.Ç.

'OLITECHNICZNE KRAKÓW

f

i

|EKA GŁÓWNA

¹ ' ■}

i

s

i %

■

’S'-;,

'

;

i

5

»*?

i

! L

:tlv

>i

•:>*:

fr

i

:

:;i

«f'V

üîii.

f.

i;

K*

i:

i"

;

;

! 1

i

v

,-'V

!

'l

i

;;

>

;

'

i ;

; i

§

i?

e

r.

■

■i

?v.-

i?

Î:

; ij

7

Vf

i

;; b

:

fr

fi:

-w.

: f

: ;

5

:

: i

.V

• • .

s

i

:i

■

fÜ'S

,'a

Jf

t

\

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

■

.

.

■

'

.

.

*

'

.

ŚWIAT I ŻYCIE

TOM II

Świat i Życie

ZARYS ENCYKLOPEDYCZNY WSPÓŁCZESNEJ WIEDZY I KULTURY

TOM II

REDAKTOR NACZELNY

Dr ZYGMUNT ŁEMPICKI

PROF. UNIW. J. P. W WARSZAWIE

REDAKCJA

Dr ANNA CHOROWICZOWA

D-K

KSIĄŻNICA-ATLAS

LWÓ W-WARSZAWA

^f\BtlOTEÀq%

f KRAKÓW )

fnîc*5^

- -------------

• iîfeSKÎ

I- “jMł8MS

TEKST I ILUSTRACJE ODBITO W ZAKŁADACH GRAFICZNYCH S-KI AKC. KSIĄŻNICA-ATLAS WE LWOWIE

,*kc. Nr. ____

również składa się układy tabelaryczne i plakaty.

DRUKARSTWO.

Drukarnia współczesna. (Tabl. 1—5). W zecerni.

Zecernia maszynowa.

Tam, gdzie pada najwięcej światła od okien, stoją rzędem maszyny do składa-Ta sala to jedno z pomieszczeń dru- nia (linotypy), zwane popularnie „makami nowoczesnej — zecernia.

Tu rozgrywa się pierwszy akt tworze-

Wszystkie inne rzeczy, gdzie tekst jest jednolity, jak książki, dzienniki, broszu-W ysoka, podłużna sala. Część tej sali ry, składa się dziś na maszynach do wypełniają szeregi pultów, w części zaś składania, mniejszej, odgrodzonej szklaną ścianą, widzimy maszyny o dziwacznych kształtach i ruchach.

szynkami“.

Każdy linotyp składa się z k 1 a w j a-

nia druku. Tu rękopisy zamienia się tury, podobnej do tej, jaką mają w t. z w. skład drukarski, mater jał do

ma

szyny do pisania, dalej — z umieszczo-dalszych operacyj, których celem jest nego nad tą klawjaturą dużego pudła, gotowa książka, gazeta czy plakat.

Zecernia ręczna.

Jakże odbywa się praca na linotypie? Zecer uderza na klawjaturze w po

zwanego magazynem, połączonego z klawjaturą zapomocą kanałów, oraz Na pultach, ustawione skośnie, spo- z kociołka z płynnym metalem, czywają pudła (kaszty) podzielone na całe szeregi większych i mniejszych przegródek (króbek). W przegródkach szczególne litery składające się na słowa tych znajdują się czcionki drukarskie, rękopisu, a za każdem uderzeniem z ma-Każda litera, każdy znak pisarski, każ- gazynu wypada foremka metalowa, na da ozdoba ma swoją własną przegródkę ; której jest wydrążona odpowiednia lipo ukończeniu druku składacz musi tera. Foremki spadają kanałami do każdy znak odłożyć zpowrotem na miej- wierszownika, skąd po uszeregowaniu

sée.

się w wiersz przesuwają się do odlania. Przed pultem z kasztą stoi składacz, W tej chwili ze specjalnego kotła try-który do trzymanego w ręce wierszow- ska gorący metal na zszeregowane nika wkłada czcionkę po czcionce, aż foremki i odlewa cały metalowy wiersz złoży cały wiersz, a następnie wypełni z wyciśniętemi na nim odwróconemi temi wierszami cały wierszownik. Gdy literkami tekstu. Gotowe metalowe wierszownik jest pełny, wystawia się go wiersze wypadają do przegródki znaj-na podstawkę metalową, zwaną szufelką, dującej się zboku klawjatury.

Teraz łapa metalowa chwyta foremki,

Ręcznie składa się dziś tylko układy trudne i zawiłe, jak wzory matematycz- które już spełniły swą rolę, i skierowuje ne, chemiczne, oraz mniejsze roboty, jak je przez spiralę do magazynu, gdzie me-reklamy, ulotki, anonse i t. p. Ręcznie chanicznie wracają na swoje miejsca,

gotowe do powtórnego użycia. Opisane tu czynności powtarzają się przy składzie każdego następnego wiersza.

gi, który odbywa się w drukarni, gdzie skład drukarski — zależnie od tego, na jaką maszynę drukarską się dostanie — przechodzi najróżnorodniejsze koleje, zanim dostanie się do rąk czytelnika w formie książki, czasopisma czy dziennika.

Korekta.

W drukarni.

Nowoczesna sztuka drukarska zna trzy rodzaje druku: 1) druk wypukły, czyli tłocznię, 2) druk płaski (w którym rozróżnia się t. zw. offset i litografję), 3) wklęsłodruk, zwany też rotograwjurą.

Każdy z tych rodzajów druku wymaga specjalnych maszyn.

Druk wypukły.

Druk wypukły jest tym rodzajem druku, przy którym skład drukarski jest wypukły jak na płaskorzeźbie. Owe wypukłe litery, punkty czy linje powleka się farbą drukarską, przyciska do papieru czy arkusza drukarskiego i w ten sposób otrzymuje się wydrukowaną odbitkę. Z maszyn do druku wypukłego najważniejsze są : pedał (maszyna do mniejszych druków, kopert, kart wizytowych i t. d.), maszyna płaska i maszyna rotacyjna.

Po opuszczeniu linotypu skład drukarski przedstawia się jako szereg metalowych wierszy, których wypukłe czcionki, widziane w lustrze, tworzą tekst. Zanim ten skład pójdzie do maszyny drukarskiej, sprawdza się, czy niema w nim jakich błędów, które należałoby poprawić. Ta czynność sprawdzania i poprawiania błędów nazywa się korektą.

W celu zrobienia korekty kładzie się skład drukarski na metalowej podstawce, pociąga się farbą drukarską (zapo-mocą wałeczka), poczem nakłada się na skład wilgotne arkusze papieru i poklepuje zapomocą szczotki. W ten sposób otrzymuje się t. zw. szczotkową odbitkę, którą czyta korektor, sprawdzając, czy niema w tekście błędów.

Ten wiersz metalowy, w którym znaleziono błąd, wyjmuje się ze ściśniętych szeregów wierszy (szpalt) i zecer musi go raz jeszcze złożyć.

Łamanie.

Maszyna płaska.

Na maszynie płaskiej drukuje się przedewszystkiem książki.

Nowoczesne maszyny płaskie produkują do 2500 odbitek na godzinę. Stronice wychodzące z maszyny płaskiej mogą być najrozmaitszych rozmiarów aż do arkuszy mających 110 X 130 cm

Gdy skład jest już bez błędów, następuje chwila t. zw. łamania książki czy gazety.

Łamanie polega na przekształceniu szeregów wierszy (szpalt) w stronice, zaopatrzeniu ich tytułami i paginami, oraz'na zestawieniu pojedyńczych stronic w arkusze.

Maszyna płaska składa się z dwóch części : z t. zw. fundamentu drukarskiego, na którym kładzie się skład drukarski, i z walca drukarskiego, na który nawija się papier.

Przy łamaniu książki jest to względnie proste, gdyż układa się poprostu stronę za stroną. Przy łamaniu gazety, wielkości, zawierającej różnorodne artykuły na jednej stronie, zajęcie to jest bardziej skomplikowane i przypomina często łamigłówkę.

Gdy skład jest już „złamany“, odsyła się go do drukarni. Praca zecerni na Między papierem a powierzchnią walca tern się kończy, a zaczyna się akt dru- znajduje się warstwa t. zw. interlagu,

t. j. cienkiej warstwy gumy lub papieru. Specjalne urządzenie, składające się z kałamarza, walca rozcierającego farbę oraz walców, które farbę przenoszą z kałamarza na skład drukarski, reguluje dopływ farby. Z chwilą puszczenia maszyny w ruch skład drukarski, spoczywający na fundamencie maszyny, zostaje powleczony farbą, następnie arkusz papieru, nawinięty na walcu, zostaje przyciśnięty do tego składu, wskutek czego skład odbija się, czyli drukuje, na arkuszu. Zadrukowany arkusz odrzuca maszyna mechanicznie. Arkusz drukarski zawiera 16 stron książkowych.

Maszyna rotacyjna.

Pedał i maszyna płaska zadrukowują papier w kształcie pociętych arkuszy. Maszyna rotacyjna tern się różni od nich, że zadrukowuje papier niepocięty, rozwijający się z olbrzymiej roli. W tym celu maszyna rotacyjna jest zaopatrzona w dwie części kształtu cylindrycznego: walec ze składem i walec drukarski.

Drukowanie na maszynie rotacyjnej jest możliwe jedynie przy zastosowaniu specjalnej gałęzi sztuki drukarskiej, t. zw. stereotypji.

Z każdego składu zecerskiego, a także z każdej kliszy można zrobić matry-c ę. Robi się to w ten sposób, że na skład drukarski nalepia się kilka arkusików bibuły, jeden na drugi, i wciska się je zapomocą miękkiej szczotki ; następnie wszystko to razem wkłada się do prasy-suszarki i suszy się; po wysuszeniu bibułę oddziela się od składu, otrzymując w ten sposób matrycę; matryca ta, grubości 4—5 milimetrów, jest dokładną odbitką składu zecerskiego — pozytywem.

Wysuszoną już matrycę wkłada się do tygla, a następnie przez wypełnianie jej roztopionym metalem sporządza się z niej odlew, który po upływie irzydzie-stu sekund jest wystudzony i tworzy gotową do druku cylindryczną kliszę stereotypową. Kliszę taką umocowuje się następnie na walcu drukowym maszyny rotacyjnej.

Walec tłokowy maszyny rotacyjnej pokryty jest miękkim interlagiem z gumy, papieru lub kauczuku.

Ponieważ w maszynie rotacyjnej za-drukowuje się jednocześnie obie strony wstęgi rozwijającej się z papierowej roli, więc dla tego celu maszyna rotacyjna musi posiadać specjalne urządzenie. Składa się ono z walca drukowego, walca tłokowego, kałamarza z farbą, walca rozcierającego farbę i walca przenoszącego farbę. Wstęga papierowa, rozwijając się z roli, przechodzi najpierw przez owo urządzenie i dopiero potem dostaje się do przyrządu, który tnie papier na arkusze, składa je i już gotowe wyrzuca z maszyny.

Maszyna rotacyjna drukująca gazetę codzienną jest jedną z najbardziej cudownych maszyn, jakie wymyślił człowiek. Naskutek kombinacji kilku urządzeń w jednej maszynie można na niej wydrukować za jednem nastawieniem 16-stronicową gazetę, której dziesiątki tysięcy egzemplarzy wypadają z błyskawiczną szybkością przecięte, złożone i policzone. W ciągu jednej godziny maszyna rotacyjna wyrzuca z siebie 12 do 50 tysięcy egzemplarzy.

Ta niezwykła szybkość i cudowność maszyny rotacyjnej przypomina zabawną anegdotkę, jaką opowiadają o rzeźni w Chicago, gdzie rzekomo z jednej strony wkłada się do maszyny żywą świnię, a z drugiej wyjmuje gotowe szynki i kiełbaski.

Na tern jeszcze nie koniec cudów maszyny rotacyjnej : można z niej otrzymać barwne obrazki, tak często umieszczane w gazecie, zwłaszcza gdy chodzi o reklamę.

Specjalne walce w nowoczesnej maszynie rotacyjnej umożliwiają druk w trzech barwach. Ów trójbarwny druk został wogóle po raz pierwszy zastosowany do gazety codziennej w r. 1925 w „Expresie Porannym“ w Warszawie.

Inna nieco odmiana maszyny rotacyjnej służy do drukowania pism ilustrowanych. Od tej, którą opisaliśmy, różni się ona pewnemi drobnemi szczegółami.

Druk plaski.

Drugi rodzaj druku — to druk płaski. Nazywa się go także drukiem chemicznym, gdyż wymaga pewnych procesów chemicznych. W druku płaskim rozróżnia się litografję i offset.

Litografja.

Widzieliście zapewne często czarnobiałe ryciny, o których mówiono, że to litografję. Nie przychodziło wam jednak do głowy, że te litografję drukuje się na specjalnych maszynach drukarskich. Oto, jak się to odbywa.

Przy litografji zasadniczą rzeczą jest to, że forma drukarska nie jest — jak to było w poprzednich wypadkach — wypukła, ale całkiem płaska, t. zn. gładka, bez żadnych wzniesień czy wgłębień. By to osiągnąć, bierze się gładko wypolerowany kamień, zwany kamieniem litograficznym, i na nim utrwala się przy pomocy skomplikowanych procesów chemicznych to, co ma być wydrukowane (może to być obrazek lub tekst). Linje tego rysunku zapuszcza się tłuszczem, przyczem to, co ma pozostać na odbitce białe, pokrywa się wodą, która nie przepuszcza tłuszczu.

Gdy teraz walce farbują ów kamień, miejsca zaprawione tłuszczem przyjmują farbę, a miejsca zaprawione wodą odpychają ją i pozostają na papierze białe. Teraz następuje drugie stadjum pracy maszyny. Posiada ona mianowicie dodatkowy walec zwilżający, który przy każdorazowym ruchu fundamentu drukowego zwilża kamień.

Maszyna taka może produkować w ciągu godziny do 1000 odbitek najrozmaitszego formatu.

Dla celów artystycznych stosuje się także i litografję ręczną, w której rytownik rytuje własnoręcznie na kamieniu litograficznym dany rysunek czy tekst. Jest to oczywiście bardzo kosztowne.

Offset.

Preparowanie chemiczne zapomocą tłuszczu i wody pozostaje przy tym rodzaju druku takie samo, jak przy litograf ji. Różnica między temi dwoma rodzajami druku polega na tern, że w offsecie zamiast kamienia litograficznego używa się cienkiej kliszy cynkowej, którą rozpina się na cylindrze albo na walcu drukowym.

Nie należy jednak przypuszczać, że wprost z owej kliszy cynkowej odbywa się odbijanie druku na papier; klisza cynkowa przenosi druk na walec gumowy, a z tego dopiero odbywa się przenoszenie na papier.

Maszyny offsetowe mogą produkować druki nietylko czarno-białe, ale i wielobarwne.

Wklęsłodruk (czyli rotograwiura).

Ten ostatni rodzaj druku jest stosunkowo świeżym wynalazkiem, stosowanym w sztuce drukarskiej dopiero od kilku lat, i to głównie, gdy chodzi o reprodukcje kolorowe. Klisza do wklęsłodruku wygląda zupełnie inaczej, niż przy druku płaskim czy wypukłym. Litery, względnie linje rysunku, są w niej wgłębione. To, co w formie drukarskiej przy wklęsłodruku jest wgłębione, na odbitce wychodzi czarno.

Przygotowanie takiej kliszy do maszyny wklęsłodrukowej jest ogromnie skomplikowane.

Fotografję, obrazek lub tekst, który chcemy otrzymać, przenosi się zapomocą specjalnego światłoczułego (pigmento-

R.

wego) papieru na starannie wypolerowane walce miedziane. Następnie przy pomocy kwasu (chlorku żelaza) wytrawia się linje tego obrazu na owym miedzianym walcu. Ten miedziany walec, z wyżartyrn w nim obrazem czy tekstem, umocowuje się w maszynie, gdzie zostaje on skąpany w farbie.

Wówczas przytwierdza się do tego walca specjalną linijkę z cienkiej blachy stalowej, zwaną od nazwiska jej wynalazcy „rakel“. Ów rakel przytwierdza się pod kątem 45 stopni do walca miedzianego, skąpanego w farbie, i wprawia wr ruch w ten sposób, że ściera on z owego walca całą farbę. Tylko w zagłębieniach wyżartych przez kwas pozostaje farba, która przenosi się na papier.

Maszyna do wklęsłodruku składa się więc z kałamarza (zbiornika farby), walca miedzianego (będącego tu formą drukarską), walca gumowego (kompresora), rakla i instalacji służącej do suszenia.

Po wprawieniu w ruch maszyny arkusz, który ma być zadrukowany, uderza w kompresor, rakel czyści walec miedzian}^ z niepotrzebnej farby, po-ezem papier przyciska się do oczyszczonego już walca i następuje druk. Świeżo zadrukowane arkusze umieszcza się na elektrycznie ogrzewanych stołach, gdzie farba momentalnie wysycha i zastyga.

Maszyna wklęsłodrukowa może dawać druk wielobarwnj'', przyezem jest to rodzaj druku, w którym kolory oryginałów najwierniej zostają oddane. Zdarza się często, że reprodukcje (odbitki) wklęsłodrukowe trudno jest odróżnić w barwie od oryginalnego obrazu, nawet gdy są drukowane na najtańszym papierze.

Przebiegliśmy tu w najogólniejszym zarysie wszystkie rodzaje druku nowoczesnego, służącego do uwieczniania zarówno tekstu, jak ilustracyj. Sztuka drukarska przeszła olbrzymią drogę od chwili, gdy ręka gcnjalnego wynalazcy druku ułożyła po raz pierwszy drewniane czcionki w wierszowniku, aż do chwili, gdy w ogłuszającym huku ma-szyn-olbrzymów przy pomocy zdobytej przez wieki wiedzy fizycznej i chemicznej, z błyskawiczną szybkością przychodzą na świat dziesiątki tysięcy pięknych, kolorowych druków’. Droga ta nie jest jeszcze skończona. Sztuka drukarska doskonali się ciągle. Każda maszyna, ezyto do druku, czy do składania, już po upływie paru lat staje się przestarzałą. Tysiące nowych szczegółów przybywają tu niemal co dnia. Z maszyn do składania prócz linotypów są dzisiaj używane „intertypy“, zbudowane na tej samej zasadzie, dalej „monotyp}’“ odlewające pojedyńcze litery, wreszcie „typography“ zbudowane na cokolwiek odmiennej od linotypów zasadzie, ale odlewające też całe wiersze. Jeszcze większe bodaj zmiany zaszły w zakresie techniki ilustracyjnej, która poszczycić się dziś może rezultatami wrręcz nieby-wałemi ( -» G rafika ).

DRZEWO I PRZEMYSŁ DRZEWNY. Jednem z bardzo ciekawych i charakterystycznych zjawisk w historji postępu jest walka człowieka z lasem. Z lasu czerpiemy ogromne korzyści; jeśli rozejrzymy się dokoła uwrażnie, z łatwością zauważymy, że mnóstwo najrozmaitszych towarów i przedmiotów, bez których nie moglibyśmy sobie wyobrazić życia współczesnego, istnienie swe zawdzięcza drzewu. Początkowo las był zawadą człowieka; człowiek całą swą energję kie-rowrał na karczowanie go, aby móc uprawiać rolę. I dopiero myśl o konieczności -jakiegoś racjonalnego zużytkowania drzewa pochodzącego z wy-karczowanego lasu nasunęła człowiekowi możliwości rozmaitych, coraz to szerszych i coraz bardziej skomplikowanych jego zastosowań (-»Las),

Zalesienie kuli ziemskiej.

Walka człowieka z lasem trwa i rozwija się w miarę postępów cywilizacji. Powierzchnia lasów maleje gwałtownie, tak że rządy poszczególnych państw wprowadzają przymusową ich ochronę w obawie przed zupełnem ich wytrzebieniem. Ogółem na całej kuli ziemskiej obszary leśne wynoszą około 3.000,000.000 hektarów, co stanowi około 22,5°/₀ jej powierzchni. Najgęstsze jest zalesienie w Ameryce Południowej, gdzie wynosi ono 44°/₀ całkowitej powierzchni, duże jest również w Europie (31,l°/₀) i w Ameryce Północnej (26,8°/₀), mniejsze w Azji (21,6°/₀), a zupełnie niewielkie w Australji (15,1 °/₀) i Afryce (10,7°/o).

W Europie krajami o największych bogactwach leśnych są: Rosja, Finlan-dja, Szwecja i Norwegja. Najmniejsze zaś zadrzewienie wykazują: Węgry, Włochy, Anglja, Danja, Belgja i Ho-landja. Nadmiar drzewa w jednych krajach, a brak w innych — przyczynił się do powstania ożywionego handlu międzynarodowego tym artykułem. Zwłaszcza dla krajów północnych wywóz drzewa zagranicę stał się jedną z głównych podstaw dobrobytu, tem bardziej że przodują one w produkcji drzew iglastych, najbardziej poszukiwanych jako budulec.

Drzewnictwo polskie.

Jak na tle drzewnictwa światowego i europejskiego wygląda Polska? — Lasy zajmują w naszym kraju około 23°/₀ powierzchni, a na każdych stu mieszkańców przypada około 26 ha lasu. Nie należymy więc bynajmniej do krajów o pierwszorzędnych rozmiarach zalesienia, pomimo że możemy się pochlubić tak wspaniałemi obszarami le-śnemi, jak puszcza Białowieska albo Karpaty Wschodnie. Odgrywamy jednak na światowym rynku drzewnym znaczną rolę, ponieważ, nie należąc wprawdzie do największych producentów drzewa, posiadamy go jednak więcej, niż sami potrzebujemy. Świadczy to, nawiasem dodamy, o bardzo niskieni zużyciu drzewa u nas: w Stanach Zjednoczonych np. zużywa się rocznie około 6,5 metra sześciennego drzewa na 1 mieszkańca, w całej Europie około 1 metra, a u nas — tylko około pół metra. Polska nie nauczyła się jeszcze korzystać z drzewa w takim stopniu, jak inne państwa cywilizowane, zwłaszcza te, które mają poddostatkiem własnego surowca drzewnego. Wywozi je więc — i zawsze wywoziła.

Już w wieku XV-ym, po pokoju toruńskim, gdy Polska odzyskała dostęp do morza, drzewo stało się naszym podstawowym przedmiotem wymiany to-waroAvej z zagranicą. Wywóz drzewa — przedewszystkiem budulcowego i masztowego — rozwijając się stale, był obok handlu zbożowego głównem źródłem zamożności Gdańska jako wyłącznego niemal naszego pośrednika w handlu zamorskim. Można powiedzieć, że Gdańsk w dużej mierze drzewu polskiemu zawdzięcza swój rozwój historyczny, swą zasobność i wielkość.

Rozbiory Polski wytworzyły warunki uniemożliwiające należyte wykorzystanie bogactw przyrodzonych kraju. Główne źródła surowca odcięte zostały kordonami celnemi od dotychczasowego „okna na świat“, jakiem był port gdański. Wywoziliśmy w wieku XIX niemal wyłącznie surowiec, a więc nieobrobione pnie drzewne, które przetwarzane na wartościowe towary w fabry-

sce

wywozić

kach krajów obcych, dawały tam zarobek tysiącom robotników, gdy równocześnie robotnik polski, w braku warsztatów pracy, musiał masowo emigrować. Tak to szły równolegle te dwa potężne prądy, które porywały nam nasz surowiec i nasze ręce do pracy.

Dopiero po wojnie, z chwilą odzyskania niepodległości, zaczynamy gospodarzyć naszem drzewem rozumnie, po swojemu, tak aby kraj miał z tego jak najwięcej korzyści. Rozszerzamy więc istniejący dotychczas w skromnych tylko rozmiarach polski przemysł drzewny, zaopatrujemy go w nowoczesne urządzenia, rozwijając zarazem cały szereg gałęzi produkcji, które, nie należąc w ścisłem tego słowa znaczeniu do przemysłu drzewnego, opierają się jednak w decydującym stopniu na surowcu drzewnym. Zamiast wywozić zagranicę tylko nieobrobiony surowiec i ułatwiać duże zarobki fabrykom obcym, przedewszystkiem niemieckim, staramy się jak najwięcej tego surowca u siebie na miejscu przerobić na materjały cenniejsze i sprzedać je częściowo zagranicę, częściowo zaś w kraju, gdzie w wielu wypadkach zastępują z powodzeniem towary sprowadzane przedtem z innych krajów. Przerabiamy więc te surowe bale drzewne — t. zw. „drzewo okrągłe“ — na deski, łaty, klepki, dykty, zapałki, podkłady kolejowe, słupy telegraficzne, maszty, dalej : na skrzynie, meble, okna, podłogi, drzwi, instrumenty muzyczne, zabawki, a nadto na papier, celulozę, farby, olejki, garbniki, terpentynę, esencję octową, wyroby żywiczne i wiele, wiele innych. Ogółem mamy w Pol-około 3000 zakładów przemysłu drzewnego, które w r. 1932 zatrudniały od 23.500 do 28.500 robotników, a w latach pomyślniejszych, jak np.

1928 — 50 do 60 tysięcy robotników, nie licząc w tern robotników zajętych przy wyrębie, przy transporcie, pracowników zatrudnionych w handlu drzewnym oraz osób pracujących w fabrykach, które choć nie należą do przemysłu drzewnego w ścisłem znaczeniu tego wyrazu, opierają się jednak na surowcu drzewnym (jak chociażby papiernie).

W coraz silniejszym stopniu staramy się — jak już wspomniano drzewo zagranicę w stanie obrobionym lub przynajmniej napół obrobionym. Im bardziej bowiem jest wykończona forma, w jakiej towar wysyłamy zagranicę, im więcej w tym towarze jest nakładu pracy naszego robotnika, tern więcej pieniędzy napływa do kraju, tern większe korzyści odnosi nasza gospodarka. Zobaczmy, jak to wygląda na przykładzie : mamy w Polsce koło 20 fabryk dykt klejonych, t. j. płyt drzewnych zlepianych z kilku cienkich warstewek i stanowiących ogromnie cenny półfabrykat, zwłaszcza w przemyśle budowlanym i meblowym. Dykty te wyrabia się z olszyny, której Polska ma bardzo dużo. Zagranicą zapotrzebowanie na dykty jest znaczne. Niektóre kraje kupują od nas -chętnie gotowe dykty. Inne jednak, które posiadają własny przemysł dykto wy, nie chcą brać naszych dykt, wolą natomiast kupić u nas olszynę, której nie mają, i przerobić ją na dykty w swoich własnych fabrykach. I oto co widzimy ? — Dajmy na to, że wywożąc pewną ilość surowej olszyny zagranicę, otrzymujemy za nią 1000 złotych. Jeśli tę samą olszynę przerobimy w kraju, to wywożąc otrzymaną z niej dyktę, uzyskamy już nie 1000, ale 3000 złotych. Widzimy na tym przykładzie, że im bardziej wywóz jest uszlachetniony, im bardziej przerobiony jest towar, który wywozi-

raz

my, tern więcej na nim zarabiamy, tern wywóz jego jest dla nas korzystniejszy. Dlatego też Polska, która w okresie niewoli karmiła swoim cennym surowcem przemysły państw obcych, teraz stara się jak najwięcej drzewa przerobić sama u siebie, w swoich tartakach i fabrykach, aby je sprzedać w formie możliwie uszlachetnionej. Staramy się więc, gdzie tylko możliwe, wywozić więcej drzewa obrobionego, a mniej surowca. X osiągamy dobre wyniki. Drzewo na-pół obrobione i gotowe wyroby z drzewa, które w r. 1928 stanowiły niewiele ponad jedną trzecią naszego eksportu drzewnego, urosły w r. 1932 do ²/₃ tegoż eksportu. Jest to objaw pocieszający, świadczący o tern, że polski wywóz drzewny uszlachetnia się systematycznie.

Te cyfry względne nie powinny nam zaciemniać faktu, że w liczbach bezwzględnych ogólny nasz wywóz drzewny wykazał w latach 1929—33 bardzo silny spadek. Na całym święcie nastąpiło zwichnięcie równowagi między podażą a zapotrzebowaniem : za dużo nagromadziło się towarów, za dużo również i drzewa. Zwłaszcza drzewa. Było go tyle, że ludzie albo zupełnie nie chcieli go kupować, albo kupując, płacili coraz niższe ceny. Ci, którzy trudnili się sprzedażą drzewa albo mieli własne tartaki czy fabryki drzewne, potracili majątki, bo nie mogli dostać za swe drzewo tyle, by mogli pokryć własne koszty. Ogólny kryzys (-» Kryzys) doprowadził do znacznego skurczenia międzynarodowego handlu drzewem. Skurczyć się musiał również i polski wywóz drzewny. Jeszcze w roku 1928 wywieźliśmy zagranicę 4,888.877 tonn drzewa, w r. 1929 nastąpił już lekki spadek — na 3,745.826 tonn, w r. 1930 — na 2,803.320 tonn, w r. 1931 — na 1,807.399 tonn, wreszcie w roku 1932 — na 1,044.543 tonn, a więc niewiele ponad ¹/₆ tego, co wywoziliśmy w r. 1928. Oczywiście, ten spadek obserwowany był nietylko w drzewie, bo np. w r. 1928 wywieźliśmy zagranicę wszystkich wogóle towarów za 2 i pół miljarda złotych, w roku zaś 1932 za niewiele ponad 1 miljard. Drzewo jednak staczało się po pochyłej kryzysu w tempie o wiele szybszem niż inne towary.

Na tę szczególnie trudną sytuację drzewa polskiego wpłynęła w dużym stopniu okoliczność, że właśnie w czasie najdotkliwszego kryzysu pojawił się na widowni światowej nowy groźny współzawodnik: Rosja Sowiecka, ze swojem drzewem, które oddane zostało do sprzedaży w ogromnych ilościach po cenach dumpingowych, t. zn. sztucznie obniżonych, do tego stopnia, że musiały zachęcić do kupna. Obok tego czynnika wystąpiło jeszcze jedno zjawisko dla nas niekorzystne: w roku 1932 Anglja, która jest najważniejszym nabywcą drzewa, doprowadziła do dewaluacji swojego pieniądza, funta szter-linga, czyli do obniżenia jego wartości. A więc eksporter polski, który przedtem otrzymywał za uzyskany za drzewo funt angielski 44 złote, teraz po tej zmianie — otrzymuje za ten sam funt tylko około 28 złotych, a więc o V₃ mniej. Polska nie obniżyła wartości złotego i utrwaliła w ten sposób zaufanie całego świata do swej gospodarki, jednak opisane wyżej komplikacje pieniężne bardzo nam utrudniły położenie na rynku międzynarodowym, jeśli o drzewo chodzi, zwłaszcza że równocześnie dawny nasz główny odbiorca, Niemcy, coraz mniej kupują naszego drzewa, a jeśli je biorą, to tylko nieobrobione.

Pomimo takiego nagromadzenia rozlicznych przeszkód i trudności, nie-— zdawało się — niemożliwych

R.

wprost do pokonania, drzewo polskie nie wywiesiło białej chorągwi, lecz dostosowało się do zmienionych warunków, przerzuciło się na nowe rynki, gdy dawne zawiodły, i nie dało się wyprzeć z najważniejszego z rynków światowych — z Anglji. Oto parę ciekawych cyfr, które mówią o przesunięciach w polskim wywozie drzewnym : w roku 1928 Niemcy kupowały — podług wartości w złotych — 58,57°/₀ naszego eksportu drzewnego, a Anglja 16,99°/₀; w r. 1930 — Niemcy 44,94°/₀, a Anglja 20,28°/₀; w r. 1932 — Niemcy już tylko 10,89°/o, a Anglja 29,06°/₀.

Innymi poważnymi odbiorcami drzewa polskiego są w r. 1932 : Holandja — 12,29°/₀ (1928 — 6,13°/₀), Francja — 10,61°/₀ (1928 — 2,17°/₀), Belgja -10,06°/o (1928 — 4,31°/₀), Czechosłowacja — 6,80°/o (1928 — 5,46°/₀), wreszcie inne kraje — 20,29°/₀ (1928 — 6,37 °/₀).

DUNAJ. (Tabl. 6—8).

Na pomoście między Wschodem i Zachodem.

Niby szarfą srebrzystą opasują kadłub Europy Dunajowe wody. Na przestrzeni trzech niemal tysięcy km przewija się Dunaj przez bogatą mozaikę krajobrazów górskich, średniogórskich i równinnych, które w harmonijnym zespole tworzą trzon środkowo-europejski.

Gdy w jednym końcu Dunaj owej wstęgi przeglądają się gotyckie sylwety zachodnich tumów, drugi zdobią wysmukłe wieżyczki minaretów obok baniastych kopuł cerkiewnych. Początkiem swTym Zachodu, a końcem Wschodu sięgając, obrazuje Dunaj treść położenia Europy Środkowej.

Przedziwnie barwne tło tej najbardziej środkowo-europejskiej rzeki wypełnia żywa wiązanka państw i narodów\ Ta różnorodność, przejawiająca się wre wszelakich formach, sama jest charakterystyczną cechą Dunaju i wypowiada się w samej już jego nazwie. Strumień, na celtyckim niegdyś wy trysku jący obszarze i na nim w rzekę potężną przekształcony, bierze jej miano celtyckie — Danuvia (— potężna rzeka), z czego potem powstały dalsze nazwy (Danuvius, Dunav, Donau, Dunaj, Dunarea).

Z biegiem rzeki. Przez wąwozy szwabskie i pola Bawarji.

Szumem wodospadów okrzykują się Brege i Brigach w ciemnym lesie Schwarzwaldu, zanim złączą się w jednej smudze, która przyjmuje nazwę Dunaju. Zjednoczone wody rzucają się teraz w dzikie wąwozy, a strome ich ściany wapienne, zalesione lub czasem nagie, wyrastają wprost z samej niemal rzeki.

Uwolniony ze skalnych objęć Jury Szwabskiej, wylewa się Dunaj na szerokie pole, sfalowane w niewysokie pagórki Alpejskiego przedgórza. Ponad szerokim pasem podmokłych nadrzeczy, wśród pól od wieków uprawnych, w szerokim kręgu bogatych wsi wznosi się stary U 1 m, strojny klejnotem gotyckiej architektury — wspaniałą katedrą — i szanowny wiekiem karolińskich murów.

Pod naporem masy wód, niesionej przez alpejskie dopływy, cofa się Dunaj aż na krańce przedgórza i wciska się wreszcie w wrąską dolinę Jury Frankońskiej.

Pod twierdzą Czeskiego masywu.

Dalej przywarł już Dunaj swemi wodami do krystalicznej twierdzy Czeskiego masywu, opasując ją pod kątem prawie prostym. Bardziej wystające bastjony i strażniczki kamiennej fortecy są już przełamane, a w wyłomach tych Dunaj wyrzeźbił cudowne doliny. Ostatnią z nich i najpiękniejszą jest Wachau, między Melkiem i Kremsern. Po stopniach teras, znaczących dawne poziomy Dunaju, wspina się radosna zieleń winnic, przerywana raz po raz świeżym uśmiechem kwitnących sadów. Sięgają one wysoko, aż do ciemnej zieleni lasów, wieńczących krawędzie doliny. Obrazu dopełniają rozliczne ruiny zamków, wyniesione dumnie na niedostępnych skałach.

Od bramy Wiedeńskiej do żelaznych Wrót.

Rozleniwiały bieg wód Dunajowych ożywia się przed zaporą alpejsko-kar-packą, którą przebija w najsłabszem, powyginanem i poprzerywanem zapadliskami miejscu. Miejsca przełomów znaczą tu bramy Wiedeńska i Węgierska, strzeżone przez celtycką niegdyś Yindobonę (dzisiejszy Wiedeń) i Carnuntum rzymskie. Za niemi otwiera się szeroka przestrzeń wielkiej i małej niziny W ęgierskiej, oddzielonych krystalicznym progiem węgierskiego średniogórza.

Zbliża się potem Dunaj do północno-serbskich pagórków i rozdziera góry B a n a c k i e głębokim kan jonem Wrót Żelaznych. Naddunajską drogę lądową w wielu miejscach wykuły tu w skale ręce ludzkie. Początek tej gigantycznej pracy dali Rzymianie, wytyczając drogę dla' legjonów, idących na podbój Dacji.

Za Żelaznemi Wrotami bieg Dunaju jest wolny i niczem nie zahamowany, co harmonizuje ze spokojnym, rolniczym krajobrazem niziny Wołoskiej, stanowiącej już ostatnie ogniwo w łańcuchu kotlin śródgórskich, które przepływa Dunaj.

Od wzgórz Dobrudży przez szuwary delty.

Napotkawszy wreszcie stare góry D o-b r u d z k i e, omija ich łagodne garby, budując dalej ogromną deltę, której początek znajduje się na 80 km od morza. Jest to jakby jedno wielkie jezioro. Powleka je pływający kożuch plankto-

nowej roślinności i las wysokich szuwarów. Przy samym końcu delty leżą większe płaty lądowe, powstałe jako dawne przybrzeżne wały morskie. Na tych dawnych ławicach morskich i rzecznych osiadły małe wioski rybackie.

Odwieczna droga ludów.

Kiedy na przełomie XI i XII w. rozpłomieniła się Europa religijnym żarem, statki krzyżowców pokryły Dunaj i niosły się na wschód. Był to jedyny bowiem w Europie naturalny szlak ciągnący się z zachodu na wschód na takiej znacznej długości. Przechodząc przez szereg krain do morza nie przytykających, otwiera im szerokie horyzonty i kontynentalność ich rozjaśnia dalekim refleksem otwartego morza.

Szlak Dunajowy — to nietylko długa droga wodna, żeglowna na przestrzeni 2569 km, ale i trakt lądowy. Stwarza go już sam kierunek linji rzecznej, a terasy, ślad dawnych zmagań się rzeki z pobrzeżem, dodają mu gładki i względnie wygodny tor ruchu.

Tym to naddunajskim szlakiem wędrowały już ludy przedhistoryczne. Tędy też potem, na progu historji, maszerowały legjony rzymskie, a po załamaniu się potęgi Imperj urn Rzymskiego w odwrotnym kierunku szły barbarzyńskie gromady Germanów, Hunnów i Sło-

Objasn. *nafcótv

ßö**y

ItroQft kruęfat

bursxlynowa gp

_ i.    łW-—"W I

liye. 1. Dunaj, kotliny śródgórslcie i najważniejsze dawne szlaki handlowe.

to

wian. Łupieżcze zagony Madziarów docierały do źródeł Dunaju i drogą jego naturalnego przedłużenia, przez bramę Szwabską i Burgundzką, wpadały do Francji.

ts

*o

TJ

Rot:‘

Breti

[Serii

ftertcM

tńmh

Rozstaje dróg.

Z Dunajowym szlakiem wschoduio-zachodnim wiązały się inne, idące w kierunku południowo-wschodnim. Wzdłuż Neckaru i Renu, a później wzdłuż Morawy i Odry lub Wisły, wędrowano po cenny skarb Północy, po bursztyn złocisty. Nad Truną i z drugiej strony Dunaju, nad Wełtawą szły konie alpejskie i sól z Salzkamm ergutu.

Przemysłowy Zachód i rolniczy Wschód wymieniają swe towary na du-najskiej drodze, którą na zachód płynie głównie zboże. Dunaj — to szlak zbożowy. Kiedy w czasie wielkiej wojny zablokowane i wygłodzone państwa centralne po złamaniu Rumunj i sięgnęły do spichrza dolnodunajskiego, rola Dunaju jako szlaku zbożowego zarysowała się szczególnie jaskrawo. Trzykrotnie wzrósł wtedy ładunek statków mijających Żelazną Bramę.

LI Pt

'Bazyfea

)RatyztinfKt \r

—HW»fg7^

•w

i ïudapeszt

Odcs\

:z

W* Wtchod Or

Ryc. 2. Istniejące i projektowane połączenie Dunaju z siecią naturalną dróg wodnych Europy Środkowej.

Komisja Dunajowa walczy z płyciznami, sypiąc spiętrzające wały i pogłębiając koryto, ale żądanej dla statków morskich o pojemności do 5000 t głębokości 7,3 m na stałe jeszcze nie osiągnęła.

Stolice n&ddunajskie i miasta umarłe.

Najwspanialszy ze wszystkich miast naddunajskich Wiedeń rozsiadł się tam, gdzie wschodnio-zachodnią drogę Dunajową przecina strefa komunikacyj-Jednakże ruch na Dunaju jest znacz- na północno-południowa, łącząca Bał-nie słabszy niż na Renie (w r. 1924 tyk z Adrjatykiem. tonnaż na Renie — 53 milj. tonn; na

„Wyboje“ na drodze Dunaju.

Prawie w środku kotliny Węgierskiej, Dunaju — 3,7 milj. tonn), choć Ren na skrzyżowaniu naturalnych dróg ko-jest żaglowny tylko na przestrzeni munikacyjnych powstał śliczny Budapeszt.

Przy ujściu Sawy Belgrad strzeże

828 km, Dunaj — na 2570 km.

Braki żeglugi na Dunaju wynikają z samej natury łożyska rzeki. Podwod- pobliskiego rozstaja Dunajowej drogi ny próg skalisty w Żelaznych Wrotach, i szlaku krucjat, wiry w górnym biegu i płycizny w delcie — to jej najboleśniejsze dolegliwo- początkiem obozów rzymskich, które ści. W Żelaznych Wrotach wykuto pilnowały przejść i rozwidleń dróg. wprawdzie kanał, ale nie osiągnięto Wiele z tych rzymskich osad pędzi już w nim jeszcze potrzebnej głębokości tylko żywot skromnych miasteczek lub (2 m). Na obszarze bawarskim w znacz- nawet świeci ruinami (Carnuntum), nej mierze przezwyciężono wiry, podob- Los ich zazwyczaj przesądza położenie ne jednak austrjackie projekty nie zo- geograficzne, czego najlepszym przykła-stały dotąd zrealizowane. Europejska dem jest sam Wiedeń.

Większość miast naddunajskich sięga

J. Dylik.

Dunaj w życiu państw i narodów.

Wzdłuż Dunajowego szlaku rozsypała historja gromadę narodów i układała z nich potem coraz to inne polityczne figury.

Linja Dunaju pozwoliła historji na wprowadzenie do krain naddunajskich mieszaniny narodów, ale inne warunki geograficzne nie pozwoliły na ich całkowite zmieszanie i na zatarcie odrębności każdego z nich. Bo krainy nad-dunajskie nie stanowią ciągłego korytarza narodów, lecz szereg komór, po-odgradzanych progami gór, które stały się naturalną ostoją odrębności narodowej i państwowej ludów naddunajskich.

Sprzeczność między rozczłonkowaniem etnicznem i politycznem krain naddunajskich a ciągłością jednolitą biegu jednej i zawsze tej samej rzeki sprawia, że Dunaj jest zagadnieniem politycznem pierwszego rzędu i pozostaje w nierozerwalnym związku z kwestją Wschodu. Rozgrywka pomiędzy Rosją i Turcją o panowanie nad Czarnem morzem i południowym wschodem Europy została przerwana przez mocarstwa zachodnie i zakończyła się neutralizacją Czarnego morza. Przedłużając niejako tę neutralizację, umiędzynarodowiono dolny bieg Dunaju (kongres paryski 1856 r.) i oddano go pod opiekę Międzynarodowej Komisji Dunajowej. Traktat wersalski zmienia skład komisji na niekorzyść państw centralnych, Turcji i Rosji oraz ustanawia nową Międzynarodową Komisję Dunajową dla reszty biegu, aż do Ulmu.

Monarch ja austrjacko-węgierska, która obejmowała taki szmat dorzecza Dunaju, że zwano ją także monarchją nad-dunajską, rozpadła się. Wskazuje to na triumf progów zamykających kotliny, pragnące żyć swem odrębnem politycznem życiem. Natomiast pochód statków, pod różnemi banderami swobodnie płynących, głosi zwycięsko, że jednolitości i ciągłości linji przez naturę wytkniętej nie można przerywać sztuczną zaporą granic. Niezależność państw naddunaj-skich, oddzielonych naturalnemi granicami, i wolność równie naturalnej linji Dunaju — to idealne rozwiązanie problemu powszechności ciągłego biegu rzeki i indywidualności kotlin przez nie przeciętych.

Projekty federacji naddunajskiej.

Rozbicie wielkiego organizmu austrjacko - węgierskiego na szereg pomniejszych członków spowodowało przewrót w życiu gospodarczem krain naddunajskich. Stąd też rodzą się pomysły o federacji państw naddunajskich.

Do motywów gospodarczych dołączają się polityczne, których różne tendencje odzwierciedlają się w odmiennych obliczach projektów związków naddunajskich. Poza pomysłami o restytucji monarchji habsburskiej na tronie austrjacko-węgierskim, wysuwany jest projekt związku naddunajskiego : Niemcy-Austrja-Węgry, przyczem ze strony niemieckiej łączy się ten projekt z przyłączeniem Austrji do Niemiec (Anschluss). Tym pomysłom przeciwstawia się projekt federacji naddunajskiej, do której wchodziłaby i Mała Ententa (Rumunja, Czechosłowacja i Jugosła-wja). Chodziłoby tu szczególnie o odciągnięcie Austrji od Niemiec. Największa trudność w zrealizowaniu tego projektu wynika z wrogiego stosunku M. Ententy do Węgier, bez których przecie jakikolwiek związek naddunaj-ski byłby niemożliwy.

DUSZA-DUCH. Już na bardzo pierwotnym stopniu rozwoju stojącym ludom musiała się prawdopodobnie rzucać w oczy różnica między tern, co martwe, a tern, co ożywione. Cechą charakteryzującą istoty ożywione wydawała im się zapewne zdolność do samodziel-

Spór o istnienie duszy.

Zagadnienie, czy istnieje dusza jako coś różnego od ciała, stało się w dziejach myśli ludzkiej jednem z centralnych zagadnień nauki filozoficznej zwa-nej metafizyką. Wyróżnić można kilka typowych rozwiązań tego zagadnienia.

nego poruszania się z miejsca na miejsce. Cechę samodzielnego ruchu posiada człowiek i zwierzę, dopóki żyje. Przez śmierć cechę tę traci. Obserwacja ta nasunęła ludziom prawdopodobnie myśl, że w istotach ożywionych tkwi prócz ciała coś, co jest pierwiastkiem życia, co pozostaje w ciele, dopóki ciało jest żywe, a opuszcza je w chwili śmierci. To coś przedstawiano sobie najczęściej jako tchnienie lub powietrze i nazywano też oddechem lub powietrzem (np. hinduskie atman, greckie pneuma, łacińskie spiritus, polskie duch), ów pierwiastek życia — duszę — wyobrażano sobie również jako ciało bardzo subtelne, któremu stopniowo zaczęto odmawiać wszelkich własności cielesnych i określać je jako coś niewidzialnego, nierozciągłego, niepodzielnego i t. d., istniejącego obok ciała. Pozbawiwszy w ten sposób duszę wszelkich własności dających się zmysłowo wyobrazić, przestano ją sobie wogóle wyobrażać, a uczyniono z niej twór, który tylko myślą daje się ująć. W rezultacie tego rozwoju dusza pojęta zostaje jako to, co w człowieku myśli, czuje, chce, jednem słowem jako podmiot zjawisk psychicznych.

Dualizm.

Dualizmem (od łac. słowa duo, dwa) nazywa się pogląd uznający, że istnieją zarówno dusze, jak też i ciała, jako istoty zupełnie odmienne. Klasycznym przedstawicielem tego poglądu był filozof francuski XVII w. R. Descartes, zwany z łacińska Kartezjuszem. Defi-njuje on duszę jako substancję myślącą i przeciwstawia ja ciału jako substancji rozciągłej. Definjując duszę jako substancję myślącą, chciał Descartes przez to powiedzieć, że dusza to nie jest ani jakiś proces (jak np. wrzenie, życie), ani też żaden stosunek (jak np. braterstwo, równość), ani też żadna cecha (jak np. biel, czerwień), ale rzecz, i to rzecz będąca podłożem dla procesów myślowych, równorzędna ciału, które jest rzeczą będącą podłożem dla procesów fizycznych i odznaczającą się cechą rozciągłości.

Monizm.

Dualizmowi przeciwstawna się pogląd, który przyjmuje, że istnieje tylko jeden rodzaj substancji. Pogląd taki nazywamy monizmem od wyrazu greckiego monos, t. zn. jedyny. Istnieją wszelako różne rodzaje monizmu.

Materjalizm. Mianem tern nazywamy pogląd, który uznaje, że istnieją tylko substancje materjalne, czyli ciała, zaprzeczając, jakoby istniały dusze jako substancje różne od ciał. Materjaliści uważają wiarę w istnienie duszy za przesąd niczem nie poparty.

Ani duszy nikt nigdy nie wddział, ani też hipoteza o jej istnieniu nie jest potrzebna do wyjaśnienia faktów naocznie stwierdzonych.

Obrońcy duszy sądzą jednak, że choć o istnieniu duszy nie pouczają mnie zmysły, to jednak doświadczenie wewnętrzne, które odsłania przede mną moje własne stany psychiczne, poucza mnie w sposób niezachwiany o tern, że myślę, czuję, chcę i t, d., a tem samem też o tem, że jestem, że istnieję jako ten, który myśli, czuje, chce, jako podmiot zjawisk psychicznych, czyli jako dusza.

Obronę tę odpierają jednak materjaliści, zapytując, dlaczegożby nie przyjąć, że właśnie nasze ciało jest tem czemś, co myśli? Dlaczegóż owo „ja“ miałoby być czemś innem niż ciało? Przypu-szczenię, że to ciało nasze jest tem, co myśli, martwi się i raduje, chce, pragnie i t. cl., odrzuca obrońca duszy jako skończony absurd. Zjawiska psychiczne, jak np. myślenie, uczucie i t. p., są, czemś tak dalece rożnem od zjawisk fizycznych, jak np. ruch, prąd elektryczny, reakcja chemiczna i t. p., że — zdaniem obrońców duszy — pojąć się nie daje, aby to samo, co jest podłożem zjawisk fizycznych, t. j. materja, mogło być podmiotem zjawisk psychicznych.

Materjaliście jednak utożsamianie podmiotu myślącego z ciałem nie wydaje się czemś absurdalnem. Materjalista bowiem gotów jest pójść dalej i twierdzić, że myślenie i czucie samo jest tylko pewnym procesem fizjologicznym w mózgu, a więc jest zjawiskiem fizycz-nem. Twierdzenie to opiera on zaś na tem, że każde t. zw. zjawisko psychiczne jest nieodłącznie związane z pewnym procesem fizjologicznym w mózgu. Otóż nieodłączność ta przemawia zdaniem materjalisty za tem, że zjawisko psychiczne i nieodłączny od niego proces fizjologiczny są tem samem (-> Mate-rjalizm).

Spirytualizm. Teorją monistycz-ną skrajnie przeciwną materjalizmowi jest spirytualizm. Spirytualizm zaprzecza istnienia substancyj materjalnych, twierdząc, że istnieją tylko substancje duchowe. Źródłem tego poglądu jest przekonanie, że tylko doświadczenie wewnętrzne, a nie zmysły, oddaje prawdziwą istotę człowieka. Człowiek sam w sobie jest duchem, ciało jego jest tylko tego ducha zjawiskiem.

Teorja identyczności. Stanowisko pośrednie w powyższym sporze zajmuje kierunek zwany teorją identyczności lub teorją dwóch stron. Prawda — powiada zwolennik tej teorji — że zjawisko psychiczne, np. radość, zupełnie inaczej wygląda niż towarzyszące mu zjawisko fizjologiczne w mózgu, ale — zapytuje — czy to już dowodzi, że jedno jest czemś innem niż drugie? Przecież ten sam przedmiot oglądany z różnych stron lub oglądany różnemi zmysłami wygląda całkiem niepodobnie. Kula przedstawia się zupełnie inaczej człowiekowi ślepemu od urodzenia, który ją zna tylko dzięki dotykowi, a zupełnie inaczej, gdy po operacji przywróci mu się wzrok. Otóż — powiadają zwolennicy teorji identyczności — dlaczegóż nie mamy sądzić, że to, co nazywamy zjawiskiem psychicz-nem, jest tym samym procesem, który oglądany zmysłami przedstawia się jako zjawisko fizjologiczne? Zjawisko psychiczno i towarzyszące mu stale zjawisko fizjologiczne w mózgu to nie są dwa różne zjawiska, ale jest to to samo zjawisko, tylko oglądane niejako z dwóch stron, raz od wewnątrz, bez pośrednictwa zmysłów, drugi raz od zewnątrz, przy pomocy zmysłów. Teorja identyczności, zgadzając się z materjalizmem o tyle, że uznaje jeden tylko świat zjawisk, różni się od materjalizmu tem, że uważa oba wyglądy tego jedynego świata, t. j. wygląd psychiczny i fizyczny, za równouprawnione, nie sądzi zaś — jak materjalizm — że fizyczny wygląd oddaje te zjawiska takiemi, jakiemi są, a ich wygląd psychiczny jest pozorem tylko. Utożsamiając zjawiska psychiczne z fizycznemi, przyjmuje też teorja identyczności, że wszystkie substancje, czyli rzeczy, należą do tego samego rodzaju i mogą z równą słusznością być uważane za ciała, jak i za dusze.

Spór o istnienie duszy i ciał prowadzony był przy pomocy pojęć niezbyt jasnych i dlatego do zgody biorących w nim udział nie mógł doprowadzić. O zajęciu takiego czy innego stanowiska w tym sporze decydowała raczej uczuciowa strona uczestnika sporu niż argumenty rzeczowe, z kwestją bowiem,

29

Dusza-duch.

30

czy dusza istnieje jako coś różnego od ciała, łączy się kwestja nieobojętna uczuciowo człowiekowi, mianowicie kwestja, czy śmierć jest zniszczeniem człowieka.

Nowsze pojęcie duszy.

Pojęcie duszy jako substancji niema-terjalnej, która myśli, czuje i chce, przetrwało do dziś u większości ludzi oświeconych. Nie zadowala jednak to pojęcie filozofów fachowych, którzy zastępują je niejednokrotnie innemi sub-telniejszemi pojęciami. I tak niektórzy utożsamiają duszę z zespołem wszystkich czynności psychicznych, a nie z ja-kiemś ich tajemniczem podłożem. Przez duszę więc rozumieć należy wedle tej te-orji daną w doświadczeniu wewnętrz-nem całość zjawisk psychicznych. Jest to pogląd oparty na obserwacji własnych zjawisk psychicznych i na wynikłem stąd przeświadczeniu o ich wewnętrznej jedności.

Hierarchja życia psychicznego.

Z pojęciem duszy ściśle jest związane pojęcie ducha. W mowie potocznej nie widzimy wielkiej różnicy między znaczeniem wyrazów „dusza“ i „duch“. Być może, że „duchem“ nazywa się raczej duszę wyzwoloną z ciała, niż duszę człowieka żyjącego, związaną z jego ciałem. Tak np. raczej mówimy o duchach zmarłych, niż o duchu ludzi żyjących. Wierzenia pierwotne z funkcyj przypisywanych duszom ludzi żyjących zczasem niektóre tylko pozostawiały duszom z ciała wyzwolonym, czyli duchom, a mianowicie te, które — na pierwszy rzut oka przynajmniej — wydawały się niezwiązane z ciałem. Do takich czynności należało przedewszystkiem myślenie, a dalej jakieś t. zw. wyższe, niezmysłowe uczucia, szlachetne dążenia i t. p.

W związku z tern przyjął się pewien podział objawów życia psychicznego na t. zw. niższe i wyższe, przyczem te ostat-nie nazywa się niekiedy objawami d u-chowemi. W obrębie zjawisk psychicznych wyróżnia się więc jako pewną, ich odmianę zjawiska duchowe, zaliczając do nich te, które mają w sobie jak najmniej pierwiastka zmysłowego, jak np. myślenie abstrakcyjne lub wzruszenie wywołane sztuką. Granica między czynnościami psychicznemi wyższemi, czyli t. zw. duchowemi, a niższemi nie jest jednak ostra. Nie wszyscy też czynią to rozróżnienie.

świat ducha obiektywnego.

Od zaznaczonego powyżej pojęcia ducha jako jakiejś wyższej, niezmysłowej części duszy ważniejsze jest pojęcie t. zw. ducha objektywnego, które — stworzone przez filozofa niemieckiego nazwiskiem Hegel (1770—1831) — odżyło w filozofji niemieckiej XX wieku i ważną odgrywa rolę u wielu współczesnych myślicieli ńiemieckich. Aby to pojęcie zrozumieć, należy sobie zdać sprawę z różnicy między zjawiskiem psychicz-nem a jego treścią. Myśli, uczucia i wogóle zjawiska psychiczne są czemś zwiewnem, co jest może teraz, lecz czego za chwilę nie będzie, a co napewno zniknie z cliwdlą śmierci człowieka. Jeśli mimo to mówimy, że myśli wielkich uczonych nie giną z chwilą ich śmierci, lecz trwają wieki, to przez „myśl“ nie rozumiemy żadnego myślenia, lecz jego treść. Nie istnieje już dziś myślenie Kopernika. Treść jednak myśli Kopernika żyje i dziś wcielona w myśli osób żyjących obecnie i utajona wt słowach zawartych w książce Kopernika, stanowiąc znaczenie tych słów. Podobnie i z fan-tazyj, i z uczuć poety lub rzeźbiarza, które na pewno z chwilą ich śmierci przestały istnieć, śmierć tę przetrwała ich treść utajona w słowach poematu lub zaklęta w marmur rzeźby. W duszy czytelnika czytającego ze zrozumieniem książkę poety lub w duszy widza podziwiającego rzeźbę powstają przeżycia psychiczne o tej samej treści, jak ta, którą miały przeżycia twórcy poematu czy rzeźby. Życie treści nie jest więc tak zależne od jednostkowego ducha ludzkiego, jak niem jest życie zjawisk psychicznych. Trwa ono poza życiem osobnika, który je po raz pierwszy wcielił w swoje myśli, wpływa na potomnych, kształtuje ich myśli i czyny.

Treści owe, jako wytwory ducha tego lub innego człowieka, zalicza się również do świata ducha. W związku jednak z ich względną niezależnością od jednostkowych ludzkich osobników nazywa się świat, którjr treści te stanowią, światem ducha objektywnego. Na ów świat ducha objektywnego składają się treści myśli uczonych, treści myśli prawodawców utrwalone w kodeksach, treści dążeń i pragnień polityków i w. i.

Świat ducha objektywnego posiada swoją historję. Oto pojawiają się po raz pierwszy w czyimś umyśle myśli, uczucia czy pragnienia o pewnej treści: to chwila narodzin pewnego składnika świata objektywnego ducha. Treści te przechodzą z umysłu jednej jednostki ludzkiej do umysłu drugiej, pobudzając owe umysły do snucia myśli nowych, myśli o innych treściach. Tym sposobem jedna treść rodzi drugą. Bywa, że pewna treść myślowa lub treść pewnego dążenia zamiera, t. zn. przestaje się wcielać w żywe myśli, uczucia i dążenia ludzkie. Narodziny, rozwój i śmierć składników świata ducha objektywnego stanowią jego historję.

Świat ducha objektywnego i życie duchów osobniczych pozostają we wza-jemnem oddziaływaniu. Każdy osobnik ludzki przesiąka temi treściami myślo-wemi, uczuciowemi, dążeniami, które w jego epoce są żywe. Naodwrót, żywe właśnie treści ze świata ducha objektywnego ulegają licznym przeobrażeniom w duchach osobników⁷ ludzkich.

„Duch czasu“, „duch narodu“,

„duch dziejów“*

W potocznej mowie spotykamy się często ze zwrotem „duch czasu“, „duch epoki“, „duch narodu“, „duch dziejów“ i t. p. Czemżeż jest ów „duch“ ? Przez ducha (czasu, epoki, dziejów) rozumie się pewne całości zbudowane ze składników świata ducha objektywnego. Duchem czasu są np. te treści myśli, uczuć i dążeń, które w danym czasie zawładnęły umysłami większości ludzi, a więc stanowią treści wierzeń, dążeń i uczuć w danym czasie rozpowszechnionych. Duchem narodu nazywamy myśli, dążenia i uczucia, któremi przepojona jest grupa ludzi stanowiąca w danym czasie społeczność narodową. Członkowie tej grupy umierają, pozostawiając następców, którzy przesiąkają temi samemi treściami myśli, uczuć i dążeń, lecz przeinaczają je, dostosowując odziedziczone treści do zmienionych okoliczności zewnętrznych.

Dokonywający się w ten sposób rozwojowy proces treści, myśli, uczuć i dążeń tej społeczności stanowi to, co nazywamy duchem narodu. W podobnym sensie — jako o pewnym procesie rozwojowym w świecie ducha objektywnego — można mówić o duchu pewnej klasy społecznej (duch burżuazji), o duchu pewnej religji (duch chrześcijaństwa), o duchu pewnego systemu kultury (duch praw). Całokształt takich procesów rozwojowych nazywa się duchem dziejów.

Przemiany zachodzące w świecie ducha objektywnego są oczywiście dziełem duchów jednostkowych. Jednak także naodwrót — owe duchy jednostkowe kształtowane są przez ducha objektywnego. Jednostki zazwyczaj tylko wyzwalają te procesy, które w duchu dziejów są przygotowane niby siła wybuchowa w beczce prochu. Działalność jednostki jest jedynie iskrą. To też choć rozwój

Nie od rozwoju miast, nie od stanu szkolnictwa zależał przede wszystkiem poziom i profil kulturalny epoki. Walnym współczynnikiem rozwoju cywilizacji naszej, od czasów jagiellońskich począwszy, oraz trzonem państwa i fundamentem były dwory wdelkopańskie i zależne od nich drewniane gniazda szlacheckie. Niemi stała, niemi padała Rzeczpospolita.

ducha dziejów dokonywa się w jednostkach ludzkich, żadna z nich wzięta zo-sobna biegiem tego rozwoju nie kieruje.

K. Ajdukieilicz.

DWORY I DWORKI. (Tabl. 9—11). Czy był najbiedniejszy, czy wspaniale rozmurowany, pod strzechą słomianą, czy z pięterkami i basztą na dziedzińcu, zawsze dbał dwór szlachecki w dawnej Polsce o to, by się ustawić frontem ku światu. W przeciwieństwie do zagrody włościańskiej, która węższem czołem, a czasem wprost plecami obracała się do ulicy, w swoją tylko grzędę zapatrzona — dwór szlachecki rad spogląda szeroką twrarzą ku bramie wjazdowej, gotów z otwartemi ramionami przyjąć wszystko, co z'dalekiego świata lub z pobliskiego zamku wielmożnego jedzie raz bitym gościńcem, raz zwyczajną polską drogą. Eutuzjastycznie witał każdą nowinkę, każdą modną ideę, jeśli doń dotarła, by potem równie szybko ostygnąć w zapale i gościa się pozbyć, gdy go znudził, a co gorsza — gdy zażądał odeń pracy lub wysiłku trwałego. O wygodę życia dbając przedewszystkiem, nie troska się o jedność architektoniczną, wciąż urasta, przybudowuje się, poszerza, to na wzorach renesansu, to swojskiego baroku, stając się wyrazem smaku i potrzeb życia kilku pokoleń.

Inaczej zamek magnata, jednolity, zdecydowany w stylu : renesansowy, barokowy, klasyczny. W przeciwieństwie do solidarnych z bracią szlachtą dworków ziemiańskich, siedziba możno władcy pragnie kształtem samym zamanifestować swą odrębność i wyższość ponad resztę społeczeństwa. Usadowiony najchętniej na wyniosłości, skąd może kierować krajem i narzucać swą wolę do-okólnym masom szlachty, otacza się mu-rami, systemem baszt i wieżyc obronnych. Mury broniły go najpierw od napadu wroga, później od zbytniej poufałości z tłumem.

Oba zaś, tak zamek magnacki, jak i dwór szlachecki, uważnie zerkają w stronę dworu królewskiego, na Wawelu najpierw, na zamku warszawskim potem, bacząc, by im zanadto ponad głowy nie wyrósł. Ilekroć władny jest i mocny, słuchają go.

Często zdarza się jednak, że dwór magnacki na czele dworków szlacheckich idzie przeciw królowi. I wtedy źle się dzieje w Rzeczypospolitej. Rozprzęga się i ginie.

Od kilkudziesięciu dworów możno-władczych w Koronie i Litwie, a więcej jeszcze od wielotysięcznej rzeszy dworków szlacheckich zawisło przez długie wieki wszystko nieomal, czem Polska w świecie była, ku czemu iść chciała, co osiągnęła lub czego osiągnąć nie zdążyła.

Dwór królewski.

Dwór królewski stał jakby na uboczu, oddziaływaj ąc na masy dorywczo, raczej pomimo woli. Polska dawała zawsze wyraz prawdziwości przysłowia: „Ad regis exemplum totus componitur orbis“ (za królewskim przykładem kraj cały postępuje). Od czasów Jana Olbrachta zaczęło się uwydatniać kulturalne promieniowanie W a w e 1 u, które szczytów dosięgnie w wieku złotym za ostatnich Jagiellonów. Chętnie pójdzie wówczas Polska za myślą Zygmunta Starego, stanie się tolerancyjną za Zygmunta

szukaj w tomie piątym!

35

Dwory i dworki.

36

Augusta, zmężnieje na chwilę pod Batorym. Gdy zbraknie dobrego przykładu, gdy skrępowani przez „pacta con-venta“ królowie elekcyjni nie będą mogli ująć w karby z warcholonego tłumu szlacheckiego — upadnie znów znaczenie i egzekutywa dworu królewskiego. Dwa razy tylko rozbłyśnie on siłą przykładu: raz, gdy pod Janem III pójdą pod Wiedeń zastępy rycerstwa, i drugi raz, gdy przyjmie się szeroki program cywilizacyjny Stanisława Augusta, który doprowadzi do nowego odrodzenia ducha i kultury narodu.

Dwory magnackie jako potężny ośrodek cywilizacyjny.

Szczególna natomiast rola przypadła dworom magnackim ; gdy wszechnica Jagiellońska po dwóch wiekach wspaniałego rozkwitu zeszła w ciągu XVI stulecia do rzędu szkoły średniej dla chudopachołków i „miejskich synków“, nie mających środków na wyjazd zagranicę — dwór wielkopański urasta do znaczenia nie spotykanego nigdzie indziej. Staje się instytucją wychowawczą dla kilku pokoleń młodzieży szlacheckiej. Ledwie poduczywszy się alfabetu i początków łaciny, ruszał młody chłopak na dwór pański, gdzie służba u wysokich progów magnata miała niesfornego rubachę przemienić w cywilizowanego człowieka. Zależnie od środków materjalnych, urodzenia lub uzdolnienia mógł tam zostać dworzaninem respektowym lub płatnym. Dworzanin respektowy (honorowy) służył panu wielmożnemu za strawę, szaty i dach dla siebie, swego pachołka i konia. Pobierał wino dla siebie, owies dla konia. Nauka zaczynała się od pierwszych zasad obcowania z ludźmi, zachowania się przy stole, grzeczności należnej każdemu. Dowiadywał się o istnieniu chustki do nosa, ręcznika i grzebienia. Uczył się „zręcznie kłamać“ i „układnie schlebiać“. Mógł wówczas zostać pokojow-cem młodszym, pacholęciem, czyli pa-ziem, poczem sięgał wyżej : stawał się rękodajnym, t. zn. nabierał prawa rę-kodajności, czyli podawania ręki panu lub pani przy wsiadaniu na koń, wysiadaniu z karocy, wstawaniu od stołu, ubieraniu się. Z uszanowania winien to był jednak czynić przez czapkę.

Lecz zanim do tego doszedł, zanim go łaska pańska dopuściła do poufności, mieniąc go „przyjacielem“ swoim, wiele plag sypało się na kobiercu. Przewidywał je bardzo szczegółowo rejestr kar za niedostatki w postępach wychowania. Oto jego niektóre przepisy:

„za ucieranie nosa pięścią albo suknią... plag 4,

za wypinanie brzucha, poziewanie, ukłon niedbały głową, a nie nogami... plag 6,

za chrapanie w nocy, gwałtowne zamykanie okien, sen małoczujny na pańskie rozkazy, wstawanie nierychliwe... plag 5,

gdy cię poślą do kogo w jakiejkolwiek sprawie, jak najprędzej wracaj, bo będziesz na ławie... plag 8, za niechlujstwo, złe przywdzianie pasa oraz plugastwo w czuprynie... plag 10, za obżarstwo szczególne albo skosztowanie trunku podawanego... plag 17, za niewesołe oko, ponurą kłótliwość lub pomazanie pańskiej sławy... plag 20“.

O wiele sroższe rygory groziły: za narażenie pana na przygodę (plag 30), niedbałe przygotowanie podróży (plag 40), długi język (plag 50), a nareszcie za ucieczkę ze dworu lub „wielką niecnotę“ (plag 100).

Odebrawszy plag dosyta, mógł już dworzanin sięgnąć do wyższego stopnia edukacji. Były to „pląsy i traktament z damami“. Wkońcu dopiero czekała go nauka właściwa: służba w kan-celarji magnata, gdzie uczono się sztuki pisania i koncypowania listów; tam łyknął trochę zasad prawnych, uczył się układać regestra, rozmawiać o polityce, tam dochodziły nowiny z obcych krajów, tam mógł przysłuchiwać się dysputom pana z ludźmi uczonymi. Nareszcie podróż odbyta przy boku pańskim zagranicę lub wyjazd z jego polecenia do króla jegomości z listem dopełniał edukacji.

Magnaci wieku złotego stworzyli w różnych częściach kraju wspaniałe siedziby, nie ustępujące walorami wzorom Ferrary lub Rzymu (Jan Zamoyski, kanclerz Krzysztof Szydłowiecki, biskupi Tomicki i Maciejowski). Był czas, kiedy na dworach wielkopańskich kształciły się indywidualności tej miary, co Jan Kochanowski, Łukasz Górnicki, Andrzej Frycz Modrzewski, ale też i dwory były na miarę kultury renesansowej.

Jak długo wielmożęta polscy należeli do elity umysłowej, utrzymywali bliski kontakt z kulturą zachodu i dbali o wysyłanie dworzan na studja — tak długo dwory ich spełniały godnie rolę przewodniczą. Magnat szesnasto wieczny był patronem wszelkich poczynań oświatowych, opiekował się literaturą i sztukami piastycznemi, a pogłębiając wśród swych dworzan ciekawość dla wszystkich spraw kulturalnych, podnosił tern samem poziom kulturalny ogółu szlacheckiego.

Okres ciemnoty i upadku.

//

Położenie geograficzne.

Magnetyzm.

Ogólne niezadowolenie — podłożem, na którem wyrasta Encyklopedja.

Znaczenie tradycji bezpośredniej w badaniach etnograficznych.

Fakir asceta.

Filologja a lingwistyka.

Filippo Brunelleschi.

FRANCJA. (Tabl. 51—56).

?B

Działanie gazów bojowych.

Rola Gdyni w życiu gospodarczem Polski.

A o)

Ptaki bez gniazd.

Odmiany lokalne gotyku.

Grrecja — partykularz świata.

świat zwierzęcy a grzyby.

Dzieje handlu.

Opis zjawiska hipnozy.

Cele hodowlane.

Od dawnych kuźnic do dzisiejszych wielkich pieców.

Indeterminizm na terenie biologji.

Inteligencja — warstwa ludzi wykształconych.

Stara i nowa Japonja.

Literatura do artykułów: Język, Języki, Językoznaw

Działalność karteli.

„Kanonizowanie“ autorów włoskich i francuskich.

Kolonje w starożytności.

Jądro.

I-.&I

«T

L ■'

Silto

Okres ciemnoty i upadku.

Gdy przeminął okres tej renesansowej „prosperity“, rozpoczęło się ujemne promieniowanie siedzib możnowładczych. W wieku XVII podwyższa dwór magnacki stopę życia, zieje przepychem i rozrzutnością większą niż za renesansu, ale już żadnej misji cywilizacyjnej nie spełnia. Staje się bardzo często rozsadnikiem anarchji, rozbija jedność państwową, osłabia moralność obywatelską. Wychodzą teraz na jaw ujemne cechy, jakich nabrał typ obywatela polskiego, czerpiący naukę przeważnie u pańskiej klamki. Ma wprawdzie ogładę towarzyską i polot duchowy, ma bystrość i szybkość orjentacji, ale równocześnie ujawnia minimum samodzielności, zraża się lada wysiłkiem, nie ma poczucia odpowiedzialności obywatelskiej, grąży się w duchowym sybary-tyźmie. Smutny jest przeto przekrój duchowy dworku szlacheckiego w XVII wieku. Upodabnia się do zagrody chłopskiej, obraca się do świata tyłem. Płaszcząc się przed możnymi, zatracił pojęcie dumy narodowej. Staje się ostoją samowoli, buty, nietolerancji. Wierzy, że właśnie brak zwartego rządu jest źrenicą wolności i jedynie zbawienną racją stanu. Jedyne jasne plamy na ponurym obrazie staroszlachetczyzny z wieku „Potopu“ — to głęboka miłość zagonu ojczystego i roli, moralność rodzinna, bitność i odwaga osobista, zdolna do największych poświęceń.

Dworki — ośrodek polszczyzny.

W drugiej połowie XVIII stulecia poczęła się odmiana na lepsze. Już nie dwór magnacki, już sam dworek szlachecki wziął się do naprawy, do odbudowy, dźwignął się z odmętów ciemnoty, zrozumiał nawet to, że mu wypadnie, zechce czy nie zechce, przypuścić do równości z sobą inne stany, wyzwolić chłopa z poddaństwa, mieszczanina dopuścić do pracy obywatelskiej.

Przewrót dokonany we wszystkich dziedzinach był zasadniczy. Dopuszczając szerokie masy obywateli do udziału w życiu publicznem, ustawa 3-go maja degradowała znaczenie dworów wielkopańskich, zaś Komisja Edukacji Narodowej przekonywać jęła szlachtę, że dla przyszłości narodu większe znaczenie niż dworek szlachecki ma mieszczańska kamienica. W chwili katastrofy rozbiorów los wszechwładzy szlacheckiej był przypieczętowany; świadome tego dwor-

ki szlacheckie szykowały się do zajęcia innego stanowiska w nowym ustroju społecznym. Straciwszy przewagę polityczną, nie dał sobie dworek wydrzeć przewagi duchowej. Okrzyknąwszy sam siebie ośrodkiem polszczyzny, jął rozwijać gorączkową inicjatywę, aby młodym, nowo wstępującym do służby narodowej elementom przekazać cały swój ogień wewnętrzny i żądzę odzyskania bytu niepodległego. W tych dworkach płonęło często jedyne ognisko idei państwowej i żyła chęć odkupienia dawnych win. Dworki szlacheckie pobiegły za Napoleonem na kraj świata, gdy im wojnę polską ogłosił, dworki stanęły , mężnie w bojach listopadowych i styczniowych, podejmując akcję zbrojną na Podolu i Wołyniu, na Litwie i Rusi.

Dworki kolebką kultury duchowej w XIX w.

Kulturze duchowej i twórczości naszej w XIX stuleciu dały dworki szlacheckie całą swą treść. Co było najlepszego lub wprost wieczystego w dorobku polskim XIX stulecia, to albo wprost wyszło z wiejskich gniazd szlacheckich, albo w ich cieniu, na ich drożdżach rozrosło się na bruku miejskim.

Wiemy wszakże : ze szlachty nowogródzkiej wyszedł twórca „Pana Tadeusza“, w dworku wołyńskim urodził się Słowacki, szlachcianką z polskiego dworu była matka Chopina, pod tą samą strzechą powstała muzyka Stanisława Moniuszki. A gdzie, jeśli nie tam, stała kolebka nowożytnej powieści polskiej? Kraszewski i Korzeniowski, Orzeszkowa i Rodziewiczówna, a przede-wszystkiem Prus i Sienkiewicz — to wszakże rodzone i wierne dzieci dworu szlacheckiego.

Stamtąd wywodzi się najwybitniejszy piewca morza w literaturze świata — Józef Conrad Korzeniowski, stamtąd wielki kompozytor i nieznużony propagator sprawy polskiej, Paderewski,

stamtąd odkrywczym radu, Marja Curie Skłodowska. A jakby na ukoronowanie zakończonej już ich działalności zdarzył los, że z dworku szlacheckiego na Litwie wyszedł wielki budowniczy odrodzonej Rzeczypospolitej i pierwszy marszałek Polski, Józef Piłsudski.

W tworzeniu się warstwy inteligencji miejskiej od połowy XIX w. dworki szlacheckie przyjęły udział wybitny z chwilą, gdy ze zmianą warunków ekonomicznych rozpoczął się ich przymusowy exodus do miast. Stały się podglebiem i trzonem, na którym wzniósł się ustrój nowoczesnego społeczeństwa polskiego. A mógł on utrwalić się z taką siłą żywotną dzięki nowym zasobom energji wniesionej przez elementy mieszczańskie i ludowe. Stamtąd przepłynął też zespół sił i cnót, tern bardziej cennych, że bardzo rzadkich w przeciętnej atmosferze dworu szlacheckiego: karność społeczna, systematyczność pracy i żywe poczucie jednostkowej odpowiedzialności obywatela, st. Wasyleuski.

W ł. Łoziński: Życie polskie w dawnych wiekach. Różne wydania.

DYKTATURA.

Istota dyktatury.

Jednem z najczęściej spotykanych w dzisiejszem życiu politycznem pojęć jest dyktatura. Zjawisko to posiada odległą przeszłość dziejową. Dyktatura znaną była starożytnemu Rzymowi, występowała też częstokroć w ciągu dziejów nowożytnych, w świecie zaś powojennym stała się formą rządów w szeregu państw. Mimo to istota jej nie jest łatwa do określenia.

