwa z dnia 16 stycznia 1919 r. Dz. pr. p. nr. 8 poz. 118 i ustawy z dnia 29 kwietnia 1919 r. Dz. pr. p. nr. 39 poz. 283 do zakresu działania Ministerstwa Robót Publicznych, które nie reaktywowało ani sekcji Samborskiej, ani ekspozytury lwowskiej dla zabudowań potoków górskich, lecz poruczyło wykonanie robót Dyrekcjom Robót Publicznych. Roboty przy zabudowaniu potoków górskich w południowej Małopolsce prowadzą obecnie państwowe Zarządy wodne w Samborze, Przemyślu, Jaśle, Nowym Sączu, Nowym Targu, Wadowicach i Żywcu, tudzież osobne

kierownictwo zabudowań potoków górskich w Mszanie Dolnej. Państwowym Zarządom wodnym w Samborze, Przemyślu, Jaśle, Nowym Sączu i Żywcu przydzielono w tym celu techników lasowych, w Nowym Targu zaś i Wadowicach nie zachodziła potrzeba takiego przydzielania, gdyż z powodu braku hydrotechników poruczono kierownictwo państwowych Zarządów wodnych technikom lasowym.

Ponieważ sekcja Samborska nie została reaktywowaną, Tymcz. Wydział Samorządowy w braku fachowych organów wykonawczych nie mógł skorzystać z uprawnienia, jakie dała mu nowela z dnia 23 czerwca 1925 r. (Dz. u. R. P. nr. 75 poz. 524) do ustawy meljoracyjnej w sprawie wydawania rozporządzeń z mocą ustawy zapewniających wykonanie zabudowań potoków górskich przy zasiłkach z państwowego funduszu meljoracyjnego i z funduszu krajowego. Wskutek tego nie zostało dotychczas zrealizowanych 10 przedsiębiorstw, dla których Sejm krajowy uchwalił 4 marca 1914 r. projekty ustaw, mianowicie : 7 w dorzeczu Wisły (z tych najważniejsze zabudowanie potoków górskich w dorzeczu Raty) i 3 w dorzeczu Dniestru.

Koszta zabudowań potoków górskich.

Na podstawie państwowej ustawy meljoracyjnej z 30 czerwca 1884 r. (Dz. austr. u. p. nr. 116) przyszło do skutku w południowej Małopolsce 14 przedsiębiorstw zabudowań potoków górskich w dorzeczu Wisły (z tych 1 w Tatrach, 11 w Karpatach, a 2 na Roztoczu) kosztem 2,757.586 koron, w dorzeczu Dniestru zaś 6 przedsiębiorstw (5 w Karpatach a 1 na płycie Podolskiej) kosztem 1,740.576 koron, ogółem kosztem 4,498.162 koron czyli 8,123.680 zł. obieg, stabil. Przedsiębiorstwa te były subwencjonowane z państwowego funduszu meljoracyjnego i zostawały pod zarządem Wydziału Krajowego.

Koszta zabudowań potoków górskich przewidzianych w noweli z dnia 9 maja 1907 r. (Dz. u. kraj. nr. 54) do ustawy krajowej z r. 1901 o regulacji rzek kanałowych w obszarze źródłowym 8 dopływów Wisły i 6 dopływów Dniestru łącznej długości 420’615 km obliczone zostały w projektach generalnych zatwierdzonych przez komisję regulacyjną na .    .    .    . 15,717.900 К

9,100.000 „

do tego koszta kanalizacji Lwowa obliczone pierwotnie na 11,000.000 K a zredukowane na.......

. . 24,817.900 К

razem .

czyli 44,821.127 zł. obieg, stabil.

Zabudowania te były subwencjonowane z państwowego funduszu kanałowego w wysokości 60%. Koszta zabudowań subwencjonowanych z funduszu kanałowego, które komisja regulacyjna przydzieliła Wydziałowi Krajowemu, wynosiły :

OO    ^ CO

00 o ł—² ЧО O0

2 o ö о o o o o o o © o o o o

Fs 3    5    3

h-b

Koszta robót subwencjonowanych z funduszu meljoracyjnego

4,498.162 К 24,817.900 „

wynosiły..................

z funduszu kanałowego.............

ogółem .    .

. 29,316.062 К

czyli 52,944.807 zł. obieg stabil.

Pod zarządem Wydziału Krajowego zostawały zabudowania subwencjonowane :

a) z funduszu meljoracyjnego, których koszta wynosiły .    .    .    4,498.162 К

h) z funduszu kanałowego, których koszta preliminowano w sumie 11,828.000 „

. . 16,326.162 К

razem .

czyli 29,485.048 zł. obieg, stabil.

Zalesienie stoków potoków górskich.

W komisji dla regulacji rzek kanałowych zwrócono uwagę, że tak sekcja Samborska, jak i ekspozytura lwowska w projektach zabudowań nie uwzględniają w dostatecznej mierze zalesienia i zadarnienia nagich stoków górskich, celem przywrócenia pokrywy roślinnej, od czego zależy wogóle skuteczność

1    trwałość zabudowania.

Na X posiedzeniu dnia 11 kwietnia 1911 r. uchwaliła komisja regulacyjna polecić ekspozyturze lwowskiej wypracowanie projektów zalesienia stoków gór w perymetrach potoków objętych nowelą z r. 1907 do ustawy o regulacji rzek kanałów, oraz odnieść się do Namiestnictwa o interwencję w komisji krajowej, powołanej do zalesień ochronnych w myśl ustawy z dnia 15 czerwca 1904 r. (Dz. u. kraj. nr. 94) o przyśpieszenie akcji zalesienia w tych powiatach, w których zabudowują się potoki górskie, jednak poza perymetrami zabudowań. Komitet techniczny przedłożył komisji na XII posiedzeniu dnia

2    kwietnia 1912 r. elaborat ekspozytury lwowskiej, według którego w 13 dorzeczach zachodzi potrzeba zalesienia 7.247 ha usuwistych brzegów i nagich stoków (w tern 3.489*5 ha w dorzeczu Dunajca, a 1.451*5 ha w dorzeczu Raby). Koszta zalesienia obliczono według 3 alternatyw : 1) przy wywłaszczeniu całej powierzchni na 10,274.053 K; 2) przy obciążeniu serwitutem 4,455.087 K; 3) przy wywłaszczeniu tylko części gruntów przylegających do rzek i potoków, a obciążeniu reszty serwitutem 4,916.732 K.

Na podstawie referatu delegata Ministerstwa Rolnictwa, profesora inż. Ferdynanda Wanga ograniczyła komisja na posiedzeniu dnia 2 lipca 1912 r. powierzchnię gruntów, które mają być zalesione, do 5.000 ha, t. j. do przestrzeni tworzących jednolitą całość ze zabudowaniem i przyjęła koszta zalesienia 1 ha według doświadczeń zrobionych w Czechach w kwocie 400 K, tak iż koszta koniecznych zalesień źródłowisk rzek kanałowych obliczone zostały w kwocie 2,000.000 K, a z kosztami nadzoru 150.000 K, w sumie 2,150.000 koron.

Przy 30-letnim okresie zalesienia wynosić miał roczny wydatek na zalesienie około 75.000 K. W myśl uchwały komisji z 2 lipca 1912 r. kwoty potrzebne na zalesienie miały być wstawiane do kosztorysów projektów, a wykonaniem zalesienia i nadzorem zająć się miały organa dla zabudowań potoków górskich.

Ustawa krajowa o zalesieniu ochronnem.

Artykułem 262 ustawy wodnej z dnia 19 września 1922 r. Dz. u. R. P. nr. 102 poz. 936 utrzymaną została w mocy ustawa krajowa z d. 15 czerwca 1904 r. Dz. u. kraj. nr. 94 o zalesieniu ochronnem, która w § 1 postanawia, że „przestrzenie gruntów, których zalesienie okazuje się potrzebnem dla zapobieżenia tworzeniu się dzikich potoków, albo dlaochrony gruntów od zrywania i pustoszenia przez dzikie potoki, albo też dla zapobieżeńia innym klęskom elementarnym albo wreszcie celem ustalenia piasków lotnych“, mogą być poddane zalesieniu ochronnemu bez względu na ich dotychczasowy rodzaj kultury, a co do piasków lotnych bez względu na ich położenie.

Przeprowadzenie zalesień ochronnych poruczyła ustawa „krajowej komisji dla zalesień ochronnych“ z siedzibą we Lwowie, do współdziałania zaś powołała komisje powiatowe. Komisja krajowa składała się z 6 członków : zastępcy Namiestnictwa, jako przewodniczącego, po jednym delegacie Wydziału Krajowego i obu Towarzystw Rolniczych we Lwowie i Krakowie, krajowego inspektora lasowego, jako referenta leśno-technicznego i administracyjnego referenta Namiestnictwa dla spraw lasowych. W skład komisyj powiatowych wchodziło czterech członków: zastępca Starostwa, jako przewodniczący, delegat Rady powiatowej, delegat Towarzystwa rolniczego i państwowy technik lasowy przeznaczony do bezpośredniego kierownictwa zalesieniami ochronnemi w danym okręgu.

Koszta pokrywane były z „krajowego funduszu zalesień ochronnych“, do którego corocznie wpłacały Ministerstwo Rolnictwa i Wydział Krajowy datki w wysokości po 50°/o zapotrzebowania na podstawie preliminarzy zatwierdzanych przez te władze.*

WO-

Ustawa z dnia 3 grudnia 1920 r. (Dz. u. R. P. nr’ 117 poz. 768) o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji na terenie b. zaboru austrjackiego podzieliła wprawdzie b. Galicję na cztery województwa, wskutek czego komisja krajowa, dla zalesień ochronnych przestała funkcjonować, równocześnie jednak w art. 2 upoważniła Radę Ministrów do wydawania rozporządzeń wprowadzających zmiany w ustawach krajowych, które okażą się niezbędne dla wprowadzenia w życie województw, a dotyczą zakresu działania i kompetencji dawnego Namiestnictwa, a więc w danym wypadku do wydania rozporządzenia zmieniającego ustawę krajową o zalesieniach ochronnych w tym kierunku, że zamiast jednej komisji krajowej przy Namiestnictwie mają być utworzone cztery komisje jewódzkie przy urzędach wojewódzkich w Krakowie, Lwowie, Stanisławowie i Tarnopolu.

Gdy do r. 1925 nie przeprowadzono zmiany ustawy krajowej z r. 1904 i nie utworzono komisyj wojewódzkich dla zalesień ochronnych w drodze rozporządzenia Rady Ministrów, wskutek czego akcja koło zalesienia Karpat mimo zdewastowania lasów podczas wojny światowej zupełnie zanikła, odniósł się Tymcz. Wydział Samorządowy po powodzi w roku 1925 pismem z dnia 23 sierpnia 1925 r. do Ministerstwa Rolnictwa i Dóbr Państwowych o zmianę ustawy i wprowadzenie w życie czterech komisyj wojewódzkich dla

stwo

Według zamknięcia rachunków funduszu krajowego za rok 1913, wpłaciły Minister-Rolnictwa i Wydział Krajowy do tego funduszu po 17.568 K, razem 35.136 К (czyli 63.448 zł. obieg, stabil.).

zalesień ochronnych, w których skład wchodziliby zgodnie z postanowieniem § 4 ustawy krajowej : zastępca Urzędu wojewódzkiego, jako przewodniczący, delegat Tymczasowego Wydziału Samorządowego, jako prawnego następcy Wydziału Krajowego, delegat Małopolskiego Towarzystwa Rolniczego, wojewódzki inspektor lasowy, jako referent leśno-techniczny i administracyjny referent Urzędu wojewódzkiego dla spraw lasowych.

Reskryptem z dnia 25 stycznia 1926 r. nr. 2658 1. 1 zgodziło się Ministerstwo Rolnictwa i Dóbr Państwowych na wniosek T. W. S. poparty przez czterech Wojewodów małopolskich i zapowiedziało przedstawienie w najbliższym czasie Radzie Ministrów do uchwalenia odpowiedniego rozporządzenia. Nadspodziewanie jednak po upływie siedmiu miesięcy pismem z dnia 25 sierpnia 1926 r. nr. 1972 1. 1 zawiadomiło Ministerstwo T. W. S., że zaniechało zamiaru wniesienia na Radę Ministrów projektu rozporządzenia zmieniającego ustawę krajową o zalesieniu ochronnem ze względu na trudności, jakie wyłoniły się przy opracowaniu projektu, ponieważ galicyjski fundusz krajowy, który subwencjonował zalesienia, nie istnieje, a majątek kraju w myśl ustawy z 30 stycznia 1920 r. o zniesieniu Sejmu i Wydziału Krajowego przeszedł na własność państwa. Przytem nadmieniło Ministerstwo, że zamierza uregulować te sprawy jednolitą dla całego Państwa ustawą „o zalesieniu nieużytków i o zalesieniu ochronnem“.

Pismem z dnia 20 września 1926 r. zwrócił T. W. S. uwagę Ministerstwa Rolnictwa i Dóbr Państwowych, że wprawdzie majątek kraju w myśl ustawy z 30 stycznia 1920 roku przeszedł na własność państwa, jednakże zalesienia ochronne mogą być subwencjonowane przez T. W. S., bo według art. 6 tej ustawy aż do wprowadzenia w życie samorządu wojewódzkiego mają być pobierane dotychczasowe dodatki krajowe do podatków, oraz wszelkie opłaty krajowe na pokrycie wydatków połączonych ze spełnianiem zadań T. W. S., agendy zaś T. W. S. w myśl art. 4 tej samej ustawy są identyczne z agendami b. Wydziału Krajowego.

Dotychczas ani ustawa krajowa o zalesieniach ochronnych nie została dostosowaną do podziału administracyjnego kraju w drodze rozporządzenia Rady Ministrów, ani jednolita dla całego Państwa ustawa „o zalesieniu nieużytków i zalesieniu ochronnem“ nie została przedłożona ciałom ustawodawczym.

Zapowiedź wzmożenia akcji przy zabudowaniu potoków górskich.

Według sprawozdań Ministerstw z działalności Rządu w czasie od 15 maja 1926 do 31 grudnia 1927 (strona 523)* sprawa zabudowania górskich potoków w dorzeczach karpackich dopływów Wisły, rzeki Dniestru i jego dopływów, które to roboty z powodu szczupłych kredytów nie mogły się w latach ubiegłych należycie rozwinąć, staje się obecnie coraz bardziej żywotną.

Przedewszystkiem będą zabudowane potoki w dorzeczu Soły, Dunajca, Sanu, Stryja. Wstrzymanie ruchu rumowiska w dorzeczu Soły i Dunajca przez systematyczne zabudowanie jest rzeczą najpilniejszą z uwagi na budowę zbiorników retencyjnych w Porąbce i Rożnowie.

Wydawnictwo komitetu ekonomicznego Ministrów. Materjały odnoszące się do działalności Rządu w czasie od 15 maja 1926 do 31 grudnia 1927. Sprawozdania Ministerstw. Warszawa 1928. (Drukiem Zakładów Graficznych „Bibljoteka Polska“ w Bydgoszczy).

Opis przedsiębiorstw ustawowych,

a) Dorzecze Wisły.

(12 zabudowań w Karpatach i Tatrach, 3 na południowej wyżynie Polskiej).

1. Zabudowanie potoków górskich w dorzeczu Skawy.

(Powiat Myślenice).

W r. 1887 wniosła gmina Sidzina podanie do Wydziału Krajowego o uregulowanie potoku Sidzinki, lewobrzeżnego dopływu Skawy, który w gminach Sidzina i Bystra po każdym deszczu wyrządza wielkie spustoszenia, podrywając brzegi, zmieniając łożysko i zasypując kamieniami nadbrzeżne grunta uprawne. Na wniosek Wydziału Krajowego poleciło Ministerstwo Rolnictwa utworzonej reskryptem z 11 maja 1888 r. sekcji oddziału leśno-technicznego dla Galicji i Bukowiny z siedzibą w Przemyślu zbadać stan tych potoków, ewentualnie opracować projekt potrzebnych zabudowań.

W projekcie sporządzonym w r. 1891 przewidziała sekcja przemyska zabudowanie potoków nietylko w gminach Sidzina i Bystra po lewym brzegu Skawy, lecz także po prawym brzegu między Jordanowem a Suchą w gminach Osielec, Żarnówka i Maków, przyczem wyraziła opinję, że potok Skawica wypływający z pod Babiej Góry (1.725 m nad morzem) nanosi wprawdzie żwir i kamienie do Skawy, lecz nie w tym stopniu, co potoki objęte projektem, wobec czego na razie regulacja i zabudowanie Skawicy zostały zaniechane.

a) Bystra i Sidzina z dopływami.

Potok Sidzina, który w dalszym biegu na terytorjum gminy Bystra nosi nazwę tej gminy, ma źródła na europejskim dziale wód (Wisły i Dunaju) pod górą Sihlec, płynie początkowo w kierunku wschodnio-południowym równolegle do tego działu wód, następnie zmienia kierunek na wschodnio-północny, który zatrzymuje aż do ujścia. Po prawym brzegu wpadają ze wschodu do Sidziny potoki Sidzinka Mała i Głaza z dopływamj, Mała Głaza i Toporzysko, po lewym zaś brzegu potok Ciśniawa z dopływem p. Kamieński.

Wzniesienie terenu na dziale wód Bystry-Sidziny wynosi: na południowym (europejskim) dziale od strony Czarnej Orawy, dopływu Wagu, 1.367 m (Polica u źródeł Ciśniawy), Sihlec 1.318 m do 729 m (dział Sidziny i Skawy oraz źródła Małej Sidziny), — na wschodnim dziale od strony Skawy: 787 m (Słowacka droga u źródeł Głazy) do 519 m w Bystry nad Skawą, — na zachód-nio-północnym dziale od strony Skawicy: 1.240 m (Krupowa Hala), 1.106 m (Urwanica) i 1.063 m (Naroże) u źródeł potoku Kamieńskiego i Ciśniawy do 630 m (Łysa Góra) nad Skawą, — wzniesienie doliny Bystry*Sidziny przy ujściu do Skawy 426 m nad morzem.

Skałą podstawową jest górny paleogen fliszowy (megórski) łatwo wietrzejący, pokryty gliną dyluwjalną powstałą z tej skały.

Potok Sidzina płynie od źródeł do ujścia Małej Sidzinki w terenie zalesionym i nie wyrządza żadnych szkód, dopiero między ujściem Małej Sidzinki i Ciśniawy przybiera charakter dzikiego potoku górskiego o brzegach urwistych 2 do 8 m wysokich w serpentynach, z których zabiera materjał wielka woda i zanosi go w dolinę Sidziny i Bystry, tworząc żwirowiska 100 do 200 m szerokie. Z potoków w dorzeczu Sidziny i Bystry najszkodliwszą jest Głaza wpadająca do Bystry, której długość wynosi 3*7 km, a spad 2%, tudzież dopływy Głazy: Mała Głaza (o spadzie 4*1%) i Toporzysko, których dorzecze jest słabo zalesione i użytkowane jako pastwisko, z urwistych bowiem brzegów tych potoków do 8 m wysokich wynosi wielka woda najwięcej materjału do potoku Bystry, której spad wynosi 1*02%.

h) Prawobrzeżne dopływy Skawy.

Do prawobrzeżnych dopływów Skawy, których zabudowanie jest potrzebne, zaliczyła sekcja przemyska 2 potoki w gminie Osielec t. j. Osielczyk i potok Szatani, jeden potok w gminie Żarnowce tej samej nazwy i dwa potoki w Ma-kowie Księży potok i Stanaszków.

1.    Potok Osielczyk wypływa z działu wód Skawy i Raby (Łętówki-Krzczonówki) na wysokości 738 m (Przykrzec) i 711 m (Grzybkówka) i po niespełna 5 km długim biegu południowo-zachodnim wpada do Skawy. Dorzecze jest słabo zalesione, stoki użytkowane jako pastwisko, a spad wielki, bo wynosi 9%, wskutek czego wytworzyły się debry do 30 m głębokie, z których Osielczyk wraz z lewobrzeżnym dopływem Granicznikiem wynosi wielkie masy rumowiska do Skawy.

2.    Potok Szatani wypływa z pod Grzybówki na wysokości 711 m, ma taki sam charakter jak Osielczyk i wytworzył wielki stożek usypowy nad Skawą.

3.    Potok Żarnówka

ma źródła pod Zarębską Górą (846 m) na drugorzędnym dziale wód Jachówki, dopływu Pałeczki wpadającej do Skawy w Zembrzycach. Długość potoku płynącego w kierunku zachodnio-południowym wynosi niespełna 6 km. Dorzecze słabo zalesione, a stoki użytkowane jako pastwisko. Od Skawy do km 3*6 posiada Żarnówka dosyć dobrze wyrobione, częściowo skaliste łożysko, powyżej jednak zostało zasypane łożysko we wsi rumowiskiem i kamieniami pochodzącemi z potoków źródłowych i debr, których spad dochodzi do 26% a głębokość do 30 m. Do zwiększenia ruchu rumowiska przyczynia się okoliczność, że ludność przy czyszczeniu pól składa kamienie w debrach, z których je wielka woda unosi do łożyska Żarnówki.

4. Księży potok powstaje z kilku debr, które biorą początek na granicy gminy Jachówki z działu wód Pałeczki (Jachówki) i Skawy z najwyż-szem wzniesieniem 654 m, płynie w kierunku południowym do miasteczka Makowa, które się zabudowało, na jego stożku usypowym i wpada do młynówki przepływającej przez to miasteczko. Długość potoku wynosi 2*3 km, spad w górnym biegu 23%, w środkowym 14%, w dolnym 4%. Dno debr

_й

Я£1к&*

ш®

БЗ

тшж

кшт

WF

■тш-

-Щ

Й5

ш

3$W&*

RS

Ш1

piip*

6*Ь

wvi

•iii

mm

&.№

to

ON

Lr\

ums

^ЩГ⁸

ёшНн

УШ

1%-т,    -в*

юШИМ

ШЁ

Ш&

sa

il

KM

гшш

шшшт

£9

SK*

га

WM

ШШШ

Ш.

Iv

ям

Г>

»ау

и*

2s

NiL

■HS

■WM»®*

mzr<

fei

mm

\м.

щт

Ù*'- *•'•

шЁаяякмж..—.....

il

ШЙНМ

к»

Нш

§il

Fl

mm

m?

IP

V|

PS

ШШВШ

ki

Kri

«te -Рг1§Ш*

ж*

шшЁаЁт

mt

ж*

«dOfl

Rye .46. Sytuacja przeglądowa pot. Bystry-Sidziny (1 : 75.000).

?**?

il

шт

ИШЖ

»S

Шш

?/^5| __ ШЩ

|ÉË|f Яй

5.»

mm

ШШм

I:

ШЖ

-

Ш

ÊÜ

il

B

т. :

.

Kî

ËÉ

Ä:

Ш

»

: Ж

If

* .j

ш

Ш

.

H

sap

i

ИШ

«■ >-"*

в

е

в

1

I

El

Ж

ш

ш

т

т

тт

I

т

Я

ш

i

Ш

iiIImi

ie

ШШ:

i

1

шж

■и

ш

ж

1

я

.

ш

;

ж

5ш№

ш

Ш

т

W7

ЯР

ü

Ш

V

И

т.

т

Г ;

т

Ш

Ж

ш

iH

«к

■■■:

к'ь

tX^rH

=к?

ш

т

к

wassö

«

ÉlÉ!ë§S£î!K

sa»

ж

m

ж

pi

'*о~>

ул

<

w.?

г

\ :

»

Ш

I

i

ш

ésm

&

as

а

S®

îi,;V

аьг

L

KSt

iS

ч

мви,

ЪС

**.

ĘĘĘm

WÊBÊÊr®

Su*

к»

ш

1

Ш

■*;

ш

il

; ;

т,

г

ш

fei

Pi

r

K-'-.!

ш■■

lllllsil

ГЖ

ага

л

p&ff

Bosfe

ШШЁЖ

ш

‘.л

Ж

тт

ч°.

г-,

т

Л

w:

ж

ш

g

i

1

ш

5ЙЬз

ХЖЯ

ж

ш

■

т

ш

kföS

я

г

И

m

щ

И

в

Rye. 47. Sytuacja przeglądowa potoków Osielczyka, Szataniego, Żarnówki, Księżego i Stanaszkowa (1 : 75.000).

ШЙРЧР

.

ШМгЩЖ

“И

в

jest w dolnym biegu skaliste, w górnym żwirowe. W niektórych debrach i w Księżym potoku wytworzyły się doły 5 do 6 m głębokie o ścianach pionowych. Górne dorzecze jest słabo zalesione, a stoki strome użytkowane jako pastwisko. Z powodu wielkiego spadu woda po każdym ulewnym deszczu wynosi z debr wielkie ilości żwiru, a ponieważ łożysko Księżego potoku jest wąskie, składa ten materjał dopiero na stożku usypowym w Makowie, zatapiając i zasypując żwirem i mułem miasteczko, oraz gościniec państwowy. Zarząd miasteczka wykopał kanał na stożku usypowym i bronił się przed wylewami płotkami wypełnionemi kamieniem, lecz zabiegi te były bezskuteczne, bo przekrój kanału był za mały, a powodem zatapiania nieustalone stoki debr w górnem dorzeczu.

5. Potok Stanaszków płynie z pod działu wodnego Pałeczki (638 m) zachodnim stokiem góry Borysówki (617 m) przez teren zalesiony w kierunku południowym do miejscowości StcHiaszkowka. w g³minie % Maków i przybiera dopiero w dolnym biegu na długości 1‘1 km charakter dzikiego potoku górskiego, zasypując żwirem grunta uprawne. Ponieważ potok nie ma odpływu do Skawy, składa materjał między gościńcem państwowym a nasypem kolejowym.

Projekt techniczny obejmuje następujące roboty : a) na potoku Bystra-Sidzina z dopływami ;

1)    częściową regulację potoków przez sprostowanie i ubezpieczenie łożyska obustronnemi ostrogami faszynowemi naprzeciwległemi (w odstępach 5 do 50 m) z płotków 2 i 3-rzędowych, przyczem jednostronne ostrogi mają być tylko na tych przestrzeniach zbudowane dla ochrony urwistego brzegu, gdzie brzeg przeciwległy jest skalisty, mianowicie regulację częściową : By-stry-Sidziny na długości 12 km, Małej Sidziny 2 km, Głazy 3'45 km i Głazy Małej 2‘6 km ;

2)    zabudowanie Głazy 2-ma zaporami, Toporzyska 2-ma zaporami i 1 progiem, oraz Głazy Małej 4-ma zaporami i 7 progami, — z 8 zapór projektowanych miała być tylko jedna na Toporzysku zbudowaną z kamienia łamanego, inne zaś z drzewa o ścianach podwójnych wypełnionych kamieniami (ka-szyce);

3) zawiklenie żwirowisk nad Bystrą o powierzchni 33‘8 ha i zalesienie ustalonych stoków Sidziny i dopływów o powierzchni 11'5 ha.

Regulacji Ciśniawy nie przewidziano w projekcie.³

W sprawozdaniu technicznem nie podano ani powierzchni dorzecza poszczególnych potoków, ani objętości przepływu wody i nie umotywowano przyjętych wymiarów łożysk potoków i objektów (zapór i progów), zamieszczono zaś tylko wzmiankę, że dla Bystrej przyjęto normalny przekrój poprzeczny 13 m² i 11 m² a dla Sidziny 10 m².

b) na prawobrzeżnych dopływach Skawy:

1)

na Osielczyku korekcję ujścia na stożku usypowym o profilu 6"5 nf-z ubezpieczeniem ostrogami faszynowemi, budowę 23 progów faszynowych,

odwodnienia stoków drenami kamiennemi, ustalenia płotkami i zalesienie 2 ha;

2)    na potoku Szat a nim korekcję ujścia na stożku usypowym zapomocą przekopu, budowę 2 zapór (jednej ze suchego muru, drugiej kaszycowej) i wykonanie przekopu między temi zaporami, ubezpieczenie ostrogami faszy-nowemi, ustalenie usuwisk płotkami i zalesienie 1*5 Aa;

3)    na Żarnowce regulację ujścia na długości 0*8 km, lokalne korekcje z ubezpieczeniem ostrogami faszynowemi, budowę 3 zapór drewnianych i 12 kamiennych ze suchego muru, 9 progów drewnianych i 1 kamiennego, oraz całego szeregu zapór i progów rustykalnych (drewnianych o jednej ściance), tudzież zalesienie 4 Aa;

4)    na potoku Księżym w Makowie powiększenie profilu przepływu w mieście z 2 m² na 3*25 m² i wybrukowanie łożyska kamieniem , naprawę istniejących zapór drewnianych (ogółem 15) i zabezpieczenie ich od podmycia, zabudowanie 5 debr progami kamiennemi i drewnianemi, odwodnienie i ustalenie płotkami usuwistych stoków w górnym biegu potoku Księżego, oraz zalesienie 2 Aa;

5)    na potoku Stanaszków wykop zaniesionego żwirem łożyska między gościńcem państwowym a materjałowym rowem kolejowym, którym potok płynie aż do młynówki, sprostowanie biegu potoku przy pomocy ostróg faszynowych, budowę 3 zapór kamiennych w górnym biegu potoku i ku-nety w debrze lewobrzeżnej, ustalenie płotkami urwistych stoków i zalesienie 2 Aa.

W uzasadnieniu projektu podniesiono, że zaprojektowany system regulacji zapomocą ostróg faszynowych daje gwarancję trwałości, bo na zniszczenie narażone są tylko głowy ostróg podczas gdy te budowle na całej długości są przykryte żwirem i mułem zamykającym dostęp powietrza.

Kosztorys zestawiono na podstawie następujążych cen jednostkowych:

wykop 1 m³ ziemi żwirowej 0*32 zł. w. a.;

wyłamanie 1 m³ kamienia 1*14 zł. w. a.;

1 m³ muru suchego z kamienia łamanego 3*16 zł. w. a.;

muru suchego z kułaków 3‘52 zł. w. a.;

dowóz 1 m³ kamienia na odległość 100 m 0'60 zł. w. a. ;

1 m² bruku z kamienia 0*5 m grubości 2*55 zł. w. a.;

1 m bież. drenu 0*8 m głębokiego, 0*8 m u góry, a 0’5 m na dnie szerokiego, z wyłożeniem kamieniami dna i ścian na wysokość 0'4 m, przykryciem w tej wysokości płytami kamiennemi i zasypaniem kamieniami i żwirem 0'80 zł. w.

1 m bież. drenu kamiennego przykrytego brukiem 2*11 zł. w. a.;

1 m³ drzewa na pniu do 25 cm średnicy 1*00 zł. w. a.; od 25 do 32 cm średnicy Г50 zł. w. a.; powyżej 32 cm średnicy 2 00 zł. w. a.;

1 faszyna wiklowa 4 m długa, 0’3 m średnicy 0*30 zł. w. a. ;

100 palików faszynowych 1*50 zł. w. a.;

1 m bież. ostrogi faszynowej Г5 m wysokiej 2*02 zł. w. a.;

1 m bież. podwójnego płotka na podściółce faszynowej 1*24 zł. w. a.;

1 m bież. potrójnego płotka w podściółce faszynowej 1 *95 zł. w. a.;

płot faszynowy do zabudowania debr 5 m długości (oparty o próg drewniany) 7*18 zł. w. a.;

1 rn bież. płotka do ustalenia stoków 0*25 zł. w. a. ;

zasadzenie 1 Aa żwirowiska wikliną 50 zł. w. a.

1 m³

a.;

Koszta budowy preliminowano :

a) Bystra-Sidzina z dopływami:

1)    regulacja Bystry .

2)    zabudowania Sidziny z dopły-

pływami Sidzinka Mała i Głaza z dopływami T oporzyskiem i Głazą Małą......

. . 27.053-55 zł.

w. a.

27.784-88 „ „ „    54.838-43 zł. w. a.

b) Prawobrzeżne dopływy Skawy:

1)    Potok Osielczyk .

2)    Potok Szatani .

3)    Potok Żarnówka .

4)    Potok Księży .

5)    Potok Stanaszków

(NNN'ÛCN

zł. w. a.

99    99

99    99

99

99

31.776-64 „ „

.    . 86.615"07 zł. w. a.

17.323-01 „ „ „

razem

do tego 2O°/₀ na zarząd i wydatki nieprzewidziane .

(czyli 375.424 zł. obieg, stabil.).

ogółem . okrągło .

. 103.938*08 zł. w. a. . 103.938*— zł. w. a.

Ustawa krajowa z r. 1892 i wykonanie robót.

Projekt ustawy zapewniającej wykonanie robót przy pomocy państwowego funduszu meljoracyjnego przedłożony 19 lutego 1892 r. uchwalony został przez Sejm 6 kwietnia 1892 r. i otrzymał w tym samym roku sankcję.

Według ustawy z dnia 4 sierpnia 1892 r. Dz. u. kraj. nr. 68, miało być wykonane zabudowanie potoków górskich w dorzeczu Skawy począwszy od r. 1892 jako przedsiębiorstwo krajowe na podstawie projektu oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich z roku 1891, kosztem 103.938 zł. w. a. pokrytym po połowie z funduszu krajowego i z państwowego funduszu meljoracyjnego. Sposób utrzymania wykonanych robót i pokrycia kosztów tego utrzymania oznaczyć ma osobna ustawa krajowa, która będzie wydaną po skończeniu budowy.

Rozporządzenie wykonawcze z dnia 10 grudnia 1893 r. Dz. u. kraj. nr. 83, ustanowiło okres budowy na lat pięć i poruczyło zarząd budowy Wydziałowi Krajowemu, prowadzenie zaś robót organom oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich wyznaczonym przez Ministerstwo Rolnictwa.

Budowę prowadzili delegowani przez Ministerstwo Rolnictwa technicy lasowi Rudolf Szyszkowitz (w r. 1893) Jan Kolek i Wojciech Miller.

we

Gdy w r. 1899 roboty programowe w granicach preliminowanej sumy kosztorysowej zostały wykonane, przedłożył Wydział Krajowy Sejmowi w porozumieniu z Ministerstwem sprawozdaniem z 29 marca 1901 r. projekt ustawy, dług której koszta konserwacji przez lat dziesięć miały być pokrywane po połowie z funduszu krajowego i skarbu państwa.

Koszta konserwacji preliminowała sekcja Samborska oddziału leśno-technicznego na r. 1901, jak następuje:

a)    na potoku Bystrej-Sidzinie z dopływami........

b)    na pięciu prawobrzeżnych dopływach Skawy ......

po 250 К

1.250 „

c)    płace 5 strażników w gminach Sidzina, Bystra, Osielec, Żar-nówka i Maków od 100 К do 360 K. rocznie, przeciętnie

. . 2.000 К

razem

W myśl ustawy z dnia 14 marca 1902 r. Dz. u. kraj. nr. 28 o konserwacji zabudowań potoków górskich w dorzeczu Skawy, koszta utrzymania wykonanych zabudowań mają być pokrywane:

1)    z dochodów uzyskanych ze sprzedaży wikliny;

2)    z odszkodowań i grzywien nakładanych za przekroczenia wodne w myśl § 22 ustawy z dnia 30 czerwca 1884 r. Dz. u. p. nr. 117;

3)    z corocznych datków funduszu krajowego i skarbu państwa (dotacji dyspozycyjnej na drobne meljoracje) w ciągu lat dziesięciu od r. 1901 do r. 1910, po upływie zaś tego okresu z corocznych datków konkurencyjnych stron interesowanych.

Wysokość corocznych datków kraju i państwa wynosić ma w pierwszych trzech latach 1901—1903) bez względu na istotną potrzebę po 1.000 koron, czyli razem 2.000 koron; w następnych zaś latach siedmiu (1904—1910) wymierzoną ma być wysokość tych datków z przecięcia rzeczywistych wydatków w ostatnich trzech latach.

Dla utrzymania robót począwszy od r. 1911 mają być utworzone po myśli § 45 krajowej ustawy wodnej z dnia 14 marca 1875. Dz. u. kraj. nr. 38, w drodze administracyjnej spółki interesowanych właścicieli gruntów i innych nieruchomości, a rozkład datków na poszczególnych członków spółek ma być uskuteczniony według postanowień § 66 tej ustawy.

Zarząd funduszu konserwacyjnego w latach 1901 do 1910 sprawować ma Wydział Krajowy, nadzór zaś nad robotami sekcja Samborska oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich. Począwszy od r. 1911 zajmować się będą zarządem konserwacji utworzone w tym celu spółki wodne, nadzorem zaś technicznym właściwa powiatowa inspekcja leśna w myśl postanowień ustępu 2 § 19 ustawy z dnia 30 czerwca 1884 r. Dz. u. p. nr. 117.⁴

Wszelkie uszkodzenia wykonanych robót i kultur są wzbronione i karane będą po myśli § 22 ustawy z dnia 30 czerwca 1884 r. Dz. u. p. nr. H7 przez władzę polityczną.

Nadzór nad robotami konserwacyjnemi wykonywali komisarze inspekcji leśnej Kazimierz Kostański, następnie Romuald Dziewolski i Stanisław Wądrzyk.

Po wejściu w życie noweli z r. 1907 do ustawy o regulacji rzek kanałowych prowadziła roboty na czterech potokach ekspozytura oddziału leśno-technicznego we Lwowie na podstawie projektów zatwierdzonych przez komisję dla regulacj rzek kanałowych.⁵

Na posiedzeniu 4 marca 1914 r. uchwalił Sejm projekt ustawy o uzupełnieniu zabudowań potoków w dorzeczu Skawy (Sidziny, Głazy, Osielca i Zarnówki) kosztem 82.000 K. Ustawa otrzymała sankcję 10 lipca 1918 r., lecz nie została ogłoszoną w dzienniku ustaw krajowych.

264.900 K.

razem

Spółki wodne dla konserwacji nie zostały dotychczas zawiązane.

Z powodu braku konserwacji podczas wojny światowej roboty wykonane uległy częściowemu zniszczeniu. Według informacji otrzymanej 25 września 1930 r. od inż. Józefa Pindelskiego, kierownika państwowego Zarządu wodnego w Wadowicach, któremu Ministerstwo Robót Publicznych poruczyło oprócz regulacji Skawy także zabudowanie potoków górskich, utrzymały się następujące roboty wykonane przy zabudowaniu dopływów Skawy cie myślenickim:

potoku Bystra-Sidzina korekcja od km 3*18 do 3‘9, od km 6’6 od km 9‘28 do 11*0 łącznej długości 2‘99 km, — na potoku Głazie korekcja na długości 0*4 km i 1 zapora kamienna, na potoku Toporzysko 1 zapora kamienna;

potoku Osielczyk 1 zapora i korekcja na długości 0’5 km częściowo zniszczona ;

na potoku Zarnówka 4 zapory kamienne;

na potoku Księżym kuneta kamienna na długości 0'9 km i 5 zapór kamiennych ;

na potoku Stanaszków 1 zapora kamienna.

Na odbudowę robót zniszczonych na Bystry-Sidzinie wstawiał T. W. Ś. po wojnie światowej 50% zasiłki do budżetu krajowego w kwotach oznaczonych przez Ministerstwo Robót Publicznych, których wysokość nie może być podaną, gdyż były preliminowane łącznie z zasiłkami

(Choczenki, Jachówki, Lachówki i Ciśniawy). Według preliminarza państwowego funduszu meljoracyjnego na r. 1929/30 wynoszą koszta robót pozosta-

w powie-

na

do 7*15

na

na inne zabudowania

л-г,.

Rye. 48. Zapora kamienna na potoku Sidzinie.

łych do wykonania mianowicie : odbudowy zniszczonych korekcy] na Sidzinie, lokalnych ubezpieczeń Bystry i zabudowania zaporami Ciśniawy 133.000 zł., które zostały rozdzielone na państwo i kraj, jak przy regulacji rzek kanałowych, w stosunku 60% i 40% i mają być wypłacone w ratach rocznych po 20.000 zł. (po 12.000 zł. z państwowego funduszu meljoracyjnego i po 8.000 zł. z funduszu samorządowego).

Po wojnie światowej zbudował Zarząd wodny wadowicki na Bystrej-Sidzi-nie 4 zapory kamienne: 2 na Sidzinie w km 8’36 i 8'7, jednę na dopływie Bystrej i jednę na Ciśniawie, ponadto zaś dla utrwalenia żwirowisk 220 m bież. poprzeczek faszynowych i 582 m bież. poprzeczek siatkowo-żwirowych systemu Palvisa, ubezpieczył łożysko w miejscach zagrożonych podłużnemi tamami faszynowemi systemu Seelinga i zasadził żwirowiska między poprzeczkami wikliną.

Zaporę 2 m wysoką zbudowaną na potoku Sidzinie po wojnie światowej przez inż. Józefa Pindelskiego przedstawia rycina 48.

3. Zabudowanie potoków Nawieśnica, Ponikiewka, Czerna, Bystra i Jaszczurówka w powiecie wadowickim.

Na prośbę gmin i obszarów dworskich Jaroszowice, Gorzeń Dolny, Świnna Poręba i Mucharz wniesioną w r. 1908, a popartą przez Wydział powiatowy wadowicki i przez Wydział Krajowy zarządziło Ministerstwo Rolnictwa opracowanie projektu zabudowania lewobrzeżnych dopływów Skawy wpadających do tej rzeki na południu od Wadowic.

Projekt generalny sekcji Samborskiej z r. 1909 obejmował zabudowanie następujących potoków:

Ogółem . 330.600 К

kosztem

1.    Nawieśnicy

2.    Ponikiewki

3.    Czerny

4.    Bystry

5.    Jaszczurówka i Jamnika „

20°/₀ na koszta zarządu i nieprzewidziane

5°/₀ na konserwację.......

zwrot wydatków funduszu meljoracyjnego koszta sporządzenia projektu ....

(czyli 597.064 zł. obieg stabil.).

Ponieważ zabudowanie tych potoków, które leży także w interesie regulacji Skawy, oraz kolei lokalnej Trzebinia-Skawce i drogi krajowej, nie zostało objęte nowelą do ustawy o regulacji rzek kanałowych, przeto przedłożył Wydział Krajowy Sejmowi projekt ustawy zapewniającej wykonanie robót przy 70% zasiłku państwowego funduszu meljoracyjnego sprawozdaniem z dnia 30 sierpnia 1910 r. Projekt ustawy uchwalony został przez Sejm 14 lutego 1912 r. i uzyskał sankcję 12 września 1912 r., lecz wydania rozporządzenia wykonawczego i rozpoczęcie robót opóźniło się, gdyż szczegółowy projekt techniczny sporządzony został dopiero w r. 1913.

Projekt szczegółowy opracowany przez kierownika sekcji Samborskiej Michała Martyńca i komisarza inspekcji leśnej Józefa Pindelskiego obejmuje tylko zabudowanie Nawieśnicy, Ponikiewki i Jaszczurówki z dopływami Jamnikiem i Bystrą z pominięciem potoku Czerny.

1.    Potok Nawieśnica jest najmniejszym z lewobrzeżnych dopływów Skawy objętych projektem, bo jego dorzecze mierzy 1*23 km², a długość 1 km. Nawieśnica wpada w Gorzeniu do młynówki, która od jazu na Skawie w Jaroszowicach płynie po lewym brzegu Skawy przez Jaroszowice, Gorzeń Górny i Dolny do Wadowic i zabagnia grunta przyległe, gdyż jej łożysko leży nad terenem. Ponieważ Nawieśnica zasypuje żwirem łożysko, wskutek czego młynówka występuje z brzegów, zaprojektowano lokalne ubezpieczenia brzegów Nawieśnicy, zabudowanie prawej debry i przełożenie ujścia do młynówki na długości 106 m, które ma być wybrukowana kamieniem.

2.    Potok Ponikiewka wytryskuje z działu wodnego Wieprzówki (Jaworzyna 890 m nad morzem), płynie w kierunku północno-wschodnim przez wieś Ponikiew w wąskiej dolinie o stromych stokach i wpada do młynówki w Gorzeniu Dolnym. Powierzchnia dorzecza wynosi 18 km², długość 8 km, spad w dolnym biegu 1*88 °/₀, w górnym biegu 3°/o do 4 %• Ponikiewka ma wybitoy charakter górskiego potoku, a łożysko jej od ujścia do kościoła w Ponikwie zasypane jest grubym żwirem na szerokość 40 do 50 /72. Skałą podstawową Ponikiewki, podobnie jak Jaszczurówki z dopływami i Nawieśnicy jest piaskowiec godulski ^kreda). W projekcie przewidziano : 1) systematyczną regulację dolnego biegu od km 0*0 do 4*849 na średnią wielką wodę przy ubezpieczeniu dna progami kamiennemi, a brzegów opaskami (od km 0*0 do 0*721 kamiennemi); 2) złamanie spadu od km 4*849 do 5*670 zapomocą 30 stopni kamiennych; 3) zabudowanie górnego biegu Ponikiewki trzema i debry bocznej pięcioma zaporami kamiennemi, dopływu zaś Czuba 13 stopniami kamiennemi; 4) zalesienie.

3.    Potok Jaszczurówka ma źródła pod Makową Górą i Magórką (819 m nad morzem) na dziale wód Ponikiewki, płynie początkowo w kie⁻runku wschodnio-południowym do koty 454, następnie zmienia kierunek na północno-wschodni i zachodnio-północny w gminach Jaszczurowa, Mucharz i Świnna Poręba i wpada do Skawy na wysokości 287 m nad morzem. Wpobliżu ujścia wpadają po lewym brzegu do Jaszczurówki : w km 0*38 potok Jamnik, a w km 0*2 potok Bystra (przy moście na drodze krajowej). Powierzchnia dorzecza Jaszczurówki mierzy 19 km², Jamnika Г0 km², Bystry 4*5 km². Spad Jaszczurówki wynosi w dolnym biegu 0*38°/₀, w górnym 1*28%, spad Bystry przeciętnie 3*15%.

ma

Jaszczurówka płynie od źródeł do tartaku w gęsto zalesionym terenie w łożysku o dnie częściowo skalistem, stąd do folwarku w Jaszczurowy bieg serpentynujący, a od folwarku do ujścia płynie w łożysku wzniesionem 1*5 /72 nad przyległem terenem i przy każdej większej wodzie rozrywa wały, zatapiając urodzajne grunta. Ponadto dolina lewobrzeżna w widłach Jaszczurówki i Jamnika jest zabagniona z powodu braku odpływu, ponieważ Jamnik zasypuje żwirem łożysko Jaszczurówki. Źródłowiska Bystry są dobrze zalesione, poniżej jednak stoki głęboko w teren wciętego łożyska okazują liczne urwiska, a dolny bieg zasypany jest na 20 do 30 m szerokości żwirem, który zanosi Bystra do rzeki Skawy.

Projekt przewiduje następujące roboty:    .

a) na Jaszczurówce: l) regulację na wielką wodę od ujścia do km 1*967

18

Roboty wodne i meljoracyjne w południowej Małopolsce. III.

тШШ$ Ш

ящ/ш

» Vir®

;ÉF*

»“ö.

riSR

ÄÄ

jigpi

"УвР

RS

iS

NERP1

ЩЩЩц

йРи

Sè

' jfav TJÿ|

«î

ыуу» .н «и

ИКШ|ЙЙ|Й|^

à№W Щщш Щ

кшМиИва

»1

й?ж

3:

|vrr.v

ШЩшрл

«

\й

ЙУ/ iks

ВВ»

Ш^Ш¥т(^^Шт

ШвдшАЛ . JIBSIL*

.!

is»

; /âaî

£"4

fefU

r/2

|ЩШ|

Ш|ВМ

S.;

SsM

Шб-S/wj

hbHhSRK^hS!

-V

£Л '

te

ЩШ8Ш

*5Й? l

ШШ

r„ Ł« „__________

^ЩС|йим

W&ï3mi£

wgk

/,

. c.ź

шШм

fili

ii

%Л

V;

si

•i*

Sq Ry^

PPIflls

Ш Ш..ЯЁ

•rPa

'^ШШ

Ш:

ШШтфт

S‘H

WM

H Si.

SL-A

ЩШЯЯ

ЩШ}Шу{

t-frîï - ’SiŚfSi,

щьшшшж

щт

|жЗ

*3

issi

\4a

ИЯ

ШаШШ

Mb

Р*Х

щШк«

к-

т:

[-J5

IB

■SSll

*>■

Я%;

Гу,

-Ы

ii

ЯЁ§111

ттш

|F ЩМу

ЬетВ

ЗН

pi

Ipij

шш'хшт

|Щй

>•

V-

'ёШ&М

1 Jjgfcryttwt

mmm

*gg

щШ

Rye. 49. Sytuacja Nawieśnicy, Ponikiewki i Jaszczurówki.

(1 :75.000).

przy równoczesnem ubezpieczeniu dna progami drewnianemi od km 1*035 do 1 967 ze względu na znaczny spad 1 *28 °/o î 2) lokalne ubezpieczenie brzegów

1    zalesienie powyżej tej przestrzeni ;

b)    na Jamniku budowę 2 zapór kamiennych po 2 /72 wysokich na zaprawie cementowej i regulację na wielką wodę na długości 0*158 km przy ubezpieczeniu dna progami drewnianemi;

c)    na Bystrej: 1) zabudowanie górnego biegu 8 zaporami kamiennemi

2    do 2*5 wysokiemi); 2) regulację na średnią wielką wodę na długości 0*728 km z ubezpieczeniem dna progami drewnianemi; 3) skarpowanie i zalesienie urwisk na stokach.

Normalne przekroje poprzećzne.

1.    Potok Nazuieśnica.

Ilość wielkiej wody przyjęto z 1 km² na sekundę q₄ = 7 /72³. Przy dorzeczu A = 1 km² Q — 1 m³. Spad zaprojektowano /=6*3%.

Kuneta kamienna zaprojektowana w kształcie odcinka koła o długości cięciwy 2*5 /72, strzałce (głębokości) 0*7 /72 przeprowadza przekrojem 1*23 m2 z chyżością v = 7*02 /72 Q₄ — 8*63 m³.

2.    Potok Ponikiezuka z Czubą.

a) Ponikiezuka.

Ilość średniej wielkiej wody z 1 km² na sekundę przyjęto 0*45 /72³, przy dorzeczu A —18 km² wynosi Q₄ = 8 m³. Normalny przekrój poprzeczny przyjęto w kształcie prostokąta między płotami 0*4 /72 wysokiemi a więc o głębokości 0*4 /72, szerokość zaś ze względu na korekcję progową w kaskadach obliczono bez uwzględnienia spadu według wzoru Armaniego :

Q² (1 —/2²) . 0*114679

/Ll² h³

gdzie oznacza b szerość dna w metrach, Q ilość średniej wody w m³ na sek. (8 m³), jbt spółczynnik odpowiadający chyżości wody (v — 2 m) 0*696, h głębokość wody równa wysokości płotka 0*4 /72. Szerokość wypadła z tego wzoru 4*5 /72.

Dla obliczenia przekroju gardła w zaporach (sekcji odpływowej) przyjęto przy dorzeczu górnem A — 5*25 km² ilość wielkiej wody <7₄= Im³, Q₄ = 36*75 ni³. Objętość przepływu przez zaporę obliczono nie według wzoru dla przelewu, lecz tak jak na potokach, przyjmując spad 2*84% według wzoru Bazina Q = c ]/R /, gdzie spółczynnik

pas

a - 0-00007, ß = 00024.

Przekrojem trapezowym o dolnej szerokości 3 m, górnej szerokości 5'6 /72, głębokości 1*3 /72, mierzącym więc 5*59 m² przepływa Q₄ = 47*5 /72J (zamiast 36*75 m³) z chyżością v = 8*5 m. b) Czuba.

Dla obliczenia przekroju przepływu wielkiej wody w stopniach (według wzoru Bazina, jak dla Ponikiewki) przyjęto q = 7 m³ sek., dla A = 2*6 km2 Q₄ = 18*2 m³. Dolną szerokość przekroju trapezowego przyjęto 1*7 /77, górną 3*7 /77, głębokość 1 /77. Przy spadzie /=4*25% przepłynie przekrojem 2*7 m? z chyżością v — 8*62 /72 Q₄ = 23‘27 /72³ (zamiast 18*2 m³).

3. Jaszczurówka z Jamnikiem i Bystrą.

a)    Jaszczurówka.

Ilość wielkiej wody z 1 km² na sekundę przyjęto <7₄=4*5 тъ powyżej ujścia Jamnika a 3*9 m³ od Skawy do Bystry. Q₄ od Skawy do ujścia Bystry przy dorzeczu A — 19 km? wynosić ma 74 /72³, a powyżej Jamnika przy dorzeczu A = 13-5 km² 6075 m³.

Spad Jaszczurówki zaprojektowano: od km 0’0 do 0’8 / = O‘38°/₀, od km 0-8 do 1-032 /=0-81%, od km 1*04 do 1*967 /= 1*28%.

Przekrój poprzeczny przyjęto od km 0’0 do 1*032 podwójny, od km 1*032 pojedyńczy z podwyższeniem brzegów wałami o koronie 1 m szerokiej.

Szerokość dna między płotkami 0*4 /72 wysokiemi, wynosi: od 0*0 do 0*2 km 3*5 /72 z obustronnemi ławeczkami na wysokości płotków po 3*2 m, od km 0*2 do końca regulacji 3*0 m między płotkami z obustronnemi ławeczkami po 2*5 /72 od km 0*2 do 1*032. Nachylenie skarp wynosi 1 : 2, wzniesienie korony wałów nad zwierciadłem wielkiej wody 0*5 /72.

¹

Podczas gdy personal kierownictw budowy zorganizowanych przez Namiestnictwo dla regulacji rzek kanałowych liczył po 6 do 7 urzędników (po 4 do 5 inżynierów i pomocników technicznych, po 1 urzędniku rachunkowym i po 1 manipulancie), kierownictwo zabudowań składało się tylko z jednego inżyniera leśnictwa.

²

   w dorzeczu Biały (uzupełnienie) na długości 20'9 km

2)    w dorzeczu Strwiąża na długości 4’1 km......

3)    w dorzeczu Dniestru (uzupełnienie) na długości 71 km .

4)    kanalizacja Lwowa..............

razem .

czyli 21,361.368 zł. obieg, stabil.

³

Na prośbę gminy Sidziny zarządziło Ministerstwo Rolnictwa w r. 1910 opracowanie projektu zabudowania Ciśniawy, lecz z powodu zwłoki w sporządzeniu projektu Wydział Krajowy nie mógł przed wojną światową przedłożyć Sejmowi wniosku w sprawie zrealizowania tego zabudowania.

⁴

Ustawę tę streszczono w I części publikacji (str. 170—173).

⁵

Projekty zatwierdzono przez komisję na XII posiedzeniu 3 kwietnia 1912 r. preliminowały koszta zabudowania: 1) potoku Szataniego 97.000 K, 2) Osielczyka 14.200 K, 3) Bystry 81.400 K, 4) Żarnówki 72.300 K,

Objętość przepływu obliczona wzorem Bazin’a wynosi : od km 0 0 do 0*2 przy głębokości wielkiej wody 2*2 /72 nad dnem Q₄ = 74*3 /72J (powierzchnia przekroju 25*8 m², v — 2*88), od km 1*032 do 1*967 przy głębokości wielkiej wody nad dnem 2*0 /72 Q₄ = 79*48 m³ (zamiast 60*75 m²), chyżość wody na tej przestrzeni wynosi 6*2 /72.

b)    Jamnik.

A — 1 km² Q± = 7 /72³, / = 2*5 %. Przekrój normalny przyjęto o kształcie trapezowym, szerokości dna 1*0/72 między płotkami 0*4 /72 wysokiemi, nachylenie skarp 1 : 1*5, brzegi podwyższone wałami o koronie 1 m szerokiej, która wznosi się 0*5 nad zwierciadłem wielkiej wody. W profilu tym przepływa przy głębokości wielkiej wody nad dnem 15 m Q\ = 9*57 m3 (zamiast 7 m³) z chyżością v = 3*3 m.

Dla obliczenia przekroju trapezowego gardła zapór przyjęto Q₄ = 8 m², szerokość dolną 1 m, górną 4 m, głębokość 0*8 m i otrzymano objętość przepływu dla spadu / = 2*5 % (według Bazin’a) Q\ = 10*85 m" przy chy-żości v = 5*44 m. Dla pewności powiększono szerokość gardła zim na 2 m.

c)    Bystra.

na

Dla korekcji progowej przyjęto ilość średniej wielkiej wody 0*45 m" z 1 km2 sekundę, przy dorzeczu A — 4*5 km² Q = 2*44 m³. Szerokość dna między płotkami 0 4 m wysokiemi obliczono według wzoru Armaniego (podanego powyżej przy obliczeniu normalnego przekroju Ponikiewki) na 2*23 m, którą zaokrąglono na 2*3.

Dla obliczenia przekroju gardła zapór przyjęto q± = 8 m³ z 1 km² na sekundę, przy dorzeczu zatem 4*5 km² Q± — 36 m³. Szerokość dolną przekroju gardła przyjęto 4 /72, górną 7 /72, głębokość 0*8 /72, powierzchnię przekroju 4*4 m². Przy spadzie 4% obliczono objętość przepływu według wzoru Bazin’a Q\ = 36*66 m³. Dla pewności powiększono szerokość górną gardła z 7 /72 na 8 /72.

Kosztorys.

Ceny jednostkowe przyjęto:

1 m³ wykopu ziemi żwirowej 0*72 K, we fundamentach zapór 1*72 K; planowanie 1 m² wału 0*15 K;

skarpowanie 1 m² poderwanego brzegu 0*20 K;

100 m bież. opasek obustronnych z potrójnych kiszek faszynowych 200*20 K, 1 /72 bież. 2 K;

100 m bież. płotów poprzecznyfch (przy użyciu 125 palików 1*5/72 długich) 301*84 K, 1 /72 bież. 3 K;

100 /72 bież. ostróg z podwójnych płotków na podściółce faszynowej 399*30 K, 1 Ш bież. 4 K;

100 /72 bież. tam systemu Seelinga (przy użyciu 130 palików 1*5 /72 dług. i 130 palików 2 /72 długich) 548*90 K, 1 /72 bież. 5*49 K;

1 /72 bież. opaski kamiennej 7*50 K;

1 /72 bież. płotków 0 4 /72 wysokich do ubezpieczenia brzegów przy korekcji progowej (paliki 1*5/72 dług.) 1 K;

100 /72 bież. progów drewnianych na podściółce faszynowej 921*36 K, 1 /72 bież. 9*21 K;

1 /72³ kamienia łamanego 3*18 K;

przewóz 1 m³ kamienia 4*50 K;

muru z kamienia łamanego na zaprawie cementowej 22*02 K; 1 m² kunety kamiennej 0*5 /72 grub. 10*65 К; zalesienie 1 ha sadzonkami olszyny 275 K; zasadzenie 1 ha żwirowiska wikliną 346*50 K; obsiew 1 ha żwirowiska nasionami traw 149 K;

1 m² darniowania 0*56 K; wykupno 1 ha roli 3.000 К ;

„    1 ha łąki 4.000 K.

1 /72³

Koszta robót preliminowano.

7.057*04 К 145.795*68 „ 49.865*55 „ 6.469*87 „ 52.771*03 „

Regulacja i zabudowanie potoków:

1.    Nawieśnicy.........

2.    Ponikiewki.........

3.    Jaszczurówki........

4.    Jamnika..........

5.    Bystry..........

razem

Zarząd i nieprzewidziane (20%)    ....