Zasadniczą cechą dyktatury jest władza nieograniczona jednostki, wyjątkowo zespołu ludzi, oparta na sile faktycznej i przed nikim nieodpowiedzialna. Dyktatura posiada przeto wiele po-

dobieństwa z absolutyzmem (-» Absolutyzm), nie jest jednakowoż z nim identyczna. Absolutyzm jest stałym systemem rządzenia, wynikającym z przyjętych w danym kraju praw, zwyczajów i pojęć. Najbardziej nieograniczony władca, jak cesarz średniowiecznego Bizancjum lub car moskiewski, dostając się na tron, znajduje posłuch dlatego, że w podobny sposób wykonywali władzę jego poprzednicy, społeczeństwo zaś przywykło do tej formy rządzenia i uważa ją za legalną. Dyktatura natomiast jest zjawiskiem wy-jątkowem, o charakterze rewolucyjnym. Dyktator nie dziedziczy swej władzy po poprzednikach, ale zdobywa ją wśród gwałtownego wstrząsu, utrzymuje się przy niej dzięki sile, którą rozporządza, rzadko zaś jest w stanie przekazać ją swemu następcy. Z tego względu dyktatura najbardziej przypomina starożytną tyranję, która tak bujnie krzewiła się w miastach greckich, stanowi jednakowoż formę od niej wyższą i bardziej odpowiadającą duchowi ludów zachodnich. Gdy bowiem tyranja opierała się wyłącznie na samowoli władcy, dyktator, zdobywając władzę w drodze łamania istniejących form prawnych, z reguły dąży jednak do stworzenia nowego ustroju, odpowiadającego jego indywidualności i zmienionym stosunkom w państwie.

nym, która skłania czynniki miarodajne do złożenia całej władzy w ręce jednostki lub organu o wyjątkowych, nadzwyczajnych uprawnieniach. Tego rodzaju charakter posiadała dyktatura w starożytnym Rzymie, tego rodzaju dyktatorów ustanawiały też w XIX wieku narody walczące o niepodległość. Na czele każdego niemal powstania polskiego stał przez pewien czas wódz uposażony w pełnomocnictwa dyktatorskie: w r. 1794 Kościuszko, w r. 1830/31 Chłopicki, w rewolucji krakowskiej 1846 r. Tyssowski, w czasie powstania styczniowego Mierosławski, Langiewicz i Traugutt. W tych wypadkach mówić można o dyktaturze legalnej. Częściej jednakowoż jest dyktatura aktem rewolucyjnym, skierowanym przeciw ustrojowi państwa i jego rządcom. Zachodzi to wówczas, gdy w stosunkach wewnętrznych danego państwa następuje rozkład, stojące na jego czele władze okazują się niezdolne do rozwiązania piętrzących się trudności, autorytet ich upada, wśród ludności szerzy się niezadowolenie. Zjawia się wtedy jednostka silna, zazwyczaj ambitna, przeświadczona o swera posłannictwie ratowania ginącej sprawy publicznej, gwałtownym ciosem burzy istniejącą organizację państwową i bierze na swe barki pełnię władzy, zarazem zaś cały ciężar odpowiedzialności. Powstanie dyktatury jest przeto oczywistym znakiem, że stosunki wewnętrzne w danem państwie znajdowały się w stanie ostrego przesilenia, któremu nie były w stanie zaradzić normalne środki. Dyktatura jest formą rządzenia wybitnie jednostkową i mieści w sobie wiele cech mistycznych. Dyktator wyrasta do miary osobistości legendarnej, tworzy dokoła sie-

Można przeto powiedzieć, że dyktatura pozostaje do tyranji w tym stosunku, co absolutyzm zachodnioeuropejski do prostego despotyzmu wschodniego.

Jak powstaje dyktatura.

Przy całem bogactwie form i przejawów dyktatura nie jest zjawiskiem przypadkowem. Wyrasta ona na okre-ślonern podłożu dziejowem. Może niem być wyjątkowo trudna sytuacja pań- bie formalny kult, z rządami zaś jego stwa, zagrożonego niebezpieczeństwem kojarzy się oczekiwanie nowej, świe-zewnętrznem lub przewrotem wewnętrz- tlanej przyszłości.

Dyktatura w starożytności.

Kolebką dyktatury był starożytny Rzym. Ustrój republiki rzymskiej był niezwykle skomplikowany. Władza była podzielona między senat oraz lud, obradujący w komicjach. Na czele państwa stali dwaj równi sobie kompetencjami, a obierani na rok konsulowie, wydatnie wreszcie na bieg spraw państwowych oddziaływali trybunowie ludu. Ta organizacja, ciężka, powolna, zawikłana, nie dawała możności rozwinięcia w szczególnie ciężkich dla państwa chwilach należytej energji i szybkości działania. Dlatego w godzinie najwyższego niebezpieczeństwa senat upoważnić mógł konsulów do mianowania nadzwyczajnego urzędnika, zwanego dyktatorem. Był to zwierzchnik państwa o nieograniczonych pełnomocnictwach. Sprawował naczelne dowództwo nad arm ją, wydawał wyroki, od których nie było apelacji, w rozstrzyganiu spraw publicznych nie był zawisły od woli senatu ani sprzeciwu trybunów, najwyżsi zaś urzędnicy, nie wyłączając konsulów i pretorów, podlegali jego rozkazom. Za działalność swą nie mógł być dyktator pociągnięty do odpowiedzialności. Ogrom władzy dyktatorskiej równoważył ograniczony czas jej trwania. Dyktatora wyznaczano na pół roku, poczem był on obowiązany złożyć swoje funkcje, w przeciwnym zaś razie można było wnieść przeciw niemu skargę. Zorganizowana na tych podstawach dyktatura oddawała republice niejednokrotnie ważne usługi. W wieku I prz. Chr., gdy podstawami państwa wstrząsnęły krwawe wojny domowe, wypłynęła ona w zmienionej postaci. Sulla, pokonawszy swych przeciwników, obrany został w r. 82 dyktatorem z poleceniem ułożenia dla państwa nowych praw. Urząd ten sprawował on przez trzy lata; opierając się na wiernej mu armji, przekształcił ustrój republiki w duchu arystokratycznym i tępił okrutnie swych przeciwników. J u 1 j u s z Cezar, zdobywszy faktyczną wszechwładzę, zmusił w r. 44 senat i lud do powierzenia mu dyktatury dożywotniej. W tych warunkach dyktatura przestała być instytucją legalną, wyjątkową i ograniczoną czasowo, a upodobniła się do despotyzmu militarnego.

Dyktatura w czasach nowożytnych.

Średniowiecze z swą luźną organizacją państwową i słabym naogół pulsem życia politycznego nie znało dyktatury. Dopiero na przełomie doby nowożytnej pojawili się w renesansowych Włoszech władcy, których ze względu na nieograniczony zakres ich potęgi nazwać można dyktatorami. W czystej jednak postaci wypłynęła dyktatura w trakcie wojen domowych, jakich widownią była Anglja w XVII wieku. Pod hasłem obrony praw i swobód narodu rozpoczął parlament angielski wojnę z królem Karolem I Stuartem. Wśród dowódców wojsk parlamentarnych wybił się na pierwszy plan O 1 i-ver Cromwell (1599—1658). Pokonawszy króla, zwrócił się zkolei przeciw parlamentowi, przemocą usunął z niego swych przeciwników, wkońcu zaś całkowicie go rozpędził i sam objął rządy pod mianem lorda-protekto-ra. Charakter tych rządów był rewo-lucyjno-militarny. Cromwell przeprowadził głęboko sięgające przeobrażenia w ustroju państwa, wraz z monarchją zniósł izbę lordów, ściągał samowolnie podatki, a cały kraj poddał władzy swych oficerów. Bezwzględność w łamaniu swych przeciwników skupiła w jego ręku taki ogrom władzy, że dokonać mógł zjednoczenia trzech królestw (Anglji, Szkocji i Irlandji) i podnieść niezmiernie potęgę państwa w stosunkach zagranicznych. Inny rodzaj dyktatury stworzyła rewolucja francuska. Po upadku monarchji w r. 1792 Francja znalazła się w niezmiernie ciężkiem położeniu : z zewnątrz groził jej najazd wrogów, wewnątrz wojna domowa. Ster rządów uchwycił Komitet Ocalenia Publicznego, który podporządkowawszy sobie wszystkie inne władze, z niezmierną energją zorganizował dzieło obrony narodowej, wystawił olbrzymią armję, upaństwowił przemysł, rolnictwo i aprowizację, równocześnie zaś przy pomocy najbardziej terorystycznych środków niszczył wewnętrznych przeciwników rewolucji, zreformował wychowanie narodowe i podjął śmiałe reformy społeczne. Była to dyktatura o niezmiernie szerokim zasięgu działania, ogarniała bowiem nietylko życie polityczne, lecz również gospodarcze i kulturalne. Aczkolwiek w pewnym okresie wśród członków komitetu wybił się na pierwszy plan Robespierre, który stał się faktycznym władcą Francji, trudno tu mówić o dyktaturze jednostki. Była to dyktatura stronnictwa jakobinów, ściślej zaś mówiąc — skrajnego ich odłamu, Górali, wykonywana za pośrednictwem ciała kolegjalnego, którem był Komitet Ocalenia. Wybitnie jednostkowy zato charakter posiadała dyktatura Napoleona B o n a p a r t e (-» Napoleon), zainaugurowana zamachem stanu 18 Brumaire ’a 1799 r., przyobleczona następnie w formę konsulatu i cesarstwa. Naśladowcą jego metod starał się być Napoleon III, który obrany legalnie prezydentem republiki francuskiej, zamachem stanu 2 grudnia 1851 r. zagarnął władzę nieograniczoną. Klasycznym okresem dyktatur stał się wiek XX. Już wojna światowa, zmuszająca walczące państwa do niezmiernych wysiłków i skoncentrowania wszystkich władz w jednem ręku, spowodowała utworzenie się faktycznych, aczkolwiek nie formalnych dyktatur. We Francji pełnia władzy dostała się w początkach wojny w ręce naczelnego wodza J o f-fre’a, potem w ręce prezydenta ministrów Clemenceau. W Niemczech wyrósł na dyktatora wojennego generalny kwatermistrz arraji, Lu-dendorff. Doba powojenna, z ogromem trudności politycznych, socjalnych i gospodarczych, zwłaszcza zaś ze zmienioną psychiką pokolenia powojenne go, które zamiast wolności pragnie w życiu zbiorowem autorytetu, dyscypliny i hierarchji, doprowadziła do zastąpienia bezsilnego w wielu wypadkach systemu parlamentarnego rządem dyktatorskim. Stąd ogromna ilość dyktatur, które, niezależnie jedna od drugiej, rozmaicie zorjentowane w sprawach społecznych i narodowych, potworzyły się w szeregu państw południowej, środkowej i południowo-wschodniej Europy. Wspólną ich cechą jest niezmierne wzmocnienie władzy państwa nad jednostką i zastąpienie rządów większości parlamentarnej rządami jednej partji, ugrupowanej około osoby dyktatora.

światła i cienie dyktatury.

Podobnie jak każda forma rządów, posiada dyktatura swoje strony dodatnie i ujemne. Do pierwszych należy skupienie w ręku rządzącego całej siły państwa, dzięki czemu jest on zdolny dokonać dzieł, o których trudno marzyć w normalnych warunkach politycznych. Jeżeli Francja potrafiła w dobie wielkiej rewolucji odeprzeć najazd niemal całej Europy i nietylko uratować swoje granice i wielkie zdobycze rewolucyjne, lecz rozszerzyć jedne i drugie w głąb kontynentu, to było to możliwe dzięki dyktaturze Komitetu Ocalenia. Rządy Cromwella i Napo-

leona 1 należą do najświetniejszych, natomiast sama instytucja jest tak daw-okrytych największą chwałą w dziejach na, jak dawne jest istnienie odrębnych ich krajów. W świecie powojennym państw, które zmuszone są normować oglądamy tak zdumiewające zjawiska, wzajemne stosunki w drodze rokowań jak reorganizacja państwa tureckiego i układów. Już władcy starożytnego przez Mustafę Kemala Paszę, Egiptu, Babilonji i Asyrji lub budowa państwa faszystowskiego oraz Izraelitów wysyłali poselstwa przez Mussoliniego — obydwa do- i zawierali traktaty, których teksty zakony wane pod znakiem dyktatury. Fak-. chowały się częściowo do dni dzisiej-tem rzucającym się dziś w oczy w wielu szych. Starożytna Grecja stworzyła państwach dyktatorskich jest świetny wyższe formy dyplomacji, a starożytny rozwój ich siły zbrojnej, organizacja Rzym Wysoko postawił rzemiosło dy-sprężystej administracji, nierzadko wy- plomatyczne. bitne sukcesy na polu polityki gospodarczej. Z drugiej strony z istoty dyktatury wynika ograniczenie, jeżeli nie całkowite zniesienie tych swobód obywatelskich, o które walczył świat od bezkrwawej rewolucji angielskiej (1688), powstania Stanów Zjednoczonych i Deklaracji Praw Człowieka wielkiej rewolucji. Równolegle do tego tworzy się w społeczeństwie partja rządząca i przez to uprzywilejowana', podczas gdy jej przeciwnicy, usunięci z czynnego życia politycznego nierzadko muszą masowo opuszczać kraj, w pewnych zaś wypadkach są bezwzględnie tępieni. Dodać wreszcie należy, że dyktatura, rodząc się drogą przemocy rewolucyjnej, zakłóca przez to w wielu umysłach poczucie praworządności, stając się zaś w niektórych krajach, jak np. republiki południowo-amerykańskie, regułą, nie zaś wyjątkiem, doprowadza do zanarchizowania życia politycznego.

średniowiecze.

Średniowiecze wydało dwa wielkie systemy dyplomacji, które działalnością swą oprzędły cały ówczesny świat chrześcijański : dyplomację papieską i cesarską. Naogół jednak epoka ta rozwojowi dyplomacji nie sprzyjała. Poszczególne narody bowiem, zamiast same walczyć o swoje interesy bronią dyplomatyczną, udawały się przed trybunał papieski czy cesarski. Nie było stałych placówek dyplomatycznych, zasiąg zaś wiedzy jednego kraju o stanie i stosunkach drugiego był nikły.

Przełom u progu epoki nowożytnej.

Zmianę przynosi pod tym względem epoka nowożytna. Na gruzach potęg średniowiecznych powstał szereg państw narodowych, które jako najwyższy cel postawiły sobie podniesienie swej potęgi. Nowe pojęcie „racji stanu“ usprawiedliwiało wszystko, co przyczynia się do wzmocnienia zarówno wewnętrznych sił państwa, jak jego pozycji zagranicznej. Maehiavelli w swym traktacie „Książę“ (1516) sformułował zasady nowej polityki i dyplomacji, wyzwolonej z nakazów etyki, wpatrzonej wyłącznie w egoistyczny interes. Podniesienie się kultury politycznej spowodowało całkowity przewrót w pojęciach, organizacji i technice dyplomacji. Sto-

J. Feldman.

DYPLOMACJA.

Hisłorja dyplomacji.

Starożytność.

Wyraz „dyplomacja“, od greckiego ôûrAtojita, czyt. diploma (dokument oficjalny), w dzisiejszem znaczeniu utrwalił się dopiero u schyłku wieku XVIII ;

lica Apostolska pozostała nadal w tej dziedzinie potęgi} i autorytetem. Obok papiestwa wyrosły jednak inne ośrodki dyplomacji, które uosabiały w wysokim stopniu nowego ducha i nowe metody działania.

Narodziny nowoczesnej dyplomacji we Włoszech.

Pierwszorzędną rolę odegrały tu Włochy, które -wcześnie rozwinęły u siebie dyplomację czujną, sprężystą, drapieżną, a nie przebierającą w środkach. Prym osiągnęła pod tym względem Wenecja. Dyplomata wenecki, przybywając do obcego kraju, uważał za swe zadanie poinformować swój rząd jak najdokładniej o całokształcie istniejących tam stosunków oraz o ewentualnym pożytku, jaki wyciągnąć mogłaby stąd jego ojczyzna. Relacje dyplomatów weneckich stanowią pod względem bogactwa faktów, wnikliwej obserwacji, daru plastycznego przedstawienia prawdziwe. arcydzieła.

Rozkwit dyplomacji francuskiej.

Rok 1648 uważany jest w dziejach dyplomacji za datę przełomową. Podpisane w tym roku traktaty w e s t-falskie stanowią najważniejszy aż po rok 1815 dokument prawa międzynarodowego, normujący układ stosunków w znacznej części Europy. Od tego czasu datuje się organizacja stałych ambasad i poselstw, któremi główne państwa europejskie zastąpiły wysyłane dotąd od wypadku do wypadku misje. Jest to wreszcie początek dominującego stanowiska Francji w zespole państw europejskich. Jednym z zasadniczych składników tej przewagi była, obok potężnej armji i promieniującej na całą Europę wysokiej kultury, znakomicie zorganizowana dyplomacja. Zasadniczym jej rysem była jasna świadomość celów, do których zmierzała. Pragnieniem polityki francuskiej od zarania doby nowożytnej było zdobycie granic, jakie posiadała starożytna Gal ja, t. j. linji Alp, Pirenejów i Renu. Realizatorami idei „granic naturalnych“ stali się w XVII w. dwraj wielcy ministro-wie-kardynałowie : Richelieu i Ma-zarin. Francja w wyższym aniżeli inne państwa stopniu wykształciła organizację i technikę dyplomacji, poczynając od władz centralnych, kierujących polityką zagraniczną, ambasad, poselstw i placówek konsularnych, do szczegółów układania instrukcyj, pisania relacyj, metod prowadzenia rokowań, obyczaju i ceremonjału dyplomatycznego. Dodać należy, że dyplomacja francuska, zwłaszcza w wieku Ludwika XIV, pod zewnętrzną formą gładkości odznaczała się bezwzględnością, przechodzącą czasem w brutalność, werbowała sobie w obcych krajach stronników dzięki daleko posuniętemu przekupstwu, oceniała należycie znaczenie propagandy, wreszcie miała na oku obok celów politycznych również interes gospodarczy państwa. Terenem jej działania była nie-tylko Europa, lecz również kraje azjatyckie i afrykańskie, wchodzące w skład cesarstwa tureckiego.

Równowaga polityczna w XVIII w.

W wieku XVIII, po złamaniu hegemon j i francuskiej w Europie, ustalił się klasyczny w historji dyplomatycznej system równowagi politycznej. Polegał on na tern, że żadnemu z państw nie wolno było wybić się na przodujące stanowisko, aby przez to nie stało się ono groźnem dla innych. Ponieważ jednak zaborczość gabinetów nietylko nie zmalała, lecz raczej wzrosła wskutek wejścia do zespołu pierwszorzędnych potęg dwóch państw młodych i drapieżnych, Rosji i Prus, przeto zasada równowagi znalazła swoje dopełnienie w drugiej zasadzie : t. zw. odszkodowań.

Jeżeli jedno z państw zagarnęło nowe nabytki, inne miały prawo do proporcjonalnego rozszerzenia swych granic. Ten układ stosunków nadał dyplomacji XVIII w. specyficzne piętno i charakter. W żadnym okresie historji nie była ona tak cynicznie wyuzdaną, wyzutą ze skrupułów, depcącą bezkarnie cudze prawa. Rozbiór Polski nie był zjawiskiem odosobnionem ; rozdzieranie państw lub przynajmniej planowanie ich rozbiorów na papierze stanowiło ulubiony przedmiot zajęć dyplomacji XVIII w. Wreszcie do rzemiosła dyplomatycznego garnął się wówczas cały szereg międzynarodowych awanturników, szukających w niem zysku i ka-rjery. W rezultacie moralność dyplomatyczna upadła bardzo nisko, przedaj-ność była zjawiskiem powszechnem, do rzadkości należał dyplomata, któryby bezinteresownie służył dobru swego kraju. Przeżytki tego systemu utrzymały się w dobie rewolucji francuskiej i Cesarstwa, które zmieniły do gruntu stosunki europejskie. Najznakomitszy dyplomata francuski tego okresu Talleyrand, pod względem poglądów, metod działania i moralności osobistej reprezentował wiernie ducha przedrewolucyjnego porządku (t. zw. ancien régime’u).

Dyplomacja XIX i XX w.

Kongres wiedeński 1814—1815 stanowi w dziejach dyplomacji europejskiej datę graniczną pomiędzy traktatami westfalskiemi a traktatem wersalskim. Normując stosunki całej Europy, poza półwyspem Bałkańskim, dawał przez to świadectwo, że dyplomacja ogarnęła już swą działalnością całokształt spraw zagranicznych. Kongres wiedeński stał się zarazem punktem wyjścia nowego systemu polityki międzynarodowej, t. zw. „świętego przymierza“, którego celem miało być utrzymanie istniejących traktatów i obrona tronów przeciw dążeniom liberalnym i narodowym gnębionych ludów. System ten, którego kierownikiem i duszą był kanclerz austrjacki Metternich, okazał się niezdolnym do stawienia na dłuższą metę czoła nowym siłom, nurtu jącym Europę. Dyplomacja w ręku Cavoura i Bismarcka stała się narzędziem wyzwalania się i jednoczenia narodów i doprowadziła do ustalenia nowego porządku rzeczy, w którym wielkie narody ukonstytuowały się jako potężne mocarstwa, kierujące losami Europy, gdy mniejsze i słabsze w dalszym ciągu były ujarzmione i uciskane. Dopiero w czasie wielkiej wojny światowej dyplomacja koalicji wywiesiła jako swój sztandar zasadę narodowościową. Traktaty kończące wojnę były dowodem, jak daleki etap przebiegła dyplomacja od czasów kongresu wiedeńskiego. Zasadą przewodnią przy układaniu karty nowej Europy była nie prawowitość władzy panującego (legi-tymizm), lecz samostanowienie narodów. Demokratyzacja społeczeństw przejawiła się w tern, że traktaty musiały być ratyfikowane przez ciała przedstawicielskie. Wreszcie fakt, że przy stole obrad zasiedli obok delegatów państw europejskich przedstawiciele Stanów Zjednoczonych, Japonji, dominjów angielskich, republik amerykańskich, stanowi przekonywający dowód, że dyplomacja z europejskiej stała się światową.

Rozwój dyplomacji polskiej.

W okresie pierwszych władców działalność dyplomacji polskiej z natury rzeczy była dość nikłą. Z chwilą natomiast, gdy polityka polska za Łokietka i Kazimierza W. w dążeniach swych wybiega już poza granice państwa, dyplomacja staje się poważnym czynnikiem rozwoju mocarstwowego Polski. Wieki XIV i XV stanowią w dziejach

J. Feldman.

dyplomacji staropolskiej niewątpliwie jej okres szczj’towy. Dyplomaci polscy rozwinęli dużą ruchliwość propagandową, zaznajamiając Europę z religijnemi i kulturalnemi zasługami Polski przy nawróceniu Litwy, a w walce z powstaniem Świdrygiełły sięgnęli nawet po środki wykraczające poza pojęcia polityki średniowiecznej, podburzając przeciw zakonowi krzyżackiemu jego poddanych i nawiązując łączność z husyc-kiemi Czechami. Dyplomacja XV w. podejmuje się zadań wielkiej, europejskiej miary. Zbigniew Oleśnicki kusi się o wypędzenie Turków z Europy i uczynienie z Polski przodującej potęgi na południowym wschodzie. K a-zimierz Jagiellończyk sprytem swym i zabiegami doprowadza do osadzenia członków swej dynastji na tronach Czech i Węgier. W wieku XVI rozmach dyplomacji polskiej słabnie. Braki w wyrobieniu sprężystej organizacji państwowej i oddalenie się od wzorów zachodnich wycisnęły swe piętno również w dziedzinie służby dyplomatycznej. Polska nie stworzyła ministerstwa spraw zagranicznych, któreby systematycznie kierowało jej akcją na-zewnątrz, nie posiadała stałych poselstw po obcych dworach, zadowalając się wysyłaniem misyj doraźnych. Wskutek braku stałych relacyj z zagranicy szwankowała znajomość spraw europejskich, nie wytworzył się stan zawodowych dyplomatów, podejmującym się zaś misyj zagranicznych magnatom brakowało zazwyczaj praktyki i doświadczenia; nie mogła wreszcie wytworzyć się konieczna rutyna i tradycja dyplomatyczna, która tak olbrzymią rolę odegrała we Francji. Za Sasów działalność dyplomacji polskiej zamiera niemal całkowicie. Dopiero za Stanisława Augusta, mimo walących się na państwro katastrof, nastąpił w tym kierunku pewien zwrot na lepsze. W utworzonej w r. 1775 Radzie

Nieustającej zyskała Polska pierwszy urząd, który czuwał nad polityką zagraniczną państwa. Szczupłemi środkami zorganizowano stałe przedstawicielstwa dyplomatyczne w stolicach państw rozbiorczych, w Londynie i Hadze. Sejm czteroletni poczynił dalsze kroki w tym kierunku, wyprawiając poselstwa do Francji, Szwecji i Turcji. Rozbiory, kładąc kres państwu polskiemu, nie przecięły nici działań polskiej dyplomacji. Odżyła ona w XIX w. w formie poczynań zarówno rządów powstańczych, jak różnych grup politycznych na emigracji, przedewszystkiem zaś stronnictwa arystokratycznego ks. Adama Czartoryskiego (-» Czartoryski Adam Jerzy).

Dyplomacja współczesna.

Stosunki między państwami często nastręczają wiele trudności, a od umiejętnego ich uregulowania niejednokrotnie zależeć mogą losy narodów i co za tem idzie — szczęście jednostek. Najjaskrawszym tego przykładem jest wybuch wojny, która stanowi najgorszą formę, jaką mogą przybrać stosunki międzynarodowa. Państwa mające jakiekolwiek wspólne interesy nawiązują między sobą stosunki dyplomatyczne. Polega to na tem, że wrymieniają one między sobą przedstawicieli dyplomatycznych, którzy prowadzą przy rządzie jednego z tych państw interesy drugiego. Taka wymiana przedstawicieli nazywa się akredytowaniem ich, gdyż przybywający do kraju swego przeznaczenia reprezentant przywozi i przedstawia na dowód swych uprawnień tak zwane listy uwierzytelniające, czyli akredytujące (—» Ambasador).

Zadania dyplomaty współczesnego.

Przedstawiciel dyplomatyczny akredytowany w jakiemś państwie ma sobie

zazwyczaj powierzony całokształt inte- niu z pewną ogładą towarzyską są do-resów swego państwa na terytorjum stateczną podstawą dla karjery dyplo-państwa, w którem urzęduje. Przede- matycznej. Wystarczy jednak zapoznać wszystkiem prowadzi sprawy poli- się choć pobieżnie z prawem między-tyczne dotyczące jego ojczyzny. Sto- narodowem, żeby zrozumieć całą bez-sownie do udzielonych mu rozporządzeń swego rządu, które nazywamy instrukcjami, omawia on z rządem, przy którym jest akredytowany, wszelkie sprawy mogące interesować oba rządy, a więc wspólne wystąpienia, sojusze i porozumienia; reguluje wedle możności sprawy sporne i zawiera odnośne umowy. Dalej musi się zajmować obroną interesów gospodarczych swej ojczyzny. W tym celu zawiera traktaty handlowe i czuwa nad ich wykonaniem. Poza tern ma on powierzoną sobie opiekę nad obywatelami swego państwa znajdującymi się na terytorjum jego urzędowania. Winien też dbać o nawiązanie i utrzymanie stosunków kulturalnych między obu państwami w dziedzinie nauki, sztuki i literatury. Wreszcie winien informować swój rząd o wszystkich sprawach, jakie się dzieją w państwie, w którem rezyduje, o ile sprawy te mogą mieć jakikolwiek pośredni lub bezpośredni wpływ na rozwój stosunków międzynarodowych. Widzimy z tego, jak wielostronną jest działalność dyplomaty. Można śmiało powiedzieć, że niema takiej gałęzi wiedzy, która byłaby mu zupełnie zbędną. Jeżeli do tego dodamy, że dyskusja nad często nadzwyczaj skomplikowanemi kwestja-mi politycznemi wymaga wielkiej umiejętności argumentowania i dużego taktu, tak aby przeciwnika przekonać, nie obrażając go, to przestanie nas dziwić fakt, iż kar jera dyplomatyczna jest jedną z najtrudniejszych.

podstawność takiego twierdzenia. A prawo międzynarodowe jest przecież tylko częścią tego, co umieć powinien dyplomata, o ile chce naprawdę użytecznie pracować na niwie stosunków międzynarodowych.

Dyplomacja dawniej a dzisiaj.

Z art. llistorja dyplomacji wiemy, jak wyglądała ta dyplomacja dawniej. Dyplomaci dawnego typu mieli bronić interesów swych władców, których reprezentowali, bez względu na zasady etyczne i postanowienia prawa. To też dyplomaci dawni uciekali się często nawet do różnych krętactw i pospolitych oszukaństw. Ten stan rzeczy uległ widocznej zmianie już za czasów rewolucji francuskiej. Jednak w gruncie rzeczy jeszcze do czasów wielkiej wojny pokutowały w dyplomacji wszechświatowej

stopniu — tradycje tych metod. Dopiero wzrost demokracji po wielkiej wojnie w połączeniu z wielkiemi ułatwieniami technicznemi wprowadził nowe metody do dyplomacji. Przy ciągłych dyskusjach w parlamentach i prasie oraz przy możności prawie natychmiastowego sprawdzenia zapomocą telegrafu i telefonu wszelkich informa-cyj dawne metody intryg i oszukaństw musiały ustąpić miejsca poważnej argumentacji i opartym na faktach kalkulacjom. Wprowadzony przez traktat wersalski system publicznego dyskutowania w Lidze Narodów całego szeregu drażliwych kwestyj jeszcze bardziej pogłębił tę zmianę. Zapewne, jak wszędzie, gdzie się ma do czynienia z instytucjami ludzkiemi, tak i tutaj jest miejsce na różne nadużycia, ale też,

w pewnym przynajmniej

Przygotowanie do zawodu dyplomaty.

Wielu ludziom się zdaje, iż ogólne wykształcenie dyletanckie w połącze-

jak wszędzie, tak i tutaj możemy twierdzić, iż na długą metę uczciwa i jasno stawiana sprawa ma w dzisiejszych czasach więcej widoków powodzenia niż intrygi i kręcenie.

Służba dyplomatyczna.

Słowa „dyplomacja“ używa się też niekiedy jako nazwy zbiorowej, oznaczającej urzędników zajmujących się utrzymywaniem stosunków międzynarodowych. Na zasadzie postanowienia kongresu wiedeńskiego (1815) i kongresu w Aix-la-Chapelle (1818) przedstawiciele dyplomatyczni państw dzielą się na cztery klasy, które stanowią : 1) ambasadorowie, 2) posłowie nadzwyczajni i ministrowie pełnomocni, 3) ministrowie rezydenci, 4) chargés d ’ affaires.

1.    Ambasadorowie są akredytowani przy głowie państwa i reprezentują głowę państwa, które ich wysłało (—» Ambasador).

2.    P o s ł o w' i e nadzwyczajni i ministrowie pełnomocni są akredytowani przy głowie państwa, ale reprezentują rząd państwa, które ich wysłało.

3.    Ministrowie rezydenci mają ten sam charakter, co poprzedni, lecz są rangą niżsi. W Europie w czasach obecnych klasa ta zazwyczaj prawie nie jest stosowana.

4.    Chargés d'affaires są akredytowani przy ministrze spraw zagranicznych i reprezentują rząd państwa wysyłającego. Tego samego tytułu używają również zastępcy ambasadorów i posłów podczas ich chwilowej nieobecności. Wtedy noszą oni nazwę chargés d’affaires ad interim.

Ponieważ w prawie międzynarodo-wem wszystkie państwa niepodległe są między sobą równe, więc teoretycznie każde z nich może samo decydować o randze, jaką chce nadać swym zagranicznym reprezentantom. W praktyce jednak jest inaczej. Państwu przyjmującemu reprezentanta dyplomatycznego przysługuje prawo wyrażenia zgody lub odrzucenia osoby, którą ma przyjąć (tak zwane agrément), przyczem ma ono również prawo decydować, jakie honory będzie oddawać przybywającemu reprezentantowi. Stąd wypływa fakt, że klasa reprezentantów musi być uzgodniona między obu państwami, gdyż żaden rząd ze względu na godność państwa nie może się zgodzić, aby jego reprezentant był traktowany gorzej, niż się mu wedle jego rangi należy. Ponieważ, dalej, prawie wszystkie mocarstwa mają między sobą cichą umowę, że przyznawać będą honory ambasadorskie tylko reprezentantom mocarstw oraz tych państw mniejszych, co do których porozumieją się wzajemnie, więc prawo wysyłania ambasadorów jest ściśle ograniczone.

Do służby dyplomatycznej należą również i urzędnicy niższych stopni, którzy stanowią personel podwładny reprezentantów dyplomatycznych ; są to radcowie, sekretarze i attachés. Poza tern w ostatnich czasach wyrobił się zwyczaj dodawania szefom misji i innych wyspecjalizowanych urzędników, którzy nie są właściwie dyplomatami, lecz zaliczają się do personelu ambasad i poselstw. Należą do nich attachés wojskowi, morscy, aeronautyczni, handlowi, finansowi, rolniczy i inni. Jak wskazują ich nazwy, mają oni sobie polecone prowadzenie pod wspólnem kierownictwem szefa misji pewnych spraw dotyczących ich specjalności.

Przywileje dyplomatyczne.

Przywileje reprezentantów dyplomatycznych wynikają z ich charakteru. Jako przedstawiciele niepodległych państw, nie mogą oni podlegać prawom państwa, w którem są akredytowani.

Aug. Zaleski.

Jeżeli prawa te przestąpią, to skarga na nich może być zaniesiona tylko do ich rządu. Ten przywilej dyplomatów nosi nazwę eksterytorjalności, ponieważ w odróżnieniu od innych obywateli dyplomata z punktu widzenia prawnego jest traktowany tak, jakby mieszkał na innem terytorjum, niż to ma miejsce w rzeczywistości. Z przywileju tego wynika, iż dyplomata nie płaci podatków krajowi, w którym jest akredytowany, lecz swojej ojczyźnie i że ma prawo sprowadzania na swój użytek wszelkich towarów bez cła. Drugim przywilejem udzielanym reprezentantom dyplomatycznym jest n i e t y-k a 1 n o ś ć osoby i mienia. Rząd obowiązany jest czuwać nad tą nietykalnością i odpowiada za jej naruszenie nie-tylko przez siebie, ale i przez każdego obywatela. Dlatego u nas przed każdą ambasadą lub poselstwem widzimy posterunek policji i dlatego też wszelkie demonstracje skierowane przeciwko przedstawicielowi obcego państwa są surowo zakazane i poskramiane siłą. Oba te przywileje rozciągają się nietylko na szefów misji, ale i na cały ich personel z rodzinami i służbą osobistą włącznie. Trzecim wreszcie przywilejem jest wolność komunikowania się z własnym rządem. Stąd wypływa dla dyplomatów możność wysyłania i przyjmowania kurjerów dyplomatycznych, mających prawo przewożenia w opieczętowaniu poczty dyplomatycznej nie podlegającej żadnej kontroli oraz możność porozumiewania się telegraficznego za-pomocą depesz szyfrowanych.

Zerwanie stosunków dyplomatycznych.

Czasem stosunki między państwami stają się tak złe, iż dalsze utrzymywanie ich staje się niemożliwością. Wtedy następuje zerwanie stosunków dyplomatycznych. Dyplomaci obu krajów opuszczają swe stanowiska i powracają do siebie. Rządy obu państw w takim wypadku są obowiązane zapewnić im swobodny przejazd do granicy. Wyjeżdżając, dyplomaci zazwyczaj polecają opiekę nad obywatelami swego państwa jakiemuś innemu państwu, stosownie do umowy zawartej przez ich rząd z dauern państwem. Takie zerwanie stosunków często bywa uważane za równoznaczne z wypowiedzeniem wojny. Tak jednak nie jest. Wydanie wojny wymaga zawsze osobnego aktu, a obecnie po podpisaniu przez wszystkie państwa t. zw. paktu Kelloga, t. j. formalnego zobowiązania nieuciekania się do wojny, stało się rzeczą nielegalną. To też istnieją wypadki zerwania lub równoznacznej z tern odmowy nawiązania stosunków dyplomatycznych bez wypowiedzenia wojny, jak np. między Polską a Litwą w chwili obecnej. Ale z drugiej strony w ostatnich czasach dał się zauważyć wypadek przeciwny, t. j. wojna faktyczna bez wypowiedzenia i nawet bez zerwania stosunków dyplomatycznych (Chiny i Japonja). Jest to niewątpliwie wypadek w stosunkach międzynarodowych nowy i nienormalny, możliwy wyłącznie z powodu niedostosowania jeszcze praktyki życiowej do nowych postanowień prawa międzynarodowego. Czas okaże, jak podobne sytuacje będą regulowane w przyszłości. Do chwili obecnej pozostaje faktem, że głównem zadaniem dyplomacji jest pokojowe regulowanie sporów między państwami, a zerwanie stosunków dyplomatycznych jest ostatecznością, która w konsekwencji łatwo już może doprowadzić do wojny.

DYWAN. (Tabl. 13—14). Z wyrazem „dywan“ kojarzymy zwykle pojęcie tkaniny ozdobnej, służącej do wyściełania podłóg, rzadziej ścian, w mieszkaniach zamożniejszych ludzi. W tym sensie wy-

raz „dywan“ znaczy mniej więcej to samo, co „kobierzec“. Tylko ten ostatni wyszedł już z mody w mowie codziennej i stał się niemal wyłącznie wyrazem literackim. Trudno naprzykład powiedzieć : „Kasiu, wytrzep kobierce !“ Byłoby to sztuczne i śmieszne. Rzadko kto łączy z wyrazem dywan pojęcie dzieła literackiego. Trzeba sobie dopiero przypomnieć z historji literatury, że Goethe napisał Westöstlicher Diwan, a u nas przed kilkunastu laty wydał Antoni Lange antologję poezji orjental-nej, zatytułowaną Dywan Wschodni. W jakim stosunku pozostaje dywan-kobierzec do dywanu-zbioru poezyj? — Wogóle co to za wyraz i skąd się wziął w naszym języku?

Wyraz i rzecz.

Ale kwestję dywanu możemy ująć jeszcze z innej strony. Powiedzieliśmy, że dywanów używa się do zdobienia podłóg i ścian. No, a kilim? Jest też ozdobną tkaniną i służy do podobnych celów. Jakaż zachodzi różnica między dywanem a kilimem? Chcąc ją podać, musimy się wdać w szczegóły natury technicznej : jaki jest rodzaj tkania, jaki materjał, jakie wzory.

Mamy więc dwie różne kwestje : wyraz i rzecz. Pomówimy najpierw o wyrazie dywan, by potem przejść do przedmiotu, który ten wyraz oznacza.

Dywan — wędrowiec.

Wyraz dywan jest nielada włóczęgą, bo przywędrował do nas aż z Persji, która jest jego krajem rodzinnym. Losami jego podróży nikt się jeszcze dokładniej nie zajął, więc nie wiemy, jaką szedł drogą i ile zużył na nią czasu. Słyszano o nim po raz pierwszy w Persji, we wczesnem średniowieczu, potem powędrował do Arabów, wreszcie do Turków, którzy go ponieśli na Bałkany i dalej ku Europie. Do nas

przybył dość późno, przysiadłszy się zapewne do jakichś kupców ormiańskich, żydowskich lub tatarskich, jadących z towarem do Polski w czasach, kiedy moda na tkaniny wschodnie stała się u nas powszechną.

Długa podróż nie wpłynęła na zmianę brzmienia wyrazu. Jak brzmiał w Persji dlwdn, tak też pozostał u Arabów i Turków diwanem, a w Polsce, nie chcąc razić ucha cudzoziemskiem brzmieniem, zmienił nazwisko o jedną literę i nazwał się dywanem.

Zmienne koleje losu...

O ile jednak wędrowiec dywan dbał o zachowanie nazwiska, o tyle jego zajęcie ulegało w ciągu lat wędrówki wprost fantastycznym przemianom. W najdawniejszych czasach, w Persji, pozostawał w ścisłym związku z światem urzędniczym. Potem ten oschły biura-lista dziwnym zbiegiem okoliczności nabrał zamiłowania do poezji, by wreszcie — ale tylko u nas — związać swe losy trwale z przemysłem artystycznym. Poprostu mówiąc, wyraz dïwân oznaczał najpierw rejestry urzędowe, spisy wojskowe, listy podatkowe i t. p. Dalej zaczęto nazywać nim odnośne urzędy i ich biura, podobnie jak my dziś mówimy „idę do dziennika podawczego“, rozumiejąc przez to odpowiednie biura Dalszem rozszerzeniem wyrazu było przeniesienie go na budynki mieszczące odnośne biura i urzędy.

Arabowie, a za ich wzorem Persowie i Turcy, zaczęli wczas nazwą d'.wän określać zbiory poematów, zwłaszcza takie, w których panował układ alfabetyczny. Stąd to właśnie pochodzi nazwa Westöstlicher Diwan, która już choćby dlatego nie może mieć nic wspólnego z dywanem-kobiercem, że ten po niemiecku nazywa się Teppich.

Jak biuro zamieniło się w kobierzec.

Ale zapyta ktoś : co to wszystko ma wspólnego z naszym dywanem-kobier-cem? Skąd nazwa spisu, rejestru, biura, urzędu, budynku urzędowego, czy wreszcie zbioru poematów mogła przejść na tkaninę?

Otóż przejście znaczeniowe musimy sobie wyobrazić na następującej drodze. Biura na Wschodzie nie miały innych urządzeń prócz kobierców wyścielających podłogę, ewentualnie szerokich ław-sof (wyraz arabski!), ciągnących się wzdłuż ścian, na których zasiadali urzędnicy i strony. Taki sam bliski związek, jaki łączy u nas b i u-ro (lokal i instytucję) z biurkiem (zasadniczym meblem lokalu urzędowego ), łączy też dywan-biuro z dywanem - zasadniczym sprzętem biurowym. Ta zmiana znaczenia, przygotowana już na Wschodzie, dokonała się ostatecznie dopiero u nas. Bardzo podobny wypadek przejścia znaczeniowego przedstawia makata. Dziś wyraz ten oznacza ciężką, ozdobną tkaninę, a pochodzi z arabskiego mak’ad „miejsce do s i e d z e n i a“.

Technika tkania dywanów.

Ale już może dość o nazwie, a przejdźmy do rzeczy samej. Dywanami nazywamy barwne, wzorzyste tkaniny, tkane na warsztacie specjalną techniką dywanową. Polega ona na tern, że w zasadniczą tkaninę, złożoną z jednobarwnej osnowy i wąt-ka, wplata się już w czasie tkania kawałki barwnej przędzy (włóczki), owija się je dokoła sąsiadujących z sobą nici osnowy i ucina krótko w ten sposób, że oba końce wystają po jednej (prawej) stronie tkaniny. Dzięki temu tkanina ta, spełniająca rolę jakgdyby kanwy, gubi się pod puszystą warstwą, powstałą z owych gęsto obok siebie stojących koniuszków włóczki, niby skóra zwierzęcia pod okrywającą ją sierścią. Ta warstwa puszysta (plusz dywanu) układa się w przeróżne barwne wzory, zależnie od intencji tkacza. W ten sposób tkane dywany nazywamy, w odróżnieniu od innych, dywanami wiązanemi. Natomiast kilimy (od perskiego wyrazu gilim) są to tkaniny, których wzór tworzy barwny wątek, tkany wprost na jednobarwnej osnowie. Kiedy dywany wiązane są zawsze jednostronne, to kilimy bywają przeważnie obustronne.

Materjał, barwienie, tkanie...

Najczęstszym mater jąłem używanym do wyrobu dywanów była i jest wełna owcza, rzadziej sierść kozia i wielbłądzia. Osnowa i wątek bywają też bawełniane. Istnieją również dywany jedwabne, delikatniejsze od wełnianych i wolne od niebezpieczeństwa uszkodzenia przez mole. Do barwienia wełny czy jedwabiu używano dawniej wyłącznie barwników naturalnych, przeważnie pochodzenia roślinnego. Odznaczały się one trwałością — nie płowiały — i szlachetną, niekrzykliwą barwą. W sposobie wiązania dywanów wyróżnia się kilka zasadniczych typów. Jakość techniczna zależy od ilości węzełków przypadających na 1 cm2 tkaniny. Im tych węzełków jest więcej, tern gatunek jest lepszy. W dywanach wschodnich ilość węzełków na 1 cm² waha się w granicach od 6—40, a niekiedy liczbę tę jeszcze znacznie przekracza.

Azja kolebką dywanów wiązanych.

Kiedy i gdzie pojawiła się po raz pierwszy technika dywanu wiązanego, nie wiemy dokładnie. To tylko pewne, że jej kolebką była Azja, a przede-wszystkiem obszary obejmujące Iran

i Turkiestan. Stamtąd rozpowszechnia się technika dywanowa daleko na zachód, wschód i południe. Na ogromnej przestrzeni, od Chin aż po zachodnie krańce Afryki północnej, trudniły się najrozmaitsze ludy, głównie jednak ludy pochodzenia irańskiego (Persowie, Beludżowie, Kurdowie i in.) i tureckiego (Turkmeni, Turcy azerbaj-dżańscy, osmańscy i in.), wyrobem dywanów wiązanych, częściowo na potrzeby swoich władców i świątyń, przeważnie jednak dla własnego użytku. W Europie najlepiej znane były dywany pochodzenia perskiego, wskutek czego często można się spotkać z określeniem dywan perski zamiast wogóle wschodni.

Dywan przedmiotem codziennego użytku.

Dywan na Wschodzie, zwłaszcza u koczowników i u ludów górskich, które są jego głównymi wytwórcami, nie jest naogół przedmiotem zbytku, lecz przeciwnie służy do codziennego użytku. W jurcie, namiocie czy chacie zastępuje on stół, stołki i łóżko. Ma też szerokie zastosowanie w kulcie, mianowicie przepisy religijne islamu wymagają, by miejsce, na którem odbywa się modlitwa, było rytualnie czyste. Muzułmanin odprawia tedy swe modły przeważnie na specjalnym dywanie, t. zw. modlitewniku (po arabsku sedżdżade), który bierze z sobą, udając się w podróż. Ludy stepowe lubują się w przedmiotach zdobionych techniką dywanową, jak torby przy siodle, czapraki, pasy do obwiązywania jurty, worki do przechowywania cenniejszych przedmiotów i t. p.

Wzory dywanów.

Wzory dywanów przedstawiają olbrzymie bogactwo. Każdy lud i każda prowincja miały swą odwieczną tradycję zdobniczą. Dywany per-skie wykazują przewagę motywów roślinnych, stylizowanych kwiatów, pączków, gałązek, liści i t. p. ; daleko rzadziej pojawiają się postacie ludzkie czy zwierzęce. Na starych dywanach nierzadkie są sceny myśliwskie lub ilustrujące epizody z bohaterskich podań perskich. Dywany koczowników tureckich odznaczają się wybitną przewagą wzorów czysto geometrycznych. Wedle wzorów i techniki można do pewnego stopnia określić pochodzenie i wiek dywanu, jakkolwiek tradycje zdobnicze, pierwotnie ściśle przestrzegane, zaczynają się później zacierać i mieszać ze sobą.

Zazwyczaj rozróżniamy cztery główne grupy dywanów wschodnich : dywany środkowo-azjatyckie, perskie, tureckie (mało-azja-tyckie) i kaukaskie.

Dywan wschodni w Europie.

Europa zaznajomiła się z dywanem wschodnim dopiero gdzieś w XV wieku i odtąd popyt na kobierce wzrastał na Zachodzie coraz bardziej. Niestety, bardzo mało wiemy o najdawniejszych dziejach dywanu, ponieważ pomimo stosunkowo wielkiej trwałości kobierce wiązane wkońcu ulegają zniszczeniu, tak że nie posiadamy egzemplarzy starszych niż z wieku XVI. Te oczywiście zajmują już miejsca w muzeach i zbiorach prywatnych. Dawniejsze dzieje dywanu możemy odtworzyć częściowo na podstawie wzmianek i opisów dawnych autorów, zwłaszcza wschodnich, tudzież obrazów europejskich i minja-tur wschodnich, na których bardzo często znajdujemy dokładne podobizny dywanów.

Dywan wschodni w Polsce.

Żywe stosunki Polski ze Wschodem muzułmańskim zaznaczyły się i w za-

szukaj w łomie piątym!

kresie tkackiego przemysłu artystycznego wogóle, a dywanów w szczególności. Istnieje wielka grupa dywanów wschodnich powstałych na zamówienie z Polski i noszących wyraźne ślady liczenia się z żądaniami i upodobaniami zamawiających (t. zw. tapis polonais, Polenteppiche). W zbiorach polskich mieści się też cały szereg wspaniałych okazów dawnych dywanów wschodnich. Niektóre z nich wzbudzały podziw na międzynarodowej wystawie sztuki perskiej w Londynie w r. 1931.

Późniejszy upadek.

Wzmożony popyt na dywany wschodnie w wieku XIX i rozwinięty handel tym artykułem doprowadziły niestety do wielkiego obniżenia, a miejscami nawet do zupełnego upadku techniki dywanowej. Zaczęto produkować masowo i pośpiesznie na eksport, mało troszcząc się o jakość wyrobów. Narzucone przez handlarzy wzory doprowadziły do zatraty dawnych tradycyj zdobniczych i do upadku smaku. Na dobitek pojawiły się barwniki syntetyczne (—> Barwniki), które jako tańsze, łatwo dostępne i wydatniejsze, wyrugowały w znacznym stopniu dawne barwniki naturalne, trwałe na światło i o spokojnych odcieniach. Za tern przyszło rozmiłowanie w barwach jaskrawych, krzyczących, a łatwo płowiejących. Jakkolwiek rządy niektórych państw wschodnich, zwłaszcza Persji i Turcji, robią wysiłki, by złemu zaradzić, upadek dywaniarstwa na Wschodzie jest niezaprzeczony.

Oczywiście i Europa produkuje od-dawna dywany, ale wyroby europejskie, jakkolwiek technicznie nawet wysoko stojące, nie dorównują pod względem wartości estetycznej dawniejszym wyrobom wschodnim.

T. Kowalski.

DZIAŁ WODNY. Pod nawisłemi ga-łęźmi drzew, przez gęstwę kanadyjskiej puszczy, pomyka lekkie czółno z kory brzozowej. U krótkich wioseł trudzą się ręce czerwonoskórych myśliwców, prowadząc czółno od wielu dni pod prąd rzeki, a potem wgórę coraz bystrzejszego, lecz coraz węższego strumienia. Aż wreszcie braknie wody pod brzozowem dnem w źródłowej partji potoku. Wodną drogę na północ, w krainę łowów i futer, przerywa suchy ląd albo trzęsawisko — dział wodny. Na szczęście niedaleko, czasem o kilka staj zaledwie, snuje się ze źródeł inny potok. Lekkie czółno przenosi się na muskularnych barkach przez las lub moczary pokrywające ziemię, która dzieli wody i źródła rzek, i oto płynie ono znów, tym razem ku radości myśliwych już z prądem nowej rzeki, przez wody dążące ku chłodnym falom zatoki Hudsońskiej.

Od morza do morza przez działy wód.

Strasząc potworną głową smoka wyrzeźbioną na dziobie łodzi, przesuwały się zbrojne drużyny Waregów z Bałtyku dolinami rzek w głąb ziem słowiańskich. Gdy na terenie Rusi przegrodziły im drogę działy wodne, przetaczali swe ciężkie łodzie z rzek zlewiska Bałtyku w dorzecze Dniepru i płynęli przez Kijów na morze Czarne pod mury Carogrodu. Te miejsca, gdzie wleczono ich statki, nosiły nazwę „wo-łoków“. Odżyły one za czasów wypraw kupieckich Hanzy, a na ich szlaku powstały osady handlowe.

W śluzach kanałów.

Człowiek współczesny inaczej przekracza dział wodny. Dziwne sprawiają wrażenie potężne, szare cielska olbrzymich pancerników, gdy z wolnej przestrzeni Pacyfiku wjeżdżają w głąb lądu przez kanały portu Colon (Panama), kierując się pod prąd, wprost jakby na majaczące na horyzoncie łańcuchy gór. I rzeczywiście, zamknięte wkrótce za stalowemi wrotami, w kamiennych pudłach śluz, wzniosą się coraz wyżej i wyżej, wpłyną na górskie jeziora Gatun, aby w głębokim wykopie przepłynąć przez łańcuch wododziałowy gór Culebre — i znowu stopniami śluz, wśród malarycznych błot Panamy, opuścić się na poziom wód Atlantyku.

W podobny sposób, choć skromniej, wędrują związane w tratwy pnie drzew poleskich z płynących ku morzu Czarnemu wód Prypeci, przez śluzy kanału Królewskiego na wody Bugu i Wisły, zmierzające ku Bałtykowi.

Kresy wędrówek. Granice ludów i plemion.

Mniej chętnie przekraczał działy wodne człowiek w początkach naszej historji. W wędrówkach swoich plemiona i ludy trzymały się dolin rzek, rozsypywały swe osady wzdłuż rozgałęzionych ramion systematu rzecznego, posuwając się coraz dalej wgórę biegu dopływów. Osadników tych nie nęciły ani błota, ani góry, ani wysoczyzny, na których kończyła się w swych źró-dliskach sieć rzeczna. Najpóźniej zajmowane pod osadnictwo krańce dorzecza i działy wodne stanowiły zwykle wyraźne granice etniczne plemion pierwotnych.

Kierunki rozrostu państw.

Przekroczenie działu wodnego pociągało za sobą czasem nieoczekiwane następstwa. Oto ludy wkraczały na teren nowego zlewiska, ciążącego ku innemu morzu, i podlegały tak silnie nowym wpływom, iż stawały w kolizji z interesami starego dorzecza. Tak wciągnięci w zjawiska polityczne zlewiska morza Czarnego (Kozaczyzna, Krym, Wołosza, Turcja, Rosja), zlekceważyliśmy sprawę dorzecza Odry i Wisły, pozwalając na odcięcie nas od dolnego biegu tych rzek. Dziś, gdy granice wschodnich sąsiadów zamknęły nam ten kierunek ekspansji, wskrzesa z żywiołową siłą dawny przyrodzony kierunek rozwoju: opanowanie i wypełnienie macierzystego dorzecza Wisły.

Wielka rozciągłość dorzecza, dalekie działy wodne nie sprzyjały wytworzeniu się stałych, zwartych organizacyj państwowych. Nad brzegami Dunaju powstawały liczne, a wiecznie zmienne twory państwowe (—> Dunaj). Wiele wieków minęło, zanim władza Rosji ogarnęła różnoplemienne ludy w dorzeczu Wołgi.

Krwawe szlaki na wododziałach.

Jak chmura szarańczy, w dymach palonych siół, w chrzęście tratowanych zbóż ciągnęły hordy Mongołów. Olbrzymie, zdobyczą ciężkie wozy posuwały się z trudem, a każde przebycie doliny lub rzeki było dla nich wielką przeprawą. To też zarówno najazdy Hun-nów, jak i lotne wypady jazdy tatarskiej, poprzedzającej tabory głównych sił, trzymały się albo szerokich dolin, albo częściej szlaków najmniej dolinami rozciętych, biegnących po działach wodnych. Podobnie wojska Batorego, a w parę stuleci później arm ja Napoleona, ciągnąca za sobą wielkie tabory, w marszu na Moskwę obierały drogę przez „bramę Smoleńską“, trzymając się działów wód.

Międzynarodowe targi na działach wód.

Dział wodny odgrywa podwójną rolę: ułatwia drogę, a jednocześnie stanowi przeszkodę w drodze z dorzecza do dorzecza. To też obniżenia w dziale wód, doliny przełomowe, przełęcze, a zwłaszcza t. zw. „bramy“, skupiały w sobie ruch handlowy, stawały się punktami węzłowemi. Tu zbiegały się drogi i tu odbywała się sprzedaż towarów z dwu różnych obszarów gospodarczych. Dlatego w takich miejscach działów wmdnych powstawały często bogate handlowe miasta, sławne z międzynarodowej wymiany. Ponieważ zaś na miejsca te przedewszystkiein uderzała fala najazdów, jako na składy bogactw i klucze łatwego już potem do opanowania dorzecza, więc leżące w nich miasta były zarazem twierdzami, o których posiadanie toczono zacięte boje.

Bohaterski Lwów jest takiem mia-stem-twierdzą i miastem-rynkiem na wale działu wodnego pomiędzy zlewiskami dwu mórz, w obniżeniu doliny Pełtwi. Krzyżowały się tu drogi biegnące zarówno wzdłuż działu wodnego, jak wpoprzek niego przez bramę Czarnomorską.

Granice i twierdze na działach wód.

Dział wodny występuje ostro w krajobrazie, gdy biegnie szczytami grzbietów gór, grzęd i wyniosłości. Stanowi on wówczas często granicę polityczną, znaczoną słupami państw sąsiadujących z sobą, jak polsko-czechosłowacka granica w Tatrach nad Morskiem Okiem. Również działami wodnemi, łamiąc się fantastycznie wzdłuż ich zawiłego biegu, snuje się na północy Chin tysiąc-kilonietrowy wał muru Chińskiego.

Ruiny zamków warownych obsiadły gęsto działy wodne, biegnące na krawędzi pomiędzy wyżynami a niżem kotlin. Człowiek wyzyskał tu obronność terenu, poszarpanego erozją potoków. Zwłaszcza cenił sobie te miejsca, gdzie potoki tak głęboko wcięły się w wyżynę, iż oddzieliły od niej część sterczącą wśród dolin jako samotna góra — świadek dawnego zasięgu wododziału.

Na takich resztkach działów wodnych, częstych zwłaszcza w pustyniach i stepach, budowali murzyni Afryki swe twierdze, a w Nowym Meksyku płaskie szczyty takich gór-świadków były jedy-nem miejscem, gdzie Indjanie wznosili swe obronne osady pueblos.

Wpływ działów wodnych na klimat.

Działy wodne stają się też granicami klirnatycznemi. Same zaś, z natury swej wzniesione wyżej ponad kotliny dorzeczy, mają klimat odrębny. Czasem, gdy biegną górami lub wzgórzami, zbierają na sobie większą ilość opadów, skąpiąc ich swemu dorzeczu. Kiedy indziej, na krawędzi wyżyn, panuje na nich susza, wzmożona brakiem potoków. Na niżu nieraz pokrywają je mgły, wstające z jezior i błot.

Kiedy dział wodny jest tak położony, że wybiega z jednej strefy klimatycznej w drugą, wówczas życie w dolnym i środkowym biegu dorzecza przebiega w rytmie niezgodnym z miejsco-wemi zjawiskami atmosferycznemi, gdyż rzeki uzależnione są od zjawisk zachodzących na dalekim dziale wodnym W posusze lata pola i wsie Mazowsza zatapia nagle fala wiślanej powodzi, zrodzona z deszczów wstrzymanych przez dział wodny karpacki. Dobroczynny ,,ojciec Egiptu“ Nil byłby bezradny wobec pustyni osaczającej jego przeludnioną dolinę w dolnym biegu, gdyby przez jego dział wodny u źródeł nie przesuwała się dwa razy do roku pora deszczowa, wślad za wędrówką prostopadłego promienia słonecznego.

Szlaki wśród błotnej topieli.

Wśród błot Polesia nawet małe lokalne działy wodne pomiędzy dwoma smugami bagien widoczne są zdaleka i ważną odgrywają rolę. Tylko na nich bowiem rozkładają się pola, wzdłuż nich biegną drogi i rozbudowują się osady.

-I

co

Inżynierowie pracujący nad osuszę- ustala się chwilowy związek pomiędzy niem Polesia trapili się, że niekażdy dorzeczami zwany bifurkacją, two-kanał spełniał należycie swe zadanie, rżąc naturalną drogę wodną. Człowiek Okazało się bowiem, że na dnie pod zamienia takie dorywcze połączenia na grubym kożuchem torfów leży zama- stałe, przecinając niskie wododziały skowana, trudna do wyznaczenia sieć kanałami (-» Kanały). Dziś z Archan-dawnych dolin i zagłębień, wzdłuż któ- gielska nad morzem Białem może ła-rych zbierają się wody bagniska, nie downa barka przedostać się do Marsy-

lji nad morzem Śródziemnem, płynąc Nieoczekiwanie przyszli inżynierom przez całą drogę środkiem kontynentu z pomocą botanicy. Oto działy wodne, Europy pod Warszawą, Berlinem, Lyo-nawet w zarastającem torfowisku, mu- nem. siały być pokryte roślinnością odmienną od tej, która rozwijała się w miejscach głębszych, dolinnych. Zaczęli więc badać skład torfu i na podstawie zna-

licząc się zupełnie z kanałem.

Obniżenia w wododziałach wrotami najazdów.

Ruchliwy element koczowniczy za-lezionych w nim resztek roślinnych grażał stale sąsiednim rolniczym obsza-wyznaczyli na powierzchni równego rom Azja) i zwycięstwom jego błota całą sieć zatopionych działów sprzyjał niemało fakt, że w jego wła-wodnych, dzielących szeregi otwar- dZy leżały pastwiska granicznych dzia-tych lub zamkniętych dolin i niecek. jów wodnych, przez co mógł iść nie-Odtąd rowy mogły być prowadzone ce- powstrzymaną falą wdół biegu rzek ku

nizinom. Tak wtargnęli koczowniczy arjowie do Indyj, Mongołowie do Chin, Tatarzy i Turcy do Europy. Wylewanie się tych mas najeźdźców bą niszczące działania potoków nale- poza przyrodzone ramy ich kręgu kul-żących do różnych dorzeczy. W walce turowego odbywało się przez obniże-tej zwyciężają szybciej żłobiące rzeki nia w działach wód. Brama Narodów o większym spadku i zdobywają dział pomiędzy Azją a Europą oraz łatwe wodny, zmuszając go do cofania się, do przebycia wododziały w Europie co widać np. na krawędzi wyżyny. wschodniej otwierały drogę wyznawcom Takie cofanie się działu wodnego Mahometa ku chrześcijańskim pań-może mieć skutki tragiczne. Przerwa-

lowo.

Walka dorzeczy o działy wodne.

Na dziale wodnym ścierają się ze so-

stwom Zachodu przez bramę Czarno-nie działu i przeciągnięcie części rzeki morską i ziemie polskie.

za nim płynącej pociąga za sobą za- Dlatego to Polsce przypadła rola marcie dolnej części tej rzeki. Tak przedmurza chrześcijaństwa. W dopeł-w piaskach Sahary skonał dolny bieg nieniu tej roli wielcy wodzowie polscy dawnego^ Nigru, a wraz z nim zamarło pragnęli dotrzeć do działu wodnego życie roślin i zwierząt, które karmiła lewym brzegu Dniepru, wiedząc, że do-wilgoć jego wód.    piero wówczas osiągną pewną linję

obronną i stałą granicę dla państwa. Niestety, asymetrja dorzecza Dniepru wciągała nas daleko ku wschodowi, Czasem dział wodny pokrywają ba- a ogrom jego przerastał możliwości ów-gna, z których woda odpływa do dwu czesnej ekspansji naszej ludności rol-różnych dorzeczy. Gdy wód przybędzie, niczej.

śródlądowe drogi żeglowne przez niżowe wododziały.

na

Działy wodne kierują Polskę ku morzu. mencie dojrzewania, czyli p o-Pośrednio takie ukształtowanie dzia- kwitania (-» Hormony).

łów wodnych Europy wschodniej stworzyło z naszych kresów arenę walk, gdzie na polu chwały zabłysła sława hetmanów z królem Sobieskim na czele, noworodek, zmienia zasadniczo swój a jednocześnie zapatrzeni na wschód, dotychczasowy mechanizm życia. W o-traciliśmy wpływy na wybrzeżu morza kresie poprzedzającym akt narodzin

żyło w łonie matki, chronione warstwą Dziś Polska nie obejmuje całkowicie wód płodowych i błonami ochronnemi, ani jednego działu wodnego, ani jed- nie traciło więc ciepła, tej tak ważnej nego całego dorzecza — prócz zagwoż- pozycji w bilansie życia istot stałociepl-dżonego dorzecza Wisły. Rozrost w in- nych (ciepłokrwistych). Płód odżywiał nych dorzeczach hamują granice poli- się kosztem substancyj pobieranych tyczne, to też jak woda potoku kieruje wprost z krwi matki, a przewód jego się wdół biegu i zrywa grodzące ją ta- pokarmowy, podobnie jak płuca, nie my, tak prężność sił plemiennych, hi- rozpoczął jeszcze swych niezbędnych storyeznych i gospodarczych, zamknię- dla dalszego samodzielnego życia czyn-ta wśród działów wodnych dorzecza ności. Z chwilą przyjścia na świat płód Wisły przerwała sobie obok zamulone- przestał być już tworem żyjącym kogo starego gdańskiego ujścia nowy na- sztem ustroju macierzyńskiego, a stał turalny wylot — w Gdyni.

Od niemowlęctwa do dzieciństwa.

Niemowlę, przychodząc na świat jako

Bałtyckiego.

się w pewnej chwili „dzieckiem“.

J. Czekalski. Tuż po urodzeniu następuje pierwszy głęboki wdech dziecka, któremu towa-DZIECKO. Wyraz „dziecko“ należy rzyszy i pierwszy krzyk. W tym modo wyrazów wymawianych bardzo czę- mencie pęcherzyki płuc wypełniają się sto, a rozumianych bardzo rzadko. Nie tlenem, a naczynia krwionośne płuc roz-rozumieją go prostaczkowie i ludzie in- poczynają swą niezwykle ważną dla ży-teligentni, nie rozumieją laicy i „spe- cia pracę dostarczania tlenu dla żyją-cjaliści od dziecka“ : wychowawcy, na- cych tkanek ustroju. W pierwszym okre-uczyciele, lekarze. Na szczęście dużo sie swego życia niemowlę karmić się może z tych ludzi nie rozumiejących dziecka tylko pokarmem płynnym.

„rozumem“ odczuwa je „sercem“.

Granice dziecięcego okresu życia.

Noworodek wykazuje przy tern wielką energję wzrostu, przybierając na wadze w ciągu pierwszych miesięcy średnio Mówiąc ogólnie, nazywamy dzieckiem 20—30 gramów dziennie. Rosnący tak każdą jednostkę ludzką w pierw- szybko organizm niemowlęcia oddycha szym okresie j ej życia. Pojęcie szybciej niż człowiek dorosły, a tak-dziecka oznacza więc nie taką lub inną że i liczba uderzeń serca, dająca się jednostkę ludzką, lecz tylko pewien okres, stwierdzić przez badanie tętna, jest wyki óry przeżywa każdy człowiek. Może- bitnie wyższa niż w latach późniejszych, my wyróżnić w nim pewne podokresy, W ciągu pierwszych 7—9 tniesięcy życia a mianowicie: a) okres niemowlęc- niemowlę nie posiada zębów, tylko bar-t w a, b) okres wczesnego dzie- dzo twarde wzniesienia błony śluzo-c i ń s t w a, i c) okres późnego we j, ułatwiające „oseskowi“ ssanie, dzieciństwa, kończący się wielo- Z chwilą pojawienia się zębów stronną przemianą ustroju dziecka w mo- mlecznych niemowlę uzyskuje apa-

stałych.

rat do rozgryzania części pokarmowych 6—7 godzin. Pierwszy więc okres życia

to okres intensywnej, choć ukrytej pracy Przez cały okres życia niemowlęcego wewnętrznej, przygotowującej pierwot-trwa wzmożona wrażliwość odru- ny ustrój dziecka do życia, chowa (-» Odruchy), która prowadzić może w przypadkach chorobowych do łatwo występujących kurczów ogólnych ciała.

Niezwykle szerokie pole przygotowania się dziecka do życia.

Według poglądów większości autorów dziecko tylko stopniowo uzyskuje zdolność orjentowania się w świecie ze-

Rozbudowa złożonego narządu trawienia wraz z jeszcze więcej złożonym układem przyswajania nie wyczerpuje oczywiście pola przygotowywania się dziecka do życia. Dlatego, by utrzymać siebie wnętrznym i np. całe bogactwo barw- przy życiu jako jednostkę, nie wystar-ności otoczenia opanowuje w pełni do- CZy |jy£ przygotowanym tylko do tra-piero około 6-go roku życia.    wienia pokarmu; należy być przygoto-

Umieszczony poniżej schemat przed-j o w y c h, takich jak głód, pragnienie, stawia rozwój mózgu człowieka pod nudności, duszność, świeżość lub zmę- względem ilościowym. Linja jego roz-czenie, senność i t. p., a dopiero stop- woju w pierwszym roku życia przypo-niowo wrażliwe się staje na dziwy ota- mina łuk zakreślony przez rakietę w bie-czającego świata.

Niemowlę śpi całą prawie dobę z małemi cia linja ta przebiega dość stromo. Na-przerwami, kiedy budzi je uczucie głodu, tomiast w latach późniejszych mózg nie dziecko sypia 12—14 godzin, młodzieniec rozwija się pod względem ilościowym już mniej, bo tylko 8^-9 godzin, osobni- prawie wcale. Stąd wniosek, że cały kowi dorosłemu wystarcza jeszcze mniej : ciężar ilościowej rozbudowy mózgu

Chociaż trudno nam scharakteryzo- wanym też do znalezienia tego pożywać odrębność świata, w którym żyje wienia. Dla tego celu posiada ustrój dziecko, musimy podkreślić, iż począt- ludzki osobny narząd ; tym narządem kowo nastawione jest ono przedewszyst- jest mózg. kiem na odbieranie wrażeń ustro-

gu. Także w czasie od 2—4-go roku ży-

_i~oô

1350

~7iöö

1250

1200

1150

1100

1050

1000

SSO

900

650

âop

⁷ 50

700

650

600

IAO

1.3

ISO

.v, ■

uroazinv~ ioaodm wies lejc 4-5 miesiąc 11- rź miesiąc

2 rok

3 rok

4 rok

5-6 rok

1520 rok

(/

- chłopcy

------dziewczynki

Ryc. 3. Schemat wzrostu mózgu.

►/

przypada na miesiące życia płodowego i pierwszych lat życia dziecka. W pierwszym roku życia dziecku przybywa więcej niż 1 g substancji mózgowej. Ale i pod względem jakościowej budowy mózgu ustrój dziecka dokonywa niezwykle wielkiej pracy, prowadzonej w niezwykle pośpiesznem tempie. Dlatego też anatom-patolog Anton przyrównuje obraz mikroskopowy normalnego mózg u noworodka do podobnego obrazu z a p a 1 e n i a m ó z g u u człowieka dorosłego. Taka sama praca, jak nad rozbudową narządu mózgu, odbywa się w ustroju dziecka i nad rozbudową innych narządów i układów : kostnego, mięśniowego, krwionośnego, krwiotwórczego, układów’ wydzielania doustrojo-wego i wydalania pozaustrojowego, układów obronnych i t. d.

Korzyści i niebezpieczeństwa zawrotnego tempa rozbudowywania się ustroju dziecięcego.

Zawrotne tempo rozbudowy ustroju dziecięcego jest korzystne dla dziecka, lecz kryje zarazem i wielkie niebezpieczeństwo dla niego. Dziecko przychodzi na świat z szeregiem narządów rozbudowanych naw’et jakby „na zapas“ (mózg, płuca, przewód pokarmowy i t. d.). Jednocześnie jednak ustrój dziecka rozbudowuje się dalej, nie przerywając swego udziału w życiu. Kryje to poważne źródło niebezpieczeństwa.

Na wsi niejednokrotnie widzimy pasące się swobodnie młode źrebaki. Ich właściciel zdziwiłby się niepomiernie, gdybyśmy zaproponowali mu użycie tych koni do jakiejś pracy przed ukończeniem drugiego roku życia. Koń musi wyrosnąć, wzmocnić się; potem dopiero może być użyty do pracy. Czy postępujemy naogół tak względem naszych dzieci, jak rozważny hodowca względem swych koni? Nie! Nasz ustrój społeczny toleruje nieraz pracę fizyczną ponad siły dzieci, gdy chodzi o warstwy stojące na niższych szczeblach drabiny społecznej.

Źe praca fizyczna ponad siły wyniszcza ustrój dziecięcy, tego dowodzić nie potrzebujemy. Jak oddziałuje nadmierna praca umysłowa na układ nerwowy dziecka, postaramy się to wyjaśnić na ryc. 4.

Schemat przedstawia równoległobok podzielony przez przekątnię na dwa pola: pole wytrzymałości i pole czynności. Tkanka pełniąca nieliczne proste czynności jest mniej zróżniczkowana i jest przez to wytrzymalsza. Odwrotnie, tkanka pełniąca liczne różnorodne czynności jest przez to mniej wytrzymała. Przykładem pierwszej jest tkanka kostna; przykładem drugiej — tkanka nerwowa. Stosunek pola białego do pola kreskowanego przedstawia schematycznie stosunek wytrzymałości obu tkanek do ich czynności. Wybraliśmy jako przykład dwie tkanki różne od siebie pod tym względem biegunowo; inne tkanki zajmują miejsce pośrednie.

Jeżeli uprzytomnimy sobie, że dziecko rośnie, że rosną wszystkie jego tkanki, że rośnie jego mózg, w’ pewnym okresie nawet z szybkością zawrotną, że rosnąc spełnia złożoną czynność dodatkową, wtedy zrozumiemy, jaką krzywdę czynimy dziecku, obarczając jego układ nerwowy wrażeniami ponad miarę; zrozumiemy, jaką tragi-komedją jest powiewanie przed oczyma niemowlęcia ko-lorowemi chorągiewkami, by się prędzej

POLt wrrmzrMHKolci

//

tl

pot,c czrrvHoici

Ryc. 4. Schemat wytrzymałości narządów w zależności od spełnianych przez nie czynności.

M.

nauczyło rozróżniać kolory, jaką tragifarsą jest umieszczanie w zakładach dla niemowląt głośników radjowych, by niemowlęta nauczyły się prędzej rozróżniać dźwięki. Zrozumiemy bardzo wiele rzeczy. Ale przedewszystkiem zrozumiemy jedną podstawową prawdę, że wszelka istota żywa rozrasta się zdrowo i bujnie w zaciszu przyrody, choruje i karłowacieje w rozgwarze miasta. (Por. jeszcze art. Opieka społeczna).

M. Michałowicz.

Piśmiennictwo o dziecku jest ogromne. Poza dziełami ogólnemi jest szereg dzieł poświęconych zagadnieniom specjalnym, związanym z problemem dziecka. Poniżej podajemy kilka najważniejszych dzieł w języku polskim. Poza tern zwracamy uwagę naszych Czytelników na szereg artykułów w naszej Encyklopedji bądź już drukowanych, bądź tych, które się dopiero ukażą: Afekt, Alkoholizm, Behawioryzm, Białko, Ból, Charakter, Chetnja ustrojów żywych, Choroba, Człowiek, Dziedziczność oraz Gruczoły, Gruźlica, Hormony, Inteligencja, Oddychanie, Odruchy, Odżywianie i t. d., i t. d.

M. Michałowicz: Odżywianie dziecka w pierwszym roku życia (2 tomy). Warszawa 1920 (jest to praca trudniejsza) ;

Michałowicz: Powietrze, słońce i woda w życiu dziecka, Warszawa 1928; P. Z. Dąbrowski: Nauka o dziecku, Książnica-Atlas 1925; A. Binet: Pojęcia nowoczesne o dzieciach, Warszawa 1928; J. K. Ruliński: Nauka o dziecku, Lwów; E. Claparède: Psychologja dziecka i Pedagogika eksperymentalna, Warszawa 1927 ; J. P i a g e t: Mowa i myślenie u dziecka, Książnica-Atlas, 1929.

DZIEDZICZNOŚĆ. W życiu codzien-nem mówi się o dziedziczeniu najczęściej w związku ze sprawami majątko-wemi. Mówimy więc, że dzieci odziedziczyły po rodzicach ziemię, dom lub też pieniądze. Dobra, które były własnością rodziców, stają się według prawa własnością dzieci po śmierci rodziców. Zagadnieniami tego rodzaju dziedziczenia zajmują się nauki prawne.

Istnieje jednak innego rodzaju dziedziczność, nie mająca nic wspólnego z prawem obowiązującem w społeczeństwach ludzkich. Nie jest ona zjawiskiem społecznem, lecz wyłącznie bio-logicznem.

Dziedziczność w znaczeniu biologicz-nein oznacza przekazywanie się poszczególnych cech czyto ludzkich, czy też innych istot żywych z rodziców na dzieci, czyli z jednego pokolenia na następne.

Przyzwyczailiśmy się patrzyć na znane nam zwierzęta i na znanych nam ludzi jako na jednostki. T rzeczywiście, każdy organizm żywy stanowi jednostkę, którą możemy rozpoznać i przeciwstawić innym jednostkom tego samego gatunku. Każdy organizm jest też jednostką, jeśli chodzi o jego czynności życiowe ; stanowi on całość ze względu na uzgodnienie różnych przejawów życia, jakie obserwujemy u normalnie rozwijających się istot. U każdego np. osobnika zwierząt ssących czynności serca, płuc, mięśni, organów trawienia i t. d. są od siebie uzależnione i zharmonizowane.

Gdy jednak patrzyć będziemy na organizm z punktu widzenia dziedziczności, to dojdziemy do wniosku, że składa się on z mnóstwa cech niezależnych od siebie.

Przekazywanie się cech z pokolenia na pokolenie odbywa się nie jakkolwiek, lecz według określonych praw, zwanych prawami biologicznemi. Te same prawa biologiczne odnoszą się zarówno do roślin, jak do zwierząt i ludzi.

Jeżeli chodzi o dziedziczenie cech, to dwa prawa przedewszystkiem wchodzą w grę, a mianowicie : 1 ) prawo rozszczepiani a się różnych cech odziedziczonych i 2) prawo swobodnego łącze-

Sb

ma się cech w potomstwie, zwane także prawem niezależności cech. Oba te prawa zostały wykryte przez Grzegorza Mendla, opata klasztoru au-gustjanów w Bernie morawskiem (t 1884). Na cześć autora nazywamy je prawami Mendla.

Prawo rozszczepiania się cech.

Każda istota żywa, czy będzie nią roślina, czy zwierzę, jest mieszań-c e m, gdyż powstała jako potomstwo osobników rodzicielskich różniących się między sobą jedną cechą lub większą ilością cech.

Rozpatrzmy wypadek, gdy dwa osobniki rodzicielskie różnią się między sobą jedną cechą.