Koszta utrzymania w czasie budowy (5%) • 2% zwrot państw, funduszowi meljoracyjnemu Koszta zdjęć i projektu.......

ogółem

. 330.600 — к

(Suma zgodna z kosztorysem projektu generalnego z r. 1909, pominięto jednak zabudowanie potoku Czerny).

wieśnicę wpuścić do rowu

W protokole z dnia 8 czerwca 1913 r. zaleciła komisja rewizyjna następujące zmiany projektu: 1) zaniechać budowy wałów na Jaszczurówce w inun-dacji Skawy w km 0*2 i 0*4, zaś zbudować na wałach przepusty samoczynne dla odwodnienia; 2) na Bystrej i Ponikiewce, które w czasie posuchy prowadzą małą ilość wody, zbudować progi kamienne zamiast drewnianych; 3) budowle równoległe na brzegach wklęsłych wykonać według systemu Seelinga, a na brzegach wypukłych z trzech kiszek faszynowych; 4) potok Na-

wzdłuż drogi, a kunecie nadać profil trapezu. Zabudowanie potoku Czerny uznała komisja za zbędne, bo potok ten nie wyrządza znacznych szkód, a ujście zostało już uregulowane przez kolej państwową.

Ustawa krajowa z r. 1912 i wykonanie robót.

Według ustawy z dnia 12 września 1912 r. Dz. u. kraj. nr. 116 zabudowanie potoków Nawieśnica, Ponikiewka, Czerna, Bystra i Jaszczurówka w powiecie wadowickim ma być wykonane na podstawie projektu generalnego oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich z r. 1909 kosztem 330.600 koron jako przedsiębiorstwo krajowe. Do pokrycia kosztów ma się przyczynić fundusz krajowy trzydziestoprocentowym datkiem w kwocie 99.180 К i państwowy fundusz meljoracyjny w wysokości siedmdziesięciu procent, tj. w kwocie 231.420 K. Dla utrzymania wykonanych robót ma być po ukończeniu budowy utworzoną po myśli § 45 ustawy krajowej z dnia 14 marca 1875 r. Dz. u. kraj. nr. 38 w drodze administracyjnej spółka interesowanych gmin, obszarów dworskich i prywatnych właścicieli gruntów, tudzież innych nieruchomości, a to bez względu, czy się na to zgodzą lub nie, a rozkład datków na poszczególnych członków spółki ma być uskuteczniony według postanowień § 66 powołanej ustawy.

Rozporządzenia wykonawcze z dnia 7 kwietnia 1913 r. Dz. u. kraj. nr. 45 ustanowiło czas budowy na lat sześć począwszy od r. 1913, w którym to okresie zasiłki kraju i państwa mają być wpłacone do funduszu budowy na ręce kasy krajowej, i poruczyło zarząd funduszu budowy Wydziałowi Krajowemu, kierownictwo zaś budowy technikowi lasowemu wyznaczo-

vf

Ryc. 50. Regulacja potoku Bystry (progi kamienne) i zapora kamienna wykonane w r. 1914.

Ryc. 51. Uregulowane ujście Ponikiewki z ubezpieczeniem dna progami kamiennemu

nemu

jowemu przysługuje prawo przekonywać się każdego i ich jakości.

W myśl rozporządzenia wykonawczego poruczyło Ministerstwo Rolnictwa kierownictwo budowy komisarzowi lasowemu Józefowi Pindelskiemu, który 1913 rozpoczął roboty przy zabudowaniu potoków Jaszczurówki, Jamnika

przez Ministerstwo Rolnictwa, któremu podobnie jak i Wydziałowi Kra-

czasu o postępie robót

w r. i Bystry.

wraz

- •<

Mfy±i

tam

• te-    * -■*■-'

-    s'.**,.. ■ ' * ’i

-ч' -l-V'-- .««Mr

*r • *

-Mr-lx--

*•* ^ r^Str :

%:,'

,y

Ät.^'

■ -.z л2 ?' У**_,

■ ■ xv

H 1 >;** ' .'*^' .‘4 %/ -* ♦:-.•«

'    / vML

SM' ! .

wr. ••• ц

Ji .

•CE

iu/,j

ЩЩI

Г>,- '

Щт

"r ? -

hr

wm

>æL0'

Przed wojną światową wykonane zostały w granicach pierwsznych 2 rat zasiłków krajowego i państwowego w sumie 110.200 К następujące roboty: regulacja Jaszczurówki z budową 1 zapory kamiennej, regulacja Bystry przy zastosowaniu progów kamiennych (zamiast projektowanych drewnianych) z budową 5 zapór kamiennych, na Ponikiewce zaś 3 zapory kamienne.

Po wojnie światowej objęło zarząd tych zabudowań Ministerstwo Robót Publicznych i powierzyło wykonanie robót państwowemu Zarządowi wodnemu w Wadowicach. Do r. 1921 pokrywał wszystkie koszta skarb państwa, od r. 1923 wpłacał Tymcz. Wydział Samorządowy 30% datek kraju w następujących kwotach oznaczanych corocznie przez Ministerstwo Robót Publicznych : w 1923 r. 93-98 zł. (10,800.000 marek), w 1924 r. 1.586 zł., w 1925 r 1.586 zł., w r. 1926 r. 3.000 zł., w 1927/8 i 1928/9 r. po 6.000 zł.

Według preliminarza państwowego funduszu meljoracyjnego na r. 1929/30 wynosiły koszta robót pozostałych do wykonania przy zabudowaniu potoku Ponikiewki 78.000 zł., które wstawia Ministerstwo do preliminarza tego funduszu w kwotach rocznych po 20.000 K, tak, iż ukończenia robót na Ponikiewce oczekiwać należy w roku budżetowym 1932/3. Ponieważ wydatki na meljoracje skreślone zostały w budżecie T. W. S. w likwidacji na r. wstawia Ministerstwo do preliminarzy funduszu meljoracyjnego obok rat rocznych 70% zasiłku państwa, także raty roczne 30% zasiłku krajowego po 6,000 zł.

1929/30,

Według informacji otrzymanej od kierownika państwowego Zarządu wodnego w Wadowicach, inżyniera Józefa Pindelskiego, * który prowadzi budowę przy zabudowaniu potoków górskich, wykonano od r. 1920 regulację potoku Ponikiewki od km 0‘0 do 0‘230 z ubezpieczeniem dna progami kamiennemi, a od km 2"1 do 2'49 i od km 2'85 do 3*62 z ubezpieczeniem dna progami drewnianemi na podściółce z kiszek faszynowych, tudzież budowę 2 zapór drewnianych i 1 kamiennej.

W r. 1929 zbudowano na Ponikiewce w km 1*16 zaporę siatkowo-żwi-rową, a w r. 1930 wykonano regulację Ponikiewki od km 0'23 do 0'6 z ubezpieczeniem dna progami siatkowo-żwirowemi. Inż. Pindelski zauważył jednak, że stosowanie progów siatkowo-żwirowych na potokach niosących choćby minimalne ilości żwiru okazało się „niefortunne“.

'«“I

'mm

ims

la

Ryc. 53. Zapora siatkowo-żwirowa w km 1*15 Ponikiewki

Ryc. 52. Regulacja Ponikiewki (progi siatkowo-żwirowe)

Ubezpieczenia brzegów Ponikiewki i utrwalenia żwirowisk przeprowadza się zapomocą poprzeczek siatkowo-żwirowych i zawiklenia.

Wszystkie budowle powojenne wykonał inż. Józef Pindelski.

Zabudowania potoku Nawieśnicy, przewidzianego w projekcie i w ustawie krajowej z r. 1912, dotychczas nie podjęto.

Oprócz zabudowań wyszczególnionych pod 1) i 2), a przeprowadzonych na podstawie specjalnych ustaw krajowych wykonała jeszcze sekcja oddziału leśno-technicznego z krajowej i państwowej dotacji na drobne meljoracje pod zarządem Wydziału Krajowego w dorzeczu Skawy:

zabudowania potoku Wątrobowego w gminie Maków kosztem 16.000 K; zabudowanie potoku Pałeczki kosztem 21.000 K.

3. Zabudowanie potoku Bystry.

(Powiat Nowy Targ).

Potok Bystra ma źródła na południowym stoku Giewontu na wysokości 1.600 m nad morzem, płynie w kierunku południowo-wschodnim do doliny

* W myśl ustawy z dnia 21 września 1922 r. Dz. u. R. P. nr. 90 poz. 823 w przedmiocie tytułu inżyniera przysługuje technikom lasowym, którzy ukończyli sekcję leśną Akade-mji Rolniczej w Wiedniu, tytuł inżyniera.

Kondratowej pod nazwą potoku Kondratowego, gdzie zmienia kierunek na wschodmo-północny, następnie od Kuźnic na północny a od Bystrego na zachodnio-północny i wpada w Zakopanem do Cichej Wody (Białego Dunajca).* Do Bystry wpadają: po prawym brzegu potoki Goryczkowy, Kasprowy i Jaworzynką po lewym wywierzysko Bystry na Kalatówkach (uważane za źródło Białego Dunajca).

. Wzniesienie terenu na dziale wód Bystry wynosi: na południu (europejski dział wód Wisły i Dunaju) Kopa Kondracka 2.004 /77, Czuba Goryczkowa 1.874 m, Kasprowa Czuba 1.989 /77, na zachodzie Giewont 1.900 m, Wrotka (Suchy Wierch) 1.803 /77, Krokiew 1.378 /77, — na wschodzie (od strony Po-rońca) Uhrocie Kasprowskie 1.852 /77, Kopa Magóry 1.704 m (nad źródłami Jaworzynki), Kopa Królowa Mała 1.630 m i Kopa Królowa Wielka 1.670 /77, — od strony Olczy Nosal 1.215 m, wreszcie Koziniec 952 /77. Wzniesienie doliny wynosi : w Kuźnicach (km 47) 988 /77, na drodze krajowej do Morskiego Oka (km 2‘9 od ujścia) 881 m, przy ujściu 778 m. Spad przeciętny Bystry wynosi od źródeł do Kuźnic około 12%, poniżej około 4'5%, spad poprzeczny doliny, której długość wynosi okrągło 9⁻5 km, 25% do 30%.

W dorzeczu Bystry występują następujące formacje:

wontu ;

a) z grupy paleozoicznej formacja permska na południowym stoku Gie

b)    z grupy mezozoicznej formacja tryasowa na szczytach Kopy Magóry (dolny tryas z gniazdami rudy żelaznej i cynkowej), Kopy Królowej i Nosala (dolomit średniotryasowy wypełniony w szczelinach białym kalcytem), — formacja jurajska na szczycie Giewontu, górny jura (wapień z Giewontu, który zasypuje stoki blokami do 3 m średnicy) i występujący w pasie wapienia z Giewontu wpobliżu Suchego Wierchu piaszczysty wapień obfitujący w kon-krecje żelaza i manganu, — formacja kredowa, dolna kreda: warstwy cieszyńskie i dolomit Chocs, podobny do tatrzańskiego dolomitu tryasowego, na północnych stokach.

c)    z grupy kenozoicznej: formacja trzeciorzędna (dolny paleogen) w dolnej części dorzecza i z formacji czwartorzędnej dyluwjum, lodowcowe żwiry i kamienie tatrzańskie, które wypełniają dolinę Bystry.

(Sekcja przemyska oddziału leśno - technicznego zaznaczyła wprawdzie w sprawozdaniu przedłożonem w r. 1894 austr. Ministerstwu Rolnictwa, że skałę podstawową dorzecza Bystry tworzą na całej przestrzeni formacje krystaliczne, a mianowicie granit z warstwami gnajsu, a miejscami wapienia; z karty jednak wiedeńskiego instytutu geologicznego okazuje się, że w dorzeczu Bystry skały krystaliczne nie występują na powierzchnię).

Dorzecze Bystry, którego powierzchnia mierzy okrągło 17'5 km², jest dobrze zalesione, z wyjątkiem obszarów alpejskich położonych ponad izohypsą 1.400 do 1.500 /77, i porośnięte jest świerkiem.

Od źródeł do ujścia Jaworzyny posiada Bystra dobrze wyrobione łożysko, a również stoki mało okazują wyrwisk, — bloki kamienia złożone w łożysku na tej przestrzeni dochodzą do 0’5 /72³. Poniżej ujścia Jaworzyny począwszy od Kuźnic posiada Bystra kręte i coraz szersze łożysko wypełnione kamieniami i żwirem, które pochodzą z obrywania dyluwjalnych brzegów. Z powodu wielkiego spadu wyrządzała Bystra w środkowym i dolnym biegu wielkie

* Na austrjackich kartach sztabowych (1 : 25.000) nazwano mylnie Bystrą Białym Dunajcem, podczas g-dy recypientem jest Cicha Woda, której źródłowe potoki wypływają z pod Hrubego Regla i Buturowa.

Rye. 54 Sytuacja przeglądowa Bystry (1:75.000).

szkody przez wylewy, oraz zasypywanie żwirem i kamieniami gruntów nadbrzeżnych w Zakopanem. Szczególnie dotkliwe były te szkody w dolnym biegu, gdzie z rozwojem uzdrowiska Zakopanego na obu brzegach Bystry powstały liczne wille i zakład hydropatyczny. Przed wylewami bronili się właściciele gruntów i domów zapomocą prymitywnych budowli ochronnych, które jednak nie wytrzymywały naporu wody, a częstokroć z powodu nadmiernego zwężania łożyska były powodem jeszcze większych wylewów.

Po kilkakrotnych wylewach, jakie się wydarzyły w latach 1893 i 1894, wniesione zostały w r. 1894 do Wydziału Krajowego przez zarząd gminy Zakopane, właściciela dóbr zakopańskich Władysława hr. Zamoyskiego, właściciela dóbr Poronin Uznańskiego i właściciela zakładu hydropatycznego dr. Wenantego Piaseckiego podania o regulację i zabudowania potoku Bystry, a na wniosek Wydziału Krajowego zarządziło Ministerstwo Rolnictwa zbadanie stanu potoku i opracowanie projektu technicznego.

Projekt sekcji przemyskiej z r. 1895 preliminował koszta budowy 17 zapór i zalesienia 84 ha na 33.216*14 zł. w. a., koszta zaś korekcji Bystry od Kuźnic

do Białego Dunajca na długości 3"788 km na 167.894*56 zł. w. a., 198.110*70 zł. w. a. Ze wględu (44.392 zł. w.

щ.

II

x>V

ФВКЗУ1 1яНЯ

ж+*

Мшт1

тьщШт

т&ртжа&/'0Ь'$

шшй& ЩкШ* t Ш

^шФШЩЁШшЁт

yIv    ШЯЬХШЫ^Ш

ж ‘мдi a|j|SM№g-

@*4^

SgStoft

.4

•i

№1|

шг

§да!1ИШ

МШшш

ч/

к%-

_жМди

11

■Щ рек

mm

1№

fell

!' ..

■■■■

УЖЖ

Jfe

Шй

llf’'', ;j|

'*■* ; :4'Л§1

т\

шш

razem na

na zbyt wysoki koszt regulacji potoku a. na 1 kilometr) zarządził Wydział Krajowy rewizję projektu, przy której ograniczono korekcję Bystry na przestrzeń od Kuźnic do mostu na drodze krajowej Nowy Targ-Zakopane {km 0*5), gdyż poniżej tego mostu istniała wówczas tylko jedna willa na lewym brzegu Bystry, oraz zmieniono typy budowli. Koszta robót ustalono, j. n. :

. . .    30.216-14 zł.

. . .    89.783-06 „ „

Razem 120.000*— zł.

w. a.

zabudowania i zalesienia.......

korekcja Bystry na długości 3’288 km .    .

w. a.

czyli 433.440 zł. obieg, stabil.

Ponieważ projekt techniczny zaginął podczas wojny światowej nie mogą być podane szczegóły hydrotechniczne.

Ustawa krajowa z r. 1898 i wykonanie robót.

Projekt ustawy przedłożony przez Wydział Krajowy 9 grudnia 1896 r. uchwalony został przez Sejm 5 lutego 1897 r. i uzyskał sankcję w r. 1898.

Według ustawy z 6 września 1898 r. Dz. u. kraj. nr. 91, zabudowanie potoku Bystry w gminach Zakopane i Murzasichle miało być wykonane jako przedsiębiorstwo krajowe na podstawie projektu oddziału leśno-technicz-nego dla zabudowań potoków górskich z r. 1895 kosztem 120.000 zł. w. a., który miał być pokryty bezzwrotnemi zasiłkami funduszu krajowego i państwowego funduszu meljoracyjnego w wysokości po 50%. Dla utrzymania wykonanych robót ma być po ukończeniu budowy utworzoną po myśli § 45 krajowej ustawy wodnej z dnia 14 marca 1875 r. Dz. u. kraj. nr. 38 w drodze administracyjnej przymusowa spółka interesowanych właścicieli gruntów i innych nieruchomości, a rozkład datków na poszczególnych członków spółki ma być uskuteczniony według postanowień § 66 tej ustawy.

Rozporządzenie wykonawcze z dnia 14 października 1898 r. Dz. u. kraj. nr. 92 ustanowiło czas budowy na lat cztery począwszy od r. 1898 i powierzyło zarząd funduszu budowy Wydziałowi Krajowemu, kierownictwo zaś budowy technikowi lasowemu delegowanemu przez Ministerstwo Rolnictwa.-

Budowę, którą kierował komisarz inspekcji leśnej Kazimierz Kostański, rozpoczęto w r. 1898, a ukończono w r. 1902.

rze

sowano

Na wniosek kierownika budowy wprowadzono przy wykonaniu robót zmianę normalnego przekroju poprzecznego Bystry i typów budowli. Mianowicie w projekcie przewidziany był przekrój trapezowy o szerokości dna 8 m ujęty z obu stron równoległemi tamami kamiennemi 1 m wysokiemi z nachyleniem skarp 1:1, przyczem dno miało być ubezpieczone progami z rusztu drewnianego 1 m szerokiego, wypełnionego brukiem kamiennym (2 okrąglaki 0‘25 m średnicy po 12 m długości leżące na 5 okrąglakach po 2 m długich takiej samej średnicy). Ponieważ woda Bystry odprowadzona do potoku Foluszowego dla uruchomienia fabryk tylko w czasie wylewów wiosennych, deszczów letnich i odpoczynku świątecznego płynie pełnem korytem poniżej rozgałęzienia a w po-jesiennej łożysko jest suche, zachodziła słuszna obawa, że progi drewniane w krótkim czasie ulegną zniszczeniu, a tamy kamienne narażone będą na pod-mulanie i podrywanie. Z tego powodu zamiast profilu trapezowego zastoso-kunetę kamienną 0*5 m grubości z gurtami murowanemi w odstępach co 50 m o kształcie odcinka koła w następujących wymiarach obliczonych przez inżyniera Kraj. Biura Meljoracyjnego Jana Haponowicza:

jîfj

ЕЯта.

i:

Jag?

^Sś0-

ЕГ-⁴

|П,.

Шмй*

Rye. 55. Widok uregulowanej Bystry w Zakopanem.

:'⁷

Ryc. 56. Zapora kamienna na Bystry pod Nosalem.

Ilość wielkiej wody przyjęto na podstawie pomiarów przez komisję ream-bulacyjną Q₄ = 54 m³/sek. (część wielkiej wody odpływa potokiem Foluszo-szowym). 1 = 3"49°/o.

a) od mostu na drodze krajowej Nowy Targ-Zakopane (km 0*5) do km 2'7.

Przyjęto przekrój poprzeczny o kształcie odcinka koła o długości cięciwy (szerokości) 6 m, a wysokość strzałki (głębokości) 1*5 m. W przekroju tym o powierzchni 6'289 m² przepłynie z chyżością obliczoną według wzoru Gan-guillet-Kuttera (przy n =

= 0 020) V = 8‘7 m QA =

= 54-95 m³/sek.

b) od km 2'7 do 3‘788.

/=4-78%.

Przyjęto profil kunety, jak pod a), o szerokość 6 m głębokości 1*35 m. W profilu tym o powierzchni 5'614 m2 przepłynie z chyżością 9*65 m Q₄ = 54‘18 zn³/sek.

Ryc. 55 przedstawia ku-netę kamienną z obustron-nemi ławeczkami (bermami) brukowanemi w km 1’5 Bystry w Zakopanem.

Oprócz kunety kamiennej zbudowano według informacji udzielonej w listopadzie 1930 r. przez kierownika państwowego zarządu wodnego w Nowym Targu inż.

jące zapory

o) na potoku Bystry:

1)    pod Nosalem o długości 17 m, wysokości 2 m.

Poniżej tej zapory, której

widok przedstawia ryc. 55,    R 5?_ z 4 na Bystry.

rozpoczyna się kuneta kamienna zbudowana na długości 3*288 km po drogę krajową, powyżej zaś zapory część wody Bystry zostaje odprowadzoną do potoku Foluszowego ;

2)    poniżej ujścia Jaworzynki w Kuźnicach, 28 m długą, 2 m wysoką.

3)    na pot. Kondratowym 26 m długą, 2 m wysoką;

4)    100 m powyżej zapory 3 ujęcie wody doprowadzanej kanałem do dawnego zakładu elektrycznego w Kuźnicach, ryc. 57 ;

5)    przy połączeniu dróg leśnych 17 m długą i 2 m wysoką;

b)    na potoku Jaworzynie 2 zapory: jednę u wylotu doliny 17 m długą, 2 m wysoką, drugą pod Kopą Królowej 17 m długą, 2 m wysoką;

c)    na potoku Kasprowym jednę zaporę u wylotu doliny 17 m długą, 2 m wysoką.

Marcelego Koszycę następu-kamienne:

Wszystkie zapory mają grubość 2 m w gardle i zbudowane zostały na sucho z wielkich głazów wydobytych z łożysk potoków i utrzymują się w bardzo dobrym stanie.

Również kuneta kamienna Bystry zbudowana została z kamieni wydobytych z łożyska potoku od km 3'788 do km 1‘0 dopiero na przestrzeni pół kilometra powyżej drogi krajowej (od km 0'5 do 1*0) użyto do budowy ku-nety kamienia łamanego „szarogłazu“ średnio-tryasowego z kamieniołomów pod Krokwią.

Ministerstwo Robót Publicznych zarządziło po wojnie światowej przedłużenie regulacji Bystry od mostu na drodze krajowej (upaństwowionej) do Białego Dunajca na długość 0‘5 km. Według preliminarza państwowego funduszu meljoracyjnego na rok 1929/30 wynosiły koszta robót pozostałych do wykonania 90.000 zł., które mają być pokryte datkami państwa i samorządu wojewódzkiego po 50%. W roku 1929/30 preliminowano połowę wydatku, a w r. 1930/31 drugą połowę. Datek 50% samorządu wojewódzkiego pokryty został z państwowego funduszu meljoracyjnego.

Przewidziana w ustawie krajowej z r. 1898 przymusowa spółka wodna dla konserwacji wykonanych robót nie została dotychczas zawiązana przez władze administracyjne.

4. Zabudowanie potoku Michałów w gminie Maniowy.

(Powiat Nowy Targ).

Na południowych stokach Beskidu Zachodniego między Nowym Targiem a Czorsztynem wypływa kilka potoków górskich, które wpadają do Dunajca, a z powodu szkód wyrządzanych przez nanoszenie żwiru wymagają zabudowania. Do tych dopływów należy potok Michałów, który w gminie Maniowy wpada do potoku Piekiełka.

Potok Michałów wytryskuje na dziale wód Ochotnicy na wysokości 1.020 m nad poziomem morza, płynie w kierunku południowym do wsi Maniowy, gdzie zmienia kierunek na zachodni na swym stożku usypowym, aż do drogi krajowej, stąd zaś aż do ujścia w dolinie Dunajca płynie w kierunku południowym. Długość potoku wynosi okrągło 7 km, powierzchnia dorzecza 5 km², spad absolutny okrągło 500 m, spad przeciętny 7°/₀.

W górnej przestrzeni płynie potok Michałów w głębokim parowie skalistym w terenie zalesionym ze spadem 5 do 15% i nie wyrządza szkody. Dopiero poniżej wodospadu podrywa obustronne brzegi i zanosi kamieniami i żwirem łożysko we wsi Maniowy, tak, iż dno potoku leży ponad sąsiednim terenem.

Wskutek petycji mieszkańców gminy Maniowy o zabudowanie tego potoku, którą Sejm uchwałą z 29 listopada 1890 r. przekazał Wydziałowi Krajowemu, zarządziło austr. Ministerstwo Rolnictwa na wniosek Wydziału Krajowego opracowanie projektu technicznego, który obejmował zabudowanie i koncentrację potoku zapomocą budowli poprzecznych oraz zagajenia żwirowisk w biegu środkowym, a pogłębienie z obwałowaniem łożyska w dolnym biegu, we wsi Maniowy. Koszta robót preliminował projekt w sumie 8.000 zł. w. a. (28.896 zł. obieg, stabilizowanych).

Projekt ten sporządzony przez sekcję przemyską oddziału leśno-technicz-

ЕИ

iзга

Г0Й>5

шёВ

МбаВЙШИ

иь

fiS№

Ä;

Мш|

тЛШЁЯшиг^

^рЦйй

ЩКШЖ

si

>⁴ ]

Si

И.

Л*

L *-•*»£*

v>

к*

*!

шш

w»

■S^SSii /Л rv-H^

:тт^

зг.

KV

Я№

Rye. 58. Sytuacja potoku Michałów (1:75.000).

nego dla zabudowań potoków górskich nie nadawał się do wykonania, bo normalny przekrój poprzeczny potoku nie był obliczony, lecz dowolnie przyjęty, a niweleta dna za płytko została zaprojektowaną (0‘95 Ш pod terenem we wsi Maniowy), tak iż na drodze krajowej przewidziane były w odstępie 7‘5 m wały wznoszące się 0’6 do 0’7 m nad pokładem mostu. Z tego powodu zażądał Wydział Krajowy uzupełnienia projektu.

Ustawa krajowa z r. 1893 i wykonanie robót.

Ze względu na ważność i nagłość zabudowania potoku Michałów tak dla gminy Maniowy, jak i dla komunikacji na drodze krajowej przedłożył Wydział Krajowy Sejmowi 7 września 1892 r. projekt ustawy zapewniającej wykonanie robót przy pomocy państwowego funduszu meljoracyjnego, który to projekt uchwalony przez Sejm 23 września 1892 r. uzyskał sankcję w r. 1893.

Wedle ustawy z dnia 12 kwietnia 1893 r. Dz. u. kraj. nr. 22 zabudowanie potoku górskiego Michałów w gminie Maniowy powiatu nowotarskiego miało być wykonane jako przedsiębiorstwo krajowe na podstawie projektu oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich z r. 1892 kosztem 8.000 zł. w. a. pokrytym zasiłkami funduszu krajowego i państwowego funduszu meljoracyjnego w wysokości po 50 °/₀. Koszta u trzy matt i a wykonanych robót mają być pokrywane przez krajowy fundusz drogowy i gminę Maniowy po połowie.

Rozporządzenie wykonawcze z dnia 4 kwietnia 1894 r. Dz. u. kraj. nr. 30 ustanowiło czas budowy na dwa lata, powierzyło zarząd budowy Wydziałowi Krajowemu, przeprowadzenie zaś robót budowlanych i konserwacyjnych w ciągu 2-letniego okresu budowy organom oddziału leśno-tech-nicznego dla zabudowań potoków górskich pod nadzorem Ministerstwa Rolnictwa i Wydziału Krajowego. Po zupełnem ukończeniu robót dalszy nadzór nad konserwacją prowadzić ma, stosownie do przepisu § 19 ustawy z d. 30 czerwca 1884 Dz. austr. u. p. nr. 117 (o zabudowaniu potoków górskich), technik lasowy właściwego powiatu administracyjnego, który obowiązany będzie zestawiać roczne preliminarze kosztów konserwacji. Datki konkurencyjne krajowego funduszu drogowego i gminy Maniowy na koszta utrzymania mają być wpłacone do kasy krajowej w miarę potrzeby na podstawie rocznych preliminarzy. Datki konkurencyjne gminy Maniowy mają być ściągane w razie potrzeby w drodze politycznej egzekucji. Zarząd funduszu konserwacyjnego należy do Wydziału Krajowego.

Prowadzenie budowy, którą rozpoczęto w r. 1894, poruczyło Ministerstwo Rolnictwa adjunktowi inspekcji leśnej Rudolfowi Szyszkowitzowi. Według protokołu kolaudacymego z dnia 28 sierpnia 1896 roku wykonano w latach 1894 do 1896:

a)    korekcję potoku Michałów na długości 1.532 m przy ubezpieczeniu brzegów pojedyńczemi płotkami faszynowemi o wysokości 0‘7 m łącznej długości 3.053 /77 i ostrogami gałęziowemi (z cienkich pni i gałęzi) długości 250 /77, oraz złagodzenie spadu 140-ma progami drewnianemi, przyczem zasadzono brzegi sztubrami wikliny i obsiano je trawami;

b)    w łożysku potoku 3 stopnie drewniane 0‘5 /77 wysokie z brukiem kamiennym, na dolnym zaś końcu korekcji stopień kamienny i kunetę kamienną długości 77‘6 /77 (powyżej i poniżej mostu na drodze krajowej);

c)    4 mostki drewniane ;

d)    w debrach bocznych 3 zapory kaszycowe (2 w debrze prawej, 1 w debrze łewej), 1 próg z pilotów i kamieni, 1 próg faszynowy, 30 /77 bież. ku-nety faszynowej i 5 /77 bież. narzutu kamiennego.

Szerokość dna korekcji wynosi 3’75 /77, długość progów wpuszczonych w brzegi 4*5 do 5 /77, szerokość górna kunety kamiennej o przekroju odcinka koła 4 /77, głębokość 1'2 /77, grubość bruku w kunecie 0⁻25 /77.

Zapóry kaszycowe (skrzynie zbudowane z okrąglaków drewnianych 0‘2 /77 średnicy i wypełnione kamieniami) mają 2 /77 szerokości, a 0'7 /77 do 1‘7 /77 wysokości nad podłożem do gardła fundowane do 0'8 /77 głębokości pod dnem i zabezpieczone od podmycia brukiem kamiennym w ruszcie leżącym z okrąglaków drewnianych 0'2 m średnicy, 3 m długim.

7.993’83 zł. w. a.

334-06 „ „

Koszta budowy wynosiły.........

koszta zaś dodatkowych robót wykonanych w r. 1896 mianowicie : ponownego obsadzenia brzegów wikliną, która wyschła w r. 1895, tudzież zalesienia żwirowisk, i skarpowania stoków...........L

Przekroczenie preliminarza kosztorysowego 8.000 zł. w. a. o kwotę 333'89 zł. w. a. pokryto po połowie z krajowej i państwowej dotacji na drobne meljoracje.

Od r. 1897 prowadził nadzór nad robotami konserwacyjnemi inspektor leśny w Nowym Sączu, datki zaś konkurencyjne kraj. funduszu drogowego i gminy Maniowy (po 39 zł. w. a., razem 78 zł. w. a. w latach 1897 do 1899, a po 125 K, razem 250 К w latach następnych do r. 1907 wpłacane były do kasy krajowej.

Uzupełnienie zabudowania potoku Michałów.

Powiatowy inspektorat leśny w Nowym Sączu, który nadzorował konserwację robót, doniósł w r. 1905, że zbudowane w r. 1894 w 2 bocznych debrach zapory drewniane (kaszycowe) po 10 latach zbutwiały i podczas ulewnych deszczów zostały zerwane i uniesione, wobec czego zachodziła obawa, że materjał nagromadzony powyżej tych objektów zostanie spłukany i zasypie całą dolną korekcję. Na wniosek Wydziału Krajowego poleciło Ministerstwo Rolnictwa opracować sekcji oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich w Samborze projekt robót uzupełniających, na podstawie którego przyznane zostały z państwowej i krajowej dotacji meljoracyjne j następujące zasiłki :

1)    w r. 1906 na budowę 4 zapór kamiennych i kunety kamiennej długości 60 m 8.400 K;

2)    w r. 1908 na dalsze zabudowanie debr 9-ma zaporami kamiennemi i wykonanie kunety kamiennej na długości 100 m 12.800 K, na pogłębienie zaś łożyska potoku Michałów i zastąpienie korekcji progowej, która we wsi Maniowy okazała się nieodpowiednią i narażona była na ciągłe uszkodzenia, kunetą kamienną na długości 420 m 46.300 K.

Normalne przekroje poprzeczne kunety kamiennej na potoku Michałów, której budowę przewidziano na długości 160 m poniżej drogi krajowej,

Êf

л*?:.

ES

ii i

Ryc. 59. Kuneta kamienna

Roboty wodne i meljoracyjne w południowej Małopolsce. Ы.

na potoku Michałów we wsi Maniowy.

19

a 568 m powyżej wykonanej już kunety we wsi Maniowy, przyjęto według obliczenia inżyniera Kraj. Biura Meljoracyjnego Jana Haponowicza (zatwierdzonego reskryptem Ministerstwa Rolnictwa z dnia 27 lipca 1908 r. L. 30.292), w następujących wymiarach dla przepływu wielkiej wody q± = 3*5 m¹ 2/sek. (C?₄ = 17*5 m/sek.) :

1)    od km 0*360 do 0*520. Spad / = 0*83%.

Kształt odcinka koła o cięciwie (szerokości górnej) 3*9 m i strzałce (głębokości) 1*4 m. Według wzoru Ganguillet-Kuttera (przy zastosowaniu spół-czynnika n = 0*017 dla kanałów z kamienia łamanego) wynosi w tym profilu chyżość V = 4*55 m, objętość przepływu Q\ = 18*1 m¹.

2)    od km 0*612 do 1*059. / = 2*2%.

Szerokość górna kunety 3*4 m, głębokość 1*0 m. W tym profilu przepływa z chyżością v — 6*43 m — 17*6 m¹.

3)    od km 1*059 do 1*280. /=3*25%.

Szerokość górna kunety 3*2 m, głębokość 1*0 m. W tym profilu przepływa z chyżością v = 7*5 m, Q₄'= 17*3 m¹.

Dodatkowe roboty wykonał w latach 1906 do 1910 komisarz lasowy Feliks Januszke.

. . 64.917*43 К . 16.667*98 „

Koszta tych robót wynosiły.    .    .

koszta robót wykonanych w myśl ustawy z r. 1893    .    .

ogółem więc wynoszą koszta zabudowania potoku Michałów . 81.585*41 К czyli okrągło 147.342 zł. obieg, stabil.

Zabudowanie potoku Piekiełko.

Na prośbę gminy Maniowy zarządziło Ministerstwo Rolnictwa w r. 1903 za pośrednictwem sekcji Samborskiej oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich zbadanie potrzeby zabudowania potoku Piekiełko i sporządzenie generalnego projektu zabudowania, który preliminował koszta na 36.200 K. Gdy zabudowanie to ma na celu, podobnie jak zabudowanie Michałowa, ochronę od zatapiania domów mieszkalnych i zakulturowanie 36 ha nieużytków, postanowił Wydział Krajowy pokryć połowę kosztów z funduszu krajowego pod warunkiem, jeżeli Ministerstwo Rolnictwa pokryje drugą połowę kosztów z dotacji dyspozycyjnej na drobne meljoracje, a gmina Maniowy zobowiąże się wykonane roboty własnym kosztem utrzymywać.

Projekt szczegółowy opracowany przez wymienioną sekcję, a nadesłany Wydziałowi Krajowemu w r. 1905, obejmował następujące roboty:

1)    budowę 3 zapór kamiennych i 300 m bież. płotków w górnym biegu Piekiełka ;

2)    korekcję potoku na długości 1*027 km z obwałowaniem na długości

0*67 km;

Spad zaprojektowano w dolnej przestrzeni do km 0’37 7=0'8°/o> powyżej zaś / = 3³2%.

Przekrój poprzeczny przyjęto o szerokość dna 3 m, z ławeczkami na wysokości płotków 0'3 m wysokich po 1 m i nachyleniem skarp 1 :2.

Pod mostem na drodze krajowej Nowy Targ-Czorsztyn, gdzie spad projektowany wynosi 0'8°/o> przepłynie przyjęta ilość wielkiej wody przy głębokości 1’8 m a szerokości zwierciadła wielkiej 11 m z chyżością 3‘66 m (Q₄' = 47‘2 m³ wobec przyjętej ilości Q₄=46 m³). Ponieważ światło mostu wynosiło tylko 4’5 m, okazała się potrzeba przy dopuszczalnem spiętrzeniu powiększenia światła mostu betonowego z 4‘5 m na8m, którego koszta obliczyło krajowe biuro drogowe na 9.000 K.

Koszta zabudowania Piekiełka, zarówno jak i przebudowy mostu pokryte zostały po połowie z krajowej i państwowej dotacji na drobne meljoracje.

Rekonstrukcję mostu wykonało kraj. biuro drogowe, roboty zaś przy zabudowaniu Piekiełka równocześnie z uzupełnieniem zabudowania Michałowa komisarz inspekcji leśnej Feliks Januszke.

Koszta zabudowania Piekiełka wynosiły 44.451 "41 K.

Przy zabudowaniu tern wykonano następujące roboty, które oddano protokolarnie dnia 18 października 1910 r. gminie Maniowy dla konserwacji :

1)    zaporę kamienną główną na początku korekcji potoku w górnym biegu;

2)    korekcję progową na średnią wodę od tej zapory wdół na długości 752 m ;

3)    przekop potoku w dolnym biegu na długości 239 m z obwałowaniem na wielką wodę, ubezpieczony płotkami i darniami;

4)    zabudowanie 2 deber: jednej zaporą kamienną, płotkami poprzecznemi i korekcją progową, drugiej również zaporą kamienną i płotkami poprzecznemi ;

5)    zalesienie urwistych stoków potoku i deber olszyną i łoziną, oraz ogrodzenie kultur i uregulowanego potoku.

5. Zabudowanie potoku Leszcz w gminie Maszkowicach.

(Powiat Nowy Sącz).

Potok Leszcz bierze początek na dziale wód sąsiednich lewobrzeżnych

zachodzie i Jastrzębskiego na wscho-

dopływów Dunajca, potoków: Łączki na dzie, na wysokości 650 m, przepływa w kierunku południowym przez Maszko-wice,³ miejsce urodzenia sławnego wojownika z czasów Władysława Jagiełły i zwycięskiego wodza wojsk polskich w bitwie pod Grunwaldem z Krzyżakami w r. 1410 Zyndrama z Maszkowic i wpada w tej miejscowości do Dunajca.

Długość potoku Leszcz, do którego wpada po lewym brzegu Biały potok, a po prawym Sliwowiec, mierzy okrągło 5 km, z tego 4 km w terenie górzystym, a 1 km w dolinie Dunajca, powierzchnia dorzecza zaś słabo zalesiona 5 km². Wzniesienie działu wodnego Leszcza wynosi na zachodzie od strony potoku Łączki 518 m, na wschodzie od strony potoku Jastrzębskiego

na własność kla-

563 m, wzniesienie zaś doliny przy wybiegu potoku Białego 361 m, a przy ujściu do Dunajca 350 m, tak iż spad absolutny Leszcza wynosi 300 m, czyh przy długości 5 km spad względny / = 6 °/₀.

Źródła potoku Leszcz znajdują się w piaskowcu magórskim, bieg środkowy w górnym eocenie, bieg dolny na równinie w dyluwjalnym żwirze tatrzańskim i karpackim, na którym leży aluwjum Dunajca, oraz żwir i glina górska naniesione ze wzgórzy sąsiednich. Zalesienie dorzecza jest słabe, a lasy użytkowane jako pastwisko gminne mają rzadki drzewostan brzozy.

Stoki potoku Leszcz są strome i podmywane przez ten potok dostarczają wielkiej ilości rumowiska, zarówno jak trzy debry lewobrzeżne w środkowym biegu, tudzież dwa dopływy Biały potok i Sliwowiec, które wpadają do Leszcza na krawędzi terenu górzystego. Dopływ Sliwowiec, który na długości 450 m powyżej ujścia płynie po stoku wzdłuż doliny Dunajca w łożysku wznie-sionem do 8 m nad tą doliną, wyrządza wielkie szkody nietylko przez nanoszenie rumowiska, lecz także przez zatapianie pól przyległych.

W dolinie Dunajca między brzegiem pagórków a drogą krajową Nowy Sącz-Czorsztyn płynie Leszcz przez wieś Maszkowice gęsto zabudowaną po obu jego brzegach w nasypie naniesionym z góry, gdzie rozlewa się po obu brzegach, zatapiając domy, piwnice, ogrody, grunta urodzajne o powierzchni do 100 ha i drogę krajową. Przed zalewem bronili się mieszkańcy zapomocą suchych murów z kamienia, które wykładali darnią dla zapobieżenia przeciekaniu wody, wskutek czego nasyp z korytem potoku podniósł się do 2 m wysokości i rozszerzył do 7 ш, a dostęp dla czerpania wody urządzano przed każdym domem mieszkalnym zapomocą schodów kamiennych. Obrona ta była niedostateczną, bo szerokość dna potoku w nasypie wynosiła do 1*5 m, a głębokość do 1 m, tak że po każdym większym deszczu domy i pola narażane były na zatopienie.

Na prośbę gminy Maszkowice wniesioną w r. 1904 za pośrednictwem Wydziału Krajowego zarządziło Ministerstwo Rolnictwa zbadanie sprawy, a gdy gmina uchwałą z dnia 28 maja 1905 r. zobowiązała się utrzymywać roboty wykonane własnym kosztem, poleciło sekcji dla zabudowań potoków górskich w Samborze opracować projekt, który z powodu braku sił technicznych ukończony został dopiero w r. 1908.

Projekt techniczny opracowany przez kierownika sekcji Michała Martyńca i komisarza inspekcji leśnej Stanisława Hubickiego przewiduje przełożenie łożyska potoku Sliwowca na granicę gminy Łączki i wprowadzenie go zapomocą przekopu bezpośrednio do Dunajca, korekcję potoku Leszcz w dolinie Dunajca na wielką wodę i zabudowania jego środkowego i górnego biegu wraz z Białym potokiem i 3 debrami lewobrzeżnemi, wreszcie skarpowanie, ustalenie płotkami i zalesienie usuwistych stoków. W szczególności obejmuje projekt :

1)    regulację potoku Leszcz na wielką wodę na długości 0‘95 km, w tern budowę kunety kamiennej od km 0‘255 (drogi krajowej) wgórę na długości 0'695 km i budowę 7 zapór kamiennych 1’5 do 2 m wysokich;

2)    budowę kunety kamiennej na Białym potoku na długości 0'294 km wraz z budową 1 zapory;

3)    zabudowanie debry I 3 zaporami kamiennemi, debry III 20 płotami, oraz skarpowanie stoków i ustalenie ich płotkami we wszystkich 3 debrach;

4)    regulację potoku Sliwowca na długości 1'194 km, w tern budowę kunety od km 0'776 do km 1*0 wraz z budową 2 zapór.

Dla obliczenia normalnych przekrojów poprzecznych przyjęto ilość wielkiej wody <74=5 m³isek., tak iż ilość wielkiej wody na potoku Leszcz przy dorzeczu A = 5 km² wynosi Q₄ = 25 m³, na Białym potoku dla A = 0*6 km², Qi = 3 m³, na Sliwowcu przy A = 0*8 km², Q₄ = 4 m³.

Spad dna, którego niweleta leżeć ma przeciętnie 1*5 m zaprojektowano :

a)    na potoku Leszcz: od km 0*0 do 0*344 / = 0*6%, od km 0*344 do 0*530 /=0*9%, powyżej /=2*1%;

b)    na Białym potoku / = 6*6% ;

c)    na potoku Sliwowiec: od km 0*0 do 0*776 /=0*3%, od km 0*776 do 1*0 /=3*5%.

pod terenem,

Normalne przekroje poprzeczne przyjęto :

a) dla potoku Leszcz:

1)    od km 0*0 do 0*254. Szerokość dna między płotkami 0*4 m wysokiemi 2 m, nachylenie skarp 1 : 2*5, szerokość korony wałów, która wznosić się ma 0*3 m nad zwierciadłem wielkiej wody, 1*5 m. Przy głębokości wielkiej wody 2 m i spadzie / = 0*6% przepływa w tym profilu o powierzchni 10*4 m² (według Ganguillet-Kuttera) z chyżością v = 2*7 m Ql =28 m³ ;

2)    od km 0*254 do 0*344. Kuneta kamienna o kształcie odcinka koła, cięciwa (szerokość górna) 4*0 m, strzałka (głębokość) 1*0 m, nad kunetą nasyp ziemny z nachyleniem skarp 1 : 1*5. Przy głębokości wielkiej wody 1*6 m i spadzie /=0*6% przepływa w tym przekroju o powierzchni 5*77m² (według Ganguillet-Kuttera, kategorja VII) z chyżością v — 4*3 m Q/=24'8 m³;

3)    od km 0*344 do 0*530. Kuneta kamienna o cięciwie 4 m, strzałce 1 m (jak pod 1), nad kunetą nasyp ziemny z nachyleniem skarp 1 : 1*5. Przy głębokości wielkiej wody 1*5 i spadzie / = 0*9% przepływa w tym przekroju o powierzchni 5*2 m² z chyżością v = 5 m Q' = 26 m ;

4)    od km 0*530 do 0*95.

Kuneta kamienna o cięciwie 4 m, strzałce 1 m, nad kunetą nasyp ziemny. Przy

głębokości wielkiej wody 1*2 m i spadzie /= 2*1° о

przepływa w tym profilu o powierzchni 3*68 m2 z chyżością v = 7'2 m — 26*6 m³; b) dla potoku Białego: Kuneta kamienna o cięciwie 2*5 m, strzałce 0*6 m. Przy głębokości wielkiej wody 0*6 m i spadzie /= 6*6% przepływa w tym profilu o powierzchni 0*85 m² z chyżością v = 6*49 m Q 4 = = 5*5 m³ (zamiast 3 m³) ;

-

г⁷-"" у- жух Ц    «

щщШЩШШ/ж. м

TZt

są

щм.

hn

Rye. 68. Sytuacja potoku Leszcz (1 :75.000).

c) dla potoku S li wo wiec:

1)    od km 0*0 do 0*776. Szerokość dna 1 m między płotkami 0*4 m wy-sokiemi, nachylenie skarp 1 : 2, szerokość korony wałów 1*5 m. Przy głębokości wielkiej wody 1*5 m i spadzie I = 0*3°/o przepływa w tym przekroju o powierzchni 3*9 m² z chyżością v = 1*25 m Q'₄ = 4‘87 m³ (zamiast 4m³);

2)    od km 0*776 do 1*0. Kuneta kamienna o cięciwie 2 m, strzałce 0*6 m. Przy głębokości wielkiej wody 0*6 m i spadzie / = 3'5°/o przepływa w tym przekroju o powierzchni 0‘85 m² z chyżością v — 5 m Q'₄ = 4*25 m³/sek.

Grubość kunety kamiennej zaprojektowano na 0*5 m.

Przy rewizji projektu technicznego zaleciła komisja delegowana przez Ministerstwo Rolnictwa i Wydział Krajowy w protokole z dnia 9 października 1907 r. przełożyć poza wieś Maszkowice trasę regulacyjną potoku Leszcz, celem zredukowania nadmiernych kosztów robót ziemnych, oraz zalesić wszystkie nagie stoki górskie, które mają tendencję do usuwania się. Gdy jednak gmina uchwałą z dnia 7 marca 1908 r. zobowiązała się usunąć własnym kosztem nasyp, na którym płynął potok Leszcz, oraz bezpłatnie odstąpić grunta pod zalesienie i kamieniołom gminny dla eksploatacji kamienia potrzebnego do budowy, zgodziły się interesowane władze na wykonanie regulacji potoku Leszcz w trasie istniejącego biegu, aby nie pozbawiać gminy użytkowania wody dla celów gospodarczych.

Kosztorys.

W kosztorysie przyjęto następujące ceny jednostkowe :

1 m³ wykopu ziemi żwirowej 0*80 K;

1 m³ wykopu ziemi żwirowej we fundamentach zapór 1‘00 K;

1 m³ wyłamania skały З’ОО К ;

1 m² skarpowania i zadarnienia 0*10 K;

przewóz 1 m³ kamienia łamanego na odległość 1 km 1*50 K, na odległość 2 km 2*00 K;

1 m³ muru suchego w zaporach 15*85 K;

1 m² kunety brukowanej 0*5 m grubości 7*11 K;

1 m bież. drenu z kamieni 4*00 K;

1 m bież. płotka do ustalenia stoków 0*50 K;

1 m bież. płotka dla ubezpieczenia brzegów potoków 0*60 K;

zalesienie łącznie ze skarpowaniem 1 ha 500 K;

100 tn bież. płotów poprzecznych dla zabudowania debry III (125 pali 1*5 m dług., 100 sztuk faszyn do wyplatania i 200 faszyn do ubezpieczenia podłoża, 8*5 kg drutu, 670 palików faszynowych) 351*41 K;

100 m bież. progów drewnianych (8 tn³ okrąglaków, 2000 palików, 1*5 ffl długich, 350 sztuk faszyn, 15 łat, 50 m² bruku kamiennego za progami) 715*40 K;

Koszta robót preliminowano, jak następuje:

a)    potok Łaszcz: regulacja poniżej drogi krajowej, ku

56.920*77 К 8.597*31 „ 13.305*72 „

neta kamienna z 2 stopniami, 7 zapór kamiennych i 500 m bież. drenów.................

b)    Biały potok: kuneta z 1 stopniem i 1 zapora .    .

c)    zabudowanie 3 deber............

Do przeniesienia 78.823*80 К

,    '    .    Z przeniesienia

78.823-80 К

14.323-38 „ 93.146-68 К

d) potok Miwowiec: regulacja, korekcja progowa, ku-neta i 2 zapory.........

Razem .

udział funduszu w kosztach rekonstrukcji drogi krajowej i budowy 2 mostów (na Leszczu i na przekopie Śliwowca)

6.100-—- „ 2.000⁴— „ 5.000⁴— „

22,553-32 „ Ogółem . 128.800-— К

obliczonych na 14.500 К ............

budowa mostków na Leszczu we wsi Maszkowicach. .    .

wykupno gruntów i odszkodowania.....

koszta zarządu i sporządzenia projektu, tudzież wydatki nieprzewidziane (około 20%).......... (czyli 232.613 zł. obieg, stabil.).

¹

   zawiklenie 3*5 ha żwirowisk wzdłuż potoku i zalesienie 2*4 ha pastwisk;

²

   budowę 1 mostu betonowego.

Koszta zabudowania Piekiełka obliczono na 44.500 koron.

Dla obliczenia normalnego przekroju poprzecznego Piekiełka przyjęto ilość wielkiej wody q± = 4 m¹ z 1 km² na sekundę. Powierzchnia dorzecza Piekiełka powyżej ujścia Michałowa mierzy 7 km², powierzchnia dorzecza dopływu Huby 4*5 km², razem 11*5 km², w przekroju poprzecznym Piekiełka ma być zatem przeprowadzona objętość wielkiej wody Q₄=46 m¹/sek.

³

Gniazdo rodzinne Zyndrama z Maszkowic, które później przeszło sztoru w Starym Sączu, stało się za Józefa II kolonją niemiecką Ensdorf-Szczereż, tak jak majątek Łącko kolonją Wiesendorf-Łączki.

19³

⁴

Natomiast w Tyrolu według preliminarza państwowego funduszu melioracyjnego na r. 1909 podjęto 78 nowych przedsiębiorstw meljoracyjnych, przeważnie zabudowań potoków górskich, przy których poruczono prowadzenie budowy technikom lasowym.

Ustawa krajowa z r. 1910 i wykonanie robót.

Projekt ustawy zapewniającej wykonanie robót przy 70% zasiłku z państwowego funduszu meljoracyjnego (po myśli znowelizowanej ustawy meljora-cyjnej z dnia 4 stycznia 1909 r. Dz. u. p. nr. 4) przedłożył Wydział Krajowy Sejmowi 31 sierpnia 1909 r. Projekt uchwalony przez Sejm 4 lutego 1910 r. otrzymał sankcję w r. 1910.

ma

po ukończeniu budowy

ma

W myśl ustawy z dnia 3 września 1910 r. Dz. ust. kraj. nr. 221 być wykonane zabudowanie potoku Leszcz w dorzeczu Dunajca w gminie Maszkowicach, jako przedsiębiorstwo krajowe na podstawie projektu oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich z r. 1908 kosztem 128.800 K, który ma być pokryty zasiłkami bezzwrotnemi funduszu krajowego w wysokości 30% i państwowego funduszu meljoracyjnego w wysokości 70%. Koszta utrzymania wykonanych robót pokrywać gmina Maszkowice.

Ze względu na nagłość robót budowa miała być rozpoczętą w r. 1910 i w tym celu uchwalił Sejm w budżecie 1910 r. pierwszą ratę zasiłku krajowego, lecz Ministerstwo Rolnictwa nie przydzieliło w tym roku sekcji Samborskiej technika lasowego do prowadzenia budowy z powodu braku per-sonalu. ¹

Rozporządzenie wykonawcze z dnia 26 czerwca 1914 r. Dz. u. kraj. nr. 94 ustanowiło okres budowy na dwa lata począwszy od r. 1911. Według tego rozporządzenia budowa ma być prowadzona w ten sposób, jak przy innych krajowych przedsiębiorstwach meljoracyjnych, jednak nie przez inżyniera Kraj. Biura Meljoracyjnego, lecz przez organa oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich pod nadzorem Ministerstwa Rolnictwa i Wydziału Krajowego. Zarząd funduszu budowy prowadzić ma Wydział Krajowy, któremu przedkładać ma kierownik budowy miesięczne i roczne sprawozdania wraz z rachunkami. Kolaudację wykonanych robót przeprowadzać ma corocznie komisja, składająca się z organu technicznego Ministerstwa Rolnictwa i Wydziału Krajowego.

mm

Rye. 61. Zapora kamienna na potoku Leszcz.

gy

tn

а£

~w"

й-Д -•

tfsjç

Ryc. 62. Zapora kamienna na Białym Potoku.

Przy wykonaniu robót wprowadzono na wniosek komisji kolaudacyjnej tę zmianę w projekcie, że na przestrzeni potoku Leszcz od drogi krajowej do Dunajca zabezpieczono dno progami drewnianemi na podściółce faszynowej celem zapobieżenia erozji.

Z powodu przekroczenia kosztorysu robót ziemnych przyznany został kredyt dodatkowy 7.000 К pokryty po połowie z krajowej i państwowej dotacji na drobne meljoracje, wskutek czego suma kosztorysowa podniosła się do 135.800 К (245.255 zł. obieg, stabil.).

Do prowadzenia budowy przydzieliło Ministerstwo Rolnictwa w r. 1911 zarządcę lasowego Aleksego Kotysa, w r. 1912 asystenta inspekcji leśnej Władysława Grotowskiego, od r. 1914 zaś zajmował się wykończeniem robót i konserwacją kierownik zabudowań potoków górskich w Nowym Sączu Stanisław Wądrzyk, któremu Wydział Krajowy zaasygnował w r. 1918 resztę funduszu budowy 471 К 12 gr.

Ryciny 61 i 62 przedstawiają zapory kamienne na potokach Leszczu i Białym.

6. Zabudowania potoku Niszkówki.

(Powiat Nowy Sącz).

W kotlinie sądeckiej wpadają do Dunajca po lewym brzegu trzy potoki górskie, które wyrządzają wielkie szkody w dolinie Dunajca, bo zasypują żwirem i zatapiają najurodzajniejsze grunta, mianowicie: Brzeżnianka, Ni-szkówka i Byczyczanka, tak nazwane od gmin, przez które przepływają.

Zabudowania tych trzech potoków zostało zaprojektowane przed wojną światową, lecz zrealizowane zostało tylko zabudowanie Niszkówki i Biczy-czanki, gdyż zapewnienie konserwacji zabudowania potoku Brzeźnianki przez interesowanych właścicieli gruntów natrafiło na trudności.

Potok Niszkówka wytryskuje z pod góry Litacz (652 m), przepływa przez wieś Trzetrzewinę w kierunku wschodnio - południowym do Niszkowy (z Szymanowicami), a w dolinie Dunajca aż do ujścia w Swiniarsku w kierunku południowo-wschodnim. Do Niszkówki wpadają: na brzegu prawym w Trzetrzewinie potoki : Dworski, Nagły, Głobowiec Wielki i Mały, — na lewym brzegu potoki: Szkolny, Kraśniański i Graniczny, z których najwięcej rumowiska nanosi do Niszkówki potok Nagły i Głobowiec Wielki. Wzniesienie działu wód na zachodzie od strony Brzeźnianki wynosi od 561 m do 431 m, od strony Biczyczanki 432 m (w Krasnem Biczyckiem), wzniesienie zaś doliny Niszkówki na stożku usypowym, na brzegu doliny Dunajca w Niszkowy 306 /77, a przy ujściu w Swiniarsku 290 /77.

Niszkówka przepływa u źródeł przez warstwy mikuszowickie, w środkowym biegu przez eocen, a na brzegu doliny w Niszkowy przez miocen węglonośny.

Stoki Niszkówki o gruncie gliniastym nieprzepuszczalnym, powstałym ze zwietrzenia fliszu trzeciorzędnego są tylko u źródeł zalesione, a zresztą użytkowane jako grunta orne, pastwiska i łąki, w dolinie zaś Dunajca, przez którą przepływa Niszkówka w dolnym biegu, a którą wypełniają żwiry tatrzańskie i karpackie przykryte przez aluwjum Dunajca, oraz glinę naniesioną z pagórków, przeważa kultura rolna.

Potoki i debry boczne wcięte głęboko w teren, a zazwyczaj suche wzbie-

rają po ulewnych deszczach, podrywają stoki i doprowadzają wielkie ilości żwiru do Niszkówki, która przy wielkim spadzie, dochodzącym, do 4’33°/0 unosi ten materjał do Niszkowy. Grubsze żwiry składa Niszkówka na długości 1 km w odsypiskach do 40 m szerokich, resztę zaś prowadzi do doliny Dunajca, gdzie płynąc w łożysku wzniesionem 3 m nad sąsiednim terenem o przekroju niedostatecznym, bo mierzącym zaledwie 3 do 6 m², zatapia urodzajne grunta o powierzchni 250 morgów na brzegu prawym, a 125 morgów na brzegu lewym, razem 375 morgów. Największe szkody ponosiła gmina Gaj, w której Niszkówka zasypywała grunta żwirem i zatapiała piwnice i domy.

Przed wylewami i zasypywaniem gruntów rumowiskiem broniły się interesowane gminy zapomocą wałków z darni, które jednak bez równoczesnego zabudowania ^górnego biegu Niszkówki i jej dopływów, wstrzymującego ruch rumowiska okazały się bezskutecznemi. Z tego powodu gminy Gaj, Niszkowa i Świniarsko z Małą Wsią wniosły w r. 1888 podanie o przeprowadzenie regulacji i zabudowania Niszkówki przy pomocy państwowego funduszu meljora-cyjnego do Wydziału Krajowego, na którego wniosek Ministerstwo Rolnictwa zarządziło opracowanie projektu technicznego.