Przypuśćmy, że skrzyżowaliśmy dwie odmiany grochu, z których jedna składa się z roślin wysokich, a druga z roślin karłowatych. Krzyżowanie polega na tern, że przenosimy pyłek z kwiatów jednej odmiany na słupek kwiatowy drugiej odmiany. Po przekwitnięciu kwiatu tej drugiej odmiany zbieramy nasiona i wysiewamy je w roku następnym. Z tych nasion wyrastają rośliny, które stanowią pierwsze pokolenie mieszańców. Okazuje się, że wszystkie rośliny tego pierwszego pokolenia są wysokie, dlatego że cecha wysokiego rodzica zapanowała nad cechą karłowatego (czyli że ją niejako przykryła). Gdy jednak z roślin pierwszego pokolenia mieszańców zbierzemy nasiona i wysiejemy je w roku następnym, wówczas otrzymamy drugie pokolenie mieszańców, składające się z szeregu roślin, które teraz będą się między sobą różnić tak, jak różniły się rośliny rodzicielskie; otrzymamy więc w tern pokoleniu zarówno rośliny wysokie, jak i karłowate. Mówimy, że mieszańce pierwszego pokolenia uległy rozszczepieniu, wydając w pokoleniu drugiem na nowo

oba typy rodzicielskie. Cecha karłowatości, która była ukryta w pierwszem pokoleniu mieszańców, ukazuje się na nowo.

Wszystkie nieomal cechy dotychczas zbadane czyto u roślin, czy też u zwierząt i u ludzi, podlegają takiemu rozszczepieniu po skrzyżowaniu dwóch różniących się między sobą typów i dlatego mówimy o „prawie“ rozszczepienia się cech.

Prawo niezależności cech.

Cechy istot żywych przenoszą się więc na potomstwo niezależnie jedna od drugiej. Gdy więc krzyżujemy dwa osobniki różniące się kilkoma cechami, to otrzymujemy w drugiem pokoleniu wszystkie możliwe kombinacje tych cech. Gdy np. krzyżujemy dwie odmiany świnki morskiej, z których jedna posiada owłosienie czarne i przylegające do skóry, a druga — owłosienie białe i odstające (ryc. 5), to w drugiem pokoleniu mieszańców (t. j. w tern pokoleniu, w którem zachodzi rozszczepianie się cech) otrzymamy oprócz rodzicielskich kombinacyj cech także

ÏWË

Ryc. 5. Wynik krzyżowania dwóch typów świnki morskiej.

Pi — typy rodzicielskie, jeden — o sierści czarnej, przylegającej do skóry, drugi — o sierści białej odstającej. Fi — mieszaniec pierwszego pokolenia. F » — osobniki drugiego pokolenia mieszańców.

posiadające

występować wszystkie cechy jednego lub drugiego rodzica. Wynika to z prawa przypadkowości. Dość często zdarza się, że spotykamy na ulicy znajomego, lecz rzadziej zdarza się nam spotkać naraz dwóch znajomych, a jeszcze rzadziej

dwie nowe kombinacje, mianowicie świnki morskie o włosach białych odstających oraz inne — o włosach czarnych przylegających. Osobniki pierwszego pokolenia mieszańców miały owłosienie czarne odstające, gdyż czarna barwa jest panującą nad białą, a odstające owłosienie panuje nad przylegającem.

Dwa nowe połączenia cech, które wystąpiły w drugiem pokoleniu mieszańców, stanowią nowe odmiany. Z tego wynika, że niezależność cech prowadzi do powstawania nowych odmian w przyrodzie.

Takie nowe połączenia cech, stanowiące nowe odmiany, mogą mieć wartość praktyczną, a od talentu hodowcy zależy wysokość tej wartości.

śliwy bez pestek i kaktusy bez kolców.

Przytoczę tutaj dwa przykłady nowych odmian, mających znaczenie praktyczne i otrzymanych na drodze krzyżowania. Jeden dotyczy jadalnych śliwek bez pestek, a drugi — kaktusów bez kolców.

Na południu Francji była hodowana doniedawna śliwa o drobnych owocach bez pestek. W tej odmianie pestka zredukowana jest do małego ciała twardego, nie przylegającego do nasienia. Okazało się, że własność ta jest cechą dziedziczną, którą można przenosić na inne odmiany. Pewien ogrodnik amerykański skrzyżował tę odmianę ze śliwą japońską o dużych owocach i otrzymał nową odmianę, która łączy w sobie wielkość owoców śliwy japońskiej z brakiem pestki. Niemniej rozgłośną jest krzyżówka, która doprowadziła do wytworzenia mięsistych kaktusów bez kolców. Kaktusy w krajach pustynnych są bardzo poszukiwane jako pasza. Zwierzęta nie mogą jednak jeść tych gatunków kaktusów, które mają kolce. Ponieważ są pewne odmiany kaktusów niemięsi-stych, które nie wytwarzają kolców, hodowcy kaktusów połączyli cechę braku kolców kaktusa nieużytecznego z mięsistością innych kaktusów, krzyżując ze sobą te dwa odrębne typy i wyosobniając następnie odpowiednie połączenia cech z pośród roślin drugiego pokolenia mieszańców.

Dziedziczenie u ludzi.

U ludzi obserwujemy również zjawiska łączenia się w osobnikach potomstwa cech pochodzących od różnych osobników rodzicielskich. Syn np. może odziedziczyć włosy ojca, barwę oczu matki, głos ojca, muzykalność matki i t. d. Świadczy to, że zespół cech ojca nie przenosi się jako całość. To samo można powiedzieć o zespole cech matki. Każda cecha jest od drugiej niezależna, w tern znaczeniu, że przenosi się z pokolenia na pokolenie niezależnie od innych cech. Z tego można wyciągnąć wniosek, że każdy organizm jest niejako zlepkiem cech, które dziedziczą się niezależnie jedna od drugiej, i tylko stosunkowo rzadko zdarza się, że dana istota żywa odziedziczy naraz wszystkie cechy ojca, względnie matki.

Jeżeli dwa organizmy rodzicielskie różnią się małą liczbą cech, jak to było w przykładzie ze świnkami morskie-mi, to oczywiście w potomstwie stosunkowo często będą się pojawiały osobniki odtwarzające zespół cech jednego lub drugiego rodzica. Jeżeli natomiast rodzice różnią się wieloma cechami, to w potomstwie rzadko będą osobniki

trzech naraz. Podobnie też jest z cechami, które są przekazywane przez organizmy rodzicielskie potomstwu.

nych cech organizmu. Jedęn i ten sam gen może wywoływać różny skutek, zależnie od zespołu pozostałych genów, występujących w danym organizmie. Tak np. owies zawierający gen żółtej barwy posiada dłuższe ości. Ości owsa wydłużają się w związku z obecnością żółtej barwy.

Nauka o dziedziczności, zwana genetyką, jest dziś obszerną dziedziną wiedzy i zaznajomienie się z nią pozwala nam zrozumieć wiele zagadkowych dotąd zjawisk otaczającego nas życia.

E. Malinowski.

Por. E. Malinowski: Dziedziczność i zmienność (Zarys genetyki). Lwów 1927.

Dziedziczenie cech złożonych.

Dotąd braliśmy pod uwagę dziedziczenie cech prostych. Lecz są też bardzo liczne cechy złożone.

DZIENNIKARZ.

Wczoraj a dziś.

Praca w nowoczesnej redakcji dziennika daleka jest obecnie od charakterystycznej, nudnej ciszy, jaka panowała w redakcjach przed laty choćby dwudziestu pięciu.

Dziennikarz wczorajszy przywiązywał niezmierną wagę do artykułów polemicznych i publicystycznych, do felje-tonów i sprawozdań, mało natomiast zwracał uwagi na kalejdoskop wypadków bieżących, na aktualne zagadnienia praktyczne. Z tego powodu dziennik wczorajszy miał naogół fizjognomję przypominającą technikę redakcyjną tygodników i miesięczników.

Jakże inaczej przedstawia się praca dziennikarza nowoczesnego! Wprowadził on przedewszystkiem nowoczesne metody informacyjne, polegające na szybkości, lapidarności i bezpośredniości źródeł: telefon, radjo i ajencje prasowe,

Każda cecha dziedziczona, czy będzie nią barwa, czy kształt, czy jakakolwiek własność fizjologiczna, jak obecność cukru w roślinie lub długość życia osobnika, wywołana jest przez określoną przyczynę, znajdującą się gdzieś głębiej w organizmie. Te przyczyny nazywamy genami. Znamy wiele genów, które mogą wywołać cechę tylko wówczas, gdy jest ich kilka jednocześnie w jednym organizmie. Barwa czerwona groszku pachnącego występuje tylko wówczas, gdy obecne są w roślinie dwa różne i ściśle określone geny. Takie dwa geny mogą być w roślinach rodzicielskich rozdzielone (to znaczy, że każdy z osobników rodzicielskich ma tylko jeden z tych genów). Dlatego żadna z roślin rodzicielskich nie może mieć czerwonych kwiatów, lecz białe. Po skrzyżowaniu jednak takich dwóch białych roślin otrzymujemy w pierwszem pokoleniu mieszańców rośliny o kwiatach czerwonych, na skutek skrzyżowania bowiem dwa geny, o których mowa, znalazły się w jednej roślinie i spowodowały wystąpienie czerwonej barwy.

Szara, jednostajna barwa sierści u myszy wywołana jest obecnością trzech genów. Gdy jednego z tych trzech genów brak, wówczas mysz jest biała, gdy brak drugiego — mysz jest biała w szare łaty.

Nie ulega wątpliwości, że większość własności umysłowych i fizycznych czło- t. j. biura prasowe, jak np. Polska Ajen-wieka należy do kategorji cech złożo- cja Telegraficzna (P. A. T.), zbierające

nych.

przez swoich korespondentów informa-

Znamy liczne przypadki oddziaływa- cje z całego świata i rozsyłające je nia wzajemnego na siebie poszczegól- drogą telegraficzną i telefoniczną do

najróżniejszych gazet. W związku z tern zaczęto upraszczać t. zw. artykuły wstępne, feljetony literackie i publicystyczne, a na ich miejsce wprowadzać krótkie, pełne życia i plastyki informacje dnia, zdjęcia migawkowe zaszłych wydarzeń, słowem — całą tę napozór szarą, codzienną, a w gruncie rzeczy przebogatą mozaikę płynących chwil, którą z takim trudem, talentem i nakładem kosztów układa dziennikarz nowoczesny.

Jednak technika dziennikarska nieod-razu zrozumiała istotę zadań swej pracy i drogi należytego rozwoju. Tak więc np. sporo upłynęło czasu, zanim nowoczesny dziennikarz potrafił zrozumieć bezwzględną potrzebę ilustracyj, które niejednokrotnie żywiej przemawiają do wyobraźni czytelnika, aniżeli najkapitalniejszy opis. Trzeba było dopiero ujrzeć kinowy dziennik Pathé Frères, Gaumont, Fox-Movieton, aby ocenić potęgę wymowy ilustracji. I oto nastąpił moment zwrotny w dziejach prasy codziennej. Dzięki odkryciom technicznym na polu reprodukcji kilka pism europejskich wprowadziło na szpalty ilustracje przedstawiające wypadki aktualne. Wślad za tern nastąpił błyskawiczny wzrost nakładów. Mam tu ńa myśli paryski Excelsior, londyński Daily Mirror, warszawską „Prasę Polską“, a przedewszystkiem madryckie ABC.

Praca nowoczesnego dziennikarza.

Podstawą informaeyj dla nowoczesnego dziennikarza jest aparat telefoniczny, idący w zawody z głośnikiem radjo-wym, kablem podmorskim i misterną siecią ajencyj prasowych. Pośpiech, szybkość, bystra orjentacja, zdolność syntetycznego grupowania napływających wiadomości — to najbardziej cenione wśród innych zalety dziennikarza dzisiejszego.

Szczególnie umiejętność zestawiania informaeyj płynących nieprzerwaną prawie strugą na biurko redakcyjne jest podstawowym warunkiem pracy dziennikarskiej.

Wiadomości ze wszystkich stolic Europy otrzymuje się w ciągu 2—3 godzin. Wiadomości te, jeśli chodzi o zagadnienia interesujące opinję europejską, zazębiają się o siebie, stanowią jakby liczne komentarze, są odpowiednio naświetlone. Dziennikarz musi z pośród tego wszystkiego wybrać informację zasadniczą, prostą i zrozumiałą dla czytelnika. Wiadomość taka staje się najczęściej t. zw. „hasłem dnia“, wysuwa się ją na czoło gazety i dopiero resztę nadeszłego materjału przykrawa się odpowiednio.

Jak powstaje gazeta.

Nowoczesna gazeta poranna posiada zazwyczaj dwa albo więcej wydań: wydanie prowincjonalne i wydanie stołeczne. Wydania prowincjonalne wychodzą wcześniej, tak aby zdążyły na miejsce przeznaczenia, t. j. do różnych miast prowincjonalnych, na rano, wydanie stołeczne, przeznaczone wyłącznie dla stolicy, „zamyka się“ znacznie później, już po otrzymaniu ostatnich wiadomości. Wydanie prowincjonalne zaczyna się zwykle robić w godzinach popołudniowych, a kończy się je zazwyczaj koło 8-ej wieczorem. W ciągu tego krótkiego czasu nie może być mowy oczywiście o pisaniu wielkich artykułów, feljetonów i sprawozdań. Ten ma-terjał przygotowuje się z dnia na dzień w ten sposób, że redaktor naczelny lub jego zastępca zamawia u współpracowników odpowiednie artykuły, bacząc na aktualność tematu, a nawet przewidując jego bliską wartość bieżącą.

Rękopisy te musi już redaktor, przychodząc około godzny 2-ej, zastać na swem biurku. Przegląda on je, kwalifi-

kuje, przeznacza na odpowiednią kolumnę i posyła do zecerni do składania.

Tymczasem zaczynają nadchodzić komunikaty ajencyjne, depesze, telefono-gramy, wiadomości radjowe i od reporterów. Został nawiązany kontakt z całym niemal światem, a kilka czy kilkanaście linotypów (-» Drukarnia współczesna) szybko składa dostarczone teksty w długie szpalty metalowych wierszy.

Po dwóch, trzech godzinach ilość ma-terjału jest już tak wielka, że można przystąpić do „łamania“, t. j. układania go w kolumny. Najczęściej zajmuje się tern redaktor techniczny, przez którego ręce opracowane już teksty dostały się do zecerni. Łamanie zaczyna się przeważnie od kolumn środkowych, na których zamieszcza się materjał ogólniejszej treści. Ma to na celu zachowanie kolumn pierwszych jak najdłużej, by można było na nich zamieścić wiadomości, które nadchodzą w ostatniej chwili przed zamknięciem numeru.

Około godziny 8-ej wieczorem numer już jest skończony. Złamano właśnie pierwszą kolumnę i odesłano wślad za innemi do stereotypji (—» Drukarnia). Teraz odlane kolumny zamieszcza się na walcach maszyny rotacyjnej i rozpoczyna się druk gazety.

W redakcji w tym okresie następuje krótka przerwa w pracy. Około godziny 9-ej zjawia się dziennikarz prowadzący nocny numer i zaczyna się wszystko na nowo. Z numeru należy usunąć materjał starszy i przeznaczony specjalnie dla prowincji, a na jego miejsce daje się dalszy ciąg dex>esz i wydarzeń, które nadchodzą w nocy.

Pracę tę kończy dziennikarz zazwyczaj około godziny 4-ej nad ranem, a wychodząc z redakcji, ma uszy pełne jeszcze dzwonków telefonicznych, sygnałów radjowych, stukotu maszyn do pisania i dźwiękliwego jazgotu linotypu.

Rodzaje pracy dziennikarza.

Już z tego pobieżnego przedstawienia widać, iż rodzaje pracy dziennikarskiej są bardzo różnorodne. Im gazeta większa, tern podział pracy między członków redakcji jest wyraźniejszy. Oczywiście granice między różnemi rodzajami pracy dziennikarskiej są płynne. Zdarza się przecież, iż ktoś, kto jest np. reporterem, może czasem pisać i artykuły, naogół jednak dadzą się wśród dziennikarzy wyodrębnić trzy zasadnicze grupy pracowników:

1.    Publicyści. Nietrudno się zorjentować, jaka jest ich dziedzina pracy. Publicysta pisze w gazecie artykuł wstępny, polityczny, miejski czy gospodarczy; publicystyką są właściwie także wszelkiego rodzaju sprawozdania z teatrów, książek, koncertów, wystaw i t. d.

2.    Redaktorzy. W ścisłem znaczeniu tego słowa redaktorem jest ten, kto redaguje, t. zn. opracowuje i przygotowuje do druku cały materjał dostarczony do pisma. Najważniejszą funkcję spełnia w tej dziedzinie ten, kto redaguje całą gazetę, kto nadaje jej kierunek polityczny, kulturalny, kto kwalifikuje, jakie artykuły mają wejść do niej, a więc redaktor naczelny. Po nim idą redaktorzy poszczególnych działów: miejskiego, gospodarczego i t. d., odpowiedzialni każdy za swój dział. Redaktorem jest także sekretarz redakcji, przez którego ręce przechodzą wszystkie artykuły i który kieruje już pie jednym działem, ale całym numerem. Redaktorem jest wreszcie i t. zw. redaktor nocny, który „łamie numer“, t. zn. gotowy już i złożony materjał redakcyjny układa w kolumny.

3.    Reporterzy. W dzisiejszej gazecie reporter odgrywa coraz większą rolę. Jego zadaniem jest zbieranie wiadomości. Są różne rodzaje reporterów:

Zawńd dziennikarza powstał oczywiście dopiero wtedy, kiedy po wynalazku druku (—» Druk) zjawiają się pierwsze wydawnictwa perjodyczne, z których potem powstają gazety dzisiejsze (-» Prasa). Pierwszy dziennikarz w Polsce to niejaki Jan Aleksander Gorczyn, rytownik i wydawca gazety „Merkurju-sza“, który redakcję tego pisma przeniósł z Krakowa do Warszawy z chwilą przeniesienia tam stolicy Rzeczypospolitej.

reporter polityczny jest w kontakcie ze światem politycznym, stara się dowiedzieć, co się dzieje na arenie politycznej, wewnętrznej i zagranicznej ; reporter miejski czuwa nad życiem miasta, w którem dana gazeta wychodzi, reporter gospodarczy stara się dowiedzieć o tern, co się dzieje w życiu gospodarczem danego państwa.

Od „Merkuriusza“ do „Matina“.

Gorczyn posiadał niewątpliwie zdecydowany temperament dziennikarski. Pisał o wszystkiem — o muzyce, arytmetyce, o cnotach Władysława IV, o herbach i wydarzeniach dnia codziennego. Gdy się przegląda rzadko ocalałe numery „Merkurjusza“, widzi się w nich artykuły polityczne, sprawy bieżące, korespondencje nadsyłane z różnych stron kraju i t. d. Styl „Merkurjusza“ był jędrny, zdrowy, artykuły pisane bez przesady, wiadomości podawane rozsądnie. Wszystko to świadczy jak najlepiej o zdolnościach Jana Aleksandra Gorczyna, którego możemy uważać w Polsce za ojca zawodu dziennikarskiego.

Oczywiście nie tu miejsce na przytoczenie i scharakteryzowanie całego le-gjonu znakomitych polskich dziennikarzy, wśród których błyszczą nazwiska takie, jak Kraszewski, Prus, Dygasiński, Sienkiewicz, Kasprowicz, Świętochowski, Limanowski i marsz. Piłsudski.

Idealnym typem nowoczesnego dziennikarza był Albert-Londres, który zginął tragicznie w 1932 r. w czasie katastrofy okrętu „Georges Philippart“.

Życie Alberta Londresa było ustawiczną pogonią za ciekawym reportażem. Był jednym z najwybitniejszych dziennikarzy paryskich, jednym z najbardziej wykwalifikowanych korespondentów wojennych oraz niezrównanym fe-ljetonistą.

Przez długie lata z rana można było znaleźć na pierwszej stronie „Matura“ jego świetne, krótkie feljetoniki. Co kilka miesięcy wyruszał Londres w jakąś podróż, której rezultatem był znakomity reportaż. W ten sposób powstał jego reportaż z podróży do Buenos Aires, jego „ghetta Europy“, gdzie opisuje dzielnice żydowskie wielkich miast (między innemi Warszawy), i t. d. Specjalnością Londresa były listy z placu boju. Już w czasie wojny rosyjsko-japońskiej był on na Dalekim Wschodzie. Ostatnio nadsyłał korespondencje z walk pod Szanghajem, drukowane w całej niemal prasie europejskiej.

Międzynarodowy kongres Syndykatu Dziennikarzy w Rouen zupełnie słusznie nazwrał Alberta Londresa ideałem nowoczesnego dziennikarza, gotowego w każdej chwili zginąć na swym odpowiedzialnym posterunku.

Jakim powinien być dziennikarz współczesny.

Prasa jest niewątpliwie w społeczeństwach dzisiejszych potęgą, z którą liczyć się muszą wszyscy. Prasa bowiem wywiera często wpływ decydujący na kształtowanie się opinji publicznej, a co za tern idzie — i na całe życie zbiorowe danego kraju. To też zawód dziennikarza, mającego do swej dyspozycji tak potężne narzędzie, jakiem jest drukowane słowo, jest zawodem bardzo odpo-

kraju.

wiedzialnym. Każdy, kto myśli o zawodzie dziennikarskim, powinien się zastanowić nietylko nad tern, czy ma odpowiednie zdolności kwalifikujące go do tego zawodu, ale także i nad tern, czy jego charakter, jego poczucie moralności jest dostatecznie silne, aby mógł on wziąć na swoje barki tę wyjątkową odpowiedzialność, jaka jest związana z zawodem dziennikarza. Dziennikarz może stać się w istocie apostołem prawdy, nieubłaganym sędzią występków społecznych, szafarzem otuchy i optymizmu — jednocześnie jednak może się stać, niestety, anonimowym sprawcą anarchji, upadku obyczajów, siewcą nienawiści, wrogiem postępu, słowem — może być bezkarnym reżyserem wszelkich rozkładowych widowisk społecznych, politycznych, moralnych i gospodarczych.

Doniedawna jeszcze do zawodu dziennikarskiego garnęły się przedewszyst-kiem te jednostki, które na drodze życiowej zboczyły z tych czy innych powodów z utartej koleiny i w dziennikarstwie znajdowały jakąś czysto przypadkową przystań. Dziś te stosunki zmieniają się bardzo wyraźnie. Do zawodu dziennikarskiego trzeba mieć tak samo gruntowne przygotowanie, jak do każdego innego zawodu. Trzeba się u-mieć orjentować w niesłychanie skomplikowanej strukturze życia dzisiejszego, trzeba doskonale władać techniką dziennikarską, znać się na druku, na łamaniu gazety, na t. zw. adjustacji pisma (doborze odpowiednich czcionek, rozłożeniu tekstu w kolumnach i t. d.). To też w wielu krajach istnieją już dziś specjalne szkoły dziennikarskie (w Warszawie Szkoła Dziennikarska przy Wolnej Wszechnicy Polskiej), przygotowujące do tego trudnego zawodu. Liczne stowarzyszenia dziennikarskie, narodowe i międzynarodowe (w Polsce lip. Związek Syndykatów

Dziennikarzy Polskich) dbają o to, aby prawo do wykonywania zawodu dziennikarza miały tylko jednostki stojące na odpowiednim poziomie etycznym, któreby swój zawód wykonywały w peł-nem zrozumieniu swych obowiązków społecznych. W niektórych państwach (np. we Włoszech) zawód dziennikarza mają prawo uprawiać tylko dziennikarze wciągnięci na listę członków danej korporacji zatwierdzoną przez państwo. Takie postawienie sprawy jest oczywiście najbardziej krańcowem rozwiązaniem zagadnienia doboru odpowiednich jednostek do zawodu dziennikarskiego — rozwiązaniem nader ryzykownem, niweczą-cem bowiem najzupełniej niezależność dziennikarza, świadczącem jednak bardzo wymownie o tern, jak wielką rolę przywiązują państwa nowożytne do roli i znaczenia dziennikarza jako kierownika opinji politycznej i społecznej swego

R. Zrębowicz.

Po polsku niema prawie wcale prac poświęconych prasie i dziennikarstwu. Por. Wiktor Czajewski: Warszawa (tom IV „Dziennikarstwo“ ).

DZIEWORÓDZTWO W ŚWIECIE ZWIERZĄT. W olbrzymiej większości przypadków jaje zwierzęce rozpoczyna swój proces rozwojowy dopiero po zapłodnieniu, po zlaniu się w jedną całość z komórką płciową męską, czyli plemnikiem. Jednakże znamy przypadki, gdy zapłodnienie nie jest konieczne do rozwoju, gdy rozwój zwierzęcia może odbyć się bez wszelkiego udziału plemnika. Taki rozwój nazywamy dzieworodnym (partenogene-tycznym). Zjawisko to jest dość rozpowszechnione wśród zwierząt, występuje ono np. u drobnych skorupiaków wodnych, zwanych rozwielitkami, u mikroskopowych robaków-wrotków, u mszyc, znanych każdemu pasorzytów

kwiatów doniczkowych, u pszczół, os, mrówrek i t. d.

Czy istnieje dzieworództwo jako wyłączny sposób rozmnażania się?

Dzieworództwo może być zjawiskiem stałem, wyłącznym sposobem mnożenia się danego gatunku zwierząt. Jeśli rozwój odbywa się bez wszelkiego udziału plemników, to i produkujące plemniki samce stają się niepotrzebne. W tym razie gatunek składa się wyłącznie tylko z osobników płci żeńskiej, które wytwarzają jaja partenogenetyczne. Stwierdzenie jednak takiego stanu rzeczy jest nadzwyczaj trudne, musimy bowiem oprzeć się tu na fakcie, że dany gatunek zwierzęcy jest pozbawiony samców. Otóż „niema“ oznacza tyle tylko, że dotąd samców nie znaleziono, co nie stanowi żadnego dowodu, że samce wogóle nie istnieją. Jak dalece trzeba być ostrożnym z podobnym wnioskiem, wskazuje znany przykład przekopnicy (Apus). Jest to niewielki skorupiak słodkowodny, o nader kapryśnem występowaniu. W małym zbiorniku wody nieraz można znaleźć tysiące przekop-nie, potem zaś przez szereg lat nie napotkać tam ani jednego osobnika. Przez długi czas znajdywano wyłącznie tylko samice przekopnic, wobec czego utarło się w nauce mniemanie, iż samce w gatunku tym wogóle nie występują. A jednak pewnego roku znaleziono w małym stawie liczne samce. Niewątpliwie samce przekopnicy są zjawiskiem bardzo rządkiem i w tym gatunku naogół przeważa rozród dzieworodny. Mimo to nie może być mowy o dzieworództwie wyłącznem. Podobnych przykładów znamy kilka i zawsze okazywało się, że w pewnych warunkach lub miejscowościach spotykają się i samce. Istnienie więc dzieworództwa jako wyłącznego sposobu mnożenia się jest wątpliwe.

Dzieworództwo

w połączeniu z zapłodnieniem.

Natomiast różne kombinacje dzieworództwa z zapłodnieniem spotyka się bardzo często. Jedwabnik morwowy rozmnaża się w drodze normalnego zapłodnienia, samce i samice w tym gatunku są jednakowo pospolite. Ale zarazem pewien niewielki odsetek złożonych jaj rozwija się dzieworodnie. Ciekawe są zjawiska dzieworództwa u pszczół. W społeczeństwie pszczół mamy osobniki trojakiego rodzaju: samice, czyli królowe, robotnice, które są osobnikami bezpłciowemi (dokładniej : niedorozwiniętemu samicami), oraz trutnie, czyli samce. Wszystkie trzy rodzaje osobników powstają z jaj, złożonych przez tę samą królowę. Wynik rozwoju, powstanie tej lub innej płci, zależy od tego, czy złożone jaje zostanie zapłodnione, czy nie. Z jaj zapłodnionych rozwijają się samice lub robotnice, co zależy znowu od rodzaju pokarmu podawanego larwom. Natomiast z jaj dzieworodnych rozwijają się zawsze trutnie. Królowa pszczół, jakkolwiek może żyć i funkcjonować przez 12—15 lat, zostaje zapłodniona raz jeden w życiu, podczas t. zw. lotu weselnego. W specjalnym zbiorniku, mieszczącym się w odwłoku, królowa przechowuje zapas plemników, który musi jej starczyć aż do śmierci. Składane jaja, w drodze swojej przez jajowód nazewnątrz, przechodzą koło otworu tego zbiornika. Jeśli ujście zbiornika jest otwarte, plemniki wnikają do jaj, z których rozwijają się wtedy samice lub robotnice. Gdy otwór zbiornika zostaje zamknięty skurczem specjalnego mięśnia-zwieracza, wychodzące jaje roz-wija się partenogenctycznie i wydaje trutnia. W jakim stopniu skurcz lub rozluźnienie mięśnia zamykającego zależny jest od czynników wewnętrznych, a w jakim stopniu jest uwarunkowany

szukaj w tomie piątym!

zetknięciem się odwłoka królowej z komórkami woskowemi różnej wielkości i formy, do których samica składa jaja, nie jest jeszcze ostatecznie wyjaśnione.

Dzieworództwo cykliczne.

Znamy liczne przykłady dzieworództwa cyklicznego, występującego regularnie w określonych porach roku lub w określonych warunkach. W jeziorach lub większych stawach znajdujemy na wiosnę i w ciągu lata tylko dziewo-rodne samice rozwielitek, produkujące drobne jaja o cienkiej błonie. Z jaj tych w bardzo krótkim czasie wylęgają się nowe partenogenetyczne samice, a proces rozrodu postępuje tak szybko, że w ciągu lata możemy naliczyć kilkanaście kolejnych pokoleń rozwielitek. Jednak w końcu lata te same samice zaczynają wytwarzać dwojakie jaja : z jednych rozwijają się samice, z drugich zaś samce. Samice tego jesiennego pokolenia różnią się od samic letnich i wiosennych, gdyż wydają one duże stosunkowo jaja, o grubej odpornej błonie, zwane jajami zimowemi, lub słuszniej — trwałemi. Jaja te zostają zapłodnione, zimują i dopiero na wiosnę wylęgają się z nich znowuż samice dzieworodne. Cykl roczny został zakończony. Po szeregu pokoleń dzieworodnych mamy więc u rozwielitek pokolenie złożone z samców i samic, mamy zjawisko, znane pod nazwą przemiany pokoleń. Stosunki te u rozwielitek zależą w wielkiej mierze od warunków życiowych. W dużych zbiornikach wody, zamarzających na zimę, ale niewiele zmieniających się w ciągu lata, występuje w ciągu roku jeden taki cykl : raz jeden pojawiają się samce oraz samice, wydające jaja trwałe. Takie gatunki rozwielitek nazywamy monocyklicznemi. W zbiornikach małych, jak rowy przydrożne, kałuże i t. p., nieraz wysychających podczas lata, żyją gatunki policyklicz-n e, u których samce pojawiają się kilka razy do roku. Znaczenie życiowe tego zjawiska jest jasne. Rozwielitki nie mogą przetrwać wyschnięcia zbiornika, muszą one wszystkie zginąć. Ale ratują gatunek w ten sposób, że produkują jaja o grubej błonie, która umożliwia im przetrwanie okresu suszy. Gdy deszcze napełnią znowu zbiornik, jaja trwałe wytwarzają na nowo partenogenetyczne samice. Wreszcie w jeziorach górskich, odznaczających się, obok głębokości, niską temperaturą wody, mało wahającą się w ciągu roku, spotykamy gatunki acykliczne, u których niema regularnej przemiany pokoleń. Jak widzimy, dzieworództwo rozwielitek należy uważać za przystosowanie organizmu do warunków życia. Jest ono szybkim sposobem mnożenia się i następuje wtedy, gdy warunki są dogodne. Natomiast utrudnione warunki istnienia pociągają za sobą powstawanie samców i produkcję jaj trwałyeli, które mogą przetrwać okres niepomyślny. Taką cykliczność dzieworództwa spotykamy w wielu innych przypadkach, jak np. u wrotków i mszyc, gdzie stosunki są zasadniczo podobne do podanych.

Dzieworództwo sztuczne.

Najciekawsze są jednak zjawiska dzieworództwa sztucznego. Bez przesady powiedzieć można, że zjawiska te stanowią jedną z najświetniejszych zdobyczy nauk biologicznych naszego stulecia. Wspominaliśmy o sporadycznych przypadkach rozwoju dzieworodnego u jedwabnika. Hodowcy jedwabników wiedzą oddawna, iż odsetek jaj rozwijających się bez zapłodnienia można nieco powiększyć przez pocieranie jaj zapo-mocą pendzelka. Drażnienie mechaniczne powierzchni jaj zwiększa procent przypadków partenogenezy. Lepsze wyniki uzyskano po zastosowaniu środka niezwykle silnego: jaja jedwabnika umieszczano na przeciąg godziny lub półtorej w stężonym kwasie siarkowym. W tych warunkach do 40°/o jaj nie zapłodnionych rozpoczynało rozwój. Należy pamiętać, iż ja je owadów pokryte jest grubą błoną chitynową, nierozpuszczalną w kwasie siarkowym. Kwas zatem nie mógł uszkodzić samego jaja, drażnił on tylko jego powierzchnię. Wkrótce potem stwierdzono, iż wstrząsanie w probówce z wodą nie zapłodnionych jaj rozgwiazdy morskiej także pobudza je do rozwoju dzieworodnego. Wyniki te zainteresowały świat naukowy i coraz częściej próbowano działania najrozmaitszych środków' sztucznych na nie zapłodnione jaja różnych zwierząt. W bardzo wielu razach stwierdzono, iż u zwierząt, u których w warunkach normalnych partenogeneza nie istnieje, które rozmnażają się zatem stale drogą zwykłego zapłodnienia, można sztucznie zmusić komórki jajowe do rozwoju dzieworodnego. Zastanawiająca jest rozmaitość środków prowadzących do tego celu. Wstrząsy, pocieranie, ogrzewanie jaj, ich częściowe wysuszanie, zamrażanie, działanie na nie prądu elektrycznego, roztworów cukru, roztworów soli, kwasów (zwłaszcza organicznych), zasad, nakłuwania powierzchni jajowej zapomocą bardzo cienkiej igły szklanej i t. d. — wszystko to może spowodować rozpoczęcie się rozwoju parteno-genetyeznego. Wielkie zwłaszcza zasługi położył na tern polu badacz amerykański J. L o e b, który opracował specjalną chemiczną metodę pobudzania do parte-nogenezy jaj jeżowca morskiego. Metoda Loeba okazała się tak dalece skuteczna, że za jej pomocą udaje się zmusić wszystkie jaja do rozwoju, przyczem rozwój przebiega zupełnie normalnie i w jego wyniku niejednokrotnie już otrzymano dorosłe, dojrzałe płciowo osobniki jeżowca. Liczba gatunków zwierzęcych, na których dokonano podobnych prób, jest olbrzymia, powodzenie doświadczeń było zaś tak powszechne, że niewątpliwie w zasadzie każde wo-góle jaje zwierzęce można zapomocą odpowiedniej metody pobudzić sztucznie do rozwoju dzieworodnego.

Badania nad sztuczną partenogenezą rzuciły zupełnie nowe światło na zjawisko zapłodnienia. Normalnym bodźcem, uruchamiającym mechanizm jajowy, jest zapłodnienie. Jednakże z faktów partenogenezy sztucznej wynika, że nie jest ono wcale jedynym możliwym bodźcem, sztuezny bowiem bodziec chemiczny lub mechaniczny może w zupełności zastąpić działanie plemnika.

Dzieworództwo a dziedziczność.

Musimy jednak uwzględnić inną jeszcze stronę zjawiska. Jak wiemy, potomstwo może w jednakowym stopniu dziedziczyć cechy po ojcu, jak po matce. Ponieważ ze strony matki bierze w rozwoju udział tylko jaje, ze strony zaś ojca tylko plemnik, obie komórki rozrodcze, pomimo całej różnicy ich wyglądu i wielkości, muszą być równoznaczne pod względem dziedzicznym. Otóż to specjalne działanie plemnika, polegające na przekazywaniu potomkom cech ojca, nie może być oczywiście zastąpione przez sztuczny bodziec chemiczny. Innemi słowy — plemnik w rozwoju odgrywa dwojaką rolę. Z jednej strony jest on pobudką rozwojową, bodźcem, uruchamiającym mechanizm jajowy; tę jego rolę potrafimy w zupełności naśladować sztucznie. Z drugiej strony plemnik występuje jako przeno-siciel cech dziedzicznych. Jak dotąd, tego jego specyficznego działania odtworzyć w laboratorjum nie zdołaliśmy.

J. Dembowski.

J. Nusbaum: Rozwój świata zwierzęcego, Warszawa 1912. J. Dembowski: Szkice biologiczne, Lwów. 1927.

DŹWIĘK. Zjawisko zwane potocznie dźwiękiem lub głosem stanowi nader rozległą i różnorodną dziedzinę. Ryk lwa i brzęczenie komara, hejnał z wieży Marjackiej i szum fal morskich, donośny i przejmujący grozą grzmot towarzyszący uderzeniu pioruna czy naiwna melodja piszczałki pastuszej — wszystko to należy do dziedziny dźwięku.

Nauka o dźwięku obejmuje także zakres zjawisk leżących poza obszarem wrażliwości ucha ludzkiego. Jak do optyki zaliczamy obszary widmowe: podczerwony i pozafiołkowy, które przy działaniu bezpośredniem na siatkówkę nie wywołują jednak widzenia, tak samo i do akustyki zaliczamy procesy polegające na zbyt powolnych i zbyt szybkich drganiach źródła dźwięku, nie działających na nasz narząd słuchowy. Oczywiście do stwierdzenia tych niesłyszalnych zjawisk akustycznych musimy stosować specjalne przyrządy odbiorcze i rejestrujące.

Klasyfikacja dźwięków.

Rozchodzenie się dźwięku polega na ruchu falowym w jakimkolwiek ośrodku materjalnym. Ruch falowy ośrodka jest wytwarzany przez jakiekolwiek źródło drgające, jak np. kamerton, strunę, płytkę. Badając ruch rozmaitych źródeł, stwierdzamy, iż w wielu wypadkach ruch ten jest skomplikowany, w niektórych zaś bardzo prosty. Kamerton, odpowiednio pobudzony, drga np. ruchem nieskomplikowanym, zbliżonym do wahań wahadła. Taki ruch drgający nazywamy ruchem wahadłowym prostym, częściej zaś ruchem harmonicznym. Charakter tego ruchu najlepiej uwidocznia się na wy-

Ryc. 7. Wykres bardziej skomplikowanego ruchn⁻drgającego.

kresie. Odmierzamy na jednej osi czas, na drugiej — wychylenie punktu drgającego od środkowego położenia. Ryc. 6 wyobraża wykres ruchu harmonicznego. Krzywa ta nosi nazwę sinusoidy. Dźwięk wysłany przez źródło drgające ruchem harmonicznym nosi nazwę tonu muzycznego prostego. Ruch drgający innych źródeł różni się naogół od ruchu harmonicznego. Na ryc. 7 pokazano przykład bardziej skomplikowanego ruchu drgającego. Znakomity matematyk i fizyk francuski J. Fourier dowiódł, iż każdy ruch drgający okresowy można uważać za wynik nakładania się na siebie odpowiedniej ilości ruchów harmonicznych (ryc. 8).

S2_

oc

-Ci

ClC

aro

i:

rr

co

'i

?(

0°

Z10

Sinusoida na ryc. 8 a przecina prostą AB w dwu punktach. Dodając do poprzedniej sinusoidę o okresie trzy razy krótszym (ryc. 8 6), otrzymujemy przecięcie wypadkowej (linja ciągła) z AB w 4-ech punktach. Ryc. 8 c i d dają wynik sumowania z poprzedniemi linjami sinusoid o krótszych jeszcze okresach, odpowiadających większym częstościom drgań. Biorąc dostatecznie dużą liczbę sinusoid, otrzymalibyśmy. wypadkową, zbliżającą się bezgranicznie do prostej AB.

Wysokość tonu.

Na czem polega istota fizykalna tego faktu, że jeden dźwięk posiada wysoki ton, a drugi ton niski? Bliższe zbadanie wykazało, iż czynnikiem decydującym o wysokości tonu jest częstość drgań.

Możemy wytwarzać tony w bardzo szerokim zakresie częstości drgań: od kilku do rzędu mil jonów na sekundę. Jednakże ucho ludzkie posiada bardzo ograniczoną wrażliwość. Dolna granica słyszalności wynosi około 20 drgań na sekundę, górna granica — około 20.000 drgań na sekundę. Z biegiem lat górna granica maleje i przeciętnie w wieku około 47 lat wynosi już tylko około 13.000 drgań na sekundę. W muzyce stosuje się zaledwie obszar częstości od 35 do 4000 drgań na sekundę.

Natężenie dźwięku.

Uderzmy raz bardzo silnie klawisz fortepianu, a drugi raz naciśnijmy go bardzo lekko. Słyszymy, iż donośny głos w pierwszym wypadku zamieni się na cichy głos w drugim. Mówimy, iż natężenie głosu w pierwszym wypadku jest większe niż w drugim. Objektywnie natężenie mierzy się energją w ergach, jaka przepływa w ciągu 1 sek. przez powierzchnię 1 cm², prostopadłą do kierunku rozchodzenia się głosu.

Z to¹

2-

ZS IOO HOO /60O MOO

częst,ose

Ryc. 9. Krzywa wrażliwości ucha ludzkiego na natężenie dźwięku, w zależności od częstości drgań.

Ucho ludzkie posiada wysoką wrażliwość na natężenie głosu, aczkolwiek ograniczoną.

Czułość ucha ludzkiego na natężenie zależy od odległości źródła dźwięku, a także od częstości drgań. Największą czułość posiada ucho ludzkie przy tonach o częstości około 2000 drgnień na sek. Na ryc. 9 dolna krzywa oznacza t. zw. dolny próg słyszalności, górna zaś krzywa — t. zw. górny próg słyszalności ucha ludzkiego, gdy wrażenie słuchowe przechodzi już w ból.

Barwa dźwięku.

Z łatwością odróżniamy np. dźwięk skrzypiec od dźwięku fletu, nawet wówczas, gdy wysokość i natężenie tych dźwięków są jednakowe. Przypisujemy to różnej barwie tych dźwięków. Jak wyjaśnić na drodze badań fizykalnych tę subtelną różnicę? Należałoby zbadać ruch drgający tych źródeł głosu, ewentualnie otaczających je cząstek powietrza, inaczej mówiąc — zanalizować te dźwięki. Okaże się, iż drgania w obu wypadkach są różne. A według twierdzenia Fouriera każde z tych drgań można przedstawić w postaci szeregu nałożonych na siebie drgań harmonicznych o różnych częstościach. Drgania harmoniczne w obu wypadkach posiadają taką samą najniższą częstość. Róż nią się natomiast drgania tych dwóch źródeł ilością pozostałych składowych

tern

ruchów harmonicznych i ich natężeniem. Im jest tych ruchów składowych o wjrż-szych częstościach więcej, tern ton wydaje się ostrzejszy; im mniej bardziej głos jest miękki.

Szybkość dźwięku.

Szybkość rozchodzenia się fal akustycznych dla różnych ciał jest wielkością naogół różną. W powietrzu suchem, w temperaturze 0°, szybkość ta wynosi 330,76 m na sekundę. W wodzie morskiej, w temperaturze 17° — 1510 m na sek. Dla żelaza w temperaturze pokojowej szybkość ta wynosi 5000 m/sek. Dla korka — 430 do 530 m/sek. Dla gumy — od 25 do 70 m/sek. W porównaniu z szybkością światła są to, jak widzimy, szybkości małe. Można jednak

r<@

Ryc. 10. Schemat urządzenia telefonji optyczno-akustycznej. Z lewej strony stacja nadawcza, z prawej — stacja odbiorcza.

przesyłać głos z bardzo wielką szybkością, o ile przekształcimy fale głosowe na prądy elektryczne lub fale radjowe (elektromagnetyczne), bądź wreszcie na fale świetlne. Sposób przesyłania głosu na odległość z szybkością światła, gdy nośnikiem jest fala optyczna widzialna, objaśnia ryc. 10. W aparacie nadawczym dźwięki przy pomocy mikrofonu M wywołują drgania światła lampy łukowej, która w sposób zmienny rozjaśnia się i przygasa (zresztą niedostrzegalnie dla oka). W aparacie odbiorczym to przygasanie i rozjaśnianie się lampy nadawczej przekształca się znowu przy pomocy fotokomórki Z na drgania elektryczne, te zaś ostatnie na drgania aku-

Ryc. 11. Komplet rezonatorów Königa.

styczne, słyszalne w telefonie T (—» Fo-toelektryczna komórka).

Analiza dźwięków.

Subjektywna metoda analizowania polega na badaniu dźwięków zapomocą słuchu, przy użyciu t. zw. rezonatorów. Są to najczęściej naczynia metalowe, bez dna i zakończone u góry krótką rurką, którą wstawiamy do ucha. Jeżeli w jakimkolwiek dźwięku badanym znajdzie się drganie harmoniczne o takiej częstości, jaka odpowiada częstości drgań własnych powietrza w rezonatorze, zajdzie współbrzmienie tego słupa powietrznego i usłyszymy ton muzyczny. Na ryc. 10 widzimy komplet rezonatorów R. Königa.

Są jednak i inne dokładniejsze objek-tywne metody analizowania dźwięków. Na ryc. 12 pokazano szkic przyrządu Millera, służącego do rejestracji drgań akustycznych. Fale głosowe przedostają się tu przez tubę do cieniutkiej szklanej membrany M, od której prowadzi cienka nić jedwabna, nawinięta na rolkę i przymocowana do sprężyny. Na osi rolki osadzono zwierciadełko S. Promień światła, po odbiciu się od zwierciadełka,

— —►Axv/jçK

Ryc. 12. Przyrząd Millera.

»I

yw^A"

Ryc. 13. Obrazy dźwiękowe samogłosek a, e, i, o, u.

trafia na papier fotograficzny, przesuwający się w kierunku prostopadłym do powierzchni rysunku. Przy drganiu membrany otrzymamy na papierze fotograficznym linję zygzakowatą, która da nam obraz badanego dźwięku. Na ryc. 13 widzimy obrazy dźwiękowe samogłosek a, e, i, o, u — śpiewanych jednym tonem i zarejestrowanych zapomo-cą przyrządu Millera. Widzimy tu wyraźne powtarzanie się tych samych odcinków. Charakterystyczną rzeczą jest, iż samogłoska u ma najprostszą budowę, natomiast samogłoska e posiada bardzo skomplikowany charakter drgań. Charakter tego obrazu dla każdej samogłoski zmienia się zależnie od wysokości tonu.

Ultradźwięki.

Obszar fal akustycznych o częstości powyżej 20.000 drgań na sek. nosi nazwę ultradźwięków. Otrzymywać je można przy pomocy znanej powszechnie piszczałki Galtona; jednakże daleko częściej, szczególnie przy wyższych częstościach, ultradźwięki wywołuje się metodą drgań elektrycznych. Stosuje się

do tego celu odpowiednio wycięte płytki z piezokwarcu ; jest on nieprzewodni-kiem (dielektrykiem) ; umieszcza się go między okładkami kondensatora. Piezo-kwarc jest to płytka z zwyczajnego kwarcu, która ma tę własność, iż skoro naciśniemy dwie jej ścianki względem siebie równoległe, na drugiej parze ścianek wystąpią ładunki elektryczne. Odwrotnie, gdy jedną z par ścianek naładujemy elektrycznie, kryształ kurczy się. Gdy ładujemy przemiennie (zmieniając znaki ładunków), kryształ drga. Do wzbudzania drgań elektrycznych służą aparaty nadawcze takiego samego typu, jaki stosuje radjotechnika. O ile dostroimy obwody do rezonansu z kwarcem, ten ostatni zacznie drgać mechanicznie i wytworzy w otaczającym ośrodku fale ultradźwiękowe.

Doświadczenia Wooda i Loomisa.

Ci uczeni amerykańscy dokonali w ostatnich czasach szeregu ciekawych badań nad własnościami ultradźwięków. W ich badaniach częstość drgań wynosiła od 200.000 do 500.000 na sek. Przy użyciu nadawczych lamp rad j owych wytworzono drgania piezokwarcu, zanurzonego w naczyniu z ciekłym dielektrykiem, jak olej, nafta i t. p. Przytoczymy niektóre wyniki ich prac. Ciśnienie fal ultradźwiękowych na powierzchni cieczy jest tak duże, że położona na tę powierzchnię płytka szklana ab nie tonie nawet przy obciążeniu jej ciężarkami do 150 gramów (ryc. 14). Podczas drgań

BS8;

ultradźwiękowych na powierzchni cieczy powstają nierówności i wytryski strumieni cieczy na podobieństwo wodotrysku, tworzy się przytem gęsta mgła i rozpylone kuleczki cieczy unoszą się wgórę na znaczną wysokość. Wstawiano do naczynia z dielektrykiem szklaną rurkę z wyeiągniętem i zatopionem ostrzem, widoczną na ryc. 15. Na końcu ostrza osadzono kulkę z laku. Drgania ultra-akustyczne cieczy przenoszą się na rurkę, miejsce zetknięcia jej z kulką wskutek tarcia ogrzewa się i następuje osuwanie się kulki do położenia, jakie widzimy na rysunku. Jeżeli ściśniemy palcami ostrze rurki szklanej, odczuwa się silne ogrzanie, a nawet może nastąpić oparzenie. Jest to skutek ciepła, powstałego przez tarcie o naskórek drgającego w sposób niewidoczny szkła. Jeżeli zetkniemy deseczkę drewnianą z ostrzem rurki, otrzymujemy wydrążenie i wkońcu tworzy się w deseczce otwór ze zwęglonemi krawędziami. Wspomniani uczeni stwierdzili, iż drga-

Kyc. 16. Aparatura do badania wpływu fał ultradźwiękowych na organizmy żywe.

nia ultradźwiękowe działają przyśpieszająco na przebieg wielu reakcyj chemicznych. Działanie biologiczne ultradźwięków jest też bardzo silne. Tkanki organizmów roślinnych i zwierzęcych przy odpowiedniej energji fal ultradźwiękowych mogą ulec zniszczeniu. Ryby i żaby, poddane działaniu bardzo intensywnych fal ultradźwiękowych w wodzie, ulegają zabiciu. Na ryc. 16 widzimy część aparatury do badań własności biologicznych ultradźwięków.

Sonda ultradźwiękowa.

Fale ultraakustyczne znalazły bardzo ciekawe zastosowanie w marynarce. Przy ich pomocy daje się w sposób względnie łatwy wyznaczać głębokość morza, odległość innych łodzi podwodnych, skał podwodnych i t. d. Fale utra-dźwiękowe ulegają w wodzie nieznacznemu pochłanianiu ; przytem łatwo jest wysyłać je w pewnym określonym kierunku. Wyobraźmy sobie, że wysyłamy krótki sygnał w postaci ciągu fal ultraakustycznych pod wodą w kierunku pionowym wdół. Zanotujmy czas. Fale te dojdą do dna, odbiją się i powrócą do miejsca nadania w postaci echa. Odnotujmy czas otrzymania tego sygnału odbiorczego. Znając szybkość rozchodzenia się fal ultraakustycznych (ok. 1500 m/sck.) oraz przeciąg czasu pomiędzy sygnałem nadawczym a sygnałem odbiorczym, możemy z łatwością obliczyć głębokość morza. Idea powyższa została zrealizowana w postaci t. zw.

fluten

—$ — _--r -

ioom-

sondy ultradźwiękowej (syst. Langevin-Florisson). Nie wchodzimy tu w szczegóły konstrukcji, podamy tylko pokrótce sposób wyznaczania głębokości. Na ekranie części odbiorczej aparatu możemy obserwować światełko, przesuwające się zgóry nadół. Podczas pionowego przesuwania się światełko dwa lub więcej razy daje t. zw. garbki. Są to małe wychylenia wbok i powrót do poprzedniego pionu. Górny garbek odpowiada głębokości zanurzenia aparatu nadawczego, umieszczonego w dnie dziobowej części kadłuba okrętu. Dolny garbek występuje, gdy do aparatu powraca fala głosowa odbita od dna morskiego. Położenie dolnego garbka wskazuje w odpowiedniej skali głębokość morza w danem miejscu. Sonda ultradźwiękowa może wykazać do pewnego stopnia ukształtowanie dna morskiego, jak o tem łatwo można wnioskować z ryc. 17. Na rycinie tej po prawej stronie widzimy kształt linji świetlnej, występującej na ekranie części odbiorczej aparatu. Drobne nierówności dna (na lewej części rysunku) zaznaczają się szeregiem drob-113-ch garbków; natomiast przy nagłym

fCZkr*

im ~

—ii,« —

Ryc. 17. Zasada pomiaru głębokości przy pomocy fał ultradźwiękowych. Wskutek różnicy ukształtowania dna otrzymuje się wielokrotne echo na rysunku a, a dwukrotne na rysunku b.

poziom moRZR ' ZR o tą*. PROZeKt

&rro

/OOm.

/SOm.

mm

Ryc. 16. Część taśmy papierowej z zapisem rejestratora Narti.

skoku głębokości przyrząd zarejestruje dwa oddzielne garbki, daleko od siebie leżące, jak to widzimy na ryc. 17 b.

Obserwacja posuwającego się na ma-tówce światełka jest męcząca i niezawsze wygodna. Przy pomocy specjalnego rejestratora (syst. Marti) można wyznaczać w sposób objektywmy głębokość morza w miarę posuwania się okrętu : na papierze pokrytym cieniutką warstwą sadzy. Specjalny rysik rejestruje w górnym rzędzie garbków zanurzenie aparatu nadawczego, w dolnym zaś — odległość od dna. Z lewej strony podano na rysunku skalę głębokości w metrach. Budowane dotychczas rejestratory tego typu pozwalają na badania głębokości morskich do 5000 metrów⁷.

J. Roliński.

(S

EGEA. (Tabl. 15—16).

Odkopane mity.

Panował niegdyś na Krecie bajeczny król Minos. Król ateński Egeusz (Aigens) musiał mu posyłać rok rocznie haracz w postaci siedmiu chłopców i siedmiu dziewcząt, które król Minos oddawał na pożarcie byczogłowemu Minotaurowi w labiryncie. Potwora zgładził dopiero Tezeusz, syn Egeusza. Kiedy zwycięski królewicz powracał z Krety, Egeusz, sądząc, że okręt wiezie zwłoki syna, rzucił się z rozpaczy w morze, które na jego pamiątkę nazwano E g e j s k i e m.

Panowanie Minosa nad wyspami i wybrzeżami morza Egejskiego uważali starożytni Grecy za tak samo historyczne, jak późniejszą wyprawę (z XII wieku przed nar. Chr.) potężnych władców Myken i Argos na Peloponezie przeciw Troi nad Iiellcspontem w Azji Mniejszej. Nowożytni uczeni wkładali te tradycje „między bajki“, póki kupiec nie-

miecki Henryk Schliemann nie odkopał (r. 1871) Homerowej Troi i to nie jednej, ale dziesięciu warstw ruin na tem samem wzgórzu i póki z pod jego łopaty nie wyszły z ziemi (r.    1876) tajemnice Myken na

Peloponezie i dalej na południu leżącego Tirynsu. Dalsze wykopaliska, prowadzone w rozmaitych miejscowościach Grecji, wykazały istnienie tej samej, co w Mykenach, kultury (zwanej miceń-s k ą lub h e 11 a d y c k ą) nietylko na wybrzeżach i wyspach morza Egejskiego, ale aż na dalekich wyspach Jońskich, a nawet na Sycylji i w południowej Italji na Zachodzie, a na Cyprze i wybrzeżu Azji Mn. na Wschodzie. Była to kultura prawie ta sama, co kultura epoki bronzu, panująca w „Ujadzie“ i „Odyssei“.

I'** •]

Kud

rTm a\WTH

,o.

cyI

i-f

Ryc. 20. Naczynia kreteńskie wykonane w stylu późnominojskim.

Ryc. 19. Następujące po sobie pozycje akrobaty skaczącego przez byka (rys. wedl. Evansa).

Wślad za wykopaliskami Schliemanna poszły wykopaliska inne, niemniej zadziwiające : Anglik Artur Evans i jego następcy odkopali w Knossos na Krecie (w latach 1901—1905) wpo-bliżu jej dzisiejszej stolicy Kandji ruiny pałacu, utożsamionego z labiryntem Minosa. Inni archeolodzy odkryli po-łobne ruiny w południowej Krecie

wT Faistos i Hagia Triada) i indziej ; wszystkie te wykopaliska dały nam poznać wspaniałą kulturę przedmiceńską zwaną kreteńską lub m i n o j s k ą. Kulturę tę wraz z trojańską i miceńską obejmujemy wspólną nazwą egejskiej, krótko : E g e i.

Rozkwit i przekwit kultury egejskiej.

Na podstawie dokładnego wyróżnienia warstw wykopaliskowych i znalezionych w nich skorup naczyń o rozmaitych kształtach i ornamentach ustalili archeolodzy chronologję względną nowopoznanych kultur (co w nich jest wcześniejsze, a co późniejsze), a z pomocą datowanych wyrobów egipskich, napotykanych w rozmaitych warstwach,

wyrobów egejskich, znalezionych w E-gipcie, oznaczyli w przybliżeniu ich chronologję bezwzględną.

W kulturze kreteńsldej wyróżnia się trzy okresy: wczesnominojski (3000 do 2000), średniominojski (2000—1600) późnominojski (1600—1200). Najświetniejszy był okres średniominojski, czasy panowania Kreteńczyków na calem morzu Egejskiem i największego rozkwitu ich handlu. W tym czasie rozwinęli Kreteńczycy wysoką kulturę swoistą (zwaną kreteńską), która promieniowała na ląd. Narodowość Kreteńczyków jest nieznana (w każdym razie nie byli oni ani arjami, ani semitami, tylko raczej należeli do tej pierwotnej ludności egejskiej, której resztki zachowały się w czasach historjmznych w Azji Mn., zwłaszcza w Karji). Koniec świetności okresu średniominojskiego położył najazd greckich Achajów, którzy spalili pałace i zrabowali miasta, a odpłynąwszy z łupami, zostawili na wyspie załogi, czuwające nad nowymi poddanymi. Ci odbudowali wprawdzie pałac w Hagia Triada, a poczęści i w Knossos, ale już nie wyzwolili się z pod panowania Achajów, aż i tych pokonali nowi najeźdźcy, mniej od nich cywilizowani Dorowie. A skąd przybyli na Kretę Acha jo wie? Z Hellady, do której od końca trzeciego tysiąclecia napływały z północy, z za Dunaju szczepy greckie, obejmowane dziś nazwą Protohellenów. Ujarzmiając dawniejszą ludność niegrecką, ulegali jej kulturze, aż wreszcie w połowie II tysiąclecia, zasiliwszy się kulturą kreteńską, wydali własną kulturę, zwaną od miejsca głównych wykopalisk miceńską (inni zowią ją helladycką). Najazd ich na Kretę to tylko jeden z objawów ich ekspansji, która zaprowadziła ich także w XII w. pod frygijską Troję, centrum swoistej kultury, zwanej trojańską. Wyprawy korsarskie i handel dostarczyły Achajom środków na wznoszenie potężnych fortec w Mykenach, Tirynsie i indziej (—> Grecja). Ale i te nad potrzebę potężne mury cyklopie nie ochroniły ich przed Dorami, którzy ok. 1100 r. położyli kres ich panowaniu i kulturze, jak przedtem zniszczyli kulturę kreteńską. Po najeździe Dorów zaczęła się budowa nowej kultury greckiej — od początku.

W labiryncie Minosa.

Z ruin t. zw. labiryntu króla Minosa łatwo zrekonstruować pierwotny wygląd pałacu. Dookoła ogromnego dziedzińca centralnego grupują się w gmatwaninie prawdziwie „labiryntycznej“ mieszkania, magazyny, korytarze, schody. Pałac, zbudowany z bloków wapiennych, był przynajmniej czteropiętrowy. Pokojów zamkniętych prawie w nim niema ; w większości dwie ściany zajęte są przez skrzydlate drzwi i wrąskie pilastry. Przed drzwiami widać portyki, oparte na kolumnach, zwężających się ku dołowi. Tu i ówdzie łazienka. Gliniane rury wodociągowe dostarczają wody ze źródła; liczne zbiorniki i kanały odprowadzają

Sit

\ ».

Ryc. 23. Kreteńska tabliczka pokryta pismem linearnem.

iS

"’>?S

■f'

Ryc. 21. Część inkrustowanego brzeszczotu miceńskiego : polowanie na lwy.

ją do doliny. Dolną część ścian wykładano cienki emi płytami z alabastru, wyższą pokrywano freskami. Freski te (podobnie jak liczne kamienie rznięte i posążki) przedstawiają nabożeństwa, procesje, bitwy, polowania, popisy cyrkowe (walki z bykami, t. zw. tauroma-chje), zajęcia w polu i warsztacie. Przy występach publicznych pierwsze miejsce mają kobiety. Strój ich stanowi albo długa kloszowa spódnica z kilku falba-nami, spięta w kroku w rodzaj jupe-culotte’ôw (górna część ciała obnażona), albo falbankowa spódnica z tuniką podciętą zprzodu i ztyłu, uzupełniona u góry gorsetem, silnie ściśniętym w pasie. Jeśli do tego dodamy kunsztowną fryzurę, bogaty haft całego stroju i biżu-terję, otrzymamy wrażenie czegoś nie-

.ôâ

IMT

Ryc. 22. Bronzowy topór kreteński (labrys).

samowicie modnego. Nic też dziwnego, że główkę kobiecą z figlarnemi loczkami, namalowaną na jednym fresku, nazwano portretem Paryżanki. Mężczyznom przy pracy czy w boju wystarcza krótki fartuszek, przeciągnięty w kroku tak, że tworzy rodzaj majtek; spotykamy też dostojników w długich szatach lnianych. Twarze golone.

W całem życiu panuje nuta religijna. Mury, naczynia, rznięte kamienie pokryte są symbolami religijnemi ; tu i ówdzie stoją ołtarze. Zachowała się też pałacowa kapliczka, wyposażona w idole (małe posążki), naczynia kultowe i dary ofiarne. Wśród przedmiotów kultowych najczęstsze są tak zwane „rogi sakralne“, rogi byka, umieszczane na ołtarzach, rzeźbione i malowane na rozmaitych sprzętach, i podwójne topo-

MtÉÈÉDifel

M

m -V p m

fik!i :iv > ü

- -

ry (labrys), zdaje się, symbol władzy królewskiej i potęgi boskiej, łączonej w osobie króla. Czczono też bóstwa w postaci drzew, słupów kamiennych i w postaci ludzkiej.

Freski, malowania na naczyniach i figurki pozwalają nam określić styl sztuki kreteńskiej. Znamionuje go ruch i żywość (stąd ulubionemi motywami są tauromachje i tańce), a nadto ma-larskość, polegająca na impresjonistycz-nem (wrażeniowem) oddawaniu przedmiotów i scen jako zespołów świateł i cieni. Ten impresjonizm kreteński, tak różny od plastycznej sztuki Egiptu i Mezopotamji, a także Grecji, przypo-

►i »II¹

A-l

SM

5.

mina sztukę Azji Wschodniej, zwłaszcza Japonji. Kultura kreteńska jest dziś jeszcze niema, bo nie zdołano odcyfro-wać i odczytać w żadnym znanym języku licznych napisów w swoistem piśmie obrazkowem. (zwanem też hieroglif icz-nem) lub uproszczonem obrazkowem i linearnem. Ma ono niewiele wspólnego z hieroglifami egipskiemi lub bliższemi hetyckiemi, cała bowiem kultura kreteńska, pomimo pewnego charakteru wschodniego, jest przeważnie swoista, samorodna.

W grodzie Priama.

Odkopawszy drugą Troję (ok. 2500 do 2000), był Schliemann przekonany, że odkopał gród Priama, zburzony przez Achajów. Potężny zamek otoczony był pochyłym murem z nieobrobionych głazów; na tern podmurowaniu wznosił się mur gliniany, wzmocniony drzewem. Do bram prowadziły szerokie rampy, wyłożone starannie wielobocznemi blokami. Budynki miejskie, z cegieł niepa-lonych, wzmacnianych belkami, miały kształt prostokątny ; przed drzwiami wznosiły się przedsionki. Charakterystyczne dla tej drugiej Troi są urny, naśladujące postać ludzką w ten sposób, że dolna część przedstawia tułów ze szczątkami rąk, służącemi za chwyty, górna (przykrywka) głowę z twarzą; czasami całe naczynie jest tylko głową. Niektóre mają kształty zwierząt. Za ornament naczyń służą wstęgi geometryczne i wzory malowane. O zamożności mieszkańców tego zamku świadczy tak zwany „skarb Priama“, składający się ze złotych, srebrnych i miedzianych naczyń tudzież złotej biżuterji. Wykonanie tej biżuterji jest bardzo delikatne.

Z Troją Homerową nie może ten zamek mieć nic wspólnego już ze względów chronologicznych. Czasowo odpowiada jej raczej Troja odkopana w warstwie szóstej (od dołu), silnie ufortyfikowana cytadela, otoczona wysokim murem z głazów nieregularnych i obrobionych kwadrów. W regularnych odstępach wystają z murów pochyłe skarpy, a w znaczniejszych odległościach flankują je potężne baszty. W jednej z nich mieści się wielka studnia zamkowa. Przy bramie wschodniej, bronionej przez wieżę, mur skręca łu-kiem, tworząc ulicę, w której głębi znajdowało się zamknięcie bramy. Do murów fortecznych przylegają resztki domów; inne wznosiły się przy szerokich ulicach w środku grodu.

Tę Troję, zwaną od kultury miceń-ską, zburzyli nie Grecy, lecz szczepy trackie, w których posiadaniu północna Troada pozostawała aż do końca w. IX, poczem miejsce ich zajęli pokrewni im Trerowie. Osady greckie w tych stronach pochodzą dopiero z YII w. Wcześniejsze najazdy Greków rozbiły się o mury frygijskiej Troi i być może zostawiły echo w dziesięcioletniem trwaniu oblężenia Troi w „Ujadzie“.

Przy grobie Agamemnona.

Jeśli charakterystycznym kwiatem wyrafinowanej kultury kreteńskiej była fajansowa figurynka „modnej“ damy z Knossos lub portret tak zwanej „Pa-

IF-

-, Hit 4

1! f?

Lj!

Ryc. 24. Reljef z „Bramy Lwów" w Mykenach (epoka późnoegejska).

T. Sinko.

ryżanki“, to wyrazem męskiej kultury miceńskiej jest t. zw. „Skarbiec Atre-usa“ (lub „Grób Agamemnona“ ), grób kopułowy, o którym słusznie powiedziano, że kto go zbudował, był największym budowniczym greckim, aż do epoki Peryklesa. Jest to bowiem jeden z „cudów świata“, doskonalszy od piramid egipskich. Spoczywający tu władca pobliskich Myken chciał po śmierci mieć mieszkanie równie potężne, jak ta forteca z murami i lwią bramą na wzgórzu. Główną część tego wzgórza zajmuje ogrodzony cmentarz z grobami szybo-wemi. Obok niego wzniosła dynastja

Ryc. 25. Promieniowanie kultury kreteńskiej na Mykeny i Troję.

grobów kopułowych ok. w. XIV pałac (drugi), którego plan, mimo pewnych analogij z kreteńskim, jest lądowy, grecki. Typ domu z prostokątną świetlicą (megaron) o jednym otworze, stałym piecem i siodłowym dachem przynieśli Achajowie z swych siedzib północnych, jak i ubranie, składające się ze spodni i bluzy (chitonu) z krótkiemi rękawami. Na resztkach ścian megaron znaleziono na wyprawie stiukowej fragmenty fryzu, które dowodzą emancypowania się sztuki miceńskiej z pod wpływów kre-teńskich. Wpływy te widać na ceramice i jej ornamentacji, złożonej ze spirali i rozet, wachlarzowatych owali, podzielonych szeroką wstęgą na dwie części, lub z wyobrażeń roślin i drobnych zwierząt morskich. Także symbole religijne na rzniętych kamieniach i pieczęciach są tu takie same, jak na Krecie. Różnica leży w budowie zamków, na Krecie otwartych, bezbronnych, tu silnie fortyfikowanych po górach, i w budowie mieszkań, tam zgrupowanych koło centralnego dziedzińca, tu ograniczających się do megaron z wejściem od ściany węższej i przedsionkami, spoty-kanemi potem w greckiej świątyni. Mimo bowiem gwałtownego zniszczenia kultury miceńskiej przez Dorów dużo jej elementów przeszło do późniejszej kultury i sztuki greckiej.

Całość kultury egejskiej przedstawił popularnie Kazimierz Z. Majewski: Kultura ajgajska, Lwów 1933. Bibljoteka Filomaty 5. O naczyniach egejskich pisze Kazimierz Bulas: Keramika grecka. Lwów 1933. Biblj. Filomaty 3. O tańcach na zabytkach egejskich jest praca K. M a-jewskiego: Tańce w Egei. Kwart. Klas. III. 1929. Większe opracowanie po polsku z przeszło 300 rycinami to ks. Władysława Szczepańskiego: Egea i Hatti. Książnica-Atlas 1923. Wspaniały materjał ilustracyjny daje H. Th. Bossert: Alt-kreta Berlin 1923. Warto też przeczytać powieść Rosjanina Mereżkowskiego: Tutankhamon na Krecie w przekładzie polskim, Lwów 1927.

EGIPT. (Tabl. 18—20). W klasycznej starożytności uchodził Egipt za źródło wszelkiej mądrości ludzkiej i budził wielkie zainteresowanie, dzięki czemu zostawili nam uczeni greccy cały szereg dzieł zawierających czasami zupełnie dokładne wiadomości o krainie nad Nilem. Były one jednak niedostateczne. Egipt poznaliśmy dopiero przez współczesne badania naukowe, zapoczątkowane w r. 1797 podczas wyprawy Napo-

leona. Uczeni towarzyszący wówczas armji francuskiej wzbudzali, widać, niemałą pogardę w dzielnych wojakach, skoro znalazła ona echo nawet w literaturze polskiej („Kordjan“ akt I), lecz zato wydana przez tę komisję relacja doprowadziła pośrednio do odczytania hieroglifów przez Champolliona (r. 1822), a w następstwie do całego szeregu prac archeologicznych i filologicznych, trwających aż po dzień dzisiejszy.

T\

Położenie geograficzne.

Część doliny Nilu ciągnąca się od katarakt Assuanu do morza stanowi terytorjum państwa Egipskiego. Egipt jako państwo powstał w ścisłej zależności od Nilu. On to, znosząc w dolinę ziemię z gór abisyńskich, wytworzył wieloramienne ujście, nazwane później przez Greków Deltą; on to przede-wszystkiem swemi dorocznemi wylewami umożliwił wogóle życie w Egipcie, użyźniając mułem ziemię i dostarczając niezbędnej wilgoci temu krajowi, gdzie deszcze padają po kilka tygodni w roku. Nadto rzeka ta była zawsze główną ar-terją komunikacji, przez co Egipcjanie stali się już wcześnie narodem żeglarzy.

Człowiek.

Człowiek zjawił się w Egipcie w epoce europejskch epok lodowcowych, gdy w Afryce padały rzęsiste deszcze, a dolina Nilu była jednem wielkiem jeziorem. Gdy wody spłynęły, dolina pokrywała się mało zresztą zróżniczkowaną roślinnością, drobnemi kępkami drzew, które w Egipcie nigdy nie miały rozrosnąć się w lasy, a w rzece pojawiły się papirusy i kwiaty lotosu. Woda przyciągała zwierzęta z pustyni : lwy, gepardy, antylopy oraz dzikie byki i owce, nadające się do oswojenia i hodowli. Liczba koczujących w Egipcie plemion wzrastała, a były one najrozmaitszego pochodzenia, jak wykazały pomiary an-

Ryc. 26. Egipcjanie i ich sąsiedzi (imirzyn, sornita, Libijczyk i Egipcjanin).

tropologiczne. Z tej mieszaniny wytworzyła się jednak ludność jednolita, podobna do swoich zachodnio-północnych sąsiadów, lecz bynajmniej z nimi nie identyczna, rasy nie dającej się bliżej określić.

Zarys dziejów.

Około r. 3000 przed nar. Chr. król Górnego Egiptu (południe) podbił Dolny (północ) i złączył je w jedno państwo, które przetrwało nierozdzielnie do dni naszych. Dzięki swemu geograficznemu położeniu Egipt długi czas skutecznie opierał się obcym najazdom, a wobec mało wojowniczego ducha ludności rzadko tylko napadał swoich sąsiadów. Utrzymywał jednak z nimi dość żywe stosunki handlowe. Skutki wielkiej wędrówki ludów (około r. 2000 przed nar. Chr. —» Babilonja) dały się odczuć i w Egipcie: na terytorjum jego usadowił się wówczas lud nieznanego pochodzenia, zwany przez Greków Hykso-sami, który przyprowadził z sobą wóz i konia, nieznane dotychczas nad Nilem. Hyksosi utrzymali się w Egipcie przypuszczalnie niewiele dłużej niż 100 lat; po ich wypędzeniu następuje nowa era w życiu świata starożytnego. Państwa cywilizowane łączą wówczas — jak i dzisiaj — bliskie stosunki, wymiana dóbr wszelkiego rodzaju staje się między niemi bardzo żywa. Egipt zajmuje w tym zespole stanowisko dominujące, walki jednak z osiadłymi

(ICS Jy) fëL    i

tm=>

w Azji Mniejszej Hetytami o posiadanie Syrji, zamieszki wewnętrzne oraz najazdy ludów obcych osłabiają jego siły. W pierwszej połowie VII w. przed nar. Chr. pada on ofiarą zaborczości Asyrji (-» Asyrja), a po krótkim okresie odzyskanej samodzielności traci ją ponownie i ostatecznie wskutek najazdu Persów w r. 525 przed nar. Chr.

Życic gospodarcze.

W Egipcie istniała gospodarka naturalna, pieniądz nie był używany. Egipcjanin otrzymywał zapłatę za pracę głównie w środkach żywności i niemi też uiszczał podatki. Handel był zamienny. Lud na targu poprostu dawał

<œ>

Ryc. 27. Na targu. Przekupień sprzedaje słodkie ciastka za naszyjnik i parę sandałów. U góry odnośne napisy hieroglificzne.

jeden przedmiot za inny, np. naszyjnik za parę sandałów, przy większych transakcjach i przy płaceniu podatków służył za miarę wartości, lecz rzadko tylko jako środek płatniczy, deben (91 gr.) miedzi albo złota. Jeśli ktoś np. kupował wołu wartości 120 debenów, to dawał za niego przedmioty, ocenione łącznie na 120 debenów.

W takich warunkach jedyne rzeczywiste bogactwo stanowiła ziemia, która od połowy II tysiąclecia staje się wyłączną własnością króla i świątyń, a uprawiana jest przez dzierżawców.

Ustrój polityczny i społeczny.

Na czele państwa stoi król (faraon), z początku władca absolutny, później feudalny, wreszcie znów nieograniczony pan Egiptu, a zawsze uosobienie boga Horusa za życia, a Ozirisa po śmierci.

Ponieważ podatki, a później i czynsz dzierżawny gruntów wpływały w naturze, więc po zaspokojeniu potrzeb dworu, urzędników i bogów miał faraon zawsze do swego rozporządzenia ogromne ilości wszelakiego rodzaju dóbr, które sprzedawał, przez co był największym kupcem na rynku wewnętrznym, a jedynym na zewnętrznym. Pod pozorem wymiany darów prowadzi on handel zamienny z ościennymi królami, a niezależnie od tego sprowadza brakujące w Egipcie surowce : cedry z Syrji, miedź z Synaju, złoto z Nubji. Nadto każe faraon łamać kamienie w górach granicznych, buduje w nich pałace, świątynie, grobowce dla siebie i swojej rodziny, wznosi posągi sobie i bogom, którym w dodatku jako najwyższy kapłan obowiązany jest składać osobiście ofiary, wreszcie prowadzi wojny i rządzi.

Te różnorodne funkcje króla sprawiły, że Egipt był poza krótko trwającym okresem feudalnym (około r. 2000 przed nar. Chr.) przedewszystkiem państwem urzędniczem. Urzędnik był wszystkiem i mógł o sobie powiedzieć, „że wszystkie stany są rządzone, jedynie „uczony rządzi“. Poto, żeby zostać urzędnikiem, trzeba było skończyć szkołę, umieć czytać i pisać, nauczyć się pewnych ma-

vv;

Ryc. 28. W urzędzie skarbowym. Robotnicy pilnowani przez dozorcę przesypują wpłacone zboże do worków, które pisarze zapisują.

ksym zawierających bardzo praktyczną mądrość życiową, co w sumie stanowiło uczoność egipską.

Mniej od urzędników znaczyło zawodowe duchowieństwo i wojsko, przeważnie najemne. Było tak jednak tylko w czasie rozkwitu państwa, w chwilach upadku i kapłan i żołnierze umieli się wyzwalać z pod władzy króla, a nawet wprowadzać na tron swoich przywódców, (opisuje to Prus w „Faraonie“).

Wielkich kupców i bankierów (-> Ba-bilonja) w Egipcie nie było. Istnieli jedynie drobni kramarze. Robotnicy i rzemieślnicy byli zorganizowani w oddziały i przydzielani do rozmaitych urzędów i świątyń. Otrzymywali oni zapłatę bardzo nieregularnie, jeśli ją wogóle otrzymywali. Tego rodzaju stosunki doprowadzały nawet niekiedy do strajków i zaburzeń.

Najcięższe życie w Egipcie mieli niewolnicy i pańszczyźniani chłopi pracujący na roli i spełniający naogół najcięższe posługi. Byli oni obowiązani do opłat i podatków, które odnośni urzędnicy wymuszali od nich nierzadko biciem.

Kultura Egiptu.

W czasach przedhistorycznych naczelne miejsce w Panteonie egipskim zajmował bóg sokół H o r u s, później podporządkowany z jednej strony bogom słonecznym (Re, A tum), z drugiej O z i r i s o w i, bogowi ziemi i wegetacji, który, jak wszyscy bogowie tego rodzaju, umarł i zmartwychwstał. Widzimy z tego, że religja egipska powstała ze splotu różnych kultów. W dodatku wnikały do grona bogów najwyższych, zależnie od konstelacyj politycznych, różne bóstwa miejscowe, jak np. Amon tebański około r. 2100 przed nar. Chr., gdy Teby stały się stolicą państwa; komplikowało to jeszcze bardziej mito-logję egipską. Zdaje się, że umiejętność

orjentowania się w tej gmatwaninie oraz znajomość odpowiednich zaklęć i innych sztuk magicznych niemal wyłącznie składały się na całą, niesłusznie zresztą sławioną mądrość kapłanów egipskich ; w zachowanych nielicznych fragmentach treści teologicznej nap różno doszukiwalibyśmy się jakiejś głębszej myśli, któraby usprawiedliwiała ten mit naukowy o ich głębokiej filozof ji. Z pośród wielu bogów największą czcią otaczali Egipcjanie A mon a Re i O z i r i s a, pana świata podziemnego. Był on najwyższym sędzią umarłych, od których wymagał nietylko nieskazitelnej przeszłości, lecz nadto zachowania pewnych określonych form na sądzie pośmiertnym. Dla ułatwienia umarłym tego zadania wkładano nawet w czasach późniejszych do trumien t. zw. księgę umarłych, która zawierała szereg pouczeń i wskazówek wr tym zakresie. Niezależnie od tego każdy Egipcjanin starał się zapewnić sobie życie pozagrobowe na ziemi. W tym celu nietylko wznosili królowie swoje wspaniałe piramidy, lecz i każdy znaczniejszy Egipcjanin również budował sobie dom-grobowiec ; na ścianach tych domów wypisywał Egipcjanin zasługi swoje względem króla i przedstawiał najprzyjemniejsze sceny ze swego życia, najczęściej siebie przed pięknie nakrytym stołem, samego lub w towarzystwie żony, chcąc sobie wr ten sposób zapewnić po śmierci wszystko, co cenił i kochał w życiu. W grobowcu Egipcjanina ustawiano posąg zmarłego i dawano mu do grobu wszystko, co mu mogło sprawić przyjemność, a więc poza jedzeniem dostawały się dzieciom zabawki, młodym chłopcom ich zeszyty szkolne, pełne błędów ortograficznych, kobietom stroje i klejnoty, mężczyznom broń i t. p. Ciało starali się Egipcjanie możliwie uchronić od rozkładu. Doszli oni w sztuce balsamowania do wielkiej doskonałości, czego najlepszym dowo-

szukaj w tomie piątym!

dem są mumje egipskie, które przetrwały do naszych czasów.

Oprócz grobowców budowali jeszcze Egipcjanie i domy mieszkalne, w późniejszych czasach z pokojami kąpielo-wemi i z kanalizacją, pałace i świątynie. Te ostatnie były jakby obrazem świata : z ziemi wyrastały kolumny w kształcie palm i wiązek papirusu lub lotosu, na których wspierał się płaski dach, wyobrażający niebo. Przed świątyniami często stały całe szeregi sfinksów (lwów z twarzami ludzkiemi). Twarze sfinksów miały przeważnie rysy władców Egiptu.

Budowle egipskie były bogato ozdobione posągami, malowanemi płaskorzeźbami i malowidłami. Sztuka egipska służyła przedewszystkiem celom religijnym, np. płaskorzeźby w świątyniach przedstawiały rozmaite fazy ceremonji dla pouczenia kapłanów, posągi miały według wierzeń egipskich naprawdę zastępować w pewnych warunkach człowieka, którego przedstawiały, i t. p. Dlatego też starano się o możliwie wierne odtwarzanie postaci ludzkich. W najstarszych czasach historycznych wprawiano posągom oczy z błyszczących kamieni, nadając im przez to wielką żywość spojrzenia. W czasach klasycznych (około r. 2000 przed nar. Chr.) twarze nabierają wyrazu, stają się bardziej uduchowione, wreszcie od końca Ii-go tysiąclecia następuje skostnienie, artyści trzymają się ściśle kanonów, kop j u ją te same twarze, te same postaci, sztuka staje się rzemiosłem.

Malarze egipscy nie znają perspektywy, a przytem odtwarzają nie to, co widzą (ten stopień rozwoju osiągnęli dopiero Grecy), lecz to, co o danym przedmiocie wiedzą, np. dno dzbana, które zakrywa właśnie brzeg miski. Pod tym względem zbliżają się do nich współcześni ekspresjoniści (-» Ekspre-sjonizm).

Pismo hieroglificzne.

Pismo egipskie (-* Pismo), jakie znamy z papirusów o najrozmaitszej treści, składa się z kresek i kółek, w których z pewnym trudem możemy odróżnić rysunki przedstawiające ludzi, zwierzęta, przedmioty. Pismo takie już Grecy nazwali hieratycznem. Gdy szło jednak o umieszczenie napisu na ścianie pałacu, świątyni lub grobowca, ze względów estetycznych lub magicznych zastępowano te znaki pisma dnia codziennego odpowiedniemi, pięknie wykonanemi obrazkami pisma hieroglificznego.

Ryc. 29. Słowo ss, książka, rękopis i t. p. pisane anakami hieratycznemi i hieroglificznemi. Hieroglify przedstawiają 1) przybory pisarskie: paletkę drewnianą z dwoma wgłębieniami na czarny i czerwony tusz, związane z nią naczynie z wodą oraz piórnik na zaostrzone trzcinki służące do pisania; 2) zwiniętą, związaną i zapieczętowaną rolkę papirusu.

Teksty egipskie.

Ponieważ papirus, na którym pisano w Egipcie, jest znacznie mniej trwały niż glina Babilończyków, dokumentów zachowało się tu względnie niedużo. Z literatury pięknej posiadamy baśnie i bajki, pieśni śpiewane przy pracy i zabawie, a przedewszystkiem hymny religijne, jedyne z tych utworów mogące wywrzeć duże wrażenie estetyczne na współczesnym czytelniku.

Nauka w Egipcie.

Egipcjanie zostawili nam dzieła historyczne, matematyczne (—> Liczba i Miara), astronomiczne, medyczne. Medycyna, a szczególniej chirurg ja, osiągnęła wysoki poziom rozwoju wskutek tego, że dzięki sekcjom przy balsamowaniu zwłok Egipcjanie dobrze poznali organizm ludzki. Ze wszystkich języków starożytnego Wschodu jeden egipski posiada słowo na oznaczenie mózgu.

Pochodzenie i znaczenie kultury egipskiej, ny rozwój kultury hellenistycznej, kon-

Język egipski wykazuje podobieństwo centrującej się w zbudowanej przez

z jednej strony do różnych grup językowych afrykańskich, z drugiej do semickich. Odpowiada to dwom pierwiastkom przedhistorycznej kultury egipskiej, gdzie obok słabych przebłysków samodzielności występują bardzo silne wpływy Azji Przedniej, której i późniejszy Egipt zawdzięcza lwią część swoich wiadomości i umiejętności, szczególniej na polu techniki. Ze Wschodu przejęli również Egipcjanie początki architektury i sztuki plastycznej ; w czasach historycznych Egipt, pozostawiony swym własnym siłom, umiał jednak wyrobić sobie swój własny styl w obu dziedzinach i ten przekazał Grecji do dalszego rozwoju. W pewnym stopniu samodzielny był też i rozwój pisma, któremu zawdzięczamy podział słowa na spółgłoski (—» Pismo). Najważniejszą jednak zdobyczą kultury egipskiej jest to, że w egipskich podręcznikach chirur-gji, niezależnie od licznych przepisów praktycznych, znajdują się wzmianki tyczące się wewnętrznej budowy ciała, zdradzające czysto naukowe zainteresowanie się przedmiotem. Tu więc, a nie w Grecji, zrodziło się dążenie do poznania tajemnic przyrody, któremu zawdzięczamy wspaniały rozwój naszej kultury i cywilizacji.

wielkiego zdobywcę Aleksandrji, ani późniejsze administracyjne zarządzenia Rzymian. Dopiero przyjęcie chrześcijaństwa wywarło na nich pewien wpływ. Późno-egipskie (koptyjskie) tłumaczenie Biblji oraz inne teksty teologiczne napisane zostały alfabetem bardzo zbliżonym do greckiego, a umyślnie do tego celu ułożonym. Teksty te ułatwiły później znacznie odczytanie hieroglifów.

Dalsze losy Egiptu.

Jako część Persji wszedł Egipt w skład państwa Aleksandra Wielkiego, a po jego śmierci dostał się pod panowanie Lagidów (Ptolomeuszów). Od r. 30 przed nar. Chr. był Egipt prowincją rzymską. Egipcjanie przyjęli obojętnie wszelkie zmiany, traktowali obcych władców jako prawowitych faraonów, stawiali im pomniki w strojach egipskich i pisali ich imiona i tytuły pismem hicroglificznem na ścianach świątyń. Nie obchodził ich wcale ani świet-

W VII w. został Egipt zdobyty przez Arabów i dzielił od tej pory losy różnych kalifatów, z któremi był zresztą dość luźno związany. Ucierpiał również podczas wypraw krzyżowych wskutek walk jego sułtanów z krzyżowcami. Od XIII w. tron pozostawał we władaniu Mameluków, t. j. potomków niewolników, z których dawniejsi sułtanowie tworzyli swoje wojsko. Odgrywali oni jeszcze pewną rolę po wcieleniu Egiptu do państwa Ottomańskiego w r. 1517; przywódcy ich bywali nawet mianowani wielkorządcami Egiptu. Po nieudanej wyprawie Napoleona Turcy przysyłali do Egiptu tylko paszów obcego pochodzenia. Jeden z nich, Albańczyk Mehmet Ali, wymordował wybitniejszych Mameluków i potrafił zapewnić nietylko sobie, ale i swoim potomkom spokojne panowanie nad Egiptem. Od r. 1867 władcy Egiptu noszą tytuł kedywów.

W międzyczasie ścierały się ze sobą w Egipcie wpływy angielskie i francuskie. Oba mocarstwa, korzystając z ciężkiego położenia finansowego kraju, coraz intensywniej zajmowały się jego sprawami wewnętrznemi. Początkowo Francja uzyskała przewagę: Francuzowi Lessepsowi powierzono wybudowanie kanału Sueskiego (-» Kanały), łączącego morze Śródziemne z Czerwonem (otwarty w r. 1869). Lecz wkrótce potem udało się Anglji zająć zbrojnie Egipt i położyć rękę na administracji.

185

Egipt — Egoizm.

136

A. Hertzówna.

Anglicy zaprowadzili porządek w kraju, zdobyli znowu utracony poprzednio Sudan i zmusili Francuzów do wyrzeczenia się wpływów nawet w górnej części doliny Nilu. Wreszcie Francja w roku 1904, a kedyw w r. 1905 uznali oficjalnie dominujące stanowisko Anglji w Egipcie. W ten sposób Wielka Bry-tanja zapewniła sobie kanał Sueski, ten klucz do wrót Indyj. Nominalnie Egipt w dalszym ciągu należał do Turcji i obowiązany był do płacenia jej pewnej daniny. Dopiero w końcu r. 1914, t. j. po wypowiedzeniu wojny przez Turcję, ogłoszony został protektorat Anglji nad Egiptem. Ludność przyjęła tę zmianę naogół niechętnie, agitacja nacjonalistyczna, która już przedtem znajdowała chętny posłuch, wzmogła się znacznie i doprowadziła w r. 1919 do poważniejszych rozruchów. Jednocześnie przywódcy nacjonalistów starali się na drodze dyplomatycznej uzyskać niepodległość Egiptu. Wreszcie Anglja w r. 1922 zrzekła się protektoratu nad Egiptem, utrzymując jedynie załogę dla ochrony kanału Sueskiego i wbrew żądaniom nacjonalistów egipskich zatrzymując Sudan pod swoją władzą. Stosunki z Anglją były wskutek tego długi czas bardzo naprężone; dopiero w r. 1928 król Fuad, rozwiązawszy parlament, w którym większość mieli nacjonaliści, doszedł z Anglją do porozumienia.

Językiem ludności egipskiej jest obecnie arabski. Ludność ta wyznaje religję przeważnie mahometańską, są jednak wśród niej i chrześcijanie, mający swój odrębny obrządek. Język koptyjski, ostatnia odrośl języka egipskiego, znikł całkowicie nawet z życia kościelnego. Dziś Egipt mało przypomina dawny kraj faraonów; jedynie chłop egipski, fellach, mało różni się wyglądem od swoicli przodków, pracuje tak samo ciężko i używa często tak samo prymitywnych narzędzi, jak oni.

EGOIZM.

Pojęcie egoizmu.

Dużo bardzo mówiono zarówno dawniej, jak i teraz, zarówno w życiu co-dziennem, jak i w nauce, o egoizmie. Tomy napisane na ten temat mogłyby szczelnie wypełnić półki wcale pokaźnej bibljoteki. Mimo to wiele dyskusyj związanych z egoizmem kończy się nadal znakiem zapytania, a samo pojęcie egoizmu gubi się raczej w tej narastającej literaturze, zamiast się krystalizować.

Czy egoistą jest teu, kto kieruje się zawsze własną przyjemnością?

Według najbardziej obiegowego sposobu pojmowania egoizmu egoistą jest ten, kto w swojem postępowaniu kieruje się zawsze własną przyjemnością, ten, kto ma zawsze na celu własne zadowolenie. To sformułowanie, napozór tak przekonywające, natrafia na zarzuty, które skłonią nas do tego, by z niego zrezygnować.

a)    Jak to już wielokrotnie podkreślano, dążenie do własnej przyjemności jest, jeżeli nie zgoła niemożliwe, to w każdym razie nader rzadkie. Ludzie dążą do rzeczy konkretnych, które w swoich pragnieniach łatwo mogą sobie wyobrazić. Gdy mamy ochotę iść do teatru, mamy ochotę na teatr i o nim myślimy, a nie o przyjemności, której doznamy, gdy będziemy śledzili akcję rozwijającą się przed nami. Gdy chcemy przeczytać jakąś polecaną nam powieść, o powieść nam idzie, a nie o ewentualno zadowolenie, które towarzyszyć będzie czytaniu. Jeżeli prawdą jest, że ubieganie się o własne przyjemności jest w najlepszym razie rzadkością, nie istnieliby charakteryzowani w ten sposób egoiści.

b)    Przypuśćmy jednak, że ta trudność została uchylona. Czekają nas jeszcze inne. Czyż stwierdzenie, że ktoś ubiega się stale o własną przyjemność,

CO

Egoizm.

138

wystarczyłoby do pasowania tego kogoś sne przyjemności, ani ten, kto wogóle egoistę? Czyż nazwalibyśmy egoistą pilnuje swoich interesów, nie popełnia człowieka, któryby stale szukał własnych według tego pojmowania sprawy nic przyjemności w robieniu ich innym, egoistycznego dopóty, dopóki jego inte-nawet gdyby sprawiał innym radość resy i jego przyjemności nie są w kon-nato tylko, by się samemu tą radością flikcie z cudzemi interesami i przyjem-cicszyć? Nasza intuicja jakoś się temu nościami. Niestety, takie konflikty są opiera. Byłby to przecież człowiek za- pospolite. Przy rozdziale dóbr trzeba sługujący na wielką sympatję, której nieraz rezygnować ze swojej porcji, by zazwyczaj odmawiamy egoistom. A za- starczyło dla innych. W tych konfliktem nie wystarcza dla scharakteryzo- tach człowiek wystawiony jest na próbę, wania egoisty powiedzenie, że ubiega Jeżeli zaobserwowaliśmy, że ktoś w wy-się on zawsze o własne przyjemności, padkach rozbieżności interesów swoich bez żadnych zastrzeżeń co do tego, i cudzych idzie stale lub przeważnie za w czem owe przyjemności znajduje.

na

interesem własnym, jesteśmy skłonni nazwać tego kogoś egoistą. Stopień jego

c) Nie jesteśmy jeszcze u kresu naszych wątpliwości. Te, które wymieni- egoizmu będzie zależał od tego, jak czę-liśmy przed chwilą, już nam podsuwają sto konflikty rozstrzyga na swoją ko-Nazwanie kogoś egoistą zależy rzyśc i na jaką krzywdę przez ten wy-nietylko od tego, o jaki gatunek przy- bór innych naraża, jemności ów ktoś się ubiega, ale także    uzupełnienia tego pojęcia egoizmu

i przedewszystkiem od tego, w jakich wydaje się potrzebne zastrzeżenie, by to robi warunkach. Czyż możemy mieć ^en, rozstrzyga konflikt na rzecz pretensje do kogoś, że pilnuje swoich własnej korzyści, zdawał sobie lub mógł

przy dobrej woli zdać sobie sprawę z cu-

nowe.

interesów, jeżeli przez to nikomu w drogę nie wchodzi, nikogo nie krzywdzi? dzego interesu pozostającego w konflik-Kto idzie na wyprawę narciarską, żeby c^e z własnym. Nie oskarżamy wszak użyć ruchu na świeżem powietrzu i na- o egoizm rośliny, która, dusząc sąsied-cieszyć się pięknemi widokami, ten nie ^ie pędy, pcha się z ich krzywdą ku popełnia żadnego egoistycznego czynu, światłu.

Ale postępowanie jego nazwiemy egoisty cznem, jeżeli idzie na tę wyprawę, zostawiając w domu osamotnionego, egoizmu spotykamy się jeszcze pospoli-chorego kolegę, dla którego leżenie bez cie z trzeciem pojmowaniem egoizmu, opieki jest nietylko przykre, ale i nie- Egoistą według tego pojmowania spra-bezpieczne. Niema postępowań, które wy jest człowiek, który nic przejmuje same przez się, w oderwaniu od wszel- się ani radością, ani przykrością innych, kich towarzyszących okoliczności, były- ten, komu brak dla innych uczuć życz-by egoistyczne lub nie : każde postępo- liwych, albo kto ma dla nich zgoła uczu-wanie może stać się egoistycznem do- cie wrogie. „To egoista — on nie ma picro w określonych warunkach.

Egoista — to „człowiek bez serca“.

W historycznych dyskusjach na temat

serca“ słyszy się często.

Postępowanie egoistyczne w razie rozbieżności interesów cudzych i własnych.

Przy omawianiu, czy ktoś jest, czy Ostatnia wątpliwość, którą wymieni- nie jest egoistą, kierujemy się zazwy-liśmy, doprowadza często ludzi do in- czaj jego czynami, jego zaś skłonności nego niż poprzednio charakteryzowania uczuciowe interesują nas tylko o tyle, egoisty. Ani ten, kto ubiega się o wła- o ile do czynów prowadzą. Uważając tę

postawę za słuszną, trzymać się będziemy w naszych dalszych rozważaniach pojęcia egoisty w sformułowaniu po-przedniem, gdzie o egoizmie człowieka decydowało jego postępowanie w wypadkach konfliktów. Skądinąd jest rzeczą jasną, że tak rozumiany egoizm wiąże się często z owym chłodem uczuciowym, o którym była przed chwilą mowa.

Pojęcia pokrewne pojęciu egotoam.

W psychologji współczesnej, a prze-dewszystkiem w psychologji dziecka spotykamy się często z terminem egocentryzm (od słów łac. ego: ja i centrum: środek). Jakiż jest stosunek egocentryzmu do egoizmu? Egocentryzm, jaskrawy szczególnie u dzieci, ale bardzo pospolity i u dorosłych, przypisuje się zazwyczaj komuś, kto na wszystko patrzy wyłącznie ze swojego punktu widzenia, nie umiejąc przerzucić się na inne stanowisko i spojrzeć na tę samą sprawę cudzemi oczyma. Wszyscy znamy ludzi, którzy, wracając z kina, nie umieją opowiedzieć należycie treści filmu tym, co go nie widzieli. Gubią szczegóły dla budowy obrazu istotne i nie umieją stanąć na chwilę na stanowisku osoby, która zupełnie nie wie, o co rzecz idzie. Kto nie umie uwzględniać cudzych punktów widzenia, ten łatwo przecenić może stanowisko swojej osoby na świecie. Tak np. ludzie wierzą często naiwnie, że deszcz spadł dzisiaj właśnie dlatego, że wzięli nowe ubranie, a parasol zostawili w domu. Zapominają, że nie są sami na świecie i że ów deszcz, rzekomo pod ich specjalnie adresem zesłany, skrapia głowy setek przechodniów na ulicy.

Brak plastyczności umysłowej, który przejawia się w egocentryzmie, i brak reakcyj uczuciowych na uczucia bliźnich, o którym była mowa poprzednio — to jeszcze nie egoizm, ale coś, co roz-

wojowi egoizmu doskonale sprzyja. Egocentryzm doprowadza nas do zachowań egoistycznych wtedy np., gdy w rozba-wionem towarzystwie późną nocą schodzimy z hałasem po schodach uśpionego domu. Nie przychodzi nam do głowy, by ludzie mogli spać wtedy, gdy nam jest tak wesoło. A moglibyśmy przecież uwzględnić potrzeby śpiących, gdyby nam się chciało je wogóle dostrzec.

Ze słów, dla których tematem jest słowo ego, warto jeszcze wspomnieć o egotyzmie. Egotyzm przypisuje się ludziom, którzy się szczególnie własną osobą interesują i szczególne mają dla siebie samych upodobanie, tak jak ów Narcyz mitologiczny, upajający się odbiciem własnej postaci w wodzie. Egotyzm nie wiąże się koniecznie ani z egocentryzmem, ani z egoizmem.

Czy człowiek jest zawsze egoistą?

Był czas, kiedy jednym z głównych sporów w etyce był spór, który możnaby nazwać sporem o naturę ludzką. Czy człowiek jest zawsze egoistą, jakie tendencje pod tym względem ze sobą na świat przynosi — oto były zagadnienia, które roztrząsano obszernie w XVII i XVIII w., od czasu zwłaszcza, gdy filozof angielski Hobbes wystąpił z nader radykalną teorją o wzajemnej wrogości ludzi dla siebie. Wszelkie, z pozoru życzliwe, dla ludzi uczucia kryły jego zdaniem troskę o własną osobę. Tak np. miłość dla kogoś płynęła z przekonania, że nam ów ktoś jest potrzebny, tak współczucie było doznaniem w gruncie rzeczy odnoszącem się nie do naszych bliźnich, lecz do nas samych na myśl o podobnej krzywdzie, któraby nas spotkać mogła. W tym sporze, bynajmniej do dziś dnia nie zamkniętym, plątały się ze sobą wszystkie koncepcje egoizmu, które wyróżniliśmy. Najpospoliciej jednak rozumiano przez egoistę kogoś, kto zawsze ubiega się

M. Ossowska.

o własną przyjemność, albo kogoś, kto nie przejmuje się eudzem cierpieniem ani radością.

Pesymiści w odniesieniu do natury ludzkiej twierdzili, że nawTet w wypadkach ofiar heroicznych wzgląd na zadowolenie własne tkwi gdzieś głęboko w naszej psychice. Ci, którzy powszechnemu egoizmowi przeczyli, bronili się, bądź przytaczając znany już nam argument, że przyjemność nie bywa wogóle przedmiotem dążeń ludzkich, bądź twierdząc, że w licznych wypadkach żadnych osobistych motywów w naszem działaniu doszukać się nie umiemy, a kto nam wmawia, że tkwią one gdzieś w naszej podświadomości, ten bawi się już w niesprawdzalne hipotezy, których doświadczenie nie może potwierdzić. Z przekonaniem o wzajemnej nieczuło-ści ludzkiej walczono faktami, powołując się na liczne przykłady solidarności uczuciowej u dzieci i dorosłych, u ludzi, zarówno jak i u zwierząt.

Cała ta dyskusja, prowadzona w swoim czasie przez etyków, operowała głównie twierdzeniami psychologicznemu Od psychologji też, nie zaś od etyki, należy dzisiaj oczekiwać jej rozwiązania.

Egoizm ma niewątpliwie silne oparcie w psychice ludzkiej. Zarówno instynkt samozachowawczy, z którym go nieraz wiązano, jak i np. instynkt postawienia się, o którym mówi się tyle dzisiaj, czy też wreszcie ów ludzki egocentryzm, sprzyjają jego rozwojowi. Przyjrzyjmy się jedynakowi, który nie zwykł bawić się z rówieśnikami. Odbiera zabawki innym dzieciom, sam swoich dotknąć nawet nie pozwoli. Musimy wdrażać się dopiero w liczenie się z cu-dzemi potrzebami, podczas gdy nikt nie potrzebuje nas uczyć liczenia się z wła-snemi. To samo dziecko wszakże, które innym odbiera zabawki, a swoich pilnie strzeże, wybucha płaczem na widok łez rówieśnika. W tej solidarności doznań, równie pierwotnej — co podkreślano już wielokrotnie — jak instynkt samozachowawczy, znajdujemy mocny grunt dla uczenia się ofiarności na rzecz innych.

Jakaż jest zatem ostateczna odpowiedź na pytanie, którcm zatytułowaliśmy nasz ostatni rozdział? Odpowiedź na to pytanie zależy oczywiście od definicji egoizmu, którą się przyjmie. Jeżeli egoistą nazwiemy człowieka, który w wypadku konfliktu interesów cudzych i własnych wybiera zawsze lub przeważnie własne, wtedy musimy uznać za fałszywe twierdzenie, że każdy człowiek jest egoistą, bo potrafimy pokazać ludzi, którzy tak nie robią. Prawdziwem natomiast wydaje się przekonanie, że tendencje, które człowiek ze sobą na świat przynosi, pchają go mocniej w kierunku egoizmu niż ofiarności. Nie są to wszakże tendencje, z któremi walka byłaby tak trudna a nawet beznadziejna. Trochę giętkości umysłowej, pozwalającej nam przenosić się myślą w świat cudzych potrzeb, trochę owej solidarności uczuciowej, a wreszcie trochę woli, gotowej do pokonania wysiłku, jakiego wymaga wszelkie wyrzeczenie, a mamy poważne dane, by stać się człowiekiem odbiegającym od tego typu, jaki portretował w ponurych barwach Hobbes.

EKONOM JA. Żyjemy w świecie doniosłych przemian gospodarczych. Na państwo, rodzinę i jednostkę, na zakłady, przedsiębiorstwa i instytucje walą się niemal codziennie nowe bolączki i nowe troski gospodarcze. Hasła, postulaty i dyskusje treści gospodarczej rozlegają się wszędzie, interesują wszystkich bezpośrednio. Nastąpiła niejako ekonomizacja życia prywatnego i publicznego. Życie współczesne wymaga specjalnej czujności gospodarczej, wymaga bystrej obserwacji ze strony ludzi odpowiednio przygotowanych, wrażliwych na zjawiska gospodarcze i umiejących samodzielnie rozstrzygać nowe, coraz bardziej komplikujące się zagadnienia gospodarstwa prywatnego, społecznego i światowego.

Stąd wielka rola i odpowiedzialność nauk ekonomicznych.

Ekonomja jest nauką — a więc celem jej jest poznanie. Chodzi jej o uporządkowanie i uszeregowanie zjawisk gospodarczych, takich jak np. bogactwo, dochód, produkcja, cena i płaca, procent, zysk, pieniądz, kredyt, konjunk-tura, i zorjentowanie się w ich związkach przyczynowych i zależnościach. Ale jako nauka społeczna, której przedmiotem jest zachowanie się człowieka i stosunek człowdeka do człowieka, nie może ona poprzestać tylko na czystem poznawaniu. Często więc wbrew swej woli wykracza poza sferę czystego poznania i musi zająć się sprawami czysto praktycznemi, musi spełniać funkcje nietylko poznawcze, ale i kierownicze. Ma na celu oddziaływanie na życie społeczne i gospodarcze ludzkości. Wszyscy wielcy myśliciele ekonom j i, od jej założycieli Quesnay’a, Smitha, Ricarda poprzez Marxa, Thünena, Gos-scna aż do współczesnych teoretyków, Marshalla, Pigou i t. d. — wszyscy oni doktrynę swą rozpatrywali nietylko jako instrument poznania, ale jako instrument działania, jako wskazania mające na celu podnieść ludzkość ku wyż-ższym szczeblom dobrobytu i kultury.

Rzut oka na historję nauki ekonomji.

Zainteresowanie naukami ekonomicz-nemi sięga czasów starożytnych. Sama nazwa (oUorofum)) świadczy o pochodzeniu greckiem. Była to w Grecji nauka o gospodarstwie domowem, a raczej sztuka gospodarstwa domowego. W tern znaczeniu używa jej już Arystoteles, który wypowiedział szereg trafnych spostrzeżeń na ten temat. Rozważania te kontynuują pisarze rzymscy — a później scholastyka średniowieczna (T o-masz z Akwinu), która jednak rozpatruje ówczesne zjawiska gospodarcze, proste i mało skomplikowane, pod kątem widzenia etyki i teologji. Dopiero w wieku odrodzenia rośnie zainteresowanie zjawiskami gospodarczemi w miarę komplikowania się życia gospodarczego. Zjawia się szkoła merkanty-listyczna, która rozpatruje zagadnienia gospodarcze nowego państwa tery tor jalnego nie z punktu widzenia etyki czy teologji, ale z punktu widzenia polityki — co już jest postępem. Stąd właśnie pochodzi nazwa „ekonomji politycznej“, zjawiająca się około r. 1615, którą merkantyliści nadają nauce ekonomji, a która utrzymała się po dziś dzień — pomimo protestów.

Ale dopiero czasy nowożytne stworzyły właściwe zagadnienie ekonomji jako nauki o gospodarstwie społeczne m. Powstanie techniki maszynowej, coraz dalej idący podział pracy, który obejmuje cały świat, komplikująca się wymiana, powstanie kredytu bankowego i pieniądza emisyjnego, wytworzenie się rytmu konjunktur, walki o rozdział dochodu społecznego, które wypełniają treść historji od połowy XVIII w. — stwarzają nowy przedmiot badań naukowych.

Po merkantylistach ekonomja wkracza dopiero na tory właściwego rozwoju. Zjawia się szkoła fizjokratów (François Quesnay), która jest pierwszą szkołą naukową rozpatrującą zjawiska gospodarcze nie z punktu widzenia etyki, teologji czy polityki, ale już z punktu widzenia gospodarczego.

Naukę fizjokratów rozwijają i oczyszczają z metafizycznych naleciałości t. zw. klasycy ekonomji — Adam Smith, Jan Baptista Say, Robert Mal-thus, David Ricardo, John Stuart Mili.

ekonomji

zjawiska

Klasykami nazywamy tych ekonomistów dlatego, ponieważ im to zawdzięczamy sformułowanie praw ekonomicznych, które do dziś dnia stanowią główny trzon teorji ekonomicznej. Stworzyli oni system ekonomji, który przetrwał całe następne stulecie po dziś dzień, oczywiście z pewnemi poprawkami i uzupełnieniami. Od tego czasu rozwój ekonomji postępuje nieprzerwanie naprzód; zrzadka tylko zauważyć się dają w tym rozwoju okresy nieznacznego cofania się.

Przedmiot ekonomji współczesnej.

Przejdźmy teraz do samego przedmiotu ekonomji współczesnej.

W praktyce wszyscy wdemy, czem się zajmuje ekonomja, czem zaprząta swrą myśl ekonomista. Wiemy, że zajmują go zagadnienia następujące: od czego zależy wielkość bogactwa społecznego, wielkość dochodu społecznego, jak się ten dochód społeczny rozdziela na poszczególne klasy i warstwy społeczne i od czego zależy udział tych klas czy w'arstw w ogólnym dochodzie społecznym, od jakich czynników zależy ruch cen, płac, renty, procentu i zysków, od jakich czynników zależy wartość pieniądza, jak ten pieniądz obiega i krąży, jak wygląda wymiana międzynarodowa, od jakich czynników zależy t. zw. bierny czy czynny bilans płatniczy i handlowy, jaka jest rola i struktura kredytu, jak przebiega konjunktura, od jakich czynników zależy stan zatrudnienia i rozmiary produkcji i t. d. Wymieniliśmy kilka tylko przykładów' ilustrujących przedmiot ekonomji.

Wymiana.

Gdybyśmy teraz wszystkie te przykłady chcieli ująć w jakąś ogólną formułę, to powiemy:

Przedmiotem współczesnej gospodarstwa wymiennego, ściślej mówiąc, pieniężnego. Gospodarstwo wymienne to ogół czynności zmierzających do zdobycia dóbr i usług, a związanych pomiędzy sobą związkiem wymiennym. Wymiana dopiero stwarza te zagadnienia, któreśmy przywykli uważać za przedmiot ekono-mji. Wymiana łączy wszystkie czynności zmierzające do wydobycia dóbr i usług, a przedsiębrane na pewnem terytorjum, w jedną nierozerwalną całość, ona to właśnie stwarza to, co nazywamy gospodarstwem społecznem. Przez wymianę każda poszczególna jednostka wciągnięta zostaje na zasadzie podziału pracy w wir czynności gospodarczych reszty jednostek, jej dobrobyt zależy nietylko od powodzenia własnej . działalności, ale od powodzenia wszystkich pozostałych jednostek. Gdy sprawność kolei zmniejsza się, gdy urodzaje są złe, gdy gospodarstwo skarbowe jest rozprzężone i wykazuje deficyt, gdy najodleglejsza choćby część terytorjum państwowego dotknięta zostaje zniszczeniem, gdy produktywność robotnika spada, każda poszczególna jednostka bez względu na wyniki jej własnej działalności ponosi przez to szkodę. Dobrobyt każdej poszczególnej jednostki • zależny-jest nietylko od własnej pracy, ale od pracy wszystkich innych. Jeśli ogólny produkt społeczny jest mniejszy, gdy mniej dóbr zostało wytworzonych, niż poprzednio, dochód każdej poszczególnej jednostki wykazuje tendencję spadku, dobrobyt każdego poszczególnego człowieka zostaje zagrożony. Wymiana wriąże wszystkie jednostki na pewnem terytorjum gospodarczem w pewną solidarną całość, opartą na zasadzie podziału pracy.

Tak tedy na czoło zjawisk gospodarczych wysuwa się wymiana.

Jest to zjawisko wszechobecne, obejmujące wszystkie dziedziny życia go-

spodarczego: i produkcję i rozdział dochodów. I produkcja jest niczem innem, jak tylko kombinacją szeregu aktów wymiennych ; zjawiska kredytu i pieniądza są zjawiskami wymiany — wreszcie i rozdział dochodów jest również niczem innem, jeno rezultatem wymiany. Płaca jest ceną pracy, renta gruntowa ceną ziemi, a procent lub zysk ceną kapitału — wszystkie te zjawiska rozdziału dochodów są rezultatami procesu cen.

Wszystko w życiu gospo-darczem jest albo przygotowaniem wymiany, albo jest wprost wymianą, albo jest następstwem wymiany. Wymiana znajduje się w centrum. Prawa • wymiany są prawami rządzącemi wszel-kiemi najodleglejszemi dziedzinami życia gospodarczego. Zaburzenia wymiany, t. j. zaburzenia w krążeniu dóbr, dotykają całego organizmu gospodarczego i prowadzą do ogólnego rozstroju. Pozbawienie. danej gałęzi produkcji czy danego zawodu warunków normalnej wymiany, wyjęcie tej gałęzi z mechaniki wolnej wymiany wydziera daną gałąź z obrębu całości gospodarczej i prowadzi w rezultacie do jej zaniku.

Stąd znajomość praw wymiany jest podstawową dla zrozumienia procesów gospodarczych. Centralne miejsce zajmuje tu prawo popytu i podaży jako prawo wyjaśniające proces cen. Prawo to określa współzależność pomiędzy ceną, popytem a podażą w ten sposób, iż wszystkie te elementy ulegają zmianie, gdy jeden z nich się zmieni (-»Cena).

Zmiana popytu i podaży wpływa na ceny. Ale i odwrotnie, zmiana ceny wpływa na popyt i podaż. Gdy popyt rośnie, rośnie i cena, gdy popyt spada, spada i cena. Gdy podaż rośnie, spada cena — gdy podaż spada, rośnie eena.

Innemi słowy, zmiana ceny jest wprost proporcjonalna do popytu, a odwrotnie do podaży.

Ale powiedzieliśmy, iż naodwrót i zmiana ceny wpływa na popyt i podaż. Gdy cena rośnie, popyt się zmniejsza, bo ludzie mniej kupują. Gdy cena spada, popyt się zwiększa, bo ludzie więcej kupują. Z podażą jest przeciwnie. Gdy cena spada, producenci mniej dostarczają na rynek, bo się nie opłaca tyle wytwarzać; Gdy cena rośnie, podaż się zwiększa.

Automatyzm gospodarczy.

Gdy obserwujemy te ruchy wzajemne i wmyślimy się w ich treść, stwierdzimy istnienie pewnego automatyzmu w procesie wypiiennym, który jest zjawiskiem charakterystycznem dla całego życia gospodarczego wszędzie tam, gdzie życie to oparte jest na wolnej wymianie, a raczej, mówiąc ściślej, na wolnej konkurencji.

Funkcją ceny jest sprowadzenie na rynek pewnej ilości produktów, na które jest rzeczywisty popyt. Gdy na rynek sprowadzona zostaje większa ilość produktów niż ilość żądana po tej cenie — cena spada. Gdy sprowadziło się mniejszą ilość towaru niż ilość żądana po tej cenie — cena idzie wgórę.

Cena utrzymuje więc równowagę pomiędzy produkcją a konsumcją; utrzymuje się ona na tym poziomie, aby umożliwić produkcję danego towaru w tych rozmiarach, na które jest rzeczywisty popyt.

W ten sposób wytwarza się pewien automatyzm życia gospodarczego.

Gdy produkcja dóbr spadnie poniżej pewnego poziomu, tak że konsumenci żądają większej ilości dóbr, cena wzrasta i ogranicza tern samem popyt, a z drugiej strony powiększa podaż, pobudzając przez wzrost zysków do dalszej produkcji. W ten sposób dochodzi do

CD

zrównania popytu z podażą na poziomie ustalonej ceny.

i kartelami {-* Kartele), interwencją państwową i reglamentacją, protekcjo-Odwrotnie jest w przeciwnym wy- nizmem (-» Cło), prohibicją i t. d. — padku. Gdy produkcja dóbr rozwija się tam automatyzm i autoregulacja prze-zbyt szybko w stosunku do możliwości popytu, cena spada — produkcja zo- musi być w sposób sztuczny narzucona, staje zahamowana a popyt powiększony.

W ten sposób znów dochodzi do równowagi pomiędzy produkcją a konsumcją.

Wolna cena ma więc pewne ważne funkcje do spełnienia, funkcje regulatora życia gospodarczego.

stają działać, tam też często równowaga

Prawa gospodarcze.

T. zw. prawa gospodarcze, np. prawo podaży i popytu, są pewnem uproszczeniem, są pewnym schematem, dającym nam broń myślową w opanowaniu skomplikowanych i trudnych zagadnień gospodarczych. Są one bardzo pomocne, ale przy stosowaniu ich w życiu prak-tycznem nie wolno nigdy o tern zapominać, przy jakich założeniach upra-.    szczających osiągnięte zostały, by móc

sza innych od tego zawodu, gdy jest uwzględnić wszystkie w danym wypad-za mało, następuje zwyżka płacy, która przyciąga robotników.

Gdy do pewnej gałęzi produkcji za wiele napłynęło kapitałów, gdy produkcja ta osiągnęła poziom nadmierny w stosunku do innych gałęzi, zyski tej gałęzi spadają, a tern samem odstraszają innych, a w rezultacie produkcja ta znów się kurczy. Naodwrót, gdy tych kapitałów jest za mało, zyski wzrastają i przyciągają inne kapitały.

Tak samo popyt i podaż ziemi pod pewną uprawę czy formy użytkowania regulowane są przez wysokość renty gruntowej.

Ten sam automatyzm wynikający z wolnej ceny widzimy w każdym dziale życia gospodarczego.

Gdy robotników w pewnym zawodzie jest za dużo, spada płaca, która odstra-

ku w grę wchodzące warunki i czynniki.

Podział ekonomji.

Naukę ekonomj i dzieli się pod względem treści na 5, wzgl. 6 wielkich partyj :

1)    naukę o produkcji;

2)    naukę o wymianie;

3)    naukę o kredycie i pieniądzu;

4)    naukę o rozdziale dochodów ;

5)    naukę o konjunkturze.

Teorja produkcji zajmuje się

procesem tworzenia dóbr i uwzględnia w dużej mierze part je techniczne. Teorja wymiany zajmuje się rolą, formami i organizacją wymiany wewnętrz-Podobny automatyzm wykazuje obieg nej [ międzynarodowej, procesem two-pieniężny w kraju, bilans handlowy rzenia się cen i t. d. Teorja kredytu i płatniczy i t. d.    (-»Kredyt) i pieniądza (->P»e-

Ten automatyzm gospodarczy działa- niądz) zajmuje się zjawiskami kredytu jący poprzez mechanikę wolnej ceny, i pieniądza w ich najróżnorodniejszych popędzanej wolnym zyskiem, obserwu- postaciach i formach, ich organizacją jemy wszędzie tam, gdzie życie gospo- i mechanizmem. Teorja rozdziału darcze rozwija się w atmosferze wolno- dochodów (-» Rozdział dochodów) ści i tylko o tyle, o ile ta wolność ist- zagadnieniami płacy, renty, procentu nieje. Tam natomiast, gdzie życie go- i zysku, określającemi udział poszczegól-spodarcze, tak jak współczesne, krępo- nych klas w ogólnym dochodzie społecz-wane jest węzłami nawewnątrz i naze- nym. wnątrz, monopolami (-» Monopole)

Nauka okonjunkturze (-»Kon-

junktura) jest ostatnią częścią ekonomji, niedawno wykształconą, która zajmuje się falowaniem konjunktur gospodarczych, t. j. przedstawieniem rytmu zmian gospodarczych.

Ponadto jako szóstą partję niektórzy uwzględniają naukę o konsumeji.

Pod względem metodologicznym nauki ekonomiczne dzielą się na następujące działy :

I.    Ekonomja teoretyczna.

II.    Ekonomja opisowa.

III.    Polityka ekonomiczna.

IV.    Historja doktryn ekonomicznych.

V.    Nauka skarbowości.

VI.    Historja gospodarcza.

VII.    Geografja gospodarcza.

Zadaniem ekonomji teoretycznej jest poznanie działalności mechanizmu gospodarczego : w jakim związku pozostają ze sobą zjawiska gospodarcze, jak się one przyciągają i odpychają, jaki jest ich stosunek zależności pomiędzy sobą, jaki jest ich stopień zależności od zjawisk niegospodarczych.

Zadaniem ekonomji opisowej jest przedstawienie samego mechanizmu gospodarczego, stworzenie obrazu jego budowy i formy. Opisuje nam ona formy ustrojów, instytucyj gospodarczych, formy, w jakich przejawia się na pew-nem tery tor j urn i w pewnym czasie działalność gospodarcza.

Zadaniem polityki ekonomicznej jest rozpatrywanie zagadnień gospodarczych z punktu widzenia celowości społecznej, t. j. z punktu widzenia pewnych celów społecznych, które zgóry zakłada się w rozważaniach. Polityka ekonomiczna bada warunki, w których zamierzone przez nas cele społeczne mogą być zrealizowane, i skutki, jakie pociągnęłaby za sobą realizacja tych celów.

Historja doktryn jest nauką o systemach ekonomji, t. j. nauką o sy-stematyeznem i syntetycznem myśleniu ekonomicznem wieków. Przedmiotem hi-storji doktryn nie są poglądy poszczególnych myślicieli na oderwane zjawiska życia gospodarczego, na problemy ceny, płacy, renty, procentu, pieniądza i kredytu, ale pewne systemy ekonomiczne, t. j. pewne logiczne zwarte konstrukcje myślowe, które przetapiają poszczególne fragmenty myśli ekonomicznej w jedną całość. Tak więc historja doktryn nie jest historją ekonomji teoretycznej czy ekonomji opisowej, historją polityki ekonomicznej, ale czemś zupełnie odręb-nem, bo historją systematycznego i syntetycznego myślenia ekonomicznego. Odnajdujemy w niej poglądy należące do wszystkich dziedzin nauki ekonomicznej, ale poglądy te wyrastają ze wspólnego pnia, występują przed nami w formie zwartego logicznie systemu, jako jednolita konstrukcja naukowa.

Historję doktryn interesują nie fragmenty myślenia ekonomicznego, ale pewne syntetyczne konstrukcje myślowe wykazujące niejako pewien specyficzny styl myślenia ekonomicznego, związane z pewnym systemem naczelnych wartości.

Do nauk ekonomicznych należy również nauka skarbowości, a raczej tylko jeden dział skarbowości. Nauka skarbowości bowiem dzieli się na dwa działy zupełnie odrębne, pod względem metodycznym nie mające ze sobą nic wspólnego. Jeden dział traktuje o prawie skarbowem i należy do nauk prawniczych, drugi zaś dział, ściśle gospodarczy, traktuje o wpływie gospodarstwa skarbowego na resztę gospodarstwa społecznego oraz o wpływie gospodarstwa społecznego na gospodarstwa skarbowe.

Ten drugi dział całkowicie należy do nauk ekonomicznych i długi czas był z niemi ściśle złączony. Skarbowość była nauką, która historycznie wyprzedziła

kraju.

ekonomjç. Ekonomja wykłuła się z rozważań skarbowych, z t. zw. kameralistyki. W wielu podręcznikach i monografiach skarbowość i ekonomja są partjami wspólnie opracowanemi i przedstawionemu tuż obok siebie.

Historja gospodarcza szereguje zjawiska gospodarcze czasowo. Bada ona gospodarstwo społeczne jako produkt rozwoju historycznego. Zadaniem jej jest wykazać, w jaki sposób rozwijały się historyczne ustroje, instytucje i zjawiska gospodarcze. Historja gospodarcza daje nam czasowy obraz zjawisk gospodarczych.

Wreszcie geografja gospodarcza szereguje zjawiska przestrzennie, t. j. zajmuje się rozmieszczeniem tery-torjalnem gospodarstwa społecznego i międzynarodowego. Bada ona rozmieszczenie terytorjalne warsztatów pracy i czynników współdziałających w produkcji — wreszcie rozmieszczenie terytorjalne gospodarstwa światowego i jego składniki narodowe.

Ekonomja w hierarchji nauk społecznych zajmuje coraz wyższe miejsce, doskonaląc coraz więcej swe metody i umacniając swój dorobek teoretyczny. Jest to najbardziej zorganizowana, najwyżej rozwinięta, najlepiej wyposażona gałąź wiedzy socjalnej, która dziś konieczną jest dla każdego, kto bada życie społeczne, kto kieruje niem, kto w niem żyje. Jest to niezbędna i najważniejsza może part ja t. zw. nauk obywatelskich, jej rozwój jest niezbędnym czynnikiem kultury gospodarczej

F. Zweig.

Najważniejsze dzieła ekonomiczne w jęz. polskim są: K. Gide: Zasady ekonomji politycznej, VI wyd. polskie 1922. K. Gide i K. Rist: Historja doktryn ekonomicznych, 2 tomy, Bibljoteka W. S. H. Warszawa. E. Cannan: Bogactwo, Poznań 1921. A. Krzyżanowski: Założenia ekonomiki, Kraków 1919. A. K r z y ż a-nowski: Nauka o pieniądzu i kredycie, II wyd. Kraków 1922. J. St. Lewiński: Zasady ekonomji politycznej, II wyd. Warszawa 1934. .1. St. Lewiński: Twórcy ekonomji, Warszawa 1921. A. H e y d e 1 : Pogląd na rozwój teoretyczny ekonomji, Kraków 1929. A. H e y d e 1 : Podstawowe zagadnienia metodologiczne ekonomji, Kraków 1925. F. Zweig: Cztery systemy ekonomji, Kraków 1932. Wł. Zawadzki: Teorja produkcji, Warszawa 1923, Bibljo-teka W. S. II. Warszawa. Wł. Zawadzki: Wartość i cena, Warszawa 1919. Wł. Zawadzki : Zastosowanie matematyki do ekonomji politycznej, Wilno 1914. T. Brzesk i : Psychologiczna teorja gospodarcza, Warszawa 1921. E. Taylor: Statyka i dynamika w teorji ekonomji, Kraków 1912. S t r a s z e w i c z : Zarys ekonomji politycznej, Warszawa 1924. R. Ry bars ki: System ekonomji politycznej, I tom: Rozwój życia gospodarczego i idei gospodarczej, Warszawa 1924. II tom: Teorja gospodarstwa społecznego, Warszawa 1930. S t. Grabski: Ekonomja społeczna. Dzieło wydawane zeszytami (z. I—X). Nakł. Ossolineum. Z publikacyj perjodycznych por.: „Ekonomista“, „Ruch Prawniczy i Ekonomiczny“, „Polska Gospodarcza“, „Przegląd Gospod ar czy“, „Rolnik-Ekonomista“, „Gospodarka Narodowa“ i t. d.

EKSPRESJONIZM. (Tabl. 22—27). W drugiej połowie XIX w. nastąpił wyjątkowy rozkwit nauk przyrodniczych i techniki. Wskutek tego umysł ludzki jął dążyć do jak najściślejszego określenia wszelkich naturalnych zjawisk i przedmiotów. Wysiłki uczonych tego okresu idą nie w kierunku tworzenia wielkich systemów filozoficznych, ale przedewrszystkiem w kierunku drobiazgowej, starannej analizy wszystkich zjawisk. Specjalizacja ogarnęła wszystkie niemal dziedziny wytwórczości ludzkiej. Dążenie do poznania natury staje się naezelnem hasłem całego tego okresu. Na polu sztuki i literatury prąd ten występuje pod nazwą realizmu (—>

Realizm) i naturalizmu (-* Natu- był niczem innem, jak tylko najskraj-ralizm), których jak najdalej idącą niejszym wyrazem reakcji antynaturali-konsekwencją jest impresjonizm (-» Im- stycznej. W a s i 1 Kandinskij, je-presjonizm). Dopiero pod koniec XIX den z pierwszycli inicjatorów ekspresjo-wieku oblicze kultury ulega radykalnej nizmu, stara się w swojem malarstwie zmianie. Po rozkwicie naturalizmu, któ- naśladować zwiewność i duchowość mu-ry w latach 1870—1895 święci swoje najwyższe triumfy, następuje reakcja antynaturalistyczna. Artyści i pisarze odwracają się coraz bardziej od fotograficznego, naturalistycznego odtwarzania przedmiotów rzeczywistości, a usiłują wyrazić pierwiastki duchowe, oderwane, metafizyczne, ukryte w świecie realnym.

zyki. Oświadcza on nawet wręcz, że artysta, który w naśladowaniu natury i jej zjawisk nie widzi celu i tylko sam chce być twórcą, który pragnie odtworzyć swój świat wewnętrzny, idąc za musem wewnętrznym, patrzy z zazdrością, jak w muzyce, w tej najmniej mater jalnej sztuce, cele te dają się osiągnąć tak łatwo i naturalnie. Jest więc zrozumiałem, że do niej się zwraca i próbuje odnaleźć te same środki

W pogoni za temi środkami ekspresjonizm utonął z miejsca w teorjach filozoficznych, oderwał artystów od twardych nakazów sztuki i pchnął zdezo-rjentowanych przedstawicieli reakcji antynaturalistycznej w stronę anarchji formy i kompozycji. I jak włoski futuryzm, jeszcze skrajniejszy od ekspresjonizmu kierunek sztuki, zniszczył podstawowe prawa twórczości w chaosie formy, tak ekspresjonizm niemiecki zatopił je w chaotycznych teorjach filozoficznych i etycznych. M a r i n e 11 i, pierwszy inicjator futuryzmu włoskiego, wzywał do niszczenia bibljotek, muzeów i wszelkich zasad gramatyki i pisowni. Ekspresjonizm niemiecki przez usta K.Ed-s c h m i d a oświadczył wręcz, że człowiek już nie jest więcej indywidualnością związaną z obowiązkiem, moralnością, społeczeństwem, rodziną, że nowa sztuka ekspresjonistyczna stawia człowieka wobec wieczności, zaciera wszelki przedmiot, a wydobywa absolut. Gdy się czyta te paradoksalne wyznania

Ludzie zaczynają sobie zdawać sprawę z tego, że umysł obserwujący, poznający i wyciągający ścisłe wnioski nie jest jeszcze wszystkiem — coraz częściej i w swojej sztuce, podkreśla się też znaczenie intuicji duchowej usiłującej wyrazić wszystko to, co jest tajemnicze, nieodgadnione, nieuchwytne. Głośna twórczość Maurycego Maeterlincka jest pierwszą zdecydowaną próbą tej reakcji anty-naturalistycznej. „Jest w nas — pisze Maeterlinck — morze wewnętrzne, prawdziwe mare tenebrarum (morze ciemności), kędy szaleją dziwaczne burze, nie dające się ani ująć w dźwięki, ani opisać, to zaś, co uda się nam wypowiedzieć, zapala w niem niekiedy coś jakby odbicie gwiazdy na tle fal czarnych i burzliwych. Pociągają mnie — wyznaje Maeterlinck — nadewszystko nieświadome odruchy bytu. Chylę się z ciekawością nad instynktem, w znaczeniu światła wewnętrznego, nad zdolnościami i wiadomościami niewyjaśnionemi, za-niedbanemi lub obumarłemi, nad pobudkami niewyrozumowanemi, nad cudami śmierci, nad tajemnicami snu, w którym — mimo zbyt silnego wpływu wrażeń dziennych — dane nam jest dojrzeć niekiedy przebłysk jakiegoś bytu zagad- głównych przedstawicieli najnowszych kowego, rzeczywistego, pierwotnego...“, prądów rewolucyjnych w sztuce (czy bę-Znamienne wyznanie Maeterlincka stoi dzie to futuryzm, ekspresjonizm, czy też u podstaw ekspresjonizmu, który nie dadaizm lub surrealizm), gdy się patrzy

(Czyn), „Sturm“ (Burza),

badacz

sztuki klasycznej,

na ich produkcję artystyczną urągającą wszelkim prawom harmonji i poczucia estetycznego — odnosi się wrażenie, że cała ta nowoczesna rewolucja artystyczna stanowi wierny obraz chaosu i kryzysu, jaki ogarnął Europę od chwili wybuchu wojny światowej.

Rozwój ekspresjonizmu.

Słowo „ekspresjonizm“ padało niejednokrotnie przed wybuchem wojny światowej. Używano tego słowa już przy określaniu malarstwa van Gogh a, Hod-lera i Munch a. Większość krytyków i teoretyków łączyło początek ekspresjonizmu z ukazaniem się głośnej swego czasu książki Kandinskiego p. t. „Über das Geistige in der Kunst“ (O duchowości w sztuce). Nie odpowiada to prawdzie. Zaranie tego prądu rozpoczęło się wraz z twórczością Franciszka Marca, jednego z najzdolniejszych artystów niemieckich, który jeszcze przed wojną na łamach berlińskiego czasopisma „Pan“ w tych słowach określił istotę i zadanie ekspresjonizmu: „Szukamy dziś ukrytych rzeczy, które wydają się nam ważniejszemi, aniżeli odkrycia impresjonistów. A mianowicie szukamy tej wewnętrznej, duchowej strony natury i odtwarzamy ją bynajmniej nie dla przyjemności czy nastroju, lecz dlatego, ponieważ tę stronę tak widzimy, jak przedtem impresjoniści widzieli fioletowe cienie“. Oczywiście, pełny rozwój ekspresjonizmu, podobnie jak większość prądów skrajnie rewolucyjnych, przypada na lata wojenne. Głównymi przedstawicielami tego prądu byli poza Franciszkiem Marcem, malarz i teoretyk Wasil Kandinskij oraz oryginalna, przedwcześnie zmarła portrecistka Paula Modersohn. Jednym z pierwszych fanatycznych wyznawców i teoretyków ekspresjonizmu był Fritz Burger, wybitny historyk sztuki w Monachjum, który w roku 1917 zginął na przedpolach Verdun. Nad kolebką powstającego prądu czuwały awangardowe pisma, jak: „Die Aktion“

oraz rewolucyjne związki artystyczne z darmstadzką „Secesją“ na czele. Poza tern przy głównym sztabie ekspresjonistów działali malarze : Oskar Kokoschka i Ludwik Meidner, rzeźbiarze : W. Zehmbruck i Bariach, z pisarzy zaś przedewszystkiem wspomniany już E d s c h m i d i dramaturg Hasenclever, którego sztuki grywano i w Polsce.

Moment najwyższego rozkwitu ekspresjonizmu przypada na 1921 r., kiedy to W. Walentiner, znany muzeolog i wytrawny

przeszedł do nowego obozu rewolucjonistów i pomieścił w głównym organie sztuk plastycznych „Cicerone“ entuzjastyczny artykuł o tak skrajnym malarzu, jak Schmidt-Rottluff.

Łabędzim śpiewem ekspresjonizmu była pośmiertna wystawa zbiorowa obrazów Franciszka Marca, otwarta w r. 1923 w Berlinie.

Ekspresjonizm w Polsce.

Ekspresjonizm niemiecki odegrał wydatną rolę w dziejach naszej plastyki nowoczesnej. Jego najwierniejszą kopją było wychodzące w Poznaniu pismo „Zdrój“, które naśladowało nieomal dokładnie układ czcionek i zdobnictwo typograficzne wspomnianych już poprzednio tygodników i miesięczników niemieckich. W innych ośrodkach artystycznych Polski, zarówno w praktyce, jak i teorji, ekspresjonizm niemiecki łączy się stale z hasłami włoskiego futuryzmu i francuskiego kubizmu, dając swoistą odmianę, występiijącą w Polsce oficjalnie pod nazwą formizmu.

Pierwszą manifestacją polskiego ekspresjonizmu były wystawcy: krakowska w listopadzie 1917 r. i lwowska w kwiet-

niu 1918 r. Ekspresjonizm polski, czyli zwyciężenia treści“, czyli mówiąc ja-„formizm“, pozyskał z miejsca jako śniej — formistom polskim chodziło gorącego wyznawcę znanego historyka o stworzenie nowego stylu przy pomo-sztuki, prof. Bołoza Antoniewicza. Pod cy ożywienia formy i wysunięcia jej jego to egidą lwowska „Gazeta Wie- nowych zdobyczy na plan pierwszy, czorna“ urządziła dnia 28 lipca 1918 r. Czy te wielkie zamiary zostały uwień-pamiętną ankietę o „polskim ekspresjo- czone pomyślnym skutkiem? Nie! Od nizinie“. Od tej chwili nowy prąd re- prądów rewolucyjnych nie można ocze-wolucyjny uzyskał „naukową sankcję“ kiwać skończonych wyników. Odgry-i rozpoczął swój pochód po Polsce.

wają one zawsze rolę zwalczania sta-

Głównymi szermierzami formizmu rych szablonów i przygotowują grunt

byli : Leon Chwistek, autor cennych prac z zakresu matematyki i lo-    jak w epoce średniowiecza, siły

giki, Ignacy Stanisław Wit- anonimowe albo wielcy mistrzowie, kiewic z, Konrad Winkler — jak Michał Anioł i Rembrandt, wszyscy trzej występujący przede-wszystkiem w roli bojowych teorety-

do nowej twórczej syntezy, którą two-

R. Zrębowicz.

Por. St. Kasztelowicz: Tragicy doków nowej rewolucji estetycznej. Do by bez kształtu. O współczesnej twórczości nich należy również zaliczyć Henry- literackiej. Ekspresjonizm, Warszawa 1933. k a G o 11 i b a i innych, przedewszyst-kiem zaś Tytusa Czyżewski e-g o, który reprezentował raczej ma- słów ! „Elektron“ po grecku znaczy larskie prądy Paryża i usiłował polski „bursztyn“. Przyciąganie drobnych cia-formizm oczyścić z mistycznych dok- łek przez potarty bursztyn było pierw-tryn ekspresjonizmu niemieckiego. Po- szem poznanem zjawiskiem elektryez-dobnie jak w Niemczech, szczytowy nem. Bursztyn dał zatem nazwę całej rozwój formizmu w Polsce przypada rozległej dziedzinie, która zczasem rozrosła się tak wspaniale. Ale nazwa „elektron“ poszła potem w zapomnie-

ELEKTRON. Jakże dziwne są koleje

na lata 1920 i 1921.

Nowy prąd, mimo ogromnej ruchliwości i rozmachu polemicznego, mimo n*e ¹ została wskrzeszona dopiero licznych wystaw i szeregu artykułów w ubiegłem stuleciu, zresztą nieodrazu i broszur filozoficzno-estetycznych, żył w dzisiejszem znaczeniu. Twórca jej, w Polsce bardzo krótko. Koniec jego Johnson Stoney, rozumiał przez elek-należy łączyć z ukazaniem się w r. 1922 tron atom elektryczności dodatniej lub małej broszury L. Chwistka p. t. „Ty- ujemnej, nie wyobrażał sobie jednak, tus Czyżewski a kryzys formizmu“, by atom ten mógł istnieć w oderwaniu gdzie autor, główny obrońca i teoretyk °d atomów materjalnych. Dopiero nowej rewolucji estetycznej, oświad- w końcu zeszłego stulecia poznano najeżył wręcz, że „starzy formiści jużto mniejsze cząstki elektryczności ujem-usunęli się na bok, jużto weszli na dro- neJ> czyli elektrony w dzisiejszem zna-gę rozsądku“.    czeniu tego słowa, występujące nie

Jakiż był plon nowej rewolucji plastycznej w Polsce? Główny jej teoretyk, L. Chwistek, określił formizm jako Elektron — powszechny składnik atomu, „świadome dążenie do stworzenia nowego stylu w sztuce na zasadzie prze- rzyszącej jej materji zawdzięczamy ba-

w atomach materjalnych, lecz w stanie zupełnie swobodnym.

Wykrycie elektryczności bez towa-

daniom zjawisk zachodzących w naczy- niezależnie od okoliczności, w jakich niach, w których panuje próżnia, elektrony obserwujemy, np. od meta-t. j. z których usunięto niemal zupeł- lu, z którego wyrobiona jest katoda, nie powietrze i inne gazy. Z artykułu Skoro odkryliśmy cząstkę mniejszą od Atom wiemy, że w rurach próżnio- atomu, mamy prawo uważać ją za wych powstają podczas wyładowania składnik budowy atomu. Jest to przy-elektrycznego promienie katodowe. One tern, jak zaznaczyliśmy, składnik p o-to dostarczyły upragnionego dowodu wszechny, jednakowy we wszyst-istnienia elektryczności wolnej od ma- kich atomach, prawdziwa pracegiełka terji, gdyż składają się z cząstek elektryczności ujemnej, których masę i prędkość możemy wyznaczyć, mierząc wielkość ich odchylenia w polu elek-trycznem oraz magnetycznem.

AftOOA

Katoda

RVRKA KATODOWA

HVDQWA

ATOMV Ryc. 31.

Hyc. 30.

po zerze następuje 27 zer!

Na podstawie pomiarów odchyleń, materji. Ale atom nie może się składać które w pierwszej linji zawdzięczamy z samych elektronów, gdyż musiałby słynnemu angielskiemu uczonemu J. J. posiadać nabój ujemny; w rzeczywi-Thomsonowi, udowodniono, że ma- stości zaś jest elektrycznie obojętny, sa cząstki katodowej jest 1840 razy Wyobrażamy sobie > Atom), że atom mniejsza niż masa najlżejszego atomu składa się z dodatniego jądra, dokoła wodoru — nie może zatem być złączo- którego krążą elektrony w stosunkowo na z żadnym atomem, lecz jest cząstką olbrzymich odległościach. Nabój elek-samodzielną, której słusznie należy się tronu jest niezmiernie mały w skali osobna nazwa ,,elektron“. Zauważmy, naszego doświadczenia codziennego; że masa elektronu wynosi 9.10~²⁸ g, natomiast w skali atomowej nikłe siły t. j. pisze się jako ułamek, w którym wywierane przez ładunek elementarny odgrywają rolę olbrzymią; wystar-Dla ścisłości trzeba powiedzieć, że czy zaznaczyć, że dwa elektrony umie-pomiary J. J. Thomsona nie pozwalają szczone w dwu przeciwległych punk-wyliczyć bezpośrednio masy, lecz tach kulki o rozmiarach atomu wodoru, tylko jej stosunek do ładunku e 1 e k- t. j. w odległości 10⁻⁸ cm, odpychają tronu. Zapomocą osobnych doświad- się siłą mil jard razy większą, czeń wyznaczono ten ładunek; jest to niż ciężar mil jardów ato-najmniejszy ładunek, jaki wogóle może mów wodoru. Nic przeto dziwnego, istnieć, nazywa się więc ładunkiem ele- że elektryczna teorja materji została mentarnym. Wielkość jego wyrażona dziś powszechnie i bez zastrzeżeń uzna-w zwykle używanych jednostkach elek- na przez fizykę współczesną (-» Elektrostatycznych wynosi 4.78.10⁻⁻¹⁰. tryczność) ; siłom wywieranym przez Niezmiernie ważny jest fakt, że te wła- ładunki elementarne przypisujemy zna-sności elektronu są zawsze takie same, czenie więzi, która elektrony i jądro

szukaj w tomie piątym!

fi

Świat i Życie. — II.

dodatnie spaja w atomy, atomy łączy w cząsteczki, z cząsteczek buduje ciała.

Elektrony swobodne.

Ponieważ elektrony istnieją we wszystkich atomach, prz.eto mater ja jest obfitem źródłem elektronów. Jednakże w zwykłych warunkach elektrony nie opuszczają ciał samorzutnie; ich wyswobodzenie wymaga jakiegoś zewnętrznego bodźca. Tak np. elektrony wypływają z katody rurki próżniowej (-* Atom) pod wpływem wyładowania elektrycznego, które jest pewną odmianą iskry. O innych sposobach uwalniania elektronów pomówimy w dalszym ciągu. Istnieje jednak pewne zjawisko, w którem elektrony wysyłane są samorzutnie. Jest to tak zwane promieniowanie ß, które powstaje w chwili rozpadu jąder atomowych ciał promieniotwórczych (~*Rad). Promieniowanie to składa się z elektronów pędzących z prędkościami zbliżonemi do prędkości światła (300.000 km./sek.).

Ponieważ jądra atomowe są ciężkie, mało ruchliwe, ukryte w tłumie elektronów, z którego trudno je „wyłuskać“, przeto, jak już zaznaczyłem, większość zjawisk fizycznych, a w szczególności wszystkie niemal zjawiska elektryczne są spowodowane przez elektrony. Powstawanie elektryzacji dodatniej i ujemnej ciał łatwo zrozumieć ; w pierwszym przypadku ciało traci pewną liczbę „swoich“ elektronów, w drugim zyskuje nadmiar „obcych“. Fakt, że masa ciała nie zmienia się przy tern, chociaż elektrony mają masę, tłumaczy się łatwo : w istocie nawet bardzo silna elektryzacja odpowiada niezmiernie nikłej liczbie elektronów. Największy nabój, jaki możemy zgromadzić na kulce metalowej o promieniu 1 cm, odpowiada 4 miljo-nom miljonów elektronów. Łatwo wyliczyć, że na 100.000 miljonów atomów kulki przypada tylko jeden elektron w nadmiarze ; oczywiście nie może wpłynąć to na masę.

Ruchy elektronów zachodzą zupełnie inaczej w przewodnikach i nieprze-wodnikach. W ciałach pierwszego rodzaju elektrony tkwią w atomach i cząsteczkach i dlatego nie mogą łatwo wędrować z miejsca na miejsce. Natomiast w przewodnikach, do których należą wszystkie metale, istnieje wielka liczba elektronów uwijających się swo bodnie w odstępach między atomami. Tern tłumaczy się okoliczność, że elektryczność tak łatwo zmienia miejsce w przewodnikach.

Powstaje pytanie, dlaczego elektrony, skoro są swobodne, nie uciekają z metalu w powietrze. Łatwo to zrozumieć, gdy się zastanowimy nad tern, skąd się wzięły elektrony swobodne. Sama nazwa wskazuje, że musiały się wyswobodzić, t. j. oderwać od obojętnych atomów. Stąd wniosek, że w metalu część atomów ma ładunek dodatni. Wyswobodzone elektrony nie są zupełnie swobodne ; nad ich ruchami panuje, jak władza w państwie, przyciąganie, wywierane przez dodatnie atomy. Ta kontrola jest subtelna, nie przeszkadza im w ruchach wewnątrz „państwa“ (metalu), nie pozwala jednak przekroczyć jego granic. W normalnych warunkach, np. w temperaturze zwykłej, nieliczne tylko osobniki, elektrony obdarzone wyjątkowo wielką energją, zdołają przełamać zakaz „elektryczny“. Ogrzewajmy jednak metal; wzrastanie temperatury to stopniowe wzmaganie się żywości ruchów całego zespołu atomowo-elektronowego ; coraz częściej przytrafiać się będzie, że jeden — drugi elektron przezwycięży przyciąganie dodatnich atomów i wydostanie się nazewnątrz. W wysokich temperaturach to wyciekanie elektronów staje się tłumne. Jest to zjawisko dobrze znane pod nazwą efektu termjo-nowego. Wszyscy wiedzą, że funkcjonowanie lampki katodowej oparte jest na ruchach elektronów; nie wszystkim wiadomo, że źródłem tych elektronów jest efekt termjonowy rozżarzonej nitki wolframowej, która jest katodą tego przyrządu.

Jonizacja gazów.

Inne ważne zjawisko, które doskonale tłumaczymy zapomocą elektronów, to zjawisko jonizacji gazów. Tak nazywamy przewodnictwo elektryczne, które w słabym, lecz łatwo dającym się zmierzyć stopniu wykazuje powietrze lub inny jakiś gaz pod działaniem promieni radu, promieni Roentgena lub innych promieni jonizujących. Wszystkie promienie jonizujące są promieniami, które bardzo silnie działają na atomy. To też łatwo zrozumieć, że wywołują zaburzenia, pod których wpływem atom lub złożona z atomów cząsteczka, np. cząsteczka tlenu w powietrzu, utracić może jeden ze swoich elektronów. Pozostaje wtedy cząsteczka naelektryzowana dodatnio, którą nazywamy jonem dodatnim. Oderwany elektron niedługo krąży na swobodzie; niebawem wiąże się z inną lub kilkoma innemi cząsteczkami ujemnemi, tworząc jon ujemny. Gaz „zjonizowany“, czyli zawierający jony, przewodzi elektryczność, np. między dwiema umie-szczonemi w nim elektrodami, dlatego, że jony dodatnie dążą do katody, ujemne do anody, zobojętniając przeciwne im ładunki elektrod.

Magnetyzm.

Zapewne Czytelnik wyobraża sobie elektron jako maleńką kulkę określonej wielkości. Jakkolwiek obraz ten niezupełnie odpowiada naturze elektronu, możemy śmiało posługiwać się nim w celu przedstawienia wielu jego własności. W atomie kulki te, obiegając niezmiernie szybko jądra, zakreślają tory kołowe (lub eliptyczne), jak planety dokoła słońca. Tory te, czyli „orbity“, posiadają w każdym atomie określone rozmiary, np. w atomie wodoru, który zawiera jeden tylko elektron, promień orbity wynosi 5.10“* cm. Nie są to jednak jedyne możliwe orbity; elektron może sobie wybierać czasowo orbity o większym promieniu. Przejście elektronu z jednej orbity, czyli t. zw. przeskok elektronu na inną, tłumaczy nam, jak to zobaczymy w dalszym ciągu, powstawanie i pochłanianie światła. Ponadto kulki te również, jak planety, kręcą się dokoła własnej osi. Te d\va rodzaje ruchów elektronów : obrotowy i wirowy tłumaczą nam powstawanie magnetyzmu (-»Magnetyzm). W istocie wiemy, że prąd elektryczny płynący w drucie kołowym wywiera działanie magnetyczne, jakgdyby posiadał w sobie niewidzialny magnes, którego oś jest zgodna z osią obwodu. Wyobraźmy sobie teraz kuleczkę naelektryzowaną, mknącą szybko po kole. Jak w ruchu przesuwanej, żarzącej się zapałki nie odróżniamy oddzielnych faz ruchu, tak ruch obrotowy elektronu upodobniamy do prądu kołowego. To też atom z takim elektronem jest jak malutki magnesik. To samo stosuje się do ruchu wirowego elektronu. Jeżeli nie wszystkie atomy, a zatem i nie wszystkie ciała są magnesami, to dzieje się to dlatego, że w atomie najczęściej różne elektrony kręcą się w różnych kierunkach, zobojętniając wzajemnie swoje działania magnetyczne.

światło.

Powiedziałem, że elektrony występują we wszystkich niemal zjawiskach świetlnych. Wiemy dobrze, że światło jest zjawiskiem pokrewnem falom ra-djowym (—» światło). Gdy jednak długość fali radjowej waha się od kilkunastu do kilku tysięcy metrów, długość fali światła widzialnego jest rzędu połowy mikrona, a ponadto istnieje rozległa dziedzina promieni niewidzialnych o falach bez porównania jeszcze krótszych. Ponieważ między falami obu typów istnieje analogja, ponieważ dalej źródłem fal radjowych są zmienne prądy elektryczne w stacjach nadawczych, przeto odgadujemy, że źródłem fal świetlnych są prądy elektryczne w malutkich „stacjach“, atomach. Te prądy to właśnie ruchy elektronów w atomie. Ale elektrony uwijają się w atomach zawsze, a ciała świecą tylko w wyjątkowych warunkach. Weźmy prosty przykład: gaz neon zawarty w „literze“ reklamowej. Wiemy, że litera rozświeca się dopiero wtedy, gdy łączymy jej elektrody z zaciskami prądu wysokiego napięcia. Co wtedy zachodzi? W zwykłych warunkach elektrony krążą po orbitach niezmiennych, jak orbity planet w ich obiegu dokoła słońca. Gaz jest uśpiony, nieczynny, jego sen może trwać nieskończenie długo. Ale oto przykładamy napięcie do elektrod: z katody zaczynają wybiegać promienie katodowe, t. j. szybkie elektrony. Te szybkie elektrony uderzają w atomy, wywołują zamieszanie w harmonijnych, ustalonych obiegach elektronowych. Co chwila zdarzy się, że w jakimś atomie krążący elektron ulegnie małej katastrofie, dozna wstrząsu od elektronu — intruza, przejmie od niego część jego impetu. Zwiększony pęd nie pozwala mu utrzymać się na dawnej orbicie; elektron wyszukuje sobie orbitę rozleglejszą, odpowiedniejszą rozmachowi, jakiego nabył. Ta zmiana stosunków w atomach przery-wa ich bezczynność, budzi je ze snu; fizycy mówią, że po przejściu obcych elektronów atomy są w z b u d z o n e. Nie na długo jednak; wzbudzonemu atomowi pilno jest powrócić do stanu nieczynnego, elektron przeskakuje na dawną normalną orbitę, a nagromadzony w sobie nadmiar żywotności wyładowuje, ciskając w przestrzeń słabiutki sygnał świetlny. Z mi-ljardów takich sygnałów składa się światło. W zasadzie zupełnie podobny jest sposób wytwarzania promieni Roentgena. Promienie te, różniące się od świetlnych tern, że ich długość fali jest kilka tysięcy razy mniejsza, przenikają łatwo przez ciała nieprzezroczyste i dlatego są stosowane w medycynie i technice.

Tak więc światło bierze początek we wstrząsach elektronowych. Ciekawe, że ta zależność jest wzajemna. Promień świetlny ma początek i koniec; rodzi się i zamiera w atomach. W istocie, gdy światło pada na materję, ulega absorbcji, czyli pochłonięciu. Wiemy dzisiaj, że podczas absorbcji światło powoduje takie samo „wzbudzanie“ atomów, rozszerzanie się orbit elektronowych, jak to, które było przyczyną jego emisji. W pewnych nawet warunkach światło wstrząsa elektrony tak silnie, że zostają wyrwane z atomów. Nazywamy to efektem fotoelektrycz-nym. Najłatwiej efekt ten obserwować, gdy światło pada na czystą powierzchnię metalu takiego, jak potas lub sód. Ponieważ metale utleniają się na powietrzu, zamykamy je w opróżnionych bańkach szklanych zwanych komórkami fotoelektrycznemi (->Fo-toelektryczna komórka). Naświetlona powierzchnia metaliczna wysyła elektrony, które schwytane przez odpowiednie elektrody przewodzą prąd elektryczny.

L. Wertenstein.

Harce elektronów.

radjotechnicy

Elektron w chwili swego odkrycia wydawał się czemś wyjątkowem, rzadko tylko dostrzeganemu Dziś nietylko umiemy oswobadzać elektrony w lampkach katodowych, rurkach neonowych, rurach roentgenowskich, nietylko obserwujemy w promieniach ß radu, ale ponadto zdobywamy na każdym kroku dowody ich istnienia; możnaby nawet powiedzieć, naturalnie w przenośni, że je „widzimy“, ponieważ ruchy elektronów są źródłem światła. Często się zdarza, że postęp badań naukowych czyni z objawu wyjątkowego zjawisko powszechne.

Elektron dodatni.

Dotąd uchodziło za pewnik, że tylko elektryczność ujemna posiada swoje „własne“, t. j. wolne od materji cząstki elementarne; cząstki elektryczności dodatniej, jakie znano, były zawsze „ciężkie“, t. j. o masie tego rzędu wielkości, co masa atomów. Były to w istocie atomy, które utraciły jeden lub kilka elektronów ze swego zespołu. Gdy atom zawiera bardzo mało elektronów, np. atom wodoru z 1 lub helu z 2 elektronami, wówczas jony dodatnie można obserwować w postaci jąder, gdyż wszystkie elektrony atomu są oderwane. Przez długi czas sądzono nawet, że jądro najlżejszego z pierwiastków wodoru, t. zw. proton, jest poszukiwaną cząstką elementarną elektryczności dodatniej ; w żaden sposób jednak nie można było zrozumieć, dlaczego posiada ona masę tylokrotnie (1840) większą od masy elektronu. Ale oto w ostatnich czasach odkryto od-dawna poszukiwany elektron dodatni : cząstkę, która od znanego nam elektronu różni się, jak się zdaje, tylko znakiem ładunku. Elektrony dodatnie występują w okolicznościach wyjątkowych, powstają w niezmiernie nikłej ilości podczas rozchodzenia się promieni ciał promieniotwórczych oraz promieni kosmicznych (-» Promienie kosmiczne). Iiola, jaką odgrywają w przyrodzie, a w szczególności w budowie atomu, jest dotąd zupełnie zagadkowa. Pamiętajmy jednak, źe również i elektrony ujemne były kiedyś zjawiskiem rządkiem, niez wy kłem, zagadko wem*. Należy przypuszczać, że elektron dodatni zczasem stanie się naszym dobrym znajomym i podobnie, jak elektron ujemny, rozszerzy znacznie naszą wiedzę o Wszechświecie.

Por. St. Malec:

Biblj. Iskier t. 28. Lwów 1930.