Projekt sporządzony w r. 1891 przez sekcję oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich w Przemyślu obejmował:

1) zabudowanie Niszkówki z dopływami w gminie Trzetrzewina zapomocą zapór gałęziowych i kaszycowych, mianowicie : 8 zapór na Niszkówce, 9 na potoku Dworskim, 8 na potoku Szkolnym, 18 większych i 13 mniejszych za-

mm

m.m

i IjS

Ej;

ид

WM

ЩЯ

ШШ

r 4j

ШШт

тшЁШш

% ...............пн

ШшШёАШЖ

...

i-

С*%Ж i

Л-

С-

шяшшшяш

ШЁ

ши»

~ Sx JylSr

цш

ШЩЯЛвЯи

шЁШБЫШ

f

ШШ®

■тогат,₁цг ;    , >л ,7 /    жйЖ

Éjjl

IBii

J Ршпр

Rye. 63. Sytuacja Niszkówki i Biczyczanki (1:70.000).

pór na potoku Nagłym, który przy spadzie 11% podrywa stoki i powoduje usuwiska do 15 m wysokie, 11 zapór na potoku Kraśnieńskim, a 6 zapór na potoku Granicznym zabudowanie Głobowca Wielkiego i Małego, oraz 6 debr budowlami faszynowemi i progami, tudzież regulację Niszkówki od ujścia potoku Szkolnego do km 4'5 wdół;

2)    regulację Niszkówki z przełożeniem łożyska na długości 1*8 km) od km 4'5 do km 1*0 ;

3)    rozszerzenie łożyska Niszkówki od km 1*0 do ujścia do Dunajca.

Koszta robót preliminowano:

1)    zabudowanie górnego biegu Niszkówki z dopływami w Trzetrzewinie..........

2)    regulacja od km 4'5 do ujścia.......

3)    zalesienie 5 ha po 40 zł. w. a.......

4)    odszkodowanie za grunta, koszta zarządu i nieprzewidziane (20%)    ..........

10.381'69 zł. w. a. 10.85676 200'—

УУ УУ

УУ УУ

4.287'68 „ „

(czyli 46.461 zł. obieg, stabil.).

razem

okrągło

CS CS

Ul Ul

CS CS

Co 40

zł. w. a.

УУ УУ УУ

Ustawa krajowa z r. 1893 i wykonanie robót.

Projekt ustawy przedłożony przez Wydział Krajowy 6 września 1892 r. uchwalony został przez Sejm 23 września 1892 r. i otrzymał sankcję w r. 1893.

W myśl ustawy z dnia 12 kwietnia 1893 r. Dz. u. kraj. nr. 23 miało być wykonane zabudowanie potoku Niszkówki w powiecie nowosądeckim na podstawie projektu oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich z r. 1891 kosztem 25.726 zł. w. a., jako przedsiębiorstwo krajowe. Do pokrycia miał się przyczynić fundusz krajowy i państwowy fundusz me-ljoracyjny zasiłkiem po 50 %. Dla utrzymania wykonanych robót miała być utworzoną po ukończeniu budowy w drodze administracyjnej przymusowa spółka interesowanych właścicieli gruntów i innych nieruchomości, a rozkład datków miał być uskuteczniony według postanowień § 66 krajowej ustawy wodnej.

czonemu

1894.

Rozporządzenia wykonawcze z dnia 9 marca 1894 r. Dz. u. kraj. nr. 20 ustanowiło czas budowy na lat trzy i poruczyło zarząd budowy Wydziałowi Krajowemu, kierownictwo zaś budowy technikowi lasowemu wyzna-przez Ministerstwo Rolnictwa. Roboty miały być prowadzone w zarządzie własnym, programy zaś robót, tudzież roczne sprawozdanie z budowy i zamknięcia rachunków miały być przedkładane Ministerstwu Rolnictwa. Z końcem każdorocznego okresu budowy przeprowadzać miała kolaudację komisja złożona z organów technicznych delegowanych przez Ministerstwo Rolnictwa i Wydział Krajowy.

Zgodnie z rozporządzeniem wykonawczem rozpoczęto budowę w r.

Do wykonania robót przeznaczyło Ministerstwo Rolnictwa techników lasowych Rudolfa Pawikowskiego (w latach 1894 i 1895) i Jana Małeckiego (w r. 1896).

W okresie trzyletnim zabudowano górną Niszkówkę z dopływami, korekcję zaś dolnego biegu Niszkówki wykonano tylko częściowo z powodu wyczerpania funduszu budowy.

w. a. pokryty został po połowie z krajowej i państwowej dotacji na drobne meljoracje. Roboty wykonał w r. 1898 technik lasowy Ottokar Mitschka.

Kredyt dodatkowy potrzebny na wykończenie korekcji Niszkówki na długości 1'37 km (od km 1'580 do km 2‘950), a obliczony przez sekcję przemyską na 9.769 zł. 48 ct.

a.,

Drugi kredyt dodatkowy przyznany został w r. 1899 na regulację ujścia Niszkówki do Dunajca na długości 0'82 km, oraz na naprawę szkód wyrządzonych przez wielką wodę w r. 1899 w kwocie 5.800 zł. w. a w r. 1900 w kwocie 2.450 zł. w. a., razem 8.250 zł. w. a. Z tego kredytu wykończył roboty w r. 1900 technik lasowy Antoni Miazga, wobec czego Ministerstwo Rolnictwa reskryptem z 10 grudnia 1901 r. poleciło Namiestnictwu zawiązać spółkę wodną dla utrzymania wykonanych robót.

O ile wnosić można z operatów wykonawczych wykonano korekcję Niszkówki o szerokości dna 6‘5 m z nachyleniem skarp 1 : 2. Brzegi ubezpieczono płotkami: przy ujściu 0‘3 m, powyżej 0‘82 km 0‘4 m wysokiemi. Dna potoku przy ujściu ze spadem /=0’357°/o nie ubezpieczano progami, natomiast powyżej km 0'82, gdzie spad wynosi 0*4% do 2 0°/o ubezpieczono dno progami z okrąglaków drewnianych o średnicy 0*3 m. Objętości przepływu średniej i wielkiej wody w przyjętym przekroju poprzecznym nie obliczano, ani tej ilości nie podano w sprawozdaniu technicznem; dla ochrony od wylewów zaś w dolinie Dunajca podwyższono brzegi Niszkówki wałami, których korona wznosi się nad dnem od 2*2 m do 2’5 m.

9.197*99 koron.

Gminy Świniarsko, Niszkowa i Gaj, które w myśl ustawy z r. 1893 obowiązane są utrzymywać roboty wykonane przy zabudowaniu potoku Niszkówki, wniosły w r. 1904 prośbę o zbudowanie w górnym biegu potoku zapór kamiennych w miejce zbutwiałych drewnianych, a to przed oddaniem wykonanych budowli spółce wodnej do konserwacji. Sekcja Samborska oddziału leśno-technicznego uznała potrzebę zbudowania 2 zapór kamiennych, w km 4‘5 (na górnym końcu korekcji progowej) i w km 4*73 Niszkówki 2*5 m wysokich, których koszta obliczył kierownik budowy, komisarz inspekcji leśnej Romuald Dziewolski na 9.000 K. W r. 1906 zbudowana została zapora w km 4‘5 z kamienia łamanego na zaprawie cementowej, a gdy koszta z powodu braku odpowiedniego kamienia na miejscu wypadły znacznie wyższe od preliminowanych, zbudowano w r. 1907 zaporę drugą w km 4’73 z betonu. Koszta budowy, które zostały pokryte po połowie z krajowej i państwowej dotacji na drobne meljoracje, wynosiły w latach 1906 i 1907 —

Ryc. 64 przedstawia zaporę betonową w km 4‘73 Niszkówki w gminie Trzetrze winie.

Spółka wodna dla konserwacji zabudowania Niszkówki. Reskryptem z dnia 2 listopada 1908 r. zatwierdziło starostwow Nowym Sączu „statut spółki wodnej w Swiniarsku“, której „celem (według § 1) jest utrzymanie w dobrym stanie zabudowań górskiego potoku Niszkówka ukończonych w r. 1907 kosztem rządu i kraju dla zabezpieczenia gruntów mieszkańców od zamulenia i zniszczenia, jak długo tego zachodzić będzie potrzeba uznana przez kompetentne władze. Siedzibą spółki jest gmina Świniarsko (§„ 2). Członkami spółki wodnej są (według § 3): a) właściciele gruntów w Swiniarsku, Gaju i Niszkowej położonych; b) gminy Świniarsko, Gaj i Niszkowa, jako właściciele dróg i gruntów; c) zarząd lasów i„ dróg skarbowych w Starym Sączu, jako właściciel obszaru dworskiego w Swiniarsku. Opłaty ściąga

co

Rye. 64. Zapora betonowa na potoku Niszkowce.

Urząd podatkowy z dodatkami gminnemi. W tym celu ma Wydział spółki corocznie najdalej w październiku przedłożyć preliminarz wydatków na rok następny Wydziałowi powiatowemu do zatwierdzenia i „zarządzenia wzięcia na przypis przez Urząd podatkowy (§ 10). Sprawami spółki zawiadują:

a) Wydział spółki, b) Dyrekcja spółki, c) Przewodniczący Dyrekcji (§ 13). Wydział spółki składa się z 24 członków i 11 zastępców, z której to liczby wybierają: 1) członkowie gminy uprawnieni do wyboru rady gminnej: a) z Niszkowej 5 i 3 ^zastępców, b) z Gaju 2 i 1 zastępcę, c) z Podrzecza 1 i 1 zastępcę, d) z Świniarska 11 i 6 zastępców, 2) obszar dworski w Starym, 3) wójtowie z gmin Niszkowa, Gaj, Podrzecze i świniarsko, względnie ich zastępcy. Każdy z członków Wydziału ma 1 głos (§ 15). Uprawnienie wybranych członków trwa lat 6. Ukonstytuowanie następuje przez wybór Dyrekcji (§ 20). Dyrekcja składa się z przewodniczącego i 2 innych członków, oraz ich zastępców, których wybiera Wydział spółki z pomiędzy siebie absolutną większością głosów obliczoną według ilości osób głosujących. Do kompletu przy wyborze Dyrekcji wymaganą jest obecność 15 członków Wydziału (§ 22). Wydział musi być zwołany 2 razy na rok, zresztą według potrzeby, lub na żądanie Starostwa, Wydziału Rady powiatowej, lub 10 członków (§ 24). Spory wynikłe między członkami spółki, lub ze spółką ze stosunku spółki rozstrzyga bez odwołania sąd polubowny (§ 32). Rozwiązanie spółki może nastąpić tylko na mocy orzeczenia Namiestnictwa po wysłuchaniu Starostwa Wydziału powiatowego i Wydziału spółki (§ 34).    ,

Statut ten wydany bez poprzedniego zapytania Wydziału Krajowego o opinję zawiera sprzeczności, bo np. powołuje w § 15 do Wydziału spółki wójta gminy Podrzecze, chociaż w § 3 nie wymienia gminy Podrzecze, jako

członka spółki. Również brak w statucie postanowienia co do rozkładu datków konkurencyjnych na konserwację.

Roboty wykonane przy zabudowaniu Niszkówki oddał kierownik budowy do utrzymania spółce wodnej protokolarnie dnia 23 maja 1908 r. Ponieważ jednak budowle wykonane z materjałów drewnianych ulegały częstym uszkodzeniom, kraj i państwo tak przed wojną światową, jak i po wöjnie musiały udzielać zasiłków na konserwację.

nych kwotę 152.000 zł.

Zasiłki 50% udzielone po wojnie z funduszu krajowego wynosiły: w 1926 r. 5.000 zł., w 1927/8 r. 6.000 zł., w 1928/9 r. 9.000 zł. W preliminarzu funduszu meljoracyjnego na r. 1929/30 przewidziało Ministerstwo Robót Publiczna odbudowę zapór i korekcji na wielką wodę, tudzież na budowę 3 nowych zapór betonowych w środkowym biegu i na zalesienie stoków. Dotacja ta ma być wypłacana w ratach roczuych po 36.000 zł.

Koszta zabudowania Niszkówki wynosić zatem będą:

. . 127.800 zł. obieg. . 192.000 „

. 319.000 zł. obieg.

a)    wydatki przed wojną światową okrągło .    .

b)    wydatki po wojnie.........

Ogółem .

7. Zabudowanie potoku Biczyczanki.

(Powiat Nowy Sącz).

Potok Biczyczanka ma źródła na dziale wód potoku Smolnik (498 /77 nad morzem) w Biczycach, płynie przez teren górzysty w kierunku wschodnio-południowym do doliny Dunajca, gdzie zmienia kierunek na wschodni i zataczając łuk pod stokami pagórków w Chełmcu w kierunku wschodnio północnym, wpada w Rdziostowie do starego łożyska Dunajca. Po prawym brzegu wpadają do Biczyczanki dopływ górski z Trzetrzewiny, który płynie prawie równolegle do Biczyczanki, i dopływ Szymanowicki w dolinie Dunajca, po lewym brzegu dwa dopływy górskie, Haszna z Chełmieckiej Góry i dopływ w Rdziostowie.

Powierzchnia dorzecza Biczyczanki mierzy 13 km², wzniesienie działu wodnego wynosi na południu od strony Niszkówki 432 /77, na północy od strony Smolnika 489 m (Szcząb) i 397 /77. Wzniesienie doliny Biczyczanki wynosi przy ujściu dopływu Trzetrzewińskiego okrągło 300 /77, przy ujściu do Dunajca około 275 /77.

Górską część dorzecza zajmuje trzeciorzęd (górny eocen) przykryty gliną powstałą ze skał zwietrzałych, dolną część żwiry dyluwjalne i aluwjum (napływy Dunajca i glina zniesiona z pagórków).

Na północnym stoku działu wodnego od strony Smolnika istnieje kopalnia nafty w Klęczanach, gdzie występuje ropa w warstwach inoceramowych (górnej kredzie).

Z powodu znacznego spadu, który w górnem dorzeczu wynosi do 8'67%, wytworzyła Biczyczanka głęboki jar, którego prawy brzeg jest skalisty, lewy natomiast pod Chełmiecką Górą z urwiskami powstałemi wskutek podmywania a dochodzącemi do 20 /77 wysokości dostarcza wielkiej ilości rumowiska. Również debra przewobrzeżna w dolinie dopływu Trzetrzewińskiego, której spad wynosi 14'8%> wytwarza znaczne masy materjału erozyjnego unoszonego

do Biczyczanki. W dolinie Dunajca, gdzie spad zmniejsza się na 1*76% do 0*33%, płynie Biczyczanka w łożysku serpentynującem o szerokości 1*5 /77, które nie może pomieścić wielkiej wody z masami rumowiska, i zatapia około 180 ha gruntów w urodzajnej dolinie między gościńcem państwowym Nowy Sącz—Limanowa a koleją Nowy Sącz—Zwardoń w gminach Biczyce Niemieckie, Chełmiec Polski i Chełmiec Niemiecki. Dopływ górski Haszna, który wpada do Biczyczanki poniżej Chełmca Polskiego, wyrządza także wielkie szkody przez zasypywanie żwirem łożyska Biczyczanki i domów mieszkalnych położonych przy ujściu. Mieszkańcy bronili się przed wylewem sypaniem wałów nad Biczyczanką, które jednak okazały się bezskutecznemi, bo rumowiska nanoszone z góry zmniejszały pojemność łożyska, a wielka woda rozrywała wały, zatapiając i zasypując żwirem pola i doliny.

Wskutek petycyj wnoszonych do Sejmu przez gminy Chełmiec Polski, Chełmiec Niemiecki i Biczyce Niemieckie zarządziło Ministerstwo Rolnictwa w r. 1907 sporządzenie projektu regulacji i zabudowania Biczyczanki, który opracowali w r. 1908 kierownik sekcji Samborskiej Michał Martyniec, tudzież komisarz inspekcji leśnej Romuald Dziewolski i praktykant Alfons Ambrożek.

Projekt techniczny przewiduje regulację potoków w dolinie Dunajca na wielką wodę, a w terenie górzystym zabudowanie, przyczem Biczyczanka ma być wprowadzoną przekopem popod przepust kolejowy (w km 178*447) w gminie Chełmiec Polski powyżej dawnego ujścia do Dunajca, a mianowicie :

1)    regulację i obwałowanie Biczyczanki od ujścia do km 2*218 z ubezpieczeniem skarp płotkami, a bez ubezpieczenia dna ze względu na spad nieznaczny, przyczem wpadający w km 0*568 dopływ Szymanowicki otrzymać ma wały wsteczne, — od km 2*218 do km 3*0 regulację i obwałowanie z ubezpieczeniem skarp płotkami a dna progami drewnianemi, — od km 3*0 do 3*235 kunetę kamienną, powyżej budowę 14 zapór kamiennych przy zastosowaniu spadu 1*5% między zaporami (koroną dolnej a brukiem górnej zapory), a od km 3*7 wgórę skarpowanie, ustalenie płotkami i zalesienie usuwistych stoków ;

2)    regulację i obwałowanie dopływu Haszny na długości 0*222 km przy długości 0*222 km przy ubezpieczeniu skarp płotkami, od km 0*222 do 0*532 kunetę kamienną, a powyżej 3 zapory kamienne ;

3)    na dopływie Trzetrzewińskim do km 0*175 regulację z ubezpieczeniem dna progami, powyżej budowę 4 zapór kamiennych, a na debrze prawobrzeżnej skarpowanie i ustalenie płotkami stoków, zabudowanie płotami poprzecznemi, a na górnym końcu kunetę faszynową dla nieszkodliwego odprowadzenia wody z gościńca państwowego.

Dla obliczenia normalnych przekrojów poprzecznych przyjęto ilość wielkiej wody z 1 km² na sekundę :

1)    na potoku Biczyczance przy dorzeczu A = 13 km² do 8 km² qĄ = = 3 /77³, przy dorzeczu A — 5 km² qi = 5 m³, przy dorzeczu /4 = 1*5 km2 <74 = 5*5 m³ ;

2)    na dopływie Haszna przy dorzeczu /4 = 1*5 km² qi= 4 m³-,

3)    na dopływie Trzetrzewińskim przy dorzeczu A — 1*7 km² do 1*3 km² <7₄ = 5*5 m³.

Spad zaprojektowano:

1) na potoku Biczyczance: od km 0*0 do 1*08 7=0*18%> od km 1*8 do 2*218 7=0*6%, od km 2*218 do 3*0 7=1*43%, od km 3*0 do 3*235 /=2*41%;

2)    na dopływie Haszna od km 0*0 do 0*222 7=0*157%, od km 0'222 do 0-532 7 = 3*94°/₀ do 5-6%;

3)    na dopływie Trzetrzewińskim: od km 0’0 do 0‘223 7 = 2*463°/₀, od km 0-223 do 0715 7 = 3-528%.

Normalne przekroje poprzeczne zaprojektowano:

a)    na potoku Biczyczance:

1)    od km 0"0 do 1*08 przekrój trapezowy o szerokości dna 5*6 m między płotkami 0"3 m wysokiemi, z ławeczkami po 1 m na wysokości płotków i nachyleniem skarp 1:2. A = 13 km², Qi = 39 m³. Przy spadzie / = 0*18 °/0 i głębokości wody 2 m przeprowadza ten przekrój o powierzchni 20*25 m3 (według obliczenia wzorami Gauguillet-Kuttera dla kategorji XI) z chyżością V = 1*936 m Q\ = 39*2 m³;

2)    od km 1*08 do 2*218. A — 8 km², = Qi — 24m³. Przebój trapezowy o szerokości dna 4 m między płotkami 0*3 m wysokiemi, nachylenie skarp nad płotkami 1:2. Przy głębokości wody 1*5 m i spadzie /=0*6% przeprowadza ten przekrój o powierzchni 9*25 m² z chyżością v = 2*71 m Qi = = 25*06 m³ ;

3)    od km 2*218 do 3*0. /4 = 5 km², Q₄ = 25#z³, 7 = 1*43°/o. Przekrój trapezowy o szerokości dna 2*5 m ubezpieczonego progami drewnianemi o średnicy 0*3 m między płotkami 0*3 m wysokiemi, nachylenie skarp 1 : 2. Przy głębokości wielkiej wody 1*5 m profil ten o powierzchni 7 m² przeprowadza z chyżością v = 3*845 m Q\ = 26*915 m³;

4)    od km 3*0 do 3*235. A = 1*5 km², Q, = 8*25 m³, 7=2*41%. Ku-neta kamienna o kształcie odcinka koła, długość cięciwy (górna szerokość kunety, 2*3 m, strzałka (głębokość kunety) 0*65 m, nachylenie skarp nasypu nad kunetą 1 : 2. Przy głębokości wielkiej wody 0*85 m przepływa w tym przekroju o powierzchni 2*35 m² (według obliczenia wzorami Ganguillet-Kuttera dla kategorji VII) z chyżością v — 5*545 m Q\ = 8*85 m³.

b)    na dopływie Haszna:

1)    od km 0*0 do 0*222, A = 1*5 km², Qi — 6 m³, 7=0*137%. Profil trapezowy o szerokości dna 1*5 m między płotkami 0*3 m wysokiemi, dno ubezpieczone progami z okrąglaków drewnianych 0*3 m średnicy, nachylenie skarp 1 : 2. Przy głębokości wielkiej wody 1*5 m przepływa w tym profilu o przekroju 5*5 m² z chyżością г; =1*145 m Q\ = 6*3 m³;

2)    od km 0*222 do 0*430. A = 1*25 km², Q₄ = 5 m³, 7=3*98%. Kuneta kamienna o kształcie odcinka koła 2 m szeroka, 0*5 m głęboka, nachylenie skarp nasypu ziemnego nad kunetą 1 : 2. Przy głębokości wielkiej wody 0*6 m przepływa w tym profilu mierzącym 0*92 #Z² z chyżością v = 5*6 m Q\ = = 5*15 m³;

3)    od km 0*430 do 0*532. A = l'05km², Qi==4m³, 1 = 5*19%. Kuneta kamienna, jak pod 2), 2 m szeroka, 0*5 m głęboka. Przy głębokości wielkiej wody 0*5 m przepływa w tym profilu mierzącym 0*697 m² z chyżością v — 6*088 m Q'₄ = 4*24 m³/sek..

c)    na dopływie Trzetrzewińskim:

1) od km 0*0 do 0*223. Л = 1*7 km², Qi — 9*35 m³, 7= 2*463 %• Przekrój trapezowy o szerokości dna 3*4 m między płotkami 0*3 m wysokiemi, dno ubezpieczone progami z okrąglaków drewnianych 0*3 m średnicy, nachylenie skarp 1 : 2. Przy głębokości wielkiej wody 0*75 m przepływa w profilu mierzącym 2*8 m² z chyżością v = 3*427 m Q’₄ = 9*35 m³/sek. ;

2) od km 0-223 do 1*715. A — Г55 km², Q₄ = 8*52 m\ /= 3-528%. Profil trapezowy z ubezpieczeniem dna, jak po 1). Przy głębokości wielkiej wody 0*6 m przepływa w tym profilu mierzącym 2*34 m² z chyżością v — = 3*68 rn Q\ — 8*61 zn³/seic.

Dla oznaczenia wymiarów gardła (sekcji odpływowej) zapór kamiennych obliczono ilość wielkiej wody i chyżość wody dopływającej do zapór przy spadzie 7=1*5% między zaporami, jak następuje:

a)    dla 14 zapór na Biczyczance:

A — 1 km² <7₄ = 5*5 m³, Q₄ = 6*05 m³, Q\ = 6*32 m³, v = 4*55 m ;

b)    dla 3 zapór kamiennych na dopływie Haszna:

A — 1 km², Qi = 4 m³, Q\ = 4*46 m³, v = 4*13 m ;

c)    dla dopływu Trzetrzewińskiego (4 zapory):

A = 1’3 km², <7₄ = 5*5 m³, Qi — 7*15 m³ Q'₄ = 7*44 m³, v = 4.

Kosztorys.

Ceny jednostkowe przyjęto:

1 m³ wykopu ziemi żwirowej w łożysku potoków 0*66 K;

1 m³ wykopu fundamentów zapory 1*10 K;

wyłamanie 1 m³ kamienia 3*20 К ;

przewóz 1 m³ kamienia na odległość 5 km 5*00 K;

1 m³ piasku z dostawą na miejsce budowy 6*00 К ;

100 kg cementu z dostawą 6*30 K;

1 m³ muru suchego z kamienia łamanego 18*74 K;

1 m³ muru z kamienia na zaprawie cementowej 25*45 K;

1 m² bruku 0*5 m grubego w kunetach 8*50 К ;

1 m bież. płotka 0*3 m wysokiego 0*80 K;

1 m bież. progów z okrąglaków drewnianych 0*3 m średnicy na podściółce faszynowej 6*37 K;

1 m bież. płotów 0*6 m wysokich ubezpieczonych dwiema kiszkami dla zabudowania debr 2*90 К ;

0*8 m)

obsiew 1 ha nasionami traw 117*60 K;

1 m bież. płotka (paliki 1 m długie wbite w odstępach 0*6 m na

0*56 K>.    .

zalesienie 1 ha stoków 2 do 3-letniemi sadzonkami olszyny 168 К ; zasadzenie wikliną 1 ha żwirowiska 357 K;

1 m bież. kunety faszynowej 2*5 m szerokiej 4*60 K; wykupno 1 ha gruntu 3.475*40 K.

Koszta budowy preliminowano:

1)    potok Bieżyczanka (regulacja, zabudowanie, zalesienie 2 ha

stoków i zawiklenie 2 ha żwirowisk)........

2)    dopływ Haszna (regulacja, zabudowanie i zalesienie 0'2 ha

stoków i 0*05 ha żwirowisk)...........

3)    dopływ Trzetrzewiński z debrą (regulacja, zabudowanie, zalesienie 2 ha i przełożenie drogi).........

4)    budowa 4 drewnianych mostków.........

5)    wykupno 3 ha gruntów............

6)    nieprzewidziane wydatki (około 10°/o)........

78.013-02 К

20.845-13 „

27.327-85 4.000*— 10.426*20 14.417-80

-SSL

Do przeniesienia 155.030"— К

7) koszta sporządzenia projektu...........

Z przeniesienia 155.030"— К 970*- „ 12.000"— „

10)    kierownictwo budowy.............

15.000"— „

11)    rekonstrukcja objektu kolejowego według kosztorysu Dyrekcji

kolei państwowych w Krakowie..........

czyli 330.498 zł. obieg, stabil.).

ogółem .

. 183.000 — К

Ustawa krajowa z r. 1910 i wykonanie robót.

Projekt ustawy zapewniającej wykonanie robót przy 70%-wym zasiłku z państwowego funduszu melojracyjnego przedłożył Wydział Krajowy Sejmowi 31 sierpnia 1909 r. Projekt ten uchwalony przez Sejm 4 lutego 1910 r. otrzymał sankcję w tym samym roku.

W myśl ustawy z dnia 3 września 1910 r. Dz. u. kraj. nr. 222 zabudowanie potoku Biczyczanki w gminach Chełmiec Polski, Chełmiec Niemiecki, Biczyce Polskie i Biczyce Niemieckie powiatu nowosądeckiego ma być wykonane na podstawie projektu oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich jako przedsiębiorstwo krajowe kosztem 183.000 koron. Koszta mają być pokryte 30% zasiłkiem funduszu krajowego w kwocie 54.900 koron i 70% zasiłkiem państwowego funduszu meljoracyj-nego w kwocie 128.100 koron w myśl ustawy z dnia 4 stycznia 1909 r. Dz. u. p. nr. 4. Dla utrzymania wykonanych robót ma być po ukończeniu budowy utworzoną w drodze administracyjnej przymusowa spółka interesowanych gmin, obszarów dworskich i innych właścicieli nieruchomości, a rozkład datków na poszczególnych członków spółki ma być uskuteczniony według postanowień § 66 krajowej ustawy wodnej.

Rozporządzenie wykonawcze z dnia 26 czerwca 1911 r. Dz. u. kraj. nr. 95 ustanowiło okres budowy na trzy lata począwszy od r. 1911 i po-ruczyło zarząd budowy Wydziałowi Krajowemu, kierownictwo zaś budowy technikowi lasowemu wyznaczonemu przez Ministerstwo Rolnictwa, podobnie jak przy zabudowaniu innych potoków górskich.

Kierownictwo budowy, która została rozpoczęta w r. 1911, poruczyło Ministerstwo Rolnictwa komisarzowi inspekcji leśnej Stanisławowi Wądrzykowi. Roboty nie zostały wykonane w oznaczonym okresie budowy, gdyż w r. 1913 właściciele gruntów sprzeciwili się wykonaniu przekopu do Dunajca, tak iż regulacja Biczyczanki wykonaną została tylko powyżej drogi powiastowej Nowy Sącz—Chomranice t. j. powyżej km 1"1.

Zamieszczone na stronie 307 ryciny przedstawiają zapory na Bieżyczance w Biczycach i na dopływie Haszna w Chełmcu Polskim.

Według zamknięć rachunkowych wydano do końca 1913 r. 159.990"66 koron, od 1914 do 1919 r. 21.415 82 koron.

Po wojnie światowej objęło zarząd budowy Ministerstwo Robót Publicznych, fundusz krajowy zaś wpłacał 30% datek w wysokości preliminowanej corocznie przez to Ministerstwo, mianowicie: w 1923 r. 334"24 zł., w 1924 r. 1.586 zł., w 1925 r. 1 zł., w 1926 r. 2.100 zł., w 1927/8 r. 4.500 zł., w 1928/9 r. 4.500 zł.

Po skreśleniu wydatków na meljoracje w budżecie T. W. S. w likwidacji na r. 1929/30 wstawia Ministerstwo Robót Publicznych 30% datek kraju do preliminarzy państwowego funduszu meljoracyjnego. Według preliminarza tego

i.-'

ï4'

Ж,

Й.

, «и ; ;*^

v-r

Е_._

•*> - г-

Ш :‘ïj

-Y

!И

Rye. 65. Zapory kamienne na Biczyczance w Biczycach.

j£ îflfe,

jf "

Ryc. 66. Zapora kamienna na dopływie Haszna w Chełmcu Polskim.

funduszu na r. 1929/30 wynosiły koszta robót pozostałych do wykonania od 1 kwietnia 1929 r. 87.000 zł., rocznie zaś ma być przebudowana kwota 15.000 zł., tak iż roboty ukończone zostaną w roku 1934/5. Regulacja Biczy-czanki ma być wykonaną śladem dawnego biegu do Dunajca, a ponadto ma być zabudowaną debra lewobrzeżna w Rdziostowie.

Z krajowej i państwowej dotacji na drobne meljoracje wykonano ponadto w dorzeczu Dunajca oprócz zabudowania potoku Piekiełko następujące roboty:

1)    zabudowanie potoku Łopusznianka w gminie Łopuszna (pow. Nowy Targ) kosztem 69.000 K;

2)    zabudowanie potoku Lichnia w gminie Łączki (pow. Nowy Sącz) kosztem 25.973 К (krajowy fundusz drogowy pokrył 20%, a po 40% państwowa i krajowa dotacja na drobne meljoracje);

3)    zabudowanie potoku Jaworzyny w gminach Gołkowice i Skrudzina (pow. Nowy Sącz) kosztem 65.600 К ;

4)    zabudowanie potoku Wielopole w gminie Zabełcze (pow. Nowy Sącz) kosztem 61.000 K;

5)    zabudowanie potoku Ubiadek w gminie Dąbrowa i Wielogłowy (pow. Nowy Sącz) kosztem 30.000 K;

6)    zabudowanie potoku Dąbrówka w gminie Dąbrowa (pow. Nowy Sącz) kosztem 44.645 K;

7)    zabudowanie usuwisk w gminach Młynne i Jaworza nad Łososiną (pow. Limanowa) kosztem 61.000 K;

8)    zabudowanie potoku Stańkowskiego, dopływu Łososiny, w gminie Zbi-kowice (pow. Nowy Sącz) kosztem 27.300 K;

9)    zabudowanie potoku Wolanka (pow. Brzesko) kosztem 18.860 К ;

10)    zabudowanie potoku Więckówki (pow. Brzesko) kosztem 23.300 K, o czem wspomniano w II części publikacji (str. 264 i 265).

1930/31 zaś 10.000 zł. ty-

Na dalszą regulację potoku Łopusznianki kosztem 40.500 zł. wstawiło Ministerstwo Robót Publicznych do preliminarza państwowego funduszu me-ljoracyjnego na r. 1929/30 kwotę 5.000 zł., na r. tułem 60% zasiłków państwa i 40% aasiłków samorządu wojewódzkiego.

г. 1929/30 łączną kwotę 1.500 zł., na r. 1930/31 zaś

Na regulację potoków Zakijowskiego i Stańkowskiego kosztem 51.000zł. wstawiło Ministerstwo Robót Publicznych do preliminarza tego funduszu na

na regulację potoku Stańkowskiego, której koszta wynosić mają 22.000 zł., oddzielną kwotę 8.000 zł. Koszta mają być pokryte w stosunku 60% przez państwo, a 40% przez samorząd wojewódzki.

8. Zabudowanie potoków górskich w dorzeczu Biały (Powiat Grybów).

(Karta przeglądowa Ropy i górnej Biały).

Zabudowanie potoków górskich w dorzeczu Biały w powiecie grybowskim podjęte zostało jako pierwsze tego rodzaju przedsiębiorstwo w kraju równocześnie z regulacją Biały na podstawie ustawy z dnia 1 września 1892 r.

Dz. u. kraj, nr. 72 o regulacji rzeki Biały z dopływami i uzupełnieniu obwałowania prawego brzegu Dunajca.²

Projekt techniczny

opracowany w r. 1890 przez sekcję przemyską oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich (asystenta leśnictwa Michała Martyńca) obejmował zabudowanie następujących potoków:

1.    Bieliczna, potok źródłowy Biały, długości 4'65 km, o przeciętnym spadzie 3²8 %, płynie między bezleśnemi stokami w gruncie gliniastym pomieszanym ze żwirem. Dla utrwalenia dna, odsunięcia łożyska od urwistych brzegów i zatrzymania żwiru zaprojektowano 6 progów palowanych 0'5 m wysokich, sprostowanie łożyska, zabezpieczenie urwistych brzegów ostrogami ga-łęziowemi, ustalenia usuwisk i debr płotkami żywemi 0'5 /72 wysokiemi i zalesienie.

2.    Potok Sycholski (na karcie przeglądowej nazwany mylnie „Suchodolski“), lewy dopływ Biały o spadzie przy ujściu 3²2%, podmywa stoki składające się z łupku iłowego. Zaprojektowano na długości 0²9 km 3 zapory rustykalne z muru suchego i 3 zapory kaszycowe, oraz odwodnienie usuwiska drenem kamiennym, ustalenie płotkami i zalesienie.

3.    Potok Niski, typowy potok górski o krótkim biegu a spadzie 5°/0 na prawym brzegu, nanosi wielkie kamienie na stożek usypowy w dolinie Biały. Zaprojektowano 3 zapory kaszycowe, odwodnienie usuwisk drenami, ustalenie 3 zaporami drewnianemi, skarpowaniem i płotkami, dla związania żwirówek i sprostowania biegu potoku ostrogi gałęziowe, a dla odprowadzenia wody ze stożka usypowego kierownicę z płotka dwurzędowego na podściółce faszynowej.

4.    В ani ca (lewy dopływ) powstaje z trzech potoków źródłowych, z których dwa nie wymagają zabudowania, lecz tylko ustalenia stoków i zalesienia przy równoczesnym zakazie pasienia bydła, trzeci zaś, głęboki parów o spadzie 10%, który zwykle nie prowadzi wody, a przy ulewnych deszczach nanosi wielkie masy żwiru do Banicy miał być według projektu zabudowany 9 zaporami z suchego muru i 1 zaporą kaszycową. Oprócz tego zaprojektowano ubezpieczenie brzegów Banicy ostrogami gałęziowemi i zabudowanie potoku Chmielańskiego we wsi Banicy 1 zaporą kamienną rustykalną przy ustaleniu stoków płotkami i zadrzewieniem.

5.    Potok Suchy (lewy dopływ) o głębokiem łożysku w terenie zalesionym prowadzi wielkie masy żwiru ze stoków podmokłych i usuwistych. Dla zapobieżenia dalszemu pogłębianiu zaprojektowano 6 progów drewnianych.

6.    Potok Czyrna (lewy dopływ) o bezleśnem dorzeczu wyrządza największe szkody w dorzeczu Biały, zasypując żwirem całą dolinę w Śmietnicy od ujścia Stawiczy do Brunar. Zaprojektowano zabudowanie pięciu dopływów Czyrny : Czyrniawki, potoków Plebańskiego, Kiczerskiego, Księżego i Studnika, oraz regulację ujścia Czyrny zapomocą przekopu, ostróg i płotków dwurzędowych wypełnionych kamieniami.

7.    Kałyniakówka, 8. potok Graniczny, 9. potok Kochany, trzy prawobrzeżne dopływy Biały, nie prowadzą w lecie wody, nanoszą zaś żwir do Biały z podmywanych stoków składających się z łupku iłowego. Zaprojektowano zapory kaszycowe i płotkowe, oraz progi palowane Schindlera, ubezpieczenie podnóża stoków ostrogami, ustalenie pilotkami i zalesienie usu-wisk, oraz zakaz pasienia bydła.

10. Florynka, która powyżej ujścia potoku Kamienny nosił nazwę „Berest“, największy lewobrzeżny dopływ Biały powyżej Grybowa, wraz z 5 potokami żródłowemi i 2 wpadającemi w dolnym biegu do Florynki, mianowicie :

a)    Roztoka na lewym brzegu Berestu w gminie Berest miała być zabudowana sześcioma kamiennemi zaporami rustykulnemi ;

b)    Berest powyżej ujścia Krzyżówki posiada dwa usuwiste stoki. Dla odwrócenia wody od jednego usuwiska zaprojektowano przekop, wzdłuż drugiego usuwiska ostrogi i płotek dwurzędowy. W górnym biegu Berestu przewidziano ustalenie urwistych stoków płotkami i zalesieniem, oraz zabezpieczenie podnóża stoków ostrogami ;

c)    Smolarka na lewym brzegu Krzyżówki ma charakter wybitny niebezpiecznego potoku dzikiego płynącego między pionowemi urwistemi brzegami i tworzy stożek usypowy w łożysku Krzyżówki powyżej ujścia tej ostatniej do Berestu. Dla wstrzymania dalszej erozji zaprojektowano 10 zapór kamiennych, a w dolnym biegu dla ochrony brzegów płotki podwójne. Oprócz tego zaprojektowano sprostowanie biegu Krzyżówki zapomocą kierownicy płotkowej i szereg ostróg dla zapobieżenia zasypywaniu rumowiskiem łożyska Berestu przez wielką wodę Krzyżówki;

d)    Piorunka wytwarza rumowisko dopiero w dolnym biegu poniżej wsi Piorunki i w gminie Polanach. Zaprojektowano przekopy potoku i ubezpieczenia stoków ostrogami.

e)    Kamienna przybiera charakter dzikiego potoku, podobnie jak Piorunka dopiero w dolnym biegu we wsi Polany, gdzie składa żwiry i kamienie pochodzące z 2 usuwisk i zanosi rumowiskiem łożysko Florynki. Zaprojektowano dwa przekopy przez żwirowiska i trzeci przekop przez stożek usypowy przed ujściem do Florynki, oraz zamknięcia z 2-rzędnego płotka wypełnionego kamieniem i ubezpieczonego od strony wody wybrukowanym narzutem kamiennym.

f) Wołoszyna, lewy dopływ w dolnym biegu powyżej wsi Florynki, zwęża się przed ujściem do 6 m między skalistemi brzegami. W tern miejscu zaprojektowano zaporę kamienną, a powyżej szereg ostróg dla sprostowania biegu i odsunięcia łożyska od urwistych stoków;

g) Medweży, prawy dopływ wpadający do Florynki we wsi Florynce, nanosi dużo rumowisko z 2 deber i podrywanych brzegów. Zaprojektowano dreny kamienne, zapory z żywych płotków, a dla zabezpieczenia brzegów ostrogi i płotki dwurzędowe.

Dolina Florynka od Polan do ujścia wypełniona jest żwirem, w którym woda toruje sobie łożysko, unosząc materjał do Biały. Na przestrzeni od Polan do ujścia Wołoszyny i od jaru we wsi Florynce do ujścia do Biały zaprojektowano regulację Florynki zapomocą przekopów i ostróg.

11. Binczarowa, lewy dopływ Biały, wraz z potokiem Sochów, nanosi do Biały obok Florynki najwięcej rumowiska. Przeciętny spad Binczarowy wynosi 1’5%, a przy ujścu IV Rumowisko pochodzące z wyrw i usuwisk gromadzi się z powodu stosunkowo małego spadu wzdłuż potoku i dopiero co kilka lat wielkie wody zanoszą ten materjał do Biały. Dla sanacji tych stosunków zaprojektowano 4 zapory gałęziowe w górnym biegu Binczarowy i 6 zapór

na potoku Sochów, oprócz tego zaś sprostowanie potoku, zabezpieczenie wyrw i usuwisk ostrogami, ustalenie żwirowisk płotkami i ostrogami, zabudowanie debr żywemi płotami, drenowanie usuwiska na potoku Sochów, wreszcie ustalenia stoków płotkami i zalesieniem.

12. Pławianka, lewy dopływ, nanosi wielkie masy drobnego żwiru do Biały. Na potoku tym istniały przed opracowaniem projektu 4 mniejsze zapory gałęziowe i jedna drewniana 2’2 /72 wysoka. Dla zatrzymania żwiru zaprojektowano cały szereg zapór rustykalnych w górnym biegu Pławianki oraz na bocznych potokach : Pruskowskim, Ziółkówce, Sikorniku i Studniku. Oprócz tego zaprojektowano dwie zapory gałęziowe na Pławiance, jednę w Ptaszkowy dla zabezpieczenia starych zapór gałęziowych, drugą dla zatrzymania żwiru, jedną zaś zaporę kaszycową dla ochrony starej drewnianej, która nagromadziła wielkie ilości żwiru. Dla zabezpieczenia jednego usuwiska przewidziano w projekcie budowę ostróg faszynowych i wykonanie żywych płotków, dla odwrócenia zaś wody od urwistych brzegów 2 do 5 /72 wysokich w km 4*5, tudzież od 1*5 do 2*5 km Pławianki ostrogi faszynowe i przekop od km 1*750 do km 2.

W projekcie przewidziano 12 typów budowli, które sekcja oddziału leśno-technicznego stosowała początkowo przy wszystkich zabudowaniach.

1)    zaporę kamienną z suchego muru 0*7 m głęboko funduwaną, o wysokości korony 3*5 /72, a wysokości sekcji odpływowej (gardła) 2*5 m nad fundamentem, grubości muru w koronie 2 m, we fundamencie 2*75 /72;

2)    taka sama zapora ze suchego muru z podłożem kamiennem 5*5/72 długości (wysokość zapory nad podłożem 2 /72);

3)    zapora kaszycowa z 2 ścian drewnianych wypełnionych kamieniami o szerokości korony 2 /72, wysokości 1 /72, długości podłoża 5 /72 ;

4)    zapora gałęziowa (jak ryc. 41) ;

5)    kierownica kaszycowa na podściółce faszynowej, o szerokości korony 2 /72;

6)    dren kamienny 0*8 /72 błęboki, u góry 0*8 /72 na dnie 0*5 /72 szeroki, z kanalikiem na dnie 0*4X0’4 m wyłożonym płytami ;

7)    zapora płotkowa 0*5 /72 wysoka z podłożem brukowanem 1*5/72 długości;

8)    próg rustykalny drewniany 0*5 /72 wysoki (z 2 okrąglaków o 25 c/72 średnicy) z podłożem brukowanem 1*75 m długości zamkniętem progiem drewnianym w wąskich debrach ;

9)    ostrogi gałęziowe o typie zapór gałęziowych, jednak bez podłoża (jak rycina 41) ;

10)    płotki 2-rzędowe 1 /72 szerokie i 3-rzędowe 1*6 /72 szerokie wypełnione kamieniami, zastosowane jako ostrogi i kierownice ;

11)    zamknięcie z trzech rzędów pali wypełnionych kamieniami (jak progi Schindlera) 1*2/72 wysokie na podściółce faszynowej, ubezpieczone od wody brukowanym narzutem kamiennym o nachyleniu 1 : 2 ;

12)    ubezpieczenie dna progiem Schindlera z 3 rzędów pali 1*5/72 długich wypełnionych kamieniami, 1 /72 szerokim, 0*5 /72 wysokim z podłożem brukowanem 4 /72 długiem.

Koszta zabudowania obliczono:

6.020*13 zł. w. a. 847*07 „    „ „

2.

1. Potok Bieliczna „ Sycholski

. 75.553*— zł. w. a.

(czyli 272.897 zł. obieg, stabil.).

3. Potok Niski

4.

3.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

Binczarowa.......

Płowianka.......

Z przeniesienia 6.867‘20 zł. w. a. 3 495#23

62.461’42 zł. w. a.

Zalesienie 90*466 ha wikliną po 40 zł. w. a.

drzewami szpilkowemi po 30 zł. w. a. .

Założenie plantacji wikliny 250 zł. w. a., budowa baraków dla techników i robotników 700 zł. w. a., zdjęcia 91*25 zł. w. a.............

i 30 ha

4.517-40 „    „

1.705-70 „ „

razem

Zarząd, wykupno gruntów i nieprzewidziane, 10 °/₀ powyższych wydatków............

. . 68.684-51 zł.

w. a.

6.868*45 „    „

Ogółem .

Ceny jednostkowe robót ziemnych i budowli regulacyjnych podano na stronie 182 i 183; wykaz ten uzupełnia się następującemi cenami robót przy zabudowaniu potoków :

1 /72³ muru suchego z kamienia łamanego 3*16 zł. w. a.;

1 m³ bruku kamiennego 2*55 zł. w. a.;

1 m bież. drenu kamiennego 0*8 m głębokiego 0*56 zł. w. a.;

1 m bież. drenu z kunetą brukowaną 2*11 zł. w. a.;

1 m bież. zapory płotkowej 5"53 zł. w. a.;

1 m bież. płotka ze świeżej wikliny dla ustalenia usuwisk 0*25 zł. w. a.

Jak z tego opisu robót okazuje się, korekcja progowa z ubezpieczeniem brzegów opaskami, która jest obecnie zastosowaną na wszystkich potokach karpackich, nie była przewidzianą w projekcie zabudowań potoków górskich w dorzeczu Biały, lecz regulacja tych potoków miała być wykonaną przy pomocy budowli poprzecznych (ostróg). Dopiero w trakcie budowy wykonała sekcja korekcję progową przy ubezpieczeniu brzegów płotkami na potokach : Bieliczna, Niski, Czyrna i na dopływach Florynki: Krzyżówce i Bereście.

¹

Natomiast w Tyrolu według preliminarza państwowego funduszu melioracyjnego na r. 1909 podjęto 78 nowych przedsiębiorstw meljoracyjnych, przeważnie zabudowań potoków górskich, przy których poruczono prowadzenie budowy technikom lasowym.

²

Opis regulacji Biały i obwałowania prawego brzegu Dunajca zamieszczono w II części publikacji (str. 178 do 250).

Ustawa krajowa z r. 1892 i wykonanie robót.

W myśl ustawy z dnia 1 września 1892 r. Dz. u. kraj. nr. 72 i rozporządzenia wykonawczego z dnia 21 grudnia 1893 r. Dz. u. kraj. nr. 7 z r. 1894, pokryte zostały koszta zabudowania potoków górskich 50% zasiłkami funduszu krajowego i państwowego funduszu meljoracyjnego, do prowadzenia zaś robót pod zarządem Wydziału Krajowego przeznaczyło Ministerstwo Rolnictwa techników lasowych ze sekcji przemyskiej oddziału leśno-technicznego, mianowicie: komisarzy inspekcji leśnej Wincentego Mazurkiewicza i Stefana Krokowskiego.

Roboty rozpoczęte w r. 1893 prowadzono normalnie na rachunek funduszu budowy do r. 1900, od r. 1901 do r. 1904 wykonano tylko najniezbędniejsze roboty konserwacyjne i zalesienia przy pomocy zasiłków udzielonych z krajowej i państwowej dotacji meljoracyjnej, poczem budowę zamknięto.

Z powodu niedostatecznego kosztorysu, roboty objęte projektem nie mogły być wykończone, wykonane zaś roboty, jak korekcje potoków przy pomocy budowli poprzeczych, zapory kaszy co we i gałęziowe a nawet korekcja progowa Bieliczny, ostatnia z powodu uszkodzenia podłoża z podściółki fa-szynowej, która wymaga ciągłego uszczelniania, uległy częściowemu lub zupełnemu zniszczeniu, podobnie jak roboty wykonane przy zabudowaniu dopływów Skawy w powiecie myślenickim, na Niszkówce, tudzież w dorzeczu Stryja, a po części w dorzeczu górnego Dniestru.

Według informacji, otrzymanej od kierownika państwowego zarządu wodnego w Jaśle, inżyniera Franciszka Milana, który obecnie prowadzi także roboty przy uzupełnieniu zabudowań potoków górskich w dorzeczu Biały, utrzymały się tylko zapory kamienne i kilka gałęziowych.

Uzupełnienie zabudowania potoków górskich w dorzeczu Biały.

Na podstawie opinji komisji ministerjalnej z r. 1906 uwzględnione zostało w noweli z dnia 9 maja 1907 r. do ustawy zr. 1901 o regulacji rzek kanałowych (§ 1 punkt 6) uzupełnienie zabudowań potoków górskich w dorzeczu Biały, które ma być wykonane przy 40°/o udziale kraju, a 60°/o udziale funduszu kanałowego w kosztach.

Ekspozytura lwowska oddziału leśno-techniczego obliczyła koszta zabudowań 12 potoków z dopływami w sumie 1,544.000 K. Gdy jednak komisja ministerjalna preliminowała w r. 1906 koszta na 700.000 K, komisja regulacyjna zredukowała rozmiar robót i kosztorys, jak następuje :

50.000 К 22.000 „

1.    Potok Bieliczna.......    .    .    .

2.    „ Czyrna............

3.    Dorzecze Florynki:

Florynka, Szklarka i Kamienna......

Berest z Piorunką, Kamienną i debrą Sychlą .

4.    Binczarowa.............

5.    Pławianka.............

.    848.000 К

Ogółem .

(czyli 1,531.488 zł. obieg stabil).

Co do reszty zabudowań zaprojektowanych przez ekspozyturę a obliczonych na 696.000 K, zaleciła komisja przeprowadzenie robót na podstawie osobnej ustawy krajowej przy 70% zasiłku państwowego fundusza meljo-racyjnego.

Przekroje normalne potoków obliczała ekspozytura lwowska dla przepływu średniej wielkiej wody, przy zastosowaniu wzorów Ganguillet-Kuttera, przekroje zaś sekcyj odpływowych w zaporach dla przepływu wielkiej wody według wzoru na przelew.

Dla obliczenia normalnych przekrojów potoków przyjęto:

na Florence dla dorzecza A = 36*5 km², ilość średniej wielkiej wody z 1 km² na sekundę <7₃=0’15 m³, dla A — 16*5 km² <7₃ = 0*19 m³/sek. ;

na Binczarozuy dla /1=12¹8 km² q₃ = 0¹4 m³/sek. ;

na

Płazuiance dla /1=12¹5 km? q₃ = 0¹35 m³;

dla obliczenia zaś sekcyj odpływowych w zaporach:

na potoku Szklarce, dopływie Florynki, dla /1 = 6 km² ę₄ = 5 m³/sek. ;

na Binczarówce dla A = 12¹8 km² q± = 6 m³ ;

na Płazuiance dla /1 = 12¹5 km¹ qĄ = 4 m³.

Dla korekcji progowej Florynki na długości 5¹2 km przyjęto kształt przekroju poprzecznego trapezowy o głębokości średniej wody normalnej 0¹4 m i nachyleniu skarp 1:1.

Szerokość dna obliczono:

1)    od ujścia do Biały do km 2¹1: spad /=1¹3%, A — 36¹5 km2 Q₃ — 5¹47 m³/sek., szerokość dna 7 m. W przekroju tym przepływa Q₃'=5¹62 m³/sek. z chyżością v =1¹85 m;

2)    od km 2¹1 do 5¹2: /= ГЗ°/о, Л = 16 5 km², Q³ — 3¹13 m³/sek., szerokość dna 6 m. W przekroju tym przepływa Q₃f = 3¹15 m³ z chyżością v = 1¹67 m.

Wysokość progów kamiennych wynosi 0¹3/77, drewnianych 0¹2 m, co piąty próg kamienny.

Brzegi ubezpieczano początkowo opaskami Seelinga, później zastosowano zwykłe opaski faszynowe 0¹7 m wysokie (0¹3 m nad zwierciadłem wody wzniesione) o szerokości korony 0¹6 m, gdyż kierownik budowy inż. Januszke uznał tamy faszynowe za odpowiedniejsze.

W profilu każdego progu kamiennego budowano poprzeczki siatkowo-żwirowe¹ 2 m szerokie, 0¹5 m wysokie ze wzniesieniem od trasy do stoku 3% (jak rycina 44), na podściółce faszynowej, gdzie poprzeczka wypada w starem łożysku, w profilu zaś każdego progu drewnianego poprzeczki faszynowe o szerokości korony Ima nachyleniu skarp 1 : 1 od góry, a 1 : 1¹5 zdołu. Ponieważ odległość progów wynosi przeciętnie 14 m, a skutkiem tego poprzeczki podnoszą niezmiernie koszta korekcji, stosuje inżynier Milan obecnie tę zasadę tylko na brzegach wklęsłych i prostych, na brzegach zaś wypukłych buduje poprzeczki przy każdym drugim progu.

Wykonanie robót uzupełniających.

bfl

O-

I C, R ¹ г £

S-о S

N

N 00 O r-l CN CO M .. O IIT¹ TT¹ TT¹ TI? 2 1—I £, тн TT Oj. Ot    Ot Ot Ot OC Ot ot

H H 1—1 H ‘‘O ,—( ‘O ,—( i-i O, Oh

<u

bo

Ot

h-Ł

to . to .... o

to

>i Cl •    •

sr

regulacyjna następujące

UO

Razem

. 100.000 К

. 92.000 „

. 80.000 „

. 70.000 „

. 72.000 „

. 40.000 „

. 80.000 „

. 19.000 „

. 48.800 „

. 78.000 „

. 679.800 К

|gg;

:r

ïlm&ê

m

Wk

fü

"f

■■■

»?

« V.

V:

Si

i.

Él

%:

fi

Wr

W-

; r?

** '

lj

Ы: vif

■teff

H

p*v V

pÉ Ш fl#: S#

liii

кВа

# wTf

Ill#

aiip

НЙж

1 V-Tii'il*

F yc. 47. Zapora kamienna na potoku Smolarce zbudowana w r. 1917 przez inż. Januszkego.

уй'

- ' ÿm

■hij-,\ÆÊh

mm

îjg

В-ЙжШ

К;:

т

«ж

Йй

•?

' V'w

,■ , \Ч«Я

дуд

Rye. 68. Korekcja progowa Pławianki w Białe Wyżniej.

W’

‘*£ЛёЯгА

'Ä

,-Г.

SPI

il

■ź-Ш

Ryc. 69. Korekcja progowa Florynki w Polanach.

Roboty rozpoczęła w r. 1908 sekcja Samborska oddziału leśno-technicz-neg-o, w sierpniu 1909 r. przejęła budowę nowo utworzona ekspozytura lwowska tego oddziału i prowadziła ją do r. 1919 pod zarządem Wydziału Krajowego.

■A

Robotami kierowali komisarze inspekcji leśnej, inżynierowie leśnictwa : w r. 1908 Józef Pindelski, w r. 1909 Stanisław Hubicki, od r. 1910 zaś Feliks Januszke, któremu Ministerstwo Robót Publicznych w odrodzonej Rzeczypospolitej po przejęciu agend meljoracyjnych od Wydziału Krajowego po-ruczyło dalsze prowadzenie robót. W r. 1927 (po śmierci inż. Januszkego) powierzyło Ministerstwo kierownictwo zabudowań kierownikowi regulacji górnej Biały, a zarazem kierownikowi państwowego Zarządu wodnego w Jaśle, inżynierowi Franciszkowi Milanowi.

Ii

BOTH

ił

ни

Ekspozytura lwowska prowadziła nietylko roboty programowe, lecz odbudowała także zniszczone korekcje potoków i zapory, a zapory kamienne rustykalne, które się utrzymały, zrekonstruowała na zaprawie cementowej. Ekspozytura budowała tylko zapory kamienne na zaprawie cementowej, znacznie wyższe do 5 m wysokości nad dnem, jak rycina 67.

ii

Ryc. 70. Korekcja progowa Piorunki.

Zapora na Smolarce zbudowana z kamienia łamanego na zaprawie cementowej ma następujące wymiary : wysokość korony nad dnem 5*2 m, wysokość sekcji odpływowej (gardła) nad dnem 4 m, głębokość fundamentu pod dnem 1‘8 m, grubość muru w koronie 0*8 m, w sekcji odpływowej 1 m, we fundamencie 1*8 m, długość podłoża 8 m, grubość podłoża 1 m, przekrój sekcji odpływowej ma długość 4 m, a nachylenie skarp 1:1 (Q₄ = 30 m³/sek).

Korekcję progową Pławianki i Florynki przedstawiają ryciny 68 i 69.

Rycina 70 uwidocznia korekcję progową potoku Piorunki w dorzeczu Florynki z ubezpieczeniem brzegów kiszkami faszynowemi.

Co czwarty próg jest kamienny, a reszta z okrąglaków drewnianych.

Zapora i korekcje przedstawione na powyższych rycinach (67—70) według zdjęć z r. 1930 dostarczonych przez inżyniera Franciszka Milana zostały wykonane pod zarządem Wydziału Krajowego. Po przejęciu agend meljoracyjnych Wydziału Krajowego przez Ministerstwo Robót Publicznych zastosowują małopolskie dyrekcje przy korekcjach potoków i regulacji rzek budowle siat-kowo-żwirowe Palvisa. Rycina 71 przedstawia próg kamienny i poprzeczkę siat-kowo-żwirową na potoku Florynce, we wsi Florynce, w trakcie budowy wr. 1930.

&г²!глi

Rye. 71. Próg kamienny i poprzeczki siatkowo-żwirowe na potoku Florynce. (Na poprzeczce siatkowo-żwirowej stoi kierownik budowy inż. Milan).

Według preliminarza państwowego funduszu meljoracyjnego na r. 1931/2 wynoszą koszta robót pozostałych do wykonania:

a)    na potoku Florynce i Bereście 389.000 zł.,

roboty w r. 1931/2 60% udział państwa 24.000 zł.,

b)    na potokach zaś Strzylawka, Pławianka, Binczarowa, Piorunka, Krzyżówka, Czyrna i Bieliczna powyżej Grybowa, tudzież na potokach Sudoł i Gródek poniżej Grybowa 165.000 zł.

Dotacja wstawiona do preliminarza tego funduszu na wynosi :

a na

JÇ}

tv

■ -jfarv

'•².; ; ,

"TT

pg

sia

щт

•T-i,

«SL.