ELEKTRYCZNOŚĆ. Słyszymy często zdanie, że wiek nasz jest wiekiem elektryczności, podobnie jak ubiegły był okresem panowania pary. Rzeczywiście, elektryczność odgrywa coraz większą rolę w życiu naszem. Coraz bardziej wykorzystujemy energję spadku wody rzek, zamieniając ją w wielkich hydroelektrowniach na energję prądu elektrycznego. W krajach takich, jak Szwecja i Szwajcar ja, gdzie istnieją liczne i znaczne spadki wód, poważna część sieci kolejowej została już zelektryfikowana i pociągi pędzone są prądem elektrycznym, dzięki czemu zyskuje się ogromnie na szybkości i czystości w podróży. Fabryki wszystkich krajów w coraz większej mierze korzystają z napędu elektrycznego, wszędzie mówi się o elektryfikacji na większą lub mniejszą skalę. Z elektrycznością spotykamy się dziś na każdym kroku. W domu mamy dzwonki i światło elektryczne, telefon, aparat radjowy, wysyłamy telegramy do odległych miast, w kinach dźwiękowych słyszymy mowę i muzykę dzięki działalności komórek fotoelektrycznych, obiecują nam wejście telewizji w po-

lat.

wszechne użycie w ciągu niewielu

Cóż to więc jest takiego ta elektryczność, z którą musimy mieć coraz więcej do czynienia?

Aż do końca XIX wieku starano się wyjaśnić zjawiska elektryczne, usiłując je sprowadzić do pewnych zjawisk mechanicznych. Ale wszelkie wysiłki w tym kierunku, podejmowane przez największych ówczesnych uczonych, zawiodły. Elektryczność w żaden sposób nie dała się wtłoczyć w ramy mechaniki.

Każde istotne wytłumaczenie jakiegoś zjawiska polegać musi na sprowadzeniu tego zjawiska do pewnych zjawisk prostszych, elementarnych. Takiemi zjawiskami podstawowemi, elementarnemi, które nie wymagają już żadnego tłumaczenia, lecz które przyjmujemy za oczywiste, są pewne zjawiska elektryczne. Z pomocą tych zjawisk tłumaczymy dziś wszystkie inne, a więc w szczególności i zjawiska mechaniczne.

Naboje elektryczne.

Nauka dzisiejsza przyjmuje za jeden z faktów podstawowych istnienie nabojów elektrycznych. Wykonajmy bardzo proste i znane już od czasów starożytnych doświadczenie — potrzyjmy np. pręcik szklany o rękaw. Przekonamy się z łatwością, że przez potarcie pręcik nabiera pewnych własności specjalnych, ujawniających się choćby przez to, że przyciąga on teraz drobne skrawki papieru. Dotykając naszym pręcikiem potartym innego pręcika szklanego, przeniesiemy również i na ten drugi pręcik własność przyciągania papierków, lecz jednocześnie zauważymy, że siła, z jaką nasz pręcik pierwotny działa na papierki, uległa osłabieniu. Nasuwa się wniosek, że własność przyciągania papierków za-

wdzięczą nasz pręcik temu, że przez pocieranie pojawiło się na jego powierzchni coś, co można przekazywać z ciała na ciało. Bliższe .zbadanie tej sprawy wykazuje, że to coś rzeczywiście istnieje; nadajemy mu nazwę naboju elektrycznego.

Już w początkach rozwoju nauki o elektryczności zauważono istnienie dwu rodzajów naboju elektrycznego: istnieją ładunki dodatnie i ujem-n e. Nazwy te zostały nadane przez umowę. Możemy ich używać dlatego przedewszystkiem, że analogicznie do liczb dodatnich i ujemnych równe ilości naboju dodatniego i ujemnego znoszą się wzajemnie.

Elektryczność jest niezniszczalna.

Naboje elektryczne wykazują pewną bardzo ważną właściwość. Ilekroć w jakikolwiek sposób wywołamy powstawanie nabojów elektrycznych, a więc — czy to przez tarcie, czy przez tak zwaną jonizację, czy innym jeszcze sposobem — zawsze powstają w równych ilościach naboje dodatnie i ujemne. Całkowity ładunek elektryczny, a więc suma algebraiczna wszystkich nabojów dodatnich i ujemnych, pozostaje niezmienny przy każdym procesie tego rodzaju. Uogólniając te fakty doświadczalne, możemy wypowiedzieć zasadę zachowania ładunku elektrycznego : całkowity nabój elektryczny wszechświata jest stały; elektryczność jest niezniszczalna.

Pole elektryczne i magnetyczne.

Wiadomo z fizyki elementarnej, że ładunki elektryczne oddziaływają na siebie wzajemnie: jednoimienne odpychają się, różnoimienne przyciągają się. Wyobraźmy sobie w pewnym punkcie przestrzeni jakieś ciało naelektryzo-wane, np. dodatnio. Na dowolne inne

O.

ciało umieszczone w tej samej przestrzeni będzie ono oddziaływać z określoną siłą mechaniczną. Tym sposobem przestrzeń otaczająca naelektryzowane ciało staje się siedliskiem sił elektrycznych ; mówimy, że ciało naelektryzowane wytwarza naokoło siebie pole elektryczne. Dla większej prostoty rozumowania załóżmy, że w przestrzeni, gdzie istnieje pole elektryczne, umieszczamy jednostkę ładunku dodatniego. Na ryc. 32 mamy w punkcie O ładunek + e, który na ładunek jednostkowy również dodatni (-fl) w punkcie o wywiera siłę odpychania równą E. Siłę E nazywamy natężeniem pola elektrycznego. Już w końcu wieku XVIII-go, dzięki badaniom Coulomb a, wiedziano, że natężenie pola elektrycznego szybko maleje ze zwiększeniem odległości r od ciała na-elektryzowanego (odwrotnie proporcjonalnie do ra).

4*1

Ryc. 32.

Jak w przypadku ciał naelektryzo-wanych rozpatrujemy pole elektryczne, tak w przypadku ciał namagnesowanych, mając do czynienia z siłami ma-gnetycznemi, mówimy o polu magne-tycznem. I tu znów siłę, która oddziaływałaby w danym punkęie na masę magnetyczną jednostkową, nazwiemy natężeniem pola magnetycznego. Ana-logja sięga bardzo daleko, gdyż i siły magnetyczne są odwrotnie proporcjonalne do kwadratu odległości we wszelkich zjawiskach.

W końcu wieku XVIII-go i na poą czątku XLX-go uważano za najistotniejszy czynnik we wszelkich zjawiskach elektrycznych ładunki wytwarzające pole sił. Uważano, że skoro dane jest rozmieszczenie ładunków, analiza matematyczna, opierająca się na prawie Coulomba, pozwoli wyliczyć siły działające w dowolnem miejscu przestrzeni, i że tą drogą wszelkie zagadnienia mogą być rozwiązane. Dzięki wysiłkowi teoretyków udoskonalono w wysokim stopniu metody matematyczne obliczeń; starano się ująć dziedzinę elektryczności w jednolity, harmonijny całokształt twierdzeń i wniosków.

Michał Faraday.

Michał Faraday (1791—1867), genjalny samouk, umiał uniezależnić się od panujących poglądów — być może dzięki temu, że nie znając matematyki, nie mógł zgłębić rozpraw teoretycznych i zżyć się z utartemi poglądami. Według wyobrażeń Faradaya najistotniejsza rola w oddziaływaniach elektrycznych przypada nie ciałom na-elektryzowanym, lecz otaczającemu je ośrodkowi, w którym powstaje pole elektryczne. Faraday uzmysławiał to sobie w sposób następujący. Dwa ciała posiadające ładunki przeciwne (ryc. 33)

Ryc. 33.

przyciągają się wzajemnie; według Faradaya pomiędzy temi ciałami istnieją niewidzialne linje sił, jakby rodzaj nici sprężystych, napiętych (na rycinie wyrysowano je krótkiemi kreskami). Kurczenie się tych nici powoduje zbliżanie się ciał naelektryzowanych, ich wzajemne przyciąganie się. Jasnem jest, że w myśl nowego poglądu siedliskiem energji elektrycznej są nie ciała

naelektryzowane, lecz ośrodek pomiędzy niemi.

bycia na jaw głębokich podobieństw, które umysł pospolity dostrzega, gdy... genjusz pokaże, mu drogę wiodącą do celu. Oddać w niewielu zdaniach istotę

Z pomiędzy licznych odkryć Faradaya największy tytuł do sławy i wdzięczności przyszłych pokoleń dało mu wykrycie prądów indukcyjnych (1831). Na nich oparte jest funkcjonowanie każdej elektrowni. Źródłem światła i siły elektrycznej są

H'

Faraday o wski pogląd na sprawę znalazł nieoczekiwane, a wspaniałe potwierdzenie. Siły działające pomiędzy subtelnego rozumowania matematycz-przewodnikami naelektryzowanemi wy- nego jest oczywistem niepodobień-stępują zawsze, gdy je oddziela jakiś stwem. Nie kusząc się o to, spróbujemy dielektryk (ciało nie przewodzące elek- jednak zupełnie ogólnikowo wskazać, tryczności). Kierując się teorją linij na czem polega oryginalność pomysłu sił, można było zgóry przewidzieć, że Maxwella. naprężenie ich w różnych ośrodkach będzie niejednakowe, a zatem, że jednakowe naboje elektryczne niejednakowo przyciągają się w różnych ośrodkach. Ten fakt, nie znany dawnej te-orji, został odkryty przez samego Faradaya. Dwie kulki o ładunkach znaku przeciwnego przyciągają się w benzolu 2,3 razy słabiej, niż w powietrzu.

Ki

W szczegółach natura linij sił i mechanizm ich działania pozostały niewyjaśnione. Działanie elektryczne istnieje tak w ośrodkach materjalnych, jak i w próżni ; wobec tego wyobrażano sobie linje sił jako sprężyste nici eteru kosmicznego wypełniającego próżnię.

Ryc. 34.

Nie zdołano jednak nigdy stworzyć jakiegoś rozumnego wyobrażenia o eterze, który musiał być zarazem bardzo

rozrzedzonym, by ciała niebieskie mo-    .

gły poruszać się w nim bez tarcia, i da- maszyny wytwarzające prądy mduk-leko sprężystszym od stali, by przenosić cyjne- W bezinteresownych wysiłkach szybko biegnące fale świetlne.    Faradaya tkwi źródło, mil jardowych

Równania Maxwella.

obrotów spółczesnego nam przemysłu elektrotechnicznego. Istotę zjawiska

Dalszy triumf ideom faradayowskim wyjaśnia ryc. 34. Gdy do przewodnika zapewniły nie próby mechanicznego kołowego będziemy zbliżali (lub odeń wyjaśnienia podstawowych koncepcyj, oddalali) magnes NS, w przewodniku lecz matematyczne ujęcie praw i prawd powstanie prąd indukcyjny, a więc odkrytych przez Faradaya. Takie uję- ruch elektryczności. Tam zaś, gdzie cie matematyczne dał Maxwell jest ruch elektryczności, muszą działać (1831—1879). Słynne równania max- siły elektryczne E. Przy zbliżaniu i od-wellowskie nie są jednak tylko zreasu- dalaniu magnesu zmienia się natężenie mowaniem faktów doświadczalnych pola magnetycznego w obrębie przemy języku symboli matematycznych; wodnika kołowego. Dla krótkości szyb-tkwi w nich również śmiałe uogólnię- kość zmian pola magnetycznego może-nie faktów, a dalej umiejętność wydo- my oznaczyć przez H¹.

Możemy ująć w formę bardziej obra- sprzężenia sił elektrycznych i magnezową nasz wynik, pisząc (nie mamy tycznych, pretensji* do ścisłości matematycznej ) :

Teorja fal elektromagnetycznych i odkrycie Hertza.

Zmiana pola magnetycznego H¹ w y-

twarza wir pola elektrycz- Q4y mówimy o prądach elektrycz-nego E. Przez wir rozumiemy obieg nychj mamy na myśli prądy w prze-zamknięty, jaki spotykamy nieraz w prą- wodnikach — drutach. Maxwell zało-dach rzek.    żył istnienie prądów i w nieprzewodni-

Ci z pośród czytelników, którym kach> izolatorach, a nawet w próżni, nieobce są elementarne wiadomości ßy}₀ to przypuszczenie śmiałe, niemal o prądzie elektrycznym, przypomną so- Uchwałę, gdyż pozbawione dobrych bie, być może, obraz następujący. Gdy podstaw doświadczalnych. Z teorji przewodnik, po którym płynie prąd maXwellowskiej wynikał niespodziewa-o natężeniu i (ryc. 35) przechodzi przez ny wniosek: zmiany w natężeniu pól

magnetycznych i elektrycznych miały rozchodzić się w przestrzeni na podobieństwo fal; innemi słowy — zakłócenie równowagi sił elektrycznych miało prowadzić do wytworzenia fali elektromagnetycznej. Przeskakiwanie iskry elektrycznej musiało np. wytwarzać w pewnych warunkach drgania i fale elektryczne.

W

(HU;

Ryc. 35.

Teorja Maxwella zrazu znalazła nie-

kartkę papieru, posypaną opiłkami że-laznemi, układają się one wzdłuż kół zbyt licznych zwolenników. Matema-spółśrodkowych, co dowodzi, że siły tycznie była niełatwa; podstawy do-magnetyczne są styczne do kół. Uży- świadczalne jednego z założeń były wając tego języka, co i poprzednio, po- kruche. Dopiero gdy Henryk Hertz wiemy : prąd elektryczny'wy- wykrył istnienie fal elektromagnetycz-twarza wir pola magnetycz- nych, któremi posługuje się dziś ra-n e g o. W przewodniku, po którym djotechnika, gdy stwierdził, że płynie prąd, muszą działać siły elek- wszystkie przewidywania wypływające tryczne. Jeżeli prąd i jest przemienny, ² równań Maxwella zgadzają się z do-siły elektryczne są też zmienne ; oznacz- świadczeniem, ogólny entuzjazm świa-my szybkość zmian pola elektrycznego ta naukowego zastąpił uprzednią obo-przez E¹ ; uogólniając, pisze Maxwell : jętność.

Po wiekopomnem odkryciu Hertza zdawało się, że idee Faradaya i Max-Porównajmy dwa wyżej napisane wella odniosły triumf bezwzględny, że i podkreślone wyrażenia. Widzimy, że istota zjawisk tkwi w polach elektrycz-siły elektryczne i magnetyczne wystę- nych i magnetycznych, powstających pują w nich zupełnie symetrycznie, w dielektrykach, że zupełne usunięcie Możemy powiedzieć, że teorja Max- pojęć o ładunkach elektrycznych do-wella to teorja dwu wirów : elektrycz- datnich i ujemnych jest tylko kwest ją nego i magnetycznego oraz wzajemnego czasu.

E¹ wytwarza wir pola magnetycznego H.

Przełom XX wieku.

Dalszy rozwój nauki poszedł jednak w kierunku zupełnie odmiennym. Zjawiska odkryte i gruntownie zbadane w końcu w. XIX i na początku XX stwierdziły, że wszelka mater ja jest związana z ładunkami elektrycznemi, że najmniejsze jej cząstki posiadają ładunki elektryczne dodatnie i ujemne. Badając przechodzenie prądów elektrycznych przez gazy wzięte pod ciśnieniem zwykłem i pod ciśnieniem znacznie zmniej-szonem, rozpatrując wykryte niemal na przełomie stulecia zjawiska radjo-aktywności, ujmując w jednolitą teorję wysyłanie i pochłanianie światła przez materję, stworzono teorję budowy atomu. Okazało się, że atom składa się z części centralnej o ładunku dodatnim, jądra, i z otaczających jądro elektronów, niosących ładunek ujemny. Stwierdzone wypadki rozbicia jąder doprowadziły do wyobrażenia, że cegiełkę struktury wszelkich jąder stanowią jądra najlżejsze — wodorowe, które otrzymały nazwę protonów.

Atomy elektryczności.

Niezmiernej doniosłości faktem było dalej wykrycie, że wszelkie ładunki elektryczne, tak dodatnie, jak ujemne, są wielokrotnościami pewnego ładunku elementarnego, atomu elektryczności. Proton niesie dodatni atom elektryczności, elektron — taki sam ładunek ujemny. Uderza jednak asymetrja pomiędzy protonem a elektronem. Masa protonu jest w okrągłej liczbie 1840 razy większa od masy elektronu. Próbowano, nie bez powodzenia, rozwikłać zagadkę budowy jąder wszelkich atomów przez założenie, że w skład ich wchodzą te dwa elementy: świat cały miał być zbudowany jedynie z elektronów i protonów.

Lata 1931—1933 badań eksperymentalnych pokazały raz jeszcze, że w naukach przyrodniczych nie należy nigdy wydawać ostatecznego sądu. Badacz amerykański Anderson stwierdził w r. 1932, że w pewnych subtelnych obserwacjach wychodzą najaw cząstki, które są dodatnio naładowane, jednak mają masę równie małą, jak znane oddawna elektrony ujemne. By uniknąć pogmatwania terminologji, nazwano je positronami. Tym sposobem świat składałby się z elektronów (ujemnych), positronów i protonów.

Jest wszelako rzeczą możliwą, że proton posiada strukturę złożoną. Badania w laboratorjum Curie-Skło-dowskiej w Paryżu i w laboratorjum Rutherforda w Cambridge pozwoliły ustalić istnienie przenikliwego promieniowania, które nazwano n e u tronów e m. Albowiem neutrony,cząstki, z których składa się to promieniowanie, są elektrycznie obojętne. Masa neutronu równa jest w przybliżeniu masie protonu. Proton mógłby więc być połączeniem neutronu z positronem. Trudno dziś powiedzieć o tern coś zupełnie stanowczego. Widzimy jednak, że

i. w fizyce daleko nam dziś do ustalenia poglądów.

Dzisiejszy pogląd na istotę elektryczności.

Dzisiejszy nasz pogląd na zjawiska elektromagnetyczne jest następujący. Elementarne ładunki dodatnie i ujemne są czemś podstawowem, pierwot-nem, nie dającem się sprowadzić do żadnych innych wyobrażeń. Różne własności mater j i dadzą się najprawdopodobniej wytłumaczyć siłami elektrycznemi, choć obecnie daleko jeszcze do możliwości zupełnego elektrycznego ujęcia świata materjalnego. Ładunki elektryczne wytwarzają pola elektromagnetyczne (magnetyzm niewątpliwie wynika z ruchu ładunków elektrycznych) w dielektrykach i w próżni. Zgodnie z poglądami Fara-

daya i Maxwella uznajemy doniosłą rolę ośrodka nie przewodzącego w zjawiskach rozchodzenia się sił elektrycznych i magnetycznych, odrzucamy jednak możność i potrzebę wprowadzania mechanicznych obrazów, ilustrujących właściwości pól elektromagnetycznych.

S. Szczeniowski.

Por. art. Atom, Magnetyzm, Oświetlenie, Prądy, Promieniowanie, Rad, Telegraf i t. d. Poza tem; „Dzieje rozwoju fizyki“, tom II, wyd. II, art. W. Wernera i St. Z i e-meckiego, L. Infelda: „Nowe drogi nauki“, Warszawa 1933 oraz artykuły w „Przyrodzie i Technice“ z lat 1932—1934.

ELEKTRYFIKACJA. (Tabl. 28—32). Elektryfikacją nazywamy oddanie na usługi człowieka energji elektrycznej (pospolicie zwanej prądem elektrycznym lub poprostu elektrycznością), która dzięki swej powszechności i prostocie w zastosowaniach oraz podzielności i łatwości przesyłania z miejsca na miejsce jest najdoskonalszą ze znanych, nam dziś form energji. Światło, siła motorowa, ciepło i elektroliza (rozkład związków chemicznych) są najważniejszemi wynikami zastosowania energji elektrycznej. Zastosowania w tych czterech dziedzinach ogarnęły dziś wszystkie bez wyjątku gałęzie pracy przemysłowej, nie wyłączając z jednej strony górnictwa i hutnictwa, z drugiej rzemiosła, objęły rolnictwo, objęły trakcję (tramwaje, koleje), wkraczają coraz głębiej do gospodarstwa domowego (żarówki, wentylatory, odkurzacze, żelazka, kuchnie elektryczne, lodownie elektryczne i t. d.).

Techniczne urządzenia elektryfikacyjne.

Najbardziej znamienną cechą elektryfikacji, której początki datują się mniej więcej od roku 1880, jest centralizacja wytwarzania energji elektrycznej w specjalnych wytwórniach, zwa-

nych elektrowniami, i rozsyła-łanie jej stąd przy pomocy przewodów (sieci elektrycznych) do dowolnie wyznaczonych miejsc zastosowania, czyli spożycia energji elektrycznej. To spożycie polega na tem, że energja elektryczna, wprowadzona do żarówki, silnika (motoru) elektrycznego, pieca lub grzejnika elektrycznego, wanny elektrolitycznej i t. d., przekształca się w tych odbiornikach na inną potrzebną nam postać energji (na światło, siłę mechaniczną, ciepło, energję chemiczną i t. d.). Elektrownie, sieci i odbiorniki energji elektrycznej to są trzy najistotniejsze składowe części urządzeń elektryfikacyjnych.

Elektrownie.

W elektrowniach energję elektryczną wytwarza się bądź z paliwa (elektrownie cieplne), bądź z sił wodnych (elektrownie wodne). W obu rodzajach elektrowni właściwe wytwarzanie odbywa się w maszynach elektrycznych, zwanych prądnicami. Energja elektryczna powstaje w prądnicach dzięki temu, że zwoje drutu izolowanego znajdują się w niej w ciągłym ruchu względem magnesów lub, odwrotnie, magnesy względem zwojów. Żeby ten ruch względny utrzymać, to znaczy, żeby wogóle energję elektryczną otrzymywać z prądnicy, jedna część tej maszyny musi stale wirować, musi być obracana zapomocą jakiegoś silnika. Elektrownia cieplna różni się od elektrowni wodnej właśnie rodzajem tego silnika. W elektrowni wodnej silnikiem napędzającym prądnicę jest turbina wodna, którą na podobieństwo koła młyńskiego obraca siła spadku wody w rzece. W elektrowni cieplnej silnikiem tym jest obecnie najczęściej turbina parowa, którą wprawia w ruch para dzięki swej prężności. Potrzebną parę o dużem ciśnieniu (np. około 30

atmosfer) i wysokiej temperaturze (np. około 400° C) wytwarza się w kotłach parowych przez spalanie pod niemi węgla lub innego paliwa. Parę z kotłów przeprowadza się do turbin parowych rurami. Turbiny parowe (zarówno jak i turbiny wodne) muszą być sprzężone z prądnicami, żeby się mogły razem z niemi obracać. Energję elektryczną z prądnic kieruje się bezpośrednio do sieci.

Z opisanego przebiegu wynika, że bez paliwa lub bez spadku wody w rzece nie moglibyśmy mieć energji elektrycznej, bo też wytwarzanie energji elektrycznej jest w istocie swej tylko przetwarzaniem na energję elektryczną tej energji, którą natura zawarła w spadku wody lub w paliwie. Z paliwa otrzymujemy energję elektryczną dotychczas przeważnie — a gdy chodzi o wielką produkcję, to wyłącznie — za pośrednictwem pary. Niezupełnie słuszne jest więc powiedzenie, że skończył się wiek pary i nastąpił po nim wiek elektryczności.

W elektrowniach cieplnych wytwarzanie energji elektrycznej połączone jest z wydatkami na węgiel lub inne paliwo, w elektrowniach wodnych wodę w rzece mamy darmo. Mylne byłoby jednak przypuszczenie, że wskutek tego w elektrowni wodnej zawsze możemy wytwarzać energję taniej, niż w elektrowni cieplnej. Elektrownia wodna nie potrzebuje wprawdzie kotłowni, wymaga jednak bardzo kosztownych urządzeń do ujęcia rzeki, jak tama, czyli zapora do spiętrzania wody, kanały do jej doprowadzania i t. d. Wskutek tego elektrownia wodna jest zawsze znacznie droższa od elektrowni cieplnej takiej samej mocy, a więc musi opłacać większe procenty od włożonego kapitału. Różnica w wysokości tych procentów może w pewnych warunkach

przekroczyć koszt węgla, potrzebnego dla elektrowni cieplnej, i w rezultacie produkcja energji elektrycznej z siły wodnej może wypaść nawet drożej, niż z paliwa. W Polsce, która ma obfitość taniego węgla i niezbyt korzystne do wyzyskania siły wodne, położone głównie w Karpatach, wytwórczość elektrowni wodnych wynosi mniej niż 2°/₀ ogólnej produkcji energji elektrycznej w państwie. Resztę wytwarzamy z paliwa, a w tern przeszło 95°/0 z węgla. W Szwajcarji, która nie posiada własnego węgla, lecz posiada wielkie bogactwa sił wodnych w Alpach, stosunek ten jest odwrotny.

Sieci elektryczne.

Sieci elektryczne, rozprowadzające energję elektryczną z elektrowni do miejsc spożycia, składają się z przewodów elektrycznych, które biegną przeważnie wzdłuż dróg i ulic, rozgałęziając się wielokrotnie odpowiednio do rozplanowania osiedli. Odnogi przewodów wkraczają do poszczególnych domów i fabryk i tu rozgałęziają się dalej do poszczególnych pomieszczeń, a w każ-dem pomieszczeniu do poszczególnych odbiorników (żarówek, silników elektrycznych i t. p.).

Przewód elektryczny składa się z dwu części : drutu miedzianego i izolacji. Energja elektryczna przechodzi przez materjał miedzi zupełnie tak samo, jak woda lub gaz przez pustą przestrzeń rury. Izolacja (materjał nie przewodzący elektryczności) oddziela drut miedziany od innych przewodników i zapobiega upływowi energji elektrycznej zupełnie tak samo, jak szczelna ścianka rury chroni wodę lub gaz od upływu. Przewody, używane wewnątrz budynków i zakładane przeważnie na ścianach, mają izolację z gumy i oplotu bawełnianego. Nazewnątrz stosujemy dwa rodzaje

A elektrownia wodna ■i » parowa A proj. elektr. wodna □ "    » parowa

<Ło SO’ooo

KORONOWO SO’ooo kk/jK f

15kV

przewodów: napowietrzne i podziemne. W przewodach napowietrznych goły drut miedziany jest zawieszony na słupach za pośrednictwem izolacji porcelanowej. W przewodach, zakopywanych w ziemi i zwanych kablami, izolację drutu stanowi papier. Okręcony papierem drut miedziany jest chroniony w kablu rurą ołowianą od dostępu wilgoci i pancerzem stalowym od uszkodzeń przy rozkopywaniu ziemi. Kable podziemne są znacznie droższe niż przewody napowietrzne. W razie zerwania drutu miedzianego lub uszkodzenia izolacji przewodu dopływ ener-gji elektrycznej przez przewód ustaje i odbiorniki przezeń zasilane przestają pracować.

Tendencje w rozwoju elektryfikacji.

Elektryfikacja dąży w swym rozwoju do ześrodkowania produkcji energji elektrycznej w coraz większych elektrowniach i do rozszerzania sieci zasilanych z jednej elektrowni na coraz większe obszary. Z początku jedna elektrownia obsługiwała zaledwie niewielką dzielnicę miejską, później całe miasto, i to bardzo duże w rodzaju np. Warszawy, później rozszerzono sieci miejskie na okoliczne okręgi. Obecnie jedna elektrownia zasila nieraz sieć pokrywającą całą dzielnicę kraju o obszarze kilku tysięcy kilometrów kwadratowych. Gdy rozrastające się w ten sposób sieci poszczególnych elektrowni zbliżyły się ku sobie, zaczęto je łączyć, tworząc olbrzymie sieci zespolone, które mogą być zasilane z kilku związanych w ten sposób elektrowni. Osiąga się przez to oszczędność w kosztach wytwarzania energji przy takiej samej albo i lepszej pewności ruchu czyli ciągłości działania, która jest najważ-niejszem wymaganiem stawianem każdemu urządzeniu elektryfikacyjnemu.

Żeby dużą ilość energji elektrycznej

' /R

'V®oaWS.

WT    DeokU

U> ^ Vs *    RQ6ARD

VÄ    \ ifmrSrOCK/MŁYN

'    * 7    1600kkV ?p)

Donn*.    u    ifSOkW(w)

---

-X-jm GRUDZIĄDZ V 7800kW

1°⁰⁰° M

mÜSn. TORUŃ Bydgoszczom ahoo kU 7'ooo kh/

Ryc. 36. Elektryfikacja Pomorza. Istniejące i projektowane elektrownie. Z Gródka i Żuru przesyła się energję do Gdyni (140 kin), Grudziądza i Torunia linjami o napięciu 60.000 woltów.

można było ekonomicznie przesłać za-pomocą sieci na daleką odległość (dziesiątki, a nawet setki kilometrów), trzeba podnieść napięcie energji otrzymywanej z prądnic, zupełnie tak samo, jak trzeba podnieść ciśnienie wody w wodociągu, żeby woda sięgnęła wyżej. Napięcie mierzy się na wolty, podobnie jak ciśnienie wody mierzy się na atmosfery. Tę samą ilość energji elektrycznej możemy mieć o rożnem napięciu, jak tę samą ilość wody lub gazu możemy otrzymywać pod rożnem ciśnieniem. (Ilość energji elektrycznej mierzy się na kilowatogodziny. Jest to miara powszechnie stosowana przy rozrachunkach za energję elektryczną). Najwyższe napięcie, stosowane dotychczas w sieciach, wynosi 220.000 woltów, u nas w Polsce dopiero 60.000 woltów. W miejscu spożycia energji elektrycznej musimy znów obniżać jej napięcie do tego poziomu, którego wymagają odbiorniki, a które np. dla żarówek w mieszkaniach wynosi 110 albo 220 woltów. Podwyższanie i obniżanie napięcia energji elektrycznej odbywa się w przyrządach, zwanych transformatorami.

Przesyłanie energji elektrycznej za-pomocą sieci jest kosztowne, ponieważ obciąża je oprocentowanie kapitału, włożonego w sieć (łącznie z potrzebne-mi dla niej transformatorami), a kapitał ten często poważnie przekracza koszt elektrowni, która sieć zasila. Ponadto pewna część przesyłanej energji zawsze ginie w sieci i w transformatorach. Straty mogą wynosić np. 15 do 20°/₀. Obsługa i utrzymanie w dobrym stanie przewodów, ciągnących się na setki i tysiące kilometrów i narażonych na uszkodzenia przez burze, huragany i t. p., również wymaga wydatków. Pomimo to redukcja liczby elektrowni kosztem rozrostu sieci naogół opłaca się. Wielkość zapotrzebowania energji i gęstość rozmieszczenia odbiorców decydują w każdym poszczególnym przypadku o wielkości obszaru, który może być z korzyścią przydzielony jednej elektrowni.

Korzyści gospodarcze.

Znaczenie gospodarcze elektryfikacji dla odbiorców energji elektrycznej polega na tem, że za pośrednictwem tak prostego i dogodnego środka, jak przewód elektryczny, otrzymują oni do swej dyspozycji — w zasadzie w dowolnej ilości i na każde zawołanie — energję pod taką postacią, która jednakowo dobrze nadaje się do wszelkich celów (do wytwarzania światła, siły mechanicznej, ciepła i t. d.) i że przy tych różnorodnych zastosowaniach zużytkowanie elektryczności odbywa się w przyrządach, które pod względem bezpieczeństwa, sprawności technicznej, prostoty w użyciu, łatwości obsługi, zwartości budowy oraz możności przystosowania do najrozmaitszych warunków miejsca i pracy są prawie zawsze szczytem tego, co współczesna technika dać może.

Elektryfikacja zwolniła tych, którym jest potrzebna siła mechaniczna lub światło, od skomplikowanych, uciążliwych i kosztownych sposobów wytwarzania tych niezbędnych rzeczy. Zamiast spalania nafty w tysiącach lamp, w każdej zosobna, dla uzyskania światła spalamy obecnie nawet mniej cenne paliwo (np. węgiel) w elektrowni cieplnej przy wytwarzaniu energji elektrycznej, która doprowadzona po drutach do żarówek elektrycznych, daje nam światło praktycznie prawie bez żadnego zachodu. Po fabrykach znikły dawne instalacje maszyn parowych, które stwarzały zawsze wiele kłopotu w gospodarce przedsiębiorstwa przemysłowego ; ich miejsce zajęły doskonałe silniki elektryczne.

Przemysł zyskuje przez elektryfikację podwójnie: potrzebuje mniejszego kapitału na wyposażenie fabryk w urządzenia dostarczające siły i światła i otrzymuje siłę i światło za cenę niższą, niż przy dawnych sposobach produkcji. Elektryfikacja więc jest poważnym czynnikiem sprzyjającym powstawaniu i rozwojowi zakładów przemysłowych.

Dalszą korzyścią gospodarczą elektryfikacji, korzyścią o doniosłości państwowej, jest to, że elektryfikacja umożliwia racjonalne wyzyskanie naturalnych źródeł energji, jakiemi są różne rodzaje paliwa (węgiel kamienny i brunatny, torf, ropa naftowa, gazy ziemne i in.) oraz siły wodne. Bez elektryfikacji mniej wartościowe gatunki paliwa, jak węgiel brunatny i torf, mogą mieć zastosowanie jedynie w stosunkowo niewielkiej odległości od ich naturalnych złóż, albowiem gatunki te

iii

nie wytrzymują kosztów transportu na dalsze odległości. Przy kopalniach węgla kamiennego duże ilości „miału“ i innych odpadków produkcji węglowej, nie znajdując zastosowania na miejscowe potrzeby i zbytu w dalszych miejscowościach, niszczeją na zwałach bezpowrotnie. Siły wodne mieszczą się często na rzekach górskich w miejscach niezaludnionych, trudno dostępnych, oddalonych od większych ośrodków przemysłowych. Wyzyskanie spadku wody w dużej skali na miejscu jest w takich warunkach niemożliwe, jak również niezawsze byłoby możliwe , lub łatwe stworzenie w tamtych miejscowościach przemysłu, któryby te siły zużytkował.

Elektryfikacja pozwala usunąć wymienione ujemne strony gospodarki energetycznej. Elektrownię cieplną można ulokować tuż przy kopalni węgla lub na torfowisku i wytwarzać tam z małowartościowych gatunków paliwa duże ilości energji elektrycznej, znacznie przekraczające miejscowe potrzeby, i następnie rozsyłać je zapomocą sieci elektrycznych do oddalonych miejsc zapotrzebowania, nie posiadających naturalnych zasobów energji. Podobnie mogą być wyzyskane siły wodne za pośrednictwem elektrowni wodnych, umieszczonych we właściwym punkcie rzeki, oraz przy pomocy sieci przesyłowych. Otrzymywanie ze spadku wody nietylko siły mechanicznej (jak w młynach), lecz światła i ciepła byłoby wogóle niemożliwe bez pośrednictwa energji elektrycznej.

Elektryfikacja więc, dając możność wyzyskania wpełni sił wodnych, które od wieków marnują się bezpowrotnie, oraz gorszych gatunków paliwa, oszczędza nam takich cennych skarbów natury, jakiemi są węgiel kamienny i nafta, których zasoby, ukryte w ziemi, bynajmniej nie są nieograniczone.

1929

1950

1931

11932

+40

I I I« IV V VI V» VW

Ryc. 37. Miesięczna produkcja energji elektrycznej w Polsce. Po 1929 r. wytwórczość spada. Rok 1933 przyniósł poprawę.

Elektryfikacja to jedno z największych dobrodziejstw, jakiemi nauka i technika ostatniego stulecia obdarzyły ludzkość, to jeden z najpotężniejszych środków do podniesienia naszej cywilizacji na wyższy poziom.

Stan elektryfikacji Polski.

Polska należy do najsłabiej zelektryfikowanych krajów wśród państw cywilizowanych. Największą wytwórczość energji elektrycznej osiągnęliśmy w 1929 roku. Wyniosła ona wtedy 3 mi-ljardy kilowatogodzin, czyli średnio 97 kilowatogodzin na mieszkańca. W następnych latach, w związku z kryzysem gospodarczym, produkcja spadła. W innych krajach roczna wytwórczość na głowę ludności wynosi (w kilowatogo-dzinach) : w Stanach Zjednoczonych Ameryki i w Szwecji 800, we Francji 430, w Niemczech 320, w Czechosłowacji 210. Elektryfikacja Polski nie jest

równomierna: województwo śląskie, do elity zalicza się najzdolniejszych w którem roczna wytwórczość przekra- uczniów czy prymusów, choć nieraz cza 1000 kilowatogodzin na mieszkań- mówi się i o elicie „oślej ławki“, która ca, może się równać pod względem ma mieścić najzatwardzialszych dwój-stopnia zelektryfikowania z najbardziej kowiczów i wagarzystów. uprzemysłowionemi okręgami państw zachodnich, natomiast na olbrzymim osobnik może być umieszczony w jed-obszarze sześciu wschodnich woje- nej elicie, a nie mieć najmniejszych wództw kresowych roczna produkcja szans na zaliczenie go do drugiej. Mie-wynosi zaledwie około 5 kilowatogodzin kiewicz zajmuje czołowe miejsce w eli-na głowę ludności.

Bardzo łatwo zauważyć, że ten sam

Tad. Czaplicki, cie poetów, lecz w elicie np. inżynierów czy finansistów nie mógłby wcale się znaleźć.

Elita — świat zamknięty w sobie.

W przykładach, któremi dotąd ope-

ELITA. Wyraz „elita“ przeszedł do całego szeregu języków, a w ich rzędzie i do polszczyzny, z języka francuskiego. Słownik Larousse’a umieszcza rowaliśmy, był położony wyraźnie na-przy wyrazie „élite“ następujące wyją- cisk na zaliczenie kogoś do elity, śnienie: „to, co jest najlepszego, naj- na uznanie go przez nas za jej członka, bardziej wyróżniającego się“. Nazwę Wydawaćby się więc mogło, że elita „elita“ odnosimy jednak przeważnie do jest jakimś tworem naszego umysłu, zespołu ludzi, którzy pod jakiemiś wynikiem naszych zdolności oceniania, względami wyróżniają się wśród swego szeregowania i wydzielania jednostek

otoczenia.

Elita — zespół ludzi wyróżniających się.

ludzkich. Ale już w podanych przykładach można zauważyć, że elita nie jest tylko tworem naszego umysłu, i że Względy takie mogą być bardzo róż- samo wydzielenie następuje przeważnie norodne. Mogą tu w grę wchodzić wtedy, kiedy w rzeczywistości istnieje ujemne lub dodatnie właściwości cha- jakaś grupa ludzka, która sama uważa rakteru, majątek, wiedza, talent, obrot- się za wyróżniającą się pod pewnemi ność życiowa i t. d., i t. d. Ilość tych względami od innych, i że istnieją względów może być olbrzymia i odpo- pewne objektywne dane, które ją upo-wiednio można mówić o olbrzymiej ilo- ważniają do takiego zdania o sobie,, ści elit. Jednostki wybitnie się wyróż- Rockefellerów i Morganów nietylko niające ze względu na swój talent ma- my sami uważamy za elitę miljarde-larski zaliczymy do elity malarskiej,, rów, ale i oni sami uważają się za ary-gdzie miejsce swe znajdą Rembrandt stokrację majątkową — nie jest to i Leonardo, Rafael i Rubens i wielu zresztą wcale gołosłowne, gdyż ma pod-innych. Podobnie Szekspira, Dantego, stawy w ich majątku. Widomym tego Goethego, Mickiewicza zaliczymy do przejawem jest ich sposób życia towa-elity wielkich poetów świata. Jedni rzyskiego, zamknięcie się w swojem szczególnie wyróżnili się wśród mała- gronie, traktowanie zgóry innych, nie rzy wszystkich epok, drudzy zaś — tak bogatych. Mamy tu do czynienia wśród poetów. Wyliczając nazwiska ze zjawiskiem zamknięcia się Morganów, Rockefellerów, Carnegie W elity, z wytworzeniem się jakby ary-czy Rotszyldów, nazywamy ich przed- stokracji, która w poczuciu swej wyż-stawicielami elity bogaczy. W szkole szóści, w świadomości swego elityzmu,

oddziela się od wszystkich uznawanych za nie-elitę i zaczyna żyć życiem wybranych. Zjawisko podobne jest niesłychanie rozpowszechnione i daje się dostrzec w najrozmaitszych elitach.

Podstawy tworzenia się elit.

Fakt powstawania elit ma swoją podstawę w różnorodności ludzi pod względem uzdolnień, obrotności życiowej, wiedzy, talentu i t. d. Jedni są boga-ciej obdarzeni i umieją z tego korzystać, inni mają mniej danych życiowych na wybicie się. Pierwsi są znacznie mniej liczni od drugich. Ale właśnie ci pierwsi nietylko bardziej rzucają się w oczy, nietylko bardziej umieją się wyróżnić w życiu zbioro-wem, ale najczęściej mają i poczucie swej wyższości i mocniej lub słabiej starają się ją podkreślić.

Tego rodzaju arystokratyzm daje się dostrzec w społeczeństwach wybitnie nawet demokratycznie usposobionych. Często wyśmiewany i ganiony, nie przestaje być faktem, nie dającym się z życia usunąć. W każdem zbiorowisku ludzkiem wysuwają się na czoło elementy przodownicze, które w swym sposobie bycia wykazują skłonności „arystokratyczne“.

Elita — zespół najbardziej wartościowych jednostek.

Zauważmy, że w przykładach powyższych mówiliśmy zarówno o elicie poetów, jak i o elicie bogaczy i t. d. Nazwę „elita“ odnosiliśmy do wszelkiego zespołu wyróżniającego się, niezależnie od tego, czy właściwości służące za podstawę wyróżnienia podobają nam się, czy też nie. Innemi słowy, nie wprowadzaliśmy tu żadnego osądu moralnego. Wprowadzenie momentu wartościowania dodatniego zbliża nas do innego rozumienia nazwy „elita“.

W rozumieniu tem do elity zaliczamy elementy najbardziej wartościowe, najbardziej zasłużone czy najbardziej cenione. Ujęcie to wystąpi szczególnie jaskrawo, gdy staniemy wobec często dziś wysuwanego pytania, co jest elitą społeczeństwa wogóle.

«Takie są najbardziej wartościowe elementy społeczne, które określają charakter społeczeństwa, nadają ton jego życiu, których udział w życiu społecz-nem wyznacza kierunki tego życia. W tym duchu formułowane są powiedzenia takie, jak: że elitą społeczeństwa jest inteligencja, że są nią rolnicy, robotnicy lub włościanie. Bardzo trudno jest przyznać słuszność któremu-kolwiek z tych twierdzeń. W każdej epoce i w każdem społeczeństwie inne warstwy społeczne odgrywały rolę szczególnie wybitną. W tym sensie można powiedzieć, że duchowieństwo i rycerstwo tworzyły elitę społeczeństwa średniowiecznego, a wielka burżu-azja — elitę wielu społeczeństw wieku XIX. Przekonamy się, że ściślej rzecz biorąc, ma się tu na myśli ten fakt, że w wiekach średnich rycerstwo i duchowieństwo, a w czasach nowożytnych wielka burżuazja, głównie dostarczały członków t. zw. elicie rządzącej.

Elita rządząca.

Wśród różnych funkcyj życia społecznego można wydzielić te, które związane są z życiem państwowem, z wpływami na tok spraw publicznych. Ludzi, którzy funkcje te pełnią, możemy zaliczyć do elity rządzącej. Będą więc do niej należeli wszyscy ci, którzy odgrywają wybitną rolę w życiu państwowem i w ten czy inny sposób, bezpośrednio czy pośrednio, biorą udział w rządach. W ten sposób o przynależności do elity rządzącej decyduje sam fakt zajmowania określonego stanowiska w życiu państwowem. W państwie współczesnem do elity rządzącej

szukaj w tomie piątym!

Świat i Życie. — II.

stronnic-

zaliczyć należałoby ministrów, posłów, senatorów, wyższych urzędników państwowych, a obok nich i różne t. zw. osoby wpływowe: redaktorów wielkich dzienników, przywódców potężnych stronnictw, kierowników organizacyj gospodarczych, zawodowych i t. d., i t. d.

Oczywiście każde społeczeństwo i każdy ustrój państwowy ma właściwą sobie elitę, wywodzącą się z odmiennych warstw społecznych. W państwie sta-nowem elity rządzącej dostarczała szlachta, w średniowiecznych republikach miejskich — bogaty patrycjat mieszczański, w monarchjach absolutnych elitą rządzącą są dworacy, w państwie Napoleona I składała się ona w znacznej mierze z oficerów. We współ-czesnem państwie demokratycznem Wszystkie w zasadzie warstwy społeczne mają dostęp do kierowniczych stanowisk państwowych, a więc tern samem i do formowania elity rządzącej.

Mówiąc, że o przynależności do elity rządzącej decyduje sam fakt zajmowania określonego stanowiska państwowego, pomijamy zupełnie kwestję, czy dany osobnik należący do elity dobrze czy źle swe zadanie spełnia, czy jest godzien swego stanowiska, czy też nie. Mimo to we wszystkich czasach zagadnienie, kto jest godnym wejścia do elity rządzącej, było uważane za niezmiernie ważne i podlegało licznym roztrzą-saniom. Zagadnienie to ma swą długą historję. Elity rządzące przeważnie same starały się wykazać, że właśnie one czynią zadość tym warunkom, którym elita rządząca powinna odpowiadać. Taki jest sens bogatej literatury, uzasadniającej ustrój Francji przedrewolucyjnej lub carskiej Rosji.

Powstawanie elit rządzących.

Jak w rzeczywistości wytwarzają się elity rządzące?

I tu oczywiście istniejące warunki ustrojowe decydują o sposobie wytwarzania się elity. W państwach arystokratycznych sam fakt urodzenia się w rodzinie arystokratycznej wyznacza przynależność do elity rządzącej. Kwalifikacje osobiste, rozum, charakter, mają tu wtedy znaczenie zgoła podrzędne. W państwach rządzonych parlamentarnie ogromne znaczenie ma działalność na terenie partji politycznej. W Stanach Zjednoczonych, gdzie walczą ze sobą dwa stronnictwa — republikanów i demokratów two zwyciężające przy wyborach obsadza swoimi zwolennikami wszystkie stanowiska państwowe. Zasługi poniesione dla swego stronnictwa mają tu znaczenie pierwszorzędne, gdy chodzi o wejście do elity rządzącej. Jest wielką zdobyczą demokracji (-> Demokracja), że zostawia ona w zasadzie każdej jednostce możność wybicia się. Stąd wiele tu zależy od osobistych właściwości jednostki, jej obrotności, umiejętności obcowania z ludźmi, energji i t. d. Przez to więcej jest szans, że do elity wejdą elementy świeże, bardziej wartościowe, niż w ustrojach, w których elita tworzy się wyłącznie z jakiejś jednej ściśle określonej warstwy społecznej.

Sprawa elity jest nieraz dyskutowana w związku z głośnem dziś zagadnieniem kryzysu demokracji.

Wśród zarzutów stawianych pod adresem demokracji parlamentarnej ważne miejsce zajmuje twierdzenie, że stronnictwa polityczne są nieodpowiednią drogą do tworzenia elity rządzącej. W walkach politycznych nie najgodniejsi, lecz najbardziej zręczni i przedsiębiorczy wybijają się na miejsca naczelne. W rezultacie ster rządów dostaje się w ręce przebiegłych polityków, dbających głównie o zaspokojenie własnej ambicji czy o swój interes mate-rjalny. Skoro państwem faktycznie rządzi niewielka mniejszość, powstaje zagadnienie, jak należy postępować, aby otrzymać taką, któraby najlepiej odpowiadała interesom państwa. Skoro stronnictwa polityczne okazały tu swą niezdatność, należy uciec się do innych sposobów wytwarzania elity rządzącej.

Elityzm.

W czasach ostatnich popularnem stało się stanowisko używające niekiedy nazwy „elit y z mu“. Główną w niem myślą jest żądanie, aby jednostki uznane za najlepsze stały się rzeczywistą elitą rządzącą, t. j. aby przez ustawodawstwo państwowe miały zapewnione faktyczne kierownictwo spraw publicznych. Zwolennicy elityzmu podnoszą, że skoro państwem faktycznie rządzi mniejszość, to należy prawnie zabezpieczyć rządy najlepszej mniejszości. Byłyby to więc rządy jakiejś arystokracji, jednak nie rodowej, lecz składającej się z jednostek najbardziej wartościowych, odpowiednich i zasłużonych. Innemi słowy, trzeba, aby „elita narodu“ była zarazem elitą rządzącą. Wyrazem tego powinny być odpowiednie zmiany ustrojowe, gwarantujące rządy najlepszej mniejszości.

Przykładem prób wprowadzenia tego ustroju mogą być Włochy, Niemcy, a poniekąd Rosja. W państwach tych zlikwidowano zupełnie system partyjny, z wyjątkiem jednej partji, która zdobyła pełnię władzy i swobody rządzenia. Partja rządząca uważana jest za reprezentującą elitę narodu i tylko ona dostarcza państwu jego czynników kierowniczych, t. j. elity rządzącej. Dobór tej elity odbywa się wewnątrz partji, przyczem we Włoszech, a jeszcze bardziej w Niemczech, decydujące znaczenie ma wola przywódcy partji, a w jednej osobie i kierownika nawy państwowej, który wyznacza jednostki, zdaniem jego, najbardziej odpowiednie dla sprawowania odnośnych funkcyj państwowych. To tworzenie przez wodza własnej elity przypomina poniekąd tworzenie elity dworskiej i państwowej przez monarchów samowładnych. Przeciwnicy polityczni są całkowicie odsunięci od możliwości wejścia do elity, przyczem odsuwanie to bywa często dokonywane w sposób brutalny i bezwzględny. A. Hertz.

Zagadnienie elity i kwestja ustalenia znaczenia samej nazwy mają za sobą bogatą literaturę naukową. Najbardziej znane są tu nazwiska socjologa włosko-szwajcarskie-go Vilfreda Pareto oraz niemieckiego Roberta Michels a. W języku polskim ukazały się następujące ważniejsze prace, omawiające zagadnienie elity. K. Srokowski: Elita bolszewicka. C z. Z n a-mierowski: Elita a demokracja. A. Hertz: Ludzie i idee.

ENCYKLOPEDJA. Wyraz „encyklopedja“ jest pochodzenia greckiego i znaczy dosłownie wykształcenie w kręgu. Sens tego słowa jest poprostu taki, że rozumie się przezeń książkę, któraby zawierała w sobie cały krąg wiedzy, tak że w którymkolwiek kierunku człowiek się zwróci i zapragnie zaspokoić swoją wiedzę, znajdzie to, czego szuka. Encyklopedja jest naturalnym objawem rozwoju umiejętności i cywilizacji z jednej strony, a wrodzonego człowiekowi instynktu wiedzy i ciekawości z drugiej. Możnaby wreszcie jako czynnik trzeci przytoczyć pewnego rodzaju instynkt wygody, a więc chęć dotarcia łatwą drogą do tego, co na drodze specjalnych studjów wymagałoby wielkich wysiłków.

Pierwsze encyklopedie.

To też już w starożytności, kiedy wiedza osiągnęła wielki, jak na owe czasy, zakres, odczuto potrzebę takiego źródła wiedzy i podobno już jeden z uczniów Platona Speusippos napisał jakąś encyklopedję. Pierwszem jednak dziełem zasługującem na miano encyklopedji jest dzieło Rzymianina Varrona (II w. przed nar. Chr.) p. t. „Disciplinarum libri. 9“ (9 ksiąg nauk) oraz P 1 i n j u s z a „Historia naturalisé, która nie jest — jakby z tytułu można sądzić — tylko „historją naturalną“, lecz, jak autor sam w przedmowie zaznacza, tern, „co Grecy nazywają encyklopedją“.

Nie sposób wyliczać tu w chronologicznym porządku wszystkie encyklo-pedje i wymieniać szereg nazwisk, których większość ma już dziś tylko dźwięk zupełnie martwy i pusty. Wypadnie tylko zwrócić uwagę na zjawiska najbardziej znamienne i charakterystyczne.

Encyklopedie wieków średnich.

Potrzebę encyklopedji odczuwano również i w średnich wiekach, o których mylne zgoła panuje przekonanie, jakoby był to okres ciemnoty. Z ency-klopedyj średniowiecznych na największą uwagę zasługują w VII w. Etymologiarum libri 20 (20 ksiąg ety-mologij), zwane także Origines (Początki). Uczony autor średniowieczny, biskup Izydor z Sewilli, wychodzi w swej pracy od znaczenia sensu wyrazów, czyli od ich etymologji. Wiele było jeszcze innych encyklopedycznych dzieł w średnich wiekach, najsławniejszem z nich było dzieło Wincentego z Beauvais (1190—1264) p. t. Spéculum (Zwierciadło), zawierające trzy części; pierwsza część (historiale) poświęcona jest historji, druga (naturale) przyrodzie, trzecia zaś (doctrinale) naukom przyrodniczym.

U wrót epoki nowożytnej występuje wielki filozof angielski Bacon z V e-

r u 1 a m u i podejmuje w swojem dziele De dignitatc et augmentis scientiarum (O godności i rozpowszechnieniu nauk) wielki wysiłek w kierunku usystematyzowania i podziału wiedzy. Jego dzieło nie jest encyklopedją, ale właściwie wielką teorją nauki, która oddziałała bardzo poważnie na rozwój nauki o metodzie, współcześni nie umieli jednak jej należycie ocenić.

Wiek XVII był okresem wielkich zainteresowań naukowych i gwałtownej żądzy wiedzy, której mało stosunkowo poważnym wyrazem jest t. zw. polihi-storja. Ambicją polihistorów było posiąść ogrom wiedzy i wiedzę tę odpowiednio poszufladkować w specjalnych książkach i księgach, których się wówczas ukazuje niezliczona ilość. Polihi-storzy jednak, licząc się z niskim stosunkowo poziomem czytelników i tkwiąc nieraz sami w różnych przesądach, do książek swych pakowali cały szereg niepoważnych informacyj, anegdot, cu-dactw i dziwactw, które kierunek ten doszczętnie skompromitowały.

Takim najbardziej znanym polihisto-rem w Polsce był Szymon Staro-w ols ki (1 1656), który napisał cały szereg dzieł o charakterze encyklopedycznym, przeznaczonych przede-wszystkiem dla cudzoziemców jako źródło informacyj o Polsce. Starowol-ski pisał więc o mówcach, o sławnych mężach, o pomnikach polskich i t. d.

Encyklopedie wieku oświecenia.

Jest rzeczą zrozumiałą, że wiek oświecenia, którego początki przypadają na drugą połowę XVII wieku, dążąc istotnie do oświecenia szerszych warstw ludności, ugruntował i rozwinął — obok czasopiśmiennictwa — i encyklopedję. Autorem pierwszej encyklopedji w duchu i w stylu oświecenia był jeden z najświetniejszych przedstawicieli tego czasu Pierre Bayle,

którego „Dictionnaire“ (Słownik) uka- encyklopedycznej była wynikiem pozy-zał się w Rotterdamie w r. 1697, a na- tywizmu, t. j. tego prądu duchowego, stępnie był tłumaczony na różne języki. Ta encyklopedja przygotowała' grunt pod te prądy duchowe, z których zmagania się i przenikania wyszło epokowe w rozwoju encyklopedji dzieło, mianowicie encyklopedja francuska pod nazwą „Encyclopédie, ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers“ (-» Encyklopedyści).

Encyklopedje doby ostatniej.

Z początkiem wieku XX dokonał się Z wydawnictw zagranicznych naj- jednak pewien przełom kulturalny świetniejszem jest niewątpliwie ency- i umysłowy, który odbił się także na ldopedja angielska „The Encyclopaedia charakterze encyklopedyj. Przełom ten, Britannica“, której wydanie XIV wyszło względnie przewrót da się sprowadzić w r. 1926. Wielka twórczość, a raczej do trzech czynników. Pierwszym z nich wytwórczość wieku XIX w dziedzinie był pewnego rodzaju przesyt wiedzą.

Fabryki encyklopedyj w XIX wieku.

Charakter encyklopedji zmienia się zasadniczo w wieku XIX. Encyklopedje wieku XVIII były wynikiem i wyrazem pewnego poglądu na świat. W okresie wspaniałego rozkwitu nauk zwłaszcza przyrodniczych i wzmagającego się coraz szybszego tempa życia budzi się coraz wyraźniej chęć zdobycia informacji szybkiej i łatwo dostępnej. Wyniki gwałtownego rozpędu wiedzy należy jak najszybciej rejestrować i magazynować. Powstają wtedy w Niemczech już od roku 1823 popro-stu wielkie fabryki encyklopedyj, z których zasłynęły zwłaszcza dwie, a mianowicie wydawnictwo Brock-li a u s a i Meyera. Podjęli oni na wielką skalę wydawanie t. zw. „Kon-versationslexikonôw“ w dużej ilości wielkich tomów. Podobne wysiłki widzimy w tym okresie wszędzie na święcie; i w Polsce nakładem wydawnictwa Orgelbranda zaczyna wychodzić „Encyklopedja Powszechna“, której drugie wydanie — „Wielka Encyklopedja Powszechna“ zakrojona na wielką miarę — nie została doprowadzona do końca.

który nadaje charakterystyczne piętno całej tej epoce; pozytywizm zmierzał do rozumowego zgłębienia wiedzy we wszystkich kierunkach i starał się przekazywać ją na drodze popularyzacji szerokim warstwom. Znalazło to także wyraz w nowym typie encyklopedji, który w XIX w. rozwinął się i rozrósł do nieprawdopodobnych rozmiarów. Takim nowym typem są ency-klopedje fachowe. Wiek XIX osiągał bowiem w każdej dziedzinie wiedzy i nauki w tempie wręcz zawrotnem coraz to nowe rezultaty, tak iż dla orjentacji w nich przestał już wystarczać zwykły podręcznik, nawet pisany przez szereg specjalistów, ale konieczne okazało się stworzenie specjalnych encyklopedyj, które bądź alfabetycznie, bądź w systematycznym (t. j. podług działów) porządku ujmowały cały zasób wiedzy w danym przedmiocie. Tak tedy powitał w wieku XIX we wszystkich prawie działach nauki poważny zasób encyklopedyj specjalnych. Teologja, medycyna, prawo, poszczególne działy nauk przyrodniczych, a więc geografja, biologja, chemja, oraz nauk historycznych, jak np. historja literatury, sztuki, muzyka, technika we wszystkich działach — wszystko to ma już swoje specjalne encyklopedje i słowniki, których nie brak także i w języku polskim, by wymienić choćby „Encyklopedję polską“ (nakł. Akad. Umiej.).

Jej gwałtowny rozpęd i rozwój uniemożliwiał już ludziom śledzenie wyników badań naukowych w szczegółach, choćby ważniejszych. Specjalizacja poczyniła tak wielkie postępy, iż popro-stu ludziom nie starczyło już ani czasu, ani możności szczegółowego rejestrowania wszystkich wyników wiedzy i nauki; brakło też możności choćby pobieżnego zapoznawania się z niemi. Encyklopedje zaczęły zmieniać swój charakter, ścieśniać swój krąg i ograniczać się do podawania tylko wiadomości ważniejszych i najważniejszych. Drugim czynnikiem niemniej doniosłym, który wystąpił dopiero w okresie wojny, był wzgląd natury ekonomicznej. Nie starczyło środków pieniężnych ani na montowanie tak olbrzymich przedsiębiorstw, jakie zatrudniał niemiecki przemysł encyklopedyczny, ani też ludziom nie starczyło środków na kupowanie dzieł tak kosztownych. Stąd też z wielotomowych „lexyko-nów“ powstawać zaczęły mniejsze i coraz mniejsze podręczniki wiedzy. Trzecim względem był wreszcie pewien przełom duchowy, który choć dawno przygotowany, w całej pełni ujawnił się dopiero w okresie powojennym. Miejsce właściwej wiekowi XIX chęci szybkiego informowania się i łapania możliwie wielkiej ilości wiedzy „po łebkach“ zajęła głębsza chęć i potrzeba kształcenia się, której wytwarzane w fabrykach niemieckich wiadomości zaspokoić już nie mogły. Encyklopedja musiała nadto w tych krajach, w których ten przełom dokonał się w sposób szczególnie jaskrawy, zacząć służyć pewnym celom wyższym, a więc nie być tylko instrumentem informowania umysłu, ale także i formowania ducha. Coraz silniej ujawniać się też zaczęło to przekonanie, iż wiedza i nauka przepojone być muszą pewną myślą i duchem i że służyć muszą pewnej idei kształtowania jednostek i ogółu. To też zarówno Rosja sowiecka, jak i Włochy faszystowskie, uczyniły z encyklo-pedji ważne czynniki propagandy wewnętrznej, nastawiły i nastroiły swoje encyklopedje na ton panującej ide-ologji.

Podobnie dzieje się i w Polsce niepodległej, która po odzyskaniu niepodległości znalazła się w zupełnie nowej sytuacji duchowej. Umocnienie i utrwalenie odzyskanej zpowrotem niepodległości musiało stać się najwyższem hasłem poczynań we wszystkich kierunkach. I wiedza, i nauka nie może pozostać już tylko — jak w wieku XIX — celem sama w sobie, ale musi współdziałać w tern wielkiem dziele. Odnosi się to oczywiście także i do poczynań w dziedzinie encyklopedyj.

świat i życie.

Zarys encyklopedyczny „Świat i Życie“ jest wyrazem zarówno tych ogólnych tendencyj, jak i specyficznych warunków rzeczywistości polskiej, które znalazły wyraz w polskiej reformie szkolnej z roku 1932. Ten zarys encyklopedyczny ma być 'nietylko źródłem informacyj, jak encyklopedje starego stylu (spełni jednak to V tom wydawnictwa), ale czynnikiem kształcenia i rozwoju kultury. Przedstawiciele polskiej nauki i wiedzy we wszystkich dziedzinach w artykułach podpisanych i będących wynikiem zarówno ich doświadczeń naukowych, jako też i wyrazem ich przekonań i poglądów, dają obraz współczesnego świata i życia, obraz, na którym kształcić się ma nowe pokolenie, pierwsze pokolenie wolnej Polski! Uzbrojenie duchowe tego pokolenia, jego przygotowanie do służby dla państwa i do pracy nad utrwaleniem i umocnieniem bytu ojczyzny,

Z. Łempicki.

otworzenie mu horyzontów na szeroki świat i na główne zagadnienia współczesnego życia — jest zadaniem tego wydawnictwa, które w rozwoju ency-klopedji oznacza zupełnie nowy typ i zupełnie nowy styl.

ENCYKLOPEDYŚCI. Co to jest e n-cyklopedja? Wiecie wszyscy : biorąc potocznie, encyklopedja jest to szereg grubych tomów, jednako oprawnych, które stoją na półce i do których zagląda się, gdy chodzi o ustalenie jakiejś daty, czy o sprawdzenie jakiejś informacji (-» Encyklopedja). Trudno dziś sobie wyobrazić, ze e n-cyklopedja mogła być narzędziem walki, poprzedniczką rewolucji, a zarazem najmodniejszą lekturą, która, między słoikiem z różem a puszkiem z pudrem, znajdowała się na tualetce wykwintnisi. Zarazem stała się godłem kierunku filozoficznego, szkołą myśli. Mówi się potocznieEncyklopedyści. Zrazu byli to poprostu ci, którzy skupiali się około Encyklopedji ; potem nazwą tą objęto wszystkich ośmnastowiecznych wyznawców kultu Rozumu.

Mówimy tu o Wielkiej Encyklopedji, owej najsławniejszej w dziejach encyklopedji, z której zrodził się bezlik innych, a która powstała w połowie XVIII wieku we Francji. Była ona tego wieku najdoskonalszym wyrazem; wieku kipiącej myśli, wieku reform i krytyki, ubóstwienia logiki i rozumu.

Ogólne niezadowolenie — podłożem, na którem wyrasta Encyklopedja.

Prospekt Encyklopedji ukazał się w r. 1750. Ale duch jej zrodził się wcześniej.

W r. 1715 umiera Ludwik XIV. Francja oddycha. Ostatnie lata pano-wania starego króla były likwidacją panowania długiego i pełnego zwod-nych triumfów. Klęski militarne, straszliwa nędza ludu, daremne wysiłki w narzuceniu jedności wiary, smutek postarzałego dworu — wszystko to, ze śmiercią starego króla, ustąpiło miejsca młodym nadziejom. Ale nowy monarcha — Ludwik XV — był pięcio-letniem dzieckiem ; nastała regencja, której samo miano stało się symbolem lekkomyślnej rozpusty; nastało potem długie panowanie Ludwika XV, człowieka, któremu — słusznie czy nie — przypisują powiedzenie : Après moi le déluge (po mnie, niechby i potop!). Gmach społeczny, wsparty na systemie monarchji, przywileju i dogmatu, rysuje się, a troska o jego naprawę pochłonie najtęższe głowy XVIII wieku.

Zaczyna się — jak wszystko we Francji — na wesoło. W r. 1721 pojawiają się „Listy Perskie“ — satyryczna rew ja współczesnego społeczeństwa, skreślona piórem , młodego wówczas Montesquieu, później autora epokowego „Ducha praw“. Niedługo potem (1734) Wolter, korzystając z przymusowego pobytu zagranicą, pisze swoje „Listy z Anglji“, ojczyzny parlamentaryzmu, wówczas będącej w porównaniu z Francją krajem wolności. Dojrzewa genjalny samouk Rousseau, który nagle (1749) rozprawą swoją („Czy rozwój sztuk i nauk przyczynił się do skażenia czy oczyszczenia obyczajów?“) stał się bożyszczem Paryża. Krąży mnóstwo ulotnych pism i broszur, wydawanych bezimiennie, zawierających mniej lub więcej ostrą krytykę stosunków i pojęć. Wszyscy znają autorów, ale udają, że nie wiedzą o niczem; co najwyżej od czasu do czasu zadynda na szubienicy biedny kolporter, który je sprzedaje.

Filozofują wszyscy, w salonach, w kawiarniach, rozprawiają, rozstrzygają, sądzą...

Piętnaście lat pracy nad Encyklopedią.

Jak zestrzelił się ten powszechny pęd do wiedzy, do rozumowania, do krytyki w Encyklopedji? Jak zwykle, na-wpół przypadkowo. Księgarz powziął myśl przeszczepienia na francuski grunt jakiegoś angielskiego słownika naukowego. Zwrócił się z tern do rzutkiego i radykalnego publicysty — „filozofa“, jak wówczas się mówiło — Diderota. Diderot przyjął zobowiązanie zrazu dość niechętnie, dla chleba; niebawem jednak spostrzegł, jaką siłą dla postępowej myśli może stać się to wydawnictwo, umiejętnie spożytkowane. Powołał do współpracy przyjaciela swego, filozofa i matematyka d’Alem-berta, oraz szereg innych piór ; w roku 1751 ukazał się pierwszy tom Encyklopedji, poprzedzony obszernym wstępem d’Alem berta.

Nie sam Diderot zrozumiał doniosłość tego wydawnictwa. To też już w następnym roku pierwsze dwa tomy... uległy konfiskacie ; rozporządzono zarazem, że odtąd wszystkie artykuły Encyklopedji mają być poddane cenzurze teologicznej ; nawet te, które nie mają nic wspólnego z teologją. Ale to okazało się w praktyce niewykonalne; zresztą Diderot i jego przyjaciele mieli już możnych protektorów, a jezuici znowuż — główni wrogowie Encyklopedji — mieli swoich wrogów. Wszechpotężna wówczas pani de Pompadour, przyjaciółka króla, stanęła — nieoficjalnie oczywiście — po stronie „filozofów“, którzy pod jej dachem schodzili się u nadwornego lekarza i ekonomisty, dra Quesnay, aby dyspu-tować swobodnie.

Jak bardzo oficjalne sfery były już „zarażone“ duchem nowej filozofji, może świadczyć następujący przykład. Pewnego dnia najwyższy cenzor, pan de Malesherbes, uprzedził Diderota, że zmuszony jest wydać nakaz konfiskaty jego papierów. „Gdzież ja to podzieję ?“ — wykrzyknął zrozpaczony filozof. „Niech pan wszystko przyśle do mnie — odparł Malesherbes — u mnie nie będą szukali“.

Jakoż w latach 1753—1758 dalsze tomy Encyklopedji ukazywały się za milczącą zgodą władz; ale wrogowie jej krzątali się ciągle; w r. 1759 zno-wuż wyrokiem rady stanu zawieszono wydawnictwo. Diderot nie dał za wygraną: Encyklopedja wychodziła dalej potajemnie — mimo wszelkich trudności, mimo odstępstwa wielu współpracowników, mimo zdrady samego księ-garza wreszcie, który na własną rękę usuwał w druku niebezpieczne ustępy. Kiedy Diderot to spostrzegł, wpadł w rozpacz i wściekłość zarazem; już gotów był wszystko rzucić. Wytrwał, ale jeszcze w dwadzieścia lat później nie mógł spokojnie mówić o tein zeszpeceniu dzieła jego życia.

Wreszcie po 15 latach w r. 1766 dokończono Encyklopedji, która obejmowała 17 wielkich ton^ów i 11 tomów plansz. Oprócz tego w r. 1777 wyszło 5 tomów uzupełniających.

Encyklopedja zyskała ogromne powodzenie i to mimo swej wysokiej ceny. Subskrypcja kosztowała 1000 fr. ; kwota na owe czasy bardzo znaczna. Mimo to Encyklopedja miała 4300 abonentów. Było to więc olbrzymie przedsiębiorstwo finansowe; każda konfiskata była dla niego ciosem. Kiedy w samych początkach Encyklopedji Diderota, zajętego właśnie przygotowywaniem plansz, wtrącono — z innych przyczyn zresztą — do twierdzy w Vin-cennes, powstał istny popłoch: wydawnictwu groziła ruina. Ta okoliczność

stała się powodem, że, bojąc się o los tyczna obserwacja faktów i przyrody, Encyklopedji, Diderot najśmielszych przeciwstawione apriorycznemu dog-swoieh utworów nie ogłaszał drukiem ; matyzmowi ( —> Doświadczenie), ślepemu powoływaniu się na powagę Arystotelesa i inne powagi, oraz mętnej gwarze molierowskich pseudouczo-nych. Wiek XVIII idzie dalej po tej Przystępując do dzieła, Diderot drodze, z tą odmianą, że głównym i d’Alembert starali się skupić przy przedmiotem jego badań będzie spo-warsztacie Encyklopedji najtęższe gło- łeczeństwo, człowiek jako istota wy, od Montesquieu’go i Woltera po- społeczna, a to socjalne nastawienie cząwszy. Ale pośpiech pracy niezawsze wynikać będzie z palącej potrzeby re-pozwalał na taki zbytek; wiele trzeba form. Znaleźć matematyczne i ścisłe było robić podrzędnemi piórami, wiele prawa, rządzące zarówno indywidual-przerabiać, zapożyczać. Mimo że Di- nem, jak społecznem życiem człowie-derot starał się wypełnić braki swoją ka — to była droga, na której Ency-inteligencją i pracą, wartość naukową klopedyści poczynili wiele ważnych od-Encyklopedji już wówczas uważano za kryć, rzucając podwaliny np. ekonomji dość nierówną. Niemniej sam fakt ta- politycznej. Z drugiej strony napło-kiego ujęcia całego obszaru wiado- clzili wiele mrzonek. Eegenda o dobroci mości ludzkich miał swoją olbrzymią i niewinności jakiegoś urojonego „człowieka pierwotnego“, pojęcie społeczeń-Najwybitniejszymi współpracownika- stwa jako „umowy społecznej“, zawar-mi — tymi, których obejmowano współ- tej między pewną ilością wolnych na nazwą „Encyklopedystów“ — byli i równych sobie jednostek, nie wytrzy-Condillac, Morellet, Raynal (wszyscy mały próby rzeczywistości. Rewolucja trzej księża, ale księża na modłę XVIII francuska była brutalnem otrzeźwie-wieku), Helvetius, Holbach, Condorcet, niern z tych pięknych snów. Nie dożyli Mably, Grimm, Buffon, Marmontel, jej pierwsi Encyklopedyści — a Con-Turgot i inni.    dorcet, który, ukrywając się przed te-

krążyły w odpisach.

Współpracownicy Encyklopedji — jej wartość naukowa i społeczna.

doniosłość.

Była w tym jego losie tragiczna ironja, bo Encyklopedyści, mimo że rewolucji nie pragnęli i nie przeczuwali jej, mocno przyczynili się do jej wybuchu. Sączenie ducha krytyki z jednej strony osłabiało wiarę sfer panujących we własne prawo i posłannictwo, z drugiej ośmielało i zbroiło tych, którzy byli u dołu. Literaturę Encyklope-

Mimo że w umysłowości i tempera- rorem, wytrwale pisał swoją pochwałę mentach pisarzy skupionych koło En- „postępu ducha ludzkiego“, pojma-cyklopedji istniały znaczne różnice, ny przez zbirów, otruł się w więzieniu... można wykazać wspólne cechy wiążące PIncyklopedystów w jeden obóz.

Wiodą się oni wszyscy z Kartezjusza (Descartes), filozofa XVII wieku, twórcy metody nowoczesnego myślenia, naukowej krytyki i dyscypliny.

„Nie przyjmować żadnej rzeczy za prawdziwą, dopóki nie stwierdzimy oczywiście „jej prawdy“ — oto jedno z naczelnych przykazań Kartezjuszowej „Rozprawy o metodzie“. Rozum ludzki ^ystów czytali panowie i damy, ale jako najwyższe kryterjum, matematy- czytała ją i służba, a służba w owych ka i geometrja jako wzory myślenia, czasach — choćby Figaro Beaumar-swoboda myśli i badań, ścisła i kry- chais’go i... Jan Jakób Rousseau, który

(—» Racjonalizm) ;

wszakże też bywał lokajem ! — była lotniejszym odbiorcą intelektualnym od jaśnie państwa.

Nie wystarczyłaby oczywiście na to sama Encyklopedja. Dzieło to, wciąż zagrożone represjami, musiało być bardzo ostrożne. W zasadniczych artykułach przeważnie oddaje hołd uświęconym i obowiązującym wierzeniom; ale autorzy Encyklopedji do wysokiej sztuki doprowadzili umiejętność pisania między wierszami, propagowania swoich pojęć bodaj w ubocznych i obojętnych napozór artykulikach. Zarazem samo skupienie całego obszaru pracy i myśli ludzkiej musiało działać demokratycznie, rewolucyjnie niemal, tern jaskrawiej podkreślając zbyteez-ność utytułowanych pasorzytów, którzy zagarnęli wszystkie dobra, wszystkie przywileje, wszystkie rozkosze życia. Oddawna już nazwiska będące chwałą Francji były nazwiskami z ludu. Sam Diderot był synem nożownika, d’Alembert podrzutkiem opuszczonym przez matkę. Znali nędzę, znali krzywdę i niesprawiedliwość. Krytyka rozumowa łączyła się z buntem uczuciowym.

Szersza działalność Encyklopedystów.

Encyklopedyści nie ograniczali się tedy w swej działalności do Encyklopedji. Cała niemal literatura ówczesna była publicystyką; obiegało mnóstwo broszur, które odgrywały rolę dzisiejszej prasy, wciskały się wszędzie. Sam Wolter i jego t. zw. „paszteciki“ to była cała instytucja! A wszystkie te pisma, rozmaite w treści i w formie, zgodne były w jednem: wszystkie biły w przesąd, zabobon, dogmat, niesprawiedliwość, krzywdę mas, uciemiężenie, nierówność podziału dóbr. Ówczesny stan rzeczy obrażał zarówno rozum, jak serce tych zwiastunów nowego świata.

Encyklopedystów zwano także r a-cjonalistami wierzyli fanatycznie w rozum. To obróciło się poniekąd przeciwko nim; rozum nie ziścił wszystkich nadziei, jakie z nim wiązano. Człowiek, społeczeństwo, wszystko to okazało się mechanizmem o wiele bardziej skomplikowanym, niż się zdawało. Wiemy dziś, że pod cienką warstwą świadomości kryje się w człowieku bezlik tajemnic... Mimo to musimy uznać, że Encyklopedyści trafnie odgadli przyszły rozwój myśli ludzkiej. Olbrzymi rozwój nauki, techniki, wolność sumienia i wolność myślenia to zdobycze wieku XIX, których niechętniebyśmy się wyrzekli... Nowa fala racjonalizmu przyszła pod koniec XIX w. w pozytywizmie (-» Pozytywizm), który był dzieckiem duchowem encyklopedystów. Wszystkie niemal doktryny społeczne, z saint-s i m o n i z m e m i m a r x i z m e m (-» Socjalizm) na czele, mogłyby się powołać na ojcostwo XVIII wieku.

Jedna jest jeszcze okoliczność, której Encyklopedyści zawdzięczali swoją siłę i swoje powodzenie: umieli wyzyskać wszystkie dostępne środki propagandy (-* Propaganda), działania na umysły, kaptowania sobie zwolenników. Prasy w dzisiejszem znaczeniu wówczas nie było ; zastępowała ją broszura, zastępowały ją listy, które obiegały z rąk do rąk w odpisach. Korespondencja prywatna (Wolter!) odgrywa ogromną rolę. Encyklopedyści stworzyli i inny środek działania : prasę prywatną. Grimm i Diderot wydawali rękopiśmienny dwutygodnik „Correspondence littéraire“, abonowany przez elitę całej Europy, poczynając od koronowanych głów — oczywiście bez cenzury. W ich ręku była opinja; znamienne jest, jak ówcześni monarchowie zabiegają o względy filozofów: Fryderyk pruski ma swego Woltera, jak Katarzyna II swego Diderota. Jeden zwłaszcza czynnik umiała filozof ja XVIII w. wyzyskać znakomicie : k o-b i e t y. Sztuka popularyzacji prawd naukowych i filozoficznych ułatwiła to zadanie. Już poprzednik Encyklopedystów Fontenelle (1657—1757) ułożył astronomję w formie rozmów z markizą. Diderota „Rozmowa z marszałko-wą“ może służyć za wzór przystępnego wprowadzania w najtrudniejsze i najdrażliwsze materje. Wolter to genjusz popularnego wykładu. Filozofja wdziera się w salony, staje się najmilszą zaprawą konwersacji. Salony panny de Lespinasse, pani d’Holbach, pani Geof-frin to główne kwatery Encyklopedystów. Triumfalna podróż przez Wiedeń do Polski pani Geoffrin, starej mieszczki paryskiej, dla której wysiadł z powozu cesarz Józef II, a którą Stanisław August w Warszawie przyjął jak . monarchinię, jest miarą potęgi „filozofjiktórej ta dama była niejako ambasadorką.

Europa pod znakiem kultury francuskiej.