E5

й§Ы4а1

: iv

WtSfe-sàOgb

JHÄi" ■**

Шк&

Ä - ²

йЯ

ad a) 40.000 zł., z czego przypada na 40% udział b. T. W. S. 16.000 zł.;

ad b) 55.000 zł., w tern 60% udział państwa 33.000 zł., a 40% udział b. T. W. S. 22.000 zł.

9. Zabudowanie potoków Sudoł i Gródek w powiecie Grybowskim.

(Karta przeglądowa Ropy i górnej Biały).

Potoki Sudoł i Gródek, prawe dopływy rzeki Biały,² wytryskują z działu wodnego Ropy i Biały na wschód od Grybowa, płyną w kierunku zachodnim z małym odchyleniem ku północy w głębokich parowach i wpadają do Biały poniżej Grybowa w gminie Biała Niżnia.

Źródła potoku Sudoł znajdują się pod lasem Sudoł w gminie Biała Wyż-nia, długość potoku wynosi 4 km, powierzchnia dorzecza 5 km², najwyższe

wzniesienie działu wodnego 571 m nad morzem pod górą Chełm (779 m). Potok Sudoł przepływa wzdłuż gościńca państwowego z Gorlic do Grybowa przez gminy Biała Wyżnia, Gródek, Grybów i Biała Niżnia.

Źródła potoku Gródek znajdują się między Zieloną Górą (702 m) a Maślaną Górą (747 m), długość potoku, który przepływa przez gminy Gródek i Białę Niżnią, wynosi 7 km, powierzchnia dorzecza 13 km².

Obydwa potoki wcięte są w skały łatwo wietrzejące (kredowe i trzeciorzędne) przykryte grubą warstwą gliny dyluwjalnej i zanosiły wielkie masy żwirowiska do uregulowanego łożyska Biały. Ponieważ te potoki nie były objęte programem uzupełnienia regulacji rzek kanałowych, odniósł się Wydział Krajowy do Ministerstwa Rolnictwa o zarządzenie opracowania projektu zabudowania celem wykonania robót przy pomocy państwowego funduszu meljoracyjnego.

Projekt techniczny sekcji Samborskiej oddziału leśno-techicznego obejmował następujące roboty:

a) na potoku Sudoł :

korekcję progową w dolnym biegu na długości 0’515 km (36 progów drewnianych), budowę 22 zapór kamiennych na potoku Sudoł i 12 zapór kamiennych na 3 debrach lewobrzeżnych, 160 m bież. ostróg, 800 m bież. drenów kamiennych, skarpowanie 10.000 m² stoków i ustalenie ich płotkami długości 4.000 m bież., zalesienie 3 ha olszyną i 2 ha wikliną wraz z wy-kupnem 1 ha gruntów;

b)

na potoku Gródek:

korekcję progową dolnego biegu na długości 2*537 km (128 progów drewnianych), budowę 4 zapór kamiennych, 1.585 m bież. ostróg, skarpowanie 5.000 m² stoków i ustalenie ich płotkami długości 3.000 m bież., zasadzenie wikliną 6 ha z wykupnem 0*5 ha gruntów.

Niweletę dna dla korekcji progowej zaprojektowano : a) na potoku Sudoł: od km O'O do 0*222 / = l*87°/o> od km 0’222 do 0*4 (most kolejowy) / = 2*61 °/₀, od km 0*4 do 0*525 / = 1*59% ;

b) na

drodze powiatowej,

na

potoku Gróaek: od km 0*0 do 0*116 / = 0*82%, od km 0*116 do 0*427 /= 1-29%, od km 0*427 do 0*765 (most obecnie państwowej) / = 1*54°/₀, od km 0*765 do 1*131 / = 1*13%, od km 1*131 do 1*811 / = 1 *46°/₀, od km 1*811 do 2*540 (zapora I) / = 1*93%.

Do obliczenia normalnych przekrojów poprzecznych przyjęto objętość średniej wielkiej wody:

a)    dla potoku Sudoł q₃ = 0*7 777³/sek., czyli dla dorzecza A = 5 km2 Q₃ = 3*5 /77³/sek. ;

b)    dla potoku Gródek <7₃ = 0*4 /72³/sek., czyli dla A — 13 km2 Q₃ = 5*2 m³\sek.

Kształt przekrojów poprzecznych przyjęto trapezowy, mianowicie:

a)    dla potoku Sudoł: szerokość dna 2*5 m, głębokość wody 0*5 m, nachylenie skarp 1 : 1 ;

b)    dla potoku Gródek: szerokość dna 4 m, głębokość wody 0*5 /77, nachylenie skarp 1 : 1*5.

Objętość przepływu wody w tych profilach obliczono według wzorów Ganguillet-Kuttera (dla kategorji XI) na potoku Sudoł dla spadu /=2*2%» na potoku zaś Gródek dla spadu /=1*51%. Na potoku Sudoł przepływa w profilu przyjętym o powierzchni 1*5 #7² z chyżością v = 2*41 /77 Q₃'=3*61 /773 (zamiast 3*5 /77³) — na potoku zaś Gródek w profilu o powierzchni 2*4 m2 z chyżością г/=2*17 /77 Q₃ = 5*2 m³.

Przy zaporach nie obliczano przekrojów gardła (sekcji odpływowej), przyjęto zaś te przekroje w następujących wymiarach:

a)    na potoku Sudoł: szerokość dolną 4 /72, górną 6 /77 (średnia 5 /77), a głębokość 1*3 /77, z czego wynika przekrój 6'5 /77² ;

b)    na potoku Gródek: szerokość dolną 6 /77, górną 8 /77 (średnią 7 /77), a głębokość 1’5 /77, z czego wynika przekrój gardła 10*5 /77².

Kosztorys.

Do kosztorysu przyjęto następujące ceny jednostkowe:

płacę dzienną zwykłego robotnika 2 K, kamieniarza 3 K, murarza 6 К ;

cenę 100 kg cementu z dostawą na budowę 5*70 K;

1 /72³ piasku płukanego 5 K;

zaprzęg parokonny 10 K, jednokonny 6 K;

wykop 1 m³ żwiru we fundamentach zapór 1*10 K, w łożyskach potoków 0*66 K;

wyłamanie 1 m³ kamienia 2*65 K;

dowóz 1 m³ kamienia na średnią odległość 5 km 4 K;

1 /72³ suchego muru w zaporach 10;

1 m³ muru z kamienia na zaprawie cementowej 22*65 К ;

1 /77 bież. drenu z kamieni zbieranych 7*15 K;

1 /77 bież progu drewnianego (0*3 /77. średnicy) na podściółce faszynowej 3 /77 długiej z brukiem kamiennym powyżej progu 6*87 K;

1 /77 bież. opaski z 3 kiszek faszynowych (0*3 /77 średnicy) 0*6 /77 wysokiej przy korekcji progowej 1*05 K;

1 /77 bież. podwójnego płotka faszynowego wypełnionego żwirem na podściółce faszynowej 3 m długiej 4*66 K;

1 /77² wyrównania żwiru wyrzuconego na brzeg z wykopu łożyska 0*10 K;

obsiew 1 ha nasionami traw 117*60 K;

1 /77 bież. płotka dla ustalenia stoków (paliki 1 /77 długie wbite w odstępach 0*6 /77 na głębokości 0*8 ni) 0*50 K;

zalesienie 1 ha oskarpowanych stoków 2- do 3-letniemi sadzonkami olszyny 154 K;

zalesienie 1 ha suchych żwirowisk sadzonkami wikliny w rzędach 0*5 /77 od siebie odległych przy odstępie sadzonek 0*2 m 287 K;

1 /77 bież. ogrodzenia kultur 2*85 K;

wykupno 1 ha gruntu 2*432*78 К (1 morgi 1.400 K).

Koszta budowy preliminowano :

Koszta korekcji i zabudowania:

potoku Sudoł.......

potoku Gródek......

. . 225-200*— К

razem .

Komisja reambulacyjna, która badała projekt na miejscu w r. 1907, wprowadziła na wniosek delegata Wydziału Krajowego inż. Jana Hapanowicza

- J, Ml

glu

к-

Ш

...

»...

Ryc. 72. Korekcja progowa i zapory kamienne na potoku Sudoł.

rj

Шш

■ .а

té*

•i

р>

да»

'Ł

■w

JTC.    7Ж 'T‘

’'ä*

i.

- ’    «Lxv.ix.⁴"⁴.

Rye, 73. Zapora kamienna na potoku Gródek.

21

Roboty wodne i meljoracyjne w południowej Małopolsce. III.

zmianę projektu w tym kierunku, że zamiast progów drewnianych mają być zbudowane progi kamienne, niweleta zaś dna potoków przy korekcji progowej ma być założoną w spadzie więcej jednostajnym na dłuższych przestrzeniach. Gdy Wydział Krajowy zgodził się na tę zmianę, która wymagała podwyższenia sumy kosztorysowej, sekcja Samborska przerobiła projekt i obliczyła sumę kosztów na 245.000 K, czyli 442.470 zł. obieg, stabil., którą to sumę zatwierdzoną reskryptem Ministerstwa Rolnictwa z dnia 17 lipca 1908 r. wstawił Wydział Krajowy do projektu ustawy przedłożonej sejmowi sprawozdaniem z dnia 31 sierpnia 1909 r.

Ustawa krajowa z r. 1910 i wykonanie robót.

Projekt ustawy uchwalony przez Sejm 4 lutego 1910 r. uzyskał sankcję w r. 1910.

W myśl ustawy z dnia 3 września 1910 r. Dz. u. kraj. 220 zabudowanie potoków Sudoł i Gródek w dorzeczu Biały w powiecie grybowskim miało vbyć wykonane jako przedsiębiorstwo krajowe na podstawie projektu oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich z r. 1908 kosztem 245.000 K, który miał być pokryty 30°/₀-wym zasiłkiem z funduszu krajowego i 70°/o_wym zasiłkiem z państwowego funduszu meljoracyjnego (stosownie do postanowień znowelizowanej w r. 1909 państwowej ustawy meljoracyjnej).

Koszta utrzymania wykonanych robót pokrywać ma po ukończeniu budowy fundusz konserwacyjny regulacji rzeki Biały, utworzyć się mający na podstawie § 6 ustawy z dnia 1 września 1892 Dz. u. kraj. nr. 72.

Rozporządzenie wykonawcze z dnia 20 czerwca 1911 Dz. u. kr. nr. 96 ustanowiło okres budowy na lat cztery począwszy od r. 1911 i powierzyło zarząd funduszu budowy Wydziałowi krajowemu, a kierownictwo budowy technikowi lasowemu wyznaczonemu przez Ministerstwo Rolnictwa. Co do sprawozdań miesięcznych i rocznych, zamknięć rachunkowych i kolaudacyj zawiera rozporządzenie wykonawcze te same postanowienia, jak przy innych zabudowaniach potoków górskich.

Kierownictwo budowy, która została rozpoczęta w r. 1911, poruszyło Ministerstwo Rolnictwa starszemu komisarzowi lasowemu Janowi Małeckiemu. Z powodu dalekiego dowozu kamienia ograniczono ilość zapór w dorzecczu potoku Sudoł celem uniknięcia przekroczenia preliminowanej sumy kosztorysowej i na wniosek komisji kolaudacyjnej zaniechano zabudowania 3 lewobrzeżnych debr (12 zapór), które nieznaczną tylko ilość rumowiska doprowadzały do potoku Sudoł, oraz budowy 2 zapór (18-tej i 19-tej licząc od dołu), gdyż w dnie potoku okazały się na tej przestrzeni skały.

Ryc. 72 przedstawia korekcję progową potoku Sudoł (progi kamienne, brzegi ubezpieczone kiszkami faszynowemi i obsadzone wikliną) wraz z dwoma zaporami kamiennemi, rycina 73 zaś zaporę kamienną na potoku Gródek poniżej szkoły ludowej w Gródku według zdjęć z r. 1930 dostarczonych przez kierownika państwowego zarządu wodnego w Jaśle, inż. Franciszka Milana.

W r. 1919 przejęło zarząd zabudowania potoków Sudoł i Gródek Ministerstwo Robót Publicznych, Tymcz. Wydział Samorządowy zaś opłacał 40 °/₀ datek kraju na konserwację w kwotach oznaczonych przez Ministerstwo. Datek ten wynosił w 1923 r. 62 zł. 65 gr. (7,200.000 marek), w r. 1924 zaś 986 zł. W innych latach datek ten preliminowany i wypłacany był łącznie z datkami na zabudowanie innych dopływów Biały.

Oprócz przedsiębiorstw wyszczególnionych pod 8) i 9), które przyszły do skutku na podstawie osobnych ustaw krajowych, wykonane zostały z krajowej i państwowej dotacji na drobne meljoracje a częściowo przy udziale funduszu regulacyjnego Biały, następujące zabudowania w dorzeczu Biały :

W powiecie tarnowskim zabudowanie potoków Pleśna, Rychwałd i Piotrkowickiego w dolinie przełomowej Biały między Łowczowem a Pleśną, w powiecie grybowskim zaś obok potoku Kąśnian-ki zabudowanie 2 dopływów Biały w mieście Grybowie, mianowicie na lewym brzegu potoku S i o ł-kówki, która przy ujściu podmywała stok Biały i zagrażała zbudowanemu na wysokim brzegu kościołowi , oraz domom mieszkalnym, na prawym zaś brzegu Biały potoku Czerwonego, który przepływa przez wschodnią część miasta położoną na tym brzegu.

Ryc. 74 przedstawia zaporę kamienną na Sioł-kówce przy ujściu do Biały z widokiem kościoła w Grybowie, ryc. 75 zabudowania potoku Czer-

wonego.

.л.    * f/

⁵

i*'

Ryc. 74. Zàpora na potoku Siołkówce w Grybowie.

W preliminarzu państwowego funduszu melioracyjnego na r. 1929/30 zamieściło Ministerstwo Robót Publicznych dotację na dalszą regulację potoku Siołkówki, której koszta w sumie 120.000 zł. mają być pokryte datkiem państwa 60% i datkiem 40°/o samorządu wojewódzkiego, podobnie jak przy zabudowaniach innych dopływów rzek kanałowych. I rata datków państwa

21*

■ÆÈÿSÊ

.......

c:

V « •    - >.    .

, * Tjj

Ии1}ЯВе

чЩщй8к, a

Ryc. 75. Zabudowanie potoku Czerwonego w Grybowie.

i samorządu wynosiła w 1929/30 r. ogółem Ю.ОЭО zł., druga i trzecia rata w preliminarzach 1930/31 i 1931/2 r. po 1.000 zł.

10. Regulacja i zalesienie rzeki Łęgu w powiatach niżańskim

i kolbuszowskim.

W myśl uchwały Sejmu krajowego z dnia 30 stycznia 1894 r. zarządziło Ministerstwo Rolnictwa opracowanie projektu regulacji i zalesienia rzeki Łęgu w powiatach niżańskim i kolbuszowskim, gdzie ta rzeka wyrządzała wielkie spustoszenia przez zrywanie gruntów nadbrzeżnych i tworzenie szerokich od-sypisk piaskowych.

Projekt techniczny opracowany w r. 1898 przez sekcję przemyską oddziału leśno-technicznego ma na celu ochronę gruntów nadbrzeżnych przez ustalenie łożyska, które Łęg zmieniał po każdej większej wodzie, powstrzymanie ruchu piasku, który zasypywał uregulowane łożysko w dolnym biegu w powiecie tarnobrzeskim i zalesienie odsypisk piaskowych, a tern samem oddanie nieużytków pod kulturę. Projektem objętą została regulacja Łęgu od granicy powiatu tarnobrzeskiego (km 24*15) w górę na długości 29*85 km i potoku Przyrwy, przepływającego przez powiat kolbuszowski na długości 6*3 km, razem na długości 36*15 km.

Normalny przekrój poprzeczny Łęgu przyjęto w projekcie taki sam, jak w gminie Krawce w powiecie tarnobrzeskim, tj. o kształcie trapezowym, ujęty obustronnemi budowlami równoległemi. Szerokość dna wynosi 10 m, nachylenie skarp budowli regulacyjnych od rzeki 1:1*5, głębokość

'ШШШ

?4:ï‘

its

да»

ЁЁЩМщт

Шй

м.

hpf.V;

##

*•

Г*

*.•

i-ШЖ

ŁT._y

,®i_,.

:й"»1йл

4Ł~.

■s

•Ä

|М1|

ifci^epafe®

»вдаШг’^ЦДЬ.-,.

igggggfe

;ya?y

■’ :i

ттшт

Kàr-^\\

^ -ягЛ л XJ • л • А

ni

=fs\

J;

оШУ

й§и

|ш

воя

4..

г >

*>-V

fefc-JP

Up]

fe.-jy

•.

hjv

•/Pi

ЩШ

щшЯ

МУ£<Л53Ъг

.ÎMfc

qffp

t*

■MłĄ^ % ,

■M:

abirm

4&*w

,..!V-' ; И'®⁻'

Ж^г.

>"ä

«к

ига

/ T*'i

;•>

âm7

<•>

fes

ршРш

^жшР^

mf

"â

•_

ЩйШУ ф

SL

.cä^iecr'^/^ß

m>Æ’0:A &Ш

•:f

э*чк*\А /

’üS&^ri / ШшЗш».:--ШÆs^rfdl

етшк—- МШи

ЯВОДкнц ШйШйГ

г. W.

r#S

fop?#

У/]

jpWS«

ку

гш

^«ЙЕ-*Уз4

ry

■?

it II

■ у.,. -

rEfeS^tT'-

AîS ШЖ

dpi

ЩШщШШщШт

таШЖ^Ш^ВМ

sFv

Rye. 76. Sytuacja Łągu w powiecie niżańskim i kolbuszowskim (1:100.000).

średniej wody normalnej 0*5 m, szerokość zwierciadła średniej wody normalnej 13 m. Tamy zaprojektowano faszynowe o szerokości korony 1 m wzniesionej 0‘3 m nad zwierciadłem średniej wody normalnej, tak iż wysokość budowli regulacyjnych wynosi 0*8 m.

Inne szczegóły hydrotechniczne nie mogą być podane, ponieważ projekt zaginął podczas wojny światowej.

Według sprawozdania sejmowego z r. 1901 o budowlach wodnych i melioracyjnych koszta regulacji preliminowane były w projekcie, jak następuje:

7.535*80 zł. w. a.

A)    Roboty regulacyjne:

1.    Roboty ziemne (37.679 tri³ wykopu po 0*20 zł. w. a.)

176.863*06 „ „

2.    Budowa 80.743 m bież. tam faszynowych po

2*12 zł. w. a...............

B)    Zalesienia:

.    10.533*60 „    „

9.919*14 „    „

3.    Zasadzenie wikliną odsypisk o powierzchni 171 ha

po 61*60 zł. w. a............

4.    Zalesienie olszyną 171*76 ha odsypisk po 57*75 zł. w. a.

35.148.40 „    „

C)    Wykupno gruntów i zarząd:

5.    17% kosztów robót ad A).........

Suma kosztów budowy .    .    240.000 zł. w. a.

480.000 koron

(czyli 866.880 zł. obieg, stabil.).

Po przeprowadzeniu reambulacji projektu technicznego przez delegatów Ministerstwa Rolnictwa i Wydziału Krajowego przedłożony został Sejmowi krajowemu projekt ustawy, zapewniającej wykonanie robót przy 50% zasiłkach funduszu krajowego i państwowego funduszu meljoracyjnego. Projekt ustawy uchwalony przez Sejm 11 lipca 1902 r. uzyskał sankcję 9 listopada 1902 r.

Ustawa krajowa z r. 1902 i wykonanie robót.

W myśl ustawy z d. 9 listopada 1902 r. Dz. u. kraj. nr. 103 miały być wykonane „roboty regulacyjne i zalesienia na rzece Łęgu“ w powiatach niżańskim i kolbuszowskim jako przedsiębiorstwo krajowe na podstawie projektu oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich kosztem 480.000 koron, który miał być pokryty 50% zasiłkami funduszu krajowego i państwowego funduszu meljoracyjnego.

Dla utrzymania wykonanych robót miała być po ukończeniu budowy utworzoną po myśli § 45 krajowej ustawy wodnej z dnia 14 marca 1875 r. Dz. u. kraj. nr. 38 w drodze administracyjnej przymusowa spółka wodna.

Bliższe postanowienia co do terminu rozpoczęcia i czasu trwania budowy, co do sposobu wykonania przedsiębiorstwa, kierownictwa budowy i wpływu Administracji państwa na tok spraw technicznych i ekonomicznych przedsiębiorstwo, określić miało rozporządzenie wykonawcze ułożone przez Wydział Krajowy wspólnie z Administracją państwa.

Rozporządzene wykonawcze z 5 grudnia 1902 r. Dz. u. kraj. nr. 104, powołało do wykonania robót organa oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich pod nadzorem Ministerstwa Rolnictwa i Wydziału Krajowego, poi uczyło zarząd funduszu budowy Wydziałowi Krajowemu i ustanowiło okres budowy na lat osiem począwszy od r. 1902, w którym to okresie coroczne raty zasiłków kraju i państwa miały być wpłacane do kasy Wydziału Krajowego.

Inne przepisy rozporządzenia wykonawczego są identyczne z rozporządzeniami wydanemi dla zabudowań potoków górskich.

Zgodnie z rozporządzeniem wykonawczem rozpoczęto w r. 1902 roboty, które od r. 1909 prowadził komisarz lasowy inżynier Józef Pindelski, aż do zupełnego wyczerpania funduszu budowy (w r. 1913). Największy postęp w budowie był w latach 1904, 1909 i 1910, w których przebudowano od 63.000 do 75.000 koron.

Z ukończeniem robót ustała ingerencja Wydziału Krajowego co do zarządu tego przedsiębiorstwa, gdyż koszta konserwacji pokrywać ma spółka wodna, a nadzór nad konserwacją w myśl ustawy austrjackiej z dnia 30 czerwca 1884 r. (Dz. u. p. nr. 117) o nieszkodliwem odprowadzaniu wód górskich, która art. 262 polskiej ustawy wodnej utrzymaną została w mocy na obszarze b. Galicji, nadzór nad utrzymaniem robót należy do technika inspekcji leśnej odnośnego okręgu.

Tymczasem przewidziana w ustawie z r. 1902 przymusowa spółka wodna nie została zawiązana przez władze administracyjne, a podczas wojny światowej nie tylko zawiklenie i zadrzewienie olszyną odsypisk zostało zniszczone, lecz nawet tamy faszynowe zostały częściowo rozebrane.

1929/30 po 2.500 zł. razem 4.500 zł., 10.000 zł.

Ministerstwo Robót Publicznych, na które według art. 262 ustawy wodnej przeszła kompetencja Ministerstwa Rolnictwa w sprawie zabudowań potoków górskich, poruczyło nadzór nad utrzymaniem kierownikowi sekcji konserwacji publicznych robót meljoracyjnych w Tarnobrzegu inżynierowi Janowi Bochnia-kowi, lecz dotychczas naprawa uszkodzonych budowli regulacyjnych zbyt powoli postępuje, gdyż dotacje na ten cel przeznaczone są bardzo szczupłe. Mianowicie dotacje te składające się z 50% zasiłków kraju i państwowego funduszu meljoracyjnego wynosiły według preliminarzy Tymcz. Wydziału Samorządowego: w r. 1924 po 1.200 zł., razem 2.400 zł., a w r. 1925 razem 6.210 zł. Do preliminarzy państwowego funduszu meljoracyjnego wstawiło Ministerstwo Robót Publicznych tytułem tych datków: w roku budżetowym

r. 1931/32 po 5.000 zł.

razem

Według informacji otrzymanej od inżyniera Bochniaka łożysko Łęgu mimo dewastacji zalesienia utrzymuje się w trasie regulacyjnej, profile są zwarte, a szerokość dna i głębokość średniej wody normalnej wynosi:

od granicy powiatu tarnobrzeskiego (km 24*13) do ujścia potoku Mu-ryny (km 47*6) szerokość dna 10 m, głębokość wody 0*5 m;

od km 47*6 do km 52*13 (do połączenia obu potoków źródłowych Zy-zogi i Przyrwy) . szerokość dna 8 m, głębokość wody 0*5 m.

Na potoku Zyzoga (Łęg) wynosi szerokość dna 8 m, a głębokość wody 0*45 m, na potoku zaś Przyrwa przepływającym przez powiat kolbuszowski, szerokość dna 3*5 m, głębokość wody 0*4 m.

Spad zwierciadła średniej wody normalnej zaniwelowanego w r. 1930 wynosi : od Grębowa do Bojanowa (km 20 do 45) 7=0’75%o; od Bojanowa do ujścia Muryny (km 47*6) /=0’854%o; od ujścia Muryny do połączenia Zyzogi i Przyrwy (km 52*13) 7 = 0*88n/oo. Wykonana regulacja górnego Łęgu wpłynęła na zmniejszenie zapiaszcze-nia łożyska w dolnym biegu w powiecie tarnobrzeskim, przez co jeden z głównych celów regulacji został osiągnięty, jednakże zdaniem inżyniera Bochniaka zachodzi potrzeba przedłużenia regulacji potoku Przyrwy w powiecie kolbu-szowskim, ponieważ wielka woda nanosi jeszcze wielkie masy piasku z urwistych brzegów tego potoku.

11. Zabudowanie potoku Dylągówki.

(Powiat Przemyśl).

Potok Dylągówka, prawobrzeżny dopływ Sanu, ma początek w gminie Dylągowy, płynie w kierunku północnym i północno-wschodnim, a przy ujściu do Sanu w gminie Sielnicy zmienia kierunek na wschodni. Powierzchnia dorzecza Dylągówki wynosi 7’7 km², wzniesienie zaś działu wód od 457 m

я

шт

ш

wJÉi

те

-г

m

Щ ж

iàü

s

MT

ft

т

тшЁмШ^^

«о

№

U

T¹

=>>

Г"

ж

MBS

ЙШ2

m

à

F

Ш

мкшшв

■ -4

m

H

шш

ш

m

ЧЛ

m

r>D

У

„..if'

I ж

-

ш

te

щ

к

ШшЯЁЯВ'"⁰

ж

§Г\

û

•iß

s

-

шЙ

i

г

!

ь ) т ш*

ЕШЯ

ш

шш

Hfe,

».

mm

li

m

âà

ijip

«

llllitgi⁰

ав»

Ш-

â

ш

т

га

т

т

Ш

S"

ж

\.

i

т

I

ЩеЖ:

i|щД1р щшЩШё

Wmrî

;

я

»g

Rye. 77. Sytuacja Dylągówki (1:75.000).

u źródeł do 225 m przy ujściu. Spad absolutny terenu od źródeł do ujścia wynosi 232 m, przeciętny spad względny przy długości biegu 6 km 3‘8%.

Z powodu wielkiego spadu wyrządza Dylągówka przy każdym ulewnym deszczu wielkie szkody w gruntach nadbrzeżnych, zrywa drogę i mosty w gminach Dylągowy i Sielnicy, które się zabudowały nad tym potokiem, i nanosi wielkie ilości żwiru do rzeki Sanu.

Na prośbę przemyskiego Zarządu powiatowego towarzystwa kółek rolniczych przedłożył Wydział Krajowy w r. 1906 austr. Ministerstwu Rolnictwa wniosek na zarządzenie opracowania projektu zabudowania potoku Dylągówki, który sporządzony został w r. 1910 przez sekcję Samborską oddziału leśno-technicznego na polecenie tego Ministerstwa po zapewnieniu utrzymania wykonanych robót przez interesowane gminy Dylągowę i Sielnicę. Ponieważ projekt techniczny zaginął podczas wojny światowej, mogą być podane tylko niektóre szczegóły zamieszczone w protokóle komisji reambulacyjnej z dnia 13 września 1910 r. Mianowicie projekt techniczny obejmował:

1)    korekcję progową Dylągówki od ujścia do Sanu aż do mostu w Dy-lągowy na długości 2*29 km ;

2)    zabudowanie górnego biegu Dylągówki pięcioma zaporami kamiennemi i korekcją progową na długości 0*237 km;

3)    zabudowanie 2 bocznych jarów ośmioma zaporami kamiennemi;

4)    zadarnienie i zalesienie urwistych stoków.

Koszta zabudowania wraz z kosztami projektu i kierownictwa budowy preliminowane były na 78*500 К (czyli 141.771 zł. obieg, stabil.).

Komisja reambulacyjna, w której skład wchodził z ramienia Ministerstwa Rolnictwa profesor Wang, stwierdziła, że Dylągówka jest typowym dzikim potokiem górskim, który nietylko wyrządza szkody w gruntach i komunikacjach, lecz także wpływa niekorzystnie na ustrój rzeki Sanu, gdyż utworzyła przy ujściu wielki stożek usypowy. Ponieważ powódź w lipcu 1910 r. spowodowała jeszcze większe zdziczenie potoku przez pogłębienie 1’5 m łożyska w środkowym biegu między km 1*3 a 2*3 aż do skały, uznała komisja wykonanie zaprojektowanej korekcji progowej na tej przestrzeni za niemożliwe i zaproponowała przerobienie projektu z uwzględnieniem następujących momentów :

1.    Korekcja progowa ograniczyć się ma w dolnym biegu od ujścia do km 1*3 przy zastosowaniu łagodnych łuków.

2.    Przestrzeń od km 1*3 do 2*3 ma być zabudowana zaporami kamiennemi.

3.    Dopływ Roztoka ma być zabudowany zaporami kamiennemi.

4.    W projekcie przerobionym należy uwzględnić przełożenie drogi z Siel-nicy do Dylągowy tylko na prawy brzeg i wstawić do kosztorysu kwotę potrzebną na wykupno gruntów.

¹

Koszt 1 m² siatki z drutu 3¹4 mm ocynkowanego o szerokości oczek 13X15 cm z fabryki Góreckiego w Wadowicach wynosi loco Grybów 2¹87 zł.

²

Uwidocznione na karcie przeglądowej Ropy i górnej Biały.

Ustawa krajowa z r. 1912 i wykonanie robót.

Projekt ustawy zapewniającej wykonanie robót przedłożony przez Wydział Krajowy 30 sierpnia 1910 r., uchwalony został przez sejm 14 lutego 1912 r. i otrzymał sankcję w r. 1912.

W myśl ustawy z dnia 12 września 1912 r. Dz. u. kraj. nr. 119 zabudowanie potoku Dylągówki w gminach Dylągowa i Sielnica powiatu przemyskiego ma być wykonane jako przedsiębiorstwo krajowe na podstawie projektu oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich z r. 1910, który preliminuje koszta robót w kwocie 78.500 K. Koszta mają być pokryte bezzwrotnemi zasiłkami kraju i państwowego funduszu meljora-cyjnego w wysokości po 50 %.

Dla utrzymania wykonanych robót ma być po ukończeniu budowy utworzoną w drodze administracyjnej spółka interesowanych gmin, obszarów

dworskich i prywatnych właścicieli gruntów i innych nieruchomości, bez względu, czy się na to zgodzą lub nie, a rozdział datków na poszczególnych członków spółki ma być uskuteczniony według postanowień ustawy wodnej.

Rozporządzenie wykonawcze z dnia 7 kwietnia 1913 r. ustanowiło okres budowy na dwa lata począwszy od r. 1913, w którym to okresie datki kraju i państwa mają być wpłacone do funduszu budowy administrowanego przez Wydział Krajowy, i poruczyło zarząd budowy Wydziałowi Krajowemu. Budową kierować ma wyznaczony przez Ministerstwo Rolnictwa technik lasowy, który tak miesięczne, jak i roczne rachunki budowy przedkładać ma Wydziałowi Krajowemu. Roboty mają być prowadzone, podobnie jak przy innych krajowych przedsiębiorstwach meljoracyj-nych, w zarządzie własnym, z końcem zaś każdorocznego okresu budowy przeprowadzać mają kalaudację delegaci Ministerstwa Rolnictwa i Wydziału Krajowego.

x'l,~

TS

Ryc. 78. Korekcja progowa Dylągówki w Sielnicy.

Ustanowiony w rozporządzeniu wykonawczem termin rozpoczęcia robót opóźnił się o cały rok, gdyż sekcja Samborska przedłożyła przerobiony projekt techniczny dopiero 24 stycznia 1914. Projekt przerobiony preliminował koszta w sumie 106.000 K, wyższe o 27.500 К od kosztów przewidzianych w projekcie z r. 1910, wobec czego Wydział Krajowy postanowił wstawić przypadającą na kraj nadwyżkę kosztów 13.750 К do preliminarza krajowego na r. 1915.

Budowę, którą rozpoczęto z wiosną 1914 r., prowadził kierownik zabudowania Drohobyczki, komisarz lasowy Karol Duszanek (obecnie kierownik zabudowań potoków górskich w dorzeczu Wisły w województwie Śląskiem). Zarząd budowy przerwanej przez wojnę światową przejęło w r. 1919 Ministerstwo Robót Publicznych, które poruczyło wykonanie robót państwowemu Zarządowi wodnemu w Przemyślu, przydzielając mu inżyniera lasowego Włodzimierza Szmaterę.

Do kosztów robót wykonanych po wojnie światowej przyczyniał się fundusz krajowy 50% datkiem w wysokości oznaczonej przez Ministerstwo Robót Publicznych, mianowicie: w 1924 r. 10.540 zł., w 1925 r. 25.600 zł., w 1926 r. 6.000 zł., w 1927/8 r. 5.000 zł., w 1928/9 r. 2.000 zł. Po skreśleniu wydatków na meljoracje w preliminarzu T. W. S. w likwidacji na rok 1929/30 pokrywa 50% datek kraju Ministerstwo Robót Publicznych z państwowego funduszu meljoracyjnego. Według preliminarza tęgo funduszu na r. 1929/30 wynosiły koszta robót pozostałych do wykonania od 1 kwietnia 1929 r. 16.000 zł. i tę kwotę rozdzielono na 4 lata po 4.000 zł., tak, iż

w preliminarzach funduszu meljoracyjnego na r. dziano dotację roczną po 4.000 zł. (tytułem zasiłku państwa i kraju po 2.000 zł.).

1929/30 i 1930/31 przewi-

Roboty na potoku Dylągówce zostały według informacji otrzymanej od kierownika państwowego Zarządu wodnego w Przemyślu inż. Bolesława Chmielewskiego w r. 1930 ukończone. Mianowicie wykonano korekcję progową na średnią wodę od ujścia do km 1*4 przy zastosowaniu szerokości trasy 4 m i zbudowano na długości 4 km 15 zapór kamiennych na zaprawie cementowej o wysokości 1 do 3 m od poszuru do gardła.

Rycina 78 przedstawia widok korekcji progowej Dylągówki w km 1, a ryc. 79 widok zapory kamiennej w km 1'5 na Dylągówce w gminie Sielnicy.

iiiid

mm

L £ ■

Ul ii

tę.*

Rye. 79. Zapora kamienna na Dyląg-owce w Sielnicy.

12. Zabudowanie potoku Drohobyczki.

(Powiat Przemyśl).

Potok Drohobyczka, lewobrzeżny dopływ Sanu, bierze początek na dziale wód Wisłoka (Mleczki) i Sanu na północ od Dubiecka, przepływa w kierunku z północy na południe przez gminy Drohobyczkę i Przedmieście Dubieckie, w dolnym zaś biegu w dolinie Sanu w kierunku południowo-wschodnim, gdzie tworzy granicę między Dubieckiem a Ruską Wsią. W górnem dorzeczu wpada do Drohobyczki po prawym brzegu potok Huta, w dolinie Sanu zaś w Dubiecku po lewym brzegu potok Sliwnica.

Dorzecze Drohobyczki, którego powierzchnia mierzy 36'5 km² i jest średnio zalesiona, ograniczona jest od północy działem Wisłoka (Mleczki) i Sanu ze wzniesieniami 405 m u źródeł Huty, a 452 m (Raczyna) u źródeł Drohobyczki i Sliwnicy, — od zachodu działem dopływu Sanu Bachorca ze wzniesieniami 420 m, 380 m, 361 m i 329 m, — od wschodu działem dopływu Sanu Nięnadowy ze wzniesieniami 404 m, 416 m, 340 m i 361 m. Najniższy punkt leży przy ujściu do Sanu na wysokości 232 m nad poziomem morza (według austrjackich kart sztabowych), tak iż absolutny spad terenu od źródeł Drohobyczki do Sanu wynosi 220 m, a spad względny przy długości potoku 9'6 km okrągło 2*3 °/₀.

W górnym i środkowym biegu przepływa Drohobyczka formację trzeciorzędną (eocen i warstwy menilitowe przykryte gliną powstałą ze zwietrzenia tych skał), w dolnym biegu urodzajną dolinę aluwjalną Sanu. Ze względu na wielki spad posiada Drohobyczka charakter górskiego potoku, podrywa w górnym i środkowym biegu stoki, zagraża domom na obu brzegach w gminach Drohobyczka i Przedmieście Dubieckie, zasypuje rumowiskiem i zatapia pola i ogrody, oraz zrywa mosty i drogę, odcinając te gminy od miasta Dubiecka i stacji kolejowej w Bachorzu.

Po powodzi w r. 1906, która zburzyła kilka domów, uniosła wszystkie mosty, poderwała drogę i zatopiła nadbrzeżne pola i ogrody, wniosła gmina Drohobyczka za pośrednictwem powiatowego Zarządu kółek rolniczych, a następnie gmina Przedmieście Dubieckie za pośrednictwem Wydziału powiatowego w Przemyślu prośbę do Wydziału Krajowego o zabudowanie potoku Drohobyczki. Gdy obie gminy uchwałami zatwierdzonemi przez Wydział powiatowy przemyski zobowiązały się utrzymywać własnym kosztem wykonane roboty, zarządziło austrjackie Ministerstwo Rolnictwa na wniosek Wydziału Krajowego poparty przez Namiestnictwo opracowanie projektu i kosztorysu.

Projekt techniczny sporządzony w r. 1910 przez kierownika sekcji Samborskiej oddziału leśno-technicznego Michła Martyńca obejmuje:

a)    zabudowanie potoku Huta i debry na prawym brzegu tego potoku powyżej ujścia do Drohobyczki, zaporami kamiennemi ze suchego muru (4 zapory na Hucie 1‘5 do 2 m wys., i 4 zapory na debrze 2 m wys.);

długości 2*524 km (km 3*35

b)    korekcję Drohobyczki na średnią wodę, poniżej ujścia Huty w gminach Drohobyczka i Przedmieście Dubieckie na do 5*874) przy zastosowaniu progów drewnianych z okrąglaków 0*3 m średnicy i ubezpieczeniu skarp trzema kiszkami faszynowemi, wraz z budową stopnia kamiennego 1 m wysokiego w górnym końcu korekcji (km 5*874) ;

c)    taką samą korekcję progową Drohobyczki od km 0*137 do km 2*435 wraz z obwałowaniem na katastrofalną wielką wodę w dolinie Sanu w gminach Dubiecko i Przedmieście Dubieckie (Drohobyczka nie wymaga korekcji na przestrzeni od km 2.435 do 3*35) ;

d)    ustalenie płotkami, zadarnienie i zalesienie zerwanych stoków, lokalne ubezpieczenie brzegów w górnym biegu Drohobyczki i zabezpieczenie drogi narzutem kamiennym.

7=0*4°/ 7=0*62%, 7=0*84%, 7=1*1°/ do 5*169 7= 1*2%,

Oj

do 2*2 do 2*35

Niweleta dna. Na przestrzeni Drohobyczki, na której przewidziano korekcję, zaprojektowano następujący spad : od km 0*137 do 0*624 7 = 0*3%, od km 0*624 do 1*9 od km 1*9 od km 2*2 od km 3*35 do 4*5 od km 4*5 od km 5*169 do 5*600 7=1*6%, od km 5*600 do 5*874 7=1*45%.

Ilość wielkiej wody przyjęto z 1 km² na sekundę q± = 3*5 m³, ilości średniej wody nie podano w sprawozdaniu technicznem.

Szerokość dna Drohobyczki przyjęto na całej przestrzeni objętej korekcją na 4 m, nachylenie skarp 1 : 1*5.

Dla obliczenia niwelety wielkiej wody przyjęto w projekcie objętość przepływu Q₄ = 71 m³, t. j. według dorzecza A — 20‘3 km² powyżej ujścia Sliwnicy. Przy wysokości zwierciadła wielkiej wody nad dnem 2*6 m obliczono dla spadu /=0*32%, według wzorów Kuttera (przy spółczynniku n = 0'025) chyżość w przyjętym normalnym przekroju poprzecznym z; = 3*04 m, ilość zaś wielkiej wody Q₄' = 79 m³. Ponieważ brzegi Drohobyczki wznoszą się od ujścia do km 2*35 na 2 do 2*5 m nad zaprojektowaną niweletą dna, przewidziano w projekcie usypanie wałów na brzegach z nachyleniem skarp 1 : 1*5 o szerokości korony 2 m, która ma być założona na poziomie wielkiej wody.

Kosztorys.

Do kosztorysu przyjęto następujące ceny jednostkowe :

1 m³ wykopu ziemi z żwirem 0*70 K;

1 m³ warstwowego kamienia (wyłamanie 3 K, dowóz na 3 km 4 K) 7 K; 1 m³

muru suchego w zaporach z kamienia łamanego przy obrobieniu kamieni z 5 stron w ścianach czołowych 18 K;

100 /72 bież. progów z okrąglaków drewnianych 0*3 m średnicy podtrzymanych co 2 m pilotami 0*1 /72 średnicy, 1‘5 /72 długiemi, na podściółce faszy-nowej (z wykopem 100 m³ żwiru po 0*80 K) 785 К, 1 /72 bież. 7*85 K;

100 /72 bież. ubezpieczenia brzegu 3 kiszkami faszynowemi, wiązanemi drutem a przybitemi 4 palikami na 1 /72 bież. z zasadzeniem wikliną 234 K, 1 /72 bież. 2*34 K;

100 /72 bież. płotków podwójnych na podściółce faszynowej (125 pali płotkowych 1*5 /72 długich, 9 kg drutu, 100 sztuk faszyn na płotki, 200 faszyn na wyściółkę, wykop 30 Ш³ pod płotki, a 21 /72³ pod wyściółkę faszynową) 353 К, 1 /72 bież. 3*53 K;

1 /72 bież. płotka (paliki 1 /72 długie, wbite na 0*8 /72 głębokości) dla ustalenia stoków 0*60 K;

skarpowania 1 Ш² wałów 0*07 К ;

zasadzenie 1 ha wikliną 396 K;

1 /72 bież. ogrodzenia 2-ma łatami drewnianemi 0'25 K;

1 m² darniowania 0*50 K;

wykupno 1 ha gruntu 1.500 K.

Koszta robót preliminowano :

1.    Korekcja i obwałowanie dolnego biegu Drohobyczki na

długości 2*435 km..............

2.    budowa 3 mostów na tej przestrzeni.......

3.    korekcja środkowego biegu Drohobyczki na długości

2*524 km.................

4.    stopień na końcu korekcji w km 5‘874    ......

5.    4 zapory kamienne na potoku Hucie.......

6.    4 zapory na debrze.............

7.    ustalenie płotkami i zalesienie stoków.......

8.    ubezpieczenie brzegów Drohobyczki w górnym biegu

Do przeniesienia

39.779*37 К 7.400*— „

36.228*84 „ 2.942*10 „ 7 645*10 „ 6.685.90 „ 800*— „ 2.000.— „

103.481*31 К

jaj. ^

Je

is

Wm

®5>i

b'

цц

щ|

fc

лШ

i'/Ffy ':Ш

te

fL

Шё

l=ą

Jmäm

^ 'ss^mÉïâ

|sJ

Ła!S

■ШтШ

Шч

$Й

/о

ШЖ ы

ß№

BäK|L<§

i»i

«aif&i

rail

(6s!

ftA

ä:A.

SM®

"KJ

ч"!?

||Ш1

Да^а

яйашКЬ1

Mgrsv

шт

■_

Ijß

,А

;£v£

te® л <

-i

жштм

ЛЛ]

'Ш

Х>-

,зЩ

.... _ ?Р Щ

шлл

P-f'⁴¥%|

KłA '#-#6

^9?

......-О®!

да

%шш

[А

JÊMÈibm

«ш|Ш|

а»

^*ц

4SJk .'.:»'щ|

W^^LFolw. WùinÆè^

I

Sk X.v^ f_______яш

Ï-

II

£■*

CTI

&®Й

b л’ави

lb, -

miete'■

чТЧfjggeSib

»5

rv;

mmmmmm

ЩШшл

л>.<

:^Р*Ш

fP

gsi р^ШШЛч

slcaWie^Ä

£Л'

1 Л(

£2

g?

и&л

Sa =/

ФФиЗДжт?

.о

ж#

fe. ę

p«-

ЧЛЛ ШК ■“•

SfabS /Ш

b\/%

•л

♦A3

ШЁшЁЁЁЁ11^

4SI ,.

'Î^îv-V'v >=*, Ч'

Rye. 80. Sytuacja Drohobyczki (1:75.000).

9. ubezpieczenie 0*7 km drogi narzutem kamiennym .    .    .

10.    wydatki rozmaite i nieprzewidziane........

11.    koszta zdjęć i sporządzenia projektu.......

12.    koszta kierownictwa budowy..........

(czyli 240.198 zł. obieg, stabil.).

Z przeniesienia 103.481*31 К 3.500*— „ 10.827*35 „ 3.191*34 „ 12.000*— „

Razem . . 133.000*— К

Ponieważ normalny przekrój poprzeczny dla wielkiej wody obliczono w projekcie tylko dla jednej przestrzeni ze spadem 0*32 %, a wysokość wałów przyjęto na poziomie wielkiej wody, zarządził Wydział Krajowy obliczenie niwelety wielkiej wody dla wszystkich czterech przestrzeni o różnym spadzie przy równoczesnej zmianie nachylenia skarp z 1:1*5 na 1:2 i niwelety wałów, która ma być wyższą od niwelety zwierciadła wielkiej wody o 0*5 /72.

Według obliczenia inżyniera Biura Meljoracyjnego Tadeusza Korasadowi-cza wypadło wzniesienie zwierciadła wielkiej wody nad dnem:

1.    od km 0*137 do 0*624, jak w projekcie, 2*6 /72, przyczem chyżość v — 2’9 /72, a objętość wielkiej wody Q₄ = 70 99 /72³ ;

2.    od km 0*624 do 1*9 przy spadzie /=0*4°/o> wzniesienie w. wody 2*5 /72, V = 3*19 /72, Q₄ =73*37 /72³;

3.    od km 1*9 do 2*2 przy spadzie 7= 0*62% wzniesienie w. wody 2*25 /72, z>=3*71 /77, Q₄ = 72*49 /72³;

4.    od km 2*2 do 2*35 przy spadzie / = 0*84°/₀ wzniesienie w. wody 2*1 /72, V = 4*29 /72, Q₄ = 74*5 m\

Komisja reambulacyjna, do której delegowało Ministerstwo Rolnictwa profesora inż. Ferdynanda Wanga, zaproponowała w protokole z dnia 13 września 1910 r. przyjąć normalne przekroje poprzeczne dla wielkiej wody obliczone przez Wydział Krajowy, stopień zaś zakończający korekcję założyć w km 5*720 (zamiast w km 5*874), a prawy brzeg Drohobyczki powyżej tego stopnia wybrukować do km 5*9. Wnioski komisji zatwierdziło Ministerstwo Rolnictwa reskryptem z dnia 15 marca 1911 r.

Ustawa krajowa z r. 1912 i wykonanie robót.

Projekt ustawy o zabudowaniu potoku Drohobyczki przedłożony przez Wydział Krajowy 30 sierpnia 1910 r., a uchwalony przez Sejm 14 lutego 1912 r., otrzymał sankcję 12 września 1912 r.

W myśl ustawy z 12 września 1912 r. Dz. u. kraj. nr. 120 miało być wykonane zabudowanie potoku Drohobyczki w gminach Drohobyczce i Przedmieściu Dubieckiem w powiecie przemyskim jako przedsiębiorstwo krajowe na podstawie projektu oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich z r. 1910 kosztem 133.000 K, który miał być pokryty 50% zasiłkami kraju i państwowego funduszu meljoracyjnego po 66.500 K.

Koszta utrzymania wykonanych robót pokrywać mają po ukończeniu budowy gminy Drohobyczka i Przedmieście Dubieckie.

Według rozporządzenia wykonawczego z dnia 7 kwietnia 1913 r. okres budowy trwać miał dwa lata od r. 1913 i w tym okresie miały być wpłacone zasiłki kraju i państwa do funduszu budowy zarządzanego przez Wydział Krajowy. Kierownictwo budowy poruczyć ma Ministerstwo Rolnictwa technikowi lasowemu, któremu może być przydzielony organ leśno-techniczny do bezpośredniego prowadzenia budowy. Z końcem każdorocznego okresu budowy ma być przeprowadzona kolaudacja wykonanych robót przez komisję, złożoną z delegatów Ministerstwa Rolnictwa i Wydziału Krajowego. Protokół kolaudacyjny ma być przedłożony Ministerstwu Rolnictwa i Wydziałowi Krajowemu po porozumieniu się.

Kierownictwo budowy poruczyło Ministerstwo Rolnictwa komisarzowi inspekcji leśnej Karolowi Duszankowi, który rozpoczął roboty w roku 1913, nie mógł ich jednak wykończyć w terminie oznaczonym z powodu wybuchu

wojny światowej i znacznego uszkodzenia budowli przez powódź w r. 1913, mimo że cała suma kosztorysowa była do dyspozycji.

Г.

Po wojnie światowej przejęło Ministerstwo Robót Publicznych w r. 1919 agendy meljoracyjne Wydziału Krajowego i poruczyło kierownictwo zabudowania potoku Drohobycz-ki państwowemu Zarządowi wodnemu w Przemyślu, któremu przydzielono inżyniera leśnictwa Włodzimierza Szmaterę z dawnej sekcji Samborskiej do wykonania zabudowań potoków górskich.

Do г. 1921 pokrywało Ministerstwo Robót Publicz-

Ryc. 81. Uregulowana Drohobyczka w Przedmieściu Dubieckim.

nych całe koszta zabudowania ze skarbu państwa, po wejściu zaś w życie polskiej ustawy meljo-racyjnej z 26 października 1921 r. przyczyniał się fundusz krajowy 50% datkiem, mianowicie: w 1924 r. w kwocie 2.300 zł., w 1925 r. 4.100 zł., w 1926 r. w kwocie 2.300 zł., w* 1927/8 r. 4.000 zł., w 1928/9 r. 7.000 zł. Po skreśleniu wydatków na meljoracje w budżecie T. W. S. w likwidacji na r. 1229/30 preliminowało Ministerstwo Robót Publicznych we funduszu meljoracyjnym wydatki na ten cel: w r. 1929/30 po 7.000 zł. jako datek państwa i kraju, razem 14.000 zł., w r. 1930/31 zaś po 16.500 zł., razem 33.000 zł.

Według informacji udzielonej 15 września 1930 r. przez kierownika państwowego Zarządu wodnego w Przemyślu inżyniera Bronisława Chmielewskiego, wykonano na potoku Drohobyczce następujące roboty:

a)    korekcję progową z obwałowaniem Drohobyczki z wyjątkiem przestrzeni od km 0'2 do km 1’2, która wymaga rekonstrukcji, przyczem w projekcie wprowadzono tę zmianę, że w dolnej przestrzeni od km 0‘0 do km 0'95 (poniżej ujścia Sliwnicy) powiększono szerokość dna z 4 m na 6 m. W dolnym biegu założono progi drewniane 0’25 m średnicy w odstępach 50 m, w środkowym biegu progi drewniane o średnicy 0*3 m w odstępach 18 m, dno zaś między progami wykopano do poziomu;

zaprawie cementowej i 10 zapór betonowych,

b)    2 zapory kamienne na

zamiast projektowanych zapór ze suchego muru, razem 12 zapór (po 4 na Hucie i debrze, a 2 na Drohobyczce), po 1 do 3 /72 wysokości od poszuru do gardła, fundowanych na twardym gruncie w głębokości do 1*5 /72 pod dnem, oraz 50 /72 bież. muru oporowego na cemencie dla ubezpieczenia drogi.

Roboty na potoku Drohobyczce zostaną ukończone w r. 1931/2.

Ryc. 81 przedstawia uregulowaną i obwałowaną Drohobyczkę w km 1*5 w Przedmieściu Dubieckiem.

Wreszcie zauważa się, że gmina Sliwnica wniosła w r. 1914 za pośrednictwem Wydziału powiatowego w Przemyślu , prośbę o zabudowanie lewobrzeżnego dopływu Drohobyczki, t. j. potoku Sliwnicy. Wydział Krajowy przedłożył tę prośbę 6 lipca 1914 r. austr. Munisterstwu z wnioskiem na zarządzenie opracowania projektu, lecz z powodu wybuchu wojny światowej wniosek Wydziału Krajowego nie został załatwiony.

13. Zabudowanie potoku Glińsko.

(Powiat Żółkiew).

Potok Glińsko wraz z dopływem Swięto-Jańskim bierze początek pod górą „Wołcza“ (Wólcza Góra, 369 /72 nad morzem), która stanowi zachodni kraniec oderwanego od Roztocza przez lodowiec pasemka Haraj-Wołcza na południowym zachodzie od Żółkwi.

Skałą podstawową tego pasemka jest kreda senońska, na której spoczywa trzeciorzęd (miocen) nakryty gliną dyluwjalną. Na Wilczej Górze grubość gliny dyluwjalnej, z wierzchu nawianej żółtej, spodem uwarstwowanej sinej z coraz większą domieszką piasku dochodzi do 10 /77. Bezpośrednio pod powałą gliny występuje: 1) mioceński wapień (ratyński) w warstwie przeszło 5 /72 grubej, eksploatowany na tłuczeń drogowy; 2) poniżej ił zielonko waty, łupek piaskowaty lub cienka warstewka iłu ciemnego z rudowęglem ; 3) dalej piasek białawy; 4) pod piaskiem 2 do 3 m gruby pokład wapienia średnio-litotamniowego mniej eksploatowanego od górnego pokładu; 5) wreszcie aż do samego spodu trzeciorzędu, do 20 m głębokości, piasek poprzerywany warstwami iłu rudowęglowego z gniazdami popielatego iłu garncarskiego, który od wieków dostarcza wybornego materjału garncarzom w Glińsku.

Ż powodu bezplanowego podkopywania 3 debr na Wilczej Górze przy wydobywaniu gliny i kamienia, obrywały się po każdym ulewnym deszczu, a szczególnie na wiosyę po roztopach śniegowych wielkie masy gliny, piasku i rumowiska, które unosiła woda z debr posiadających spad przeciętny 25°/o i osadzała we wsi Glińsko, położonej u stóp góry, gdzie spad potoku zmniejsza się do 3°/o. I tak w lipcu 1891 r., po krótkiej, gwałtownej ulewie potok Glińsko wyniósł z debr na Wilczej Górze takie masy kamieni, piasku i gliny, że w ciągu jednej godziny zasypał osiem domów mieszkalnych położonych w górnej części wsi równo ze strzechami, zerwał most na drodze powiatowej i wszystkie ogrodzenia, zatopił fabrykę pieców kaflowych, cerkiew, plebanję i 30 domów mieszkalnych z zabudowaniami gospodarczemi, rozlał się na przyległe ogrody i łąki, oraz wypełnił rumowiskiem łożysko recypienta, t. j. potoku Lipiny-Fujny, która wpada do Świni poniżej Żółkwi, powodując dalszy zalew gruntów nad tym potokiem. Przed zalewem bronili się wprawdzie mieszkańcy sypiąc wały wzdłuż dolnego biegu potoku Glińsko, jednakże bezskutecznie, bo po każdej wielkiej wodzie podnosiło się łożysko potoku Gliń-

22

Roboty wodne i meljoracyjne w południowej Małopolsce. III.

sko, a dno potoku leżało 1'5 do 1*8 m ponad sąsiednim terenem, tak iż po przerwaniu wałów łożysko potoku było suche, a woda rozlewała się po wsi i całemi tygodniami stała na niżej położonych gruntach.

Na prośbę poszkodowanych i Wydziału powiatowego w Żółkwi przedłożył Wydział Krajowy 17 listopada 1896 za pośrednictwem Namiestnictwa Ministerstwu Rolnictwa wniosek na zarządzenie opracowania projektu zabudowania potoku Glińsko celem wykonania potrzebnych robót przy pomocy państwowego funduszu meljoracyjnego, do którego to wniosku przychyliło się Ministerstwo.

Projekt techniczny, sporządzony w r. 1894 przez kierownika sekcji przemyskiej oddziału leśno-technicznego Michała Martyńca i asystenta inspekcji leśnej Rudolfa Szyszkowitza obejmował następujące roboty:

a)    na potoku Glińsko :

1)    zabudowanie górnego biegu potoku i 3 debr zapomocą 36 zapór ka-szycowych i gałęziowych, oraz 21 zapór faszynowych i 525 m bież. kunet faszynowych ;

2)    odwodnienie perymetra rowami otwartemi, wyłożonemi darnią, długości 1.270 m;

3)    ustalenie urwistych stoków przez zeskarpowanie 4 ha, wygrodzenie 20.000 m bież. płotków, zalesienie 6*5 ha i zadarnienie 3 Aa;

4)    korekcję progową dolnego biegu potoku na długości 2*39 km-,

b)    na potoku Święto-Jańskim, który wypływa z zachodniego stoku Wilczej Góry:

1)    wprowadzenie potoku do pot. Glińsko zapomocą kunety faszynowej długości 0*55 km-,

2)    budowę 3 zapór kaszycowych;

3)    ustalenie urwistych stoków przez zeskarpowanie 1*4 ha, wygrodzenie 5.000 m bież. płotków i zalesienie 1*4 ha.

i 3%, przyjęto szerokość dna między płotkami 0*3 m wysokiemi 2 m, na-chyłenie zaś skarp nad płotkami 1 : 2. Niweletę dna założono 1*2 m do 1*5 m

Dla korekcji dolnego biegu potoku Glińsko, którego spad wynosi 1*3%

pod sąsiednim terenem, dla zapobieżenia zaś pogłębianiu się dna w gruncie piaskowym zaprojektowano progi drewniane 0*25 m średnicy na podściółce z faszyn 3 m długich o średnicy 0*3 m.

W kosztorysie preliminowano:

razem . okrągło

1)

cn p

o ON

zł. w. a.

„ „    „ 35.974*43 zł. w. a.

. 45.179*51 zł.

. 45*000*— „

w. a.

(czyli 162*540 zł. obieg, stabil.

Do zestawienia kosztorysu przyjęto następujące ceny jednostkowe:

1 m³ wykopu ziemi żwirowej w łożysku potoku do 2 m głębokości z wyrzuceniem na brzeg 0*25 zł. w. a.;

fe'XiflJ. щ

шщш шт&п

швтШ

r<s

ça

»8

§0£Ä--n r^WWM

S^ää а KSÄ" '(Ж^ш

IjjpP

WiWÊ

'Л

f*

ii

fr*.

’f

УШшШ

W гжп ШШ

I

^•чЛ|шВ®' . ;;Ж-' яЧЩ§?

■Ir®

%ьЦЧ

%\

WIŁ

a&v

Шй

Uâ

ЗШ:

Глх

»M

ЙшУШ2ШМ1

ri

й£

Яд

%н

fl

Rye. 82. Sytuacja przeglądowa potoku Glińsko (1:75.000).

-,

mi

51§йгаШ

шшш

w. a. ;

1 m³ dto przy czerpaniu wody 0*35 zł. w. a.;

wyłamanie 1 m³ skały 0*75 zł. w. a. ;

odwóz 1 m³ ziemi na odległość 150 m 0‘60 zł. w. a.;

wyłamanie 1 m³ skały z odwozem na 150 m Г52 zł. w. a. ;

1 m² bruku z kamienia łamanego 0'3 do 0‘4 m grubości 2*39 zł. w. a. ; 1 m bież. faszyny 0*3 m średnicy 0*08 zł. w. a. ;

100 sztuk palików faszynowych 1*58 zł. w. a.;

1 m bież. płotka 0*3 do 0*5 m wysokiego 0*41 zł; w. a. ;

1 m² wyściółki z faszyn 0*3 m średnicy 0*3 zł. w. a.;

1 m² darniowania 0*11 zł.

obsiew 100 m² skarp nasionami traw 3*47 zł. w. a.;

zalesienie 1 ha usuwiska 2 do 3-letniemi sadzonkami 52*31 zł. w. a;

skarpowanie 1 m² usuwiska 0*04 zł. w. a.;

1 m³ 2*5 m szerokiej kaszycy z okrąglaków 0*25 m średnicy, wypełnionej kamieniami 4 01 zł. w. a. ;

1 m³ 2 m szerokiej kaszycy 3*12 zł. w. a.;

1 m bież. ogrodzenia 1*13 zł. w. a.;

1 m bież. rowu odwodniającego 0*5 m głębokiego, o szerokości górnej 1*2 m, szerokości dna 0*5 m, wyłożonego darniami 0*16 zł. w. a.

Ustawa krajowa z r. 1896.

Projekt ustawy zapewniającej wykonanie robót przy 50% zasiłkach kraju i państwowego funduszu meljoracyjnego przedłożył Wydział Krajowy Sejmowi 18 grudnia 1895 r. Ustawa uchwalona przez Sejm 30 stycznia 1896 r. uzyskała sankcję w tym samym roku.

W myśl ustawy z dnia 18 maja 1896 r. Dz. u. kraj. nr. 37 wykonane zostało zabudowanie potoku Glińsko w powiecie żółkiewskim od r. 1896 jako przedsiębiorstwo krajowe, na podstawie projektu oddziału leśno-tech-nicznego dla zabudowań potoków górskich z r. 1894 kosztem 43.000 zł. w. a., który został pokryty po połowie zasiłkami funduszu krajowego i państwowego funduszu meljoracyjnego. Dla utrzymania wykonanych robót miała być utworzoną po ukończeniu budowy po myśli § 45 krajowej ustawy wodnej w drodze administracyjnej przymusowa spółka interesowanych właścicieli gruntów i innych nieruchomości, a rozkład datków na poszczególnych członków spółki miał być uskuteczniony według § 66 ustawy wodnej.

W rozporządzeniu wykonawczem z dnia 6 lipca 1896 r. Dz. u. kraj. nr. 42 ustanowiony został czas budowy na lat cztery, począwszy od r. 1896, zarząd funduszu budowy powierzony został Wydziałowi, kierownictwo zaś budowy technikowi lasowemu delegowanemu przez Ministerstwo Rolnictwa. Inne postanowienia są identyczne z rozporządzeniami wykonawczemi wydanemi dla zabudowań potoków górskich.

Wykonanie robót.

Kierownictwo robót rozpoczętych w listopadzie 1896 r. poruczyło Ministerstwo Rolnictwa technikowi lasowemu Wacławowi Wostremu, który prowadził budowę do r. 1899. Uzupełnienie robót, przeważnie ubezpieczenie stoków sadzonkami i darniną, wykonał w r. 1900 technik lasowy Wojciech Miller.

jgafe;

г-

к:

at

_    7. , V ^

Ц - ⁴ \,§Й|

•ы

' -ЩЁт

« *    ,7*£ь‘. '.7^|

гШЁшшк

к⁴

Щ

...

’к

;;

%'■

ЪЩ

5? ^чж⁴!

иСч^*-,- ‘ ч

L.3&& / ■'■. '    ■■ •    . ' »v?*

fcMv :J

Щ:[

ш»

Ä:

§ЗЩ:. .

L " •

ж§

iÉfesIll

........' I ;

pgr, *?jmË

ШЖ

• Л' iff i

ШИ®

зри- •

Rye. 83. Debra przed zabudowaniem.

’:■ ' *ЩШ 1

É ; PSa*

\4r.«ç ч''*оишё^

ЯЁ^:'':ШЁЁШ

шшш

■Щ| 4й

ЩЩЯ

ШШ? . л

*JL J

\. ;;;

Ж' .4,

•а

и-:

А.’

7' ¹

- '': ;

Rye. 84. Debra w trzecim roku po zabudowaniu.

Przy wykonaniu robót wprowadzono ,w projekcie dwie główne zmiany, mianowicie: przełożono łożysko potoku Swięto-Jańskiego, który wpadał we wsi Glińsko do potoku Glińskiego, i wprowadzono go nowem łożyskiem do potoku Lipiny—Fujny, oraz zbudowano dwie zapory kamienne na zaprawie cementowej (zamiast kaszyc), z tych jednę główną zaporę na potoku Glińsko, o kubaturze 343 m³, gdzie się łączą trzy debry, stanowiącą punkt oparcia całego zabudowania potoku Glińsko. Wprawdzie musiano dowozić kamień do tej zapory z odległości 18 km, co spowodowało większe koszta, lecz nadwyżka kosztów powetowaną została bezpieczeństwem dla wsi Glińsko, bo zapora kamienna dotychczas się utrzymała, a projektowana pierwotnie zapora drewniana (kaszycowa) uległaby była już dawno zniszczeniu, podobnie jak takie objekty drewniane w dorzeczu Skawy w powiecie myślenickim i na potoku Niszkowce w powiecie nowo-sądeckim.

Według artykułu zamieszczonego w r. 1908, w wiedeńskim tygodniku technicznym ¹ przez kierownika sekcji Michała Martyńca roboty wykonane zostały na potoku Glińsko w następującym porządku. Najpierw ustalono dno debr zaporami gałęziowemi dla powstrzymania erozji, zeskarpowano strome stoki, składając materjał powyżej zapór i wiążąc go płotkami, ubezpieczono dno debr bocznych kunetami faszynowemi z żywego materjału i darniami, a jako punkt oparcia całego systemu budowli poprzecznych wykonano na dole główną zaporę kamienną. Po ustaleniu dna debr zabezpieczono usuwi-ste stoki płotkami i przystąpiono do najważniejszych robót, t. j. zadarnienia i zalesienia, przyczem natrafiono na trudności, gdyż na stokach składających się z lotnego piasku, a wystawionych na działanie słońca i wiatru płotki były w jednem miejscu zasypywane piaskiem, a w innem całkiem obnażane, tak iż cała ta powierzchnia musiała być ochroniona gałęziami sosnowemi i świer-kowemi, przymocowanemi do gruntu silnemi kołkami. Do zadarnienia stoków używano nasion traw ze sąsiednich łąk, a do zalesienia stoków południowych sadzonek akacji, stoków zaś północnych sadzonek czarnej olchy. Po ukończeniu tych robót wykonano korekcję progową dolnego biegu potoku Glińsko, i w ten sam sposób zabudowano i uregulowano potok Świętojański.

Dla zapobieżenia tworzeniu się nowych debr przez wodę deszczową wykonano powyżej perymetra cały szereg krytych i otwartych rowów, które wprowadzono do zabudowanych łożysk debr. Ponadto otoczono cały pery-metr ogrodzeniem z drutu, a dla poboru gliny i piasku wyznaczono odległe miejsce poza wsią.

Ogółem wykonano następujące roboty: 2 zapory kamienne, 60 zapór gałęziowych, 525 m bież. kunet faszynowych, 1.270 m bież. rowów odwodniających, 2.939 m bież korekcji progowej, 25.000 m bież. płotków dla ustalenia stoków, skarpowanie 5¹4 ha i zalesienie 7 92 ha stoków.

Ryc. 83 i 84 przedstawiają jednę z debr przed zabudowaniem i w trzecim roku po zabudowaniu.

„Spółka wodna w Glińsku“.

Dla utrzymania wykonanych zabudowań potoków w Glińsku zawiązaną została w r. 1903 spółka wodna, która wedle statutu zatwierdzonego reskryp-

tem Starostwa w Żółkwi 18 grudnia 1903 r. L. 27.796 nosi nazwę „Spółka wodna w Glińsku“ i ma siedzibę w Glińsku.

Członkami Spółki wodnej są:

a)    właściciele gruntów w Glińsku położonych;

b)    gmina Glińsko, jako właścicielka dróg i gruntów:

c)    obszary dworskie Glińsko, Zawady i Czeremuszna.

Opłaty na rzecz spółki ściąga Urząd podatkowy na równi z podatkami rządowemi i dodatkami gminnemi.

Sprawami spółki zawiadują: 1) Wydział spółki; 2) Dyrekcja spółki; 3) przewodniczący Dyrekcji.

Wydział spółki składa się z 37 członków, z której to liczby wybierają: członkowie gminy uprawnieni do wyboru Rady gminnej 33 członków i 11 zastępców, właściciele obszarów dworskich 3 członków, a wójt gminy, względnie jego zastępca jest 37-ym członkiem i wchodzi do wydziału z urzędu. • Wszyscy członkowie wydziału posiadają 190 głosów, a to członkowie gminy 165, obszary dworskie 20, a gmina (wójt) 5 głosów. W stosunku do podatków przypada na obszar dworski Czeremusznę 9 głosów, Glińsko 6 głosów, Zawady 5 głosów. Wybór członków wydziału przeprowadza przewodniczący dyrekcji z analogicznem zachowaniem postanowień ordynacji wyborczej gminnej, pierwsze zaś wybory naczelnik gminy.

Dyrekcja składa się z przewodniczącego i 2 innych członków. Dla przewodniczącego ma być wybrany zastępca, tak samo jak i dla 2 innych członków. Dyrekcję i zastępców wybiera wydział spółki z pomiędzy siebie absolutną większością głosów obliczoną według ilości osób głosujących.

Roboty wykonane oddano spółce wodnej do konserwacji w bardzo dobrym stanie. Według rachunków spółki wynosił dochód w r. 1904: z trawy na wałach potoków 108'70 K, z wikliny 241’50 K, razem 350'20 K, który to dochód pokrywał w całości płacę ustanowionego strażnika (350 К rocznie).

Według informacji otrzymanej we wrześniu 1930 r. od kierownika regulacji Roty w Żółkwi inżyniera Kazimierza Sawickiego zapora kamienna na potoku Glińsko znajduje się w całkiem dobrym stanie, natomiast w czasie wojny światowej ucierpiało zalesienie, ogrodzenie zostało zupełnie zniszczone, a łoży-żyska obu potoków w dolnym biegu zostały średnio na 1 /72 zamulone, mianowicie: potok Glińsko na długości około 2 km, a potok Swięto-Jański na długości około 3 km.

6.000 zł.

Ponieważ inspenkcja leśna nie opiekuje się tem zabudowaniem, chociaż jest powołana do nadzoru ustawą z 30 czerwca 1884 r. Dz. austr. pr. p. nr. 117, która została utrzymana w mocy art. 262 polskiej ustawy wodnej, przedłożył inżynier Sawicki Urzędowi wojewódzkiemu (Dyrekcji Robót Publicznych) we Lwowie kosztorys naprawy zabudowań, w tem ponownego zalesienia około 0'2 ha, który preliminuje wydatek na

Jak już w I części niniejszej publikacji (str. 200) wspomniano, zwiedzał roboty wykonane przy zabudowaniu potoku Glińsko przed wojną światową inżynier Oszczeski-Kruglik, delegowany przez rząd rosyjski, który zamierzał w podobny sposób wykonać zabudowanie debr w dorzeczu Desny, dopływu Dniepru, na Ukrainie zadnieprskiej.

14. Budowle w górnym biegu rzeki Pełtwi i jej dopływów w obrębie stołecznego miasta kraju, Lwowa.

(Kanalizacja miasta Lwowa).

(Karta przeglądowa w podziałce 1 : 15.000).

Rząd austrjacki popierał rozwój miast, a przedewszystkiem Wiednia, przez inwestycje. W Wiedniu zbudował całą sieć kolei lokalnych, a miastu Pradze udzielił subwencji na wykonanie kanalizacji z etatu Ministerstwa Skarbu (ogólny zarząd kasowy). Ponieważ po Pradze przyszła kolej na stolicę największego kraju, t. j. miasto Lwów, gdzie najnaglejszą była kanalizacja, bo wodociągi zostały już zbudowane, zamierzał minister skarbu dr. Witołd Ko-rytowski przyjść z pomocą miastu Lwowowi na wykonanie kanalizacji. Biuro-• kracja wiedeńska jednak zamiast udzielić subwencji z etatu Ministerstwa Skarbu skorzystała z wydania noweli do ustawy z r. 1901 o regulacji górnych biegów rzek kanałowych i włączyła do § 1. tej noweli jako punkt 20 „budowle w górnym biegu rzeki Pełtwi i jej dopływów w obrębie stołecznego miasta kraju, Lwowa“, t. j. kanalizację miasta Lwowa, która miała być wykonana przy 60% zasiłku z państwowego funduszu kanałowego i 40% zasiłku z funduszu krajowego. Jakkolwiek Peł-tew nie stanowi wspólnej sieci z drogami wodnemi, w szczególności z kanałem żeglownym Wisła-Dniestr, a tern samem włączenie budowli na Pełtwi we Lwowie do programu uzupełnienia regulacji rzek kanałowych nie licuje z postanowieniami ustawy państwowej z dnia 11 czerwca 1901 r. Dz. u. p. nr. 66 o budowie dróg wodnych i regulacji rzek, — Wydział Krajowy ze względu na miasto Lwów nie kwestjonował wprawdzie zamieszczenia punktu 20. w noweli, zażądał jednak od reprezentacji miasta powzięcia uchwały, że miasto pokryje 40% kosztów w zastępstwie funduszu krajowego. Ówczesny prezydent miasta poseł Michał Michalski przedłożył też taką uchwałę Marszałkowi krajowemu, poczem uchwalił Sejm projekt noweli zapewniającej także wykonanie kanalizacji Lwowa przy 60% udziale państwowego funduszu kanałowego w kosztach.

Gdy komisja regulacyjna, uchwalając na IV posiedzeniu dnia 8 sierpnia 1907 r. program generalny, poruczyła Wydziałowi Krajowemu opracowanie projektu i wykonanie kanalizacji Lwowa, utworzył Magistrat lwowski za zgodą Wydziału Krajowego osobne biuro dla opracowania projektu z dniem 15 października 1908 r., powołując na kierownika biura autroryzowanego inżyniera cywilnego Karola Pomianowskiego i przydzielając mu z miejskiego Urzędu budowniczego inżyniera Ignacego Kinela i geometrę Wincentego Barczewskiego, Wydział Krajowy zaś zamianował naczelnym kierownikiem biura inżyniera Krajowego Biura Meljoracyjnego Dyonizego Howartha.

Biuro przeprowadziło niwelację zlewni Pełtwi, która poza granicami Lwowa obejmuje część gmin Krzywczyc, Sichowa, Kozielnik i Kulparkowa, a która opartą została na 471 punktach stałych, założyło 5 samoczynnych stacyj ombro-metrycznych systemu Hellmann-Fues (4 na krańcach zlewni, a jednę w środku miasta naprzeciw teatru miejskiego)*, urządziło w przesklepieniach potoków

*) Stacje założono: 1) na dworcu kolejowym na Łyczakowie (350 m nad Adrjatykiem), 2) na Persenkówce (340 m centrala elektryczna), 3) na stacji kolejowej w Kulparkowie (332 m), 4) na wzgórzu Janowskiem (332 m magazyny wojskowe), 5) naprzeciw teatru (275*5 m).

przelewy, założyło wodowskazy, umożliwiające obserwacje i pomiary objętości wód normalnych i burzowych, przeprowadziło pomiary wody gruntowej w 29 punktach obserwacyjnych (19 studniach i 10 wywierconych i zarurowanych otworach w profilu przechodzącym przez ulice: Gródecką, Kazimierzowską, plac Krakowski i plac Benedektyński), oraz sondowanie gruntu w 179 punktach, projekt zaś techniczny ukończono w czerwcu 1910 r. Ponieważ projekt przewidywał wykonanie 117*191 km kanałów kosztom 11,000.000 koron, a komisja ministerjalna preliminowała w r. 1906 na ten cel tylko kwotę 6,600.000 K, zredukowało biuro na żądanie komitetu technicznego komisji regulacyjnej rozmiary robót do 47*526 km, a sumę kosztorysową na 6,730.000 koron.

Projekt techniczny.

Miasto Lwów leży na stokach i w dolinie zatoki erozyjnej lodowcowej, pod europejskim działem wód Wisły i Dniestru. W południowo-zachodniej części tej zatoki ma źródła Pełtew Wólecka (Dziki Rów), która przepływa przez całe miasto. Początkowo płynie Pełtew w kierunku wschodnio-północ-nym do dawnych stawów pod Górą Wronowskich (cytadelą), zmienia kierunek wzdłuż tej góry na wschodni aż do ujścia Żelaznej Wody (potoku Snop-kowskiego), następnie okrążając wymienioną górę płynie w kierunku wschod-nio-północnym, północnym i zachodnio-północnym do granicy Lwowa i Kle-parowa. Do Pełtwi wpadają po prawym brzegu dwa potoki w obrębie Lwowa : na ulicy Jabłonowskich Żelazna Woda (potok Snopkowski) z południa, a na placu Akademickim Pasieczanka, wypływająca na Pohulance od wschodu.

Powierzchnia dorzecza (zlewni) Pełtwi po granicę Lwowa i Kleparowa wynosi 22'72 km² (2.272 ha), Pasieczanki 4*66 km² (466 ha), Żelaznej Wody (potoku Snopkowskiego) 45"4 km² (454 ha).

Wzniesienie południowego działu wodnego Pełtwi (od strony Zimnej Wody, dopływu Wereszycy) wynosi 349 m nad Adrjatykiem, wschodniego działu na ulicy Łyczakowskiej 348’7 m, zachodniego działu na ulicy Gródeckiej 313 m ; najwyższym punktem we Lwowie jest kopiec Unji Lubelskiej na Wysokim Zamku (409'21 m) i Kortumowa Góra na zachodnim dziale wodnym w Kleparowie 374 m. Od europejskiego działu wód na ulicy Gródeckiej ciągnie się w dorzeczu Pełtwi grzbiet w kierunku wschodnim poprzez ulicę św. Teresy (warstwica 317 m) do góry Wronowskich (320 m).

Wzniesienie doliny Pełtwi wynosi: na Wólce (na górnym końcu projektowanego zasklepienia) 308 m, przy ujściu Żelaznej Wody 285'5 m, przy ujściu Pasieczanki 280’36 m, przy ulicy Źródlanej 264’8 m, poniżej gościńca Żółkiewskiego, gdzie ma być zbudowana oczyszczalnia (km 56‘8 Pełtwi) 245’82 m. Przeciętny spad doliny Pełtwi, na przestrzeni 5'588 km objętej projektem kanalizacji wynosi 7‘767°/oo-

Budowa geologiczna. Skałą podstawową zlewni Pełtwi jest kreda senońska, która występuje na stokach górnej Pełtwi (Dzikiego Rowu), Żelaznej Wody i Pasieczanki, na górze Wronowskich od strony ulicy Kopernika, na północno-wschodnich stokach grzbietu od ulicy Sykstuskiej, przez park Kościuszki, popod wzgórze św. Jura aż poza ulicę Gródecką, na południowo-wschodnim stoku Kortumowej Góry w widłach ulicy Janowskiej i Kleparow-skiej, wreszcie na południowym, zachodnim i północnym stoku Wysokiego Zamku. W dolinie Pełtwi znajduje się kreda pod warstwami napływowemi : na prawym brzegu w głębokości 6 m (pl. św. Ducha) do 8 m (pl. Fredry),

na lewym zaś brzegu niższym od .prawego w głębokości 10 m (ul. Karna) i 8 m (plac Marjacki obok hotelu Zorza).

Na kredzie spoczywa trzeciorzęd, mianowicie : piaskowce, piaski, iły i wapienie litotamniowe, które występują na powierzchnię na wszystkich stokach, tudzież gips w lewej odnodze Pełtwi Wóleckiej. W trzeciorzędzie znajdują się liczne kamieniołomy, z których wydobywa się piaskowce i wapienie litotamniowe, a również gips na Nowym Swiecie (na Bajkach), tudzież ił trzeciorzędny pod Kortumową Górą, które są użytkowane dla celów przemysłowych. Ił trzeciorzędny za Janowską rogatką jest wybornym materja-łem do wyrobu dachówek, kafli i drenów.

Glina dyluwjalna zwierzchu nawiana (loess), spodem uwarstwowana, tworzy od kilku do kilkunastu metrów grubą pokrywę całej wierzchowiny lwowskiej, z wyjątkiem Wysokiego Zamku, Piaskowej Góry i wzgórza św. Jura, które są pokryte piaskami trzeciorzędnemi. Glina dyluwjalna, żółta, zwana piecówką lub lepianką, używana jest do wypalania cegieł, głównie w południowo-wschodniej części zlewni Pełtwi (Pohulanka, Pasieki, Snopków, Krasu-czyn, nad Pełczyńskim stawem, Sichów, Kozielniki). Oprócz ^liny dyluwjalnej występują także rumosze dyluwjalne: na prawym brzegu Pasieczanki od ulicy Kochanowskiego pę ulicę Łyczakowską i na północy od Wysokiego Zamku po obu stronach ulicy Żółkiewskiej.

Dolinę Pełtwi i dopływów wypełniają utwory alu w j aln e, które się składają z naniesionych piasków, żwirów i gliny, a w Zamarstynowie i Zniesieniu także z torfów.

Opady atmosferyczne. Według obserwacyj ombrometrycznych deszcz o największem natężeniu 93 mm na godzinę wydarzył się 24 czerwca 1909 r. na stacji naprzeciw teatru miejskiego (deszcz ulewny trwał 14 minut a wysokość opadu wynosiła 21‘7 mm) i na stacji Persenkówce (deszcz trwał 17' a opad wynosił 26'5 mm). Obserwacje deszczów o największem natężeniu zużytkowało austrjackie Ministerstwo Robót Publicznych w r. 1913 przy ocenie projektu technicznego, przyjmując dla unormowania przekrojów poprzecznych kanałów zamiast sporadycznie wydarzających się opadów maksymalnych przeciętne wysokości ulewnych deszczów. Wyniki obserwacyj podzielono na 2 grupy: w jednej grupie przy 10-minutowym przeciętnym czasie trwania deszczu ulewnego (8 obserwacyj) wynosił opad 160 litrów na 1 ha i sekundę, — w drugiej grupie przy 20 do 60-minutowym czasie trwania deszczu (9 obserwacyj) wynosił opad 102 litrów na ha i sekundę.

Z obserwacyj poziomu wody gruntowej okazało się, że średnia głębokość wody gruntowej pod terenem wynosiła od 2 08 m do 3‘26 m, że więc stan wód gruntowych jest wysoki i podlega znacznym wahaniom. Stan wód gruntowych podniósł się po zaprowadzeniu centralnego wodociągu z powodu zamknięcia studzien.

Wysoki stan wód gruntowych i występywanie kredy na powierzchni terenu lub w poziomie ponad dnem kanałów zaliczyć należy do czynników, które utrudniają wykop i wpływają na powiększenie kosztów robót ziemnych, — natomiast wielki spad podłużny i poprzeczny doliny Pełtwi we Lwowie wpływa na zmniejszenie kosztów kanalizacji, gdyż przy większym spadzie, a tern samem większej chyżości przepływu wody przekroje poprzeczne kanałów wypadają mniejsze.

Projektowana sieć kanałów.

Przed rokiem 1910, w którym Wydział Krajowy opracował projekt kana-nalizacji Lwowa, zbudowała gmina 22'020 km kanałów, do których zaliczyć

należy także zasklepienie Pełtwi od placu Misjonarskiego {km 0*512 projektu) do ulicy Tureckiej {km 3*298) na długości 2*786 km, potoku Pasieczanki na długości 1*392 km i potoku Żelazna Woda na długości 0*675 km (od km 0*0 do 0*288 i od km 0*501 do 0*888). Kanały te budowała jednak gmina dla chwilowych potrzeb, bez jednolitego programu i przy niedostatecznych funduszach, tak iż dno zasklepionej Pełtwi i kanałów jest za płytkie, a poszczególne kanały nie mają dostatecznej pojemności, wskutek czego podtapiają piwnice, a nawet powodują zalew ulic. Ponadto przesklepiona Pełtew od placu Akademickiego do mostu kolejowego leży na prawym stoku doliny w terenie, który jest wyższy o 1 m do 1*5 m od najniższych punktów doliny na brzegu lewym.

Ponieważ pogłębienie zasklepionej Pełtwi, które musiałoby wynosić 1*5 do 2 m ze względu na grunt mało wytrzymały i kształt przekrojów poprzecznych byłoby połączone z trudnościami technicznemi i zanadto kosztowne, zaprojektowano przesunięcie wdół ujść głębokich kolektorów, korzystając ze znacznego spadu doliny, aby im zapewnić wolny odpływ do Pełtwi, dla odwodnienia zaś doliny Pełtwi przewidziano dwa równoległe kanały wzdłuż obu brzegów Pełtwi.

początek na wschodnim stoku góry Wronow-

ma

Drugą trudnością przy projektowaniu kanalizacji był kierunek biegu Pełtwi, która okrąża górę Wronowskich, tak iż odległość górnego lewobrzeżnego dorzecza Pełtwi Wóleckiej (przedmieście Nowy Świat) od Pełtwi na placu Teatralnym wynosi za biegiem Pełtwi przeszło 4*5 km, podczas gdy odległość w linji powietrznej mierzy tylko 2*5 km. Ażeby skrócić długość kanałów odwodniających lewobrzeżne dorzecza Pełtwi Wóleckiej na Nowym Swiecie i przesunąć falę wezbrania z tego terenu przed falę Pełtwi, a tern samem zmniejszyć koszta budowy kanałów, zaprojektowano odprowadzenie wody burzowej z tej części dorzecza najkrótszą drogą do Pełtwi przez dział wód, ciągnący się od góry Wronowskiej do ulicy Gródeckiej (przy ulicy Józefata) zapomocą kolektora (nr. IX), który skich (na ulicy Mochnackiego), biegnie u stóp północnego stoku działu wód przez ulicę Ossolińskich, Słowackiego, Marszałkowską, Mickiewicza, plac Smolki, Kołłątaja do ulicy Kazimierzowskiej i Karnej i wpada do Pełtwi w ulicy Pełtewnej.

na

Sieć kanałów ujęto w 21 systemów uwidocznionych na karcie przeglądowej : 8 na brzegu lewym Pełtwi, 12 na brzegu prawym, a Pełtew oznaczono liczbą I. Systemy na brzegu lewym oznaczono liczbami nieparzystemi,

brzegu prawym parzystemi.

1. System I. Pełtew. Zaprojektowano zasklepienie i pogłębienie Pełtwi w dolnej przestrzeni od placu Misjonarskiego do granicy Lwowa i Kleparowa długości 0*512 km. Głębokość dna pod terenem wynosi: przy moście kole

jowym 6*4 m, na granicy Lwowa i Kleparowa 6*6 m. Powyżej ulicy Tureckiej zaprojektowano zasklepienie Pełtwi Wóleckiej (Dzikiego Rowu) przy

równoczesnem zniesieniu stawów Panieńskich, Pełczyńskiego, Hoszczuka i Sobka do ulicy Wóleckiej na długości 2*290 km. Między ul. Turecką a Kadecką zaprojektowano trasę pod prawym stokiem w ul. Obertyńskiej.

a) Lewy brzeg.

2. System III. Kolektor III odwodnia części południowego i wschodniego stoku Kortumowej Góry, zaczyna się przy ul. Janowskiej, biegnie przez ulicę Pilichowską i Kieparowską, a ma ujście do otwartego łożyska uregulowanej Pełtwi w Kleparowie.

3.    System V. Kolektor V odwodnia dolną część wschodniego stoku Kor-tumowej Góry poniżej koletora III, zaczyna się w ulicy Kleparowskiej, ciągnie się przez ulicę Jachowicza a następnie przez ulicę Źródlaną na północ i w tej ulicy wpada do Pełtwi w Kleparowie.

4.    System VII. Kolektor VII odwodnia całą lewobrzeżną dolinę Pełtwi od placu Akademickiego do mostu kolejowego. Trasa biegnie ulicami: Ko-ralnicką², Sokoła, Bielowskiego, Sienkiewicza, placem Marjackim, ul. Legjo-nów, Jagiellońską, Rzeżnicką, Karną, gdzie przechodzi pod kolektorem IX, a wkońcu Słoneczną i wpada do Pełtwi tuż powyżej mostu kolejowego na ulicy Pod Dębem.

5.    System VII a. Kolektor VII a zaczyna się pod lewym stokiem doliny Pełtwi Wóleckiej przy ulicy Tureckiej, biegnie wzdłuż Pełtwi ulicami: Pełczyńską, Zyblikiewicza i Romanowicza do placu Akademickiego, gdzie wpada do kolektora VII. Kanał ten ma na celu wyłącznie odprowadzenie wody zużytej, gdyż kanał istniejący w ulicy Zyblikiewicza jest za płytki, a Pełtew zasklepiona w ulicach Romanowicza i Jabłonowskich za wąska i za płytka.

6.    System IX. Kolektor IX, którego trasę powyżej podano, ma na celu nietylko odwodnienie północnego stoku grzbietu, ciągnącego się od góry Wronowskich do europejskiego działu wód na ulicy Gródeckiej (obok ulicy Józefata, lecz także odprowadzenie wody przez ten grzbiet dwoma drugo-rzędnemi kolektorami IX a i IX c z górnego dorzecza Pełtwi Wóleckiej (Dzikiego Rowu), do którego zarząd kolejowy sprowadził przez niski dział wód na ulicy Gródeckiej wodę z dorzecza Wereszycy o powierzchni przeszło 100 ha (z obszaru położonego między koleją a działem wód europejskim). W ulicy Karnej przechodzi ten kolektor ponad kolektorem VII odwodniającym lewobrzeżną dolinę Pełtwi.

7.    System IX a. Drugorzędny kolektor IX a ma początek w dorzeczu Wereszycy, przechodzi przez całą ulicę Gródecką i część Kazimierzowskiej i wpada do kolektora IX u wylotu ulicy Kołłątaja. Naprzeciw dworca Czer-niowieckiego przekracza ten kolektor dolinę potoku Biłohorskiego, a między wylotami ulic Józefata i Głowińskiego przechodzi pod europejskim działem wód (wys. 313T3 m nad Adrjatykiem) w głębokości 11²07 m (rzędna dna kanału 302²06 m). Powierzchnia, którą ten kolektor odwodnia w dorzeczu Pełtwi i Wereszycy, mierzy 307²42 ha i ograniczona jest od północnego zachodu torem kolejowym i ulicą Janowską, a od południowego wschodu ulicą Polną, Sw. Teresy i Domsa.

8.    System IX b. Kolektor drugorzędny IX b ,zaczyna się na dziale wodnym w ulicy Sw. Teresy i przechodzi przez plac Sw. jura i ulicę Mickiewicza, gdzie się łączy z kolektorem IX.

9.    System IX c. Kolektor IX c, który zabiera wodę z lewego dorzecza Pełtwi Wóleckiej, biegnie przez ulice : Szymonowiczów, Andrzeja Potockiego, Nabielaka, gdzie w punkcie skrzyżowania się z ulicą Lenartowicza przekracza depresję terenu, następnie przez ulice Łąckiego i Sykstuską do kolektora IX. Między ulicami Łąckiego i Sykstuską przechodzi ten kolektor pod grzbietem, który się ciągnie od góry Wronowskich do ulicy Gródeckiej. Wysokość grzbietu wynosi 302 37 m nad Adr., a głębokość kanału pod grzbietem 7²58 m. Kanał w ulicy Lenartowicza przeprowadzono popod kolektor IX c do zasklepionej Pełtwi Wóleckiej (Dzikiego Rowu) u wylotu ulicy Radeckiej, przekrój zaś eliptyczny kolektora 2‘2 m wysokiego, którego dno przy skrzyżowaniu z ulicą Lenartowicza leży tylko 2 m pod terenem, ma być obcięty do wysokości zwierciadła wody burzowej 1'66 m i przykryty płytą żelazno-betonową na długości 30 m.

b) Prawy brzeg.

10.    System II. Kolektor II, położony na północ od Wysokiego Zamku, ma początek przy rampie kolejowej na ulicy Żółkiewskiej i biegnie tą ulicą, a następnie gościńcem żółkiewskim przez Zniesienie do projektowanej oczyszczalni nad Pełtwią. Kolektor ten odwodnia północny stok Wysokiego Zamku i teren położony między torem kolejowym a ulicą Żółkiewską. Wody burzowe tego kolektora mają być wprowadzone zapomocą przelewu do otwartego rowu, który odwodnia rzeźnię miejską i wpada wprost do Pełtwi.

we

11.    System IV. Kanał główny IV, który doprowadza wodę zużytą w czasie deszczów czterokrotnie rozcieńczoną z Pełtwi do oczyszczalni, a zarazem służy jako kolektor dla odwodnienia obszaru położonego na północ od ulicy Żółkiewskiej i toru kolejowego, a na zachód od gościńca żółkiewskiego Lwowie i Zamarstynowie, odgałęzia się od Pełtwi w odległości 160 m poniżej granicy Lwowa i biegnie odciętym przez regulację starem łożyskiem Pełtwi przez Zamarstynów, a następnie wzdłuż uregulowanej Pełtwi do oczyszczalni.

12.    System II a. Kolektor II a³ odwodnia południowy stok góry Piaskowej oraz południowy i zachodni stok Wysokiego Zamku, zaczyna się w ulicy Leśnej, biegnie przez ulice: Kurkową, Szkarpową, Czackiego, Stary Rynek i ulicę Żółkiewską do rampy kolejowej, gdzie wzdłuż toru kolejowego zwraca się na zachód w ulicę Tatarską i wpada do Pełtwi powyżej mostu kolejowego naprzeciw kolektora Vil. Do kolektora II a wpadają dwa dłuższe kanały boczne z odłączeniami : jeden w ulicy Szkarpowej, który się zaczyna w ulicy Św. Wojciecha i biegnie przez ulicę Teatyńską, drugi w ulicy Tatarskiej, który ma początek w ulicy Zamkowej na południowym stoku pod kopcem Unji Lubelskiej.

13.    System VI. Kolektor VI odwodnia część dzielnicy Żółkiewskiej poniżej kolektora II a, zaczyna się na placu Strzeleckim, idzie przez ulicę Kościelną, plac Krakowski, ul. Smoczą, plac Teodora i ul. Pompierską i wpada do Pełtwi w ulicy Misjonarskiej.

14.    System VIII. Kolektor VIII odwodnia południową i zachodnią część śródmieścia (z wyjątkiem doliny Pełtwi między ul. Rutowskiego a Hetmańską, którą odwodnia kolektor X), zaczyna się w ulicy Czarnieckiego, przechodzi przez ul. Sobieskiego, Halicką, plac Kapitulny, ul. Rutowskiego i wpada do Pełtwi na placu Krakowskim.

15.    System VIII a. Kolektor VIII a odwodnia Rynek i północno-wschodnią część śródmieścia, zaczyna się w ul. Karmelickiej, biegnie przez ulicę Ruską, południową i zachodnią część Rynku, ul. Krakowską i wpada do kolektora VIII na placu Krakowskim.

16.    System X. Kolektor X odwodnia prawobrzeżną dolinę Pełtwi ed ulicy Jabłonowskich do placu Gołuchowskich (teatru), biegnie ulicami : Romanowi-cza, Akademicką, placem Marjackim, ulicą Hetmańską i wpada do Pełtwi na wylocie ulicy Skarbkowskiej. Kolektor ten krzyżuje się z kolektorami XIV (zasklepioną Pasieczanką) i XII (kol. łyczakowskim). Pod zasklepioną Pasie-czanką przejdzie kolektor dołem bez naruszenia przesklepienia istniejącego, wrazie zaś wykonania projektowanego pogłębienia Pasieczanki przewidziano skrzyżowanie zapomocą syfonu. Skrzyżowania z kolektorem XII na placu Ma-rjackim zaprojektowano zapomocą rury z lanego żelaza włożonej w kolektor XII.

17.    System XII. Kolektor XII (łyczakowski) odwodnia teren położony na północ od ulicy Łyczakowskiej, zaczyna się na dziale wód w ulicy Łyczakowskiej, biegnie trasą istniejącego kanału przez ulice: Łyczakowską, Czarnieckiego i Wałową i wpada do Pełtwi na placu Marjackim. Wody burzowe z górnej części ulicy Łyczakowskiej mają być odprowądzone zapomocą przelewu zbudowanym przez gminę kanałem w ulicy Sw. Piotra do Pasieczanki.

18.    System XIV. Kolektor XIV odwodnia zagłębienie między ulicą Łyczakowską a wzniesieniem terenu położonem na południe od ul. Piekarskiej, zaczyna się od ul. Sw. Piotra, biegnie ulicami: Sw. Pawła, Piekarską, placem Bernardyńskim i Halickim i wpada do Pełtwi.

19.    System XIV a. Kolektor XIV a zaprojektowany został ze względu na płytkie położenie dna zasklepionej Pasieczanki (kol. XVl) między ulicą Pańską a Wincentego Pola. Kolektor biegnie ul. Zieloną (od ul. Wagilewicza), Pańską i Batorego i wpada do kolektora XIV a na placu Halickim, przechodząc w ulicy Pańskiej dołem popod płytko zasklepioną Pasieczanką. Kolektor XIV a umożliwi założenie kanałów w ulicach bocznych na głębokości 4'5 do 5 m, oraz utrzymanie zwierciadła wody burzowej w najniższem miejscu na 3*4 m pod terenem.

20.    System XVI. Potok Pasieczanka (kolektor XVI) zasklepiony został prsez gminę miasta Lwowa od Pełtwi na ulicach Łozińskiego i Kochanowskiego do ulicy Sw. Piotra. Zaprojektowano przedłużenie zasklepienia Pasieczanki w ulicy Pohulanka i skorygowanie dna na przestrzeni zasklepionej w 2 miejscach celem zapobieżenia szkodliwemu piętrzeniu wielkiej wody.

21.    System XVIII. Potok Żelazna Woda (kolektor XVIII) zasklepiony został przez gminę od km 0'0 (ujście do Pełtwi) do km 0*288 i od km 0*501 do 0*885, razem na długości 0*675 km. Zaprojektowano połączenia zasklepionych przestrzeni na długości 0*213 km poniżej Szkoły przemysłowej.

Długość sieci kanałowej objętej projektem wynosi 111.199 km, a wraz ze staremi kanałami i przesklepieniami 139.219 km.

Głębokość kanałów i niweleta dna.

Przy projektowaniu głębokości kanałów przyjęto zasadę, aby zwierciadło wody burzowej w kanale leżało poniżej dna istniejących piwnic. Jako minimalną głębokość zwierciadła wody burzowej pod terenem stosowano w wyjątkowych wypadkach 3 m, w śródmieściu i dzielnicach silnie zabudowanych 4*5 do 5 m. Wyjątkowo wynosi projektowana głębokość pod drugorzędnemi działami wód 7 m do 11 m. Mimo tych głębokości uzyskano w kanałach znaczne spady, bo minimalny spad (kolektora II nad Pełtwią w najniżej położonej części miasta) wynosi 0*8°/oo.

we

Ze względów oszczędnościowych projektowano niweletę dna kanałów równolegle do terenu. Ponieważ w terenie pagórkowatym w dorzeczu Pełtwi Lwowie spad na każdym kanale okazuje liczne zmiany, podaje się tylko projektowany spad zasklepionego łożyska Pełtwi, który wynosi:

od km 0*0 (granica Lwowa i Kleparowa) do km 0*512 /= 7*4°/oo;

od km 3*298 do 3*540 (Dziki Rów) od km 3*540 do 4*500    ....

/= 19"3°/oo;

1= 4*5°/oo:

od km 4*500 do 4*660 /=23*4%o; od km 4*660 do 5*020 /= 5°/oo; od km 5*020 do 5*224 /=33°/oo; od km 5*224 do 5*588 1= 4*5%o.

Obliczenie ilości wody burzowej i zużytej.

a) Woda burzowa.

Przekroje poprzeczne kanałów w miastach normuje się dla przepływu krótkotrwałych ulewnych deszczów.

Na założonych 5 stacjach ombrometrycznych zaobserwowano maksymalny opad 102 milimetrów na godzinę na powierzchni 1*5 ha przy 14-minutowym czasie trwania deszczu ulewnego.

Objętość przepływu wielkiej wody Pełtwi obliczył profesor Tadeusz Sikorski w projekcie regulacji dla dorzecza 2.224*16 ha na 90*75 m³ na sekundę. Z tej objętości wody obliczyli projektanci przeciętny spółczynnik odpływu, przyjmując według zrobionych doświadczeń:

1)    dla I kategorji zwarto zabudowanej powierzchni Lwowa z ulicami bru-kowanemi i asfaltowanemi 134*14 ha (z liczbą mieszkańców 450 na 1 ha) spółczynnik odpływu 0*9 (90% opadu) ;

2)    dla II kategorji mniej ściśle zabudowanej powierzchni z ulicami przeważnie makademizowanemi i plantacjami 579*29 ha (z liczbą mieszkańców 250 na 1 ha) spółczynnik odpływu 0*6;

3)    dla III kategorji o tym samym charakterze zabudowania, jak kategorja II, lecz zajętej częściowo przez fabryki 4*66 ha (z liczbą mieszkańców 175 na 1 ha) spółczynnik odpływu 0*5;

4)    dla IV kategorji niezabudowanej powierzchni o stromych stokach częściowo tylko zalesionych 1.506*07 ha spółczynnik odpływu 0*4.

Przeciętny spółczynnik odpływu wynosi zatem przy dorzeczu 2.224*16 ha:

134*14 X 0*9 + 579*29 X 0*6 + 4*66 X 0'5 + 1.506*07 X 0'4 _ n .Я9-

2.224*16

Objętość przepływu w metrach sześciennych (90*75) na sekundę odpowiada objętości 90*75 X 3.600 = 326.700 m³ na godzinę. Objętość ta podzielona przez powierzchnię terenu opadowego (2.224*16 ha) wyrażoną w metrach kwadratowych, a zredukowaną według spółczynnika odpływu 0*4825 (48*25 °/₀) t. j. 2,224*16 X 10.00000 X 0*4825 = 10.730.580 m² daje przeciętnie wysokość opadu w metrach w całem dorzeczu na godzinę:

0*03042 m, czyli

326.700 10,730.580

¹

„Oesterreichische Wochenschrift für den öffentlichen Bandienst“. Heft 32. 1908.

²

Na karcie poglądowej przemieniono nazwy ulic Koralnickiej i Małeckiego i oznaczono ul. Koralnicką jako Małeckiego.

³

Powinien właściwie otrzymać numer VI, bo nie wpada do kolektora II, lecz bezpośrednio do Pełtwi.

30*42 milimetrów na godzinę.

we-

Z tych 2 granicznych jednogodzinnych wysokości opadów (102 mm dla powierzchni 1*5 ha i 30*42 mm dla powierzchni 2.224*16 ha) obliczono

dług formuły Burklfego-Zieglera

cza) wykładnik n i maksymalne natężenie deszczu na powierzchni 1 hektara na godzinę x, mianowicie:

(gdzie A oznacza powierzchnię dorze-

i 30*42

102-0

1*5    1/2.224*16’

102*0 ]/ïT5 = 30*42 У2.224*16

п = 6’04 okrągło 6.

.г — 102 ]/l*5 = 108

mm maksymalne natężenie deszczu na powierzchni 1 ha na godzinę, czyli 300 litrów opadu na 1 Aa i sekundę.

Przy zastosowaniu spółczynników odpływu w poszczególnych kategorjach wynosi objętość odpływu z 1 ha zlewni : w kat. 1 300 X 0*9 = 270 litrów, w kat. II 300 X 0*6 = 180 /, — w kat. III 300 X 0*5 = 150 /, — w kat. IV 300 X 0*4 = 120 / na sekundę.

Celem zaoszczędzenia czasu przy obliczaniu objętości wód burzowych spływających z poszczególnych zlewni kanałów przedstawiono dla wszystkich czterech kategoryj związek między powierzchnią zlewni a ilością odpływu z 1 ha na grafikonie, z którego odczytywano objętość odpływu w litrach na sekundę.

Odczytane z grafikonu objętości odpływu wynoszą ze zlewni o powierzchni :

10 ha

1.000 ha 87 //sek.

100 ha

188 //sek. 128 //sek.

Do takiego samego rezultatu doszedł Lindley zaproszony jako ekspert przez miasto w listopadzie 1909 r. Obliczenie oparł Lindley na wyznaczeniu 2 związków: między maksymalną ilością i maksymalnym czasem trwania opadów, tudzież między powierzchnią zlewni i czasem odpływu. b) Woda zużyta.

Podczas opracowania projektu, pompowano wodociągami do Lwowa, który według spisu ludności z 31 grudnia 1910 r. liczył 206.113 mieszkańców, 20.000 m³ wody wej ilości wody 231*5 //sek., t. j. 347*2 //sek. Z tej objętości spłynie przypuszczalnie do kanałów około 90%, t. j. 208*35 względnie (w południe) 312*48 //sek., a wraz z wodą Peł-twi (130 //sek.) 338, względnie 442 //sek. Przy czterokrotnem rozcieńczeniu wyniesie ta ilość 835 względnie 1.250 //sek.

Objętość wody zużytej, jaka w przyszłości ze Lwowa odpłynie po zabudowaniu się całego dorzecza w sposób przyjęty w projekcie a powyżej podany, obliczono jak następuje :

w kategorji I

85

69

56

57

48

38

na dobę, która to objętość odpowiada przeciętnej sekundo-a w godzinie południowej o 50% większej,

Kateg-orja

Powierzchnia Zaludnienie na 1 ha

w ha

Liczba

ludności

//sek. na 1 ha

Razem //sek.

II

III

IV

134-14

676-43

116-31

1.573-92

o o m o

1Л in h O

CN T-H T—<

60.363

169.108

20.354

157.392

0-90

0-50

0-35

0-20

120-75

338-21

40-71

314-78

Według projektu wyniesie zatem dopływ wody zużytej w lecie w godzinach południowych 814*43 //sek. a wraz z wodą Pełtwi (130 //sek.), 943*43 //sek., przeciętnie w roku ²/з objętości 814*43 //sek. 542*95 //sek. a z wodą Pełtwi (130 //sek.) 672*44 //sek. okrągło 693 //sek. Przy wyższych stanach Pełtwi aż do czterokrotnego rozcieńczenia wynosić będzie dopływ wody zużytej 3.257*72 //sek., względnie 2.171*9 //sek.

Ilość wody zużytej 0*814 m³/sek. przedstawia zaledwie 0*9% ilości burzowej (90*75 m³/sek.).

Przekroje poprzeczne kanałów.

W projekcie przyjęto typy przekrojów kanałowych takie, jak przy kanalizacji Warszawy, Pragi i Frankfurtu, mianowicie :

1)    typ przekrojów kołowych o średnicy 0*25 do 0*5 m;

2)    typ przekrojów eliptycznych od wymiaru 50 X 95 cm do 170 X 250 cm, gdyż doświadczenia poczynione w Dreźnie wykazały małą wytrzymałość normalnego przekroju jajowego, a ponadto przekrój eliptyczny ze względu na większą wysokość od jajowego ułatwia przechód i konserwację;

3)    typ o przekroju dzwonowym (złożonym) dla kolektorów prowadzących większe ilości wody, z kunetą na dnie dla zwykłych wód zużytych od wymiaru 200X200 cm do 450X600 cm;

4)    typ o przekroju gruszkowym o łęku w dnie szerokim i płaskim od wymiaru 140 X 175 cm do 190 X 237*5 cm, który to przekrój jest korzystnym dla przeprowadzenia większej ilości wody przy małej wysokości napełnienia, a ze względu na szeroką podstawę może być zastosowany w gruncie mało wytrzymałym (kolektor IV w gruncie torfowym).

Rycina 85 na stronie 354 przedstawia typy przekrojów poprzecznych kanałów, a rycina 86 na stronie 355 przekrój poprzeczny zasklepienia Pełtwi w dolnej przestrzeni.

Rycina 86 przedstawia przekrój poprzeczny i rzut poziomy zasklepionej Pełtwi z fundamentem betonowym wzmocnionym szynami kolejowemi i prętami żelaznemi tak, jak zasklepienie zostało wykonane.

Wymiary kanałów i zasklepionej Pełtwi zostały obliczone na podstawie zaprojektowanych spadów dla przeprowadzenia wody burzowej i zużytej. Do obliczenia chyżości wody użyto wzoru Lindleya, który został zastosowany przy projektowaniu sieci kanałowej w Warszawie, Pradze i Frankfurcie

18_    144^

v= 100*26 l/l .]/R

gdzie oznacza / spad, R średni promień hydrauliczny.

.    .    59.178    m    bież.

.    .    111.199    m    bież.

Długość zaprojektowanej sieci kanałów według powyższych typów wynosi :

I.    Typu kołowego.....

II.    Typu eliptycznego ....

III.    Typu dzwonowego (złożonego)

IV.    Typu gruszkowego ....

razem

Z obszernego projektu kanalizacji Lwowa podaje się następujące daty, dotyczące poszczególnych kolektorów:

TYPY PRZEKROJÓW KANAŁÓW

Jajowy

Dzwonowy

ubijany wdo/e budowlanym Ska/a- 150. i Ч1Н.....~т9а-

I.

c=

z rur gotowycf Ska/a - Ш -----------

Û.

-H 25 И—

TT

2Ш230

-OO¹---

r—

sokgs

—r—

'л

<0

CVJ

10

-50—\..........

4.....70—-i

m

У0;

¹⁰М~£вп

-m'w⁵⁰/'

-230-

0Г<-......A7Ö-

i <T<-

____.1

~5Ö

rfi

Hr- ?|

10 J-i

-I

in

; <o

4<-40>4ЙФр Wj- 4t-4fl>4

ШфА⁴¹⁰

î-^—j 20 r*<“; î-Мг—бО* ► 1

Jajowy

—.....r

.1 .

П”

ubijany w do/e budowlanym

Ska/a-/20.

§

ii

Gruszkowy

ubijany w do/e budow/an. Ska/a / 00.

;

______________1

■roé

5%

-r-zm,

........<^""1 .Ax

_^Ok^O_

₉6

05-

«4 I Ж^

"V

.-O'

■C

i# m

190x237-5.

-o-----Ъ-

en /

Sr

4>

12

Ш ,

нйн-

32

~тл>--/-4---------------,

-------,£—......254-.......

i-%

»-wr*-

175

u->

Csj

<3

SZ b-*~

-4

ri

jio

J25

tNf

___________JŁ

—50—J-

......-*S

tm-»......-

-Tf

Ryc. 85.

PRZEKRÓJ ZASKLEPIENIA PEŁTWl

Ska /a: /50

Шжж.

4.

\/ к

Ki /:

/ Ь/ i

/ i'⁻ \ i /Т s.

?>i    *

«ô\

<o

,1G5ź

70-*+

Z_

X—

r~350-—I

V.

-;70-

105

<o

V?.

JL

50 i

4107

50

Ф13т1т

ФПТ/т

Ф10т!т

"CM

\é19m/m

i// //7 //

4*50-

>25

3E

200—

700 —.......

Rzuł ропоту

-+

.•IJ.

L-U

АС

JT

>1

rti

-ч. 50 > '

10mjm

i9m/m

■HO-

WO

Vl3mb\

I W/m 1

JA

*A

£lf

Ryc. 86.

a) Lewy brzeg.

1.    Kolektor III. Długość (77) 2.872 m, powierzchnia zlewni A = 96*53 Aa, rzędna dna (r. d.) przy ujściu 256*80 m nad Adr., na górnym początku 328*22 m, spad 7 najmniejszy (min.) 4°/₀₀, największy (max.) 89°/₀₀, objętość wody burzowej Q₄ = 4.562 //sek., zużytej Qi = 16 //sek., razem 2Q = 4.578 //sek., chyżość z/ najmniejsza (min.) 1.35 m, największa (тал:.) 5*17 m, przekrój kanału przy ujściu eliptyczny 110X187*5 cm.

2.    Kolektor V. 77 = 1.627 m, A = 46*2 Aa, r. d. = 258*96 m

Q₄ = 3.437 //sek.,

= 4*27 m, prze-

i 285*54 m nad Adr., Imin. = 6°/₀₀, 7ma*. = 44°/

Qi = 335 //sek.,    = 3.471 //sek., zw. = 2*70 m, z>

krój przy ujściu eliptyczny 110 X 187*5 cm.

3.    Kolektor VII. 77 = 2.175 m, Л = 38.74 Aa, /*. d. — 261*00 m —

275*90 m nad Adr., /«,•„. = 5'5°/₀₀, 7majc. = 13°/₀₀, Q₄ = 5.695 //sek., Qi = 39 //sek.,    = 5.734 //sek., tw. = 1*29 m, z>mo;t. = 3*40 m, przekrój

przy ujściu eliptyczny 130 X 210 cm.

4.    Kolektor VII. a. 77 = 1.330 m, A = 3*75 Аа, г. с/. = 272*50 m —

277*08 m nad Adr., Imin. = 4*5°/₀₀,    7mo*. = 13°/₀₀, Qa = 0*0    //sek.,

Qx — 4*4 //sek., 2Q = 4*4 //sek., z; (nie liczono), przekrój przy ujściu kołowy o średnicy 0*3 m.

5.    Kolektor IX. 77 = 2.212 m, Л = 494*36 Аа, r. <7. = 264*82 m —

307.68    m    nad    Adr.,    7min. = 3*5°/₀₀,    Imax. — 123°/₀₀,    Q₄ =    29.101    //sek.,

Qi = 205*5 //sek., ^Q = 29.307 //sek., zw. = 1*87 m, z; krój przy ujściu dzwonowy (złożony) 3C0 X 800 cm.

6.    Kolektor IX. a. 77 = 3.000 т, Л = 307*42 Аа, г. с/. = 268*67 m —

318 55    т    nad    Adr.,    = 2*2°/₀₀,    Imax. = 50°/₀₀,    Q₄ =    19.525    //sek.,

Qi = 128 //sek., ^Q 19.653 //sek., zw. = 2*04 m, zw*. = 10*00 m, przekrój przy ujściu eliptyczny 170 X 250 cm.

7.    Kolektor IX. b. 77 = 905 m, A — 19*54 Аа, л е/. = 271*15 т —

318*81    т    nad    Adr.,    Imin. = 10°/₀₀,    Imax.— ll °/₀₀,    Q₄ =    2 160    //sek.,

Qi = 9*8 //sek., 2Q = 2.170 //sek., zw. = 1*0 m, z; przy ujściu eliptyczny 80 X 140 cm.

8.    Kolektor IX. c. 77 = 1.980 m, ^4 = 107*82 Aa, /*. с/. = 273*73 m —

316*48    m    nad    Adr.,    /min. = 2*2 °/₀₀,    7mo*. = 62°/

Qi = 39*7 //sek.,    = 7.660 //sek., zwn. = 1*52 m, v

krój przy ujściu eliptyczny 140 X 220 cm.

00)

max.

max.

00 )

/П X.

6*44 m, prze-

= 6*3 m, przekrój

Q₄ = 7.620 //sek., = 9*40 m, prze-

max.

b) Prawy brzeg.

9. Kolektor II. D — 2.540 m, A = 91*63 Aa, r. d. = 248*85 m —

Q₄ = 6.083 //sek., = 42 m, przekrój

268*47 m nad Adr., /mł„. = 0*8°/

Qi = 27*2 //sek.,    = 6.110 //sek., zw„. = 0*9 m, z/

przy ujściu gruszkowy 180 X 225 cm.

10.    Kolektor II. a. 77 = 2.727 m, Л = 69*96 Aa, r. d. = 261*30 m — 347*74 m nad Adr., /т,„. = 6°/₀₀, 7ma*. =180°/₀₀ (ul. Leśna), Q₄ = 4*813 //sek., Qi = 20*5 //sek., 2Q = 4.834 //sek., zw. = 2*54 m, z; krój przy ujściu eliptyczny 130 X 210 cm.

11.    Kolektor IV. (Projekt zmieniono z powodu przesunięcia oczyszczalni od gościńca żółkiewskiego wdół).

12.    Kolektor VI 77 = 935 m, A = 5*69 Аа, г. с/. = 264*83 m — 287*26 m nad Adr., 7/m„. — 9° I

00)

00)

Lax. = 20°/

/*«. = 44°/

00)

max.

max.

= 7*19 m, prze-

! 00 )

Q₄ = 1.150 //sek.,

Qx = 5*1 //sek., 2Q— 1.155 //sek., vmin. = 2'16 m, v krój przy ujściu eliptyczny 60 X HO cm.

= 4*33 m, prze-

max.

13.    Kolektor VIII. D — 1.040 m, A — 24*7 ha, г. </. = 270*03 m —

280*71    m    nad    Adr.,    l°/₀₀,    Imax. = 33°/₀₀,    Q₄ = 3.600    //sek.,

= 4*6 m, przekrój

max.

Qx = 20 //sek., 2Q — 3.650 //sek.,    = 1*3 m, v

przy ujściu 90 X 167*5 cm.

14.    Kolektor X.    D — 1.400 m,    A = 6*32 ha,    r. d. = 270*65 m —

276*38    m    nad    Adr.,    /тл. = 4°/₀₀,    /ma*. = 4*2°/₀₀,    Q₄ = 1.259    //sek.,

= 1*93 m, prze-

max.

Qx = 10*8 //sek., 2’Q= 1.270 //sek., vmin. = 1*26 m, ^ krój przy ujściu 80 X 140 cm.

15.    Kolektor XII. D = 3.038 m, A = 70*07 Aa, r. J. = 273*45 m —

348*69    m    nad    Adr.,    Imin. = 2*5°/₀₀,    /„«*. = 74°/₀₀,    Q₄ = 5.581    //sek,,

= 6*57 m, prze-

max.

Qi = 28*2 //sek., ^Q = 5.609 //sek., zwi. = 3*42 m, г; krój przy ujściu eliptyczny 120 X 200 cm.

16.    Kolektor XIV. D = 1.710 m, Л = 73*06 Aa, r. </. = 273*50 m —

— 6*0 m, przekrój

max.

308*4 m nad Adr., — 6 °/₀₀, Lax. = 33°/₀₀, Q₄ = 6.879 //sek., Q₄ = 41 //sek., .2Q = 6.921 //sek.,    = 3*03 m, z;

przy ujściu eliptyczny 120 X 200 cm.

= 3*23 m, prze-

max.