W owym czasie kultura francuska promieniuje triumfalnie na całą Europę. Niesie światło, tolerancję, wdzięk życia. Jak strój francuski jest wówczas uniformem elity społecznej, tak filozofja francuska jest rodzajem jej munduru duchowego. Język francuski staje się językiem międzynarodowym : to język Woltera, tego Woltera, który panuje nad całą Europą, do którego pielgrzymują wierni. A Paryż to, jak ktoś powiedział, kawiarnia Europy, do której ciągną zewsząd po nowinki intelektualne.

Wpływy francuskie w Polsce.

Nigdzie może wpływ francuskiej fi-lozofji Encyklopedystów nie był tak wielki, jak w Polsce. Cała epoka Stanisława Augusta, który w Paryżu mówił do pani Geoffrin „mamusiu“ i którego mamusia wykupiła z więzienia za długi, przesiąknięta była tym duchem. I to był wpływ dobroczynny. Przeciwstawiano nieraz sarmackie w ą s y francuskiej peruce; ale, jeżeli wąsy byty symbolem tężyzny pijatyki i bijatyki, o tyle peruka była symbolem tężyzny myśli. Tłumaczono w Polsce Monteskjusza i Woltera, ale jeszcze więcej czytano ich — i innych — po francusku. Obiady czwartkowe (-> Biesiady) króla Stasia i Komisja Edukacyjna wyszły z tego ducha. Od Krasickiego do Kołłątaja i Staszica, wszyscy czerpali stamtąd. Stamtąd są rodem i konstytucja trzeciego maja, i uwłaszczenie chłopów przez Kościuszkę, który po Racławicach przywdział sukmanę na strój — francuski.

Boy-Żeleński.

ENERGJA. Każdy z nas używa często słowa „energja“ i mógłby sądzić, że wie dokładnie, co ono oznacza. Ale co innego energja w życiu potocznem, a co innego w fizyce.

Energja jest podstawowem pojęciem techniki; jest ona również podstawo-wem pojęciem fizyki. Źródłem fizyki (-» Fizyka) jest obserwacja zjawisk przyrody martwej, a nawet — z pewnego punktu widzenia — całej przyrody. Dostrzegamy dokoła siebie niezliczoną ilość zjawisk, które przebiegają napozór zupełnie chaotycznie. Niebawem dostrzegamy, że chaosu niema; zjawiska nie następują po sobie bezładnie, lecz możemy wśród nich rozróżnić takie, które pozostają ze sobą w związku przyczynowym. Tarcie np. osi wagonowych w łożyskach jest przyczyną ich ogrzewania się. Głównym przedmiotem fizyki jest badanie związków przyczynowych. Mierzymy jakąś wielkość charakterystyczną dla

przyczyny oraz równie charakterystyczną dla skutku. Gdy uda się nam ustalić zależność matematyczną między temi wielkościami, wówczas zdobyliśmy prawo fizyczne danego przyczynowego związku. Treść fizyki wypełniona jest prawami tego rodzaju. Niezależnie jednak od tych różnorodnych praw, dostosowanych do różnorodności zjawisk, umysł ludzki oddawna poszukiwał jedynego powszechnego prawa, któreby obejmowało wszystkie przyczynowe związki bez wyjątku i dawało odpowiedź na pytanie: Jaki warunek musi być spełniony, aby jedno zjawisko mogło być przyczyną zjawiska drugiego ?

W odpowiedzi na to pytanie wynaleźli uczeni pewną wielkość, która jest powszechnym miernikiem wszystkich bez wyjątku zjawisk, i stwierdzili, że wspomnianym warunkiem związku przyczynowego między A i B jest, by pomiar tej wielkości w obu zjawiskach dawał dokładnie ten sam wynik. Tą powszechną wielkością jest energja.

Metoda wyznaczania energji.

Praca.

Zagadnienie wyznaczania energji, t. j. powszechnego miernika zjawisk, sprowadzało się do wyszukania pewnego zjawiska typowego, którego wielkość łatwo byłoby wymierzyć i które mogłoby być przyczyną lub skutkiem każdego zjawiska naturalnego. Zagadnienie to zajmowało ludzkość od wieków, zostało jednak rozwiązane dopiero sto lat temu. Ściśle mówiąc, częściowe rozwiązania znane były nieco dawniej, mniej więcej dwieście lat temu. Poznano mianowicie najpierw zjawisko, które mogło odegrać rolę miernika, ale tylko zjawisk pewnego określonego typu, t. zw. zjawisk mechanicznych. Tym pierwszym, jeszcze nie uniwersalnym miernikiem jest praca.

Znaczenie pracy jako miernika pewnej klasy zjawisk polega na tem, że praca może być przyczyną i skutkiem każdego zjawiska „mechanicznego“. Przez zjawisko mechaniczne rozumiemy takie, które daje się opisać dokładnie zapomocą pojęcia ruchu i położenia i które zachodzi bez najmniejszego tarcia. Oczywiście zjawisko takie jest fikcją, lub raczej idealizacją, gdyż niema ruchu bez tarcia, mimo to istnieje rozległa klasa zjawisk, które do tego ideału zbliżają się w dość znacznym stopniu. Dla takich zjawisk praca jest miernikiem ustalającym istnienie związków przyczynowych.

Praca może być przyczyną lub skutkiem zmiany położenia lub kształtu jakiegoś ciała. Z dwu ciężarów połączonych sznurem, przewieszonych przez blok, jeden, spadając, podnosi drugi : spadek, t. j. zmiana położenia jest tu przyczyną podniesienia ciężaru, czyli pracy. Podobnie przyczyną pracy może być rozkręcenie się sprężyny, t. j. zmiana jej kształtu. O zjawiskach tego typu mówimy, że polegają na zmianie energji położenia lub potencjalnej. Możemy nawet mówić o ilości energji potencjalnej danego ciała, rozumiejąc przez to największą ilość pracy, która może być skutkiem zmiany położenia lub kształtu tego ciała. Dalej przyczyną lub skutkiem pracy może być ruch, lub ściślej mówiąc, zmiana ruchu. Najprostszym przykładem jest rzucenie ciała wgórę z pewną prędkością. Ciało stopniowo traci tę prędkość, a natomiast podnosi się na pewną wysokość; została zatem wykonana praca, którą możemy uważać za skutek utraty prędkości. Odwrotnie, gdy np. cegła spada z dachu, możemy uważać nabytą przez nią prędkość za skutek (dawniej wykonanej) pracy.

O zjawiskach tego typu mówimy, że polegają na zmianie energji r u-chn, czyli kinetycznej. Jak poprzednio, miarą energji kinetycznej jest największa ilość pracy, jaka powstać może kosztem utraty tej prędkości. W podręcznikach fizyki jest mowa o tern, że energja kinetyczna jest to iloczyn połowy masy ciała i kwadratu jej prędkości.

Perpetuum mobile.

Wyobraźmy sobie, że ciało podniesione na pewną wysokość zsuwa się powoli w szczelnie dopasowanej rurze, nie nabywając przytem prędkości. Zsunięcie się ciała bez nabytej prędkości nie może już być użyte do podniesienia tego samego lub innego ciała, napozór nie może być więc przyczyną żadnego nowego zjawiska. Praca została zmarnowana. Widzimy jasno, że nie nadaje się jako powszechny miernik zjawisk. Co więcej, fakt ten prowadzi do następującego wniosku: skoro praca może zamienić się w nicość, to nasze przekonanie o przyczynowym związku zjawisk zostaje zachwiane i zupełnie naturalnie powstaje domysł, że praca może również powstać z nicości. Innemi słowy, rodzi się nadzieja, że praca, to wielkie dobro ludzkości, może być wykonana „za darmo“, t. j. bez żadnej widocznej przyczyny.

Nadzieja tak ponętna przez długie lata roznamiętniała licznych wynalazców, którzy, chcąc uszczęśliwić ludzkość, a w pierwszej linji samych siebie, obmyślali i konstruowali perpetuum mobile, maszyny wiecznego ruchu, t. j. maszyny, w których powstaje praca dająca się zużytkować, np. do celów technicznych, chociaż nie zachodzi żadne zjawisko, któreby było jej przyczyną.

Wiemy, że wszystkie te próby spełzły na niczem, odegrały jednak olbrzymią rolę w historji fizyki i techniki, gdyż skłoniły do bardziej starannego zbadania owych przypadków pozornego znikania pracy oraz do wynalezienia tym razem bezapelacyjnie powszechnego miernika zjawisk.

Ciepło.

Wspominaliśmy o ogrzewaniu się osi wagonowych. Ścisłe badania wykazały, że ciepło powstaje zawsze wtedy, gdy praca znika zupełnie lub częściowo (—> Ciepło). Otóż okazuje się, że zmierzona w kalorjach ilość ciepła powstającego jako skutek zmarnowanej na-pozór pracy jest zawsze równoważna tej pracy. Rozumiemy przez to, że każdej jednostce zużytej pracy odpowiada zawsze ta sama liczba jednostek ciepła i odwrotnie.

Cóż więc jest powszechnym miernikiem zjawisk: praca czy ciepło? Odpowiedź brzmi : suma pracy oraz ciepła, które mogą powstać jako skutek obserwowanego zjawiska. Między pracą i ciepłem zachodzi charakterystyczna różnica.

Każde bez wyjątku zjawisko możemy zamienić całkowicie na ciepło, a nawet taka jest naturalna kolej rzeczy. Możnaby sądzić, że ciepło jest bardziej uniwersalnym miernikiem zjawisk niż praca, ponieważ jest naturalnym końcem każdego zjawiska, ponieważ do „morza ciepła spływają wszystkie rzeki zdarzeń“.

Jednakże ciepło ustępuje pracy pod tym względem, że przemiana pracy — i innych zjawisk — w ciepło jest nieodwracalna. Jeżeli zjawisko jakieś jest przyczyną ciepła, to nie możemy odtworzyć tego zjawiska kosztem pracy. Czy moglibyśmy np. zużyć ciepło wytworzone w windzie i jej motorze na wyprodukowanie tej samej ilości prądu, jaka była jego ostateczną przyczyną ? Gdybyśmy nawet umieli przechować i przewieść to ciepło do elektrowni i oddać je wodzie w kotle maszyny parowej, poruszającej prądnicę, to pamiętajmy o tern, że każda maszyna pa-

ter

ENERGJA^    .    Jr ^ RATA

POTENCJALNA^^ jt    ENERGJI

rowa, lub ogólnie biorąc cieplna, zamienia w pracę tylko część pobranego ciepła. Reszta nie ginie — lecz zamienia się zpowrotem w ciepło; pozostaje zatem niewyzyskana.

Między gospodarką natury i ludzką zachodzi zatem ta wielka różnica, że chociaż w naturze ,,nic nie ginie“, t. j. każde zjawisko zamienia się w inne równoważne, wyrażające się tą samą ilością energji, to jednak pieniądz natury — energja — nie może być dowolnie wymieniany zpowrotem na zjawiska, których kosztem powstał. Mówimy, że energja nie ginie, lecz ulega rozproszeniu.

Zasada zachowania energji.

Rozpraszanie energji w niczem nie zmniejsza jej znaczenia jako powszechnego miernika zjawisk. Możemy przecież mówić o energji posiadanej przez każde ciało lub układ ciał, rozumiejąc przez nią zmierzoną w ergach, kilogramometrach lub kalorjach „wartość energetyczną“ zjawisk, których układ może być źródłem. Z tak zde-finjowanem pojęciem energji wiąże się inne bardzo ważne, mianowicie: pojęcie stanu. Ciało może być źródłem zjawisk wtedy, gdy coś się w niem widocznie zmienia. Mówimy, że ciało lub układ mogą pozostawać w różnych stanach, każdemu odpowiada określona ilość energji. Gdy ciało jest źródłem zjawisk, jego stan się zmienia; jeżeli przytem energja jego się zmniejsza, mówimy, że ciało wydatkuje energję; jeżeli energja jego się powiększa, mówimy, że pobiera energję.

najw.energoa

KI NET ycz N A

Ryc. 38.

Ta umowa jest bardzo wygodna, gdyż czyni zasadę zachowania energji prawem stosuj ącem się w oczywisty sposób do wszelkich zmian stanu. Gdy energja ciała zmniejsza się, nie zostaje stracona, gdyż odnajdujemy ją dokładnie w skutkach. Zawsze wzbogaca ona inne jakieś ciało lub inny układ, które z pierwszym pozostawał w styczności podczas badanego zjawiska. Np. jeżeli ciało, zsuwając się w szczelnie przylegającej rurze, traci swą energję potencjalną, rura -zyskuje energję w postaci równoważnej ilości ciepła.

Różne postaci energji.

Mówiliśmy, że ciepło i praca są miernikami energji. Niewątpliwię jednak każdy słyszał takie określenie, jak energja elektryczna, chemiczna, magnetyczna i t. d. Czyżby zatem istniały jeszcze inne miary energji: elektryczna, magnetyczna? Te różne postaci energji należy rozumieć w podobny sposób, jak znane nam już formy: energję potencjalną i kinetyczną. Energję ciała lub układu zawsze mierzymy w ten sam sposób, zapomocą ciepła lub pracy, które powstają, gdy zmienia się stan ciała lub układu, a razem z tern i jego energja. Otóż wspomniane rozmaite określenia energji stosujemy w zależności od tego, jaka jest zmiana stanu, z którą związany jest dany pomiar wydzielanej energji. Wyobraźmy sobie np. zawieszoną na nici silnie naelek-tryzowaną kulę metalową. Jeżeli pod tą kulą znajduje się w niezbyt wielkiej odległości jakiś lekki przedmiot, przedmiot ten zostanie uniesiony aż do zetknięcia się z kulą: kula straci wówczas część swego naboju elektrycznego. Podczas dotknięcia powstanie mała iskierka, której skutkiem będzie wydzielanie ciepła. Miarą energetyczną zjawiska jest zatem, jak zawsze, pewna ilość pracy i ciepła; zmiana stanu zaś polega na

.++

++

\+

i+

z y.

zmniejszeniu się elektryzacji ciała. Dlatego mówimy, że ciepło i praca powstały kosztem energji elektrycznej. Energja elektryczna jest to forma energji zależna od stanu naelektryzo-wania.

Energja elektryczna.

Samo pojęcie energji elektrycznej jest jednak bardzo obszerne, gdyż istnieje kilka odmian energji elektrycznej. Energja kuli naelektryzowanej nazywa się elektrostatyczną, charakteryzuje bowiem stany, w których elektryczność „stoi“ na miejscu, pozostaje na ciałach naelektryzowanych w spoczynku. Oczywiście spoczynek ten trwa dopóty tylko, dopóki stan elektryczny, a zatem i odpowiadająca mu energja się nie zmienia. Gdy układ ciał naelektryzowanych wydatkuje energję, jego stan się zmienia, a ta zmiana musi polegać na przesuwaniu się ładunków elektrycznych, ich zobojętnianiu się i t. d. Wraz z końcem zjawiska elektrycznego ustala się nowy rozkład ładunków, nowy stan elektrostatyczny, który zresztą może być stanem zero-, wym, t. j. takim, w którym układ jest zupełnie rozbrojony. Doskonałym przykładem takiej zmiany stanu jest piorun. Źródłem piorunu jest bardzo wielki ładunek elektryczny chmury burzowej. Jeżeli np. chmura posiada ładunek dodatni, powierzchnia ziemi pod chmurą jest naelektryzowana ujemnie. Ten układ ciał posiada olbrzymią energję elektrostatyczną rzędu 10¹⁵ (mi-Ijard miljonów) ergów lub 10 miljonów kilogramometrów. Aby zrozumieć, skąd ta energja się wzięła, zauważmy, że ładunki dodatni chmury i ujemny ziemi przyciągają się, „dążą“ do tego, by być jak najbliżej siebie, w tern samem znaczeniu, w jakiem ciało ciężkie „dąży“ do tego, by zbliżyć się jak najbardziej do ziemi. Nie wchodząc w szczegóły powstawania elektryczności burzowej, możemy powiedzieć, że ładunki te, początkowo zbliżone lub złączone, zostały odepchnięte od siebie siłami natury w przeciwne strony, jeden ku ziemi, drugi ku chmurze. Sprzeciwiając się przyciąganiu, te siły natury wykonały pracę i ona to jest źródłem energji elektrostatycznej chmur.

Po piorunie chmura lub przynajmniej część chmury jest rozbrojona, jej ładunek został zobojętniony przeciwnym ładunkiem ziemi; mamy (wda-nem miejscu, gdzie padł piorun) stan zerowy; energja elektrostatyczna spadła niemal do zera, zmniejszyła się o 10 miljonów kilogramometrów. Jakiż jest jej równoważnik? Każdy odpowie bez trudu: olbrzymia ilość ciepła i pracy mechanicznej, ujawniająca się w blasku, grzmocie, łamaniu drzew, nieceniu pożarów i t. p. Niewątpliwie jest to jeden z najefektowniejszych i najbardziej pouczających przykładów zasady zachowania energji.

<£L

v^fa WJk)^=^

I«WiAtL.«T»Orr*T»CZN* CHWWSVftlOWU ü*TÏoiIatÿCïnÆ SÂv&ttiÂ&Ù

Ryc. 39.

Jednakże energja elektrostatyczna jest tylko jedną z odmian energji elektrycznej. Pomówimy teraz o innej odmianie energji prądu; gdy w życiu co-dziennem jest mowa o energji elektrycznej, gdy płacimy za energję elektryczną, zawsze mamy na myśli energję prądu.

Jak wiadomo, prąd jest płynięciem elektryczności wzdłuż przewodników, np. drutu metalowego. Jak każdą ener-

I

—ii—

apy

U.ENER6JI CLEKTR. P R \ D N I CY

gję, tak i energję prądu wyznaczamy zapomocą powszechnej miary energetycznej sprawianych przez nią skutków: pracy i ciepła. Miarą tą będzie więc np. praca, którą wykonywa podczas przepływu prądu silnik elektryczny lub ciepło wywiązane w żarówce albo grzejniku elektrycznym.

Jak już wiemy, główna wartość zasady zachowania energji polega na ustaleniu ścisłej równoważności między przyczyną i skutkiem. Zauważmy jednak, że każda przyczyna ma swoją przyczynę, ta swoją i t. d. ; jednem słowem: przyczyny i skutki tworzą łańcuch, którego ogniwa są wszystkie równoważne. Wobec tego często się zdarza, że interesują nas nie ogniwa pośrednie, lecz pierwsze i ostatnie.

Zastosujmy ten pogląd do rozważań nad działaniem prądu. Bezpośrednią przyczyną takiego działania, np. ciepła wydzielonego przez żarówkę, jest przepływ elektryczności przez jej drucik, jest to ogniwo łańcucha najbliższe. Przyczyna ta jednak jest ukryta, niewidoczna. Poszukajmy przyczyn dalszych, bardziej uchwytnych, zastanówmy się nad tern jak się wytwarza prąd elektryczny.

Otóż są dwa główne sposoby wytwarzania prądu: bądź zapomocą ogniw, bądź zapomocą maszyn, t. zw. prądnic (-» Prądnice). Nie jest bynajmniej naszym celem zastanawiać się szczegółowo nad budową ogniw i konstrukcją prądnic.

Światło

«•

wrfiri cioto pmca vźy-    wmcj

IMLAMA TKZNANU?** W

PAROWII

Ryc. 40. Schemat wytwarzania prądu elektrycznego.

Przypomnimy naszym Czytelnikom {-* rozdz. „Elektrownia“ w art. Elektryfikacja), iż w prądnicy energja chemiczna węgla zamienia się w ciepło, część tego ciepła przekazana wodzie zamienia ją w parę i za pośrednictwem maszyny parowej staje się źródłem pracy tej maszyny; praca tej maszyny zużyta do pędzenia prądnicy zamienia się w energję elektryczną. Dalszy ciąg jest taki sam, jak w przypadku prądu wytwarzanego w ogniwie.

Wielkie znaczenie prądu w technice polega na tein, że jest on nadzwyczaj dogodnym transformatorem energji, gdyż nietylko dzięki różnorakim swym działaniom potrafi zamienić pobraną w elektrowni energję w inne postaci energji : eieplną, mechaniczną, nawet chemiczną — wszak możemy prądem ładować akumulatory, t. j. uzupełniać ich straconą energję chemiczną, ale ponadto pozwala tę przemianę urzeczywistniać w dowolnem miejscu.

Słońce źródłem energji elektrycznej.

Spalanie się węgla jest o s t a t e c z-n ą przyczyną użytecznych skutków prądu. Czy wolno jednak mówić o przyczynie ostatecznej ? Przecież łańcuch przyczyn i skutków, ściśle biorąc, nie urywa się nigdy, możemy go przedłużać dowolnie w przeszłość i przyszłość. Nasza „przyczyna ostateczna“ musiała mieć również swoją przyczynę (-» Węgiel).

Węgiel przechowuje we wnętrzu ziemi przez setki tysięcy lat nagromadzoną w nim energję chemiczną. Wiemy, że węgiel, to szczątki roślin pogrzebanych w odległych okresach geologicznych. Wiemy również, że rośliny pobierają węgiel z zawartego w powietrzu bezwodnika węglowego. Jest to zmiana stanu chemicznego: bezwodnik węglowy rozkłada się na węgiel, który chwyta roślina, oraz na tlen, który rozprasza się w powietrzu.

Ale nie na tern jeszcze koniec. Skoro spalanie się węgla oswobadza energję, to procesowi odwrotnemu: wydzielaniu się węgla z bezwodnika węglowego musi towarzyszyć pobieranie jej z zewnątrz. I rzeczywiście wiadomo, że koniecznym warunkiem asymilacji roślin, t. j. przyswajania (-* Przyswajanie) przez nie węgla, jest promieniowanie słoneczne. Jego to energję pochłaniały nieznane nam rośliny minionych wieków, czyniąc zapas, z którego korzystamy dziś w niezliczonych zastosowaniach prądu elektrycznego. I jeżeli wolno mówić o przyczynie ostatecznej światła żarówki, to należy szukać jej w słońcu. Czy tylko światła żarówki? Starożytni nie znali ani elektryczności, ani zasady zachowania energji, a jednak czcili słońce, źródło wszechrzeczy. W istocie niemal każde zjawisko ziemskie ma swe źródło w energji słonecznej.

Łańcuch przyczyn i skutków prowadzi nas zatem na słońce. Nie na tern jednak jeszcze koniec naszej opowieści. Rozumujmy ściśle. Woda wystawiona na słońce ogrzała się o kilka stopni, pochłonęła energję w ilości kilku lub kilkudziesięciu kaloryj. Jaka jest równoważna temu skutkowi przyczyna?

Oczywiście odpowiadamy bez wahania : utrata tej samej ilości energji przez słońce. Słońce płaci wszystkie nasze rachunki energetyczne. Energja utracona przez słońce rozchodzi się w postaci promieniowania (—» Promieniowanie).

Promieniowanie jest to zatem wędrowanie energji. A ponieważ wędrówka ta odbywa się w próżni, dochodzimy do wniosku, że nawet pusta przestrzeń może posiadać energję, energję pro-m i e n i o w a n i a.

Promieniotwórczość.

Skoro słońce jest źródłem wszechrzeczy, musimy sobie zadać pytanie : jaka jest zmiana stanu słońca, której towarzyszy utrata jego energji? Lub innemi słowy, jaka jest przyczyna energji słonecznej?

Przez długie lata nie umiano znaleźć odpowiedzi na to tak proste napozór pytanie. I dzisiaj dalecy jesteśmy od wyjaśnienia tej zagadki, ale przynajmniej wiemy, w jakim kierunku należy go szukać. Wiedzę tę zawdzięczamy odkryciu pewnego zjawiska, które zrazu zdawało się przeczyć zasadzie zachowania energji. Jest niem promieniotwórczość (-* Rad ).

Ponieważ o promieniotwórczości będzie mowa w innym artykule, wystarczy, gdy powiemy, że ciała promieniotwórcze wydzielają energję, np. ogrzewają otoczenie, chociaż nic w nich się nie zmienia.

Tak przynajmniej sądzono w pierwszych latach nauki o promieniotwórczości. Dopiero genjalny fizyk angielski Rutherford znalazł przyczynę promieniotwórczości. Jest nią, oczywiście zgodnie z zasadą zachowania energji, pewna zmiana stanu, lecz zmiana szczególnego rodzaju: polega ona na tern, że atom pierwiastka promieniotwórczego, np. radu, rozpada się na dwa atomy innych pierwiastków. Pomimo to radu napozór nie ubywa, dlatego że rozpad atomowy jest niesłychanie obfitem źródłem energji; na „opędzenie swoich wydatków energetycznych“ rad zużywać może tak małą liczbę swoich atomów, że pozostaje to bez widocznego wpływu na jego ilość.

Wróćmy do słońca. Chociaż rad jest malutkiem ciałkiem, a słońce niewypowiedzianie wielkiem, istnieje głębokie pokrewieństwo między zagadnieniami źródła ich energji. Mamy wszelkie powody do przypuszczenia, że w słońcu zachodzą zjawiska przemiany pierwiastków, w których bierze udział tak drobny ułamek liczby jego atomów, że

szukaj w łomie piątym!

świat i Życie. — II.

słońca.

nie powoduje to żadnej dostrzegalnej bie bliskich: w oszałamiającej wyob-zmiany rozmiarów ani temperatury raźnię astronomicznej skali niesłychanych ilości promieniowania wysyła-Czy jednak nie powoduje żadnych nych przez gwiazdy w ciągu setek mi-zmian? Oczywiście życie nasze, ba na- ljardów lat — oraz w skali niemniej wet życie całej ludzkości jest zbyt trudnych do objęcia wyobraźnią proce-krótkie, by je wykryć. O starzeniu się sów atomowych, które, rozrywając nie-słońca wnosimy jedynie na podstawie liczne, poszczególne atomy radu, powo-obserwacji innych ciał niebieskich, t. j. dują utratę masy oddzielonych części gwiazd. Astronomowie wykryli, że tych atomów, chociaż oczywiście nie prawo starzenia się gwiazd jest bardzo wpływa to w widoczny sposób na masę proste: gwiazdy stopniowo stają się całości, coraz lżejsze, mają coraz mniejszą masę (-> Gwiazdy). Teraz dochodzimy do kresu naszych wywodów. Gwiazdy tracą masę, ponieważ tracą energję, a raczej oba zdania oznaczają to samo, gdyż każda energja posiada

L. Wertenstein.

EPOPEJA I EPIKA.

Dlaczego „Pan Tadeusz“ jest epopeją?

Adam Mickiewicz, wydając przed 100 laty (w r. 1834) swego „Pana Tain a s ę.    deusza“, nazwał go „historją szlachecką

Tego niezwykłego odkrycia dokona- z r> i8H i 1812 we dwunastu księgach no względnie niedawno, ok. 25 lat te- wierszem“. „Historję“ wziął przy tern mu ; zawdzięczamy je E i n s t e i n o w i. nietylko w potocznem znaczeniu „opo-'.Mówiliśmy dotąd, że energję mierzy wiadania“, ale i w sensie „powieści hi-się w kalorjach lub ergach;^ okazuje sUtfycznej“, czyli „romansu historycz-się teraz, że można ją zmierzyć również nego“ w rodzaju tych, jakie wtedy pi-w jednostkach masy, t. j. w gramach. sano w całej Europie na wzór szkoc-Każde ciało, które traci energję, tem kieg0 poety Waltera Scotta (1771 do samem traci masę, staje się lżejsze. 1832). Od romansów tego typu (znacie Czyżby zatem zasada zachowania masy g0 choćby z „Trylogji“ lub „Krzyża-była błędnaf Tak i nie. Tak, z punktu ków“ Sienkiewicza) wyróżnił swą hi-widzenia najwyższej ścisłości nauko- storję szlachecką formą wierszowaną wej. Nie — z punktu widzenia prak- j podziałem na 12 ksiąg. Obie te cechy tycznego, a raczej z punktu widzenia były spadkiem po poematach zwanych tej ścisłości pomiarów, jaką możemy epopejami lub eposami, od greckiego zrealizować w praktyce.    — (słowo, wiersz) i poiein —

W istocie straty masy, jakie towa- (tworzyć, stąd poeta, poezja, poemat), rzyszą zjawiskom, które nas otaczają, choć Grecy oznaczali swe poematy bosą naprawdę znikomo małe. 1 gram haterskie raczej liczbą mnogą od epos, odpowiada niesłychanej energji 9.10²⁰ t. j. ćpć. Poznamy je niebawem. Teraz ergów : 9 z 20 zerami ! ! ! Tyle energji wystarczy zaznaczyć, że z nazwą epopei musiałoby utracić ciało, by stało się bohaterskiej przejęły literatury euro-lżejsze o jeden gram. I dlatego w skali pejskie (począwszy od rzymskiej) tak-naszego doświadczenia zasada zachowa- że ten rodzaj poezji, którego treść stania masy pozostaje nadal słuszna. Za- nowią czyny i przygody bohaterów wodzi ona tylko w dwu przypadkach le- narodowych z epoki, należącej już do żących na dwu przeciwnych krańcach przeszłości, a żyjącej w powszechnej poznania, a jednak w istocie rzeczy so- pamięci. Formą tego rodzaju poezji

jest wiersz, przedstawiający w stylu szerokiego, rozlewnego opowiadania, przeplatanego przytaczaniem mów i rozmów osób działających, owe zdarzenia, niby to rzeczowo, „objektyw-nie“, ale właściwie z podziwem autork dla bohaterów, z pogardą dla tchórzów, a więc z zabarwieniem osobistem, subjektywnem. Ten hamowany subiektywizm łączy epopeję (i wszelką poezję epiczną, o której niżej) ze sztuką subjektywnego wyrażania uczuć i nastrojów zapomocą wierszy, czyli liryką (—» Liryka), a wprowadzenie osób bezpośrednio przemawiających i rozmawiających ze sztuką przedstawiania zdarzeń (akcji) zapomocą rozmów osób działających, czyli drama-t y k ą (—> Dramat). Od liryki różni się epika w stosunku poety do przedmiotu przewagą objektywizmu, w formie stylem „mówionym“ (w przeciwstawieniu do „muzykalnego“, „śpiewnego“ stylu liryki) i szerokością przedstawienia; od dramatyki głównie opowiadaniem o wielu zdarzeniach minionych zamiast bezpośredniego przedstawiania w akcji mówiących osób jednego zdarzenia, odpowiednio rozczłonowanego i odbywającego się przed nami.

Epopeja przeznaczona była do słuchania przez publiczność, bezpośrednio zainteresowaną jej treścią. Z chwilą, gdy umilkł recytator, a słuchacz zamienił się na samotnego czytelnika epopei, drukowanej w książce, zmieniła się ilość i jakość mater jału epicznego, a wiersz został zastąpiony przez prozę romansu bohaterskiego, powieści historycznej, wreszcie powieści społecznej (—> Powieść). To są główne formy nowoczesnej i współczesnej epiki. Ale i romans w wierszach nie byłby jeszcze epopeją. Ta wymaga specjalnego punktu widzenia, z któregoby autor mógł objąć całość życia narodowego w minionej lub właśnie mijającej epoce je-

go bytu, wstrząśniętej doniosłemi zdarzeniami historycznemi ; wymaga specjalnego stylu, opartego o tradycje kultury i literatury narodowej, wreszcie specjalnego oddźwięku u słuchaczy, rozmiłowanych w minionej bezpowrotnie przeszłości tak, jak sam poeta.

Warunkom tym odpowiada „Pan Tadeusz“ i dlatego nie jest on tylko romansem szlacheckim typu walterscot-towskiego w wierszach, ale epopeją bohaterską, malującą w zaścianku soplicowskim całą dawną Polskę szlachecką na tle epoki napoleońskiej.

Epopeja klasyczna.

Podniesienie „historji szlacheckiej“ na wyżyny epopei bohaterskiej osiągnął Mickiewicz przez wprowadzenie do jej stylu pewnych „sposobów“ najpiękniejszej epopei świata, wzoru i miary wszystkich epopei późniejszych, „Iljady“ Homera (ok. 850 r. przed Chr.). Wyrosła ona w Azji Mn. na gruncie- kultury jońskiej, spadkobierczyni wysokiej kultury miceńskiej (Egea), w chwili, gdy ta ginąca już kultura miceńska żyła jeszcze tylko we wspomnieniach bogatej i oświeconej szlachty jońskiej. Chętnie gościła ona na swoich dworach wędrownych rapsodów (zwanych także tradycyjnie śpiewakami, aojdoi), recytujących poematy o jej wielkich przodkach, bohaterach podań, przyniesionych przez kolonistów do Azji Mn. z Grecji kontynentalnej. Na ich podstawie ułożył i spisał jeden z tych rapsodów wielki poemat (podzielony przez późniejszych na 24 księgi lub pieśni w przeszło 15 tysiącach długich wierszy o specjalnym rytmie, zwanych heksametrami) o wyprawie zjednoczonych Achajów (Greków) przeciw frygijskiemu Iljono-m (Troi) w Azji Mn. nad Hellespon-tem i utrwalił w nim dla potomności mityczne dzieje bohaterów i bogów greckich. „Ujada“ była dla wszystkich Greków „arką przymierza między daw-neini a nowenn laty“, w większej mierze niż „Pan Tadeusz“ dla nas. Tę popularność dzieliła z nią młodsza mniej więcej o. jeden wiek (ok. 750) „Odys-sea“, poemat o przygodach jednego z bohaterów z pod Troi, Odysseusa, w powrocie do ojczystej Itaki, gdzie na niego czekała wierna żona Penelopa. 1 ten poemat, spleciony w dużej mierze z wątków baśniowych, przypisywano Homerowi, którego imię zastępowano potem nazwą „poeta“, jakby on jeden był godny tej nazwy.

Osiągnąwszy szczyt doskonałości w „Ujadzie“ i „Odyssei“, epopeja grecka me wydała już w późniejszych wiekach nic, co by choć w przybliżeniu miało podobną wartość estetyczną. Dopiero w Rzymie, na dworze cesarza Augusta znalazł się poeta, który z tra-dycyj kronikarskich i motywów Homera stworzył epopeję bohaterską i narodową w „Eneidzie“ (Aeneis), poemacie o przygodach bohatera trojańskiego Eneasza, unoszącego z gruzów i płomieni miasta ojczystego świętości i rodzinę do nowej ojczyzny w Lacjum, gdzie go czekały znowu ciężkie wałki. „Eneida“ stała się wkrótce po śmierci autora (w r. 19 przed Chr.) dla Rzymian tem, czem dla Greków były „Ujada“ i „Odyssea“, t. j. biblją i elementarzem. Cień jej zakrył wszystkich późniejszych epików rzymskich z wyjątkiem U u k a n a (urn. w 65 r. po Chr.), twórcy „Farsalji“ (Pharsalia), epopei historycznej o wojnie domowej między Cezarem a Pornpejuszem, zakończonej bitwą pod Farsalus.

Epopeja średniowieczna.

Z narodowych podań bohaterskich, odnoszących się do czynów i przygód Karola W., powstała we Francji epopeja dworska, zwana królewską, której najdoskonalszą przedstawicielką jest „Pieśń o Rolandzie“ (Chanson de Ko-land), napisana w drugiej połowie XI wieku. W wieku XII układali dworscy poeci rymowane „romanse“ z podań bretońskich (celtyckich), między inne-mi o Perseval le Gallois, i z tradycyj rzymskich o oblężeniu Troi, Eneaszu i Aleksandrze Wielkim (Roman de Troie, R. d’Enéas, U, d’Alexandre).

Wszystkie te „romanse“ francuskie przerabiali od XII wieku dworscy poeci niemieccy (najsławniejsi: Wolfram von Eschenbach, autor „Parcivala“ i Gotfryd ze Strasburga, autor „Tristana“). Bohaterskie podania germańskie opracowali w XII i w XIII w. poeci „ludowi“ w epopejach p. t. „Pieśń o Nibelun-gach“ {Der Nibelungen Lied) i „Gudru-na“ (Kudrun), z których pierwszą nazywają niemiecką „Ujadą“, drugą niemiecką „Odysseą“,

Mimo uczonej, teologicznej treści włoską epopeją narodową stała się „Boska komedja“ {Divina commedia) Dantego Alighieri (um. 1321) opowiadająca o losach dusz w piekle, czyśćcu i niebie.

Z epiki słowiańskiej najpiękniejsze jest „Słowo o wyprawie Igora“, księcia Nowogrodu i Siewierska przeciw Połowcom (w r. 1185), dzieło nieznanego poety z XII w.

Epopeje nowożytne.

Nowożytna epopeja powstała z podań francuskich najpierw w renesansowych Włoszech, gdzie w drugiej połowie XV w. na dworze w Ferrarze Bojar-d o napisał swego „Rolanda zakochanego“ (Orlando innamorato), A r i o-sto „Rolanda szalejącego“ {Orlando furioso), a Torquato T a s s o „Gof-freda“, czyli „Jerozolimę wyzwoloną“ {Gerusalemma liberata). Epopeje te na-

Drobniejsze gatunki epiczne.

zywali współcześni „romansami“ (ro- płynności i zmienności poszczególnych manti). Mimo „romantycznej“ treści pieśni niema mowy o jakiejś stałej ca-i formy patronował im Homer i Wer- łości opowiadania o tym samym boha-giljusz, który też był wzorem dla naj- terze. Tylko tam, gdzie genjalna oso-większego poety portugalskiego C a- bistość skupiła ten płynny materjał moensa, autora „Luzjadów“ (OsLus- koło jakiejś idei przewodniej (np. siadas, nazwa Portugalczyków, wyd. w „Ujadzie“ gniew Achillesa) i wysnu-1572), epopei w 10 pieśniach (okta- ła z niej jednolitą akcję, utrwalając na wą), opiewającej przygody i odkrycia piśmie to zbudowane organicznie, za-bohatera narodowego Vasco de Gama. mknięte w sobie dzieło sztuki, powsta-

Z późniejszych epopei, które weszły ła z materjałów i tradycji epiki ludo-do repertuaru literatury światowej, wej artystyczna epopeja narodowa, wymienić należy: „Raj utracony“ (The Paradise Lost) angielskiego poety M i 1-t o n a, epopeję biblijną, podobnie jak „Mesjasz“ (Messias) Niemca K1 o p-stocka.

W czasach najnowszych ten gatunek literacki zanika całkowicie. Wszelkie próby wskrzeszenia go na nowo zawodzą całkowicie (u nas chociażby „Pan Balcer w Brazylji“ Konopnickiej).

Epika ludowa.

Epopeja, jak wszelka poezja, przemawia przedewszystkiem do wyobraźni i uczucia słuchacza. Zwracanie się poetów do rozumu celem pouczania słuchaczy sprzeciwia się istocie poezji. Mimo to wnet po Homerze powstaje w Grecji taka epika dydaktyczna w poematach H e z j o d a (ok. 700 r. przed Chr.) o radach bogów (The-ogonia) i robotach na polu i żegludze W przeciwstawieniu do epiki arty- „Roboty i dnie“ (Erga kai hemerai) stycznej, tworzonej na piśmie przez li- i znajduje naśladowców, z których naj-teracko wykształconych poetów, stoi znakomitszym był Wergiljusz przez epika ludowa, improwizowana przez swe „Ziemiaństwo“ (Georgica). Nowo-członków szczepu lub zawodowych czesnem odroślem tej epiki jest poemat śpiewaków przed zebraną publiczno- opisowy (np. „Zofjówka“ Trembeckie-ścią. Ostatnimi jej przedstawicielami go). Dydaktyzm jest też duszą drobnej w Europie byli improwizatorzy i recy- bajki, zwykle zwierzęcej (—» Baśń i haj-tatorzy serbscy w Bośni i Herce- ka) i późniejszych drobnych tworów gowinie, których pieśni zebrał w roku epicznych, jak przypowieść (pa-1912 i 1913 na płytach gramofonowych rabola), legenda (z pierwiastkiem prof. Maciej Murko. Z pieśni epiez- cudowności), a nawet poważne czy we-nych Finnów ułożył Lünnroth sołe opowiadanie czy obrazek (w r. 1849) epos p. t. „Kalewala“, z życia współczesnego lub dawnego, a z pieśni E s t ó w Kreńtswald (w roku Obrazki z życia pasterzy, a potem i in-1857) baśniową epopeję p. t. „Kala- nych „drobnych ludzi“, owiane wzru-wipoëg“. Główną cechą tej epiki ludo- szeniem nad ich prostotą i szczęściem, wej jest jej „płynność“, polegająca na nazywali Grecy idyllami (ejdyllia) tern, że nawet ten sam recytator nigdy lub pieśniami pasterskie mi nie powtórzy tej samej pieśni w nie- (bukolika), my''—sielankami. T e-zmiennej formie, ale za każdym razem okryt (z III w. przed Chr.) w Grecji, coś dodaje, odejmuje, zmienia. Wobec Wergiljusz w Rzymie to klasycz-

EROZJA. W rytmicznym stukocie kół mknie potężna lokomotywa ekspresu wśród dżdżystej zawieruchy. Na masywnym wale nasypu mokra wstęga toru wyznacza pewną, bezpieczną drogę.

Nagle rozpędzona maszyna drgnęła... czyżby zawiodły ją stalowe szyny? Wyskoczywszy z szyn, parowóz wali się z nasypu. Długi szereg wagonów spiętrza się w stos zdruzgotanych szczątków.

To triumfują małe, niepozorne krople deszczowe. Bezsilne w rozproszeniu, zebrane w bystre strumyki, poty żłobiły i rwały zbocza nasypu, aż osunęła się nawierzchnia toru. Tysiące tonn ziemi, twardość głazów uległy w walce ze żłobiącą i unoszącą siłą płynącej wody.

Erozja to proces niszczenia podłoża przez ruch mas wody, lodu lub powietrza.

Na całej powierzchni stałego lądu rozgrywa się taka sama walka. Wszechwładne prawo ciążenia nakazuje cząsteczkom wody (~+Lód), lodu i cięższym warstwom powietrza przesuwać się do najbliższego położonego niżej, a dostępnego im obszaru w poszukiwa- n ą. niu drogi do poziomu morza. W dążeniu tem poruszające się masy muszą w każdym momencie i na każdem miejscu zwalczać opór podłoża, czy będzie mami.

ni przedstawiciele tego rodzaju poezji, bujnie kwitnącej w Europie XVI i XVIII w. Dłuższe opowiadanie o ja-kiemś wzruszającem zdarzeniu i prostej lub wybitnej osobie Grecy nazywali „małym eposem" (epyllion). Rodzaj ten, zwany powieścią poetyczną, zakwitnął w XIX w. za sprawą angielskiego romantyka Byro-n a i znalazł u nas genjalnych przedstawicieli w Mickiewiczu i Słowackim.

T. Sinko.

niem twarda skała, czy masy miękkich piasków i glin. Walkę tę zwiemy erozją. Toczą ją zarówno krople deszczowe, jak i olbrzymie rzeki, lodowce wysokich gór i lody krain polarnych. Odmiennie walczy z oporem podłoża ruch mas powietrza w wiatrach i ruch mas wodnych w nieustannym ataku fal morza na wybrzeże (-» Morze). Największe obszary suchego lądu są terenem działania omawianej tu erozji wód płynących.

Erozja twórcą rzeźby krajobrazu.

Oblicze matki-ziemi poorane śladami tej walki zmienia się ustawicznie, bez przerwy, pokrywając się nieprzebraną różnorodnością form. Nawet najtrwalsze skały ulegają erozji. Rozcięte dolinami góry niszczeją z roku na rok, aż po mil jonach lat pozostają z nich nieliczne łagodne pagórki, urozmaicające wytworzoną przez erozję równinę, zwaną prawierównią lub pene-p 1 e n ą. Erozja rwie skałę tem silniej, im większy i bardziej stromy jest spadek doliny, im niżej leży punkt, ku któremu woda dąży, zwany podstawą erozji. Siła jej wzrasta również, gdy rośnie ilość wody płynącej łożyskiem, a rozmiary zniszczenia zależą od twardości skały i od czasu trwania ataku erozji.

Erozja wsteczna.

W okolicy Kazimierza i Sandomierza rolnicy muszą toczyć upartą walkę z erozją wąwozów, które nadcinają ich pola i znaczą glebę. Rok rocznie wąwozy rozszerzają się, rozgałęziają i coraz dalej wkraczają w głąb pól. Zjawisko to zwiemy erozj ą wstecz-

Erozja wsteczna dąży do rozszerzenia dorzecza, przerywa działy wodne (-» Dział wodny) przełęczami i bra-

Erozja wgłębna.

Okrzyk trwogi biegnie co wiosnę wzdłuż brzegów Wisły. Wezbrana rzeka śpieszy z niezwykłą chyżością, a gdy przegrodzą jej drogę na wiosnę zatory lodowe lub przy „świętojance“ skręty i zwężenia łożyska — wówczas nabrzmiewa mętną, spiętrzoną falą przy-boru.

Gdy fala powodzi przejdzie, wody Wisły opadają szybko. Wynurzają się zamulone łąki i pola, a wśród nich zwężona rzeka mknie chyżej i wartkim prądem żłobi w osadzonym materjale nowe, węższe, głębiej położone koryto. Zalane przed niedawnym czasem dno leży już o kilka metrów powyżej obecnego zwierciadła wody; zowiemy je terasą zalewową. Takie wcięcie się rzeki — erozja wgłębna — musi nastąpić zawsze, gdy wzrośnie szybkość rzeki, bądź wskutek zwiększenia się spadku, bądź wzrostu ilości wody.

Erozja boczna.

Ożywienie Wisły po powodzi trwa krótko. Gdy wody zupełnie opadną, Wisła, wąska i płytka, sunie leniwie po piasku dna; jakby nie śpiesząc się do morza, obiera drogę jak najdłuższą, skręcając swój nurt w piękne, olbrzymie łuki i pętle zakoli.

Nie należy ufać uśpionej rzece. Służba hydrograficzna stale zmieniać musi znaki ostrzegawcze, wyznaczające drogę statkom. Bo erozja rzeki śpi tylko pozornie. Leniwe łuki meandrów-zakoli podprowadzają nurt to pod jeden, to pod drugi wysoki brzeg doliny. Tu właśnie budzi się erozja, szarpie brzeg, rozszerza przez to dolinę, a zakole przesuwa się stale, wędrując wdół rzeki i poszerzając dolinę wzdłuż swego przebiegu. Dlatego to rzeki mają najszersze doliny na równinach, tam właśnie, gdzie płyną spokojniej i wolniej. Tę erozję zwiemy erozją boczną.

Szlaki erozji prowadzą człowieka w głąb i poprzez góry.

Nieprzebytą zda się zaporą stawały łańcuchy górskie przed człowiekiem w jego wędrówkach. Na szczęście w niedostępnym murze skalnym istniały wyłomy, To wartkie rzeki podgórskie tak długo nadgryzały brzeżne łańcuchy wsteczną erozją swych źródłowych potoków, aż przerwały dział wodny i mogły sięgnąć do dna ukrytej wśród gór doliny. Obfite wody płynących tam rzek rzucały się w otwarte przejście młodych stromych wąwozów, łącząc część starej rzeki z małą dotychczas rzeką podgórską w jedną nową całość. Ten rabunek dorzecza przez erozję wsteczną zwiemy przeciągnięciem, a nową dolinę starej rzeki przełomem.

Z biegiem czasu cały górotwór przecięty został łamanym biegiem dolin. Przez te nieliczne „wrota“ śródgórskie przesuwały się zarówno wędrówki ludów, jak i karawany kupieckie, roznoszące daleko elementy odmiennych kultur.

Erozja stwarza naturalne lin je obronne. Erozja utrudnia lub ułatwia komunikację.

Wśród licznych dolin droga wije się i wspina, wymaga wielu wykopów i budowy wysokich lub długich mostów. W skałach miękkich, jak löss lub tufy wulkaniczne, erozja żłobi trudne do przebycia labirynty licznych, głębokich, stromych i nagich dolin, zwane złemi stronami „bad lands“, jak w Ameryce Półn. lub Chinach.

Jednocześnie wiele dróg, autostrad i kolei trzyma się erozyjnych dolin, gdyż złagodzony spadek dna doliny zmniejsza wysiłek, dolina ułatwia przebycie gór i skupia gęstszą ludność. Erozja ułatwia człowiekowi drogę, gdy ta biegnie zgodnie z kierunkiem działania siły erodującej np. wzdłuż rzeki, ale jednocześnie utrudnia ruch w kierunku z jej działaniem niezgodnym.

Osadnictwo ludzkie trzyma się form erozyjnych.

Na niżu polskim, w krainie „wielkich dolin“ leżą liczne miasta i osady, zwłaszcza nad rzekami. Na żyznych glebach dolinnych mad (—* Gleba) powstały w ośrodkach rolniczych Chin, Indyj, Egiptu i Chaldei największe kultury starożytnego świata, zwane kulturami wielkich dolin. Na wyżynach, wśród gór i na pustyni ludność skupia się w dolinach erozyjnych, szukając wody.

Wklęsłe erozyjne formy powierzchni ziemi to wybrane miejsca osadnictwa ludzkiego, gdyż gromadzą wilgoć, ciepło i chronią od wiatrów.

Erozja a gospodarka człowieka.

Erozja jako siła niszcząca jest wroga człowiekowi, gdy szarpie uprawiane przezeń obszary. Jednocześnie zaś wytwarza formy terenu sprzyjające pewnym typom gospodarki.

Erozja licznych potoków górskich rozcięła podgórze na kraj pagórkowaty o dobrej słonecznej wystawie stoków i zasobny w wodę. To też pełno tu sadów. Słyną doliny Serbji, Bułga-rji i Rumunji ze śliwek, w dolinie Ka-zanliku i Maricy, podobnie jak w dolinach Riviery, pachną pola róż i innych kwiatów.

Erozja wpływa na zmianę sfosunków klimatycznych, od których zależy gospodarka człowieka.

Odmiennie zaznacza się wpływ erozji na gospodarkę tam, gdzie spokojne stare doliny i kotliny wyżyn stykają się ze żwawo żłobiącemi krawędź wyżyny dolinami rzek uchodzących wprost do morza, ożywionych silnym spadkiem i bliskością ujścia. Taka młoda rzeka może wciągnąć w swe koryto wody rzeki wyżynnej, a wówczas pola i sady leżące w dolnej części starej doliny wyżynnej zamrą z braku wilgoci — ich miejsce zajmie step lub pustynia.

Erozja w pracy dla ludzkości.

Erozja wsteczna może spowodować przeciągnięcie rzek i zamienić w pustynię kwitnący kraj.

Młode rzeki wśród gór lub te, które nadcinają krawędź, są wartkie, pełne porohów i wodospadów. Inżynierowie spiętrzają ich wody tamami, ujmują strugi wodospadów w pancerne przewody, aby ujarzmioną siłę spadku wód zamienić na prąd elektryczny : biały węgiel (-» Elektryfikacja).

Zamarcie erozji — przyczyną klęski.

Erozja słabnie, gdy zmniejsza się spadek rzeki przez podniesienie poziomu jej ujścia lub gdy nurt nie może przeciąć twardego lub nieprzepuszczalnego podłoża. Wówczas nawet żywszy dolny bieg rzeki nie może należycie odwodnić swego biegu górnego, odgrodzonego progiem lub wodospadem. Nie odprowadzone wody krążą w leniwych rzekach, rozlewają się bagnami i moczarami. Tak progi w dolnej Prypeci tamują dopływ wód z Polesia, a podobnie rolnictwo w górnym biegu Odry na Śląsku cierpi na nadmiar wód gruntowych. Takie niedostateczne nadcię-cie i zdrenowanie dolin przez erozję sprawia, że obok przeludnionych dolin są doliny prawie puste.

Terasy erozyjne a siedziby i drogi człowieka.

Człowiek pierwotny chętnie trzymał się dolin erozyjnych. Dokoła szumiał las niedostępny jego kamiennej siekie-

rze, zwalczany tylko ogniem. Zato w dolinie ciągnęły się wzdłuż rzeki to tu, to tam rozległe płaskie tereny, niby olbrzymie stopnie od dna doliny ku jej krawędzi. Na bagnistej terasie zalewowej człowiek pierwotny czasem sypał grodzisko, obronne wodą i trzęsawiskiem, na wolnej od lasu, dobrze nawodnionej, a pokrytej często żyzną glebą osadów rzecznych — madą — terasie środkowej i górnej uprawiał ziemię. To też gęsto rozsiał człowiek wzdłuż dolin i ich teras liczne ślady osad : cmentarze, grodziska, warsztaty narzędzi kamiennych i glinianych naczyń. Wyrównane, bezleśne powierzchnie teras stanowiły dogodną drogę. Dziś biegną niemi koleje i drogi bite, dawtiemi czasy szły szlaki handlowe, a często posuwały się niemi najazdy wrogów. Tak np. hordy Tatarów ciągnęły pod Lignicę po bezleśnych, pokrytych lessem stepowych terasach Odry.

Erozja na służbie nauki.

W przeciętych przez erozję zboczach odsłaniają się przekroje warstw skalnych, ujawniają się złoża pożytecznych kopalin. Erozja dopomaga wywiadow-cy-geologowi. Odsłonięte przez erozję warstwy są dlań otwartą księgą dziejów ziemi. Tak np. w dolinach Mon-golji ujawniła erozja poznane w latach ostatnich całe cmentarzyska zwierząt kopalnych, odtwarzające historję powstania i wędrówek dziś żyjącego świata zwierzęcego.

Metryka krajobrazu.

Erozja jest siłą niszczącą. Lecz niszczy ona nie ślepo, ale według poznanych, ścisłych praw. Los erozji związany jest w sposób nieunikniony z losem jej ofiary — niszczonej formy terenu. Najsilniej rwie erozja formy najwyższe, strome. W miarę jak zwycięża skałę, obniżając ją i łagodząc stoki, siła erozji maleje. I wreszcie na polu zwycięstwa — na peneplenie — erozja zamiera, dopóki nowe dźwignięcie się lądu lub zmiana klimatu nie obudzą jej z letargu. Dlatego współczesny geolog odczytać może historję powstania krajobrazu, zapisaną w rozwoju doliny erozyjnej. Odróżnia krainy młode, pełne wcinających się dolin, szumiące wodospadami w niewyrównanym spadku potoków, od krain dojrzałych i zgrzybiałych, drzemiących w obłych kształtach dojrzałych form zboczy, z sennemi rzekami, przeciągającemi się leniwie w skrętach po wyrównanem dnie doliny.

W swych różnorodnych przejawach erozja wprowadza element ruchu w zastygłą powierzchnię naszego globu.

J. Czekalski.

ESTETYKA.

Czego szukamy w dziełach sztuki?

Nietrudno zdać sobie sprawę, że twórczość artystyczna odgrywa niezmiernie doniosłą rolę w dziejach kultury ludzkiej. We wszystkich kulturalnych krajach buduje się wspaniałe gmachy, przeznaczone na sale koncertowe, teatry, galerje obrazów, i w tych salach gromadzą się rzesze ludzi w poszukiwaniu jakichś cennych wartości, stworzonych — nieraz wysiłkiem całego życia — przez najzdolniejsze, najbardziej samodzielne jednostki.

Twórczość artystyczna nie jest wykwitem jedynie wyższego poziomu cywilizacji i dobrobytu — jak to się nieraz przypuszcza. Z działalnością artystyczną spotykamy się nawet na najniższych szczeblach cywilizacji — czy będzie to tatuowanie ciała w dekoracyjne wzory, czy zdobienie narzędzi lub chat. W grotach Pirenejów i gór Kantabryjskich znaleziono wspaniałe

Odpowiedź nie będzie

wizerunki zwierząt, malowane barwne-mi glinkami na sklepieniach grot lub rzeźbione w kamieniu. Twórcy tycli pięknych dzieł sztuki mieszkali w jaskiniach wilgotnych i ciemnych, a technika ich życia nie stała jeszcze nawet na poziomie kamienia łupanego.

Z jakiego powodu przypisujemy wartość dziełom sztuki? Czego w nich szukamy ?

prosta. W niewoli polską poezję romantyczną ceniło się przedewszystkiem za to, że podtrzymywała ducha narodowego i wiarę w przyszłość. Wiele dzieł sztuki we wszystkich krajach miało służyć budzeniu uczuć religijnych. Rysunki ludów pierwotnych bardzo często są na usługach magji: mają zapewniać opiekę dobrych duchów lub strzec od złych. Różne arcydzieła architektury mają wartość praktyczną jako budowle przeznaczone na świątynie, na domy mieszkalne lub sale zebrań.

Wiemy jednak, że wszelkie takie funkcje, jakieśmy tu wymienili, nie wystarczają, aby jakiś twór zasługiwał już na miano dzieła sztuki. Prawdziwe dzieła sztuki muszą posiadać jeszcze jakąś specjalną wartość; ona to właśnie sprawia, że tworami malarstwa religijnego lub rzeźby religijnej mogą się zachwycać ludzie, którzy są zupełnie obcy wierzeniom danej religji.

Temi specjalnemi wartościami, które muszą przysługiwać wszystkim prawdziwym dziełom szutki, wartościami estetycznemi, zajmuje się estetyka.

Wartości estetyczne nietylko sztuce przysługują. Umiemy oceniać zarówno piękno polonezów Chopina lub średniowiecznych witraży, jak piękno budzącego się lasu o świcie, subtelną grę plam barwnych na skrzydłach pazia królowej, lub groźny urok bijącego w poszarpane skały oceanu. To też dociekania estetyki wykraczają poza sferę sztuki.

Postawa estetyczna.

Wartość estetyczną przypisujemy takim przedmiotom, które przez to tylko, że się ich słucha lub że się je ogląda, wywołują w nas pewne uczuciowe przeżycia, przeżycia przyjemne i cenne — jeżeli tylko jesteśmy odpowiednio nastrojeni i odpowiednio ‘przygotowani umysłowo. Różnym przedmiotom przypisujemy wartość estetyczną w różnym stopniu: inaczej ceni się dzieła Mickiewicza, niż Syrokomli, inaczej Beetho-vena, niż Pucciniego. Niekiedy próbujemy nawet ustalić wśród dzieł sztuki takie lub inne hierarchje wartości, zdając sobie zresztą sprawę, że wartości estetycznych nie można mierzyć tak, jak się mierzy temperaturę lub napięcie elektryczne. Od przedmiotów, którym przypisuje się większą wartość estetyczną, wymagamy, aby przeżycia przez nie wywoływane były szczególnie głębokie.

Przeżycia estetyczne mogą być bardzo rozmaite. Doznajemy ich przecież zarówno wtedy, gdy słuchamy z zapartym oddechem beethovenowskiej sym-fonji, gdy „nie możemy się napatrzeć“ wspaniałym różom, gdy podziwiamy przejrzystą budowę greckiej świątyni, albo zwartość sonetów Mickiewicza, gdy „porywa nas“ świetna gra aktorów w pięknym i wzniosłym dramacie, gdy stajemy w zachwycie przed rozległym widokiem, jaki się nam otworzył nagle podczas wycieczki górskiej.

Czy jest coś wspólnego w tych wszystkich doznaniach, które się tak bardzo różnią nietylko treścią, lecz i nastrojem ?

Zdaje się, że coś wspólnego znajdziemy. Jest tam wszędzie pewna postawa duchowa, różna zasadniczo od postawy praktycznej, jaką zajmujemy

wtedy, gdy wypełniamy czynności le- nym wrażeniom. W taki sposób podda-karza, rolnika lub inżyniera, gdy szu- jemy się czasem działaniu muzyki albo kamy pożywienia lub unikamy niebez- urokowi przyrody, pieczeństw — i różna od postawy poznawczej, towarzyszącej np. dociekaniom naukowym.

Bezpośrednie radowanie się rzeczywistością.

Większa część naszego życia jest podporządkowana przyszłości : pragniemy jakichś zdarzeń, które mają kiedyś nastąpić, dążymy do nich, planujemy nasze przyszłe kroki, zapobiegamy czemuś, lękamy się czegoś. W życiu niektórych ludzi troska o własną przyszłość panuje tak wszechwładnie, iż zatruwa im zupełnie chwilę bieżącą. Większa część życia ludzi upływa w ten sposób, że przyszłość pożera chwilę teraźniejszą. I tylko od czasu do czasu odsłania nam się bezpośredni urok świata; cieszymy się wtedy rzeczywistością, którą mamy przed sobą, nie myśląc o tern, co będzie. Takiem bez-pośródniem radowaniem się rzeczywistością, radowaniem, które często sięga w bardzo głębokie sfery naszej duszy, przeżycia

Gdy zajmujemy względem rzeczywistości postawę praktyczną, interesują nas konsekwencje naszych czynności lub zdarzeń, którym podlegamy; musimy wtedy zdawać sobie sprawę „na co się to wszystko przyda“. Tymczasem, zajmując postawę estetyczną, nie troszczymy się o to zupełnie ; przedmioty, które pochłaniają wtedy naszą uwagę, nie są nam potrzebne do niczego, poza bezpośrednią przyjemnością, jaką daje ich spostrzeganie. Dlatego to od czasów Kanta (filozofa niemieckiego z XVIII wieku) postawa estetyczna bywa często nazywana b e z-interesowną kontemplacją.

estetyczne. Przedmiotom, które poprzez nasze oczy lub uszy takie właśnie stany wywołują, przyznajemy wartość estetyczną.

są

Zagadnienia estetyki.

Gdy zechcemy się głębiej zastanowić nad sprawą estetycznych przeżyć i estetycznych wartości, takie określenie ogólnikowe nie zaspokoi nas jeszcze. Nasunie ono różne zagadnienia, które wymagałyby dalszych rozważań.

Jeżeli o wartości estetycznej jakiegoś przedmiotu decydują estetyczne przeżycia, jakie ten przedmiot wywołuje, to czyż wartości estetyczne mogą być czemś objektywnem, powszechnie ważnem? Wszak różni ludzie mają różne upodobania i nie od tych samych przedmiotów doznają estetycznych wzruszeń. A jednak sądzimy, że jakoś objektywnie, niezależnie od rozbieżności ludzkich upodobań dzieła Beetho-

Bliższa jest ona postawie poznawczej niż postawie praktycznej. Gdy jednak, zajmując postawę intelektualną, troszczymy się o prawdę, postawa estetyczna może być od tej troski wolna: nasze estetyczne doznania często nie zależą od tego, czy ich przedmiotem jest złuda, czy rzeczywistość. Dzieło naukowe traci dla nas wartość, gdyśmy się dowiedzieli, że zawiera wiadomości fałszywe ; natomiast piękny poemat albo piękna sztuka dramatyczna nic na tern nie traci, że dotyczy wydarzeń fikcyjnych, wysnutych z fantazji autora.

Są zresztą i takie przeżycia estetyczne, które mają charakter niezmiernie daleki od wszelkich intelektualnych stanów, jakie zawdzięczamy postawie poznawczej. Pogrążają one nasz intelekt w stan bierny: nie rozumujemy, nie zastanawiamy się, czem są spostrzegane przez nas przedmioty, a tylko poddajemy się bezkrytycznie odbiera-

ny

vena stoją nieporównanie wyżej niż dzieła Pucciniego. Jak pogodzić sub-jektywność ludzkich upodobań z objek-tywnym charakterem naszych wartościowań estetycznych?

Jeżeli zaś przy ustalaniu estetycznych wartości kierujemy się nietylko osobistemi upodobaniami, to czy wszystkie owe przedmioty, którym przypisujemy wartość estetyczną, mają jakieś wspólne objektywne cechy? Czy istnieje objektywne kryterjum piękna?

Te i tym podobne zagadnienia stanowią przedmiot dociekań estetyki. Określa się ją zwykle jako naukę o wartościach estetycznych. Ale sprawa estetycznych wartości, jak widzieliśmy, ma dwie strony: możemy badać przeżycia, które są podstawą wartościowań, i możemy badać przedmioty tych przeżyć, te przedmioty, o których wypowiadamy oceny estetyczne. Taką odrębną sferę przedmiotów, wartościowanych estetycznie, stanowi sztuka. Nie obejmuje ona wprawdzie wszystkich wartości estetycznych, bo te wartości odnajdujemy także w przyrodzie, ale sztuka jest pod tym względem szczególnie uprzywilejowana: jej dzieła są s p e c j a 1 n i e stworzone poto, aby wywoływały estetyczne przeżycia. Poza tein sztuka interesuje nas jako doniosła sfera ludzkiej twórczości.

To też nowsza estetyka rozszczepia się coraz bardziej na dwie nauki o różnych metodach badań: jest to z jednej strony ogólna teorja sztuki, która się zajmuje badaniem twórczości artystycznej, klasyfikacją dzieł sztuki, badaniem ich własności, z drugiej stro-psychologja przeżyć estetycznych, przeżyć, doznawanych zarówno wobec dzieł sztuki, jak wobec piękna przyrody {-* Piękno).

St. Ossowski.

ETNOGRAFJA. Etnograf jajest nauką badającą kulturę różnych ludów świata.

Przedmiot i podział etnografji.

Ponieważ zaś kultura jest wytworem zbiorowych wysiłków grup ludzkich, zmierzających zarówno ku opanowywaniu przyrody, jak i w kierunku organizowania życia społecznego oraz zaspokajania potrzeb duchowych człowieka — przedmiot badań etnograficznych podzielić można na trzy główne działy : 1) kultury materjalnej (inaczej kultury technicznej lub ergo-logji), 2) kultury społecznej,

3) kultury duchowej.

Do działu pierwszego należą np. wszelkiego rodzaju schrony i mieszkania ludzkie, odzież, pożywienie, broń, narzędzia pracy i t. d. Do zainteresowań etnografji zaliczamy tu przytem nietylko same przedmioty, lecz i czynności związane z procesem ich wytwarzania i użytkowania. Dział drugi stanowią instytucje społeczne i różne zwyczaje, normujące i określające współżycie grup ludzkich, stosunek jednostki do grupy, stosunki między po-szczególnemi warstwami w tej samej grupie i t. p. (jak np. instytucja małżeństwa, obrzędy, etykieta i t. p.). Do działu trzeciego należą zabytki wiedzy (jak np. medycyna czy kosmo-gonja ludowa), wytwory życia religijnego, literatury, muzyki i sztuki plastycznej.

Znaczenie tradycji bezpośredniej w badaniach etnograficznych.

Ten, tak szeroki zakres badań etnografji, obejmujący, jak widzimy, całokształt przejawów kultury, jest jednak ograniczony. A mianowicie: etnograf ja zajmuje się temi wytworami, które przekazywane są z pokolenia na pokolenie lub z terenu do terenu drogą

innym, pisma nie

tradycji bezpośredniej, nie zaś zapomocą pisma lub na podstawie wiadomości zadokumentowanych w książkach i w innych źródłach pisanych. Dlatego też etnografowie zbierają materjał naukowy głównie: 1) wśród ludów nie znających pisma, tam bowiem znajdują całokształt kultury przekazywanej wyłącznie drogą tradycji, 2) lub też wśród takich grup ludzkich, które są zupełnie lub mniej więcej analfabetyczne, chociaż należą do społeczeństwa w pewnych swych warstwach oddawna używającego pisma. Małe rozpowszechnienie pisma (książki, gazety), a tern samem większe oddalenie od rytmu życia kulturalnego, pozostawia dane środowisko (np. chłopskie) poza przemianami zachodzą-cemi w kulturze t. zw. warstw oświeconych. W warstwach tych zarówno przeszłość, jak i teraźniejszość, uwieczniana bywa zapomocą pisma, proces więc przekazywania ich przyszłości toczy się w tempie wzmożonem dwiema drogami : drogą tradycji bezpośredniej i drogą ujęcia kształtów i treści życia w słowie napisanem. W grupach niepiśmiennych lub mało piśmiennych, w grupach częściowo więc tylko korzystających z wiedzy książkowej, całe kompleksy wytworów kultury przekazywane są przyszłości wyłącznie drogą tradycji ; wskutek tego uzależnione są one od czynników rządzących tą formą zazębienia się ogniw łączących kulturę minionych pokoleń z teraźniejszością.

Dla uświadomienia sobie różnicy, jaka zachodzi między wytworami kultury przekazywanemi drogą tradycji a wytworami kultury przekazanemi drogą pisma, porównajmy np. rytuały kościelne, prawo pisane, pieśni śpiewane z nut, tkaniny tkane w szkole zdobniczej, ul kupiony w mieście — z obrzędowością ludową, z prawem

zwyczajowem, z pieśnią ludową, z tkaniną wytkaną przez wieśniaczkę, która sztukę swą posiadła na drodze ustnego jej przekazania przez matkę, z barcią sporządzoną przez chłopa na podstawie wiedzy tradycyjnej. Pierwsze z nich nie należą do zakresu etnografji, drugie stanowią przedmiot jej badań.

Chociaż przedmiotów dla badań etnograficznych dostarczają przede-wszystkiem grupy tradycjonalistyczne, nie znaczy to jednak, aby mogło istnieć jakiekolwiek środowisko ludzkie pozbawione tradycyj. Nawet tam, gdzie najkonsekwentniej przeprowadzana jest walka z tradycjami przeszłości, wypływają ustawicznie elementy zazębiające się o przeszłość, o dzieje nawet bardzo dawne społeczeństw ludzkich. Porównajmy np. świąteczne procesje antycz-_ ńej Grecji z procesjami kościelnemi i z pochodami narodowemi oraz pierw-szomajowemi — w Z. S. R. R. ! Stąd też i najbardziej „nowoczesne“ środowiska największych centrów życia miejskiego dostarczają etnografom pola do obserwacyj, nie istnieje bowiem środowisko, któreby mogło jako grupa nawet w momentach wielkich przełomów rewolucyjnych zerwać na całej linji z formami kultury, w której wyrosło, wyzwolić się z więzi łączących dany moment w dziejach jej dalszego kształtowania się z historją stawania się jej w ciągu wieków.

Tak więc wynalezienie pisma wytworzyło w życiu ludów specyficzny sposób przekazywania historji i jej dorobku lub upadku kulturalnego. Tern samem przeciwstawiło ono pewne grupy ludzkie (zwane stąd niekiedy „hi-storycznemi“ ) znającym lub posługującym się niem w pewnej tylko, ograniczonej mierze, a co zatem idzie, przekazującym wytwory swej kultury jedynie lub głów-

konną, kolejową, samochodową, lotniczą i t. d. i skutki tych przemian dla kultury).

nie przez tradycję. Tradycjonalizm siarkę ciągnioną przez konie, traktor zaś zakreśla granice dla materjału ba- elektryczny; 3. komunikację: pieszą, dań etnograficznych.

Drugi ważny czynnik w badaniach etnograficznych: opanowanie przyrody przez człowieka.

Etnografja bada różne warstwy społeczne.

I wśród ludności Europy istnieją

Wśród mieszkańców miasta r z e-nicznego grupy uciekają w tych wa- mieślnicy stanowią warstwę zwią-runkach w niepamięć z przed oczu et- zaną najmocniej z przeszłością. Tłu-nografa! (Por.: 1. narzędzie kamienne, maczy się to znów bliskim kontaktem żelazne, warsztaty rzemieślnicze, ma- wytwórcy z tworzywem. Przeszłość od-szyny chemiczne; 2. sierp, kosę, ko- chodzi tu w dal zapomnienia, stopnio-

Materjału dla swych studjów szukają też etnografowie przedewszyst-Istnieje jednak oprócz tego drugi kiem wśród grup ludzkich pozostają-czynnik pierwszorzędnej wagi, zaryso- cych w bliższym kontakcie z przyrodą wujący również granice zakresowi ba- i bardziej oddalonych od zdobyczy dań etnografji. Jest nim stopień uza- współczesnej cywilizacji, a więc wśród leżnienia pewnej grupy ludzkiej od „ludów pierwotnych“ Afryki, Ameryki, zjawisk żywej i martwej przyrody, Australji i Azji (w związku z uzależ-stopień większego lub mniejszego opa- nieniem ich od warunków życia przy-nowania jej przez technikę. Tam, gdzie rodniczego nazywanych przez naukę społeczeństwo wskutek pierwotności niemiecką także „ludami przyrody“, narzędzi pracy z trudnością pokony- Naturvölker). wa opory tkwiące w materji, przetwarzając ją, w bezpośredniem z nią zetknięciu na dzieło swych rąk, tam siłą rzeczy tempo pracy jest powolne, również grupy społeczne o słabszem W wyniku zaś tego i tempo całego ży- tempie przetwarzania się kultury. Na-cia danego środowiska jest również leży do nich w pierwszym rzędzie war-powolne, powoli toczą się koła prze- stwa chłopska nawet w tych mian w jego kulturze, a stąd stare krajach, w których kulturą rolna do-tradycje dłużej się utrzymują. Tam sięgła wysokiego poziomu. Nigdzie bo-zaś, gdzie udoskonalone narzędzia ob- wiem warunki pracy rolnika nie mogą róbki przyśpieszają rytm pracy, społe- się wyzwolić w zupełności z pod roz-czeństwo żyje wzmożonym wogóle ryt- kazów słońca-gospodarza i innych wraz mem dziejów. Wysiłek wytwórców z niem działających sił. To współdzia-i czas zużywany na produkcję coraz łanie człowieka na wsi z przyrodą od-szybciej ulega skróceniu. Dlatego też bija się na całej kulturze chłopskiej, na tym samym odcinku czasu może się nadając jej swoiste piętno tradycjona-więcej stać, więcej zmienić. Stare tra- lizmu. To też etnografja na terenie Eu-dycje zanikają tern prędzej, tern prę- ropy skupia swe badania głównie na dzej narastają nowe nawarstwienia kulturze chłopskiej; zresztą i kultura w kulturze, im bardziej zmechanizowa- szlachecka w porównaniu z kul-ne jest życie. W miarę- doskonalenia turą inteligentów miejskich się środków komunikacji obce pier- silniej jest związana z tradycją, mie-wiastki wpływają szybciej do danej szcząc w sobie wiele zabytków dawnej kultury, zmieniając wydatnie jej obli- przeszłości, cze. Cechy indywidualne oblicza et-

wo, jakby ociężale, teraźniejszość jest spokojniejsza, niełatwo ulega wstrząsom i zmianom, przyszłość rodzi się powoli. Cała organizacja życia rzemieślniczego (-» Cechy), jego zwyczaje obrzędowe i towarzyskie (procesje religijne, obnoszenie szopki-jasełek, „wyzwólmy“ i wesela), wszystko to stanowi ciekawy przedmiot badań etnograficznych, wiele mówiący o przeszłości, gdzie indziej już roztopionej w mrokach dziejów.

Jaką nauką jest więc etnografja.

Etnografja jest więc nietylko nauką humanistyczną, lecz i historyczną, bada bowiem tradycje, a więc ogniwa łączące teraźniejszość z przeszłością. Etnografja jest jednak czemś więcej, a to dlatego, że zajmuje się przeszłością wplecioną w teraźniejszość, linja-mi zazębień jednej o drugą, ustosunkowaniem się wzajemnem pierwiastków pochodzących z różnych epok, z różnych terenów, z różnych środowisk ludzkich ; pierwiastki te jednak składają się na charakterystyczną całość, na pewien styl etniczny, wyróżniający jedne kultury na tle innych. Współczesna etnografja posiada swój własny przedmiot nauki. Przedmiotem jej badań jest struktura morfologiczna kultur, t. j. budowa i ukształtowanie się kultur i to zarówno jako całości, jak i poszczególnych ich składników. Można więc etnografję nazwać morfo-logją kultur etnicznych, to jest kultur grup ludzkich, które podczas procesu spajania się w mniejsze lub większe jednostki etniczne wskutek różnych warunków bytowania ekonomicznego, wskutek różnych procesów historycznych doszły do tego zespołu wytworów, które nazywamy ich kulturą. (Por. różnorodność punktów wyjścia dla określenia badanych kultur grupowych, jak np. : kultura polska, kultura chłopa lub rzemieślnika polskiego, kultura Podhala, jednej wsi lub miasteczka ; Słowian północno-wschodnich, Rusinów, Hucułów ; chłopów w terenie W. Ks. Litewskiego; ludów nadbałtyckich, ludów północno-wschodnio-europejskich i t. d., i t. d.).

Etnografja dzisiejsza.

Etnografja ma za sobą dzieje długie i skomplikowane. Kroczyła ona nieraz po ścieżkach krętych i nie prowadzących do celu, była przez długie wieki wier-nem odbiciem poglądów i przesądów ówczesnych, zanim wyrosła dzisiaj na wielką naukę, operującą istotnie ścisłemi metodami pracy. Wyzwala się oną coraz wyraźniej z pod wpływów innych nauk, wgłębiając się coraz bardziej w przedmiot własnych dociekań. Zamiast fantastycznych bajań o monstrach i potworach, od których roją się pierwsze wiadomości etnograficzne, zamiast niemniej fantastycznych hipotez maskujących niewiedzę i pseudo-naukowych syntez występują teraz wyniki zapoznawania się z rzeczywistością tkwiącą w samym przedmiocie nauki. Na skutek tego walą się słupy rozgraniczające zakres badań kultur ludów europejskich i zakres kultur ludów innych części świata. Chodzi dziś więc już tylko o to, aby wybrać nazwę nauki, decydując na korzyść terminu etnografja lub etnologja, gdyż terminy stosowane w nomenklaturze angielskiej, wyprowadzające się z antropologji jako wiedzy o człowieku, czas już oddać do lamusa pamiątek po okresie wegetowania etnografji przy boku antropologji. Interpretacja zaś terminu etnografja jako nauki jedynie opisowej, skoncentrowanej na badaniu jednej kultury (etnografja Polski, Niemiec i t. d.) w przeciwstawieniu do etnolog j i jako nauki porównawczej o te-orji tem samem bardziej rozbudowanej, należy również do przeszłości, ponieważ każdy opis naukowy, dający syntezę kultury, operuje porównaniem i jest zbudowany zgodnie z systemem teoretycznym danej nauki. Każda więc nauka musi posiadać swą teorję, w przeciwnym razie nie stanowi nauki. Termin „etno-logja“ .wyklucza sowiecka nauka, pozostawiając termin „etnografja“. Tłumaczy się jednak to określeniem zadań tej nauki jako dyscypliny o zwężonym ich zakresie, sprowadzającym się do zbierania materjałów dla rozbudowy historji kultury ludzkiej z punktu widzenia te-orji Marxa i Lenina, czyli że właściwie, jak widzimy, kwestja nazwy nauki, obejmującej całokształt jej zadań poznawczych, jest jeszcze otwarta.

Etnograf dzisiejszy pracuje metodami zupełnie odmiennemi od etnografów dawnego stylu. Coraz precyzyjniej rozbudowuje się przedewszystkiem metodyka badań (krytyka źródeł, interpretacja i t. d.) oraz technika pracy. Aparaty fotograficzne, filmowe, fonografy oraz środki lokomocji, umożliwiające w szybszym rytmie przeprowadzanie badań w najodleglejszych okolicach, pozwalają na chwytanie uciekającej przeszłości wplecionej w teraźniejszość pomimo to, że rytm tego cofania się jej w wieczność zapomnienia też na skutek wzrostu techniki życia staje się też coraz szybszy.

C. Baudouin de Courtenay Ehrenkreutzowa.

ETYKA. Gdy się rozejrzymy po historji etyki, łatwo się przekonamy, że obejmowała ona wielką rozmaitość zagadnień, nie mieszczących się w ramach pospolitego określenia etyki jako nauki o moralności. Za moralne czy niemoralne poczytujemy zazwyczaj czyto postępowania ludzkie, czy motywy, z których one płyną, czy też ludzkie charaktery. Tymczasem etyka nie ograniczała się do zagadnień dotyczących ludzkiego postępowania, motywów czy charakterów. Decydowała ona wielokrotnie nie tylko o wartości postępowań, lecz o wartości wszystkich wogóle rzeczy, odpowiadała na pytanie, które z nich mają wielką, a które mniejszą wartość, o co warto się ubiegać, a co należy zlekceważyć. Często te zagadnienia miały posiadać tylko pomocniczy charakter. Określając postępowanie moralne jako takie, które zmierza do tego, co dobre, szukano tego, co dobre. W tych poszukiwaniach jednak etyka rozszerzała się do jakiejś ogólnej, żyjącej własnem życiem, teorji wartości.

Gdyby nawet określenie etyki jako nauki o moralności nie było za wąskie w stosunku do praktyki dziejowej, miałoby ono inną jeszcze wadę — wadę wieloznaczności. Etyka, jeżeli idzie o to, co pod tym tytułem zwykle znajdujemy, nie jest nauką o moralności w tym sensie, w jakim botanika jest nauką o roślinach. Botanika opisuje rośliny. Etyka niezmiernie rzadko zajmowała się opisem i wyjaśnieniem moralności istniejącej. Nie opisywała ona zazwyczaj moralności, lecz ją sama budowała, nie odpowiadała na pytanie, co ludzie uważają za moralne i niemoralne i dlaczego, lecz na pytanie, co ludzie powin-n i uważać za moralne. Aczkolwiek tego rodzaju zagadnienia były zupełnie różne od tych, jakiemi zajmuje się zwykle nauka, ludzie nauki czuli się zwykle powołani do tego, by je rozstrzygać. Przejawiała się w tern pospolita wiara, że człowiek wykształcony, który orjentuje się lepiej na terenie faktów, potrafi także lepiej rozstrzygać o wartościach.

Nie będziemy próbowali zastąpić krytykowanego wyżej określenia etyki przez inne, lepsze. Nie widzimy bowiem możności objęcia tego, co historja włączała do etyki, jednem wspólnem

mianem. Nie jest to groźna kapitulacja, rzekanie się jakiegoś osobistego dobra Większość nauk rozwija się pomyślnie, na rzecz dobra także osobistego, ale nie umiejąc w sposób zupełnie zado- dalszego i większego. Teraz mówi się walający odpowiedzieć na pytanie, raczej o wyrzekaniu się na czyjąś koczem się zajmuje. Istnieje wszak za- rzyść. Zagadnienia starożytności żyją wsze możliwość odpowiedzenia na to nadal w etyce nowożytnej, ale zaczyna pytanie przez przytoczenie paru przy- w niej brać górę zamiast prywatnych kładów żywotniejszych w danej nauce spraw jednostki sprawa w s p ó ł ż y-zagadnień. I my dla wyjaśnienia, czem c i a. Podkreślając ten fakt, niektórzy zajmuje się etyka, tę drogę tu obierze- etycy twierdzą, że dopiero etyka nowo-my, w przypuszczeniu, że konkretne Żytna wnosi właściwie ze sobą pojęcie przykłady doprowadzą nas najszybciej dobra moralnego. Ci, co mówili o szczę-do porozumienia z Czytelnikiem.

ścili jako o dobru, nie mówili o dobru „moralnem“. Te wyczucia, które my dziś wiążemy z wyrazem „moralny“, zrodziły się, według tych badaczy, dopiero wtedy, gdy etyka zaczęła pytać, co winien jestem ludzio m, z którymi żyję.

Główne fazy rozwojowe etyki.

Etyka zmieniała oblicze w toku dziejów. Gdyby w wielkim skrócie objąć zagadnienia, które stanowiły punkt centralny etyki starożytnej, należałoby odpowiedzieć, że etyka starożyt-

zajmowała się przedewszystkiem Ważniejsze zagadnienia etyki pojętej jako tern, jak uniknąć w życiu cierpień i jak    ogólna teorja wartości,

Jednym z podstawowych terminów

osiągnąć szczęście. Były, oczywiście, odchylenia co do tego, jak szczęście etyki jest, jak łatwo się domyślić, rozumieć należy i jakie środki do nie- słowo „dobry“. Wieloznaczność tego go prowadzą, ale zagadnienie szczęścia terminu mąciła niejednokrotnie dysku-było centralnem zagadnieniem nawet sje. Różne przecież znaczenie ma słowo w tych systemach, które napozór były „dobry“ w zwrotach : „dobry czło-od tej sprawy odległe. Czem, jeżeli nie wiek“, „dobry obywatel“, „dobre jabł-chęcią ubezpieczenia się przed cierpie- ko“, „dobre nożyczki“. Dobry czło-niem, kierowali się np. stoicy, gdy wiek — to zazwyczaj tyle, co człowiek głosili, że nie trzeba przywiązywać się „uczuciowy“, żywo współczujący z cudo niczego, co nie leży w naszej mocy? dżem cierpieniem. Dobry obywatel — Czyż nie chodziło im o to, żeby nie to obywatel, który należycie wypełnia cierpieć, jeżeli nie możemy czegoś zdo- pewne obowiązki, jakie przynależność być, nie ubolewać, jeżeli nie możemy do danego kraju na niego nakłada.

czegoś przy sobie zatrzymać?

„Dobre jabłko“ to poprostu tyle, co

W toku wieków w etyce zaczyna brać „smaczne jabłko“. „Dobre nożyczki“ górę inny ton. Nie idzie już w niej tyle to takie nożyczki, które służą sprawnie o zagadnienie, co ja mam robić, temu użytkowi, dla którego zostały żeby być szczęśliwym, lecz zrobione. Wszędzie idzie tu oczywiście co ja mam robić, azwłaszcza, o jakąś własność dodatnią, co ułatwia czego nie mam robić, żeby nieznaczne prześlizgnięcie się z jednego innym było ze mną dobrze, znaczenia na drugie.

Nietylko terminy, jakiemi etyka

W etyce zaczyna dźwięczeć nuta społeczna. I w etyce starożytnej mówiło operuje, ale i rozmaitość zdań, jakie się dużo o wyrzeczeniu, ale to było wy- wypowiada, stanowi źródło często oma

szukaj w tomie i^tym!

wianych, a bynajmniej nie rozstrzygniętych trudności. Etyka operuje trzema rodzajami zdań. Wypowiada ona zdania opisowe, oceny i normy. Opisuje, gdy wygłasza zdania takie, jak; „Każdy człowiek pragnie szczęścia“. Ocenia, gdy mówi np. „Lepiej jest krzywdy doznawać, niż ją wyrządzać“. Formułuje normy, gdy mówi: „Człowiek powinien wyrabiać w sobie godność osobistą“. Szczególne trudności sprawiała zawsze analiza drugiego z wymienionych typów zdań. Zdanie takie, jak zdanie potępiające czyjeś postępowanie, wydaje się niektórym bardziej subjektywne, niż zdanie stwierdzające poprostu, że to postępowanie miało miejsce (podobnie zdanie, że ktoś ma oczy ładne, wydaje się niejednym bardziej subjektywne od zdania, że ów ktoś ma oczy" niebieskie). Subjektywizm takich zdań potępiających polega zdaniem pewnych badaczy na tern, że tę ocenę potępiającą podsuwają nam nasze własne doznania uczuciowe, dotyczą więc te oceny poprostu własnych reakcyj uczuciowych przy pozorach mówienia o rzeczach czy czynach innych. Znaczna większość etyków wypowiadała się za tern, że gdy głosimy jakieś oceny, mówimy o pewnych własnościach przedmiotów zupełnie tak samo, jak wtedy, gdy mówimy o ich barwie, istnieją jednak badacze, którzy podtrzymywali i podtrzymują nadal tezę o subjektywności ocen.

Jeżeli przyjmiemy, że oceny są zdaniami, o które można się rozsądnie kłócić i które można jakoś uzasadniać, nasuwa się zagadnienie, czy istnieje mnogość rodzajów rzeczy posiadających wartość dodatnią i mnogość rodzajów rzeczy posiadających wartość ujemną, czy też każda rzecz, oceniana dodatnio czy ujemnie, jest taką zawsze ze względu na jedną i tę samą własność. Znany jest pod nazwą hedonizmu pogląd, zgodnie z którym jedyną rzeczą wartościową na świecie jest przyjemność, a wartość wszystkich rzeczy mierzy się wyłącznie tern, czy i jak wielką przyjemność nam przynoszą. To stanowisko miało licznych zwolenników, ale i licznych przeciwników, którzy twierdzili, że to, co dobre, nie da się zamknąć w ten sposób w jednej szufladzie. Przyjmując mnogość rzeczy dobrych, zadawali sobie oni zkolei pytanie, które z nich są mniejszemi, a które większemi dobrami i co w hierarchji dóbr należy postawić na szczycie. Oto przykłady zagadnień, na które każda niemal teorja etyczna usiłowała jakoś odpowiedzieć.

Ważniejsze zagadnienia etyki jako pewnej teorji postępowania.

Druga wielka grupa zagadnień omawianych w etyce skupia się dookoła naszego postępowania, jego motywów, dyspozycyj, które do takich czy innych postępowań prowadzą, i t. p. Z pośród wielkiej ilości nasuwających się tu zagadnień wybierzemy przykładowo zagadnienie, co decyduje o wartości naszego postępowania. Ocena ludzkiego postępowania, gdy się bliżej nad nią zastanowić, okazuje się. rzeczą niezmiernie skomplikowaną, z róż-nemi bowiem czynnikami można się liczyć przy chwaleniu i ganieniu czyjegoś czynu. Jedni twierdzą, że istnieją czyny same przez się zawsze złe albo zawsze dobre, niezależnie od tego, co za sobą pociągają i co przeżywał sprawca w chwili, gdy je podejmował. Dla tych prawdomówność np. jest zawsze dobra, a kłamstwo zawsze złe, niezależnie od wszelkich towarzyszących okoliczności. Inni twierdzą, że niema czynów złych i dobrych „samych przez się“, lecz że ich wartość zależy od intencji, z jaką są podjęte. Wypowiedź prawdomówna, mówią nam oni, będzie zła, gdy została spowodowana złośliwą chęcią dokuczenia komuś, kłamstwo może stać się dobre, gdy odwołujemy się doń, by kogoś ocalić. Zabójstwo jest złe w celach zysku, ale przestaje być złe, gdy powoduje nami konieczność obrony zagrożonego życia. Jeszcze inni uzależniali wartościowanie czynów od ich skutków. Podczas gdy ludzie, podtrzymujący pierwsze z wymienionych stanowisk, gotowi są w imię prawdomówności wyrządzić ludziom przykrość, ci ostatni nie zawahają się skłamać, jeżeli tylko wydawać im się będzie, że tern kłamstwem uchronią kogoś od złego, wywołają pomyślne skutki.

W ocenach potocznych liczymy się zazwyczaj zarówno z ową „wewnętrzną“ wartością czynu, jak i z jego intencjami i skutkami, tylko u jednych akcent pada raczej na jedno, u innych raczej na drugie. Liczymy się także i z innemi jeszcze czynnikami. Interesuje nas, jak dalece sprawca zdawał sobie sprawę z tego, co robi, czy żaden afekt (-» Afekt) nie mąeił jego rozumowania, a wreszcie bierzemy pod uwagę wysiłek, z jakim dany czyn był spełniony, stopień ofiary, jakiej wymagał. Nie rozczulamy się nad kimś, kto uratował dziecko tonące w wannie, wysoko cenimy kogoś, kto rzucił się w głębię, by z niej wyciągnąć wołającego o ratunek towarzysza.

Widzimy na przykładzie oceny czynów ludzkich, ile trudnych zagadnień rodzi się co chwila przy pogłębianiu wiedzy etycznej. W życiu praktycznem dajemy sobie jakoś intuicyjnie radę od wypadku do wypadku, ale kto pragnie ująć te sprawy w ramy jakiejś konsekwentnej teorji, ten natrafia na trudności, na które składa się zarówno złożoność samej sprawy, jak i liczne nieporozumienia słowne.

Opis i ocena w etyce..

Wspomnieliśmy o pewnej dwuznaczności w określeniu etyki jako nauki o moralności. Etyka, jak to było wspomniane, była nauką o moralności w tern głównie znaczeniu, że zajmowała się zagadnieniem, co jest dobre i złe, do czego należy dążyć. Nieraz jednak potrącała o zagadnienie, co ludzie uważają za dobre i złe i do czego naprawdę dążą. Wtedy stawała się nauką o moralności w tym sensie, że opisywała moralność faktycznie istniejącą. Opisywała ją, gdy próbowała wyjaśnić, dlaczego ludzie pewne rzeczy chwalą, a inne ganią, jak dochodzimy do formułowania pewnych norm ogólnych i co nas właściwie pcha do posłuchu w stosunku do tych norm. Opisywała, gdy próbowała analizować, jakie są wogóle najpospolitsze motywy ludzkich postępowań, albo jak funkcjonuje w nas i jak się rozwija ta dyspozycja, którą ludzie pospolicie nazywają sumieniem.

Te badania próbowano czasem prowadzić nietylko na najbliższem sobie otoczeniu, ale i w różnych środowiskach społecznych i w różnych czasach. Począwszy od w. XVIII, spotyka się te zagadnienia opisowe w etyce coraz częściej, a rozwijające się w ostatnich czasach badania psychologiczne, socjologiczne i etnograficzne dorzuciły w tej sprawie wiele. Niektórzy proponowali etyką nazywać wyłącznie ten tylko zespół zagadnień, wyodrębnionych starannie od zagadnień oceniających i tak tylko pojętą etykę uznać za naukę. Niezależnie od stanowiska zajmowanego w tej sprawie wydaje się nader słusznem staranne odróżnienie opisu i oceny, plątanych w etyce tak często. Odróżnienie to wyjdzie niewątpliwie na dobre zarówno tym, którzy podejmują rozważanie etyczne z wyłącznym

M. Ossowska.

zamiarem wyjaśnienia, czem jest moralność, jak i tym, którzy chcą wypracować wskazówki, co robić należy, żeby żyć szlachetnie.

EUROPA.

Azja w Europie, czy Europa w Azji.

Kiedy w XVI wieku pisarz nasz Stryjkowski pisał o Sarmacji europejskiej (przez co rozumiał ówczesną Polskę), przeciwstawiając jej Sarmację azjatycką (do której zaliczał Moskwę), niebardzo się temu dziwiono, tak jak dziś jeszcze są zwolennicy poglądu, że Związek Socjalistycznych Republik Rad jest państwem raczej azja-tyckiem, aniżeli europejskiem. Stoimy tu na tropie odwiecznie powtarzających się wątpliwości, czy cała Europa należy do Azji, czy tylko mała jej część, czy też wogóle nie ma ona z Azją nic wspólnego.

Wątpliwości rodzą się zwykle w sytuacji niejasnej. A właśnie stosunek Europy do Azji kształtował się zawsze dość niewyraźnie. Nawet wtedy, kiedy starożytni, stojąc na wybrzeżu małego bądź co bądź morza Egejskiego, zaczęli odróżniać ziemie na wschodzie słońca położone — Azi — od ziemi zachodzącego słońca — Ereb, co na Europę się tłumaczy — nawet w tern wyróżnieniu nie można się dopatrzeć czegoś więcej nad tendencję polityczną: chciano mianowicie przeciwstawić zachodnie kraje greckie ziemiom wschodnim — perskim. W tem miejscu, gdzie się ów podział zjawił, łączy się właśnie dziwnym splotem i wieńcem wysp, półwyspów, cieśnin i skał Europa z Azją, a oba kontynenty swym krajobrazem prawie się od siebie nie różnią.

Jeszcze trudniej oddzielić Europę od Azji na północ od morza Czarnego, w miejscu, gdzie kość z kości rodzi się Europa z Azji i gdzie organicznie jest z nią zrośnięta. Do dziś dnia nie wiemy, którędy poprowadzić granice obu kontynentów i gdzie odciąć Europę od Azji. Gdyby Tatarzy panowali dotąd we wschodniej Europie, jak to się działo w XIII—XV w., to — być może — uważalibyśmy dotąd, tak jak to czynili starożytni, Dniepr czy Don za granicę. Powstanie Moskwy i Rosji nowożytnej, jej ekspansja w kierunku Azji przesunęły odrazu nasze pretensje kontynentalne aż poza Ural, który dość powszechnie uważa się dzisiaj za górotwór przynależny do Europy, a wschodnią granicę Europy prowadzi się wzdłuż wschodnich stoków Uralu. Między Uralem jednak i Kaukazem istnieje strefa, na której granica Azji i Europy gdzieś się gubi. Tu w istocie niełatwo jest znaleźć wyjście z trudności i pogodzić rozbieżne zapatrywania.

Ale ani teoretycznie i praktycznie, bo dla wygody, za granicę Europy i Azji uważany Ural, ani graniczne morza, jeziora, rzeki, stepy — nie zdołały zatrzeć faktu przynależności obu kontynentów do siebie. To też nie dziw, iż tak często zarówno Azja wypoAvia-dała się w dziejach Europy, jak Europa wpływała na losy Azji.

Oba kontynenty wymieniały niejednokrotnie ze sobą ludy i kultury, a państwa ich obejmowały po kilkakroć w dziejach wielkie połacie jednego i drugiego kontynentu. Persowie dążyli do opanowania półwyspu Bałkańskiego. Mongołowie pąnoyrali przez kilka wieków nad Europą Wschodnią. Aleksander Wielki podbił Azję zwaną Przednią, a narody i państwa europejskie — Rosjanie, Anglicy, Holendrzy, Francuzi — panują nad wielkiemi połaciami kontynentu azjatyckiego.

Indywidualność Europy.

Nawet laik, rzuciwszy okiem na mapę Europy, zauważy przebogate rozczłonkowanie wybrzeży, owo mnóstwo półwyspów, wysp i wysepek, cieśnin i międzymorzy, mórz pobocznych i zatok. Morze wciska się wszystkiemi stronami w głąb naszego kontynentu, a. za niem idzie łagodny powiew jego klimatu i unoszący się lekko na jego falach okręt, ów ani zbyt ostry, ani zbyt gorący klimat Europy wywołuje nie-tylko obfitą zieleń strefy umiarkowanej, która tak wyróżnia nasz kontynent od szarych pustyń Afryki lub Azji, ale pobudza gospodarzącego na tej ziemi człowieka do skrzętnej ruchliwości i zapobiegliwości. Natura Europy nie uczyniła z Europejczyka z jednej strony pełnego fantazji człowieka Wschodu, a z drugiej strony żyjącego w przesądach i wiecznej obawie przed siłami przyrody Afrykańczyka. Wprawdzie wielka rozmaitość rzeźby i rozlicz-ność krain, różnorodność warunków geograficznych oraz niezwykłe bogactwo płodów naturalnych pociąga za sobą rozbicie mieszkańców Europy na wiele ludów, kultur i państw, ale w tern rozbiciu tkwi zarówno siła, jak i słabość Europy. Siła spoczywa w tern, że różne ludy i państwa uzupełniają się wzajemnie i tworzą ową mozaikową europejską harmonję, słabość przejawia się w szczupłości granic i w krzyżowaniu się i ścieraniu wielokrotnem ambi-cyj oraz interesów państw i narodów.

Tkwi w tern tragedja naszego kontynentu, któremu daleko do tego stopnia zwartości i całości, jaki reprezentuje chociażby Ameryka Północna.

Narzuca się wobec tego pytanie, czy istnieje Europa jako pewna całość na-zewnątrz? Czy nie jest tylko iluzją, gdy przeciwstawiamy Europę Ameryce lub Afryce, skoro w Europie jest ukrytych tyle rozbieżnych dążeń i kierunków? Co łączy i wiąże Europę w jedną całość ?

Niewątpliwym węzłem Europy jest jej wspólna, kilku tysięcy lat sięgająca hi-storja i pewne dające się określić zdobycze jej kultury. Gdybyśmy przeto podali w wątpliwość czysto geograficzne podstawy samodzielności Europy — to nie możemy zaprzeczyć, że istnieje Europa jako pojęcie kultu-ralno-geograficzne. W tern leży największa jej indywidualność. Widocznie bowiem różnice przyrodzone krajów nie są tak wielkie i potężne, skoro nie wywołują na tym małym, zewsząd morzem oblanym skrawku ziemi kontrastów, tak uderzających na innych kontynentach. Przeciwnie, we wszystkich zjawiskach, przyrodzonych i ludzkich widzimy i odczuwamy pewne umiarkowanie, złagodzenie i wyrównanie przeciwieństw. ⁷

Europa bogatsza od sąsiadujących z nią części Azji i Afryki.

W starożytności, a nawet jeszcze w wiekach średnich kraje Bliskiego Wschodu uchodziły za bogatsze od Europy. Do nich tęsknił przeciętny Europejczyk i z niemi pragnął utrzymywać stosunki handlowe. Wnet jednak pokazało się, że Europa przewyższa pod każdym nieomal względem sąsiadujące z nią ziemie Azji i Afryki. Specjalne uzdolnienia i pracowitość mieszkańca Europy pozwoliły mu rozwinąć intensywną i tak wszechstronną działalność gospodarczą, iż niebawem Europa prześcignęła kraje Bliskiego Wschodu. Pokazało się również, iż w przyrodzone bogactwa jest Europa od tych krajów zasobniejsza.

Europa prześcignęła w szybkim swym rozwoju niejeden z kontynentów. A gdy w czasach nowszych ustąpiła w niektórych gałęziach gospodarstwa na plan dalszy, to jednak jej rola w gospodarce światowej nie jest mała. Dzięki łagodnemu klimatowi i żyznej ziemi oraz wysokiemu stopniowi uprawy dostarcza obecnie Europa blisko 50°/o światowej produkcji pszenicy, jęczmienia i owsa, a zgórą 90% światowej produkcji żyta i ziemniaków. Zupełną przewagę ma również w zakresie produkcji buraków cukrowych i cukru buraczanego oraz wina. Natomiast nie posiada przewagi, gdy chodzi o zapotrzebowanie zwierząt domowych i produktów zwierzęcych oraz drzewa.

Europa — mimo licznej ludności i szybkiego jej wzrostu — może się jeszcze dziś sama wyżywić. Znajduje się jednak w okresie, w którym niebawem środków do życia jej zabraknie. Europa żywi się bowiem przeważnie Chlebem. Na drugiem dopiero miejscu stoją owoce i jarzyny, a na trzeciem produkty zwierzęce. Z powiększeniem się ludności może zabraknąć zbóż i produktów hodowlanych. W istocie, w przeludnionych obszarach przemysłowych brak ten daje się już obecnie odczuwać.

Europa nie cieszyła się sławą kontynentu bogatego w tych czasach, kiedy o bogactwie decydowało złoto, srebro i drogie kamienie. Tych skarbów bowiem Europa nigdy nie posiadała w większej ilości. Znajdowany zaś na południowych wybrzeżach Bałtyku i wysoko ceniony bursztyn stracił zczasem swoje znaczenie. Mimo to jednak Europa okazała się kontynentem bardzo obfitującym w węgiel i rudy żelazne, mniej bogatym w rudy innych metali. Podczas gdy rudy żelazne są rozmieszczone w różnych krajach, choć najwięcej ich w Szwecji, to węgiel kamienny ciągnie się pasem od Walji przez północną Francję, Belgję, Niemcy, Polskę aż nad Don. W produkcji światowej dostarcza Europa blisko 50% węgla' kamiennego, a blisko 90% węgla brunatnego. Kraje, posiadające węgiel uchodzą za kraje szczęśliwe, mają bowiem zapewniony rozwój przemysłu. O węgiel toczy się między państwami Europy zacięta walka nietylko gospodarcza, ale i polityczna. Ostateczne przyznanie jakiemuś krajowi zasobów węgla rozstrzyga się niekiedy dopiero na polu walki orężnej.

Rudy żelazne, zwłaszcza te, które znajdują się wpobliżu węgla, stwarzają podstawę przemysłu hutniczego i żelaznego. Europa produkuje przeszło 50% rud żelaznych na świecie.

Sól, jakkolwiek dostarcza jej Europa do 50% produkcji światowej, nie ma tego znaczenia, co węgiel i żelazo w gospodarce Europy. Także zasoby nafty w Europie okazały się niezbyt wielkie i wyczerpują się powoli.

Łatwa przystępność i „drożność“ Europy.

Prawdziwym skarbem Europy jest, jak się to pokazało w historycznym rozwoju tego kontynentu, jej łatwa ze wszystkich stron przystępność i drożność. Niema kontynentu, któryby Europę w tym względzie przewyższał. Drogi i wielkie szlaki komunikacyjne krzyżują się w Europie, biegnąc na-ogół z zachodu na wschód i z południa na północ lub odwrotnie. Z zachodu na wschód ciągną się przecież morze Śródziemne, Bałtyk i morze Lodowate Północne, wszystkie trzy połączone ze sobą oceanem Atlantyckim i jego odgałęzieniami. Tak morze Śródziemne, jak i Bałtyk, straciły charakter mórz zamkniętych od czasu, gdy w r. 1869 przekopano kanał Sueski, a w r. 1933 kanał łączący Bałtyk z morzem Białem.

Z zachodu na wschód przebiegają wielkie drogi kontynentalne, jedna z Brukseli przez Berlin, Warszawę i Moskwę do Azji Środkowej, druga z Paryża przez Monachjum, Wiedeń, Budapeszt, Belgrad do Konstantynopo-

la i do Azji Przedniej. Jest. rzeczą cha- wotne i wtórne, ruchy w jednym rakterystyczną, iż niewiele rzek i dróg i w odwrotnym kierunku, wodnych Europy biegnie w kierunku

Z południa na północ wędrowały te równoleżnikowym. Do najważniejszych ludy, które na kontynent europejski należą Dunaj, Sekwana, Pad.

dostały się już dawno z Afryki. Ten Wpoprzek są przecięte owe drogi lą- pradawny ruch powtórzył się u Greków, Rzymian, a później u Arabów.

dowe przez smugi dróg, które przechodzą przez trzy międzymorza Euro- ^ odwrotnym kierunku, t. j. na popy : francuskie, polsko-cześko-słowacko- ludnie, posuwali się Germanowie i Nor-austrjacko-włoskie, litewsko-polsko-ro- manowie, a nawet Słowianie, syjskie. Wśród tych dróg poważne Daleko potężniejsze były ruchy ze miejsce zajmują rzeki i drogi wodne, wschodu na zachód ludów w czasach biegnące przeważnie w kierunku po- pierwotnych. Ich oddźwiękiem były je-łudnikowym, do których należy Moza, szcze w wiekach średnich ruchy Mon-Ren, Łaba, Odra, Wisła, Niemen, gołów. W kierunku odwrotnym do Dźwina, Dniepr, Don, Wołga i in.    AzP przesuwali się tylko Słowianie.

Po wszystkich drogach Europy krąży ogromna ilość środków komunikacyjnych, a zagęszczenie dróg jest równocześnie wyrazem rozwoju kultury jakiegoś kraju (-* Drogi). Zagęszczenie dróg w krajach wysoko postawionych osiągnęło już pewne maksy-rnum i stan, który nazywamy dojrzałym. Koleje i pośpieszne połączenia okrętowe zbliżyły najdalsze zakątki Europy do siebie na odległość kilku dni, podczas gdy komunikacja samolotowa na odległość kilku lub kilkunastu godzin. Dzięki szybkim okrętom i dzięki żegludze powietrznej zbliżył się cały świat do Europy na odległość okrągło pięć razy krótszą niż ta, jaka była do pokonania jeszcze przy końcu XIX stulecia.

Ludy na drogach Europy.

Tak różnorodne drogi Europy ściągały ludy do siebie, przyczyniały się do powstawania państw i cywilizacyj.

Zgodnie z układem i kierunkiem dróg odwieczne ruchy ludów odbywały się zarówno w kierunku południkowym, jak i równoleżnikowym. Jest rzeczą charakterystyczną, iż ruchy te powtarzały się. Mamy więc ruchy pier- kiem, tak że Europa skupiła niebawem

Ze wschodu na zachód szły prócz ludzi zwierzęta, rośliny i choroby. Ścierały się na tych drogach ze sobą, ale i mieszały ludy i kultury. Na stepach Europy odbywały się ruchy masowe ludów. W obszarach leśnych, w górach i na wybrzeżach były to infiltracje, czyli powolne przenikania ludów. Wieki mijały, zanim nastąpiło pomnożenie ludności Europy i jej koncentracja na pewnych obszarach. Poszło za tern wytwarzanie lokalnych ognisk cywilizacji. Ogniska cywilizacyjne silniejsze opanowywały cywilizacje słabsze. Jest rzeczą niezwykłą, iż ogniska te wędrują ze wschodu na zachód, przez Ateny, Rzym i Paryż. Dziś jest Europa wielkim kotłem cywilizacyjnym* w którym przygotowują się cywilizacje nietylko wielkich, ale nawet małych narodów.

Oś gęstego zaludnienia w Europie.

Mniej więcej od 100 lat ludność Europy wzrasta dość systematycznie. Przedtem były znane silne wahania, wywoływane chorobami, głodami i wojnami. W czasie dłuższych okresów spokoju w czasach riowszych wzrastała ludność Europy w tempie dosyć szyb-

u siebie blisko ¹/₂ miljarda mieszkańców ziemi, t. j. */₄ ludzkości. Europa stała się obok Azji ważnym magazynem, zasilającym w ludność kontynenty mniej gęsto zaludnione. Europa dostarczyła wielu mil jonów ludzi obu Amerykom, Afryce i Australji, a nawet Azji. Przewyższyła nawet pod tym względem bogatą w ludność Azję. Jeżeli w obecnej dobie Europa wysyła coraz mniej ludzi poza swe granice, to dlatego, że możliwości kolcnizacyjne i emigracyjne stają się coraz to mniejsze (—> Wychodztwo).

Nawarstwianie ludności rolniczej, przemysłowej, handlowej i innej jest w różnych krajach Europy bardzo rozmaite. Powstają lokalne skupienia ludności, tak wybitnie wyróżniające się od obszarów rzadko zaludnionych. Wyludniają się w Europie lub nie pomnażają swej ludności góry oraz okolice mało żyzne i klimatycznie upośledzone. Zagęszcza ludność w pewnych krajach lepsza ziemia, węgiel i przemysł z nim związany, węzłowiska drożne i handel, stolice administracyjne, kąpieliska i letniska.

Może najciekawszem zjawiskiem w strukturze ludnościowej Europy jest pas gęstego zaludnienia, w którym mieszka przeszło 100 ludzi na km², a który się ciągnie od północnej Francji przez Belgję, północne Niemcy, Śląsk i Czechy, południową Polskę aż nad morze Czarne. Na północ i na południe od owej osi gęstego zaludnienia następuje z nielicznemi wyjątkami spadek gęstości. Tę niezwykłą koncentrację ludności wzdłuż pewnej linji równoleżnikowej przypisuje się dość pospolicie węglowi, którego pokłady w pewnym stałym kierunku przecinają Europę. Za węglem poszedł rozwój przemysłu i rozwój miast wielkich, t. j. liczących przeszło 100.000 mieszkańców. Liczba tych miast w Europie w ostatniem stuleciu wzrosła blisko dziesięciokrotnie, a największa ich ilość znajduje się właśnie w osi zagęszczenia ludności. Tu ludność porzuca wieś i zaludnia gęsto miasta. Współczesna cywilizacja europejska nabiera przez to cech cywilizacji miejskiej, tak jak to już raz było w starożytności.

Czynne i bierne kraje Europy.

Gęsto zaludnione i gospodarczo czynne obszary Europy wyróżniają się od obszarów mniej czynnych. W obszarach czynnych widzimy dużo ludzi i dużo mózgów, bardzo znaczne wyzyskanie zasobów przyrodzonych, szybkie pomnażanie majątku narodowego. W obszarach biernych skarby przyrodzone leżą niewyzyskane, ludzi pracuje tu mniej i pracują mniej energicznie. Coraz częściej jednak się zdarza, że obszary doniedawna bierne przestają być biernemi, gdy tylko energja ludzka potrafi przełamać opory, jakie stawia przyroda. To też Europejczyk wyzyskuje już skarby mineralne północnej Szwecji (rudy żelaza) lub odległego Szpicbergu (węgiel), mimo że warunki klimatyczne nie pozwalają mu w większej ilości zaludnić i opanować tych krajów. Zdarzyć się także może, choć rzadziej, iż obszary gospodarczo czynne stają się biernemi z chwilą, gdy zasoby przyrodzone się w nich wyczerpią.

Naogół biorąc, możemy raczej mówić o krajach Europy, że są więcej lub mniej czynne, gdyż prawie wszystkie przeszły ze stanu gospodarki pierwotnej do stanu gospodarki zorganizowanej. Większa lub mniejsza aktywność gospodarcza krajów i państw europejskich zależy od skarbów przyrodzonych, od położenia krajów, a przede-wszystkiem od pracowitości i energji

mieszkańców oraz zdolności przystoso- ropejski“ „narodowi amerykańskiemu'* wania się do warunków geograficz- i z dużą, dozą słuszności utrzymuje się, nych.

iż tylko taka Europa może zwycięsko

St. Pairłowshi.

EUROPY KULTURA. Każdy mie-

co więcej, każdy człowiek wykształcony dumny jest nawet z tego i za zaszczyt to sobie poczytuje, iż jest właśnie Europejczykiem. Wszakże często, chcąc o kimś powiedzieć coś specjalnie pochlebnego, mówimy, że jest on prawdziwym Europejczykiem.

Współczesna kultura europejska, ta kultura, która jest wspólnym skarbem wszystkich mieszkańców europejskiego kontynentu, jest wynikiem pewnej ewolucji w czasie, wytworem działania różnych czynników narodowych i geograficznych oraz przenikania się różnorakich mocy i sił duchowych.

Państwa europejskie rozwijają się przeciwstawić się rosnącym jak na w różnych okolicznościach. Szwajcarja drożdżach potęgom pozaeuropejskim, i Austrja np. opierają się o góry i ich podnóża i w bogactwach mineralnych, leśnych i łąkowych szukają zdrowych podstaw swego rozwoju. Niemcom szkaniec Europy — niezależnie od tego, i Polsce, jako położonym w środku Eu- czy jest obywatelem takiego, czy inne-ropy zachodniej, przypada i w historji, g₀ państwa — zdaje sobie sprawę, że i w stosunkach gospodarczych ważna należy do pewnej większej wspólnoty rola pośredniczenia między zachodem kulturalnej, do kultury europejskiej — i wschodem Europy.

Idea Stanów Zjednoczonych Buropy.

Trzy zasadnicze pierwiastki kultury europejskiej.

Wprawdzie na terenie geograficznym

Słusznie się przypuszcza, że wielka ilość ludów Europy powstała i jest odbiciem różnorodnych warunków geograficznych tego kontynentu. W miarę rozwoju kulturalnego tych ludów oraz wzrostu ich dojrzałości politycznej każdy z nich chciał i chce posiadać własne państwo. Ten mikrosta-t y z m europejski przeciwstawia się dążeniu wprost przeciwnemu, które się wyraża w przekonaniu, iż przestrzeń, jaką zajmuje Europa, jest za mała na to, ażeby w niej istniały liczne i małe państwa. Geograf niemiecki Ratzel wprost utrzymywał, że w Europie czy w Australji niema miejsca na więcej niż na jedno państwo. Państwa euro- Europy rozwijały się od prastarych pejskie powinny się jednoczyć w więk- czasów różne kultury, jednak o zacząt-sze całości na zasadach federacji. Po- kach jednolitej kultury europejskiej krewieństwo języka, pochodzenia i kul- mówić można dopiero od średniowie-tury ludów, wspólność politycznych cza. W tym bowiem okresie dziejów za-lub gospodarczych interesów sąsiadu- czyna się dokonywać zespolenie trzech jących ze sobą państw i społeczeństw, odrębnych pierwiastków, które stano-ma się stać podstawą ich łączenia się wią podwaliny kultury duchowej w większe kompleksy polityczne, np. współczesnej Europy. Pierwiastkami w Stany Słowiańskie, Stany Germań- temi są: tradycja starożytna, skie i t. p. Są zwolennicy poglądu, iż czyli antyk, tradycja chrze-należy stworzyć Stany Zjednoczone ścijańska oraz pierwiastki r a-Europy jako jeden wielki organizm po- sowę i etniczne poszczególnych lityczny, obejmujący cały kontynent, narodów, które współdziałały w dziele Już dziś przeciwstawia się „naród eu- rozbudowy kultury europejskiej.

narodów. Duch chrześcijaństwa nadaje Tradycja starożytności działa już od piętno niezatarte całej kulturze śred-wczesnego średniowiecza, przenikając niowiecza. W ogniu walk religijnych zrazu jedynie twórczość artystyczną, od czasów reformacji wyzwala się AVbrew powszechnemu mniemaniu i kształtuje europejska myśl filozo-średniowiecze nie było wcale takie obce ficzna i utrwalają się podwaliny no-starożytności, jak to przeważnie sądzo- wych stosunków społecznych w Euro-no. W średniowieczu znano i czytano pie. Potężna organizacja kościoła kato-autorów starożytnych, przedewszyst- lickiego staje się tą więzią, która po kiem rzymskich. Dopiero jednak raz pierwszy jednoczy niemal wszyst-w okresie t. zw. odrodzenia i humani- kie narody Europy w ich wysiłkach zmu kultura starożytna stała się siłą kulturalnych. Kościół współdziała rów-kształtującą nietylko twórczość, ale nież w wielkiem dziele organizacji kul-i życie. Podstawą stosunków prawnych tury europejskiej. Obok prawa rzym-między ludźmi zaczyna być prawo skiego wyrasta prawo kościelne, pod rzymskie. Z biegiem czasu kultura sta- opieką kościoła rozwijają się szkoły rożytna przedostaje się poprzez naukę i dokonywa się przy pomocy misyj szkolną do coraz szerszych warstw, i klasztorów praca oświatowa.

Tradycje starożytności.

Pierwiastkt etniczne i narodowe.

Trzecim wreszcie zasadniczym czynnikiem w kulturze europejskiej są bu-

Nabiera ona powoli charakteru klasycznej, t. zn. staje się ideałem kształcenia w życiu i kształtowania w sztuce.

Wpływ filozofji starożytnej na kształto-    .    .    .

wanie się nowoczesnej myśli przetrwał dzące się powoli do życia kultury na-wieki, a zagadnienia, nad któremi roz- rodowe. Wnoszą one do skarbca ogól-myślali filozofowie starożytni, są jeszcze n^*i kultury europejskiej szereg pier-i obecnie głównym tematem rozważań wiastków różnej wartości i rożnego filozoficznych. Pomimo ataków kierowa- znaczenia. Wzajemne przenikanie się nych przeciw niej z różnych ośrodków ^ych pierwiastków, przedewszystkiem kultura starożytna nie straciła swojej jednak mieszanie się różnych ludów na mocy żywotnej i jest po dziś dzień jed- terenie Europy stało się jednym z naj-nym z zasadniczych pierwiastków współ- płodniejszych czynników w kształto-czesnej kultury europejskiej.    waniu się kultury europejskiej. Z tej

Chrześcijaństwo.

splątanej mieszaniny narodów, jaką staje się Europa po wędrówce ludów Drugim niezmiernie ważnym skład- (-» Wędrówka ludów), wyrasta jako nikiem kultury europejskiej jest chrze- pierwszy objaw jednolitości tej kul-ścijaństwo. Wniosło ono do niej nie- tury rycerstwo (-» Rycerstwo). Jego tylko pierwiastek czysto religijny, ale wspaniałym odblaskiem jest kultura także i cały szereg prądów ożywczych, dworska. Kultura ta wytwarza nowe które ujawniły się zarówno w filozofji, ideały artystyczne i nowe formy jak i w sztuce. Wspaniałym wykwitem współżycia towarzyskiego na tle pobudzonej przez chrześcijaństwo my- nowych form ustrojowych (-» Feuda-śli filozoficznej jest mistyka chrzęści- lizm). Kultura ta trwa właściwie aż do jańska. Kult chrześcijański znalazł po- końca XVIII w., kiedy pod wpływem tężny artystyczny wyraz w wspania- dokonywających się przewrotów go-łem budownictwie kościelnem, w mu- spodarczych dochodzą do głosu nowe zyce i w poezji religijnej wszystkich warstwy społeczne, a mianowicie mie-

właściwe jednak ze-

szczaństwo, wykształcone na kulturze wychodzącej z ośrodków dworskich. Mieszczaństwo to tworzy zcza-sem nową jednolitą kulturę europejską XIX w., kulturę burżuazji (-> Burźu-azja). Tak więc przenikanie się wzajemne różnych warstw społecznych, z których niższe żyją przez pewien czas sokami ożywczemi wymierających wyższych, jest obok procesu mieszaniny narodów drugim motorem rozwoju i utrwalania się kultury europejskiej.

Powstanie i utrwalanie się kultury europejskiej.

Te trzy zasadnicze składniki kultury europejskiej, t. j. pierwiastek antyczny, chrześcijański i rasowo-etniczny współistniały już obok siebie w średniowieczu. Już na dworze Karola Wielkiego uwydatniły się one całkiem wyraźnie. W okresie humanizmu pierwiastek starożytny, w okresie reformacji pierwiastek chrześcijański były kolejno ośrodkiem procesów wewnętrznego zespalania się kultury europejskiej : humaniści tworzyli jakby jeden wielki naród, reformatorzy współdziałali w różnych krajach nad urzeczywistnieniem tej samej idei — dopiero jednak w okresie oświecenia zaczęto Uświadamiać sobie, że kultura europejska tworzy pewną jedność i ma pewne wspólne podłoże. W tym też okresie budzi się poczucie solidarności kultury europejskiej w pracy nad budową dzieła oświecenia. Wywiązuje się żywa wymiana zdań i poglądów i wytwarza się typ Europejczyka zbliżony już do tego, co przez to słowo dziś rozumiemy.

Wzrost świadomości wspólnoty europejskiej zyskuje na wyrazie w okresie romantyzmu spolenie kultury europejskiej dokonywa się dopiero w drugiej połowie XIX wieku na tle demokratyzacji ustroju społecznego i coraz szybszego rozwoju gospodarczego, wciągającego solidarnie w kręgi interesów kapitalistycznych wszystkie bez różnicy narody europejskie. Życie gospodarcze Europy staje się w tym okresie wyraźnie międzynarodowe, oparte o wspaniałe zdobycze nauki i techniki, które — podobnie jak nauki humanistyczne w w. XVIII — stają się własnością i dorobkiem wszystkich narodów. Proces ten, przerwany wybuchem wielkiej wojny, trwa do dzisiaj.

Udział różnych narodów w dziele tworzenia się kultury europejskiej.

W dziele wznoszenia wielkiego gmachu kultury europejskiej różne narody w różnych okresach brały różny, mniej lub bardziej czynny udział. Przyjęcie chrześcijaństwa przez większość narodów europejskich z dwóch ośrodków, t. j. z Rzymu i z Bizancjum, rozdarło przedewszystkiem Europę na dwie wielkie połacie: zachodnią i wschodnią. Wskutek tego rozdziału połać wschodnia Europy z Rosją i Bałkanami na czele została na długie wieki poza nawiasem współpracy nad tworzeniem kultury europejskiej. To też przez kulturę europejską rozumie się przedewszystkiem kulturę Europy Zachodniej. Również i kraje skandynawskie później stosunkowo biorą udział w dziele rozbudowy kultury europejskiej. Poprzez południowe WTłochy i Hiszpanję wchodzą do kultury europejskiej pierwiastki wschodnie, które jednak stanowią tylko pewien nalot zewnętrzny. Kultura europejska powstaje bowiem przedewszystkiem na gruzach impe-rjum rzymskiego. W różnych ośrodkach geograficznych wybuchają co pewien czas jakby ogniska tej kultury. W okresie humanizmu główny impuls do rozbudowy kultury europejskiej wychodzi z Włoch, w okresie reforma-

cji z Niemiec. Reformacja wywołuje bardzo silne poruszenie, prześladowa- jej stosunku do prastarej kultury Dania religijne i jakgdyby nową wę- lekiego Wschodu i kultury Ameryki, drówkę ludów. W Niderlandach czyli w gruncie rzeczy Stanów Zjedno-i w Szwajcarji, dokąd chronią się ofia- czonych, kultury nowej i powstałej ry prześladowania religijnego, tworzą w gwałtownem tempie, można uświa-się nowe ośrodki kulturalne, poczem domie sobie pewne jej cechy charakte-w w. XVIII Francja zdobywa w Euro- rystyczne. Kulturę europejską cechuje pié stanowisko dominujące. Z Francją przedewszystkiem w stosunku do obu usiłują już wtedy współzawodniczyć — wspomnianych kultur pewna świado-zwłaszcza w dziedzinie duchowej — mie pielęgnowana harmonja i równo-Niemcy. Anglja, zachowując cały sze- waga ducha. Jesteśmy świadkami reg rysów zgoła oryginalnych w ukła- wspaniałych i niepohamowanych wprost dzie stosunków politycznych i społecz- wzlotów myśli i objawów imponującej nych, od wieku XVIII coraz silniej potęgi woli na Dalekim Wschodzie wpływa na kulturę europejską, sama przy równoczesnym jednak niskim po-też podlegając coraz widoczniej jej ziomie ideałów życia codziennego ogółu

Rozważając kulturę europejską na tle

oddziaływaniu.

i dążeń przeciętnej jednostki. W Ame-

do możliwie wygodnego, wytwornego układu sto-

zn.

stromym wyżynom filozofji. Zarówno filozoficzna myśl europejska, jak i artystyczna twórczość europejska, nie traciła nigdy w okresach swego najświetniejszego rozkwitu gruntu rzeczy-

Polska zajmuje w kulturze euro- ryce widzimy objawy nadzwyczajnej pejskiej stanowisko zupełnie specjalne, dążności Wielka linja demarkacyjna, dzieląca a nawet Europę na dwrie wielkie połacie: zachód- sunków życiowych przy nieprawdopo-nią i wschodnią, ciągnie się mniej więcej dobnie niskim poziomie myśli i niemal od Bałtyku do morza Czarnego i prze- celowem odwróceniu się od pielęgno-chodzi właśnie przez Polskę. To też wania wyższych wartości duchowych Polska stanowiła zawsze i stanowi linję czyto w dziedzinie moralnej, czy też ar-graniczną między Wschodem a Zacho- tystycznej. Kultura europejska, będą-dem. Polska z typu i z ducha kultury ca dziedzictwem kultury rzymskiej, swojej jest krajem zachodnim, promie- jest kulturą nawskroś racjonalną, t. niującym kulturalnie na Wschód; ta jej opartą na wierze w siłę i znaczenie ro-rola decydowała dziejowo i decyduje zumu, uświadamiającą sobie jednak dziś o jej znaczeniu kulturalnem i poli- wyraźnie jego granice. Ten rozum był tycznem. Polska wniosła przytem wiele jej przewodnikiem w wielkiem dziele bardzo cennych czynników do kultury odczarowania przyrody, t. zn. wniknię-zachodniej zarówno w okresie huma- cia w jej tajemnice, jak też hamulcem nizmu i reformacji (Arjanie), jak we wzlotach myśli ku najbardziej i później.

Kultura europejska a inne kultury świata.

wił zawsze najgłębszy problem kultury europejskiej, który stawiany rozma-

Z początkiem w. XIX proces zespalania się kultury zachodnio-europejskiej jest właściwie skończony, jej swoisty . charakter występuje całkiem wyraźnie wistości. Stosunek jednostki do tej zarówno w stosunku do pozostałych poła- rzeczywistości zarówno w sensie poci Europy, jak i w stosunku do tych czę- znania, jak i w sensie działania, stano-ści świata, w których o kulturze w sensie europejskim może być mowa.

icie w różnych epokach, miał jednak zawsze za podstawę wiarę w godność człowieka, w siłę i w moc jego umysłu. Ta wiara nadaje kulturze europejskiej ten charakter dostojeństwa, którego nie ma ani dzika fantasmagorja lub też ascetyka Dalekiego Wschodu, ani też gwałtowny i nieokiełznany pęd do zdobycia bogactwa w Stanach Zjednoczonych. To poczucie dostojeństwa dawało też Europejczykowi zawsze wyjątkowo silną pozycję, z której wbrew zapowiedziom niewczesnych proroków nic go dotychczas zepchnąć nie zdołało.

Czy kultura europejska chyli się ku upadkowi.

Czy kultura europejska chyli się ku upadkowi? Pytanie takie postawił Niemiec Spengler z początkiem wieku XX, jako wynik bardzo samowolnej analizy objawów kulturalnych Zachodu. Inni uważali, że rasa żółta milsi dojść do głosu i spędzić Europejczyka z jego dominującego w świecie kulturalnym stanowiska. Te głosy zwątpienia są objawami pewnego znużenia, trudno im jednak przypisać większe znaczenie; kultura europejska jest mimo wszystko niesłychanie żywotna; po straszliwym kataklizmie ostatniej wojny wykazała wielką siłę regeneracyjną w zmaganiach się z jego następstwami. W Ameryce wystąpiły objawy wskazujące na silne wyczerpanie po gwałtownym procesie rozwoju, Japonja swoje wyniki zawdzięcza głównie ślepemu naśladowaniu wzorów europejskich, kultura europejska natomiast, mimo że jako produkt rozwoju musi posiadać obok okresów wzlotu także okresy upadku — wykazuje wielką żywotność.

Z. Łempicki.

Por. Znaniecki FI.: Upadek cywilizacji zachodniej, Poznań 1921.

EWOLUCJA. Teorja ewolucyjna stanowi doniosły etap w historji myśli ludzkiej. Wierzono dawniej powszechnie, że świat jest ograniczony i niezmienny. Ziemia jest ośrodkiem wszechświata, dokoła niej wszystko obraca się po ustalonych raz na zawsze orbitach. Sklepienie niebios zawsze było takie, jakie jest obecnie, a istniejące dziś na powierzchni ziemi istoty żywe nie zmieniły się od początku świata. Wogó-le wszystko, co jest, powstało odrazu w postaci doskonałej i nic tu nie może się zmienić.

Wszystkie istoty żywe podlegają powszechnemu prawu rozwoju.

Teorja Kopernika rozbiła ściany tego ciasnego poglądu na świat. Dowiodła ona, że ziemia nasza nie może być czemś raz na zawsze ustalonem, że jest ona tylko jednem z niezliczonych ciał niebieskich, ani największem, ani najbardziej posuniętem w rozwoju. Odtąd myśl ludzka zżyła się z wielką ideą wiecznego stawania się świata, stosując ją do wszystkiego, co nas otacza. Musieliśmy więc zastanowić się także nad powstaniem i ukształtowaniem się istot żywych i było prawdziwym triumfem nauki, gdy dowiodła ona ponad wszelką wątpliwość, że wszystkie istoty żywe, nie wyłączając człowieka, również podlegają powszechnemu prawu rozwoju.

Początki życia na ziemi są dla nas tajemnicą, nie mamy bezpośrednich dowodów powstania życia z materji nieożywionej (-lżycie). Natomiast posiadamy szereg ważnych argumentów pośrednich, wskazujących, że ustroje żywe niegdyś musiały być inne, że uległy one daleko idącym transformacjom (przemianom).

Budowa wewnętrzna.

Badania nad budową wewnętrzną zwierząt i roślin wskazują na istnienie głębokiego i wielostronnego podobieństwa wzajemnego. Poszczególni przedstawiciele grupy owadów mogą różnić się od siebie, jak mysz od wieloryba, lub kolibr od pelikana. A jednak wszystkie posiadają zasadniczo te same narządy ciała, ich ścisłe podobieństwo wzajemne nie może być kwest jonowane. Ręka człowieka, płetwa delfina, łapa kreta i skrzydło nietoperza wyglądają zupełnie inaczej i spełniają odmienne czynności. A jednak wszystkie zawierają mniej więcej te same kości. Te wielorakie podobieństwa, stanowiące myśl przewodnią całej nauki zoologicznej, nie mogą być dziełem prostego przypadku i nie dadzą się pogodzić z mniemaniem, że każdy gatunek zwierzęcy w powstaniu swojem jest niezależny od innych. Natomiast fakt podobieństwa odrazu staje się zrozumiały, gdy założymy wspólność pochodzenia zwierząt, ich pokrewieństwo wzajemne.

Czynności życiowe.

Czynności życiowe wszystkich zwierząt są zasadniczo podobne, jakkolwiek różna może być budowa i różny sposób życia poszczególnych zwierząt. Wszystkie zwierzęta zawierają w swem ciele podobne składniki chemiczne : wodę, sole mineralne, białka, tłuszcze i węglowodany (-* Chetnja ustrojów żywych), a wspólność składu chemicznego narzuca im z koniecznością podobieństwo czynności. Wszystkie ustroje muszą pobierać pokarm i posiadać odpowiednie do tego narządy, muszą trawić go i przyswajać, zdobywać energję, niezbędną do życia, utleniając substancje pokarmowe, a więc muszą oddychać i posiadać narządy oddychania; muszą mieć narządy wydalania, gdyż produkty rozpadu ustrojowego są trujące i muszą zostać wydalone ; muszą mieć narządy rozmnażania, bowiem mechanizm zwierzęcia nie może być nieśmiertelny i tylko ustawiczne mnożenie się może zapewnić gatunkowi przetrwanie. Podobieństwo czynności organizmów tak rozbieżnych, jak człowiek i wymoczek, jest bardzo daleko idące i niepodobna nie wysnuć stąd konsekwencyj.

Zjawiska rozwoju osobniczego.

Zjawiska rozwoju osobniczego zwierząt również dowodzą wspólności pochodzenia. Wszystkie zwierzęta są wynikiem procesu rozwojowego, każdy osobnik powstaje z czegoś, do niego mniej lub więcej niepodobnego. Przebieg procesu rozwojowego w każdym gatunku zwierzęcym jest ściśle określony i stały. Otóż t. zw. prawo biogen etyczne głosi, że rozwój osobniczy zwierzęcia odtwarza w skrócie historję jego rozwoju rodowego. W rozwoju człowieka występują łuki i szpary skrzelowe, wskazujące na jego pochodzenie od zwierząt wodnych, zarodki wielorybów są owłosione i posiadają zęby, czego wieloryby dorosłe są pozbawione. Im zaś wcześniejsza jest faza rozwoju, tern bardziej podobne do siebie są zarodki zwierząt. Oczywiste podobieństwo wczesnych zarodków człowieka, psa, owcy, kota i t. p. możemy zrozumieć jedynie ze stanowiska teorji ewolucyjnej.

Zjawiska rozsiedlenia ustrojów żywych.

Ewolucji dowodzą i zjawiska rozsiedlenia ustrojów żywych na powierzchni ziemi. Świat zwierzęcy wysp kontynentalnych, t. zn. takich, które oddzieliły się od kontynentu, zwykle odpowiada faunie sąsiedniego lądu, ale zamieszkałe na nich gatunki nigdy nie są dokładnie te sarnę, co na lądzie. Jasne jest, że pod wpływem odmiennych warunków życia na wyspie fauna uległa przekształceniom, nie zatracając jednak swego zasadniczego podobieństwa do macierzy. Natomiast fauna wysp nowoutworzonych, jak wyspy wulkaniczne lub koralowe, a leżących zdała od kontynentów, jest swoista. Brak tu zupełny gatunków nie posiadających odpowiednich środków lokomocji. Tak np. brak ssaków, któ-reby nie zdołały przepłynąć większych przestrzeni wodnych, brak płazów nie znoszących wody morskiej, brak ryb słodkowodnych, raków rzecznych i źle latających owadów. Wszystko przemawia za tern, że fauna wysp nowych nie powstała na nich, lecz przewędrowała tam z jakichś lądów.

Paleontologia.

Paleontolog ja, czyli nauka o skamieniałościach, dostarcza bezpośrednich dowodów ewolucji, gdyż w różnych warstwach skorupy ziemskiej znajdujemy bardzo liczne formy zwierzęce i roślinne, pod wieloma względami różniące się od dzisiejszych. Setki tysięcy gatunków zamieszkiwały niegdyś ziemię, znamy je jednak dziś tylko w postaci kopalnych resztek. Wymarły one doszczętnie, ustępując miejsca formom coraz nowym. Świat organizmów niezawsze był tern, czem jest obecnie, w ciągu wielu miljonów lat istnienia naszej planety ulegał on ustawicznym zmianom.

Eksperyinent biologiczny.

Że gatunki ustrojów żywych nie są czemś niezmiennem, wykazuje eksperyment biologiczny. W setkach przypadków oddziaływanie na istoty żywe zmienionych warunków zewnętrznych, jak temperatury, światła, różnego promieniowania, rozmaitego pokarmu, ciśnienia osmotycznego środowiska, zawartości w niem soli i substancyj organicznych i t. p., doprowadza do powstania form bardzo zmodyfikowanych. Wpływ szczególnie energicznych czynników, jak np. promieni Roentgena lub wysokiej temperatury, może spowodować powstanie zmian dziedzicznych zwanych mutacjami, które wystęr pują następnie regularnie w długim szeregu pokoleń. Jest to możliwe wprawdzie w bardzo wąskim zakresie, ale potrafimy dziś tworzyć ewolucję sztucznie.

Teorja ewolucji monofiletycznej.

Wszystkie te fakty łącznie stanowią nieodparty dowód zmienności gatunków istot żywych. Świat organizmów jest wynikiem długiego procesu rozwojowego, wniosek ten jest trwałą, niewzruszoną zdobyczą nauki. Trudniejsza jest jednak sprawa, gdy idzie o odtworzenie przebiegu tego rozwoju. Zwłaszcza pod wpływem prac i pism przyrodnika niemieckiego E. Haeckla (1834—1919) powstał pogląd” skrajny, że wszystkie ogólne organizmy żywe są członkami jednej i tej samej rodziny, związanej węzłami pokrewieństwa, że rozwój świata organicznego rozpoczął się od jakiejś jednej formy najprostszej, z której, jak ze wspólnego pnia, powstały zczasem wszystkie istniejące formy, zarówno żyjące, jak kopalne. Pogląd ten otrzymał nazwę teorji ewolucji monofile tycznej, czyli jednopiennej.

Słabe strony tej teorji.

Dziś stosunki te stały się mniej przejrzyste. Dokładniejsze poznanie budowy wewnętrznej zwierząt wykryło szereg ważnych różnic, nie dających się sprowadzić do wspólnego źródła. Świat zwierzęcy musimy podzielić na kilka typów organizacyjnych, związanych ze sobą luźnem tylko podobieństwem. W żadnym razie nie możemy twierdzić, aby rozwój rodowy państwa zwierzęcego postępował stale od prostego do złożonego. Każdy okaz paleontologiczny był niegdyś organizmem, żywym, który istniał w pewnych warunkach i musiał być do nich przystosowany. Gdy zmienią się warunki życia, zwierzę ma przed sobą kilka możliwości. Może wyemigrować z danej miejscowości, przenosząc się do okolic, w których panują warunki odpowiednie. Inną pospolitą możliwością jest wymieranie gatunku aż do ostatniego osobnika. Możliwością trzecią jest zmiana gatunku, jego ponowne przystosowanie się do warunków nowych. Gdy zwierzę lądowe zaczyna pędzić życie wodne, może ono nabyć szeregu cech: kształt jego ciała zmienia się zczasem, powstaje pokład tłuszczu podskórnego (ochrona przed zimnem), rozwija się błona pławna pomiędzy palcami, powstają silne mięśnie do zamykania otworów usznych i nosowych. Z drugiej strony zwierzę traci swój kształt pierwotny, traci sierść, która w wodzie staje się zbędna, traci muszle uszne i t. d. Cała ta przemiana nie jest ani procesem komplikacji, ani uproszczenia, jest ona wyłącznie procesem przystosowywania się do nowych warunków (—> Przystosowanie). Z takich właśnie zjawisk musi składać się cała ewolucja i dlatego rozwój rodowy państwa zwierzęcego nie mógł być kierunkowy. Ustroje zmieniały się „od przypadku do przypadku“, nie znamy jednak żadnych czynników, które nakazałyby wszystkim formom jeden tylko kierunek zmian.

Podobnie prawo biogenetyczne nie ma zastosowania powszechnego, rozwój osobniczy bowiem ustroju żywego przebiega pod wpływem zmieniających się warunków i jeśli nawet ustroje dorosłe wykazują zmienność i plastyczność, tern bardziej dotyczy to ich form młodocianych, o wiele wrażliwszych na wpływy zewnętrzne. Co za tern idzie, prawo biogenetyczne może działać tylko niedaleko wstecz, gdyż zmiany zachodzące pod wpływem warunków w formach młodocianych zacierają zczasem ich cechy pierwotne. Obok czynnika konserwatywnego, jakim jest prawo biogenetyczne, ustroje podlegają wpływowi nieobliczalnych czynników zmieniających i te przeszkadzają organizmowi w wyjawieniu historji swego rodu. Z pomocą wspomnianego prawa udaje się niekiedy odtworzyć historję powstania jakiejś wąskiej grupy zwierzęcej, sięgającą w niedaleką stosunkowo przeszłość, ale zbudowanie na tej podstawie całej ewolucji jest niepodobieństwem.

Dowody paleontologiczne również nie są kompletne. Jakkolwiek znamy dziś olbrzymie mnóstwo form kopalnych, rzadko tylko wykrywamy wśród nich wyraźny rozwój kierunkowy, jeśli zaś wykrywamy, dotyczy to jedynie wąskich grup i krótkich stosunkowo okresów czasu. Wielką trudnością pa-leontologji jest niepewność w oznaczaniu wieku osadów ziemskich, a stąd w określaniu ścisłej kolejności powstania poszczególnych form. W niektórych nielicznych przypadkach oznaczenie takie przeprowadzono dość dokładnie i wtedy właśnie okazywało się, iż na krótką metę pewien stopień kie-runkowości daje się zauważyć. Jakie są tego czynniki, nie wiemy, i spraw tych nie możemy uogólniać. Zbudowanie całkowitej ewolucji monofiletycz-nej na podstawie danych paleontologji nie jest możliwe.

Teorja ewolucji polifiletycznej.

W obliczu tych trudności teorja ewolucji monofiletycznej nie może być uważana za dowiedzioną. O wiele więcej faktów przemawia na korzyść ewolucji polifiletycznej. Życie mogło powstać na powierzchni ziemi wiele razy, w różnych okresach i niezależnie od siebie. Ponieważ życie jest niezbędnie związane z mniej lub więcej określonym składem chemicznym, ogólne przejawy życia u wszystkich istot żywych są w zasadzie po-

J. Dembowski.

dobne. Mimo to poszczególne szczepy ustrojów mogły rozwijać się niezależnie, co doprowadziło do wytworzenia się form rozbieżnych i nie spokrewnionych z sobą. Obrazem ewolucji byłoby nie pojedyńcze rozgałęzione drzewo, jak myślano dawniej, lecz raczej gęsty las, w którym gałązki i liście wyrastają nieraz na różnych drzewach, nie spokrewnionych z sobą. Teorja ewolucyjna jest tylko poglądem naukowym.

Ustalonym zaś i niewątpliwym faktem jest zmienność gatunków zwierzęcych i roślinnych oraz ustawiczne transformacje świata żywego na powierzchni ziemi. Zjawisko to nosi ogólną nazwę transfor m izm u.

Literatura : J. Nusbaum : Idea ewolucji w biologji. Warszawa 1909. J. Dembowski: O istocie ewolucji. Warszawa 1924. K. Czerwiński: Wypisy z zakresu teorji ewolucji. Warszawa 1927.

FAKIR.

Fakir szarlatan.

Indywidua, które pod nazwą fakirów uwijają się po Europie, nie mogą przysporzyć temu gatunkowi ludzkiemu zbyt dobrej sławy. Fakir, z jakim i u nas można się spotkać, to pan rodzimego pochodzenia, ale nadający sobie ekscentryczne nazwisko (jakiś Ben Ali Bej czy coś podobnego) i niemniej dziwacznie ucharakteryzowany, który rozgłasza plakatami, że przybył wprost z Indyj, że posiadł tajemną wiedzę, dzięki której potrafi tygodniami nie jeść i nie pić, wprawiać się w stan letargiczny i t. p. Program widowisk, jakie taki fakir urządza •*— oczywiście za płatnemi wstępami — obejmuje zwyczajnie : lizanie językiem rozpalonego do czerwoności żelaza, przebijanie sobie policzków grube-mi igłami, leżenie na desce nabitej wy-stającemi gwoźdźmi i inne równie malownicze i pouczające widowiska. Krótko mówiąc — nasz fakir to wykpigrosz, udający głodomora, w gruncie rzeczy jednak lubiący dobrze zjeść i wypić za pieniądze wyłudzone od naiwnych.

Nie brak i na Wschodzie podobnych fakirów, różniących się od swych europejskich kolegów jedynie drobnemi cechami, dostrojoneini do kolorytu lokalnego. A więc zamiast czarnego, fałdzi-stego płaszcza golizna okryta albo i nie okryta łachmanami, zamiast sali plac jarmarczny, zamiast opłat za bilety wstępu miedziaki rzucane do miseczki przez gawiedź uliczną. W gruncie rzeczy jednak takie same pasorzytowanie na naiwności ludzkiej i nadawanie sobie pozorów wiedzy tajemnej.

Zwyrodnienie dawnej instytucji.

Jakże głęboka przepaść dzieli naszego szarlatana od tego, czem fakir był niegdyś na Wschodzie muzułmańskim i czem jeszcze dziś bywa tam niekiedy! Mamy tu do czynienia z jednym z najciekawszych przykładów zwyrodnienia pewnej instytucji religijnej, któremu warto poświęcić kilka chwil uwagi, bo jest on i sam w sobie pouczający i pozwoli nam objąć jednem spojrzeniem niezmiernie interesujące zjawiska kultury duchowej Bliskiego Wschodu.

Fakir asceta.

Fakir (fakir) znaczy po arabsku „ubogi“, to samo prawie, co perski wyraz derwisz, również każdemu do-

szukaj w tomie piątym!

brze znany. Obu wyrazów używa się w świecie kultury islamu (-* Islam) na oznaczenie ascety-mistyka. Trzeba tu dodać dla wyjaśnienia, że we wszystkich wyższych formach religji nurt życia religijnego zwykł żłobić sobie dwa odrębne koryta. Pobożność przejawia się albo bardziej zewnętrznie, w ścisłem przestrzeganiu przepisów rytualistyczno-prawnych, albo bardziej wewnętrznie, w przeżywaniu podniosłych stanów duszy, w rozmyślaniach i skupionej modlitwie. Oba kierunki widzimy wyraźnie w rozwoju religji muzułmańskiej, czyli islamu, od samego początku jej istnienia. Obok kierunku formalistycznego, ortodoksyjnego istnieje drugi, ascetycz-no-mistyczny, który usiłuje uczynić z religji ściśle osobiste, wewnętrzne przeżycie.

Asceci i mistycy muzułmańscy.

Zwolennicy tego drugiego kierunku starali się zbliżyć do Boga przez pewien określony sposób życia, umożliwiający potrzebne skupienie i rozwijający intuitywne władze duszy. Za jeden z zasadniczych warunków wewnętrznego skupienia uważali oni dobrowolne ubóstwo (po arabsku fakr). Nazwa więc fakir „ubogi“ wskazuje na ubóstwo jako podstawę mistycyzmu.

Indywidualne poczynania pierwszych ascetów i mistyków muzułmańskich, które możemy śledzić już w' VIII wieku po Chr., przetworzyły się z biegiem czasu w określoną naukę o tern, jak trzeba żyć, by osiągnąć najwyższy cel każdego mistyka : poczucie doskonałego zjednoczenia z Bogiem. Równocześnie poczęli asceci łączyć się wr bractwa czy zakony religijne, dla których wybitni mistycy wypracowali ścisłe reguły zakonne. Przemiany te dokonały się przy wybitnym udziale wpływów obcych, głównie chrześcijańskich i buddyjskich.

Reguły zakonne i praktyki mistyczne.

Na całym olbrzymim obszarze świata muzułmańskiego powstały dziesiątki reguł zakonnych z mnóstwem klasztorów i skupień zakonników. Ośrodkiem życia zakonnego było wspólne uprawianie najrozmaitszych praktyk w celu wprawienia się w stan ekstatyczny, w którym człowiek, zapominając o swym odrębnym bycie, zespala się wewnętrznie z bóstwem. Do praktyk takich należały modlitwy i posty, nocne czuwania i długie okresy odosobnienia, przedewszystkiem jednak t. zw. zikr.

Zikr, derwisze tańczący, sufizm.

Arabskim tym wyrazem, którego pierwotnein znaczeniem jest ,.wspominanie“, określano chóralne wywoływanie po nieskończoną ilość razy imienia boskiego, niekiedy w połączeniu z określonym systemem wdechów i wydechów. W szczegółach przedstawiały różne reguły wielką rozmaitość. Tak np. w bardzo rozpowszechnionej regule mewle-wickicj (od imienia założyciela Mewlänä Dżelal eddin Rumi 1207—1273), znanej też pod nazwą tańczących derwiszów, zikrowi towarzyszy taniec wirowy, wykonywany w szybkiem tempie przy akompanj amende stosownej muzyki. Dla podniecenia nerwów, czy też dla wprowadzenia się w stan oszołomienia, używano niekiedy narkotyków, jak haszyszu lub opjum. W stanie ekstazy wykazywali mistycy nieraz zupełny brak wrażliwości na ból fizyczny, to znów zdolności telepatyczne i t. p. Derwisze różnych reguł różnili się także strojem, zwłaszcza kształtem nakrycia głowy. Wszyscy jednak nosili szaty z grubej wełnianej tkaniny, po arabsku süf, stąd nazwa mistyka sufi i kierunku mistycznego sufizm.

Dwa odcienie mistyków. „Święci tureccy“.

Wśród rozlicznych reguł mistycznych możemy wyróżnić dwa zasadnicze od-

liśmy na wstępie.

cienie. Pierwszy to odcień umiarkowany ; stoi on na gruncie islamu i uważa wszystkie jego przepisy rytualistyczno-prawne, jak również zasady moralności, za obowiązujące dla siebie. Drugi odcień, skrajny, głosi, że mistyk, który czuje Boga w własnem sercu, nie ma potrzeby krępować się literą przepisów religijnych, ani nawet zasadami moralności. Wśród skrajnych kierunków mistycznych nie brakło i takich, które obrażanie moralności publicznej i ściąganie na siebie powszechnej pogardy uważały za jeden z zasadniczych obowiązków. Są to ci „święci tureccy“, którzy tak gorszyli naszych dawniejszych podróżników po Wschodzie, a którzy żyją jeszcze po dziś dzień w znanem przysłowiu „goły jak święty turecki“.

Poezja mistyczna.

Najpiękniejszym kwiatem, jaki wydało tak niezmiernie szeroko rozrośnięte drzewo sufizmu, jest poezja mistyczna. Tematem jej jest tęsknota duszy do Boga i ekstaza zjednoczenia z nim, opiewana pod postacią miłości dwóch istot ludzkich i stanu upojenia winem. Poezja ta kwitła w języku arabskim, tureckim, a zwłaszcza perskim, w którym wydała prawdziwe perły literatury światowej.

Zwyrodnienie mistycyzmu.

To samo drzewo mistyki wydało jednak i zatrute owoce. Na jeden z nich zwróciliśmy dopiero co uwagę. Podziw i cześć, jakie okazywały zwłaszcza niższe warstwy ludowe ascetom i mnichom; skłaniał całe bandy darmozjadów, wyzutych z wszelkich zasad moralnych, do pasorzytowania na naiwnej pobożności i łatwowierności ludu. Wytworzył się typ wędrownego mnicha oszusta, nadającego sobie pozory świętości. i tajemnej wiedzy. Dalszem odgałęzieniem tego typu jest fakir szarlatan, jaki dotarł do Europy i o jakim mówi-

T. Kowalski.

FALA. Fala jest jednem z najpospolitszych zjawisk w naturze. Pojęcie fali tworzymy, jak wszystkie pojęcia naukowe, drogą stopniowej abstrakcji zjawisk łatwo dostępnych obserwacji. Zaczniemy przeto od fali wodnej. Rzucając kamień w wodę, dostrzegamy rozchodzące się z miejsca, gdzie kamień upadł, kręgi współśrod-kowe. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że to woda rozpływa się na wszystkie strony. Obserwując jednak jakiś mały unoszący się na wodzie przedmiot, np. słomkę, przekonamy się, że słomka nie płynie, lecz kołysze się regularnie wdół i wgórę. A jednak coś rozchodzi się istotnie, gdyż z trzech np. słomek, umieszczonych w różnych odległościach od środka zaburzenia, najbliższa najwcześniej, najdalsza najpóźniej zostaje ogarnięta kołysaniem się. Na pytanie, co się rozchodzi, odpowiemy najprościej : pewna postać ruchu. A ponieważ z każdym ruchem związana jest energja, przeto mamy prawo powiedzieć, że w fali wodnej przenosi się energja i to zarówno kinetyczna (-» Energja), gdyż cząstki wody w fali mają w każdej chwili pewną prędkość, jak i potencjalna, skoro podnoszą się wgórę wbrew sile ciężkości. Dlaczego położyliśmy właśnie nacisk na rozchodzeniu się energji, co sobie trudno wyobrazić, nie zaś ruchu, który bezpośrednio dostrzegamy? Dlatego, że fala wodna jest tylko przykładem, z którego korzystamy, by zauważyć taką cechę ruchu falowego, którą odnajdziemy w falach wszelkiego rodzaju. Otóż powiedzmy odrazu, że przenoszenie ruchu nie jest ogólną cechą wszystkich fal, natomiast przenoszenie energji jest cechą powszechną.

Podstawowemi cechami zjawiska falowego są: przenoszenie energji, określona prędkość, okres ruchów lub,

Fale sejsmiczne.

Bardzo pokrewne falom głosowym są fale sejsmiczne, rozchodzące się w ziemi wskutek trzęsienia ziemi. Różnią się od głosowych tern tylko, że ich

ogólnie biorąc, zmian w danym punkcie, faz, długość fali. Cechy te odnajdziemy we wszystkich bez wyjątku zjawiskach falowych.

Bodajże najważniejszą z nich jest przenoszenie energji. Ta forma przenoszenia energji jest tak powszechna, że musi być wyrazem jakiegoś podstawowego prawa natury. Istotą rzeczy jest to, że we wszechświecie niema rzeczy dokładnie izolowanych od wszystkich innych ; gdy coś dzieje się w jednem miejscu, dzieje się zarazem we wszechświecie, to znaczy, że skutki tego dają się odczuć — w zasadzie — we wszystkich innych miejscach, oczywiście nie z równą mocą : gdy odległość jest zbyt wielka, skutki są niedostrzegalne. Moglibyśmy powiedzieć, że każdemu zdarzeniu towarzyszy wieść o niem; całość chce wiedzieć o tern, co przytrafiło się części. Rolę tej uniwersalnej wieści spełnia fala.

Rozchodzenie się fal w ośrodku materjalnym.

Jakkolwiek mnogość typów fal jest bardzo wielka, możemy je podzielić na dwie główne grupy, zależne od natury ośrodka, który przenosi fale. W przypadku fali wodnej ośrodkiem jest woda. Jeżeli coś się dzieje w powietrzu, ośrodkiem jest powietrze, jeżeli w ziemi — ziemia. Odpowiednio do tego mamy fale w wodzie, w powietrzu, w ziemi. To jest pierwsza grupa fal : falc w ośrodku materjalnym.

Poznajmy ją nieco bliżej, zanim zajmiemy się drugą grupą.

Fale głosowe.

Fale w powietrzu są najprostszym przykładem fali, którą możemy niemal dosłownie nazwać wieścią, mianowicie fali głosowej. Źródłem głosu może być drganie jakiegoś przedmiotu, np. widełek strojowych lub struny skrzypcowej. Ponieważ fala jest rozchodzeniem się energji w postaci drgań, przeto powstawanie fali jest w tym przypadku zrozumiałe: z drgania miejscowego rodzi się drganie wędrujące, czyli fala. Oczywiście nie każde zdarzenie będące pierwszą przyczyną fali głosowej jest drganiem; wszak obok tonów czyli dźwięków muzycznych, słyszymy również hałasy, np. uderzenie młotem w ścianę, wystrzał broni palnej, skrzypnięcie drzwi i t. p. Natura posiada jednak szczególne upodobanie do drgań i z łatwością przerabia najróżnorodniejsze zjawiska na drgania ; np. wskutek uderzenia młotem powstają drgania muru. Ta skłonność do drgań tłumaczy nam, dlaczego fala jest tak po-wszeehnem zjawiskiem.

Fala głosowa jest oczywiście zjawiskiem rożnem od fali wodnej, posiada jednak te same ogólne cechy ruchu falowego. Rolę kolejnych wzniesień i opadań wody odgrywają w niej kolejne zgęszczenia i rozrzedzenia powietrza. W każdem miejscu objętem falą następują po sobie kolejne fazy tej nowej postaci fali; jak poprzednio w przypadku fali wodnej, tak i w fali głosowej długością fali jest najmniejsza odległość między miejscami posia-dającemi w tej samej chwili tę samą fazę. Prędkość fali głosowej w powietrzu wynosi 335 metrów na sekundę; długość fali waha się od kilkudziesięciu metrów do wielkości rzędu jednego centymetra. Istnieją fale jeszcze krótsze, t. zw. fale ultradźwiękowe (—» Dźwięk). Należy zaznaczyć, że fale głosowe rozchodzą się nietylko w powietrzu, lecz również i w innych gazach, a także w cieczach i ciałach stałych, słowem, w każdym ośrodku materjalnym.

po-

okres jest znacznie dłuższy, rzędu kilku lub kilkunastu sekund. Prędkość ich waha się od kilku do kilkunastu kilometrów na sekundę, tak iż wieść o trzęsieniu ziemi przenika szybko do najdalej położonych okolic, obiega np. równik w ciągu niecałej godziny. Oczywiście, wieść tę trzeba umieć odczytać, do czego służą przyrządy, zwane sejsmografami. Fala sejsmiczna przenosi, rzecz prosta, energję; unosi, rozprasza energję trzęsienia ziemi, wywołując jakgdyby mikroskopijne trzęsienia ziemi na całym jej obszarze.