17.    Kolektor XIV. a. D — 960 m, A 18*94 ha, r. </. = 274*28 m — 280*98 m nad Adr., Imin. = 3*5°/₀₀, Imax. = 12°1₀₀, Q₄ = 2.430 //sek., Qi = 12*2 //sek., 2¹ Q = 2.443 //sek, z;m,„. = 1*93 m, v krój przy ujściu eliptyczny 100 X 175 cm.

ax. 'amin. -

18.    Kolektor XVI (potok Pasieczanka). D — 2.428 m, A = 466*28 ha, r. </. = 276*22 m — 303*07 m nad Adr., /т1П = 7°/₀₀, Im 20°/oo, Q₄ = 22.454 //sek., Q₄ = 122 //sek., IQ = 22.576 //sek.,

4*40 m, z;max. = 6*65 m. (Pasieczanka była zasklepiona przy ujściu do Pełtwi).

00 >

19.    Kolektor XVIII (potok Żelazna Woda). D = 1.300 m, A = 454*43 ha, r. d. = 280*12 m — 295*10 m nad Adr., Imin = 5°/ LaX. = 19*3°/₀₀, Q₄ = 19.851 //sek., Q₄ = 92 //sek., 2Q = 19.943 //sek., z/mł„. = 4*00 m, vmaX. 7*22 m. (Żelazna Woda była już zasklepiona przy ujściu do Pełtwi).

Według projektu mają być wykonane kanały z rur kamionkowych do średnicy 0*5 m, a powyżej tego wymiaru z betonu. Przy małych przekrojach, gdzie chodzi o szybkie tężenie betonu ze względu na potrzebę rychłego zasypywania wykopu, przewidziano użycie 221 kg cementu na 1 m3 (stosunek 1:8), przy większych przekrojach 205 kg na lm³ (1:9) w sklepieniu, a 142 kg (1:12) we fundamentach i częściach mniej obciążonych.

Co do grubości ścian i fundamentów wzorowano się na typach kanałów

drezdeńskich. Do obliczenia przyjęto rzeczywistą wysokość nadsypki 3*5 m, obciążenie ruchome walcem parowym 500 kglrri¹, parcie ziemi w nachyleniu 21° 48r (1:2*5), ciężar ziemi 1.700 kg/m³, ciężar betonu 2.200 kg/m³.

Obliczone natężenia wynoszą: w kluczu 4*07 kg/cm², w oporach sklepienia 2*5 i 3 kg/cm² dla kanału pustego, a 4*1 i 1*4 kg/cm² dla kanału pełnego. Maksymalne natężenie we fundamencie wynosi 2*35 względnie 2*7 kg/cm².

Z wyjątkiem twardej gliny i opoki ma być grunt pod fundamentem wzmocniony narzutem z szabrów kamiennych 15 cm grubym, — w gruncie niewytrzymałym (torfie) wzmocnienie to ma być zastąpione ławą betonową na pilotach, — w warstwach wodonośnych ma być zakładany w czasie budowy dren 8 cm średnicy (ryc. 85).

Dla ochrony kanałów betonowych przed zniszczeniem mechanicznem żwirem i piaskiem toczonym przez wody burzowe, oraz przed działaniem che-micznem kwasami i solą kuchenną¹) zaprojektowano ubezpieczenie dna w przekrojach eliptycznych okładzinami kamionkowemi, a w przekrojach dzwonowych (złożonych) i gruszkowych klinkerami. (Kanały betonowe zbudowane bez ubezpieczenia dna w ostatnich decenniach wykazują zniszczenie dna do wysokości wody użytkowej, a beton wygląda jak gąbka).

Dla połączeń domowych i wpustów ścieków ulicznych mają być osadzane w kanałach odpowiednie fasony dla rur doprowadzających w odstępach co 9 m dla połączeń domowych, a około 75 m kolejno na-przemian z obu stron kanału dla ścieków ulicznych. Otwory narazie niezu-żytkowane będą zamknięte kamionkową przykrywą osadzoną na asfalcie.

Włazy rewizyjne zaprojektowano w kilku typach : Na kanałach rurowych rozszerza się spodnia część włazu stożkowo na 0‘9 X 1¹2 m. Szerokość szybu wynosi 0¹95 m, przykrywy 0'5 m (ze względu na koszta). W celu przejścia z otworu 0’95 m na 0‘5 m będzie umieszczony w górnej części szybu stożek betonowy 0’6 m wysoki, który zwęzi otwór na 0¹7 m. Stożek ma być przykryty żelazną, laną płytą z otworem mimośrodkowo umieszczonym 0"55 m średnicy, w który wejdzie wieniec przykrywy 0‘50 m średnicy. Ostatnia część żelazna ma być dwudzielna, aby pokrywa nie spoczywała bezpośrednio na betonie, a uderzenia kursujących ciężarów rozkładały się częściowo na beton, a częściowo na pokład uliczny. Na kanałach eliptycznych przewidziano dwa typy włazów, które będą zastosowane do miejscowej potrzeby, jeden z boku, drugi w osi kanału.

Połączenie i rozgałęzienie kanałów. Na kanałach rurowych zaprojektowano szyby, których część spodnia 1 m wysoka rozszerza się zapo-mocą stożka z 0‘95 m na Г2 m. W spodzie szybu mają być wykonane żłoby w odpowiednich łukach. Jeżeli na szybie przyjdzie rozgałęzienie, to w odgałęziającym się kanale będzie użyta klapa zamykająca cały otwór, w głównym zastawa ręcznie układana, która nie przymyka otworu do samej góry, aby wrazie przepełnienia kanału bocznego mogła woda przelewać się górą do kanału głównego. Ze względu na koszta nie projektowano żłobów ciosowych, jak w innych miastach, lecz betonowe, ubezpieczone w samej tylko górnej warstwie żwirem porfirowym na ostrej zaprawie cementowej.

Połączenia i rozgałęzienia większych kanałów zaprojektowano w łuku o promieniu 4 m. Wobec trudności wykonania sklepień koszowych, przewidziano nakrycie tego objektu poziomą płytą żelazno-betonową, uzbrojoną zależnie od rozpiętości i opartą na zgrubionych do 0‘2 m ścianach kanału. Nakrycie płytą przedstawia jeszcze tę korzyść, że odpada potrzeba odwie-trzania osobnym szybem najwyżej wzniesionego punktu sklepienia.

Odwietrzanie odbywać się ma wszędzie zapomocą szybów włazowych, których przykrywy otrzymują odpowiednie otwory, oraz przez domowe rury deszczowe.

Oczyszczalnia.

Zaprojektowano oczyszczalnię mechaniczną celem usunięcia z wody kanałowej piasku, gruzu, korków, naczyń metalowych, padliny. Woda bowiem

zawierająca składniki pożywne dla roślin ma być użyta do systematycznego nawodnienia 3.233 ha łąk nad Pełtwią położonych, które zostało objęte projektem regulacji Pełtwi²) (opisane w II części niniejszej publikacji na str. 476 do 479).

Dla zatrzymania gruzu i grubego piasku przewidziano u wejścia do od-czyszczalni 2 m szerokie zagłębienie w kanale, z którego osadzony materjał będzie mechanicznie wyciągany elewatorem i odwożony wózkami. Celem wstrzymania większych przedmiotów płynących zaprojektowano obok tego zagłębienia kratę z rur żelaznych 40 mm średnicy w odstępach osiowych 0²3 m. Z osadnika i kraty przejdzie woda w podłużny kanał z którego zasuwami zamykane wyloty wprowadzać ją będą na cztery koła 1²8 m szerokie, 3²8 m średnicy, zaopatrzone na 5 ramionach w siatki druciane o otworach 3 mm szerokich. Koła te, systemu i patentu Geigera w Karlsruhe, obracające się przeciw wodzie, czerpać będą z dna resztę osadzonych piasków i namułu, zatrzymując wszelkie przedmioty o wymiarach większych niż 3 mm. Osady zgartują automatycznie szczotki i rzucają je na wstęgę transportową, osadzoną w osi koła, która zanieczyszczenia każdej pary kół zapomocą wstęgi poprzecznej transportuje na wózki kolejki poza oczyszczalnią.

Każde z kół jest wstanie oczyścić według gwarancji firmy 800 //sek., tak iż objętość wód zużytych, która w r. 1910 wynosiła 338 względnie 442 //sek., a max. 833 do 1.250 //sek., mogło oczyścić jedno koło. Przy wzroście ludności do 410.000 wyniesie normalna objętość wody zużytej 673 do 944//sek., max. 2.172 do 3.258 //sek. i wówczas będą potrzebne 3 koła, a czwarte służyć będzie jako rezerwa. Narazie zaprojektowano 2 koła, z tych jedno jako rezerwowe.

Poza kołami leżeć będą osadniki 40 m długie z czterema zagłębieniami na namuł, założonemi 1²4 m poniżej dna o szerokości 5²25 m na dole, a 6 m u góry, zamknięte na końcu ścianą pionową, w której zamieszczone będą dwa otwory zamykane zasuwami dającemi się regulować. Z zagłębień w osadnikach ssany będzie namuł pompą powietrzną i następnie przetłaczany na baseny namułowe, założone poniżej oczyszczalni.

Przy wezbraniach Pełtwi, kiedy objętość wielkiej wody przekroczy czterokrotne rozcieńczenie wód zużytych, będzie dopływ na oczyszczalnię kolektorem IV zamknięty i woda wpuszczona w otwarte koryto Pełtwi zapomocą kanału obiegowego położonego tuż obok oczyszczalni. Celem ułatwienia odpływu wód burzowych z kolektorów II i IV, oraz z 2 przelewów burzowych do Pełtwi zaprojektowano obniżenie niwelety dna i rozszerzenie łożyska Pełtwi poniżej przelewów i oczyszczalni.

Kosztorys.

W kosztorysie przyjęto następujące ceny :

100 kg cementu Szczakowskiego 5²98 K;

1 m³ tłucznia z kamienia skolskiego I jakości 15²14 К, II jakości 13²71 K;

1 m³ piasku kopanego lwowskiego 5 K;

1 m³ kamienia na narzuty dla ustalenia gruntu pod fundamentem kanałów 9 K;

1 m bież. rur kamionkowych o średnicy 0*25 m 5*52 K, — 0*3 m 8*22 K, — 0-35 m 10-33 K, — 0-4 m 12*94 K, — 0*5 m 21*43 K;

1 kg odlewów żelaznych 0’45 K;

1 kg żelaza kutego 1*00 K;

1 kg asfaltu 0*20 K;

dniówka murarza 5"00 K, betoniarza (układacza rur) 5*00 K, cieśli i brukarza 4*00 K, pomocnika 3*00 K;

1 m³ wykopu ziemi średniej tęgości z pompowaniem wody i odwozem na odległość 80 m do głębokości 2 m 2*17 K, — od 2 do 4 m głębokości 2*65 K, — od 4 do 6 m głębokości 3*34 K, — od 6 m głębokości 4*27 K;

1 m³ wykopu ziemi w istniejącem łożysku Pełtwi do głębokości 8 m z odwozem i zasypaniem po wykonaniu zasklepienia 6*41 К ;

1 m³ zaprawy cementowej w stosunku 1:1 67*96 K, w stosunku 1 :2 51*52 K, w stosunku 1:3 37*27 K;

1 m³ betonu w stosunku 1:8 do sklepień 50*51 K, w stosunku 1:9 49*62 K, w stosunku 1:12 40*24 K;

1 m³ okładzin z klinkerów (na zaprawie cementowej w stosunku 1:3) 116*50 K;

1 m² wyprawy powierzchni betonu zaprawą cementową w stosunku 1:1, grubości 12 mm 2*04 K, — grubości 20 mm 1*97 K.

Koszta budowy prelim Koszt budowy kanałów. System

mowano :

II

III

99

IV

99

99

VI

99

VII

99

VIII

99

IX

XII

XIV

XVI

XVIII .

1,757.781-66 К 691.281-66 „ 208.842-09 „

786.231- 59 „ 246.435-14 „

64.446-28 „ 466.292-89 „ 274.970-37 „ 2,792.727-61 „ 154.556-17 „ 399.168-21 „ 437.933-36 „

418.232- 66 „ 194.887-10 „

II. Roboty dodatkowe (667 wpustów ulicznych na starych kanałach, 1.792 wpustów ulicznych na nowych kanałach

na końcach stromych ulic po

9,893.786-79 „

po 220 K, 20 osadników 323*23 K, 360 urządzeń do płukania kanałów po 41 K, 25*043 m³ wykopu dla pogłębienia uregulowanej Pełtwi przy oczyszczalni po 1*04 K, wykupno 4*090 m² gruntu pod rozszerzenie pogłębionej Pełtwi po 1 K) . . . .

III.    Utrzymanie w czazie budowy (1% rub. I i II) . . .

IV.    Koszta zarządu (7% rub. I, II i III).......

V.    Rozmaite i nieprzewidziane (około 2‘4°/₀ j. w.)    .    .    .

VI.    Budowa oczyszczalni............

592.339-32 „ 94.889*92 „ 670.871-67 „ 245.246-86 „ 500.000'— „

Koszta budowy kolektora IV według⁻ trasy alternatywnej przez Zamarsty-nów obliczono na 480.000 K.

Jak na wstępie wspomniano, zredukowano na żądanie komitetu technicznego komisji dla regulacji rzek kanałowych sieć projektowanych kanałów do 4У526 km.

Koszta zredukowanej sieci kanałów obliczono, jak następuje:

1.    System I. Zasklepienie Pełtwi powyżej ul. Tureckiej (Dzi

kiego Rowu) i dolnej przestrzeni z pogłębieniem do granicy Lwowa i Kleparowa, tudzież budowa 18 kanałów bocznych .................

2.    System V. Kolektor V i 4 kanały boczne.....

3.    System VII. Kolektor VII do placu Akademickiego i 19

kanałów bocznych..............

4.    System IX. Kolektor IX z 8 kanałami bocznemi, kolek

tor IX a. do ulicy Bilińskich z 8 kanałami bocznemi, kolektor IX b. do ulicy Matejki z 2 kanałami bocznemi i kolektor IX c. do końca ulicy Nabielaka z 3 kanałami bocznemi.................

5.    System II. Kolektor II i kolektor II a do ulicy Szkarpo-

wej z 3 kanałami bocznemi..........

6.    System IV. Kolektor IV odprowadzający wodę z Pełtwi

do oczyszczalni..............

7.    System VI. Kolektor VI z 4 kanałami bocznemi .    .    .

8.    System VIII. Kolektor VIII i kolektor VIII a do ulicy Karmelickiej z 25 kanałami bocznemi........

9.    System X. Kolektor X wzdłuż Pełtwi od teatru do ulicy

Jabłonowskich z 2 kónałami bocznemi.......

10.    System XIV. Kolektor XIV i kolektor XIV a. do ulicy

Zielonej.................

11.    System XVI. Kolektor XVI (pogłębienie Pasieki) .    .    .

12.    System XVIII. Kolektor XVIII (połączenie przesklepień

Żelaznej Wody)..............

1,315.021-98 К 124.053-43 „

357.987-14 „

1,508.391-40 „

400.934-39 „

705.495-58 „ 54.035-29 „

256.843-96 „

86.979-03 „

242.179-92 „ 44.901-75 „

71.000"— „

I.    Budowa 47.526 m bież. kanałów........

II.    1.000 wpustów ulicznych po 220 К.......

III.    Pogłębienie Pełtwi (25.043 m³ po 1"04 K).....

IV.    20 osadników piasku po 323*23 К........

V.    360 urządzeń do płukania po 41 К.......

VI.    7u/₀ na zarząd a l°/o na konserwację rub. I do V w sumie 5,435.693-19 К............

VII.    Wydatki nieprzewidziane (5% powyższej sumy) .    .

Razem .

5,167.823-87 К 220.000"— „ 26.044-72 „ 6.464-60 „ 14.760"— „

. 434.855-46 „ . 274.451-35 „

Budowa oczyszczalni Koszta projektu

. 6,145.000-—К .    500.000"— „

85.000’— „

Ogółem . . 6,730.000*— К

(czyli 12,154.380 zł. obieg, stabil.).

Na posiedzeniu dnia 7. października 1910 r. zatwierdziła Komisja regulacyjna projekt i kosztorys zredukowanej sieci kanałów, a Namiestnictwo przed-

łożyło 1 grudnia 1910 r. cały operat Ministerstwu Robót Publicznych, co jednak nie wstrzymało budowy, która została rozpoczęta w r. 1911.

Reskryptem z dnia 6 czerwca 1913 r. zakwestionowało austjackie Ministerstwo Robót Publicznych tylko podstawę obliczenia ilości wody burzowej i zażądało obliczenia przekrojów kanałów według 2 alternatyw : dla 10-minutowego ulewnego deszczu 160 litrów na 1 Ad i sekundę z opóźnieniem i dla 20 do 60-mi-nutowego deszczu ulewnego 102 litrów na 1 Aa i sekundę bez opóźnienia, przy-czem mają być zastosowane przy budowie otrzymane z obliczenia większe przekroje. Ilość wody burzowej Pełtwi na granicy Lwowa dla zlewni 2.224’2 ha obliczyło Ministerstwo na 106 m³/sek., podczas gdy w projekcie przyjęto 9075 m³/sek.

Wydział Krajowy polecił kierownikowi budowy inżynierowi Kraj. Biura Me-ljoracyjnego Dyonizemu Howarthowi przeprowadzić to obliczenie, które wymagało dłuższego czasu i przeciągnęło się z powodu wybuchu wojny światowej. Obliczenia te wykończył inżynier Stanisław Przybylski, któremu po inż. Howarcie poruczył Wydział Krajowy kierownictwo budowy, i przedłożył operat Wydziałowi Krajowemu po upadku Austrji w. r. 1919.

pada 1919

r. nr.

Operat przedłożony przez Wydział Krajowy 8 czerwca 1919 r. L. 4.560, zatwierdziło polskie Ministerstwo Robót Publicznych reskryptem z dnia 22 listo-II/3 — 373 20.638

Według informacji otrzymanej od inżyniera Przybylskiego różnice w przekrojach kanałów pierwotnie projektowanych, a skorygowanych w myśl decyzji austrjackiego Ministerstwa są niezbyt wielkie.

Wykonanie robót.

r. 1917/18 . . .

na

na

506.000 К 1,000.000 „ 833.000 „ 350.000 „ 850.000 „ 385.000 „ 481.000 „ 583.000 „

. . 4,988.000 К

razem

Na pierwszy okres budowy 1911 i 1912 przeznaczyła komisja 1,300.000 K, na posiedzeniu zaś 10 kwietnia 1911 r. uchwaliła następujące wnioski komitetu technicznego dotyczące budowy:

1)    prowadzić roboty we własnym zarządzie;

2)    w miarę wykonania i skolaudowania robót oddawać je protokolarnie gminie miasta Lwowa do dalszego utrzymywania;

3)    przeprowadzić rokowania z gminą co do bezpłatnego oddania gruntów miejskich potrzebnych pod budowę i składy materjałów;

4)    zwrócić uwagę gminy, że w myśl ustawy z 8 grudnia 1903 r. Dz. u. kraj. nr. 139 połączenia kanałowe obowiązani są wykonać interesowani właściciele realności własnym kosztem, jeżeli zaś gmina ma pod tym względem wątpliwości, może postarać się o uregulowanie tej sprawy w drodze ustawodawczej ;

wane

5) wydać szczegółowe przepisy co do połączeń domowych, które opraco-przez Magistrat w porozumieniu z Wydziałem Krajowym mają być przedłożone komisji regulacji rzek do zatwierdzenia.

Kierownictwo budowy, która została rozpoczęta w r. 1911, poruczył Wydział Krajowy inżynierowi Kraj. Biura Meljoracyjnego Dyonizemu Howarthowi, przydzielając mu do pomocy w r. 1911 inżynierów tego biura Kazimierza Przetockiego i Jana Bryla, od r. 1912 zaś inżyniera Bohdana Benedyktowicza w miejsce inż. Bryla. Od r. 1917 do r. 1919 pełnił funkcję kierownika budowy inżynier Kraj. Biura Meljoracyjnego Stanisław Przybylski, a od r. 1919 inżynier Jan Barwiński, który po utworzeniu Państwowego Zarządu Wodnego we Lwowie od r. 1921 jako kierownik tego Zarządu prowadzi równocześnie roboty przy regulacji Pełtwi i konserwacji jej dopływów.

Wykonanie części robót oddano gminie miasta Lwowa, mianowicie: na brzegu prawym Pełtwi kolektora VIII, który odwodnia śródmieście, i kolektora X równoległego do Pełtwi, — na brzegu zaś lewym kolektora IX od Pełtwi do Chorążczyzny i kolektora IX a w ulicy Gródeckiej i Kazimierzowskiej.

W projekcie technicznym wprowadzono podczas budowy następujące ważniejsze zmiany:

1)    Przedłużono zasklepienie Pełtwi w dolnej przestrzeni poniżej granicy Lwowa o 208 m, wskutek czego długość zasklepionej Pełtwi wynosi 5³796 km (zamiast 5³588 km według projektu). Zasklepienie wykonano o przekroju 415 X 560 cm od km 0³0 do 0³228 i o przekroju 415 X 490 od km 0³228 do 0³704. Ze względu na grunt o małej wytrzymałości wykonano na pilotach fundament uzbrojony wygiętemi szynami kolejowemi i prętami żelaznemi (jak to uwidocznia rycina 86 na stronie 455). Piloty drewniane, na których spoczywają szyny podłużne, wbito w odstępach 0'7 m. Również ławeczki wzmocniono siatką prętów żelaznych o średnicy 13 mm. Roboty przy budowie fundamentu przedstawia rycina 87 (na stronie 364) według zdjęcia inżyniera Barwińskiego.

2)    Kolektor IV, który głównie doprowadzać ma wodę zużytą z Pełtwi do oczyszczalni, zbudowano na terytorjum Zamarstynowa celem umożliwienia odwodnienia części tej gminy na prawym brzegu Pełtwi położonej (co było zresztą przewidziane w projekcie jako alternatywa). Gdy zaś z powodu wy-kupna prawa wodnego fabryki nawozów sztucznych w Zniesieniu okazała się możliwość przesunięcia oczyszczalni od gościńca Żółkiewskiego w dół, przed-dłużono kolektor IV w dół do miejsca, gdzie ma być zabudowana oczyszczalnia (w km 56‘8 Pełtwi), wskutek czego długość tego kolektora wynosi 3³503 km, zamiast przewidzianej w projekcie długości 2³715 km³ Z powodu gruntu torfowego zbudowano kolektor IV na pilotach, częściowo żelazno-betonowych, gdzie torf nad Pełtwią pogłębioną przez regulację jest suchy, a częściowo drewnianych, gdzie fundament leży we wodzie.

3)    Ujście kolektora III, który miał być wprowadzony do otwartego łożyska Pełtwi w Kleparowie, przesunięto wgórę, tak iż woda zużyta może być doprowadzoną kanałem IV do oczyszczalni.

4)    Rury kamionkowe o przekroju kołowym, które zresztą zastosowane przy budowie kanału bocznego w ulicy Kraszewskiego dotychczas utrzymują się

L.

Rye. 87. Budowa fundamentu zasklepionej Pełtwi.

bardzo dobrze, zastąpiono rurami betonowemi o przekroju jajowym (eliptycznym) 50 X 95 cm (uwidocznionym na rycinie 86), których dno dla zabezpieczenia od zniszczenia wyłożone jest kostkami porfirowemi lub bazal-towemi 5 do 6 cm grubości na zaprawie cementowej (w stosunku 1 :3), a które wyrabia się we własnym zarządzie. Kanały z tych rur betonowych są tańsze i ułatwiają konserwację, bo są przełazowe. Koszt 1 m bież. rury kamionkowej o średnicy 35 cm wynosił 35 zł., materjału uszczelniającego (sznury i asfalt), tudzież robocizny około 5 zł., razem 40 zł. podczas gdy koszt 1 m bież. kanału z rur betonowych 50 X 95 cm z wykładką porfirową lub bazaltową wynosi 30‘44 zł., jest więc blisko o 25% mniejszy. Koszt budowy 1 m bież. kanału 5 m głębokiego z rur betonowych 50 X 95 cm w ziemi średnio zwięzłej wynosi obecnie 120 zł.

5) W projekcie przewidziano ubezpieczenie kunety kanałów, którą przepływa woda zużyta, płytkami kamionkowemi i klinkerami. Przy wykonaniu robót zastosowano początkowo płytki. kamionkowe w kanałach, a kostki granitowe⁴ przy zasklepieniu Pełtwi i Żelaznej Wody. Obecnie używa się do ubezpieczenia kanałów kostek porfirowych z Miękini i bazaltowych z Wołynia: drobnych 5 do 6 cm grubości i większych 8 X 8 X Ю cm. Koszt wyło-365 żenią 1 m² dna kanału kostkami drobnemi wynosi 21 ’65 zł., grubszemi 2477 zł.

Rycina 88 na stronie 365 przedstawia ukończone zasklepienie Pełtwi pod mostem kolejowym we Lwowie, rycina zaś 89 na stronie 366 wylot przelewu burzowego z kanału w ulicy św. Marcina do uregulowanej Pełtwi na błoniu w Zamarstynowie (według zdjęć inż. Barwińskiego).

to

Mm

» s# гЩ

;iv

■/

* »f •

Ryc. 88. Zasklepienie Pełtwi pod mostem kolejowym we Lwowie.

Zasiłek 60% państwa pokrywa Ministerstwo Robót Publicznych z państwowego funduszu meljoracyjnego. Według preliminarzy tego funduszu, przedkładanych od roku budżetowego 1929/30 Izbom ustawodawczym, koszta robót pozostałych do wykonania w ramach programu zredukowanego przez komisję regulacji rzek do sumy 6,730.000 koron, oraz wysokość corocznych dotacyj na budowę przedstawiają się, jak następuje:

w r. 1929/30 koszta robót pozostałych do wykonania 2,500.000 zł., dotacja na budowę 300.000 zł., zasiłek państwa 180.000 zł.;

Rye. 89. Wylot przelewu burzowego z kanału w ul. św. Marcina do Pełtwi w Zamarstynowie. (W głębi Wysoki Zamek od strony północnej).

1930/31 koszta robót pozostałych do wykonania 2,200.000 zł., dotacja na budowę 300.000 zł., zasiłek państwa 180.000 zł. ;

1931/32 koszta robót pozostałych do wykonania 1,900.030 zł., dota-

-ш-

ш

.- Ш •’ - «ж..

-Л

? ^ч?Ч

rà?v

m. лшащш

V

\<#ïf

Ш«? *

.

'Ш

«S

ЩШ

141

..

■‘ '•

■ - аЩ‘;

,.. ' ' *

?7

w r.

w r.

cja na budowę 225.548 zł., zasiłek państwa 135.329 zł.

Według- stanu robót z r. 1931 pozostaje do wykonania z programu uchwalonego przez komisję regulacyjną budowa oczyszczalni, tudzież kolektorów II i III z kanałami bocznemi. Budowę oczyszczalni i kolektora II wykonać ma państwowy Zarząd wodny we Lwowie, a budowę kolektora III gmina miasta Lwowa.

15. Zabudowanie i zalesienia debr w gminie Zniesienie powiatu lwowskiego.

Na wschód od Wysokiego Zamku we Lwowie ciągnie się krawędzią podolską między Łyczakowem a Zniesieniem wyżyna (375 m nad poziomem morza), której stok południowy od strony Łyczakowa jest dość łagodny, północny zaś od strony Zniesienia stromy i poszarpany jarami i debrami. Podłożem tej wyżyny jest kreda senońska, która na stoku północnym występuje na powierzchnię od Krzywczyc do Podzamcza, na kredzie zaś spoczywają warstwy mioceńskie, piaski i wapień litotamniowy przykryte gliną dyluwjalną w spodzie warstwowaną, u góry nawianą (loss). Z debr na stoku północnym wyżyny, które powstały z dawnych kamieniołomów, o przepaścistych ścianach piaskowych unosiła woda przy każdym ulewnym deszczu wielkie masy rumowiska, którem zasypywała grunta i tor kolejowwy u podnóża krawędzi podolskiej w dolinie Pełtwi.

Wskutek pisma Dyrekcji kolei państwowych we Lwowie z dnia 5 października 1897 odniósł się Wydział Krajowy do Ministerstwa Rolnictwa o zarządzenie opracowania projektu technicznego potrzebnych zabudowań i zalesienia debr w Zniesieniu, przyczem oświadczył gotowość przedłożenia Sejmowi projektu ustawy zapewniającej zrealizowanie przedsiębiorstwa przy pomocy państwowego funduszu meljoracyjnego.

Projekt techniczny, sporządzony w r. 1901 przez kierownika sekcji Samborskiej Michała Martyńca i technika lasowego Wojciecha Millera, obejmował następujące roboty :

1)    zabudowanie 5 debr oznaczonych w sytuacji przeglądowej (ryc. 90) nrami I do V kosztem.......

2)    zalesienie 62 ha nagich stoków w tych debrach po

111-76 К.................

3)    odszkodowanie za grunta, które mają być zajęte pod

zalesienie.................

4)    koszta zarządu i wydatki nieprzewidziane (25% kosztów pod 1 i 2)

124.566 08 К

6.929-12 „

3.000-— „

Razem .

.    25.504-80 „

. 160.000*— к

(czyli 280.690 zł. obieg, stabil.).

Bliższe szczegóły co do projektowanych robót nie mogą być podane, gdyż projekt techniczny zaginął podczas wojny światowej.

Gdy Ministerstwo kolejowe oświadczyło gotowość pokrycia 30% kosztów i wstawiło kwotę 47.100 K. do programu wydatków inwestycyjnych na rok 1902, a Dyrekcja kolei państwowych we Lwowie w piśmie z 28 czerwca 1902 r. podniosła naglącą potrzebę przyśpieszenia robót w interesie komunikacji, przedłożył Wydział Krajowy Sejmowi 27 grudnia 1902 r. odnośny projekt ustawy, który został uchwalony 24 października 1903 r.

W myśl ustawy z dnia 23 grudnia 1903 r. Dz. u. kraj. nr. 41 z r. 1904 miało być wykonane zabudowanie i zalesienie debr w gminie Zniesienie powiatu lwowskiego jako przedsiębiorstwo krajowe na podstawie projektu oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich z r. 1901 kosztem 160.000 koron. Koszta miały być pokryte :

a)    35% zasiłkiem bezzwrotnym funduszu krajowego;

b)    35% zasiłkiem bezzwrotnym państwowego funduszu meljoracyjnego;

cj 30% datkiem państwowej dotacji kolejowej z kredytów zezwolonych ustawą z dnia 6 czerwca 1901 r. Dz. u. p. nr. 63.

Termin rozpoczęcia i czas trwania robót, tudzież wysokość i terminy płatności corocznych rat datków kraju i państwa oznaczyć miał Wydział Krajowy wspólnie z Administracją państwa, a bliższe postanowienia co do sposobu wykonania przedsiębiorstwa określić miało rozporządzenie wykonawcze.

//

!.

XI

Uf Qtonid

Ч//252 .....

..........~W

~йМ

\\

0

'•| А/е błotach' "'У'

'/•^54 /'

/#"-•

/⁹ jw

Zmes/eofe

73Ж

jj

ill

E3

7' 'i;

:/

^vc:

Ло» Pßrndyüiß ' - • •

гт~«

Nkv-

77/7

-..7fe=

57 Podzamczem

x\

5Й^\ZnieS^n,e

ZDÄYYQ

~żf't

JÉÊÉ1,

. » ' ' idïi

■<//

■V

îg%

«М,

TT)

il

yj

НЙ

fc;

ЩШ* /fÊjkàü

«Л J

ШМй

iii-

r+rfü¹ V

!>

jj

Ryc. 90. Sytuacja przeglądowa debr w Zniesieniu. (1:25.000).

Dla utrzymania wykonanych robót miała być po ukończeniu budowy utworzoną po myśli § 45 krajowej ustawy wodnej w drodze administracyjnej przymusowa spółka interesowanych właściciel i gruntów i innych nieruchomości.

Rozporządzenie wykonawcze z dnia 16 sierpni a 1904 r. Dz. u. kraj. nr. 90 ustanowiło okres budowy na lat dwa począwszy od r. 1894, w którym to okresie datki kraju i państwa miały być wpłacone do funduszu budowy na ręce kasy Wydziału Krajowego, i powierzyło podobnie, jak przy innych zabudowaniach, zarząd funduszu budowy Wydziałowi Krajowemu, a kierownictwo budowy technikowi lasowemu wyznaczonomu przez Ministerstwo Rolnictwa.

Wykonanie robót.

Zgodnie z rozporządzeniem wykonawczem zarządziło Ministerstwo Rolnictwa rozpoczęcie robót w r. 1904, poruczając kierownictwo budowy korni-sarzowi Kazimierzowi Kostańskiemu, lecz z powodu trudności stawianych przez właścicieli gruntów przy zalesieniu debr przeciągnęły się roboty do r. 1910. W latach 1905 i 1906 prowadzili budowę technicy lasowi Marjan Filipowicz i Stanisław Wądrzyk, od r. 1907 Włodzimierz Szmatera (równocześnie kierując zabudowaniem potoku Krzemionki i debr w Mikołajowie).

Z powodu oporu właścicieli gruntów zmodyfikowała sekcja Samborska w r. 1905 projekt techniczny, ograniczając zabudowanie na debry nr. II i III, które dla zabezpieczenia toru kolejowego przed zamuleniem było nieodzownie potrzebne, zalesienie zaś tych 2 debr do powierzchni 12 ha. Gdy na tę zmianę projektu zgodziły się władze pokrywające koszta budowy, Namiestnictwo po przeprowadzeniu dochodzenia (9 i 10 kwietnia 1906 r.) wydało orzeczenie z dnia 5 października 1906 r., według którego zmodyfikowany projekt zabudowania i zalesienia ma być w całości wykonany, odnośne grunta w oznaczonej szczegółowo przestrzeni mają być zajęte pod zabudowanie i zalesienie, a właściciele gruntów winni dać zezwolenie na przeprowadzenie projektowanych robót, oraz zaniechać pasienia bydła, wydobywania kamieni, piasku i gliny i używania zajętych parcel do ćwiczeń wojskowych przez lat 18 za zgodnie umówionem wynagrodzeniem oznaczonem szczegółowo w orzeczeniu.

Na podstawie tego orzeczenia, które stało się prawomocnem, bo żadna strona interesowana nie wniosła przeciw niemu rekursu, wykonano według informacji udzielonej przez kierownika państwowego Zarządu wodnego we Lwowie inżyniera Jana Barwińskiego, który obecnie zajmuje się konserwacją zabudowania, następujące roboty:

1)    na debrze nr. II: 20 zapór kamiennych, 1 mostek kamienny, bulwar kamienny 2 m wysoki a 60 m długi, cały szereg płotów poprzecznych między zaporami, zalesienie 5*5 ha olchą i akacją, ogrodzenie drutem kolczastym na słupkach dębowych długości 1.800 m;

2)    na debrze nr. III: 2 zapory kamienne, 16 zapór gałęziowych z płotami poprzecznemi między zaporami, ubezpieczenie stoków płotkami z fazyny lasowej na długości około 1.400 m bież. płotków, zalesienie 5'1 ha akacją i ogrodzenia drutem kolczastym na słupkach dębowych długości 1.200 m;

ogółem zabudowano i zalesiono 10*6 ha.

Zamieszczona obok rycina przedstawia górną część zabudowanej debry nr. II pod samym działem wód z uwidocznieniem jednej zapory i mostka kamiennego.

Jak długo zabudowanie debr zosta- _

Ryc. 91. Zabudowana debra nr. II.

wało pod zarządem Wydziału Krajo-wego, konserwacją robót wykononych zajmowała się sekcja Samborska oddziału leśno-technicznego i ekspozytura lwowska tego oddziału, pierwsza do r. 1918 (t. j. do wybuchu wojny ukraińskiej), druga w r. 1919, a wydatki pokrywane były z funduszu budowy. Po przejęciu agend meljoracyjnych przez Ministerstwo Robót Publicznych wykonywał nadzór nad zabudowaniem państwowy Zarząd wodny we Lwowie, utrzymując strażnika, który naprawiał ogrodzenie i zalesienie, oraz wykazywał szkodników,

24

Roboty wodne i meljoracyjne w południowej Małopolsce. III.

a to aż do roku 1924. Gdy w myśl orzeczenia Namiestnictwa z dnia 5 października 1906 r. 18-letni okres dzierżawy gruntów zalesionych upłynął w r. 1924, a Starostwo odmówiło przeprowadzenia dochodzeń przeciw szkodnikom, państwowy Zarząd wodny zaprzestał utrzymywać strażnika, a wykonane roboty pozostają od roku 1925 bez żadnej opieki, wskutek czego ogrodzenia (słupki i drut) zostało rozkradzione, a wykonane urządzenia, zwłaszcza zapory drewniane i płotkowe, ulegają stopniowemu zniszczeniu, jak to zresztą z ryc. 91 jest widoczne.

Spółka wodna dla utrzymania wykonanych robót, która w myśl ustawy z dnia 23 grudnia 1903 r. Dz. u. kraj. nr. 41 z r. 1904 miała być w drodze administracyjnej utworzona, nie została dotychczas zawiązaną. W sprawie tej odnosił się Tymcz. Wydział Samorządowy do Urzędu wojewódzkiego we Lwowie, który w odezwie z dnia 1 października 1926 r. oznajmił, że zamierza wydać zarządzenia w celu zawiązania przymusowej spółki wodnej, ze względu jednak, iż przygotowanie projektu pociągnąć musi za sobą znaczne koszta, zażądał z odwołaniem do art. 224 ustawy wodnej oświadczenia, czy T. W. S. jako wnioskodawca, pokryje w gotówce wydatki na prace przedwstępne. T. W. S., który nie rozporządzał na podobne cele żadnym kredytem (Sejmy Rzeczypospolitej nie uchwaliły bowiem ani jednego z przedkładanych przez T. W. S. preliminarzy budżetowych, a kredyty miesięczne asygnowane były według uznania referentów budżetowych Ministerstwa Skarbu), oświadczył się negatywnie i zwrócił uwagę Urzędu wojewódzkiego, że koszta powinni pokryć bezpośrednio interesowani, t. j. skarb kolejowy i gmina Zniesienie, dla których ochrony zabudowanie debr zostało wykonane.

Gdy rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 11 kwietnia 1930 r. Dz. u. R. P. nr. 35 poz. 286 gmina Zniesienie przyłączona została do miasta Lwowa, oczekiwać należy, że konserwacja debr w Zniesieniu zostanie zapewniona bądź to przez zawiązanie przymusowej spółki wodnej, bądź też w drodze umowy między Administracją kolei państwowycha a Reprezentacją miasta Lwowa.

Zabudowania potoków przez Sejm uchwalone a dotychczas

nie zrealizowane.

Na podstawie projektów sekcji Samborskiej oddziału leśno-technicznego uchwalił Sejm krajowy dnia 4 marca 1914 r. 7 projektów ustaw zapewniających wykonanie dalszych siedmiu przedsiębiorstw w dorzeczu Wisły, które z powodu wybuchu wojny światowej nie zostały zrealizowane, mianowicie:

¹

Kanały zbudowane przed kilkuset laty w dzielnicy starego miasta (Żółkiewskie) z piaskowca podlwowskiego mają tylko ściany i sklepienia 0¹5 do 0’7 m grube, a dno kanałów zostało wyżarte kwasami i starte ruchem piasku i żwiru.

²

Według dat, zebranych przez kierownika regulacji Pełtwi, inż. Jana Barwińskiego, który w myśl ustawy przeprowadza roboty przy nawodnieniu systematycznem na koszt funduszu regulacyjnego, produkcja siana podniosła się po nawodnieniu zalewowem o 50 q z 1 ha, co przy cenie siana 8 zł. za 1 q przedstawia roczne podwyższenie dochodu z 1 ha w kwocie 400 zł.

³

Na karcie przeglądowej (1 : 15.000) uwidoczniono przedłużenie kolektora IV i usytowa-nie oczyszczalni poniżej gościńca Żółkiewskiego.

⁴

Kostki granitowe sprowadzano ze Śląska, a płytki kamionkowe z Czech.

1. Zabudowanie potoku Białki w gminach Bystra i Wilkowice po stronie galicyjskiej i w gminie Bystra po stronie śląskiej.

Z inicjatywy śląskiego Wydziału Krajowego zarządziło Ministerstwo Rolnictwa opracowanie projektu regulacji granicznej przestrzeni Białki w wymienionych gminach powiatu bialskiego względnie bielskiego na długości 6"1 km.

211.383-83 К 42.416-17 „ 4.200’— „

Projekt preliminował koszta 300.000 koron (541.800 zł. obieg, stabil.), z których przypadało:

a)    na właściwą budowę............

b)    na zarząd i nieprzewidziane wydatki.......

c)    na zwrot kosztów Min. Rolnictwa........

d)    wreszcie na konserwację po ukończeniu budowy (doda

42.000-- „

tek po myśli § 15 noweli do ustawy meljoracyjnej z dnia 4 stycznia 1909 r. Dz. pr. p. nr. 4).......

Państwowy fundusz meljoracyjny pokryć miał 70% kosztów w kwocie 210.000 K, kraje zaś interesowane 30% po połowie t. j. po 45.000 K. Roboty miały być wykonane w 3 latach po wejściu w życie równobrzmiącej ustawy śląskiej.

2. Uzupełnienie zabudowań potoków górskich w dorzeczu Skawy (pow. Myślenice).

Koszta uzupełnienia zabudowań potoków górskich w dorzeczu Skawy w powiecie myślenickim, które wykonane zostały w myśl ustawy z 4 sierpnia 1892 r. Dz. u. kraj. nr. 68, preliminował projekt z r. 1911, jak następuje:

250'— К 320'— „ 7.311'H „ 59.874'26 „ 14.248-63 „

1)    na potoku Żarnowce......

2)    na potoku Osielcu......

3)    na potoku Głazie.......

4)    na potoku Sidzinie......

5) 20%

na zarząd i nieprzewidziane

82.000*— К

razem

Koszta miały być pokryte 70% zasiłkiem z państwowego funduszu meljo-racyjnego i 30% zasiłkiem z funduszu krajowego, roboty zaś miały być wykonane w 2 latach.

Jak już wyżej wspomniano, ustawa uzyskała sankcję, lecz nie została ogłoszona w dzienniku ustaw krajowych, — a część robót uzupełniających wykonało po wojnie światowej Ministerstwo Robót Publicznych.

3.    Zabudowanie potoku Stajkowskiego w Krościenku nad Dunajcem.

Koszta zabudowania potoku Stajkowskiego, dopływu Dunajca, preliminowane w projekcie z r. 1912 na 73.700 К miały być pokryte 70% zasiłkiem państwa i 30% zasiłkiem kraju. Roboty miały być wykonane w jednym roku. Właściciel zakładu zdrojowego w Krościenku nad Dunajcem zobowiązał się utrzymywać wykonane zabudowanie własnym kosztem.

4.    Zabudowanie potoku Łukowicy w powiecie limanowskim.

Projekt z r. 1912, opracowany na skutek wniesionych do Sejmu petycyj gmin Świdnik, Roztoki i Łukowica obejmował zabudowanie potoku Łukowicy, który wpada do Dunajca w powiecie nowosądeckim, zapomocą korekcji progowej i 33 zapór kamiennych, tudzież zabudowanie trzech debr bocznych kosztem 342.000 koron, który miał być pokryty 70% zasiłkiem państwowego funduszu meljoracyjnego i 30% zasiłkiem funduszu krajowego.

Roboty miały być wykonane w latach pięciu, a dla konserwacji miała być zawiązana przymusowa spółka wodna po ukończeniu budowy.

5.    Zabudowanie potoku Ostry w powiecie ropczyckim.

Na prośbę zarządu dóbr w Latoszynie i Dębicy, tudzież gmin Braciejowa i Gumniska Fox, zarządziło Ministerstwo Rolnictwa opracowanie projektu zabudowania potoku Ostry, który wpada do Wisłoki, a wyrządza szkody przez podmywanie gruntów nadbrzeżnych i drogi gminnej. Projekt z r. 1911 obejmował następujące roboty:

1)    korekcję progową Ostry od ujścia do jazu w Gumniskach Fox na długości 3*811 km i od km 4‘226 do 4*8 na długości 0‘574 km;

2)    miejscowe ubezpieczenie brzegów w gminie Braciejowa;

3)    zabudowanie 2 debr zapomocą 10 zapór kamiennych i zalesienia stoków jednej debry.

Koszta preliminowano w sumie 98.800 koron, z której przypada 60.283*67 К na korekcję potoku, 21.587*47 К na zabudowanie, 8.188*10 К na wydatki nieprzewidziane, a reszta na zarząd. Państwowy fundusz meljoracyjny i fundusz krajowy pokryć miały koszta po połowie, roboty zaś miały być wykonane w 2 latach.

Uchwałą z dnia 6 lipca 1908 r. przyjęła Rada powiatowa w Ropczycach obowiązek utrzymywania robót z funduszu powiatowego.

6. Zabudowanie potoków górskich w Posadzie Olchowskiej i Sanockiej.

W myśl rezolucji Sejmu Krajowego z dnia 18 marca 1907 r. zarządziło Ministerstwo Rolnictwa opracowanie projektu zabudowania potoków Płowieckiego i Dworzyska w wymienionych gminach, które ma na celu ochronę od zalewu osad, fabryki wagonów i gościńca państwowego.

Projekt z r. 1912 obejmował:

1)    korekcję potoku Płowieckiego na długości 0*85 km zapomocą budowli faszynowych, a w górnym biegu kunety kamiennej ;

2)    korekcję potoku Dworzyska na długości 1*33 km zapomocą kunety kamiennej ;

3)    kanał ulgi, odprowadzający nadmiar wielkiej wody z potoku Dworzyska do Sanu.

. . 8.000 „

. . 173.126 К

Koszta robót preliminowano:

a)    koszta korekcji wraz z kosztami zarządu ....

b)    wykupno gruntów .    ..........

c)    most na gościńcu państwowym dla kanału ulgi .    .

d)    przepust kolejowy dla kanału ulgi......

razem

Koszta miały być pokryte po połowie z państwowego funduszu meljora-cyjnego i z funduszu krajowego w 2-letnim okresie budowy, a dla utrzymania wykonanych robót miała być zawiązaną w drodze administracyjnej przymusowa spółka wodna.

7. Zabudowanie potoków górskich w dorzeczu Raty.

Celem zapobieżenia zamuleniu łożyska Raty i dopływów żwirem i piaskiem przez potoki wypływające z Roztocza opracowała sekcja Samborska oddziału leśno-technicznego na wniosek Wydziału Krajowego w r. 1910 projekt zabudowania źródłowisk Raty, który obejmuje:

96.440 К 41.500 „ 217.800 „ 154.300 „ 82.400 „ 99.100 „ 37.540 „ 167.920 „

а)    zabudowanie potoków:

1)    Dziewięcierz kosztem ....

2)    Huta    „    .....

3)    Maruńka    „    .....

4)    Moszczana „    .....

5)    Bzinka    „    .....

б)    Świnia    „    .....

7) Czeremuszna „    .....

Koszta zarządu i nieprzewidziane

razem

b) regulację górnego biegu Raty kosztem koszta zarządu ........

897.000 К

120.000 „ 28.000 „

razem ogółem .

.    148.000 К

. 1,045.000 „

Stosownie do reskryptu Ministerstwa Rolnictwa z dnia 31 grudnia 1910 r. L. 41.257 miały być pokryte koszta: zabudowania w stosunku 70% przez państwo a 30% przez kraj, koszta zaś regulacji górnego biegu Raty po połowie.

Roboty miały być wykonane w okresie 12-letnim, a dla utrzymania wykonanych robót miała być zawiązana przymusowa spółka wodna po ukończeniu budowy.

Mniejsze zabudowania wykonane z państwowej i krajowej dotacji na drobne meljoracje.

Oprócz powyżej wykazanych mniejszych zabudowań w dorzeczu Skawy, Dunajca i Biały wykonano z 50% zasiłków krajowej i państwowej dotacji na drobne meljoracje następujące zabudowanie w dorzeczu Wisły:

a)    w Karpatach: 1) zabudowania potoków Szkle nieć wraz z lokalną regulacją Białki i Meszny w gminie Mikuszowice, powiatu bialskiego kosztem 42.519 K; 2) zabudowanie potoków Harbutówka i Gościbka w dorzeczu Skawinki kosztem 69.000 K; 3) zabudowanie potoku Zabawa, w powiecie wielickim kosztem 28.000 К (roboty wyszczególnione w II części publikacji, str. 300);

b)    na płycie śląsko-krakowskiej : 4) zabudowanie potoku Byczynki, dopływu Przemszy, w gminie Byczyna powiatu chrzanowskiego kosztem 44.621 K; 5) zabudowanie potoku Młoszówki, dopływu Checła, w powiecie chrzanowskim kosztem 18.000 K; 6) zabudowanie potoku Psarki (górnego biegu Rudawy) w powiecie chrzanowskim kosztem 71.000 K; 7) zabudowanie potoku Łączki, lewobrzeżnego dopływu Rudawy na granicy powiatów krakowskiego i chrzanowskiego, kosztem 3.4.000 K; 8) zabudowanie potoku Płazanki, dopływu Wisły, w pow. chrzanowskim kosztem 42.000 К (roboty ukończone po wojnie światowej przez państwowy Zarząd wodny w Wadowicach);

c)    na Roztoczu: 9) zabudowanie potoku В zink i, dopływu Derewenki, w gminach Brzyszcze i Szabelnia powiatu żółkiewskiego kosztem 70.000 K.

b) Dorzecze Dniestru.

(6 zabudowań w Karpatach, 1 na płycie podolskiej).

16. Zabudowanie potoków górskich w dorzeczu Stryja, w powiecie turczańskim.

Uchwałą z dnia 24 stycznia 1887 r. przekazał Sejm Wydziałowi Krajowemu petycje Wydziału powiatowego w Turce wraz z opinją komisji gospodarstwa krajowego o regulację potoków górskich w dorzeczu Stryja, Dniestru i Sanu w powiecie turczańskim.

Na wniosek Wydziału Krajowego poleciło Ministerstwo Rolnictwa sekcji przemyskiej oddziału leśno-technicznego zbadać stan potoków w tych trzech dorzeczach, ze sprawozdania zaś sekcji okazało się, że zabudowanie kilku potoków w dorzeczu Sanu nie jest nagłe, wskutek czego sekcja przystąpiła do opracowania projektów zabudowań w dorzeczu Stryja i Dniestru.

Ponieważ opracowanie projektu zabudowań potoków w dorzeczu Dniestru wymagało dłuższego czasu, przedłożyła sekcja przemyska najpierw projekt zabudowań w dorzeczu Stryja, ograniczając roboty do trzech potoków położonych na lewym brzegu tej rzeki: Huściaków, Róg i Diwczy, które nanoszą żwir do recypienta.

W projekcie z r. 1891 przewidziano:

1.    Na potoku Huściaków, dopływie Libochory, który ma spad 2*0% , brzegi urwiste przeszło 5 m wysokie i w czasie posuchy nie prowadzi wody, budowę 16 zapór gałęziowych, 1 zaporę kaszycową dla ochrony drogi i zbudowanej przez gminę Wysocko zapory, sprostowanie potoku przy pomocy ostróg faszynowych, wreszcie sprostowanie potoku Libochory na stożku usypowym ostrogami z dwu- i trzyrzędowych płotków na podściółce faszynowej.

2.    Potok Róg wypływa na wysokości 889 m, nie wyrządza w górnym biegu aż do ujścia prawobrzeżnego dopływu Stepanów żadnej szkody, dopiero poniżej tego dopływu aż do ujścia do Stryja na długości 1*54 km wypełniony jest żwirem i kamieniami pochodzącemi z dopływów Stepanów i Hołyczny. Spad potoku wynosi 1*8%. Zaprojektowano 10 zapór faszyno-wych na dopływach Stepanów i Hołyczny i ostrogi dla ochrony brzegów tych dopływów, oraz regulację potoku Róg od ujścia Stepanowa do Stryja zapomocą ostróg naprzeciwległych przy przekroju poprzecznym przepływu 4*1 m².

3. Na potoku Diwczym zachodzą te same stosunki co na Rogu. Górny bieg do połączenia z potokiem Czerteżnym jest spokojny i dopiero poniżej do ujścia do Stryja na długości 1.7 km przy spadzie 0'95% przybiera charakter dzikiego potoku. Zastosowano system regulacji jak na Rogu przy pomocy ostróg.

. 10*738-16 zł. w. a.

Razem

Koszta zabudowania preliminowano:

1.    Zabudowanie potoku Huściaków wraz z korekcją

Libochory ..............

2.    Zabudowanie potoku Róg z dopływami Hołyczny

i Stepanów .............

3.    Regulacja potoku Diwczy z ustaleniem i zalesieniem usuwisk.............

2.509*64 zł.

w. a.

3.487-13 „ „

3.340-76 „    „

9.337‘53 zł. w. a.

Do tego 15% na wykupno gruntów, zarząd i wydatki nieprzewidziane...........

1.400-63 „ „

w. a.

(czyli 38.785 zł. obieg, stabil.).

Okrągło . . 10.738*— zł.

Ustawa krajowa z r. 1892.

Projekt ustawy zapewniającej wykonanie robót kosztem kraju i państwa, przedłożony Sejmowi sprawozdaniem Wydziału Krajowego z dnia 19 lutego 1892 r. i uchwalony przez Sejm 6 kwietnia 1893 r., otrzymał sankcję w tym samym roku.

W myśl ustawy z dnia 4 sierpnia 1892 r. Dz. ust. kraj. Nr. 67 o zabudowaniu potoków górskich w dorzeczu Stryja w powiecie turczańskim miało być wykonane zabudowanie potoków Huściaków, Róg i Diwczy jako przedsiębiorstwo krajowe na podstawie projektu oddziału leśno-technicznego z roku 1891 kosztem 10.738 zł. w. a., który miał być pokryty 50% zasiłkami bezzwrotnemi funduszu krajowego i państwowego funduszu meljoracyjnego. Bliższe postanowienia co do sposobu wykonania przedsiębiorstwa określić miało rozporządzenie wykonawcze ułożone przez Wydział krajowy wspólnie z Namiestnictwem a zatwierdzone przez Ministerstwo Rolnictwa, dla utrzymania zaś wykonanych robót po skończeniu budowy miała być utworzona w drodze administracyjnej przymusowa spółka wodna interesowanych właścicieli gruntów i innych nieruchomości.

W rozporządzeniu wykonawczem z dnia 10 grudnia 1893 r. Dz. ust. kraj. Nr. 82 ustanowiono czas budowy na lat dwa i zamieszczono takie same postanowienia jak dla innych przedsiębiorstw, według których zarząd funduszu budowy prowadzić miał Wydział krajowy, kierownictwo zaś budowy poruczyć miało Ministerstwo Rolnictwa technikowi lasowemu.

Gdy do r. 1894 Ministerstwo Rolnictwa nie przeznaczyło technika laso-wego do prowadzenia budowy, wezwał Sejm krajowy rezolucją z dnia 4 lutego 1895 r. Rząd, ażeby w myśl ustawy z r. 1893 przeprowadził w r. 1895 zabudowanie potoków górskich w dorzeczu Stryja. Wskutek tej rezolucji poruczyło też Ministerstwo Rolnictwa kierownictwo budowy adjunk-towi inspekcji leśnej Rudolfowi Szyszko wieżowi, który wykonał roboty w ciągu r. 1895.

Na dwukrotne zapytanie, czy spółka wodna dla konserwacji została zawiązana, nie otrzymałem od Starostwa w Turce odpowiedzi, w państwowym Zarządzie wodnym w Samborze zaś poinformował mnie inżynier leśnictwa Juljan Niżankowski, który prowadzi roboty przy zabudowaniu potoków górskich w powiecie turczańskim, że Zarządowi o zabudowaniu potoków górskich w dorzeczu Stryja nic nie wiadomo. Z tego należy wnosić, że wykonane roboty, a mianowicie: zapory drewniane i korekcja potoków zapomocą ostróg (budowli poprzecznych) uległy zniszczeniu, podobnie jak przy innych zabudowaniach, przy których zastosowano zapory drewniane do zabudowania, a budowle poprzeczne do regulacji.

17. Zabudowanie potoków górskich w dorzeczu Dniestru.

(Powiaty Turka i Stary Sambor).

(Karta poglądowa Dniestru powyżej Kornalowic).

W myśl zasady, że równocześnie z regulacją rzek górskich winno być wykonane zabudowanie i zalesienie ich źródłowisk, Wydział Krajowy, podejmując regulację górnego Dniestru na podstawie licznych rezolucyj uchwalanych przez Sejm począwszy od 7 kwietnia 1876 r., odniósł się do Ministerstwa Rolnictwa o zarządzenie opracowania projektu zabudowania potoków górskich w jego dorzeczu. Na polecenie Ministerstwa opracowała sekcja przemyska oddziału leśno-technicznego w r. 1895 projekt generalny, według którego perymeter zabudowania (pole robocze) rozciąga się na 721'4 km² w 37 gminach katastralnych powiatów turczańskiego i starosamborskiego od źródeł Dniestru w gminie Wołcze do ujścia potoku Jabłonki pod Starym Samborem.

Ponieważ projekt techniczny, zarówno jak i operaty wykonawcze zaginęły podczas wojny światowej, nie mogą być podane szczegółowo daty z projektu i kosztorysu.

Projekt generalny obejmował:

a)    zabudowanie, względnie korekcję:

3 potoków w dorzeczu Jabłonki, — 4 potoków pod Starym Samborem, — Suszycy Małej i Wielkiej, — Leniny, — potoków Podbuż i Kilczyn, — debry Ispiec, — Topolnicy i jej 6 dopływów, — 2 potoków w Strzyłkach, — 2 dopływów Jasienicy, — potoków Gwoździec, Rojbyn i Rypiany, — wreszcie korekcję samego Dniestru w Hołowiecku, Mszańcu, Dniestrzyku Hołowieckim i Zukotynie;

b)    wykupno i zalesienie nieproduktywnych pastwisk nad wymienionemi potokami o powierzchni 3.451 ha.

Koszta budowy preliminowano:

368.178*76 zł. w. a. 86.275— „ „ „ 238.119*— „ „ „

1.    Zabudowanie i korekcja potoków.....

2.    Wykupno 3.451 ha pastwisk po 25 zł. w. a. .

3.    Zalesienie.............

Razem .

w. a.

(czyli 2,188.872 zł. obieg, stabil.).

. 606.297*76 zł. w. a. Okrągło .    606.000*— zł.

Reskryptem z dnia 9 listopada 1895 r. oświadczyło Ministerstwo Rolnictwa gotowość pokrycia połowy kosztów z państwowego funduszu meljoracyjnego, jeżeli drugą połowę pokryje fundusz krajowy, a spłata datków rozłożoną zostanie na lat piętnaście począwszy od r. 1896.

Projekt ustawy zapewniającej wykonanie robót przedłożył Wydział Krajowy Sejmowi 10 grudnia 1895 r., uchwalony zaś przez Sejm 30 stycznia 1896 r. projekt otrzymał w tym samym roku sankcję.

Ustawa krajowa z r. 1896.

W myśl ustawy z dnia 18 maja 1896 r. Dz. u. kraj. nr. 36, której tekst został zamieszczony w I części niniejszej publikacji (zał. 13 a), miało być wykonane zabudowanie potoków górskich w dorzeczu Dniestru wraz z potrzebnem zalesieniem nagich stoków górskich począwszy od r. 1896 jako przedsiębiorstwo krajowe na podstawie projektu oddziału leśno-technicznego z r. 1895 kosztem 606.000 zł. w. a., który miał być pokryty bezzwrotnemi zasiłkami funduszu krajowego i państwowego funduszu meljoracyjnego w wysokości po 50 °/₀, t. j. po 303.000 zł. w. a.

Dla utrzymania wykonanych zabudowań i zalesień ma być utworzony w myśl § 6 ustawy oddzielny fundusz, którego niepozbywalną własność stanowić będą przestrzenie nabyte w celu zalesienia. Dalsze postanowienia co do sposobu utrzymania wykonanych robót, pokrycia kosztów utrzymania, o ile na to nie wystarczą dochody funduszu konserwacyjnego, tudzież administracji tego funduszu, wydane zostaną w drodze ustawodawstwa krajowego po skończeniu budowy.

W rozporządzeniu wykonawczem z dnia 12 sierpnia 1896 r. Dz. u. kraj. nr. 53 ustanowiono czas budowy na lat piętnaście od jesieni 1896 do jesieni 1911 r., w którym to czasie datki kraju i państwa mają być wpłacone do funduszu budowy na ręce Kasy krajowej. Zarząd funduszu budowy sprawował Wydział Krajowy, kierownictwo budowy zaś poruczyło Ministerstwo Rolnictwa technikowi lasowemu, któremu do bezpośredniego prowadzenia budowy na miejscu przydzielało odpowiedni organ leśno-techniczny.

Wykonanie robót.

Kierownictwo budowy, która została rozpoczęta w r. 1897, poruczyło Ministerstwo Rolnictwa komisarzom inspekcji leśnej : Wojciechowi Millerowi (w r. 1898 i 1901), Ottokarowi Mitschce (1899—1905), Konstantemu Hukie-wiczowi (1899 i 1900), Romanowi Szechowiczowi (1906—1909), Karolowi Duszankowi (1909 —1912) i Włodzimierzowi Szmaterze (1913—1914). Od r. 1899 do r. 1909 były dwa samoistne kierownictwa budowy (sekcja Turka i sekcja Stary Sambor).

Według informacji otrzymanej od inżyniera państwowego Zarządu wodnego w Samborze Juljana Niżankowskiego, który prowadzi po wojnie światowej roboty przy zabudowaniu potoków górskich w dorzeczu Dniestru, wykonano z funduszu utworzonego ustawą z dnia 18 maja 1896 r. następujące zabudowania :

1.    Na potoku Rypiance, prawym dopływie Dniestru, 1 zaporę kamienną i 4 km korekcji progowej drewnianej o szerokości łożyska 6 i 8 m. Wykonana korekcja wymaga konserwacji.

2.    Na potoku Jasienicy, prawym dopływie Dniestru, zbudowano zaporę kamienną 2 m wysoką w Rozłuczu (ryc. 92) i wykonano regulację progową w górnym biegu na długości 1'3 km, w dolnym biegu zaś ze względu na dno skaliste regulację tamami równoległemi systemu Szelinga lub 3-ma ki-

Г>

Rye. 92. Zapora kamienna na Jasienicy w Rozłuczu.

szkami faszynowemi 0'3 m średnicy na obu brzegach na długości 4*5 km. Szerokość łożyska wynosi w górze 5 m, na dole 7 m. Zapora kamienna i korekcja progowa utrzymuje się, tamy zaś faszynowe uległy zniszczeniu.

3. Na potoku Topolniczance, prawym dopływie Dniestru, oraz na 2 dopływach Zdziannie i potoku Iwanowskim wykonano korekcję progową na długości 13 km, oraz zbudowano zapory kamienne na obu dopływach. Szerokość łożyska Topolniczanki wynosiła 10 m, 12 m i 14 m. Zapora kamienna utrzymała się, natomiast korekcja progowa została na Topolniczance zniszczona. Po wojnie odbudowuje się korekcję. Do r. 1930 odbudowano 2’5 km

к.

Ryc. 93. Korekcja prog-owa Topolniczanki w Strzyłkach.

wgórze i 0'8 km przy ujściu. Rycina 93 przedstawia odbudowaną korekcję progową Topolniczanki przy ujściu do Dniestru w Strzyłkach.

4.    Na potoku Wapniarce, prawym dopływie Dniestru, w Łużku Górnym zbudowano 3 zapory gałęziowe po 2 m wysokie i wykonano korekcję progową drewnianą na długości 0*6 km przy szerokości łożyska 3 m. Zapory gałęziowe zostały zerwane, a korekcja progowa zasypana żwirem. Ponieważ woda wylewała na gościniec państwowy, naprawiono środkową zaporę gałęziową, zamiast dolnej zapory gałęziowej zbudowano kaszycową, tak iż zostaje do odbudowania górna zapora gałęziowa, a ze względu na wielki spad zbudowano kunetę kamienną o szerokości 4 m, głębokości 1 m w miejsce korekcji progowej na długości 0'6 km.

5.    Na potoku Kil czyn zbudowano jedną zaporę kamienną 1 '5 m wysoką.

6.    Na potoku Podbuż, prawym dopływie Dniestru, w Łużku Górnym zbudowano zaporę kaszycową 2 m wysoką i wykonano korekcję progową na długości 2 km przy szerokości trasy 6 m i 8 m. Zaporę kaszycową zbudowaną w r. 1907 odnowiono w r. 1928 (jak ryc. 42 na stronie 244), przetrwała więc lat 27.

7.    Na Suszycy Rykowej, prawym dopływie Dniestru, zbudowano 6 zapór (3 betonowe 1 do 1*5 m wysokie i 3 gałęziowe 1 do 2 m wysokie), oraz wykonano korekcję progową o szerokości trasy 8 m na długości 2 km. Zabudowanie wymaga konserwacji, zapory naprawia się.

8.    Na potoku Lenina, lewym dopływie Dniestru, wykonano korekcję częściowo z progami, częściowo bez progów przy szerokości trasy 6mi8m na długości 8 km. Korekcja została zupełnie zniszczona, gdyż u góry nie była zabezpieczona zaporą.

9.    Zabudowanie czterech debr w Starym Samborze, z których jedna (górna) wpada do Leniny, a trzy do Dniestru po lewym brzegu.

aj Debra górna wpadająca do Leniny została zabudowana 4 zaporami kamiennemi ;

b)    Na debrze górnej wpadającej do Dniestru zbudowano 10 zapór kamiennych i kunetę kamienną na długości 0*5 km ;

c)    Na debrze środkowej wpadającej do Dniestru zbudowano 8 zapór kamiennych i 0’4 km kunety kamiennej, oraz zalesiono 15 morgów pastwiska.

d)    Na debrze dolnej wpadającej do Dniestru zbudowano 20 zapór kamiennych 1 do 2 m wysokich, wykonano korekcję progami kamiennemi na długości 0*5 km i zalesiono 40 morgów.

Szerokość kunet (żłobów) kamiennych wynosi 2*5 do 3 m, głębokość 1 m, grubość kamieni 0*5 m.

Zapory kamienne, mimo że od początku wojny do r. 1930 nie były konserwowane, utrzymały się, wymagają jednak częściowo naprawy.

Oprócz powyższych zabudowań i zadrzewień wykonano lokalne korekcje Dniestru i zalesiono zakupione zręby: w gminie Gwoździec 240 morgów 176 kwadr, sążni i w gminie Niedzielna 260 morgów, razem o powierzchni 500 morgów 176 kwadr, sążni. Lasy te w myśl ustawy są niepozbywalną własnością funduszu konserwacyjnego.

Ponieważ preliminarz kosztorysowy nie wystarczał nawet na wykonanie programowych robót, a wskutek częstych powodzi, jakie się wydarzały podczas budowy, okazała się potrzeba wykonania nagłych zabudowań, które nie

były objęte projektem, przeprowadzono następujące dalsze zabudowania z kratowej i państwowej dotacji na drobne meljoracje.

1.    Zabudowanie Dniestru w gminie Wołcze (pow. Turka).

Wskutek powodzi w latach 1899—1902 zdziczała przestrzeń źródłowa Dniestru w tej gminie do tego stopnia, że wymagała uregulowania. Koszta korekcji progowej na długości T8 km przy ubezpieczeniu brzegów opaskami Seelinga obliczyła sekcja Samborska w kwocie 36.700 koron. Objętość średniej wody wielkiej z 1 km² przyjęto 1 m³, dla dorzecza powyżej mostu A — 7'97 km² 8 m³, a dla dorzecza poniżej mostu A = 11 km² 11 m³, — szerokość zaś łożyska obliczono według formuły Armaniego powyżej mostu na 8 m, poniżej mostu 11 m. Dla zabezpieczenia korekcji progowej uznała komisja kolaudacyjna konieczność zbudowania zapory kamiennej kosztem 6.500 K, tak iż koszta budowy podniosły się do 43.200 K, które zostały pokryte 50%-wemi zasiłkami z krajowej i państwowej dotacji na drobne meljoracje w pięciu ratach począwszy od r. 1907.

Roboty wykonał technik lasowy Juljan Niżankowski pod kierunkiem komisarza inspekcji leśnej Karola Duszanka.

Ryciny 94 i 95 na stronie 381 według zdjęć dostarczonych przez państwowy Zarząd wodny w Samborze przedstawiają zaporę i korekcję progową Dniestru w gminie Wołcze.

2.    Korekcja Dniestru w gminie Zukotyn (pow. Turka).

Na prośbę gminy Zukotyn wykonano lokalną regulację Dniestru w tej gminie w latach 1911 do 1913, mianowicie opaskę kamienną 380 m długą,

2 tamy prostopadłe Seelinga i zalesienie 1 ha żwirowisk. Koszta preliminowane na 10.000 К i przekroczenie 1.200 K, razem 11.200 K, pokryto po po- . łowię z krajowej i państwowej dotacji na drobne meljoracje. Roboty wykonali komisarze inspekcji leśnej Karol Duszanek i Włodzimierz Szmatera.

3.    Zabudowanie potoku Ołena w gminie Strzyłki (pow. Stary Sambor).

Zabudowanie Ołeny, lewego dopływu Dniestru, wykonał komisarz Karol Duszanek w latach 1911 i następnych na podstawie projektu sekcji Samborskiej, w którym preliminowano na budowę 3 zapór kamiennych i korekcję progową 1*7 km długości 36.000 K. W r. 1914 przyznano na naprawę szkód powodziowych 5.000 K, tak iż suma kosztów wynosi 41.000 K. Szerokość trasy wynosiła 4 m, brzegi zaś zabezpieczono opaskami Seelinga, a poczęści kiszkami faszynowemi.

4.    Zabudowanie potoku Dubeń w gminie Spas (pow. Stary Sambor).

Na prośbę gminy i obszaru dworskiego Spas wykonano zabudowanie potoku Dubeń, lewego dopływu Dniestru w tej gminie. Według projektu szczegółowego sekcji Samborskiej z r. 1907 wynosi długość tego potoku 5'6 km, dorzecze A = 11 km², spad /=0*5% do 2*45°/o. W projekcie przewidziano budowę 2 zapór kamiennych, korekcję progową od km 1T7 na długości 0’849 km i kunetę kamienną na długości 0*385 km. Szerokość trasy dla przepływu 0*5 m³ z 1 km² na sekundę obliczono na 5*5 m przy głębokości średniej wielkiej wody 0*4 m, przekrój zaś kunety kamiennej o kształcie od-

Шк щ

.

'Ч.л

üt*i

Ш;

шь

I.

JkwF

WÊk-m".

Ulf

' »"

*Й

Ä, ,

- •':

Ж-; *

И/'

Ry. 94. Zapora kamienna na Dniestrze w gminie Wołcze.

W| ■

*-

Ы-Т ■ ■

ÎST*Œ!SS^

- -»ТДДР».

я»;

ЖтЩ

г Щ — i ...... ....

#8*Г.-; -■ *#>*/■

ИЯ

» ***' * te*?

«* - .

Rye. 95. Korekcja progowa Dniestru w gminie Wołcze.

cinka koła ma szerokość 4 m, a głębokość 1 m. Koszta w sumie 64.000 ko- -ron pokryto z krajowej i państwowej dotacji na drobne meljoracje. Roboty wykonał w latach 1907 do 1909 komisarz inspekcji leśnej Karol Duszanek.

Koszta utrzymania powyższych czterech zabudowań, względnie korekcyj wykonanych jako mniejsze meljoracje, pokrywać ma fundusz konserwacyjny zabudowań potoków górskich w dorzeczu Dniestru.

W budżecie krajowym na r. 1914 uchwalił Sejm 30%-we, względnie 50% zasiłki na 3 dalsze zabudowania w dorzeczu Dniestru, które jednak z powodu wybuchu wojny nie zostały wykonane, mianowicie: 1) zabudowanie potoku Motylewiczówka kosztem 55.800 К (zasiłek kraju 30%), — 2) zabudowanie pot. Łopaty w gminie Wołcze kosztem 7.700 К (zasiłek kraju 70%), — 3) budówę 5 zapór kamiennych na Suszycy Rykowej kosztem 14.000 К (zasiłek kraju 50%).

Projekt ustawy o konserwacji zabudowań potoków górskich w dorzeczu

Dniestru.

Gdy fundusz budowy w r. 1912 został wyczerpany, — wydatki bowiem wynosiły do roku 1912 1,212.000 koron (zamiast 1,200.000 К przewidzianych w ustawie z r. 1896), — przedłożył Wydział Krajowy Sejmowi 22 sierpnia 1912 r. projekt ustawy zapewniającej konserwację wykonanych zabudowań w dorzeczu Dniestru.

Według projektu ustawy koszta utrzymania miały być pokrywane :

a)    z dochodów uzyskanych ze sprzedaży wikliny, oraz z trzebieży lasów w Gwożdźcu i Niedzielnej, stanowiących własność funduszu zabudowania;

b)    z odszkodowań i grzywien, nakładanych za przekroczenia wodne przy tern przedsiębiorstwie w myśl § 22 ustawy z dnia 30 czerwca 1884 r. Dz. austr. u. p. nr. 117;¹

c)    z corocznych datków funduszu krajowego i skarbu państwa w ciągu lat dziesięciu, t. j. od r. 1913 do r. 1922 włącznie, po upływie zaś tego okresu z dochodów trzebieży lasów, względnie z corocznych datków konkurencyjnych stron interesowanych (§ 1).

Wysokość corocznych datków kraju i państwa wynosić ma w pierwszych trzech latach po 6.000, czyli razem 12.000 K. W następnych siedmiu latach wysokość tych datków ma być wymierzoną z przecięcia rzeczywistych wydatków w ostatnich trzech latach (§ 2).

Dla utrzymania robót począwszy od r. 1923 ma być zawiązana w drodze administracyjnej przymusowa spółka interesowanych właścicieli gruntów i innych nieruchomości, rozkład zaś datków konkurencyjnych na poszczególnych członków spółki ma być uskuteczniony w myśl ustawy wodnej (§ 3).

Zarząd funduszu konserwacyjnego w latach 1913 do 1922 sprawować będzie Wydział Krajowy, nadzór zaś nad robotami konserwacyjnemi sekcja oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich w Samborze. Począwszy od r. 1923 zajmować się będzie zarządem funduszu konserwacyjnego spółka wodna, nadzorem zaś technicznym wymieniona sekcja leśno-techniczna (§ 4).

Należy zauważyć, że w projekcie ustawy przewidziano zasilenie funduszu konserwacyjnego datkami kraju i państwa tylko przez lat dziesięć z tego

powodu, ponieważ według relacji sekcji Samborskiej dochód z lasów w Gwoźdźcu i Niedzielny po latach dziesięciu pokryje wszystkie wydatki konserwacyjne.

2.310 К 6.900 „ 780 „ 2.010 „

Roczne koszta utrzymania wykonanych korekcyj i zabudowań: na Dniestrze oraz na dopływach i debrach łącznej długości 50’5 km obliczyła sekcja Samborska, jak następuje :

1)    utrzymanie strażników............

2)    koszta konserwacji.............

3)    3 strażników lasowych w Gwoźdźcu i Niedzielnej .    .

4)    koszta zarządu i wydatki nieprzewidziane.....

. . 12.000 К

razem

Z powodu obstrukcji ukraińskiej uchwalił Sejm Krajowy dopiero 4 marca 1914 r. projekt ustawy konserwacyjnej, który z powodu wybuchu wojny światowej nie uzyskał sankcji.

Uzupełnienie zabudowań potoków górskich w dorzeczu Dniestru.

W § 1 punkcie 13 noweli z dnia 9 maja 1907 r. przewidziano na obszarze zabudowań objętych ustawą z r. 1896 korekcję i zabudowanie pot. Jabłonki, Leniny i Mszańca.

W projektach opracowanych przez lwowską ekspozyturę oddziału leśno-technicznego, a zatwierdzonych przez komisję regulacyjną preliminowano na korekcje i zabudowania:

1)    potoku Jabłonki

2)    potoku Leniny na długości 7²2 km .

3)    potoku Mszańca na długości 14’7 km

na

długości 4²4 km

207.000 К 190.000 „ 368.000 „

. . 765.000 K²

razem

Ze względu na znaczne rozmiary zaprojektowanych zabudowań potoków górskich, a szczupły fundusz 7,500.000 К przeznaczony na uzupełnienie regulacji rzek kanałowych w I okresie budowy (1908 do 1912 r.) komisja regulacyjna pominęła zupełnie w rocznych programach szczegółowych potoki Jabłonkę i Mszaniec, których zabudowanie wedle opinji komisji miałoby być wykonane na podstawie ustaw krajowych przy 70% zasiłku z państwowego funduszu meljoracyjnego, i uchwaliła tylko dotacje na korekcję progową potoku Leniny, mianowicie: na r. 1910 50.000 K, — na r. 1911 42.000 K, — na r. 2912 50.000 K, w drugim zaś okresie budowy na r. 1913 6.000 К i na I półrocze 1914 r. 5.000 K, razem 153.000 K.

Budową kierowali równoczenie na Leninie i na Bystrzycy Samborskiej z ramienia lwowskiej ekspozytury oddziału leśno-technicznego komisarze inspekcji leśnej Roman Czechowicz w latach 1910 i 1911, następnie Stanisław Hubicki.

Po przejęciu agend meljoracyjnych Wydziału Krajowego poruczyło Ministerstwo Robót Publicznych prowadzenie zabudowań potoków górskich w dorzeczu Dniestru państwowemu Zarządowi wodnemu w Samborze, któremu przydzieliło w tym celu inżyniera leśnictwa Juljana Niżankowskiego.

Po wojnie światowej zabudowano tylko jeden potok Masny, lewy dopływ Dniestru, zapomocą zapory kamiennej 4 m wysokiej i kunety kamiennej 3 m szerokiej, a 0'8 m głębokiej na długości 0’3 km. Zresztą prowadzono przeważnie roboty konserwacyjne, i to dopiero od r. 1924 (gdy skończył się okres dewaluacji i inflacji), mianowicie:

na Dniestrze w gminie Wołcze, gdzie wymieniono podproże faszynowe i naprawiono opaski Seelinga;

naprawę szkód wyrządzonych przez powodzie w r. 1925 i 1927 na potokach Rypianka, Niedzielnianka, Ołena, Dubeń i Suszyca Rykowa;

odbudowę zniszczonej korekcji progowej na potoku Topolniczance, odbudowę zapór na Wapniarce i wykonanie kunety w miejsce korekcji progowej i odbudowę zapory kaszycowej na potoku Podbuż.

Do preliminarzy państwowego funduszu meljoracyjnego na r. 1929/30, 1930/31 i 1931/2 wstawiło Ministerstwo Robót Publicznych dotacje na zabudowanie potoków Jabłonka, Mszaniec i Topolniczanka, jednakże łącznie z dotacją na zabudowanie Bystrzycy Samborskiej. Dotacje te, które obejmują 60% udział państwa i 40% udział samorządu w kosztach, wynoszą:

w r. 1929/30 na regulację Jabłonki, Mszańca i Bystrzycy 50.000 zł. w r. 1930/31 na regulację Topolniczanki, Leniny i Bystrzycy 58.700 zł;

1931/32

w r. 1931/32 na regulację Topolniczanki i Bystrzycy 58.000 zł.

Wedle preliminarza państwowego funduszu meljoracyjnego na r. koszta robót pozostałych do wykonania z początkiem roku budżetowego 1931/32 wynosiły 984.300 zł.

18. Zabudowanie potoku Krzemionki.

(Powiaty Stary Sambor i Sambor).

(Karta -przeglądowa Dniestru powyżej Kornalowic).

Wskutek uchwały Sejmu krajowego z dnia 24 października 1903 r., powziętej w załatwieniu petycji gminy Wola Koblańska, zarządziło Ministerstwo Rolnictwa na wniosek Wydziału Krajowego opracowanie projektu zabudowania potoku Krzemionki, prawobrzeżnego dopływu Dniestru, w gminach Wola Koblańska i Kobło powiatu starosamborskiego i Bereźnica powiatu Samborskiego.

Projekt, opracowany w r. 1905 przez sekcję Samborską oddziału leśno-technicznego, obejmuje regulację potoku na długości 9'425 km częścią systemem Seelinga, częścią zaś zapomocą progów poprzecznych, zabudowanie trzech debr zapomocą 21 zapór kamiennych i jednej kunety kamiennej (żłobu), tudzież zalesienie i zadarnienie stoków.

Koszta budowy preliminowano:

. . 128.06376 К . . 71.514-52 „ . . 40.42172 „

. . 240*000 — К

1)    regulacja potoku............

2)    zabudowanie i zalesienie.........

3)    koszta zarządu i wydatki nieprzewidziane

razem

(czyli 433*440 zł. obieg, stabil.).

Gdy potok Krzemionka zasypywał żwirem znaczne przestrzenie gruntów urodzajnych, zagrażał miejscowościom nadbrzeżnym i nanosił żwir do łożyska

Dniestru, a komisja reambulacyjna złożona z delegatów Ministerstwa i Wydziału Krajowego uznała potrzebę wykonania zaprojektowanych robót, przedłożył Wydział Krajowy 4 grudnia 1906 r. Sejmowi projekt ustawy zapewniającej dla tego przedsiębiorstwa 50% zasiłki z funduszu krajowego i państwowego funduszu meljoracyjnego. Projekt ustawy uchwalony przez Sejm 6 marca 1907 r.

uzyskał sankcję w grudniu tego samego roku.

%•

Ustawa krajowa z r. 1907.

W myśl ustawy z dnia 2 grudnia 1907 r. Dz. u. kraj. nr. 19 z r. 1908 i rozporządzenia wykonawczego z dnia 8 lutego 1908 r. Dz. u. kraj. nr. 20, miało być wykonane zabudowanie potoku Krzemionki jako przedsiębiorstwo krajowe na podstawie projektu oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich z r. 1905 w ciągu lat czterech począwszy od r. 1907 kosztem 240.000 koron, który miał być pokryty bezzwrotnemi zasiłkami funduszu krajowego i państwowego funduszu meljoracyjnego po 50%.

Dla utrzymania wykonanych robót ma być po ukończeniu budowy utworzona w drodze administracyjnej przymusowa spółka interesowanych właścicieli gruntów i innych nieruchomości.

Inne postanowienia ustawy i rozporządzenia wykonawczego są identyczne z przepisami wydanemi dla podobnych przedsiębiorstw.

Kierownictwo budowy poruczyło Ministerstwo Rolnictwa komisarzowi inspekcji leśnej Włodzimierzowi Szmaterze, który prowadził roboty od r. 1907 do wojny światowej.

Według informacji udzielonej przez inżyniera Juljana Niżankowskiego, który z ramienia państwowego Zarządu wodnego w Samborze prowadzi obecnie roboty konserwacyjne na Krzemionce, wykonano przed wojną światową następujące roboty:

a)    na potoku Krzemionce korekcję progową od km 9 do km 2 i ubezpieczono brzegi opaskami Seelinga, zastosowując szerokość trasy 5 m i 7 m, tudzież 5 zapór kamiennych na zaprawie cementowej.

b)    na dopływach 28 zapór kamiennych na zaprawie cementowej, mianowicie: 1) na potoku Kamiennym 9 zapór, 2) Pohar 9 zapór, 3) Barszo-wiec 7 zapór, 4) na potoku bez nazwy poniżej Barszowca 2 zapory, 5) Kier-niczki Wielkie 1 zaporę.

W r. 1911 dwukrotne burze zniszczyły korekcję progową, która przed wojną została częściowo odbudowaną.

Ryciny 96 i 97 (na str. 386), oraz 98 i 99 (na str. 387) przedstawiają wykonane roboty według zdjęcia państwowego-Zarządu wodnego w Samborze z r. 1931.

Podczas powodzi, jakie się wydarzyły w maju i sierpniu 1911 r., uległa znaczna część wykonanych robót, zwłaszcza korekcje progowe, zniszczeniu, wskutek czego opracowała sekcja Samborska oddziału leśno-technicznego projekt uzupełnienia zabudowania potoku Krzemionki, który preliminował koszta w sumie 427.000 K.

Wydział Krajowy przedłożył Sejmowi 22 sierpnia 1912 r. projekt ustawy zapewniającej wykończenie robót przy pomocy 70 % zasiłku z państwowego funduszu meljoracyjnego po myśli noweli z dnia 4 stycznia 1909 r. do ustawy meljoracyjnej, — jednak z powodu obstrukcji ukraińskiej projekt ten uchwalony został przez Sejm dopiero 4 marca 1914 r. i nie uzyskał sankcji.

25

Roboty wodne i melioracyjne w południowej Małopolsce. III.

'«i

5|

№ *

V. *

Rye. 96. Korekcja progowa na potoku Krzemionki.

I¹

Fm

Rye. 98. Zapory na potoku Pohar.

ПЯТО.    V-/"-'“,;

:

:-:::. ■ *; у ■    '    ■ •    '    '•

A ' -    ://

W* \ i&:    '    '• • ' ,

- '-S3

•fe'V¹, - .;

Po przejęciu agend meljoracyjnych przez Ministerstwo Robót Publicznych w r. 1919 prowadzi roboty przeważnie konserwacyjne państwowy Zarząd wodny w Samborze. Od r. 1926 pokrywał Tymczasowy Wydział Samorządowy 50% kosztów w kwotach oznaczonych przez Ministerstwo Robót Publicznych, mianowicie: w 1926 r. 12.000 zł, — 1927/8 r. 16.000 zł., — w 1928/9 r. 16.000 zł. Gdy w preliminarzu T. W. S. w likwidacji na r. 1929/30 skreślono wszystkie wydatki na meljoracje, pokrywa od tego roku 50% datek kraju Ministerstwo Robót Publicznych z państwowego funduszu meljoracyjnego. Datek ten wynosił w 1929/30 r. 16.000 zł., w 1930/31 r. 15.000 zł., a na r. 1931/32 uchwalony został przez Izby ustawodawcze w kwocie 15.000 zł.

19. Zabudowanie potoku Niedzielnianki.

(Powiat Stary Sambor).

(Karta przeglądowa Dniestru powyżej Kornalowic).

Dolny bieg potoku Niedzielnianki, prawegu dopływu Topolniczanki, zabudowany został w latach 1899 i 1900 z funduszu utworzonego ustawą z dnia 18 maja 1896 r. Dz. u. kraj. Nr. 36 o zabudowaniu potoków górskich w dorzeczu Dniestru. W latach 1907 i 1908 wydarzyło się jednak kilkakrotne oberwanie chmury u źródeł tego potoku, wskutek czego dawniej spokojny górny bieg Niedzielnianki zamienił się w groźny dziki potok. Ponieważ w gminie Niedzielna pousuwały się brzegi, a rumowisko stąd wyniesione zagrażało zniszczeniem wykonanego zubudowania dolnego biegu Niedzielnianki i potoku Topolniczanki, sporządziła sekcja Samborska w r. 1909 projekt zabudowania górnego biegu Niedzielnianki, którego koszta obliczyła na 74.000 K.

Za zgodą Ministerstwa Rolnictwa i Wydziału krajowego wykonano naj-naglejsze roboty w r. 1909 kosztem 18.200 K, który został pokryty z funduszu zabudowania potoków górskich w dorzeczu Dniestru, utworzonego ustawą z r. 1896. Celem zapewnienia środków na przeprowadzenie reszty robót objętych projektem w kwocie 55.800 K, przedłożył Wydział krajowy Sejmowi 30 sierpnia 1910 r. projekt ustawy, według którego, w myśl noweli z dnia 4 stycznia 1909 r. Dz. u. p. Nr. 4 do ustawy meljoracyjnej, fundusz krajowy pokryć miał 30%, a państwowy fundusz meljoracyjny 70% kosztów. Projekt ustawy uchwalony przez Sejm dnia 13 lutego 1912 r. uzyskał sankcję w tym samym roku.

Ustawa z r. 1912 i wykonanie robót.

W myśl ustawy z dnia 12 września 1912 r. Dz. u. kraj. Nr. 118 i rozporządzenia wykonawczego z dnia 7 kwietnia 1913 r. Dz. u. kraj. Nr. 46 wykonane zostało w r. 1913 zabudowanie potoku Niedzielnianki w dorzeczu Dniestru w powiecie starosamborskim jako przedsiębiorstwo krajowe na podstawie projektu oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich kosztem 55.800 K, który pokryty został 30% zasiłkiem z funduszu krajowego w kwocie 16.740 К i 70% zasiłkiem z państwowego funduszu meljoracyjnego w kwocie 39.060 K.

Według § 1 ustawy koszta utrzymania wykonanych robót pokrywać ma po ukończeniu budowy fundusz, który będzie utworzony w myśl § 6 ustawy

z dnia 18 maja 1896 r. Dz. u. kraj. Nr. 36 o zabudowaniu potoków górskich w dorzeczu Dniestru.

Budową kierował komisarz inspekcji leśnej Włodzimierz Szmatera.

Według informacji, o-trzymanej w r. 1930 od inżyniera państwowego Zarządu wodnego w Samborze, który prowadzi roboty przy zabudowaniu potoków górskich w dorzeczu Dniestru, wykonano na potoku Niedzielniance 5 zapór kamiennych 1‘5 metrów do 3 metrów wysokich oraz korekcję progową na długości 4 kilometrów. Szerokość potoku skorygowanego wynosi 6 metrów i 8 metrów.

ЯЙЙЯ

SJ

Rye. 100. Zabudowany potok Niedzielnienka.

20. Zabudowanie potoku Żukotyniec w gminie Wołcze.

(Powiat Turka).

(Karta przeglądowa Dniestru powyżej Kornalowic).

Na prośbę gminy Wołcze, powiatu turczańskiego, odniósł się Wydział krajowy w r. 1908 do Ministerstwa Rolnictwa o zarządzenie opracowania projektu zabudowania potoku Zukotyńca, prawego dopływu Dniestru.

Projekt, sporządzony w r. 1910 przez sekcję Samborską oddziału leśno-technicznego, preliminował koszta robót w sumie 70.800 K.

Ze względu na potrzebę zabudowania tego potoku przedłożył Wydział krajowy 30 sierpnia 1910 r. Sejmowi projekt ustawy zapewniającej wykonanie robót przy 70% zasiłku z państwowego funduszu meljoracyjnego (w myśl noweli z dnia 4 stycznia 1909 r. do ustawy meljoracyjnej).

Projekt ustawy, uchwalony przez Sejm 14 jutego 1912 r., otrzymał sankcję 12 września 1912 r.

Ustawa krajowa z r. 1912 i wykonanie robót.

W myśl ustawy z dnia 12 września 1912 r. Dz. u. kraj. Nr. 121 i rozporządzenia wykonawczego z dnia 7 kwietnia 1913 r. Dz. u. kraj. Nr. 49 zostało wykonane w r. 1913 zabudowanie potoku Żukotyniec w dorzeczu Dniestru w gminie Wołcze w powiecie turczańskim, jako przedsiębiorstwo krajowe na podstawie projektu sekcji Samborskiej oddziału leśno-technicznego kosztem 70.800 K, który został pokryty bezzwrofnym zasiłkiem z funduszu krajowego w wysokości 30°/o i takimże zasiłkiem z państwowego funduszu meljoracyjnego w wysokości 70%.

Koszta utrzymania wykonanych robót pokrywać ma fundusz, który będzie utworzony po myśli § 6 ustawy z dnia 18 maja 1896 r. Dz. u. kraj. Nr. 36 o zabudowaniu potoków górskich w dorzeczu Dniestru.

Roboty wykonał starszy komisarz inspekcji leśnej Jan Małecki.

Według informacji udzielonej w r. 1930 przez inżyniera państwowego Zarządu wodnego w Samborze Juljana Niżankowskiego, zbudowano na potoku Zukotyniec 3 zapory kamienne i wykonano korekcję progową na długości 1*5 km. Szerokość dna potoku przyjęto dla korekcji na 4 m i 5 m.

21. Zabudowanie Bystrzycy Samborskiej.

(Powiat Drohobycz i Sambor).

Według noweli z dnia 9 maja 1907 r. Dz. u. kraj. Nr. 54 do ustawy o regulacji rzek kanałowych miała być wykonana korekcja Bystrzycy Samborskiej i jej dopływu Czerchawy wraz z zabudowaniem potoków górskich przy 60% udziale państwowego funduszu kanałowego i 40% udziale kraju w kosztach.

Projekt zabudowania opracowany przez sekcję Samborską oddziału leśno-technicznego obejmował rzekę Bystrzycę od mostu w Podbużu do ujścia potoku Stronawki na długości 10 km, której część 3*6 km długa leży w gminie Podbuż a 6*4 km w gminie Załokieć, oraz zabudowanie potoków Hreble i Szepetnik, koszta zaś preliminował w sumie 500.000 K. Na posiedzeniu 27 lipca 1909 r. uchwaliła Komisja regulacyjna przeprowadzić rewizję projektu, która się odbyła 21 i 23 marca 1911 r., a podczas której przedłożył kierownik lwowskiej ekspozytury oddziału leśno-technicznego projekt zabudowania trzeciego dopływu Bystrzycy, potoku Stronawki, kosztem 214.000 K, tak iż koszta korekcji Bystrzycy wraz z zabudowaniem 3 dopływów dosięgły sumy 714.000 K.

Na wniosek komitetu technicznego uchwaliła Komisja regulacyjna 10 kwietnia 1911 r. zredukować sumę kosztorysową regulacji Bystrzycy i zabudowania 3 dopływów na 630.000 koron, oraz poleciła lwowskiej ekspozyturze oddziału leśno-technicznego opracować projekt zabudowania potoku Czerchawy, na które preliminowała Komisja ministerjalna w r. 1906 kwotę 197.000 K.

Na XII posiedzeniu dnia 3 kwietnia 1912 r. zatwierdziła Komisja projekt zabudowania 2 dopływów Czerchawy, mianowicie : regulacji progowej na średnią wielką wodę potokq Sprynki na długości 8*7 km i potoku W o 1 a n к i na długości 2.345 km, tudzież preliminowane koszta :

194.658-24 К 111.435-92 „ 59.505-84 „

regulacji Sprynki w kwocie.......

„ Wolanki ........

20% na zarząd i wydatki nieprzewidziane .    .

razem

koszta regulacji Bystrzycy z zabudowaniem 3 dopływów zatwierdzone zostały w kwocie..........

całe zatem koszta zabudowania Bystrzycy Samborskiej z dopływami były preliminowane w sumie

. . 365.000'— К

630.000-— „

. . 995.000*— К

жшш

>Л

i #|Р*

-,

PR®

У\'; „.

W#mh4n

нк t&lw

ЩЖщ

Я"3®нЕ|я

шштг^

Jj

'Щ

lé

¹ U jö?

г;

«йfife

Hi

о» iStf

•jj

ЩЖш>

рж

|V

PłSI

-г--и

'(

fâj

^Ж'шт:й

ЪГ^ЯяМкы

Шш

-V

‘Cg!

łmm

iff

?Шшш

ШжШр*-

flQ

’Ч

jgf

Ь;'0

te

na

ШШт

*т. ■■**!'.

r'/ч.

vV'

mm

h:':

?.. ä\ ‘A

6Ш¹.

•S

Ж#

’г

<a

WUw^k

р11Й

Ш%Д§Р

’fią

ЩШ

*<\W

7/-J-

1УЩ

л®4.

wm

Ж)

iC.. .

W*m

Ж

Шж

te.

BpSflSBrs

•>V\&

Ш\

-V

1%

fiÿéM

■л:

Г,

шжштшт

::

sSr

ч ''ÎÏ

\>;&&

g-Ж

s*:

ÄJ4й

ЬЛк

л⁵

fc>i

mm

¥âw^'w

«ШЖ

••

шщт

Шш

в*Э

aJwSR

£Éfe "

Ш«

1Ё|де!|

ii

_ _ЙврЭ^1^®(е^0

““Шш

Rye. 101. Sytuacja Bystrzycy Samborskiej (1 :100.000).

W rocznych programach szczegółowych uchwaliła Komisja regulacyjna następujące dotacje na regulację Bystrzycy wraz z zabudowaniem potoków Szepetnik i Hreble :

120.000 К 140.000 „ 53.000 „ 35.000 „

na rok 1909 i 1910 po 60.000 К „ „ 1911 i 1912 „ 70.000 „

„    „ 1913 .......

„ I półrocze 1914 r.....

. . 348.000 К

razem

Roboty przy korekcji i zabudowaniu Bystrzycy Samborskiej prowadzili inżynierowie leśnictwa: Roman Szechowicz od r. 1909 do r. 1911, od r. 1912 zaś Stanisław Hubicki.

Według dat, udzielonych przez inżyniera państwowego Zarządu wodnego w Samborze Juljana Niżankowskiego, wykonano przed wojną światową następujące roboty :

a)    na Bystrzycy: w Załokciu korekcję progami drewnianemi na długości 1*5 km o szerokości trasy 6 m il zaporę kamienną 2 m wysoką, — w Podbużu korekcję progami kamiennemi 0*3 m wys. na długości 2 km o szerokości trasy 9 m i 1 próg kamienny 1 m wysoki na górnym początku korekcji, przy ubezpieczeniu brzegów tak w Załokciu jak i w Podbużu opaskami Szelinga ;

b)    na potoku Hreble 3 zapory kamienne 2 m do 2'5 m wysokie i ku-netę kamienną o przekroju odcinka koła 2*5 m szeroką a 0'8 m głęboką na długości Г5 km ;

c)    na potoku Szepetnik 13 zapór kamiennych 1*5 m do 2 m wysokich i kunetę kamienną o przekroju jak na potoku Hreble 0*5 km długą.

Roboty wykonane przy zabudowaniu potoków (tak zapory jak i kunety) utrzymują się w dobrym stanie. Również utrzymuje się dobrze korekcja progowa Bystrzycy z wyjątkiem dolnej przestrzeni w Podbużu, gdzie na długości 0'5 km progi kamienne zostały częściowo zerwane a częściowo zasypane żwirem.

Po przejęciu od Wydziału krajowego agend meljoracyjnych w r. 1919 poruczyło Ministerstwo Robót Publicznych kierownictwo zabudowania Bystrzycy z dopływami państwowemu Zarządowi w Samborze, z którego ramienia prowadzi roboty inżynier Juljan Niżankowski.

na udział państwa a 40% na

udział b. T. W. S.

Według preliminarza państwowego funduszu meljoracyjnego na r. 1931/2 koszta robót pozostałych do wykonania na Bystrzycy i Topolniczance (dopływie Dniestru) wynoszą 984.300 zł. Na r. 1931/2 wstawiono do budżetu dotację 58.000 zł., z tego 60%

22. Zabudowanie i zalesienie debr w gminie Mikołajów powiatu żydaczowskiego.

Miasto Mikołajów leży na południowym brzegu płyty podolskiej w dorzeczu Zubrzanki, która w Uściu wpada do Dniestru. Miasto położone w kotlinie (287 m nad Adrjatykiem) otoczone jest pagórkami, które się wznoszą na wschodzie do 363, na północy do 368 m, na południu 342 m, a na południowym zachodzie do 351 m (Lipa) nad morzem. Woda opadowa spływa z tych pagórków od Radziejowa, Pryjmy i Podlipek w kierunku zachodnim licznemi debrami łączącemi się w mieście w potok mikołajowski, który od kościoła płynie w kierunku zachodnim przez Mikołajów i Drohowyże, a w miejscowości Grebla ma ujście do Zubrzanki.

Pod względem geologicznym stoki pagórków mikołajewskich składają się z piasków mioceńskich (litotamniowych), spoczywających na kredzie senoń-skiej, porośnięte są trawą i użytkowane jako pastwisko, lecz przy uszkodzeniu darni nie są w stanie stawić oporu wodzie deszczowej, która z powodu wielkiego spadu tych stoków wytwarza wyrwy i debry w terenie, a piaskiem stąd uniesionym zasypuje ulice miasta, domy i ogrody. Z powodu ruchu piasków cierpi miasto Mikołajów na brak wody, ponieważ wiele źródeł, które ludność dawniej użytkowała, zostało zasypanych. Według sprawozdania Magistratu z 27 kwietnia 1898 r., przedłożonego Wydziałowi Krajowemu, woda spływająca z pagórków zamulała i zasypywała piaskiem nietylko pola, lecz także ulice i rynek i dostawała się do mieszkań, wobec czego groziło niebezpieczeństwo, że mieszkańcy narażeni na utratę zdrowia i mienia zmuszeni będą opuścić swoje dotychczasowe siedziby.

Na prośbę gminy, popartą przez Wydział Krajowy, zarządziło Ministerstwo Rolnictwa zbadanie sprawy na miejscu, a następnie opracowanie projektu zabudowania debr, zalesienia stoków i korekcji potoku do granicy gminy Drohowyża.

Projekt techniczny opracowany w r. 1901 przez sekcję Samborską oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich obejmował następujące roboty:

1) regulację i obwałowanie potoku mikołajowskiego od granicy gminy Drohowyże do połączenia się debr na długości 1*911 km, przyczem dno potoku od gościńca państwowego Lwów-Stryj {km 0"308) do kościoła {km 1 *911) ma być ubezpieczona kunetą kamienną, ponieważ na te] przestrzeni znajduje się targowica;

2)    przełożenie potoku mikołajowskiego powyżej km 1*911 i korekcję progową tego potoku od km 1*911 do 1*380;

3)    zabudowanie górnego biegu potoku (debry od Radziejowa) z 4 debrami bocznemi oraz 2 ścieków z 2 debrami bocznemi, dwoma zaporami kamien-nemi, 44 zaporami gałęziowemi, płotami poprzecznemi i kunetami faszynowemi ;

4)    skarpowanie i ustalenie usuwistych stoków płotkami, tudzież zalesienie 54*2 ha stoków;

5)    budowę 4 mostów.

Ilość wielkiej wody przyjęto dla potoku mikołajowskiego o powierzchni dorzecza 4*65 km², q± = 4 mblsek. z 1 km², Q₄ = 18*2 m³/sek., ilość wody normalnej dla korekcji progowej 1 m³ z 1 km² na sekundę.

Spad potoku mikołajewskiego zaprojektowano: od km 0*0 do 1*3 /= 0*325 %> od km 1*3 do 1*911 /=1*368%о, od km 1*911 do 3*035 /=2*076%o.

wi-

Mm

VI

T^3:*2*î

шщ

шшш

/]

ft

и***

m-'v

.у /.<S'3wv/sra

\Т~-П

•ч-—'

К-

#■

Vf

■■

•ш

> i «nf,

silŁ®

ШЁШёж

Ш»Маи

Bis

tó

а >ЛЯио

fes

г®

at

élu

, ЕЕ'

Ян

«Е¹

Ryc. 103. Sytuacja debr w Mikołajowie (1 :75.000).

Koszta budowy preliminowano:

117.084 К 23.416 „

Korekcja, zabudowanie i zalesienie Zarząd i nieprzewidziane (20%)

Razem . 140.500 К

(czyli 253.743 zł. obieg, stabil.).

Koszta obliczono na podstawie następujących cen jednostkowych :

1 тъ wykopu ziemi 0'40 K;

1 m² darniowania 0 24 К ;

1 m² kunety kamiennej 0*5 m grubości 5‘94 К ;

1 m bież. progu z okrąglaków drewnianych 0*3 m średnicy na podściółce z faszyn lasowych 3*50 K;

1 m bież. płotka podłużnego (paliki 1*5/72 długie) 0*60 K;

1 m bież. płotka poprzecznego ubezpieczonego kiszkami faszynowemi 1*86 K;

1 m bież. płotka do ustalenia stoków 0*40 К ;

skarpowanie 1 m² stoku 0*10 K;

obsiew 1 ha nasionami traw 54*80 K;

zalesienie 1 ha sadzonkami drzew 140*80 K.

Gmina Mikołajów zobowiązała się pokryć 10% kosztów, odstąpić bezpłatnie grunta pod drogi, które z debr i ścieków musiały być usunięte, zrzec się odszkodowania za odjęcie prawa pasienia bydła na gruntach przeznaczonych do zalesienia, oraz wykonane roboty własnym kosztem utrzymywać.

Wydział Krajowy zamierzał przeprowadzić to zabudowanie jako drobną meljorację, gdy jednak Ministerstwo Rolnictwa oświadczyło, że z powodu obciążenia odnośnej dotacji dyspozycyjnej może udzielić zasiłku tylko z państwowego funduszu meljoracyjnego, przedłożył Sejmowi 27 grudnia 1902 r. projekt ustawy, zapewniającej pokrycie 90% kosztów 50% zasiłkami kraju i państwa, który to projekt uchwalił Sejm 24 października 1903 r.

¹

Ustawa ta została utrzymana w mocy artykułem 262 polskiej ustawy wodnej.

²

Według protokołu posiedzenia XIII komisji regulacyjnej z dnia 2 lipca 1912 r. (strona 23).

Ustawa krajowa z r. 1903 i wykonanie robót.

W myśl ustawy z dnia 23 grudnia 1903 r. Dz. u. kraj. nr. 42 z r. 1904 miało być wykonane zabudowanie i zalesienie debr w gminie Mikołajów powiatu żydaczowskiego jako przedsiębiorstwo krajowe na podstawie projektu oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich z r.1901 kosztem 140.500 K, który miał być pokryty bezzwrotnemi zasiłkami z funduszu krajowego i państwowego funduszu meljoracyjnego w wysokości po 45%, oraz 10% datkiem gminy Mikołajów.

Bliższe postanowienia co do sposobu wykonania przedsiębiorstwa miały być wydane w drodze rozporządzenia wykonawczego, a koszta utrzymania wykonanych zabudowań i zalesień ponosić ma gmina Mikołajów.

Rozporządzenie wykonawcze z dnia 30 lipca 1904 r. Dz. u. kraj. nr. 89 ustanowiło okres budowy na lat trzy począwszy od r. 1903 i poru-czyło zarząd funduszu budowy Wydziałowi Krajowemu, a kierownictwo budowy technikowi lasowemu wyznaczonemu przez Ministerstwo Rolnictwa.

Roboty rozpoczęte w r. 1903 ukończono w r. 1906. Kierownictwo budowy poruczyło Ministerstwo Rolnictwa komisarzowi lasowemu Konstantemu Hukie-wiczowi, który prowadził roboty przez dwa lata, a następnie komisarzom Ma-rjanowi Filipowiczowi i Włodzimierzowi Szmaterze.

1908 protoko-

Przy budowie uzyskano oszczędność 15.561 K, którą na wniosek komisji kolaudacyjnej przeznaczono na uzupełnienie kultur i wykonanie robót dodatkowych. Uzupełnienie kultur i nadzór nad wykonanemi robotami powierzono sekcji Samborskiej oddziału leśno-technicznego aż do czasu zupełnego skonsolidowania się piaszczystych stoków.

Wykonane zabudowanie i zalesienie oddane zostało w r. lamie gminie przez komisarza Szmaterę do dalszego utrzymania.

Według protokołu spisanego dnia 2 maja 1908 r. przy oddaniu zabudowania gminie wykonano oprócz zadarnienia i zalesienia sadzonkami olchy, akacji, świerka i sosny następujące roboty:

a)    w zabudowanych debrach: 2 zapory kamienne, 37 zapór gałęziowych, 38 progów kamiennych i 3.294 m bież. płotków poprzecznych między zaporami ;

b)    1.390 m bież. korekcji progowej, oraz usypanie wzdłuż korekcji drogi na długości 1.200 /72 ;

c)    1.440 /72 bież. kunety kamiennej;

d)    regulację potoku od granicy Drohowyża do mostu na gościńcu państwowym na długości 315 /72;

e) 5 mostów żelaznych na kamiennych przyczółkach, 12 mostów drewnianych i 11 kładek;

f) ogrodzenie drutem kunet i korekcyj na całej długości.

Oprócz zabudowania debr w gminie Mikołajów nad Dniestrem wykonano przy 50% zasiłkach z krajowej i państwowej dotacji na drobne meljoracje zabudowanie potoków Tumierz i Berda, tudzież debr w Werniakach ad Czer-nichowce na płycie podolskiej.

1. Zabudowanie potoku Tumierz (pow. Stanisławów i Bu-czacz).

W r. 1894 wniosły gminy Wołczków, Marjampol Miasto i Marjampol Wieś (pow. Stanisławów) do Wydziału Krajowego prośbę o uregulowanie lewego dopływu Dniestru, potoku Tumierz, który zatapiał urodzajne grunta położone w dolinie Dniestru. Gdy według opinji kierownika stanisławowskiej ekspozytury inżyniera Kraj. Biura Meljoracyjnego Aleksandra Wierzbickiego zachodziła konieczność wykonania oprócz regulacji także zabudowania debr w dorzeczu tego potoku, zarządziło Ministerstwo Rolnictwa w r. 1902 opracowanie projektu zabudowania kosztem preliminowanym na 23.112 K, który pokryty został po połowie z krajowej i państwowej dotacji na drobne meljoracje. Budowa opóźniła się, ponieważ Ministerstwo zażądało zabezpieczenia konserwacji, i rozpoczęła się dopiero w r. 1904. Roboty wykonał w latach 1904 i 1905 komisarz inspekcji leśnej Karol Duszanek, a gdy preliminarz kosztorysowy okazał się niedostatecznym, przyznano kredyt dodatkowy w r. 1905 w kwocie 2.700 K, tak iż całe koszta wynosiły 25.812 K. Spółka wodna dla konserwacji z siedzibą w Wołczkowie ukonstytuowaną została na podstawie statutu wydanego reskryptem Starostwa w Stanisławowie z 5 czerwca 1907 r. L. 53.913/06 dopiero 17 grudnia 1907 r. Do spółki należą właściciele nieruchomości w czterech gminach pow. stanisławowskiego : Wołczków, Marjampol Miasto, Marjampol Wieś i Tumierz, tudzież w gminie Trościaniec powiatu buczackiego.

Z powodu spóźnionego zawiązania spółki koszta utrzymania strażnika pokrywane były z krajowej i państwowej dotacji na drobne meljoracje, zarówno jak i koszta odbudowania jednej zapory zniszczonej przez powódź w r. 1906 w kwocie 900 K.

Według protokołu z dnia 15 września 1908 r., spisanego przy oddaniu zabudowania spółce wodnej do dalszego utrzymywania, wykonano następujące roboty: regulację i obwałowanie potoku Tumierz na długości 0*958 Лг/72, przy-czem dno potoku zabezpieczono przed erozją 29 drewnianemi progami po-przecznemi, a brzegi obustronnemi płotkami 0*4 /72 wysokiemi — budowę 7 zapór gałęziowych (z których jednę zerwaną przez powódź zastąpiono tamą poprzeczną z płotków 3-rzędowych) i 5 płotów poprzecznych. Zapory gałęziowe i płetkowe zostały w znaczne] części namulone i zarosły wikliną, natomiast 3 zapory gałęziowe zostały uszkodzone z powodu spróchnienia drewna.

2.    Zabudowanie potoku Berdy w Czortkowie.

Potok Berda dopływ Seretu, z którego miasto Czortków sprowadza wodę do wodociągu, mierzy zaledwie 1 km długości, ma zlewnię 0’7 km², a spad 3‘5 do 12*5 °/₀. Potok ten podczas powodzi w r. 1907 zniszczył ubezpieczenia wykonane przez gminę i zasypał żwirem i piaskiem rezerwoary. Wskutek petycji wniesionej przez Urząd miejski do Sejmu krajowego zarządziło Ministerstwo Rolnictwa opracowanie projektu zabudowania potoku Berdy wraz z zalesieniem stoków, którego koszta obliczyła sekcja Samborska oddziału leśno-technicznego na 60.000 K. Ministerstwo Rolnictwa pokryło 50 °/₀ kosztów z dotacji na drobne meljoracje, Wydział Krajowy 40°/n z funduszu zapomogowego przez Sejm uchwalonego, a gmina Czortków 10°/o. Gdy Rada gminna uchwałą z 1 czerwca 1909 r. zobowiązała się wykonane roboty na koszt miasta utrzymywać, zezwoliło Ministerstwo na wykonanie zabudowania, które rozpoczął w r. 1909 praktykant leśnictwa Robert Foedrich, a ukończył w roku 1911 komisarz Włodzimierz Szmatera. Według aktu kolaudacyjnego zbudowano 15 zapór kamiennych na zaprawie cementowej, kunetę kamienną na potoku przy ujściu do Seretu, oraz skarpowanie, ustalenie płotkami i zalesienie stoków.

3.    Zabudowanie debr w Werniakach ad Czernichowce (powiat Zbaraż).

Na prośbę Wydziału powiatowego w Zbarażu, popartą przez Wydział Krajowy, zarządziło Ministerstwo Rolnictwa opracowanie projektu zabudowania jaru wpadającego do potoku Gniezny w przysiółku Werniaki ad Czernichowce. Gdy długo trwające rokowania co do przyczynienia się obszaru dworskiego do kosztów zabudowania dolnej części jaru nie odniosły skutku, ograniczono projekt na zabudowanie górnej przestrzeni, którego koszta obliczyła sekcja Samborska oddziału leśno-technicznego w r. 1909 w sumie 16.000 K. Koszta pokryte zostały po połowie z krajowej i państwowej dotacji na drobne meljoracje, gmina Czernichowce zaś zobowiązała się wykonane roboty własnym kosztem utrzymywać.

Według aktu kolaudacyjnego wykonano w latach 1910—1911 5 zapór kamiennych i 22 płotkowych, 405 m² kunety darniowanej, 6.250 m² skarpowania stoków, 3600 m bież. płotków dla ustalenia stoków i 1*02 ha zalesienia. Roboty wykonał komisarz inspekcji leśnej Włodzimierz Szmatera.

Zabudowania potoków przez Sejm uchwalone, a dotychczas

nie zrealizowane.

Na posiedzeniu dnia 4 marca 1914 r. uchwalił Sejm projekty ustaw zapewniających zabudowanie trzech potoków górskich w dorzeczu Dniestru na koszt funduszu krajowego i państwowego funduszu meljoracyjnego, które to zabudowania z powodu wybuchu wojny światowej nie zostały wykonane.

1. Zabudowanie potoku Jasienicy w gminie Jasionce Masiowej (powiat

Turka).

Na prośbę gminy Jasionka Masiowa popartą przez Wydział Krajowy zarządziło Ministerstwo Rolnictwa opracowanie projektu zabudowania potoku Jasienicy, prawego dopływu Dniestru.

Projekt sekcji Samborskiej oddziału leśno - technicznego, zreambulowany w r. 1911, preliminował koszta zabudowania, jak następuje:

56.509-66 К 5.748-52 „ 2.000"— „ 9.671-49 „ 20.000"— „ 21.078-36 „ 1.000-— „

1)    potok Jasienica.......

2)    debra A..........

3)    debra В..........

4)    potok Dziwin........

5)    potok Masiów........

6)    koszta zarządu i nieprzewidziane

7)    zwrot kosztów projektu.....

. . 116.000 — к

razem

Koszta miały być pokryte w myśl noweli do ustawy meljoracyjnej 30% zasiłkiem z funduszu krajowego i 70% zasiłkiem z państwowego funduszu meljoracyjnego. Roboty miały być wykonane w 2 latach.

Konserwację robót po ukończeniu zabudowania objąć miała na koszt własny gmina Jasionka Masiowa.

2.    Zabudowanie potoku Suszycy w gminie Suszyca Wielka (powiat Stary Sambor).

Projekt techniczny sekcji Samborskiej oddziału leśno-technicznego dla zabudowań potoków górskich, opracowany w r. 1911 na prośbę gminy Suszyca Wielka, preliminował koszta korekcji Suszycy na długości 6 km z budową 4 zapór kamiennych, tudzież zabudowanie i zalesienie 14 potoków i debr na 400.000 K, które to koszta przy rewizji projektu zredukowano na 330.000 K. Koszta budowy miały być pokryte 30% zasiłkiem krajowym i 70% zasiłkiem z państwowego funduszu meljoracyjnego. Roboty miały być wykonane w latach pięciu w drodze przedsiębiorstwa krajowego.

Roboty wykonane utrzymywać miała gmina Suszyca Wielka własnym kosztem w myśl uchwały Rady gminnej z dnia 18 czerwca 1909 r. zatwierdzonej przez Reprezentację powiatową.

3.    Zabudowanie potoku Rabań w Starym Samborze.

Projekt sekcji Samborskiej z r. 1912 obejmował budowę 18 zapór kamiennych, żłób kamienny (kunetę) na długości 533 m, budowę 3 mostów i zalesienie stoków potoku Rabań kosztem 73.000 K. Według projektu ustawy koszta miały być pokryte 30% zasiłkiem kraju i 70% zasiłkiem z państwowego funduszu meijoracyjnego.

Roboty miały być wykonane w jednym roku, a koszta utrzymania po ukończeniu budowy pokrywać miała gmina Stary Sambor w myśl uchwały Rady gminnej z dnia 13 grudnia 1910 r.

c) Dorzecze Dunaju (Prutu).

W myśl rezolucy] Sejmowych z dnia 18 września 1903 r. i z dnia 4 listopada 1904 r. zarządziło Ministerstwo Rolnictwa opracowanie projektu zabudowań potoków górskich w dorzeczu Prutu.

Sekcja Samborska oddziału leśno-technicznego przedłożyła wprawdzie w r. 1912 projekt zabudowania potoków górskich w dorzeczu Czeremosza, Ministerstwo Rolnictwa nie nadesłało jednak tego projektu Wydziałowi Krajowemu, ani nie zakomunikowało mu decyzji w sprawie tego zabudowania.

ZAŁĄCZNIKI.

Roboty wodne i meljoracyjne w południowej Małopolsce. III

26

Instrukcja administracyjno-techniczna dla przeprowadzenia robót

regulacyjnych,

objętych ustawą z dnia 18 września 1901, Dz. u. kr. nr. 103, grupa A. i ustawą z dnia 9 maja 1907, Dz. u. kr. nr. 54, uchwalona na VII posiedzeniu Komisji regulacji rzek

dnia 27 lipca 1909 r.

§ I-

Instrukcja ta ma obowiązywać przy wszystkich robotach, objętych ustawami z dn. 18 września 1901, Dz. u. kr. nr. 103 i z 9 maja 1907. Dz. u. kr. 54, pozostających pod zarządem na mocy § 8 ustawy z 18 września 1901, Dz. u. kr. nr. 103, Komisji regulacji rzek w Galicji, a to przy robotach przydzielonych do wykonania Administracji państwa i Wydziałowi Krajowemu.

§ 2.

Za podstawę do wykonania robót regulacyjnych służą generalne projekta i kosztorysy, zatwierdzone przez Ministerstwo Robót Publicznych na podstawie opinji Komisji regulacji rzek.

§ 3.

Na podstawie szczegółowych pomiarów rzeki i przy uwzględnieniu zasad general" nych projektów i kosztorysów opracowują kierownicy budowy szczegółowe projekty i kosztorysy na roboty regulacyjne w poszczególnych przestrzeniach rzek. Projekty te mają być opracowywane w porządku oznaczonym w generalnym programie robót, a więc na przestrzenie, na których w najbliższych latach budowle regulacyjne wykonane być mają.

Projekty i kosztorysy te wraz z porównaniem z kosztami według generalnego kosztorysu przedkładają kierownicy budowy swoim przełożonym władzom.

a.

4.

Po zatwierdzeniu szczegółowych projektów i kosztorysów przez Komisję regulacji rzek mają kierownicy budowy opracować operata do wodnoprawnych dochodzeń i do wywłaszczenia potrzebnych pod regulację gruntów w dwóch egzemplarzach, które w myśl okólnika Prezydjum Namiestnictwa z 28 sierpnia 1908, 1. 13.676, mają się składać:

1)    z planu sytuacyjnego o skali 1:2880, z wkreślonemi liczbami katastralnemi parcel nadbrzeżnych, a zwłaszcza parcel wykupić się mających, tndzież z wkreślonemi drogami, wodami i urządzeniami wodnemi. W planie sytuacyjnym należy wkreślić granice między łożyskiem rzeki a przytykającymi gruntami.

Przestrzenie wykupić się mające należy oznaczyć kolorem czerwonym, przestrzenie przez wody zalane przy stanie normalnym kolorem niebieskim, a odsypiska nieporo-śnięte wegetacją kolorem żółtym;

2)    ze sprawozdania technicznego, czyli krótkiego opisu technicznego projektu ;

3)    z wykazu właścicieli hipotecznych gruntów nadbrzeżnych według gmin katastralnych z oznaczeniem odnośnych parcel;

4)    z wykazu uprawnionych do używania wody przy dołączeniu odpisów z księgi wodnej ;

5) z wykazu przeciętych dróg i wód [drogi, mosty, dostępy, przejazdy w bród, promy, ścieżki, kanały, młynówki, potoki, jazy i t. d.] z oznaczeniem w porozumieniu z interesowanemi stronami ewentualnych zmian w tych komunikacjach i urządzeniach wodnych, które spowoduje wykonanie projektu i sposobu, w jaki mają być ubezpieczone interesy stron używających tych dróg, wód lub urządzeń wodnych.

Jeżeli potrzebne do wykonania budowli grunta mają być wywłaszczone, należy do operatu dołączyć nadto osobne wykazy zapotrzebowanych gruntów i praw z planami wykupna i oznaczeniem miejsc zamieszkania ekspropriatów.

Jeżeli projektowane budowle mają być wykonane częściowo na terytorjum kolejowem (w obrębie graniczników kolejowych) np. pod mostami lub innemi objektami kolejowymi, należy dołączyć przekrój poprzeczny rzeki wzdłuż terytorjum kolejowego (mostu i t. d.) z wrysowaniem tam równoległych i filarów mostowych odniesionych do wodo-wskazów i do wysokości szyn, tudzież profil podłużny rzeki w długościach wystarczających do ocenienia, czy i o ile pogłębienie koryta na odnośnej przestrzeni może nastąpić. Roboty na terytorjum kolejowem podlegają przepisom kolejowym, zawartym w rozporządzeniu ministerjalnem z 25 stycznia 1879, Dz. u. p. nr. 19, i muszą być odrzębnie traktowane.

Operata w powyższy sposób opracowane przedkładają kierownicy budowy swej przełożonej władzy, która wyda dalsze zarządzenia co do ’ przeprowadzenia dochodzenia wodno-prawnego i ewentualnie rozprawy eksproprjacyjnej, a po prawomocności orzeczeń dalsze zarządzenia co do rozpoczęcia i wykonania robót.

§ 5.

Kierownicy budowy wykonują roboty regulacyjne z reguły we własnym zarządzie, a tylko dostawa materjałów może być oddaną w przedsiębiorstwo.

Które i jakie materjały mają być w drodze przedsiębiorstwa dostarczone, tudzież pod jakiemi warunkami, oznaczy na wniosek kierownika budowy w każdym wypadku zosobna władza, która roboty przeprowadza (Namiestnictwo, względnie Wydział Krajowy).

§ 6.

Przy każdej budowie ma prowadzący budowę urzędnik prowadzić dziennik budowy i dziennik materjałów. W dzienniku budowy należy wpisywać codziennie stan powietrza, stan wody w centymetrach według wodowskazu miarodajnego dla dotyczącej przestrzeni rzeki, tudzież ilość zatrudnionych przy budowie robotników, podając rodzaj robót przez nich wykonywanych.

Daty te wpisuje prowadzący robotę urzędnik w dniach, w których jest obecny na placu budowy na podstawie własnych spostrzeżeń i obliczeń; w innych zaś dniach na podstawie sprawdzonych zapisków tamiarzy, dozorców lub innych osób do dozoru robót ustanowionych. Nadto powinien prowadzący roboty urzędnik na podstawie własnych spostrzeżeń i pomiarów wpisywać do dziennika budowy wszystkie okoliczności, wpływające na postęp i wymiar robót, głębokości wody, zredukowane do stanu normalnego w miejscach budowy. W dzienniku materjałów należy podawać wszystkie na plac budowy dostarczane i odbrane materjały.

Jeżeli materjały te dostarczył przedsiębiorca na mocy osobnej umowy lub kontraktu, ma kierownik spisać protokół z odbioru materjału, który ma być podpisany przez odbierającego materjały urzędnika, przedsiębiorcę i tamiarza względnie dozorcę kamienia.

Z końcem każdego miesiąca ma kierownik budowy zamknąć dziennik budowy i dziennik materjałów, wykazać ilość wyrobionego i pozostałego materjału, tudzież wykazać, jakie roboty w ubiegłym miesiącu wykonano, z podaniem długości tam, narzutów, przekopów według typów generalnego kosztorysu.

Dzienniki budowy i materjałów mają być przedkładane starszym urzędnikom delegowanym do przeprowadzenia lustracji, którzy mają obowiązek wpisać swoje uwagi i spostrzeżenia, a względnie wydane zarządzenia.

Wreszcie tahiiarze i dozorcy mają prowadzić książeczki, w których mają zapisywać codziennie ilość wyrobionych materjałów przy poszczególnych objektach, stany i głębokości wody, tudzież ilość zatrudnionych robotników.

Książeczki te mają służyć za podstawę do zapisków w dzienniku budowy i mają być przez dozorujących budowę urzędników sprawdzane i potwierdzane.

Prowadzący roboty urzędnik techniczny sporządza wykazy użytych przy budowie robotników i przypadających im należytości za wykonane roboty, a to osobno na roboty wykonane za wynagrodzeniem dziennem, a osobno na roboty akordowe.

Wykazy te mają być sporządzone w okresach jedno lub dwutygodniowych w miarę tego, czy wypłatę robotników uskutecznia się co tygodnia, czy co dwa tygodnie.

§ 7.

Z upływem każdego miesiąca przedkładają kierownicy budowy swojej przełożonej władzy (Namiestnictwu, Wydziałowi Krajowemu) rachunki z wydatków za okres czasu od jednego do drugiego zamknięcia miesięcznego.

Rachunki te mają być zestawiane według rozdziału głównych rubryk, zatwierdzonego na III posiedzeniu Komisji regulacji rzek (str. 20 protokół z III posiedzenia).

Do rachunku należy dołączyć wszystkie wykazy wynagrodzeń wypłaconych robotnikom, tudzież kwity z innych wydatków, wreszcie wyciąg z dziennika budowy i dziennika materjałów odnośnego miesiąca.

Za dostarczone w tym czasie przez dostawcę materjały budowlane należy do rachunku dołączyć wszystkie protokoły z odbioru materjałów wraz z sumarjuszem protokołów, tudzież poświadczeniem należytości przedsiębiorcy.

Rachunki powyższe mają kierownicy przedkładać w okresach jednomiesięcznych a to najpóźniej do 15-go każdego miesiąca za miesiąc ubiegły.

Władza przeprowadzająca roboty zaasygnuje kierownictwu wykazane wydatki, tudzież należytości przedsiębiorcy za materjały.

8.

Przy każdej budowie należy prowadzić „Inwentarz narzędzi“ i wpisywać w nim wszystkie zakupione lub przewiezione z innych placów budowlanych narzędzia w porządku chronologicznym, podając wartość tych narzędzi. Na kwitach za zakupione nowe narzędzia, które muszą być dołączone do rachunku (§ 7), mają być podane liczby porządkowe inwentarza, pod któremi narzędzia te wpisano.

§ 9.

Kierownicy budowy przedkładają władzy przełożonej wykazy miesięczne, w których ma być uwidoczniony postęp budowy w sposób następujący:

Po upływie pierwszego miesiąca od rozpoczęcia robót według nowego projektu przedkłada kierownik plan sytuacyjny całego placu budowy, na którym trasa regulacyjna i wszystkie projektowane budowle oznaczyć należy dwoma cienkiemi linjami.

Budowle wykonane w miesiącu sprawozdawczym, należy w tych planach uwidaczniać, t. j. faszynowe kolorem zielonym, kamienne kolorem czerwonym, a nadto przy każdej tamie umieścić cyfrę rzymską, oznaczającą miesiąc, w którym budowa ta wykonana została.

Przy dłuższych tamach, których budowa trwa kilka miesięcy, mają być części w jednym miesiącu wykonane oddzielone krzyżykami, a części te również oznaczone rzymską cyfrą miesiąca, w którym budowa wykonaną została.

Tamy faszynowe inkrustowane należy oznaczyć linjami podwójnemi, a to budowę faszynową linją grubszą kolorem zielonym, inkrustację zaś linją cieńszą kolorem czerwonym i również rzymską cyfrą podać miesiąc, w którym inkrustacja wykonaną została. Cyfry rzymskie mają być wpisywane tuszem czarnym.

Nadto należy oznaczyć obszary obsadzone wikliną kolorem zielonym, przekopy kolorem żółtym z podaniem ich przekroju na marginesie lub na załączniku podłużnego profilu przekopu, wreszcie należy wykazać karminem w planie sytuacyjnym zmiany szutrowisk, brzegów i koryta.

W sprawozdaniu podać również należy w razie potrzeby krótkie wyjaśnienie o toku budowy, jej kosztach i t. p.

Plany te będą kierownikowi budowy zwracane do użytku na miesiąc następny. Przy ponownem przedłożeniu tych planów należy budowle wykonane w poprzednim miesiącu, oznaczyć tuszem czarnym, tak, aby w planach zawsze tylko roboty z ostatniego miesiąca były kolorami oznaczone.

Dla utrzymania ewidencji postępu robót ma być plan postępu za pierwszy miesiąc budowy każdego roku przedłożony w dwóch egzemplarzach, z których jeden będzie przechowany w Namiestnictwie względnie w Wydziale Krajowym w każdym miesiącu uzupełniony.

Termin do przedkładania powyższych planów postępu robót oznacza się do 10-go każdego miesiąca za miesiąc poprzedzający.

§ 10.

Z końcem każdego roku przedkładają kierownicy budowy operata wykonawcze, w których należy wykazać koszta budowy w pojedynczych rubrykach preliminarza, tudzież porównanie z kosztami generalnego kosztorysu. Operat ten ma być opracowany na podstawie załączników, które do operatu wykonawczego dołączyć należy, a mianowicie :

1.    Plan sytuacyjny, w którym należy wszystkie w tym roku wykonane budowle oznaczyć, a mianowicie: faszynowe kolorem zielonym, kamienne czerwonym, wykopy kolorem żółtym, obsadzone odsypiska kolorem jasno-zielonym z podaniem obszaru w ni'¹.

Obok tam należy wpisać długości budowli i ich typy według generalnego kosztorysu, wpisać w odpowiednich miejscach charakterystyczne głębokości wody w czasie budowy kolorem niebieskim zredukowane do normalnego stanu wody, wreszcie jeżeli wykonane budowle nie odpowiadają typom, przyjętym w generalnym kosztorysie, podać na marginesie planu przekrój budowli według wykonania.

Wszystkie inne budowle, przewidziane w szczegółowym projekcie, a dotychczas nie wykonane, oznaczyć dwoma równoległemi kreskami, a w razie, jeżeli w układzie koryta i brzegów zaszły takie zmiany, które muszą spowodować i zmianę w rozkładzie budowli, należy oznaczyć te budowle sepją, podając typ budowli.

2.    3. Dziennik budowy i dziennik materjałów w oryginale, które mają być prowadzone j. w. w myśl § 6. Na końcu dziennika ńależy na podstawie pojedyńczych zestawień sporządzić ogólne zestawienie ilości dostarczonych i wyrobionych materjałów, długości wykonanych budowli, ilości użytych robotników i t. d.

4.    Wykaz długości wykonanych budowli faszynowych, kamiennych, przekopów, obi-tek brzegów etc. zestawiony według kilometrów rzeki i typów generalnego projektu.

5.    Obliczenie objętości wykonanych budowli na podstawie długości wykazanej w załączniku Nr. 4. opracowane tak według typów generalnego kosztorysu, jak i według rzeczywistego wykonania na podstawie przeciętnych głębokości.

6.    Rozdział wszelkich kosztów wykonania budowli regulacyjnych według rubryk generalnego kosztorysu na podstawie miesięcznych rachunków i poświadczeń za dostarczone materjały, przyczem się zauważa, że w rubrykę przedostatnią: „Zakupno nowych rekwizytów“ należy wpisać tylko koszta nowo zakupionych rekwizytów i narzędzi, natomiast koszta naprawy starych rekwizytów i narzędzi, zaś koszta ich przewozu z jednego placu budowy na drugi należy zarachowywać do tej kategorji robót, do której rekwizyta te były używane. W rubryce „Przedmiot“ należy również podać datę i liczbę Władzy, która rachunek sprawdziła i zarachowane kwoty zaasygnowała, ewentualnie datę i liczbę sprawozdania Kierownictwa, którem rachunek przedłożono.

7.    Obliczenie wartości wykonanych robót po cenach generalnego kosztorysu.

8.    Inwentarz rekwizytów (baraków, łodzi, galarów, rusztowań, kolejki etc.) w oryginale, który ma być prowadzony wedle § 8 tej Instrukcji.

9.    Obliczenie kosztów potrzebnych do ukończenia budowy.

Obliczenie to ma służyć za podstawę do ocenienia, czy zezwolony szczegółowym względnie generalnym kosztorysem kredyt wystarczy do wykonania przewidzianych w szczegółowym kosztorysie robót. W tym celu należy wykazać rzeczywiste koszta robót, wykonanych w latach poprzednich i w ostatnim roku, tudzież kosztorys robót niewykonanych, tak zezwolonych szczegółowym projektem, jak potrzebnych do ukończenia robót wykazanych w planie sytuacyjnym.

Do kosztorysu robót niewykonanych należy dodać w razie przekroczenia kosztów odpowiednią kwotę, wyrażoną w procentach, a to stosownie do doświadczeń z lat ubie-

głych. Suma powyższych kwot, porównana z zezwolonym kredytem, uwidoczni, czy i o ile zezwolony kredyt wystarczy na pokrycie kosztów projektowanych budowli.

Jeżeli kwota wydana jest nieznaczna, odpada potrzeba obliczania kosztów robót późniejszych.

Na podstawie tych załączników ma być opracowany operat wykonawczy, zestawiony według rubryk kosztorysu generalnego projektu (ustalonych na III posiedzeniu Komisji regulacji rzek), w którym należy wykazać na podstawie zebranych dat: zużycie narzędzi, wartość własnych materjałów; użytych do budowy, tudzież wartość ma-terjałów pozostałych w zapasie z końcem roku, oraz koszta pomocników technicznych; ostatnie należy wykazywać pod tytułem „Dozór techniczny“, ponieważ kwoty te mieszczą się w 10°/o dodatku w analizie cen jednostkowych na dozór i narzędzia wreszcie należy wykazać koszta administracji.

Oprócz powyższych załączników należy do operatu wykonawczego dołączyć książki tamiarskie, ewentualnie książki dozorców kamienia, sprawdzone przez kierownika budowy.

Tak opracowane operaty wykonawcze mają być Namiestnictwu względnie Wydziałowi krajowemu przedkładane jednem sprawozdaniem za rok ubiegły w nieprzekraczalnym terminie do dnia 15 lutego następnego roku.

§ U.

W myśl § 19, ustęp 11, rozporządzenia wykonawczego do ustawy z 18 września 1901 (obwieszczenie Namiestnictwa z 21 kwietnia 1904, 1. 40.223, Dz. u. kr. Nr. 52) mają kierownicy do powyższego sprawozdania rocznego dołączyć „Zestawienie kosztów wykonanych robót i porównanie z kosztami po cenach generalnego kosztorysu“, tudzież : „Porównanie rzeczywistych kosztów budowy z preliminowanemi kosztami“.

§ 12.

Sprawozdanie roczne ma obejmywać krótki opis robót na każdym placu budowy i wszelkie okoliczności wpływające na postęp budowy :

aj ilość dni roboczych i przeszkód;

b)    ilość wykonanych budowli i przekopów etc. według typów (analogicznie, jak załącznik Nr. 1 operatu wykonawczego):

c)    wartość pozostałego z końcem roku inwentarza (załącznik Nr. 7 operatu wykonawczego) ;

d)    wartość pozostałych materjałów;

e)    uzasadnienie ewentualnego przekroczenia preliminarza;

f)    koszta administracji, obliczone w stosunku do kosztów budowy;

g)    obrót kasowy;

h)    czynności pomiarowe, długość wykonanych zdjęć, odgraniczeń odsypisk i ilość opracowanych planów i kosztorysów ;

i)    zestawienie przeprowadzonych wodno-prawnych dochodzeń i wydanych orzeczeń;

k) wykaz dostawców materjałów z podaniem daty zatwierdzonego kontraktu

i opustu względnie nadwyżki, terminu upływu kontraktu, względnie do których budowli zakupiono materjały sposobem kupieckim i po jakiej cenie w stosunku do ceny fiskalnej.

§ 13.

na

Celem rozdzielenia funduszów na pojedyńcze rzeki względnie place budowy przedkładają kierownicy do końca stycznia każdego roku preliminarz szczegółowy robót rok bieżący, w którym należy podać kwotę, zezwoloną według szczegółowego kosztorysu, kwotę wydaną do końca roku poprzedniego i kwotę na rok bieżący wyznaczyć się mającą, a w uwadze należy podać, jakie roboty w bieżącym roku wykonane być mają.

§ 14.

Po upływie terminu dostawy materjałów ma kierownik budowy przedłożyć: „Ostateczne obliczenie należytości przedsiębiorcy“ celem zaasygnowania reszty należytości, ewentualnie rat kolaudacyjnych, kaucji i t. d.

§ 15.

Kierownik budowy przedkłada na sześć tygodni przed upływem każdego kwartału wykaz potrzeb pieniężnych na kwartał następny, a więc do 15 listopada na I kwartał następnego roku, do 15 lutego na II kwartał i t. d.

§ 16.

Dla robót około zabudowania potoków górskich obowiązuje instrukcja służbowa, wydana przez Ministerstwo rolnictwa dla Oddziału leśno-technicznego.

Reskrypt Ministerstwa Robót Publicznych z dnia 11 lipca 1925 r. L. VI. 852/22 w sprawie przerobienia projektów regulacji karpackich dopływów Wisły i Dniestru.

Nawiązując do tutejszych rozporządzeń oraz konferencyj w sprawie przerobienia projektów regulacji karpackich dopływów Wisły i Dniestru podaje Ministerstwo następujące zasady, których przestrzegać należy przy powyższych pracach.

I.    Projekt musi obejmować i rozwiązywać wszelkie zagadnienia, jakie z wykorzystaniem rzeki dla celów gospodarczych są złączone ; musi zatem uwzględniać, obok właściwego celu regulacji, to jest uregulowania i ujednostajnienia odpływów wód i rumowiska, potrzeby rolnictwa, a więc możliwość osuszeń, nawodnień i ochrony przed powodzią, potrzeby komunikacyjne, spławu i żeglugi, tudzież przejazdów przez rzekę, wreszcie potrzeby przemysłu przedewszystkiem w postaci wyzyskania sił wodnych, dla których postawienie generalnego programu pozwoli krytycznie ocenić poszczególne podania o koncesje. Nadto musi projekt uwzględniać możność bezpośredniego korzystania z rzeki, oraz z materjałów przez nią niesionych, piasku, żwiru, kamieni przez ludność okoliczną.

Ponieważ niejednokrotnie zajdzie sprzeczność pomiędzy sposobem traktowania rzeki dla poszczególnych celów, przeto okaże się konieczność podziału rzeki na pewne odcinki, na których ten lub ów cel wybije się na plan pierwszy n. p. : wyzyskanie sił wodnych może skrócić przestrzeń spławną danej wody, jeżeli to ze względów gospodarczych okaże się korzystne i celowe; natomiast może się naprzykład przedłużyć przestrzeń żeglowna przez wyzyskanie kanałów fabrycznych dla celów żeglugi.

II.    Największą trudność w ujęciu karpackich dopływów Wisły i Dniestru stanowi ogromna rozbieżność pomiędzy najwyższą i najniższą wodą, dochodzącą już przy 1000 kilometrów kw. dorzecza do stosunku 1:1000. Stosunek ten uniemożliwia wybór odpowiedniego stanu normalnego i profilu poprzecznego rzeki, powoduje ogromne koszta regulacji i konserwacji, unieruchamia na długie okresy spław i żeglugę, tudzież uniemożliwia racjonalne wyzyskanie sił wodnych, nie mówiąc już o szkodach powodziowych. Dlatego przed przystąpieniem do właściwego projektu regulacji musi być rozpatrzona dla każdej rzeki możliwość budowy zbiorników retencyjnych, będących zarazem pierw-szórzędnem źródłem energji wodno-elektrycznej.

Badania te podzielić należy na następujące etapy:

1.    Opierając się na już wykonanych studjach przez b. Wydział Krajowy Galie. Centralę odbudowy kraju oraz przez prywatne jednostki i uzupełniając je zapomocą stu-djów na mapach 1:25.000, na istniejących planach rzek następnie przy pomocy objazdów z ekspertami geologicznymi, wreszcie wykorzystywując istniejący materjał hydrologiczny, w razie potrzeby uzupełniony nowemi pomiarami, należy sporządzić generalny projekt sieci zbiorników na danej rzece. Projekt ten powinien obejmować ppło-żenie zbiornika, przybliżoną objętość magazynowanej wody oraz powierzchni obszaru zalewu z podaniem stosunków zabudowania i uprawy tego obszaru, ekspertyzę geologiczną, wreszcie przybliżony wpływ zbiornika na zmianę stosunków odpływu, oraz wielkość uzyskanej energji.

2.    Po zatwierdzeniu projektu generalnego przez Ministerstwo Robót Publicznych przystąpić należy do uzupełniających studjów, które polegać będą na zbieraniu dalszych dat hydrologicznych, po założeniu potrzebnej sieci opadowej i wodowskazowej z wystarczającą ilością przyrządów samoczynnych; następnie na pomiarach objętościowych, pomiarach terenowych obszaru zalewu, wreszcie na ścisłych badaniach geologicznych zapomocą sond, próbnych sztolni i t. p. W wyniku studja powinny dać odpowiedź na

możliwość założenia zbiornika, dopuszczalną wysokość piętrzenia, dokładny obszar zalewu i objętość wody, tudzież wpływu, jaki retencja wywoła na dolnym biegu rzeki. Studja te dadzą również przybliżone koszta zakładu oraz wykażą stopień jego rentowności ze względu na wyzyskaną energję.

3.    Bezpośrednio z tern połączyć należy generalny program wyzyskania sił wodnych poniżej zbiorników na przestrzeniach, na jakich się to da korzystnie przeprowadzić i obliczyć w przybliżeniu moc dającej się wyzyskać energji.

4.    Na tych podstawach ustalona sieć zbiorników dla danej rzeki, oraz program wyzyskania jej siły wodnej, po uzyskaniu zatwierdzenia jej przez Ministerstwo, staje się podstawą projektów regulacji, które muszą uwzględnić stosunki odpływu, jakie panować będą po wybudowaniu zbiornika i zakładów wodnych.

III.    Drugim, utrudniającym regulację czynnikiem jest rumowisko tworzące się w górskich dorzeczach. Zasadniczem przeto zagadnieniem, które przed przystąpieniem do regulacji rozwiązać należy, jest pytanie, czy na danej rzece zapomocą zabudowania potoków i zalesień uda się tworzenie rumowiska zupełnie lub w znacznej mierze wstrzymać, czy też nie, w tym ostatnim bowiem wypadku, należy koryto regulacyjne i zamierzone roboty przystosować nietylko do miejscowego ruchu rumowiska, ale także do dopływu rumowiska zgóry. W tym celu należy krytycznie zbadać istniejące w danem dorzeczu projekty zabudowań potoków; w razie potrzeby program rozszerzyć lub zwęzić, posługując się narazie, istniejącemi planami oraz obchodem na miejscu z ewentualnemi zdjęciami terenowemi przy ujściu potoków na stożkach usypowych, ponieważ te najlepiej odzwierciedlają wpływ potoku na daną rzekę. Dla części górnych potoków wystarczą dla przedwstępnej orjentacji zdjęcia fotograficzne. Na tych podstawach sporządzony program generalny na mapach 1:25.000 z opisem zasad zabudowy i zamierzonych typów, po zatwierdzeniu go przez Ministerstwo, może być podstawą do szczegółowych studjów i projektów oraz kosztorysów dla każdego potoku zosobna.

IV.    Dopiero, po rozwiązaniu tych dwóch zagadnień, retencyj i wstrzemaniu ruchu rumowiska, można przystąpić do projektu regulacji, którego zasady uzależnione być muszą od wyników tamtych podstawowych zarządzeń. W dwóch skrajnych wypadkach, między którymi będzie cały szereg przejściowych, ująć można te zasady w sposób następujący:

1.    W razie możności ujednostajnienia odpływu wody zapomocą zbiorników do stosunku najwyżej 1:50 między wodą małą a wielką, oraz możliwości wstrzymania odpływu rumowiska zapomocą zabudowań, a choćby w samym zbiorniku, a więc zasadniczo na przestrzeniach rzek poniżej zbiorników położonych, miarodajnym stanem dla miejscowego ruchu rumowiska, a więc i dla wyrobienia się koryta będzie najwyższa objętość wody wypuszczanej ze zbiornika: Do togo stanu dostosować należy wysokość budowli regulacyjnych i szerokość trasy w zasadzie ujętej budowlami równoległemi tak, ażeby profil normalny wypełniony do koron tam, mieścił w sobie najwyższy normalny odpływ ze zbiornika.

W bardzo wielu wypadkach, zwłaszcza w górnych biegach pomiędzy n. p. : dwoma zbiornikami, mogą te budowle przy odpowiednio łagodnej skarpie i oczyszczeniu koryta z przeszkód wystarczyć do spełnienia całego zadania, ponieważ serpentynowanie rzeki przy niższych stanach, może być przy należytem ubezpieczeniu brzegów najzupełniej nieszkodliwe.

2.    Jeżeli jednak, mimo zbiorników, rozpiętość pomiędzy stanami wody pozostanie dość duża, a zwłaszcza, jeżeli dany odcinek rzeki ma służyć celom komunikacyjnym, zajdzie konieczność ujęcia także niższych stanów wody zbiornikiem wyrównanych i zwykle bardzo długo trwających w osobny system budowy. System ten może polegać albo znów na tamach równoległych, a więc na wytworzeniu wyraźnego profilu dwudzielnego, albo, co częściej, zapomocą ostróg wychodzących u podnóża tam równoległych przystosowanych do wysokich stanów.

3.    O wiele trudniejsze staje się postawienie zasad regulacji w drugim wypadku skrajnym, kiedy ani wyrównania stanów wody, ani wstrzymania dopływu rumowiska przeprowadzić nie możemy. Podstawowym stanem regulacji czyli t. zw. stanem normalnym nie może być wówcząs najwyższy stan wody, jako zbyt krótko trwający, ani też przyjmowane dotąd stany, n. p. najdłużej trwający, lub tak zwany okresowy (180 do 210 dni w roku), ponieważ przy tych stanach woda ma zwykle zbyt mało siły do wyrobienia sobie należytego łożyska. Należy więc wypośrodkować stan taki, przy którym największa ilość rumowiska w roku, będzie przeprowadzona. Szczegółowe badania początku ruchu rumowiska w zależności od stanów wody, przeciętnej wielkości brył przeprowadzone w obranych do tego celu profilach, mogą dać pewne wskazówki co do ilości toczonego rumowiska przy różnych stanach wody, a krzywa z iloczynów objętości toczonego rumowiska przez czas trwania odnośnego stanu da w swojem „maximum“ szukany stan podstawowy. Praktycznie przedstawiają jednak te badania zbyt wielkie trudności z powodu niejednostajności rumowiska i zmienności przekrojów przepływu. Suro-gatem takiego obliczenia może być krzywa skonstruowana z iloczynów z kwadratu prędkości średniej przez czas trwania danego stanu wody a w wypadkach, gdzie objętość wody ma większy wpływ na wytworzenie się koryta aniżeli ruch samego rumowiska, krzywa iloczynów z objętości wody przez czas jej trwania. W największej ilości wypadków stan ten będzie się zgadzał z wodą wypełniającą wyraźne brzegi, „tak zwaną brzegową“ o ile one nie są zbyt wysokie, ponieważ wykształcenie naturalnego łożyska wody jest właśnie wynikiem tego stanu. Każdy przeto projekt regulacji musi rozwiązać ujęcie należyte wody brzegowej, pozostawiając na uboczu inundacje w czasie powodzi zwykle przy ubezpieczonych brzegach i małej głębokości wody wylanej mniej szkodliwe. Rzecz naturalna, że obliczenia powyższe toczonego rumowiska powinny się ograniczać do właściwego koryta bez inundacji. Jeżeli tak zaprojektowana regulacja nie wystarcza dla należytego ujęcia wód niższych, czyli jeżeli sarpertynowanie przy niższych stanach byłoby szkodliwe dla utrzymania koryta, należy w projekcie uwzględnić również ujęcie wody niższej, wybranej stosownie do celów ujęcia, którymi mogą być albo komunikacja albo meljoracja albo siły wodne i wówczas któryś ze stanów okresowych będzie najwłaściwszym stanem normalnym.

Dla wykonania takiego projektu nie wystarczą dotychczasowe systemy zdjęć, ograniczające się na sytuacji, profilu podłużnym i niewielkiej ilości profilów poprzecznych, ale muszą one wykazać rzeźbę całego koryta, albo zapomocą zdjęć tachyuetrycznych, albo odpowiednie ilości przekroi poprzecznych związanych niwelacyjnie taksamo jak projekt winien obejmować przyszłe wykształcenie całego przekroju poprzecznego, a położenie koron tam musi ściśle odpowiadać zamierzonemu wykształceniu profilu poprzecznego.

Po zatem pozostają ogólne reguły obowiązujące przy regulacji rzek górskich, jak odpowiednie rozwinięcie trasy, unikanie skróceń, projektowanie przekopów możliwie na całą szerokość, opieranie brzegów wklęsłych o wyraźne brzegi i t. p. Rzecz naturalna, że zasady te mogą doznać odchyleń w tych wypadkach, gdzie specjalne cele nakazują zastosowanie innych systemów, np. przy odcinkach rzek na terenie miast, przy konieczności wywołania umyślnie większej erozji, w okolicach zabagnionych lub na stożkach usypowych i t. p.

V.    Stosowane obecnie typy budowli regulacyjnych na rzekach górskich winny ulec starannej krytyce.

Rozpowszechnione używanie faszynady nie wytrzymało próby kilkuletniej przerwy w robotach regulacyjnych i powinno być znacznie ograniczone już od spadku 2%o wgórę, a zupełnie zaniechane przy wielkich spadkach. Powyżej VIoo użycie faszynady winno być uzależnione od możności równoczesnego wykonania narzutów kamiennych.

Wybór odpowiedniego typu zależeć musi z jednej strony od stojących do dyspozycji materjałów i od kosztów; z drugiej zaś od doświadczeń, które należy już obecnie przy miejscowych ubezpieczeniach jak najszerzej stosować.

Do typów jakie powinno się wypróbować należą płotki w połączeniu z kamieniem, walce w różnej postaci, materace obciążone kamieniem, siatki druciane w postaci ma-, teraców, walców, lub graniastosłupów, tamy z miejscowych żwirów, okryte brukiem i narzutem — wreszcie czyste tamy kamienne, w górskich potokach ze szkieletem z drzewa. Zaleca się również próbne stosowanie budowli wiszących i przepuszczających dla regulowania ruchu rumowiska.

VI.    Należyte projektowanie i wykonywanie regulacji jest uzależnione od doskonałej znajomości danej rzeki. Dlatego nie wystarcza jednorazowe zdjęcie rzeki dla projektu; ale na pewnych wybranych w tym celu odcinkach należy zdjęcie w odpowiednich okresach czasu powtarzać, ażeby zorjentować się w zachodzących zmianach i dążeniach rzeki.

Również w czasie wykonania robót ścisłe badanie zachodzących zmian da nieocenione wskazówki do postępowania na przyszłość.

Opierając się na tych ogólnych zasadach, należy opracować dla każdej rzeki zasady szczegółowo do niej dostosowane, które zastąpić mogą opracowywane dawniej, tak zwane projekty generalne, które na dłuższy okres czasu nie miały wartości.

Kierownik Ministerstwa: Rybczyński w. r.

Załącznik 3.

Instrukcją dla wstępnego opracowania podstaw hydrologicznych projektów z dziedziny meljoracyj podstawowych.

Wstępne opracowanie podstaw hydrologicznych winno stanowić część projektu ogó-łowego i składać się:

I) z objaśnienia technicznego,

II) z załączników rysunkowych,

III) ze zbioru raaterjałów podstawowych.

I. Treść objaśnienia.

W treści objaśnienia winno znaleźć miejsce :

A.    Sprecyzowanie zadań projektu i objętości przepływu dla projektu miarodajnych wraz z charakterystyką ogólną głównego odpływu i jego dorzecza pod względem cech topograficznych, klimatycznych, uwarstwienia gruntu, szaty roślinnej, jak również z ogólnym opisem istniejących stosunków wodnych.

W zwykłych warunkach jako miarodajne stany wód należy uważać:

1)    najdłużej trwający stan wód w okresie letnim, (wegetacyjnym w rocznikach hydrograficznych oznaczony jako NL),

2)    zwykłe wody wielkie.

Zwierciadło wód najdłużej trwających powinno się znajdywać w poziomie odpowiadającym kulturze roślinnej, zwykłe wody wielkie powinny z reguły mieścić się w projektowanym profilu poprzecznym.

B.    Przy projektach regulacyjnych:

1)    studja wodowskazowe i szczegółowe określenia, dotyczące stanów wód dla projektu miarodajnych.

Studja nad stanami wody z reguły opierać się winny na wynikach obserwacji wodo-wskazów, urządzonych dla celów projektu, jako też na wynikach obserwacji na sąsiednich względnie korespondujących stacjach państwowej służby hydrograficznej.

Studja te winny obejmować badania stanów wody, przedewszystkiem w strefie dla projektu miarodajnej, co do wysokości okresów pojawiania się i czasów trwania, przy-czem dążyć należy do tego, by wyprowadzone wnioski dotyczyły warunków zarówno przeciętnych dla dłuższego okresu czasu, jak i tych, które od norm przeciętnych wybitnie odbiegają.

2)    obliczenie wielkości przepływów przy stanach uznanych za miarodajne.

Dla oznaczenia wielkości przepływu w strefie stanów wody dla projektu miarodajnych należy z reguły wykonywać bezpośrednio pomiary objętości przepływu w sposób przepisany przez państwową służbę hydrograficzną i w takiej ilości i w takim rozkładzie, aby wyznaczenie krzywej konsumcyjnej, przynajmniej w strefie stanów wody — mających dla projektu znaczenie — było możliwe, a co najmniej tak, aby wyniki pomiarów powyższych dawały dostateczną orjentację co do położenia znalezionych niemi objętości w ogólnej skali odpływu z badanego dorzecza, w okresie dostatecznie długim. Jedynie wyjątkowo w wypadkach stanów wody względnie objętości przepływu, nieobserwowa-nych w czasie studjów nad projektem lub bardzo krótkotrwałych, dopuszczalnem być może uzupełnienie wyników pomiarów bezpośrednich zapomocą wartości znalezionych drogą obliczeń w następującej kolejności metod:

a) zapomocą odpowiednio wybranego wzoru na prędkość i odpowiedniego współczynnika szorstkości w znanym przekroju poprzecznym i przy znanym spadku podłużnym zwierciadła wody,

Szczegółowo winny być omówione przeszkody i zaburzenia w normalnym przepływie, przyczyny piętrzeń i t. d. wywołane sztucznie lub powstające w sposób naturalny, rzece właściwy.

b)    z wartości określonych na objektach piętrzących,

c)    z danych opadowych na podstawie oceny stosunków opadu i odpływu w analogicznych warunkach,

d)    z empirycznych wzorów na objętość w zależności od wielkości i cech dorzecza. 3) ogólny pogląd na warunki przepływu oraz właściwości koryta rzeki w związku

z danemi, dotyczącemi projektowanych zmian form rzeki i jej koryta.

a)    w planie,

b)    w profilu podłużnym,

c)    w przekroju poprzecznym.

Ogólny pogląd na właściwości przyrodzone koryta rzeki winien składać się z omówienia charakteru dna pod względem jakości i trwałości materjału, odporności jego na erozję, następnie warunków transportu i osadzania materjału erodowanego, oraz zjawisk zamulania względnie zarastania koryta, kolmatacji, tworzenia mielizn względnie zatorów i t. d.

Na podstawie określenia właściwości koryta należy oznaczyć pożądane, względnie dozwolone prędkości w korycie regulowanem dla odpowiednio oznaczonych przepływów miarodajnych.

W związku z tern należy uzasadnić również wybór wzoru sapirycznego na prędkość, względnie współczynników szorstkości do tegoż wzoru. Te współczynniki winny być wyznaczone o ile możności na podstawie wyników bezpośrednich pomiarów przepływu i spadku na tych odcinkach rzeki, które posiadają warunki przepływu zbliżone do tych, jakich ustalenie przez meljorację uważa się za pożądane.

C. Pogląd na zmianę stosunków wskutek wykonania projektu.

Szczegółowo należy uzasadnić zamierzone wybitniejsze odstępstwa od form naturalnych, a to: przełożenie trasy, zmiana długości i kierunków, zmiana naturalnej wielkości krzywizn, zmiany spadku podłużnego oraz wysokości poziomów wody, szerokości i głębokości koryta i t. d.

Wkońcu zwrócić należy uwagę na wpływ realizacji projektu na zmianę trybu przepływu w rzece pod względem objętości, stanów wody i ich czasów trwania, następującą w sposób bezpośredni lnb też pośredni (wpływ zjawisk retencyjnych). Należy ocenić w przybliżeniu wielkość zmian spodziewanych w stosunkach wodnych doliny (np. pod względem stanu wód gruntowych) i wyjaśnić, w jakim zakresie zmiany te w ostatecznym projekcie będą mogły być uwzględnione, oraz jak należy oceniać wpływ ich na osiągnięcie celu projektu, trwałość budowli, interesa osób trzecich i stosunki wodne w ogólności.

II. Załączniki rysunkowe winny obejmywać:

1)    kartę poglądową dorzecza,

2)    plan sytuacyjny rzeki,

3)    profil podłużny,

4)    profile poprzeczne.

1.    Karta poglądowa dorzecza na mapie 1:100.000 (dla większych dorzeczy w skali mniejszej) winna wskazywać granice i wielkość powierzchni dorzecza oraz odcinki i obszary, objęte projektem względnie wpadające w sferę jego oddziaływania na stosunki wodne. Poza tern winna wskazywać wszystkie punkty, dla których zebrano dane hydrologiczne obserwacyjne i pomiarowe.

2.    Plan sytuacyjny rzeki winien w większej skali wskazywać położenie wodowska-zów, reperów, mostów, jazów i t. p. przekrojów poprzecznych i ważniejszych ciągów niwelacyjnych, oraz tych wszystkich szczegółów, które ze względu na orjentację ogólną są potrzebne, a na karcie poglądowej z dostateczną ścisłością pokazane być nie mogą.

3.    Profil podłużny rzeki w jej linji biegu winien wskazywać linję zwierciadła wody niwelowanej (z podaniem dat niwelacji), odniesionej do stanu wody jednoznacznego na całej przestrzeni (z jednego dnia, ustalonego, charakterystycznego) i linję poziomu wód dla projektu miarodajnych, odpowiadających stosunkom istniejącym oraz w miarę możności projektowanym. W profilu winno być także uwidocznione położenie pomierzonych przekrojów poprzecznych istniejących względnie projektowanych objektów, rzędne progów i światła mostów, repery i stacje wodowskazowe. W razie znaczniejszych różnic długości, oprócz profilu podłużnego w linji biegu rzeki należy dołączyć skrócony profil podłużny wzdłuż projektowanej trasy regulacyjnej.

4. Przekroje poprzeczne koryta i doliny rzeki winny być podane w skali dostatecznej dla obliczeń i w ilości niezbędnej dla oceny przepływu oraz posiadać winny numerację uzgodnioną z profilem podłużnym i planem sytuacyjnym. Wpisane być w nie winny poziomy wody niwelowanej i poziomy wód dla projektu miarodajnych.

III. Zbiór materjałów.

Zbiór materjałów podstawowych winien mieścić wszystkie tablice, wykresy, obliczenia hydrologiczne i wykazy wyników obserwacji, raptularze i opracowania wyżej wspomnianych pomiarów, których z uwagi na luźny związek z całością w tekście nie pomieszczono. Dotyczy to w szczególności zbiorów uzasadniających określenie miarodajnych stanów wody i objętości oraz prędkości przepływu.

W razie korzystania z materjałów i wydawnictw drukowanych należy podać w od-dzielnem zestawieniu spis źródeł, a w tekście umieścić niezbędne odsyłacze.

S. 6

«

ч

■/

.

!

i

i

I

'"У

I

о

o i

S'^

5

V

\

u

N

t.

^.....-J

KARTA PRZEGLĄDOWA KANALIZACJI MIASTA LWOWA

WEDŁUG PROJEKTU WYDZIAŁU KRAJOWEGO Z ROKU 1910

(1:15.000)

0

L

100    200    300    400

500

1000 m.

г/

г /

•?/

ił

•Г'

/

f

Л

<b

Pt

La

-Й

!

V

4

тл

iii

\

\

iS

JS

1/

Г'

:

^----Ti-

1 e)m

/

\\

\

77/

•si

о

tfl****

A

jl

Л

-••

■A

Л

V

1

/

г

«к

;

1

J55

/i

f.

i

/

a

Чч

à

!

\

■

/

n>

Hf

V/y

/

;

/

L

—

1

i

'J-

ж

V

Л.

f}

«

у

/<£

4Д

to

i

VX

\

2*i

ш

•V-

05

L/Ää

. V.

V

V-

\

т»

Ш

Tc

Aś-js

V

V

■s\

i|l

A

7

!ь

ч\

.•

ï » В

<V. /W Dębem

$

/И⁴,

•Ä

«0

О?

i

P

»>*

■V

--*î*

gills

ir

/i*7

,!

7

-ÿ*

Ж

yjp»

p

5

-

\\

i

w

iP

I

Sb.

a

Ж

1»У*о*/ Mmc*

и

к

ш

4

i

*

»

W

■V

m

Kopiec ^

;

■

sl

==»

/ m

\---------;

-<v

\Ч

\

А

V

о

p

■&

•A

ft

/

.P

/

7¹

□

ч$>

ь

\

w

b

14

ja

у

Æ

jj

14

Wi(c>\

ool

W.

IS

уж

к

[I

Л'

AS

w

О

О,

;

да

i

А

да

« I

?

_8

i

iźS

iw

••

Sb

У

р к I

JA

:

\*

X

V

3

V

V ’

® 0

ч|

\i

л

3

JS

lit

■»»

V

1Î»

W

(г

.«л/

jл

§Шш

mm.

уд

(да

>

Va

в

4ir\rS

:l

h

ff

Л\

о

4

il

i

о

*r*«

jg

'Д

I

SI

^ VS

Ж

3

«b

,v

\c?\

=2ï>

“Й

5ййй

Л-.

i

V

\

Гго!

iV*«

□e0

Ш

о

tj

//

/

1/,

rn

ro

in

f

s:

v

sV

О

1#

ii

Jy

' // J

Ł

-Й/

I

m

4

i

4>

/;

/z

,

а

i

A

?

.-

t

Oi rf

r

Obi

/+

\

rOi

_5,

X

21

Ä

Z»

jf)

4

‘j

«

//

rf

I

5

/

Я

ili

SN.

m

Ш

//

//

Ш

(

70/

даТрда

N

»IIP

XX

Й

₄ '-

!

•;-

łj

£PS

îj

'J mm

Ж

ЩщШ

1)

r-

Ifc

i

Ш

\

4*

д

•X

m

Jgjmm

I

<

ж

I

С

ч.ч

к

!

7

ш

PJ

Ши,

ш

V\

k*7

ТГ\

!,h

ш

э

■X

ш

Р

I

¹

»

U

т

'о

т

L

йШ

Ж

i»

Ж

еШ

ш

L2

;

ч

Я

: -:

юШт-

Ym

•7

Ш

VÄ=

г

ф

с-

.

ш

-^-дз! .«г¹1:1Г гг - ■аиу, j№>.

■Aé

шт

: ^

'

fr

щшш

’»>' 'tdÊSÊ№r*iïMâÊii

"•щ|

ЩШ'ЖШ

шёвш¥ьш&

Ш-.ЯР&¥:9&\

%'ГШ

-‘Я?

§ш

ЗВЗрРШ Ж .*àtï

Pyïffi

P-/»

PrW:

r*

чОС

мОО

SÊÊffi

Щ1Шяя№&*хзщшиа -

мМ?**¹“

ШР™*

,v^

•лзг^

4ą|ЙМ ^

jy

чоо

So о

етЯйш»

<5^

soo

7.

жш

6о

ТОО

@2#^Р

WÊSt^Ш£ч

шШШ

700

taafj

*°° É

um

700 Йр.

\.

ООО

Р-s я

''

600

4й

вао

воо

ç.on

шет

pS

1щш

т, т

цщшаW

{fra/uą^ - У J ÄSeL

g.

SStSSK

£3

ж

r=s

SéchWnics

JÊmm

iyĄ~~

ŁT

rr-₄

w.

2**

■/

Т:'-

& M^h

łffR

VôÊpAy^p

SK**?

**Л "' X*⁴'””

7^ stmdakfiïk

'ч|ШР|

внЖяь

Щи

pp

♦vr^

П.А23

Ml

Ж-

о&в

5Й

4M,„ „~У"

Щ*¹/' WojyiyjÊe,I

^âXTSAi

f®

4»î£

fA

ЯШЖЖ

tfż

If);

W-^si-^TA -Jei-^zmwJc

MS",

_р-\

Йг

.....

ШтЖ"\:^уШ

ЩёЁШЁЁРж

W?'/t

vX

* i.ïi

й-

Мя

v<

|-

Wë

®1И

iŁ^WfflBa

1ж

е?

\3VSs

•J

AM?

^ Цит1РЛ1Щ*Ш*

вг“*»

‘огл

рр?

ffib,

isp”

N3

(й

3öJ

ЩМ£

KÏ

ШФа

Г’

Spi

‘Ж У;Р>ЦД>ЙН^У^- JT. X

#%££&•

Л /-•* 'J^ffTfF³

'sfirsdô.

S*

27Ł/!XV.

ШШ

ф. P

£g

X'

7S f

еч

да%7

w JvZarz eczt

^чшЩш .

• ' ' ' '

ГЭ6

-,

.^^^^/^5«а№Г<ЧЗЙйШгЛ-аЬ#РЧг2Ы9ИМВ8Ё?-'^вК-,;!£

ы    / £ъ*$№ШЕрщшг

■ja. “У"tSarToi;    / J4e^5*^rэтж^Дщ-:::^Ш

-'^ШЁзЗнШт^ 1 ШгГ

ТГ-Е#%:' Э

ШшётшШштш&Си \ шШг А жж?1 # \;|1^'жШв».:г;'

7л>«'Ь ^Юл^Шжш

жЯс?

Ш1

««я

Х-Z'

êS?

, -1

îi

,П/-'

il

:Г

1л:

\-Ä,

\Фпк,

rî

Шё^ШЁт

®ж

rfs5S

-,

JEMb

vM

/9айГ

Bilakijg

'jsdSS

: 'Л

'ч

Жк ЯШШв©:

Äfe^

Шш

W'

1 II

är»ü* ./_, 7

щш

№гя

[jNi

•>J-

WłWf

щр

•л

V¹

1шш

. &■ S'-i

гш

ЩпЗШШегвя

арЖИ“

-    7ЩЩ7' -ж

{ZT

г«

^7д

«МчС

-h, i / >

Cg-j.yygy

Strasziétvicé^ÿ^

ш!т^г ^

ÊÈKÊ^W⁴

v:,„

/-

Ä?

i»«

нг_.Лр..

|^И^иШ J

v% ■ V- ‘-ШЖкШЁк

Шт*,: im^Wm

ШШтт^

^мШШм

Т№ШШЖШШ&№Ш

Ww

Ре«

Шда^З

®S%»

OKI

:Ч

PK- t&iÆÉirtéhs.

f «7-W

зг.

r O'

■сЖ

xS

»яшЯ

№««|sii»Sfe»s г* v

адвщш

Hü ШШ

соо

ffoo

бес

A5r?j

„J

aoQ

JM f

5Q0

(ion

ШШ

ШМ

MM8

,гА£

;««

.•Sf'É ^жйЩ

Шй

рм

tel

Юа

Г,00

i Лшт

тшж

'ШщшЩЩ*

Шт

■U,

щШшш

h&ï*f.

(Ti?¹ я.уя à®.

[SÄ

gÂ

ХА

X-

»дай

îîx-Ч %

P-.

•G

aV

àsSï

,-да -⁴» " & 41 Жй£±

ШШш%,

,*тШш

ШИШ

‘ У гг

!езйй

v'

jK

&‘

РаВааВШ! ШФгФЛШ»#;,' /вДТ¹

й'^ЖОДжй äw^ 1

ЩтЖщшм

tâügsgj*

J£æ*3

₄у-:

Щт

*ł? ЧвЩм

5?Ж..

S%ï.'

;ЖМ

ад

.S#|ÄS

.ШЁЖ

^т0>жкттм

s^    !Ä*

⁵1-

и»

&8

te

%!

fei

KAR Ti с PRZEGLĄDOWA DNIESTRU

POWYŻEJ KORNALOWIC

I STRWIĄŻA

0D CHYROWA DO BISKOWIC

(1 :100.000)

vSfW

,0 >i

вщ

-.-Ä ' У м

(j jä

»‘ЮГ

р-ов

МЖуЖ::^'ТЩШШт^

шщШЁШшш

' ШйШуХ^-

да

fi Ku!

ЛЦ

“"Я

w|

Pfo-ГШ éH*

Ж1

шш*1

■Ш

ШРШ

&?С4м-':Ё ^

-44^,4#

wsîaapÆsjçS&P^^

""SfeV

ч - 'А ч

'сШт

№Я

7Ш'Ж1

у-*

W&< 'J

mim

Шш

‘ Хм!

SS

‘7?

р#Ш

>л

'vTx

V.

*-s

Mi

аш

/'

Мйгы

; ■-

Г/

! ГШ

У ГГ.

«5§.

ÿ-™

iïsfe

. ж

«Ï&*m /

g|'’| i«w %!ß

„Æpi. .....

Щш

я-

шШтм

шы

:а

Р<!

^rSvÄu*

йж

^«ыяк

Pi j®

ДвИ^З^ИаЬвй

т-т-^гМиШШШ

Jgllp^

йЖ'

-j.

IÜJ

шш

fff

г ■' ■

Шл

g4<

ШШ

sŁj;s—

жме

^ь, '^Ш.<аиивИ8*у

'%Ujv.d :

*' ° 2S9

ШрШ

е Г**&01|НГ

ЙЩ

"шА

»fiSSSf

**мй

kJ

»«u

b*j

f«

fl

•Vj

Ч‘

»«Ov-d

»//ч

«Äi

1> ■.-•s'

Ык

'1§§||3|

««»-S

ШШш

Tvyf

ä№f£*

ЖА**

ÜRM&asas

P^JBaŁiirara

%Шр^'' '

Wim

■fl/vg?    ■

^ Ш»

®|J||gP

ЛЬмй

ggSV)

_    .ж» »

ш-а#™

\f' ÄftlW

>vl>

IV* V

?>Л³Я2д

жлл|

Ki»

ai

Шй.

*Ш8

X.fviO

1#

if!

SsUrl

_„J»

»•©КЖ*

Ж

^ЩР

™&ЩмШ

Р' >А.”. ,&К34*ЗдвГ'

/'-Ж

ушк

ьШмш

t\

’ [Щ «#

Штш

'>

"i

ÄH.'.

fei

s%

шмщщ

wxmii

?!» ,*:ШШ i

г/-Ш

Pł

12« j .•«

PoJletW

шт> ■&

5Ł

41

8 А* .⁾M>i-LTrV« «

еЖ|

'0

с*\Л‘

:Ш$<

iXywJ^ii¹' .Hi *

X“ л

?-'ä‘ —.

ШШ^й; Щ'Ш

тДймшав 1®м.....

?дЖ .'.ę

Швщтщпвп

Ш&Ч.Ш£№ё&Я»К йсч-v■* >

-1 \ (# '

<6*

<\

■?%;ï

• К.⁴'

äl,

t^C^Sw - Г"

?Ш

.-у,

\Ч⁷

IfWÊÈti

°g

%%

«î

..,5

■штш

î. t

к?

./

К/ :

л’

!%/• • Jm

Ч ïfeÊà⁵

äis

«*

/И'

г7^.

:лч

8*

ïijWlSïw' ,w и

là»

.i

КЖ'Щ.,

'СаОй

яяв^ш

'jV%5

"Ш

Ш ж’

IÏ ,;Ч^®

шшшМ

*;v

Ш:Я

’ЧЩ

SAV;'

Łaa;>

i;l

ш,

Mi

Sffz

•i

X’i

Шр

rfe

I*

'À

ЁЙчжШ

‘ '«Щ

П у4

мш

VA

kJ«

• -А% MW    Л’’ •■»»С

М*м*ЖЖ;

ШЁт/т&я&кл ч

В

№Ш

ii

ś&

зж'!

WW

К—

;т-

./

Дт,,

4шЬ у 1 H^nłc

ifiit

B#itó №

. -§хтЁШШС\

Еда—'Х w&Jr

Öi

ч.

;Л|

.л

<*■

Ê&&&Î

3®SS

ИШ

_•

Ч*9<

*.

i.

■ffc

Л.-

k, vJfe; •:

l'V'

!Ч><|

К*.

fvf

..

•»v

: Ss*

SŚ4

Шч

ÿ*- я

шшщ

mmhw

liSj

àu

тщ

b# mpms

v?k ⁴\«да

^5äJ    ' ’ fe)

.•/

V лж

Щ%

ш Vi

Й.

Ж1

*ш>шм щш

ш.

~4

Ж;-' ^Vł %5W--    »4i..ÆÏ

^;"д|

**Дл

\1

ГЖ

i'

а.

i?

га

•^•ч

«В

*■*

Ш! ШШ’

fejl-g

Ж?":£    . .

wi

иЯшттж

$‘

Wjl '

0Ęk-- Щ

г

йЧ(2#йу • «    «

iJ

‘Л

ШшшШ

|^В>

Mp

&ж .1 ,

-JJ1

штЖ

■Жщ

I./ НЧ -у

:■

“fej

штш

SWS83

il

IR]

£Л

flш

^йЯм ' fr*

Ушц

8ШШ

ШВЗУШят

fe i

«3

gna

ш»#

^МрГ

t X-X'-Xi

ЙЧ

X;

■/X

тж

V Ху:Х;Х.Ш?.л

ШШЙШ Si

% Шут Хх

\Й" V, >■

i щм&ы

ШШ

il

⁷:‘

p|

Й%

V'X|

Шшф1тк

yMnl

ЪшС. ЩШшшI \° А\'

ёШ^штМШ

•л*

V-

- -X

ВР?.;

ТГЧ'%

»ч-V (■

-i î-.f»-

in|

13

L. >'

|й_^

«5

■- :-î

...., ’SЖж

гм

-i. ii

рУКй^А. •*» г

WStâ

.-З t‘-

М /*(Ät

u"

Щшш

if ■

штш

fe

f4.

rate

8ЭДК""‘

угШ

I ■-’>

V\ x

*ш:Ш*

fei

•Щ)Ь

ШЙ

■f

vv

v:(

щтЖ

•v!¹

li

-,

Sf

-ti

Éfe?S

шЖ-fi

т>гщт

• ■• -àb

••    . .-5-ЙЯ

щЖй

№$Щт

fc

li

X'.

-й

: 's

mm

ш!Ш.

Р> -ÿ

РЩ»

ятШ&ШЬ.

|Ш

ai

|е%;

,,rf .-,; » «,.

*®*Ä#

шйШ

ШЖ'Ж

шр

i,4.W;y

XXk

WB

ЩШШ1Ш

;Х;

fTy

Щщшщ-

■.

vM

f'f

•>'

i*

Stil

Шп

j?

ШИЩ

'У- \ ■>;.::

щШ

V'"'

Ш.¥*Л¹

fjfe;

■ ;’?■

\'Ш

;■•

\v

! ••

V-.

ЩЯ

ИР

&Ł

ад.«

?л* Ш;

?ж>

ЯДиаДшашГ' ~ ■

lèmJrmM

Шй

рЩ

ШЖ

g_Mali

К;

Ш.1

4.Ж^

^К^ЙХ-w

Jwm

?ж

щ

ыц

ШЕШ

®-:35Щк.\я

рея

ö.®i!

»j

»*

рт*н

ШШв|21ччХШ

B Brd|

É^K№%€

л;

'À

'■ ÎJSvb-

1Л,и t'..i .fe'fâ

ю та®⁵

CJ

1;

.ч

»у ШШт

шшшш

KARTA PRZEGLĄDOWA ROPY

I GÓRNE] BIAŁY

*

(1:100.000)

?\ï

p»

®Яг

шятшЁШЁЩi

^ШШЁЯ

?■. '. . ч

Sfx5

wm

kJI|Pp

Шй

'•v. ■

■Ж ?

■%1

?Si

s;

лч- ,v

Nn|

т*ш 'j

щш

у’Щ

:>y,

fiSr^ j

тщщж;Хл

C.A ■■

Шф^ГТ'гф^М^4 . i ■■ iisWW^M

Xi

gv ,

; ;;

sM’

■ ‘

à

I

I

■

»

/

U . ,

■

0

'

^—

■■ \

—

*

I

-

'

Ж

I

*

.

/

I

rA:Â'^aà

—

I

.

-

■

.

/

■

ч

Л

.

-;-

_

\ -

/

!»

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

Biblioteka Politechniki Kiakowskiej

11-347780