Fale głosowe i sejsmiczne pozwalają wykryć pewne nieznane nam dotąd cechy ruchu falowego. Mogą być one poprzeczne, t. j. takie, w których ruch falowy odbywa się prostopadle do kierunku rozchodzenia się fali, lub podłużne, w których zachodzi on w tym samym kierunku, w jakim postępuje fala. Fale głosowe w powietrzu i w wodzie są zawsze podłużne ; w ciałach stałych mogą być poprzeczne i podłużne. Przykładem fali poprzecznej jest fala powstająca w długim, rytmicznie wstrząsanym pręcie metalowym.

Fale w ośrodku niematerialnym.

Mówiliśmy dotąd wyłącznie o falach rozchodzących się w ośrodkach mate-rjalnych. Istnieje jednak rozległa grupa fal, którym ośrodek materjalny jest niepotrzebny, które rozchodzą się w próżni. Najczęstszą, najwybitniej reprezentowaną w naturze odmianą owych fal niematerjalnych jest światło (-* Światło).

Źródłem naszej egzystencji jest ener-gja słoneczna, której dostarczają nam właśnie fale świetlne. Możemy wobec tego powiedzieć, że fale świetlne reprezentują najdobitniej wykrytą przez nas powszechną własność fal : przenoszenie energji. Co przenosi energję w falach świetlnych, skoro rozchodzą się one w próżni? Dawniej wyobrażano sobie, że całą przestrzeń wszechświata wypełnia subtelny ośrodek, zwany eterem, którego drgania przeczne — stanowią istotę fal świetlnych. Dziś używamy słowa „eter“ jedynie w celu scharakteryzowania krótko własności przenoszenia energji, jaką posiada pusta przestrzeń; z nazwą tą nie wiążemy jednak żadnych konkretnych wyobrażeń. Natomiast wiemy nieco więcej niż dawniej o naturze fal świetlnych, wiemy, że są zdolne wywoływać drganie najmniejszych cząsteczek elektryczności, elektronów Elektron), podobnie jak fale radjowe zdolne są wywoływać drgania prądu elektrycznego w odbiornikach. To też twierdzimy, iż natura fal radjowych i fal świetlnych jest identyczna; jedne i drugie nazywamy falami e 1 e k-tro magnetycznemu Skoro ośrodek jest nam nieznany, nie możemy wyznaczać długości fali, badając fazę drgania w tym ośrodku. Możemy natomiast badać fazy drgania elektronów w przestrzeni, przez którą przebiegają fale. Długością fali jest oczywiście najmniejsza odległość między punktami, w których faza drgań elektronowych jest jednakowa. Prędkość fali światła wynosi 300.000 km/sek., jest zatem olbrzymia, jakgdyby przystosowana do olbrzymich rozmiarów Wszechświata, w którym spełnia znaną nam już funkcję fali-wieści, fali-przenośnika energji. Należałoby może raczej powiedzieć : przystosowana do rozmiarów układu słonecznego, gdyż światło przybiega do ziemi od słońca w ciągu 8l/₃ minut, a w ciągu 7 godzin trafia do krańców układu. Traktowane jednak jako system sygnalizacyjny świata gwiezdnego, światło jest gońcem marudnym, gdyż od najbliższej gwiazdy biegnie ku

Mianowicie

nam 4*/₄ lat, z krańców Drogi Mlecznej kilkadziesiąt tysięcy lat.

Długość fali świetlnej widzialnej jest rzędu połowy mikrona. Skala długości fal elektromagnetycznych jest jednak bardzo rozległa, rozciąga się bowiem od kilkuset metrów (fale radjowe) do jednej bil jonowej centymetra (fale kosmiczne). (—> Światło. Promieniowanie. Promieniowanie kosmiczne).

Dwoistość natury światła.

Oczywiście okoliczność, że fale bardzo krótkie lub bardzo długie nie są widzialne, nie oznacza bynajmniej, że natura tych fal jest inna niż natura fal świetlnych. Własności ogólne fal są zawsze jednakowe; mimo to długość fali nie jest bez wpływu, od niej bowiem zależy, które mianowicie własności uwydatniają się najsilniej. Że np. światło z pozoru nie jest podobne do falowania, o tern świadczy fakt, że nawet wielki Newton przypisywał światłu zupełnie inną strukturę: wyobrażał sobie, iż składa się ono z malutkich cząstek pędzących po prostych linjach. W istocie wprowadziło go w błąd niemal dokładnie prostolinijne rozchodzenie się światła, gdy tymczasem fale, które znał, t. j. fale wodne lub głosowe, rozlewają się poza przeszkody, ulegają, jak mówimy, ugięciu lub dyfrakcji. Dopiero w początku zeszłego stulecia Fresnel przeprowadził ścisłe badania dyfrakcji światła i dowiódł, że zdolność do uginania się, wspólna wszystkim falom, jest właśnie cechą zależną od długości fali, że mianowicie występuje w stopniu tern słabszym, im fala jest krótsza.

Pod koniec XIX stulecia sądzono, że zagadka światła jest zupełnie wyjaśniona, ale w początku obecnego pod wpływem nowych faktów powstały nowe poglądy, zwane kwantowemi, według których światło i wogóle promieniowanie jest zjawiskiem zbyt za-wiłem, aby je można było zbyć proste-mi słowami : „jest to ruch falowy“ (—» Kwanty, Światło). w miarę zmniejszania się długości fal fale stają się coraz bardziej podobne do cząstek nietylko dlatego, że ulegają dyfrakcji w coraz to słabszym stopniu, lecz również i dlatego, że przenoszą energję w sposób nieciągły, t. j. nie tak, jak to czyni fala wodna wstrząsająca w jednakowy sposób np. cały sznur rozciągnięty wzdłuż jej czoła na wodzie, lecz tak, jakby to czynił grad kamyków, spadających na sznur. Mówimy dzisiaj, że promieniowanie posiada oblicze d w' o i s t e : falowe i cząsteczkowe (lub korpuskularne), to ostatnie uwydatnia się zwłaszcza w przypadku fal krótkich.

. Od czasu tego odkrycia upłynęło jeszcze ćwierć wieku i oto nastąpiło nowe jeszcze bardziej zdumiewające odkrycie, dokonane przez francuskiego uczonego de Broglie’a. Fale mają oblicze dwoiste — de Broglie odgadł, że ta dwoistość jest powszeehnem prawem natury. Nietylko fale mają obok „własnego“ oblicze korpuskularne, „symulują“ szybko biegnące cząstki ; również odwrotnie, szybko biegnące cząstki, np. elektrony, mają obok „własnego“, oblicze falowe: „symulują“ fale, zdolne są do dyfrakcji i posiadają inne własności ruchu falowego. Należy jednak pamiętać o tern, że te cechy falowe zarysowują się wyraźnie wtedy tylko, gdy cząstki mają niezmiernie małą masę lub małą prędkość. Dwoistość natury niełatwo obserwować, a chociaż z punktu widzenia ściśle naukowego ruch falowy i ruch cząstek to dwa oblicza tego samego zjawiska, to jednak fale, z któremi mamy najczęściej do czynienia, mają tak słabo zaznaczone własności ruchu cząstek, najczęściej zaś obserwowane ruchy

L. Wertenstein. battimento, czyli związek walki.

cząstek — tak nikłe cechy falowe, że udział grupa futurystów, młodych lite-z punktu widzenia codziennej obserwa- ratów i malarzy z M a r i n e 11 i m na cji możemy uważać fale i poruszające czele. Na zgromadzeniu tern zawiązano się cząstki za dwra zupełnie odrębne zja- organizację pod nazwą: Fascio di Com-wiska.

Celem związku było dążenie do potęgi FASZYZM. Faszym jest ruchem poli- Włoch nazewnątrz, wewnątrz zaś kraju tycznym i społecznym, który powstał we przeprowadzenie radykalnych reform

Włoszech po wielkiej wojnie.

społecznych. Nie program jednak łączył Wyraz „faszyzm“ utworzony został przedewszystkiem członków związku, od włoskiego wyrazu fascio, oznaczają- łączyło ich pragnienie działania. Wobec cego wiązkę, pęk. Pierwsze związki fa- niezaradności i bierności rządu — ak-szystów nazywały się Fascio di Combałti- tywność ; wobec społecznego chaosu mento, związki walki — stąd późniejsza i swawoli — dyscyplinowany czyn; po-nazwa całego ruchu. Godłem faszystów nad wszystko zaś działanie uspra-jest pęk rózeg z zatkniętym między nie wiedliwiające się samą swą żywotnością, toporem, symbol władzy i godło urzęd- czyn jako wartość najwyższa.

ników w starożytnym Rzymie.

Narodziny faszyzmu.

radny.

Demobilizacja armji powiększyła i tak już liczne rzesze bezrobotnych.

Uczestników wojny ogarnęło uczucie rozczarowania: kraj nietylko nie powi- 1919 faszyści wpływu jeszcze nie mie-tał ich jako zwycięzców, ale pozostawił li ich bez obrony i opieki w powszechnym w działaniu bezpośredniem. Zwalczali chaosie i rozprzężeniu.

Jako reakcja przeciw niezaradności czyty i demonstracje oraz przez akcję rządu oraz swawoli mas i propagandzie bojówek terorystycznych. Zwalczali cią-socjalistów powstał, zapoczątkowany gle wybuchające strajki i tern zyskali przez byłych uczestników' wojny, ruch sobie sympatję społeczeństwa, zwany faszyzmem. Na czele ruchu tego stanął Benito Mussolini, redak- napływać młodzież warstw średnich, tor pisma Poppolo d’Italia, były uczest- studenci, urzędnicy. Szukają w nich nik wojny, człowiek o potężnej woli, ochrony przed terorem skomunizowa-energji i rozmachu. Wywarł on decydu- nych mas kupcy, przemysłowcy i śred-jący wpływ na dalszy przebieg wy- nia własność rolna. Żywioły te zaczy-darzeń.

Do związków faszystowskich od pierwszej chwili ich powstania garną się ludzie młodzi, ludzie o różnej wartości Po zakończeniu wojny zapanował we moralnej, ale wszyscy żądni czynu, kar-Włoszech kryzys gospodarczy, zamęt po- ni> ludzie okopów, wierzący w bezpo-lityozny i społeczny; wobec tych zja- grednie działanie, silni jednością woli wisk rząd ówczesny był zupełnie bez- ₀raz mocnem postanowieniem wytrwania i zwyciężenia.

Działalność Fascio di Combattimento.

Na wybory do parlamentu w roku odnieśli zato wielkie sukcesy oni socjalistów i rząd przez odezwy, od-

Do związków faszystowskich zaczyna nają wywierać wyraźny wpływ na cha-W marcu 1919 roku zwołał Mussolini rakter ruchu. Tworzą się faszystowskie do Medjolanu zgromadzenie delegatów związki zawodowe, zaczyna się faszy-organizacyj byłych uczestników wojny, stowski ruch syndykalny. Farmerzy W zgromadzeniu tern wzięła również i dzierżawcy popierają faszystowskie

jące.

związki robotników rolnych. Faszyści głoszą hasła solidarności klas w przeciwstawieniu do socjalistycznego hasła walki klas. W kwietniu 1921 roku wychodzi pierwszy numer pisma Lavor o d’Italia (Praca Italji), organu narodowego syndykalizmu faszystowskiego, głoszącego hasło solidarności klas i karności narodowej. Witając to pismo, Mussolini napisał: „Lavoro d'Italia obok Popolo d'Italia — to naród i praca połączone przeciw pasorzytom, jakiemi są polityka i finanse“.

W końcu 1921 roku na kongresie w Rzymie założone zostaje Narodowe Stronnictwo Faszystowskie. W roku następnym jest to już najsilniejsza organizacja polityczna w kraju.

Walka o władzę.

W roku 1922 następują pierwsze poważne starcia faszystów z komunistami i socjalistami. Rząd był bezsilnym świadkiem tych zmagań, w których znaczna część społeczeństwa wspomagała faszystów. Zbliżają się chwile decydu

W mowie swej w dniu 20. IX. 1922, którą nazwano potem mową rewolucyjną, rzuca Mussolini ważkie słowa: „Pragniemy rządzić Włochami“. Po mowie tej wypadki potoczyły się z błyskawiczną szybkością. Pierwszym etapem było ujęcie władzy przez zbrojne oddziały faszystów w Bolzano i Trydencie. Dalej nastąpił przegląd pod Neapolem zbrojnych oddziałów faszystowskich w liczbie 40.000 ; utworzenie w Perugji quadrumviratu, czyli najwyższej rady czterech, przy boku Mussoliniego; złożenie przysięgi Mussoliniemu; marsz zbrojnych oddziałów na Rzym (28. X. 1922). Rząd ogłasza dekret o stanie oblężenia, którego król nie chce podpisać, w wyniku czego dekret w kilka godzin później zostaje cofnięty. Król powierza Mussoliniemu misję tworzenia rządu. Przed wymarszem z Rzymu oddziały faszystowskie defilują przed pałacem królewskim, wznosząc okrzyki na cześć króla.

Faszyzm u władzy.

Pierwsze lata rządów faszystowskich ograniczały się do przebudowy urzędów państwowych. Rozdrobnione urzędy scalano, ujednostajniano ich pracę, łączono ministerstwa. Praca ta dokonywana była przy udziale w rządzie również i ministrów nie-faszystów. Ponad ministrami i rządem wyjątkowe stanowisko zajmował szef rządu, Benito Mussolini. Dzięki autorytetowi, jaki posiadał jako kierownik najsilniejszego stronnictwa i przywódca potężnej organizacji bojowej, zdobył on w praktyce daleko idące uniezależnienie od parlamentu. W prace rządu wprowadził on dyscyplinę, jednolitość i ciągłość. Doniosłem i trudnem dziełem tego okresu rządów było uzdrowienie finansów państwowych.

Na terenie kraju organizacje i ugrupowania polityczne, niefaszystowskie, topniały same lub były rozbijane siłą. W dążeniu do opanowania wszystkich sił społecznych kraju Czarne Koszule (milicja faszystowska) nie cofały się przed przemocą i siłą brutalną. Szczytowym momentem tej akcji było zabójstwo dokonane przez organizacje faszystowskie na czołowym deputowanym socjalistycznym Matteotim. Wywołało to gwałtowną kampanję opozycji w kraju i żywe potępienie poza granicami Włoch. Na pewien czas przerzedziły się szeregi stronnictwa faszystowskiego i jego sympatyków.

Tworzenie państwa faszystowskiego.

Właściwe dzieło faszyzmu — urabianie, ugruntowywanie i urzeczywistnianie idei państwa faszystowskiego — rozpoczęło się w drugim okresie jego rządów od roku 1925.

Pierwszą reformą konstytucyjną było wzmocnienie władzy wykonawczej oraz podniesienie autorytetu i uprawnień szefa rządu. Szef rządu nie jest już we Włoszech odpowiedzialny przed parlamentem, lecz jedynie przed królem.

Syndykaty.

Następną niezmiernie, doniosłą i całkowicie oryginalną reformą było zorganizowanie obywateli według ich udziału w produkcji. Utworzono państwowe związki zawodowe, czyli syndykaty pracowników i pracodawców poszczególnych gałęzi produkcji. Organizacja syndykal-na jest zasadniczą podstawą państwa faszystowskiego.

W danym okręgu może istnieć tylko jeden uznany przez państwo syndykat pracowników oraz jeden syndykat pracodawców każdej specjalności. Syndykat taki musi spełniać szereg warunków; między innemi grupować musi co najmniej 10°/o pracowników lub pracodawców pewnej gałęzi produkcji w danym okręgu, musi on poza tern przyjąć zasady państwa faszystowskiego. Syndykat uznany przez państwo reprezentuje wszystkich pracowników lub pracodawców danej specjalności w tym okręgu i jego postanowienia są dla nich wszystkich obowiązujące. Państwo nadaje syndykatom tym szereg uprawnień, ale roztacza nad niemi ścisłą kontrolę, aprobuje statuty, zatwierdza kierowników.

Syndykaty lokalne łączą się w federacje — te zaś w konfederacje narodowe. Istnieje sześć konfederacyj narodowych pracowników i sześć konfederacyj pracodawców według głównych gałęzi produkcji (przemysł, handel, rolnictwo, transport lądowy, transport morski i powietrzny, bankowość). Istnieje poza tern trzynasta konfederacja wolnych zawodów i artystów. Kontrolę nad syndykatami sprawuje minister korporacyj oraz narodowa Rada Korporacyjna pod przewodnictwem szefa rządu. Syndykaty pracowników i pracodawców danej gałęzi produkcji tworzą łącznie korporacje. Korporacje reprezentują całą gałęź produkcji w danym okręgu, są organem pomocniczym administracji państwowej, współdziałają z ministerstwem kor-poracyj, pośredniczą w łagodzeniu sporów między pracodawcami i pracownikami, budzą inicjatywę do produkcji, mają pieczę nad nauczaniem zawodo-wem.

Parlament.

Parlament w ustroju faszystowskim posiada ograniczoną możność kontroli nad władzą wykonawczą i nie ma prawa obalania rządu. Uchwala natomiast ustawy. Na skład parlamentu decydujący wpływ mają konfederacje syndykatów oraz Wielka Rada Faszystowska. Na jedyną listę kandydatów, ustaloną przez te instytucje, ludność głosuje jedynie kartkami: „tak“ lub „nie“. W praktyce równa się to mianowaniu posłów przez stronnictwo rządzące.

Wielka Bada Faszystowska.

Wielka Rada Faszystowska składa się z członków quadrumviratu, ministrów, sekretarzy stronnictwa faszystowskiego, prezesów senatu, izby posłów, akademji, komendanta milicji faszystowskiej oraz mianowanych przez szefa rządu na trzy lata członków. Orzeka ona w sprawach mających zasadnicze znaczenie dla państwa oraz dla życia konstytucyjnego kraju, sprawuje nadzór nad składem parlamentu i decyduje o działalności stronnictwa faszystowskiego.

Milicja faszystowska.

Ochotnicza milicja bezpieczeństwa narodowego (Czarne Koszule), utworzona z dawnych związków bojowych faszystów, przysięga na wierność królowi, pozostaje pod rozkazami bezpośrednie-mi szefa rządu, czuwa nad porządkiem w kraju, na wypadek zaś wojny przeobraża się w wojsko regularne.

Opieka społeczna i wychowanie.

Faszyzm stworzył we Włoszech szereg instytucyj państwowych dla celów społecznych, które rozwinęły szeroką i niezmiernie owocną działalność. Instytucja narodowa opieki nad macierzyństwem i dzieckiem pokrywa całe Włochy siecią poradni, ognisk i zakładów dla niemowląt. Opiekuje się matką w czasie ciąży i karmienia. W licznych żłóbkach i przedszkolach wychowuje dzieci do lat pięciu; dzieci rodziców ubogich przebywają tam całe dnie, wracając jedynie na noc do domu. Zajmuje się dziećmi upośledzonemi moralnie i fizycznie w specjalnych zakładach. Środki mate-rjalne organizacja ta czerpie z podatku, który został nałożony na bezżennych od 25 do 65 roku życia.

Bardzo wszechstronną w swej działalności jest instytucja narodowa dla zaspokojenia potrzeb kulturalnych robotnika po pracy — w skróceniu zwana Do-polavoro, czyli ,,Po pracy“. Instytucja ta buduje domy ludowe, boiska, tworzy bibljoteki, organizuje popisy sportowe, koncerty, konkursy, urządza wycieczki lądowe i morskie, tworzy chóry, orkiestry. Organizuje kursy wieczorowe ogólnokształcące i zawodowe, uniwersytety ludowe. Podejmuje budowę tanich mieszkań robotniczych. Rozciąga działalność swą na rolnictwo, prowadzi propagandę meljoracji terenów górskich. Tworzy specjalne kluby i szkoły dla kobiet. Środki materjalne Dopolavoro czerpie z subwencyj państwowych oraz otrzymuje część składek syndykatów.

Opieka nad młodzieżą oraz wychowanie młodego pokolenia w duchu państwa faszystowskiego zapewnione są przez instytucję Balilla. Nązwa jej pochodzi od imienia młodocianego bohatera z czasów walk o zjednoczenie Włoch. Prawie cała młodzież uszeregowana jest w oddziałach tej organizacji. Balilla zorganizowana jest na modłę militarną, — ścisła hierarchja, surowca dyscyplina, musztra i przysposobienie wojskowe w szerokim zakresie. Organizacja ta dzieli się na dwa stopnie: od 8 do 14 lat (Balilla) i od 14 do 18 lat (Awangardziści). Dzieli się według wzorów starorzymskich na centurje, kohorty i leg jony. Organizacja posiada doskonałe wyposażenie techniczne: sprzęt obozowy, boiska, sale do zebrań towarzyskich, bibljo-teki. Roztacza ona opiekę nad trybem życia oraz zdrowiem młodzieży: organizuje kolonje nadmorskie, górskie, obozowiska. Posiada ona własne szkoły zawodowa sztuk i rzemiosł, własne drukarnie, szkoły rolnicze z własnemi terenami. W miastach nadmorskich działają centurje żeglarskie z własnemi jachtami i t. d., i t. d.

Balilla wyrabia w młodzieży dzielność, sprawność fizyczną oraz wychowując w karności i poczuciu hierarchji, przygotowuje kadry dyscyplinowanych obywateli państwa faszystowskiego.

Wódz.

Na pracy i dziele faszyzmu wycisnął potężne piętno wódz tego ruchu B c-n i t o Mussolini, syn kowala, urodzony w Varano dei Casolari w Romanji w roku 1883. Już w dzieciństwie zaznaczyła się jego bezwzględna, skłonna zarówno do dobrego, jak i do złego, natura, buntowmicza, ale pogardzająca wszyst-kiem prócz władzy. Mussolini kończy szkołę początkową i seminarjum nauczycielskie, zostaje nauczycielem. Nagle wyjeżdża do Szwajcarji, pracuje tam jako wyrobnik, dostaje się do redakcji pisma socjalistycznego, wreszcie wydalony z tego kraju za działalność wywrotową wraca do ojczyzny. Bierze czynny udział we włoskim ruchu socjalistycznym. W roku 1912 staje się jednym

Mare . Nostrum (nasze

809

Faszyzm.

310

z przywódców socjalizmu włoskiego i kierownikiem pisma Avanti. Po wybuchu wojny usunięty z partji socjalistycznej za nawoływanie do wzięcia udziału w wojnie, zakłada w Medjola-nie dziennik Poppolo d’Italia. W wojnie bierze czynny udział w randze kaprala bersalierów. W roku 1917 zostaje raniony. Po wyleczeniu nie wraca już na front. Wraca natomiast do swego pisma, w którem wyraźnie oddala się od socjalizmu i głosi wojnę aż do zwycięstwa. Dalsze dzieje Mussoliniego są dziejami faszyzmu.

Kosztem wielkiej zdobyczy społeczeństw zachodnio - europejskich : kosztem wolności, zrealizował Benito Mussolini we Włoszech jedność i ciągłość kierownictwa państwowego. Ideałem dla tego człowieka jest dyscyplina militarna i potęga Włoch. Hasła, które rzuca, są zawsze podobne do rozkazów na polu bitwy. Razi w nim zamiłowanie do przejaskrawionych, niekiedy teatralnych gestów, a zarazem imponuje entuzjazm młodości. Człowiek to pełen rozmachu i energji, wytrwale i konsekwentnie dążący do wytkniętego celu bez względu na to, jakie środki do tego celu prowadzą. W imię swych ideałów podeptał i nadal depce wiele : wolność obywatelską, wolność prasy, a wielekroć nawet prawo.

Nawiązanie do tradycyj starorzymskich.

Włochy faszystowskie uważają się za bezpośredniego spadkobiercę Rzymu Cezarów — tego władcy świata, dla którego jedynym pokojem był „pax ro-mana“, pokój podbitych ludów w cieniu władzy i miecza legjonów rzymskich. W tradycji tej znajduje dla siebie oparcie pewien mesjanizm związany z pojęciem faszystowskiego państwa i jego roli w przyszłości.

Zarówno terminy i nazwy funkcyj państwowych, jak i hasła uzasadniające imperialistyczne dążenia Włoch współczesnych czerpane są obficie z historji Rzymu. Godło (rózgi liktorskie), ukłon faszystowski (uniesienie ramienia), nazwy urzędów, jak np. podesta (burmistrz), zaczerpnięte są ze wzorów starożytnego i średniowiecznego Rzymu. Dla celów politycznych wznawiane są nazwy: morze Adrjatyckie to dawno zapomniane

morze), kolonje Afryki Północnej to Prowincja Afryka. W nazwach tych kryje się tradycja imperjalizmu rzymskiego, o której wznowieniu marzą przywódcy faszyzmu.

Idea faszyzmu.

Program faszyzmu był rzeczą wtórną. Faszyzm najprzód działał, a potem uzasadniał. Poznać faszyzm możemy jedynie, badając to, co stworzył. A stworzył państwo, państwo narodowe, państwo hierarchiczne, wkraczające we wszystkie dziedziny życia społecznego, państwo syndykalne.

W zasadniczej idei tego państwa przeciwstawia się faszyzm liberalizmowi (-»Liberalizm), bo ponad wolność obywateli wynosi jako coś wyższego dobro państwa narodowego. Przeciwstawia się demokracji (—» Demokracja), bo zaprzecza równości obywateli i głosi konieczność hierarchji w służbie dla państwa. Przeciwstawia się socjalizmowi (-» Socjalizm), bo potępia walkę klas i głosi współpracę klas dla najwyższego dobra — państwa narodowego.

St. W. Rybicki.

Z literatury w języku polskim dotyczącej faszyzmu polecić można następujące dzieła: Prezzolini Giuseppe: Faszyzm, Warszawa 1926. Ménotti Corvi Antonio: Ustrój faszystowski w Italji, Warszawa 1930. Gentile Giovanni: Źródła i doktryna faszyzmu, Warszawa 1933. Volpe Gioacchino: Rozwój historyczny faszyzmu, Warszawa 1933. Rogo-wicz Wacław: Reflektorem po Czarnych Koszulach, Warszawa 1932.

FEMINIZM. Słowo feminizm pochodzi z języka francuskiego (féminisme), jest oparte na źródłosłowie łacińskim (femina — kobieta) i oznacza dążenie do poprawy sytuacji kobiety w społeczeństwie przedewszystkiem przez rozszerzenie jej praw.

Feministą czy feministką nazywamy zwolenników feminizmu, ludzi przekonanych o słuszności i potrzebie równouprawnienia kobiety, ludzi, którzy czynnie dążą do wywalczenia lub osiągnięcia przez kobiety odpowiedniego stanowiska w społeczeństwie.

W tem samem znaczeniu używane bywa, zwłaszcza zaś używane bywało dawniej, obce, również francuskiego pochodzenia słowo emancypacja, t. zn. wyzwolenie z niewoli lub oswobodzenie od przeszkód natury prawnej, materjalnej i moralnej.

W Polsce używano tych wszystkich określeń. Obecnie całość nowoczesnych dążeń świata kobiecego określa się najczęściej mianem ruchu kobiece-g o, obejmującein szeroki zakres ideowy i niemniej szeroką działalność praktyczną. Dziś, gdy kobieta w większości krajów cywilizowanych ma te same, co mężczyzna, prawa cywilne i polityczne, gdy może zajmować wszelkie stanowiska, gdy pracuje na wszelkich polach działalności ludzkiej, gdy jest towarzyszką mężczyzny równą mu umysłowo, gdy sama decyduje o swojej doli, swym majątku, swem postępowaniu, sama podróżuje, kupuje, prowadzi przedsiębiorstwa i organizacje -— nie do wiary wydaje nam się, że istniały czasy, kiedy zapytywano, czy kobieta ma duszę, gdy uważano ją powszechnie za twór niższego gatunku niż mężczyzna, gdy ograniczono jej osobistą swobodę do granie niemal więziennych.

Pierwsze próby wyzwolenia kobiet.

Aż do XVIII w., do pierwszych jaskółek dążeń demokratycznych, nigdzie w krajach chrześcijańskich i cywilizowanych nie przyznawano kobiecie innych zadań i praw ponad te, które związane były z jej płcią : małżeństwem i macierzyństwem, oraz z życiem domowem i gospodarstwem w domu. Kobieta była pod władzą moralną i materjalną najprzód ojca, potem męża czy brata, lub wreszcie jakiegoś krewnego rodzaju męskiego. Kobieta była całe życie niepełnoletnią i bezwłasnowolną, bo nawet matka wdowa musiała pozostawać pod władzą syna.

Wraz z powiewem nowych pojęć o człowieku, pojęć nowoczesnych, demokratycznych i racjonalistycznych, wraz z teorjami o początkowej równości człowieka (J. J. Rousseau) przyszedł czas na rewizję stanowiska kobiety w społeczeństwie, w rodzinie i w państwie. Niemal równocześnie z wielką rewolucją francuską, która uznała kobiety za wolne obywatelki, ukazała się w Londynie w r. 1794 książka młodej autorki M a-ry Wollstonecraft p. t. „Vindication .of the rights of Women“ (Żądanie praw dla kobiety), która była pierwszym sformułowanym manifestem feminizmu europejskiego.

Drugim punktem przełomowym w hi-storji wyzwalania się kobiety był w r. 1867 pierwszy w parlamencie angielskim wniosek o przyznanie kobietom prawa głosowania, czyli politycznego równouprawnienia, wniosek postawiony przez znakomitego ekonomistę-socjologa Johna Stuarta Mili a, autora słynnej książki p. t. „Subjection of Women“, wydanej w Londynie w r. 1869, a przetłumaczonej na język polski w r. 1886 p. t. „Poddaństwo kobiet“.

Feminizm zarówno w swej pierwszej fazie, jak i później, miał za sobą wybitnych uczonych i działaczy - mężczyzn i powoływał się na najnowsze prądy nauki i myśli europejskiej. Szczególnego poparcia doznała akcja feministyczna od pozytywizmu i socjalizmu (August Bebel: „Kobieta a socjalizm“). Oba te kierunki filozoficzno-społeczne uznawały i faworyzowały dążenia do równouprawnienia kobiet.

Rozkwit feminizmu.

Jak wyglądały w praktyce środki działania obozów feministycznych w Europie? Skrystalizowały się one w ciągu XIX w., przechodząc w drugiej jego połowie do coraz energiczniejszej akcji, której ośrodkiem stały się organizacje kobiece. Najostrzejsze formy przybrała walka feministyczna w Anglji, gdzie z początkiem XX w. wystąpiły na widownię t. zw. sufrażystki, nie cofające się przed gwałtownemi manifestacjami publicznemi i wszelkiemi środkami agitacyjnemi, przed walką z policją, przed więzieniem i głodówką. Zwalczane bezwzględnie przez rządy i konserwatywne odłamy społeczeństwa, sufrażystki zdołały jednak przeprowadzić zczasem swoje postulaty. Anglja przyznała kobietom prawa polityczne tuż przed wielką wojną. Dziś w Londynie stoi pomnik słynnej sufrażystki pani Pankhurst, prześladowanej ongiś i więzionej.

Energiczna działalność, jaką kobiety rozwinęły w tym samym czasie w Stanach Zjednoczonych, doprowadziła do przyznania kobietom równouprawnienia samorządowego i politycznego kolejno w różnych stanach. Już przed wojną Amerykanki przodowały pod tym względem Europejkom.

Z krajów europejskich najpierwsze uznały równouprawnienie kraje skandynawskie, wysoce kulturalne i uspołecznione, oraz Holandja i Szwajcarja. Naogół prawa swe uzyskiwały kobiety drogą propagandy, urabiania opinji, przekonywania na wiecach, w prasie, w książkach naukowych i beletrystyce. Zdobywały je przeważnie stopniowo, a więc kolejno, np. prawo głosowania w gminie, prawo czynne wyborcze przed prawem biernem, prawa wyborcze do organizacyj handlowych i ekonomicznych, prawa polityczne ograniczone cenzusem podatkowym, zanim doszły do pełnego równouprawnienia.

Dziś z wyjątkiem kilku krajów, w których prawa kobiet są minimalne (Francja, Włochy, Bułgar ja, Rumun ja oraz Niemcy po przewrocie hitlerowskim), Europejki korzystają wszędzie z równouprawnienia politycznego i cywilnego. Dowodem tego jest, że nietyl-ko wybierają, lecz i są wybierane na posłów do parlamentu, wchodzą do rad gminnych i miejskich, zajmują stanowiska w urzędach. Wprawdzie dotychczas procent posłanek do parlamentu nigdzie nie odpowiada stosunkowi liczebnemu płci obywateli, z biegiem lat jednak przeważnie się zwiększa. Na stanowiska ministrów powołane były dotychczas kobiety w Finlandji, Danji, Anglji i Stanach Zjednoczonych; jako posła pełnomocnego wysłała kobietę po raz pierwszy na placówkę zagraniczną dyplomacja Rosji sowieckiej.

Rozwój feminizmu w Polsce.

Pierwsze świadome i programowe sformułowanie dążeń emancypacyjnych kobiet polskich dokonało się w grupie t. zw. „Entuzjastek“, kobiet wykształconych i śmiałej myśli. Przewodziła im pisarka i filozofka Narcyza Żmi-c h o w s k a. Dążeniem ich było nietyl-ko uznanie w kobiecie samodzielnego człowieka, lecz otwarcie jej wszystkich dróg do wykształcenia i wolności.

Taranem w zaśniedziałe niury przesą-

dów ówczesnych była książka B d w a r- cele i stał się niepotrzebny. Byłoby to

Prądzyńskiego

życia i pracy zarobkowej.

pra- jednak twierdzenie zbyt pochopne, wach kobiety“, wydana w r. 1873 oraz Wszystkie powyższe postulaty ruchu w beletrystyce powieść Elizy Orze- kobiecego zostały wprawdzie uznane szkowej „Marta“ (rok tenże), uka- teoretycznie, lecz praktyczne ich speł-zująca bezsens wychowania kobiety bez nienie niezupełnie weszło w życie. Dla-przygotowania jej do samodzielnego tego też ruch kobiecy nie zamarł, organizacje zaś kobiece robią wszystko, aby Od tej pory nie ustaje właściwie ni- go podsycić nietylko na gruncie na-gdy owocna i energiczna działalność szym, ale i na terenie międzynarodo-organizacyj kobiecych, która rozwija wym.

się konsekwentnie, wkraczając na coraz p₀ llZySkaniu w większości kultural-nowe pola i wysuwając nowe żądania, nych krajów praw politycznych, cy-Postulaty polskiego ruchu kobiecego wilnych, prawa wykształcenia i pracy streszczały się w następujących punk- kobiety jednoczą dziś swe wysiłki w celu tac^1:    obrony stanowisk, zyskiwania nowych

prawo do wykształcenia bez ograni- placówek i przeprowadzenia reform ezeń i przygotowanie do zawodu.    społecznych. Nie są spełnione do dziś

prawa polityczne i cywilne,    dnia postanowienia paktu Ligi Naro-

cę za równą pracę“. Pod tym wzglę-prawa moralne, zwłaszcza dotyczące dem kobiety na całym świecie są jeszcze małżeństwa i macierzyństwa.    upośledzone i walczą o swe słuszne pra-

W Polsce rozwój feminizmu odbywał wa. Cios zadany ruchowi kobiecemu się w specjalnych warunkach, łączył się przez rząd hitlerowski (-^Hitleryzm) bowiem z dążeniami całego narodu do w Niemczech, które były zawsze bastjo-niepodległości. Polki odgrywały w ru- nem emancypacji kobiet, zmusił femi-chu wyzwoleńczym wielką, ofiarną i bo- nistki na całym świecie do wzmożenia haterską rolę, dlatego też nie potrze- swej działalności i wytężenia całej bowały prowadzić o swoje prawa energji dla odparcia tego ciosu, walki tak gwałtownej, jak Angielki.

Były one same czynnym motorem uzyskania wolności przez cały naród i dlatego szczęśliwe skutki niepodległości — swobody obywatelskie i równe prawa — nie mogły ich ominąć.

Dekret Naczelnika Państwa Józefa

prawo do pracy zarobkowej i do dów, przyznające kobietom „równą pła-wszelkich stanowisk

Piłsudskiego w dniu 28 listopada 1918 r., dekret o ordynacji wyborczej, postawił zasadę politycznego równouprawnienia, dając kobietom czynne i bierne prawa wyborcze narowili z mężczyznami.

Cele i zadania feminizmu dzisiejszego.

Życie nowoczesne stwarza zresztą nowe wciąż zagadnienia, wobec których kobiety muszą zająć stanowisko odpowiadające ich interesom i moralności. T tak zagadnienia wychowania, unowocześnienia gospodarstwa domowego, opieki nad matką i dzieckiem, a zwłaszcza opieki społecznej nad dzieckiem kobiety pracującej, opuszczonem lub upośle-dzonem prawnie, sprawy pracy zawodowej i konflikt pracy zawodowej z pracą w domu i życiem rodzinnem w dawnej formie, obrona kobiet przed skutkami bezrobocia, a w ostatnich la-W dzisiejszym stanie rzeczy możnaby tach kwestja polityczna tak powszech-uważać, że feminizm osiągnął u nas swe nie ważna, jak rozbrojenie i organi-

przejmują

stwa,

Feudalizmem pierwotnym, jeżeli stan ten wytworzył się w gromadach niezorganizowanych, wtórnym — jeżeli w społeczeństwach, których organizmy państwowe uległy z tych czy innych powodów rozkładowi.

Tak więc przejawy feudalizmu i procesy feudalizacji spotykamy zarówno u pierwotnych mieszkańców Nowej Kaledonji i Polinezji dzisiaj, jak u ludów europejskich w średniowieczu.

nazywamy

zacja pokoju powszechnego — to wszystko są sprawy, które budzą gorące zainteresowanie kobiet na całym świecie.

J. Krawczyńska.

Obszerniejszy i najświeższy szkic dziejów ruchu kobiecego w Polsce znajdą Czytelnicy w książce jubileuszowej Klubu Politycznego Kobiet Postępowych „Na straży praw kobiety“, Warszawa 1930.

FEUDALIZM.

Feudalizm w znaczeniu szerszeni.

W społeczeństwie zorganizowanem państwo zapewnia każdemu obywatelowi bezpieczeństwo życia i mienia, spełnia zatem rolę opiekuna i obrońcy każdego z pośród swoich obywateli.

Wyobraźmy sobie zkolei gromadę ludzką pozbawioną organizacji państwowej. Każda poszczególna jednostka będzie tam zdana na swoje własne siły. Jasnem jest, że w tych warunkach jednostki silniejsze, które potrafią nietylko zabezpieczyć swój stan posiadania, ale go nawet powiększyć kosztem słabszych, nabierają większego znaczenia. Jednostki słabsze, nie umiejące same dać sobie rady, zaczynają się grupować wokół nich. Wzamian zwi pomoc i opiekę uznają nad sobą ich władzę i niejednokrotnie za cenę spokojnego korzystania ze swego majątku zrzekają się nawet na ich rzecz swego prawa własności. Tak więc pod wpływem niebezpieczeństwa, przedewszyst-kiem zewnętrznego, w niezorganizowa-nej gromadzie ludzkiej powstają grupy jednostek słabszych, skupionych wokół silniejszych i związanych z niemi węzłami osobistej zależności.

Zupełnie podobny proces da się także ₄ zaobserwować wówczas, kiedy już istniejący organizm państwowy zaczyna źle funkcjonować, t. zn. kiedy państwo nie jest w stanie zabezpieczyć ani życia, ani majątku swych obywateli.

I tutaj wokół jednostek silniejszych lub bardziej wpływowych zaczynają się skupiać ludzie słabsi lub bardziej niezaradni. Jednostki silniejsze, udzielając pomocy słabszym pewne obowiązki państwa wobec jego obywateli. Ale oczywiście nie czynią tego bezinteresownie, bo sięgają wza-mian po prawa przysługujące dotychczas jedynie państwu. W ten sposób powstają jakby państwa w państwie.

Stan ten, polegający na skupianiu się jednostek słabszych wokół silniejszych, związywaniu się pierwszych z drugiemi węzłami osobistej zależności i przejmowaniu przez drugich pewnych praw i obowiązków należących do pań-feudalizmem.

Feudalizm w znaczeniu węższem.

W mowie potocznej termin feudalizm ogranicza się jednakże do tego feudalizmu, który wytworzył się w wiekach średnich na terenie krajów wchodzących niegdyś w skład monarchji Karola Wielkiego i rozwinął się szczególnie bujnie we Francji. Był to oczywiście, zgodnie z naszą poprzednią definicją, feudalizm wtórny.

Powstanie feudalizmu.

Proces feudalizacji wtórnej krajów zachodnio-europejskich zaczyna się bardzo wcześnie. Kiedy w ciągu wieku IV schyłkowe Cesarstwo Rzymskie przeżywa ostry kryzys wewnętrzny —

zale-

wówczas rozpoczyna się tarn znany nam dobrze proces feudalizacji społeczeństwa. Do możnych właścicieli ziemskich, którzy dzięki swoim osobistym wpływom i bogactwu potrafili sobie wywalczyć u rządu przywileje podatkowe i sądowe, zaczynają się zwracać z prośbami o pomoc i opiekę okoliczni drobni rolnicy. Za cenę zrzeczenia się na rzecz możnych prawa własności swoich mająteczków zostają uznani za należących do ich otoczenia i jako tacy korzystają ze wszystkich przywilejów swoich opiekunów. Owi drobni rolnicy zachowują wprawdzie prawo użytkowania swej ziemi, ale jej własność przechodzi w ręce możnych, zwiększając w ten sposób ich potęgę i znaczenie. Tego rodzaju umowy nosiły nazwę patrocinia vicorum (t. zn. opieki nad wsiami). Patrocinja przez swój szybki rozwój rujnują administrację schyłkowego Cesarstwa Rzymskiego i przyśpieszają jego rozkład.

Feudalizacja państw germańskich rozpoczyna się wtedy, gdy wskutek sporów sukcesyjnych w rozradzających się dynastjach królewskich władza poszczególnych monarchów maleje, a znaczenie bogatych i wpływowych rodów oraz przedstawicieli wyższego duchowieństwa wzrasta. Możni uniezależniają się coraz częściej od panujących, uzyskując dla swoich posiadłości t. zw. i munit et y (od łac. immunitas — uwolnienie, wyjęcie). Na mocy przywilejów imunitetowych urzędnicy królewscy nie mieli prawa wstępu na teren dóbr uprzywilejowanych dla wy-. konywania władzy policyjnej, pobierania podatków i sprawowania sądów. Wszystkie te funkcje pełnił właściciel dóbr, tak że jego posiadłość pod pew-nemi względami nabierała charakteru małego państewka. Tereny imunizowa-ne dla okolicznej ludności, wystawionej na zdzierstwa i nadużycia niedy-scyplinowanych urzędników królewskich, posiadają ogromną moc atrakcyjny; jak wokół magnesu grupuje się wokół nich okoliczna ludność. Ceną wejścia do imunitetu jest zazwyczaj zrzeczenie się prawa własności swojej ziemi na rzecz możnego, który dawnemu właścicielowi pozwala jedynie na jej użytkowanie. Ponieważ wzrost liczby ludzi zależnych od możnego potęguje jego znaczenie, zaczyna więc on zkolei użyczać swojej opieki tym, którzy wprawdzie nie posiadają żadnego majątku, ale mogą mu być pożyteczni przez swoją służbę czy to przy jego dworze, czy też w jego drużynie. Ludzie ci nazywani, podobnie jak spełniający dawniej te funkcje niewolnicy, wasalami (łac. vassus od celtyckiego was — sługa), a zczasem wprost tylko „ludźmi“ (po łac. homo), otrzymują od swego pana, zwanego w stosunku do nich senjorem (od łac. senior — starszy, godniejszy), wynagrodzenie bądźto w formie utrzymania w naturze, bądź też w formie przyznania do użytkowania takiego nadziału ziemi, któryby mógł stanowić równowartość owego utrzymania. Takie nadanie ziemi w użytkowanie zowie się beneficjum (od łac. beneficium — łaska, dobrodziejstwo). Jak widać z powyższego, z takiej transakcji ciągnęły zyski obie strony. Posiadała ona przeto charakter umowy i zwała się k o m e n-dacją (od łac. commendatio cenie, polecenie). Ponieważ zaś średniowiecze lubowało się w symbolistyce, z komendacją związana była eere-monja, polegająca na tern, że wasal, klęcząc przed przyszłym senjorem, składał w jego ręce swoje, złożone jak do modlitwy. Miało to znaczyć, że siebie w ręce senjora powierzył (po łac. se in manus senioris commendavit). Stąd też i nazwa komendacji na oznaczenie umowy wasalnej.

Ale oto znów za pierwszych lat panowania dynastji Karolingów następuje zasadnicza zmiana. Państwo Franków przeżywa wówczas okres odrodzenia. Władza królewska odzyskuje dawne znaczenie. Oczywiście w tych warunkach przywileje imunitetowe muszą ulec znacznemu ograniczeniu. Zmienia też swój pierwotny charakter instytucja wasalstwa, którą Karol Wielki stara się zmienić na jedno z ogniw administracji państwowej. Senjorzy mają się stać odtąd pośrednikami między królem i swoimi wasalami oraz pod osobistą odpowiedzialnością pilnować wykonywania przez nich nakazów władcy.

Po śmierci Karola Wielkiego w kraju zapanował chaos, który specjalnie silnie się przejawił w państwie Zachodnich Franków, czyli w późniejszej Francji. Królowie nie byli w stanie ani ochronić państwa od najazdów Normanów, Arabów, Węgrów, ani też zapewnić swoim poddanym bezpieczeństwa. Powracają wtedy do znaczenia możni, a przynajmniej ci z pośród nich, którzy mogli służyć obroną tym wszystkim, którzy ich o nią błagali. Instytucja wasalstwa powraca w tych warunkach do dawnego charakteru przedka-rolińskiego. Wokół możnych grupują się coraz liczniejsze rzesze ludzi zależnych — wasali. Z drugiej strony król, widząc ich energję, zazwyczaj nadaje im urząd komesa (od łac. comes — towarzysz, urzędnik dworski), czyli hrabiego (od Staroniem, grâvo — naczelnik), i oddaje pod zarząd daną część kraju.

Po upadku dynastji Karolingów rządy raz po raz przechodzą w ręce królów wywodzących się z pośród miejscowego możnowładztwa ; hrabiowie, widząc w nich tylko sobie równych, nie chcą uznać ich władzy nad sobą.

W rezultacie królowie z nowej dynastji są uznawani jedynie przez swoich własnych wasali oraz tych, których ręką zbrojną do uległości zmusili. Pozostali trwają w oporze. W takiej sytuacji nie pozostaje im nic innego, jak wejście na drogę kompromisu. Zgadzają się więc na to, by zależność służbowa, jaka łączyła dawniej hrabiego — jako urzędnika prowincjonalnego — z królem, została zastąpiona przez zależność osobistą, t. zn. taką, jaka łączyła wasala z senjorem. Oczywiście w dalszej konsekwencji zarówno terytorjum administrowane przez hrabiego, jak władza sprawowana nad niem z ramienia królewskiego, zostają przyrównane do beneficjum.

W administrowaniu swemi okręgami hrabiowie są zupełnie niezależni, tak dalece, że król nie ma żadnej władzy nad ich poddanymi. Zależność hrabiów-wasali od króla przypomina pod pew-nemi względami federację państw, z których każde, zachowując swój wewnętrzny ustrój, wchodzi w' skład pewnego związku, ‘występującego naze-wnątrz jako jedna całość.

Organizacja państwa feudalnego.

Z chwilą gdy feodalizm staje się podstawą ustroju państwowego, rozpoczyna się uściślanie luźnych dotychczas zasad stosunku wasalnego. W okresie od wieku X do XIII, który był czasem rozkwitu feudalizmu, wyrabia się uświęcona przez zwyczaje i utrwalona przez zapiski prawników organizacja życia feudalnego.

Zawiązanie stosunku wasalnego następowało naskutek zawarcia umowy, której zewnętrzny ceremonjał przypominał dawną komendację. Przyszły wasal, podobnie jak to miało miejsce dawniej, uroczyście poddawał się władzy swego senjora, składając na klęczkach w jego ręce swoje, złożone jak do

szukaj w łomie piątym!

modlitwy. Sen,jor podnosił go z klęczek i składał na ustach jego pocałunek. Ceremonja ta nosiła nazwę h o-m a g j u m (od łac. hominium — uznanie się za wasala) albo hołdu (od niem. Huldigung ■— to samo znaczenie, co hominium). Bezpośrednio potem wasal składał stojąc przysięgę na ewan-gelję lub relikwje świętych, że dochowa wierności swemu senjorowi i będzie się dobrze wywiązywał ze wszystkich obowiązków wasalnych. Wówczas zko-lei senjor, wręczając wasalowi jakiś przedmiot, symbolizujący beneficjum (kawał darniny — jeśli była to ziemia, gałąź — jeśli las), przekazywał mu władzę nad niem i oddawał uroczyście w jego posiadanie. Ta druga część ceremonji nosiła nazwę inwestytury (od łac. investio — odziewam, nadaję).

Ponieważ hołd posiadał charakter zobowiązania czysto osobistego między ściśle określonemi osobami, kontrakt wasalny tracił moc obowiązującą z chwilą śmierci jednej ze stron, t. zn. senjora lub wasala. Zarówno w jednym, jak i w drugim wypadku, o ile chciano, aby obowiązywał on nadal, musiał być przez spadkobierców odnowiony. W przeciwnym razie beneficjum wracało do rąk senjora.

Obowiązki, których wasal obiecywał przestrzegać w przysiędze składanej w czasie hołdu, dzieliły się na nakazy i zakazy. Do pierwszych zaliczano p o-moc (po łac. auxilium) i radę (po łac. concilium), przyczem przez pomoc rozumiano przedewszystkiem pomoc zbrojną, zaś tylko w wyjątkowych wypadkach materjalną, przez radę — obowiązek zasiadania w radzie senjora. Obowiązek pomocy zbrojnej nakazywał wasalowi stawiać się z przewidzianym w akcie inwestytury pocztem na każde wezwanie senjora.

Prawo feudalne przewidywało zazwyczaj cztery wypadki, kiedy wasal był obowiązany śpieszyć z pomocą materjalną senjorowi, a mianowicie: l-o gdy senjor dostał się do niewoli (na opłacenie okupu), 2-o gdy odbywało się pasowanie na rycerza jego najstarszego syna, 3-o gdy wydawał za-mąż swoją najstarszą córkę, wreszcie 4-o kiedy brał udział w wyprawie do Ziemi Świętej. Obowiązek rady był niemniej uciążliwy, zmuszał bowiem wasala do zasiadania w radzie senjora, która obok funkcyj doradczych w jego prywatnych sprawach doradzała mu w sprawach publicznych oraz spełniała rolę trybunału' sądowego dla spraw feudalnych. Co do zakazów, których zazwyczaj wymienia się sześć, wszystkie one sprowadzały się do jednego, t. j: zabraniały szkodzenia w jakikol-wiekbądź sposób osobie i interesom senjora.

Nadawane wasalowi przez senjora beneficjum zachowało dawną swoją zasadniczą cechę, t. zn. pozostawało własnością senjora. Jednakże przedmiotem jego w przeciwieństwie do okresu poprzedniego jest wyłącznie ziemia (zczasem następują od tej zasady odstępstwa). Od połowy wieku XI termin beneficjum jest zastępowany przez termin pochodzenia germańskiego feudum (od Staroniem, fiku — bydło, majątek), który w języku polskim zwykliśmy zastępować terminem 1 e n-no (od niem. leihen — użyczać).

Senjor mógł posiadać wielu wasali. Ich liczba zależała jedynie od jego potęgi i zamożności. Wraz ze swymi wasalami tworzył senjor t. zw. grupę feudalną, t, zn. jednostkę, która zazwyczaj posiadała charakter polityczny i stanowiła jakgdyby małe państewko. Członkowde jednej i tej samej grupy feudalnej zwali się w stosunku

wielkiej rewolucji, lecz będzie coraz bardziej ograniczany i spychany do stosunków prawno-prywatnych (—> Francja).

do siebie parami (od łae. par— równy).

Grupa feudalna nie stanowiła w społeczeństwie jednostki odosobnionej, ale zazwyczaj wiązała się z innemi grupami feudalnemi. Przez senjora, który, można powiedzieć, z reguły był sam czyimś wasalem, wchodziła w skład grupy wyższej, a przez wasali, którzy niejednokrotnie posiadali swych własnych wasali, wiązała się z grupami niższemi. W ten sposób wytwarzała się hierarchja zależności feudalnych. U szczytu tej hierarchji stał w zasadzie król, który zajmował w niej miejsce najwyższego senjora. W rzeczywistości niewiele to wpływało na powiększenie jego potęgi, obowiązująca bowiem zasada feudalna, że wasal mego wasala nie jest moim wasalem, zamykała mu drogę do oddziaływania na jego poddanych, nie będących równocześnie jego bezpośrednimi wasalami. Hierarchja feudalna, początkowo niewyraźna i splątana, w ciągu wieku XII ulega uporządkowaniu, aby w wieku XIII wystąpić w postaci zupełnie już zakończonej. Wytwarzają się stopnie, a z każdym z nich związany. jest tytuł. Tak więc po księciu idzie markiz, a dalej hrabia, viee-hrabia, baron, kasztelan i wreszcie zwykły rycerz.

Rozprzestrzenienie się feudalizmu.

Czasem rozkwitu feudalizmu jest okres od wieku X do XIII. Opanowuje on- wtedy całkowicie Francję, skąd w różnych okresach czasu przenosi się do Niemiec, Włoch, Hiszpanji i Anglji. Krzyżowcy zanoszą go nawet do Ziemi Świętej i Cesarstwa Łacińskiego. Dążenia centralistyczne królów francuskich, a zwłaszcza energiczne rządy Filipa Pięknego (1268—1314), podkopują znaczenie feudalizmu w życiu pań-stwowem. Przetrwa on wprawdzie we Francji w wielu dziedzinach aż do

Polska rodzimego feudalizmu w tych formach z jakiemi zapoznaliśmy się na terenie Francji, nie wytworzyła. Pozostając w stosunkach z Cesarstwem Niemieckiem i ulegając jego wpływom, przejmowała sporadycznie pewne urządzenia feudalne. Przeszczepianie jednakże już w formie skończonej na grunt polski, nie potrafiły one zespolić się z miejscowemi zwyczajami prawne-mi i nie odegrały wobec tego większej roli w historji naszego kraju.

T. Manteuffel.

Ważniejsza literatura w jęz. polskim: St. Smolka: Początki feudalizmu. Przegląd Naukowy i Literacki, 1875, IL M. Hände 1 s m a n : Z metodyki badań feudalizmu, Warszawa 19l7. R. Gródecki: Zagadnienia feudalizmu w Polsce. Przegląd Współczesny, 1930. T. Manteuffel: Teorja ustroju feudalnego według Con-suetudines Feudorum, W. 1930. Z. Wojciechowski: Ustrój polityczny Śląska do końca XIV w., Kraków 1932. A. V otulani: Lenno Pruskie, Kraków 1930.

FILM. (Tabl. 33—39).

Na czem polega sztuka filmowa.

Jak powstaje dzieło sztuki? — pytamy często, patrząc na obraz, słuchając koncertu, czy czytając książkę. Na pytanie łatwo odpowiedzieć, jeżeli uświadomimy sobie poszczególne etapy powstawania książki, obrazu, czy koncertu. Malarz tłumaczy na język pendzla, palety i płótna otaczający go śwdat barw i kształtów, literat używa w swej pracy słowa, a muzyk przetwarza i uszlachetnia dźwięki, dając im nową formę i treść. Każdy artysta, człowiek — jak to się zwykło mówić — posiadający talent, tworzy w dziele sztuki no-

pożądanych efektów świetlnych. Twórca filmowy musi zastanowić się, jakie ustawienie aparatu będzie najodpowiedniejsze, jaka fotografja zrobi najlepsze i najwłaściwsze wrażenie na widzu. Wybór odpowiednich wycinków świata obrazów i dźwięków, sposób ujęcia i utrwalenia tych wycinków na taśmie filmowej — oto pierwsze zadanie twórcy filmowego, pierwszy etap jego pracy.

wą rzeczywistość, której kształty i sposób oddziaływania na widza, czytelnika czy słuchacza zależy od mater jału i instrumentów, któremi posługuje się twórca.

Scenariusz.

Artysta, tworząc, wypowiada się, narzuca innym ludziom jakąś inyśl czy ideę. Inaczej mówiąc : każde dzieło sztuki ma treść, ma jakiś temat. Utarło się błędne przekonanie, że do filmu nadają się tylko pewne określone tematy, posiadające żywą akcję, dużo ruchu i t. d. Jest to pogląd błędny, każdy bowiem scenarjusz przetworzyć można na piękny i interesujący film, filmem wyrazić można każdą myśl i każde uczucie. Mamy filmy, których treścią jest przedstawienie nastroju smutku jesiennego, inne zajmują się sprawami społecznemi czy naukowemi (długi wojenne, życie termitów), inne wreszcie odmalowują konflikty między ludźmi czyto w formie poważnej (dramat), czy na wesoło (komedja, farsa, groteska).

Kamera i mikrofon.

Tworzywem w filmie jest świat obrazów i dźwięków, a instrumentami — fotograficzna kamera i mikrofon, pozwalające utrwalić na taśmie rzeczywiste dźwięki i obrazy. Sztuka jednak nie polega na kopjowaniu rzeczywistości, lecz na jej przetwarzaniu i dlatego aparat filmowy i mikrofon dopiero wtedy stają się środkami tworzenia artystycznego, kiedy pozwolą widzowi lepiej widzieć i lepiej słyszeć, inaczej patrzeć na świat, inaczej, w nowy i nieznany sposób słuchać dźwięków świata.

Twórca filmowy ma nieprzeliczoną ilość możliwości pokazania na ekranie określonego przedmiotu czy grupy przedmiotów, może bowiem fotografować zgóry, zdołu, zboku, pod tym czy pod innym kątem, używając tych czy innych filtrów i przesłon dla zdobycia

Montaż.

Kiedy wybór został już dokonany, trzeba wybrane fragmenty w odpowiedni sposób ułożyć, uszeregować i w jedną całość zestroić. I tu mamy do czynienia z drugim instrumentem twórczym artysty filmowego, z m o n-t a ż e m. Montaż w znaczeniu technicz-nem to łączenie, sklejanie poszczególnych odcinków taśmy, ujmując zaś sprawę głębiej, to środek umożliwiający twórcy filmowemu budowę nowej rzeczywistości, wyzwolonej z więzów czasu i przestrzeni. W pierwszych latach istnienia kina reżyser, który wówczas uważał film za kopję teatru, nie znał montażu, nie posługiwał się nożyczkami, nie krajał i nie kleił taśmy, wyświetlając ją w salce bioskopu czy też iluzjonu w tym samym porządku, w jakim fotografowano scenkę jakiegoś dramatu lub komedji. Montaż stosowany po raz pierwszy przez wielkich reżyserów amerykańskich, pionierów sztuki filmowej, takich jak Griffith, Mille czy Ince, udoskonalony przez młodych filmowców francuskich, t. zw. awangardę (Clair, Dellu c, L’Herbier), a w Sowietach doprowadzony do największej doskonałości (D ż i g a Wiertow, Eisenstein, Pudowkin), zmienił zupełnie charakter kina, z nieciekawej kopji teatru przeobrażając film w sztukę pozwalającą ująć nam w ramy artystycznej syntezy skomplikowaną rzeczywistość.

Montaż zaciera pojęcie przestrzeni, pozwalając oglądać na ekranie kogoś wchodzącego do domu w Chicago a wychodzącego z domu w Paryżu, przekreśla pojęcie czasu, zamykając w kilkunastu metrach taśmy filmowej życie człowieka, pokazując go jako dziecko, chłopca, dorosłego mężczyznę i starca. Możliwości kina są nieograniczone, a kluczem pozwalającym na nieliczenie się z prawami czasu i przestrzeni jest środek tak dziecinnie prosty, jak sklejanie w odpowiedni sposób poszczególnych odcinków taśmy — montaż.

Jaki film nazwiemy dobrym?

Poznaliśmy już poszczególne etapy tworzenia dzieła filmowego, ale przecież sama znajomość mechaniki twórczej nie daje jeszcze gwarancji, że dzieło w ten, a nie inny sposób stworzone będzie dziełem sztuki. Jak wybrać i poznać wśród legjonów filmów złych i bardzo złych film dobry, film artystyczny? Jakie dzieło filmowe, jaki film świadczy o tern, że jego autor jest artystą, ma talent?

Szukając najlepszej odpowiedzi na to pytanie, powrócić musimy raz jeszcze do instrumentów twórczych, ja-kiemi posługuje się artysta filmowy, do kamery fotograficznej, mikrofonu i do montażu. Wiemy wszyscy o tem, że taśma filmowa składa się z niezliczonej ilości maleńkich fotografij, które w języku fachowym nazywamy klatkami. (Szczegóły techniczne Kinematograf). Klatka jest pierwiastkiem, podstawową cząstką filmu i od jej kompozycji zależy w dużej mierze wartość artystyczna całości. Obraz oglądany na ekranie musi przemawiać do widza nietylko swą treścią, ale i formą — to znaczy odpowiedniem ułożeniem plam białych i czarnych, harmonją świateł i cieni. Siedząc w kinie, możemy zapomnieć o przeżyciach bohaterów, o akcji dramatu, a chłonąć tylko grę świateł na ekranie, taniec płaszczyzn i kształtów, wsłuchiwać się w „muzykę światła“.

Piękna fotografja nie wystarcza jednak do stworzenia z filmu dzieła sztuki. Kino nazwane zostało „muzyką światła“, a w muzyce niesposób mówić o pojedyńczych dźwiękach, wyrwanych przypadkowo z melodji. Dobrze skomponowane obrazy filmowe połączyć trzeba w pełne zdania i okresy, nadać im właściwy rytm, zbudować z nich filmową melodję. Tu znowu do głosu przychodzi montaż, nadający dziełu filmowemu odpowiedni wyraz i wymowę. Film nabiera rytmu, jeżeli łączy się odcinki taśmy o określonej matematycznie długości. Obrazy przewijają się na ekranie w rytmie szybkim, gdy odcinki taśmy są krótkie (np. dla pokazania tańca montuje się sylwetki tancerzy, przeplatane zdjęciami instrumentów muzycznych i muzykantów, przyczem każdy z obrazów trwa parę sekund), rytm staje się niedostrzegalny, zamiera, gdy obrazy zmieniają się wolno.

Rola montażu nie ogranicza się do zrytmizowania filmu, lecz pozwala nam na ujmowanie w skrótach, często symbolicznych, skomplikowanych zdarzeń, spraw i zagadnień.

W jednym z polskich filmów reżyser np. zestawił w następujący sposób zdjęcia: na ciasnem i brudnem podwórku bawią się dzieci w „klasy“, dziewczynka rzuca kamyk, który pada na przedział oznaczony napisem „niebo“. Tu aparat filmowy jedzie wgórę po ścianach odrapanej kamienicy i widzimy wąski skrawek nieba, zamknięty w lesie kominów i plątaninie dachów. Montaż przytoczony to doskonały przykład metody kontrastu-podobieństwa. Podobieństwo polega na jednoznacznej nazwie „niebo“, kontrast tkwi w zestawieniu ciasnoty ciemnego podwórka z dalekiem, niedostępnem, jasnein niebem. Trudno o lepszy i wyraźniejszy sposób zobrazowania doli wielkomiejskich dzieci, bawiących się w studniach ponurych kamienic.

Specjalny rozdział poświęcić należy montażowi dźwięków. Do czasu pojawienia się filmu „Pod dachami Paryża“ francuskiego reżysera Claira twórcy kinowi byli zdania, że dźwięk jest tylko dodatkiem, ilustracją obrazu, nie odgrywającą samodzielnej roli. Kino w pierwszych latach „dźwiękowców“ rozwijało się pod znakiem synchronizacji (fotografowano szczekającego psa i słychać było, jak pies szczeka), dopiero Clair zrozumiał, że dźwięk może być samodzielnym czynnikiem i niekoniecznie musi iść w parze z obrazem. Można pokazać bójkę koło toru kolejowego, a jako akompanjament dźwiękowy dać gwizd przejeżdżającej lokomotywy i turkot wagonów. Tak zjawiła się zasada podstawowa dla dzisiejszego filmu: montażu niezbieżne-go, w którym obraz i dźwięk nie są połączone synchronicznie.

W każdym rodzaju filmowym: w reportażu, w filmie naukowym, w tygodniku aktualności, w reklamówce czy w najczęściej oglądanych na ekranach filmach „aktorskich“ (dramacie, koine-dji, farsie, czy rewji) wartość artystyczną stworzonego dzieła mierzy się wartością fotografji (obrazu i dźwięku) i wartością montażu. W wielkim filmie, który jest rezultatem twórczości całego szeregu osób (reżysera, operatora, dekoratora,. aktorów i t. d. ), nie można jjomijać w ocenie takich czynników, jak gra aktorów, dekoracje, ilustracja muzyczna i t. d., nie powinny jednak te drugorzędne, momenty przesłaniać roli zasadniczych, podstawowych środków, instrumentów twórczych. W filmie naukowym montaż stosować się musi do wymagań fa-chowca-scenarzysty, w reportażu nie może fałszować rzeczywistości, w reklamówce inne względy mają znaczenie, we wszystkich jednak typach i rodzajach filmowych zrozumienie roli montażu i fotograf j i artystycznej jest niezbędnym warunkiem artystycznej twórczości.

Rozumiemy teraz, dlaczego błędem jest nazywanie filmu kopją teatru, zdajemy sobie sprawę, że kino to nowy język, nowy sposób wypowiadania najbardziej skomplikowanych i najtrudniejszych myśli i uczuć, a nie przeróbka bezmyślna innych gałęzi sztuki. Przyswoić sobie język filmowy nie jest rzeczą trudną, tworzyć w nim jednak dzieła sztuki nie należy do najłatwiejszych zadań. Większość reżyserów filmowych zna tylko powierzchownie gramatykę języka, w którym przemawia, a nie zdaje sobie sprawy, nie czuje jego ducha i poezji i dlatego w powodzi filmów, które przewijają się na ekranach, tak rzadko znaleźć możemy dzieło sztuki filmowej.

Przemysł filmowy.

Pierwsze na świecie przedstawienie filmowe odbyło się dnia 2'5 grudnia 1895 r. w paryskiej kawiarni „Grand-Cafe“. Naoczni świadkowie narodzin nowej sztuki nie wróżyli wynalazkowi braci Lumière (-» Kinematograf ) przyszłości, traktując go jako cyrkową atrakcję, zwykłą sobie kuglarską czy magiczną sztuczkę. Film, nie oceniony należycie w ojczyźnie swej, we Francji, gdzie przez długie lata był jedynie atrakcją w jarmarcznych budach, znalazł dopiero za Oceanem, w Ameryce właściwą drogę do zrobienia zawrotnej kar jery.

Możliwości rozwojowe filmu dostrzegło na początku XX wieku kilku

Początkiem wielkiej karjery władców Hollywood było skupowanie kineto-skopów i bioskopów, co umożliwiło pierwszym przemysłowcom filmowym prowadzenie racjonalnej polityki w doborze wyświetlanych filmów; dalszym krokiem, konsekwencją pierwszego posunięcia — było tworzenie własnych wytwórni filmowych, które do sieci kinoteatrów dostarczać miały obrazów ; trzeci wreszcie decydujący krok to exodus z Nowego Yorku do słonecznej Kalifornji, gdzie wymarzone warunki atmosferyczne pozwalają na regularną produkcję filmów i na wyjście z ciasnych klitek atelier (—> Atelier) na powietrze. Wtedy dopiero zjawiają się filmy eowboyskie, pełne słońca i ruchu, kinetoskopy i iluzjony przeobrażają się w kinoteatry, a film z jarmarcznej zabawki staje się potężnym przemysłem. XIT .    ....    . n .

sprytnych kupców - emigrantów ze lier i 1000 dolarów. Cyfry, łańcuchy wschodniej i środkowej Europy. Wę- cyfr śpiewają hymn chwały i trium-gierski handlarz futer Zukor, ręka- fów przemysłu filmowego, wicznik Samuel Goldfisch (Sam Gold- W ostatnich czasach dzieje się wyn), przedsiębiorca teatralny Jesse wprawdzie gorzej i w tej radosnej li-Lasky, krawiec William Fuchs (Fox), tanji pojawiły się dysonanse (bankruc-syn i ojciec Loew, również krawcy, twa, bezrobocie i t. d.). Ameryka stra-bracia Warner z Włocławka — oto za- ciła już wprawdzie hegemonję filmową łożyciele i potentaci potężnej dziś ame- nad światem, ale nadal amerykański rykańskiej kinematografji.    przemysł filmowy zajmuje pierwsze

miejsce na liście i dlatego w stolicy filmowej świata, w Hollywood, szukać trzeba wzorowych przykładów organizacji fabryk filmowych.

W Europie tylko wielkie przedsiębiorstwa francuskie, niemieckie i angielskie są zorganizowane na modłę amerykańską, większość jednak filmów ukazujących się na ekranach europejskich jest finansowana przez przygodnych kapitalistów, ? którzy nie prowadzą świadomej polityki produkcyjnej, a chcą tylko osiągnąć jak największe doraźne zyski. Osobną pozycję zajmują Sowiety, w których produkcja filmowa jest zmonopolizowana przez państwo i nié ma charakteru handlowego, lecz przedewszystkiem propagandowy.

Polski przemysł filmowy.

W 35 lat po pamiętnem przedstawić- . ^ Polsce przemysł filmowy znajduje nin w „Grand-Café“ 60.000 kin na “« “Wlf jeszcze w stadjum początko-świecie gości co wieczór miliony pu- wen6 tak, ¹² trudno tu nawet mowie bliezności. Miliardy dolarów płyną do °. aranżowanej produkcji Roeznie stalowych kas ogniotrwałych magna- zjawia się u nas od 12 do 20 filmów tów „srebrnych ekranów“. Rok rocznie Pełnoprogramowych nakręcanych prze-

• onnn    ,    ,    , .ważnie przez przygodnych finansistów,

zjawia się 2000 nowych fl mow pełno- Mafy ^    kûkadziesi?t kin)

programowych i dziesiątki tysięcy krot- utrudnia amortyzację filmów, wywóz

lic i dodatków. Setki tysięcy osob pra- za£ zagranicę jest jeszcze niemal nie-

cują w przeróżnych biurach, wytwór- osiągalny, ponieważ filmy polskie kal-

niach i fabrykach przemysłu filmowe- kuluje się, biorąc pod uwagę wyłącznie

go. A\ kraju zestawień, statystyk i po- gusty publiczności krajowej, jej zain-

równań, w Stanach Zjednoczonych, ob- teresowania i upodobania. Brak środ-

liczono, że 6 sekund projekcji filmowej, ków technicznych (wzorowe ateliers.

w kinie kosztuje godzinę pracy w ate- laboratorja) stoi również na przeszko-

J. B. Toeplitz.

(Izie w rozwoju polskiego przemysłu filmowego. W przyszłości, kiedy ustawa filmowa roztoczy opiekę nad krajową produkcją, ograniczając wwóz filmów z zagranicy, położenie kinema-tografji polskiej niewątpliwie się poprawi.

Wśród dość licznych książek, broszur i t. d. poświęconych filmowi na pierwszem miejscu wymienić należy w języku polskim prace następujące : K. Irzykowski: Dziesiąta Muza. Zagadnienia estetyczne kina. Kraków 1924. Jedyna to w języku polskim książka poświęcona sztuce filmowej. Dziś już trochę przestarzała, zawiera jednak szereg cennych myśli i uwag.

L. Blaustein : Przyczynki do psychologii widza kinowego. Poznań 1933. Krótka ta broszura omawia reakcje widza kinowego.

FILOLOGJA. Wyraz „filologja“ jest pochodzenia greckiego i znaczy umiłowanie słowa. Słowo zaś to nie jest tylko pusty dźwięk, dochodzący do ucha, albo zbiór znaków, wpadających w oko, ale wyraz, t. j. znak, który coś wyraża. Już apostoł Paweł mówił, że w Piśmie — a miał on na myśli Pismo św.— odróżnić należy literę i ducha. Filolo-gję można więc określić jako naukę o duchu wyrażanym przez literę. Filologja jest nauką, której przedmiotem jest badanie i rozważanie treści i sensu słów, zdań, utworów, całych literatur i piśmiennictw danych narodów. Filologja poprzez literę, a więc poprzez słowo stara się dotrzeć do zrozumienia istoty ducha utworu, autora, narodu, całej kultury. Ten duch narodu objawia się w różnych formach, objawia się więc np. także i w sztuce. Filologja jednak zajmuje się tylko jego objawami przez pośrednictwo słowa.

Filologja a lingwistyka.

Nie ograniczając się do litery, filologja bynajmniej litery nie lekceważy, lecz — wprost przeciwnie — bardzo ją szanuje i przywiązuje do niej wielką wagę. Bo nieraz taka jedna litera czy literka ma decydujące znaczenie dla zrozumienia sensu i treści danego utworu. I dlatego to jeden z najwybitniejszych filologów niemieckich i jeden z twórców filologji germańskiej Jakób Grimm (1785—1863) powiedział, że filologja to umiłowanie tego, co małe i niepozorne.

Tekst filolog ma przed sobą albo w formie rękopisu, zwłaszcza gdy chodzi o rękopisy z czasów dawnych, albo w formie drukowanej. Tekst trzeba przedewszystkiem odczytać. Do tego jest konieczna znajomość pisma. Pismo było oczywiście różne u różnych narodów i w różnych czasach (-» Pismo). Nieodzownym tedy warunkiem wszelkiej pracy filologicznej mającej do czynienia z tekstem pisanym jest nauka o piśmie dawnem, czyli paleo-g r a f j a. Drugim warunkiem niemniej ważnym dla zrozumienia tekstu jest znajomość języka, znajomość gramatyki, a więc przygotowanie lingwistyczne filologa. Kto nie jest dobrym lingwistą, nie zna i nie umie gramatyki danego języka, ten nie może ani tekstu ustalać, ani go rozumieć. Lingwistyka jest jedną z podstaw filologji, ale między lingwistyką a filologją istnieje stosunek wzajemnej zależności. I lingwista bowiem nie może sobie dać rady bez pomocy filologa: filolog musi ustalić tekst dawnych zabytków, na podstawie których odtwarza lingwista czy też historyk języka dawne lub też prastare dzieje języka.

Krytyka tekstu.

Rękopisy.

Pierwszą i najważniejszą czynnością, którą ma do spełnienia filolog, jest krytyka tekstu.

Zadaniem krytyki tekstu jest ustalenie brzmienia tekstu, t. zn. nadanie mu takiego brzmienia, jakie miał pod ręką piszącego autora. Bardzo często tekst zawiera w sobie pewne luki. Wtedy filolog skazany jest na własne domysły, czy też przypuszczenia. Nazywa się to konjekturami, cały zaś proces takiego ustalenia i oczyszczenia tekstu nazywa się recenzją (dopiero w o-statnich czasach¹ zaczęto słowa tego tiżywać w sensie sprawozdania teatralnego lub też krytyki książki). Z badanego tekstu trzeba także usunąć wszystkie późniejsze, do niego wstawione wtręty, t. zw. interpolacje, a poprzestawiane ustępy ułożyć w dawnym, pierwotnym porządku. Trzeba więc z tekstu usunąć to, co do niego później zostało wstawione. Taka operacja usuwająca niewłaściwe elementy z tekstu nazywa się a t e t e z ą.

Niemniej ważnem zadaniem, jakie ma do wypełnienia krytyk tekstu, opracowując tekst jednego lub kilku autorów, jest stwierdzenie autentyczności tych dzieł. Bardzo często bowiem w późniejszych czasach pewnym autorom, zwłaszcza sławnym, przypisuje się dzieła, których oni nie napisali. Zadaniem tedy filologa jest stwierdzić i ustalić własność literacką danego autora. Zadanie to jednak nie ogranicza się do tego, ażeby danemu autorowi odebrać to, co mu mylnie przypisano, ale żeby mu przyznać także takie dzieło, które przekazane było anonimowo, pod innem nazwiskiem, lub też pod pseudonimem.

Teksty drukowane.

Inaczej nieco przedstawia się sprawa przy tekstach drukowanych. Tutaj zadaniem filologa jest nietyle krytyka tekstu, ile raczej jego historja. Bez krytyki tekstu oczywiście i przy dziełach drukowanych obejść się nie można. Bywają przecież takie wypadki, że dzieło zostaje zniekształcone w druku, albo też naskutek cenzury lub też innych okoliczności ulega w druku pewnej zmianie — trzeba mu wtedy przywrócić formę pierwotną. Bardzo często też sam autor, przygotowując nowe wydanie dzieła lub przygotowując zbiór swoich dzieł, zmienia tekst, zmienia go nieraz jeszcze w korekcie. Śledzenie tych zmian tekstu, podjętych z takich czy innych przyczyn, jest bardzo wdzięcznem zadaniem filologa i rzuca zazwyczaj cenne światło na rozwój artystyczny autora, a nieraz także i na ducha epoki.

Objaśnianie tekstu.

Drugiem głównem zadaniem filologa obok ustalenia tekstu jest jego objaśnienie; drugą główną jego czynnością obok krytyki jest hermeneutyka, czyli interpretacja. Podczas gdy krytyka zajmuje się głównie literą, hermeneutyka stara się wniknąć w ducha utworu autora, epoki czy też całej literatury. Podstawą wszelkiej działalności hermeneutycznej jest oczywiście operacja krytyczna, jeśli tekst bowiem nie jest odpowiednio i właściwie ustalony, możnaby się w nim doszukać czegoś, czego tam wcale niema. Interpretacja utworu musi być przede-wszystkiein werbalna, t. zn. że objaśniający musi znać i rozumieć sens słów, z których utwór się składa. Do tego jest mu oczywiście nieodzownie potrzebna gruntowna znajomość słownictwa danego autora czy epoki.

Nie wystarczy jednak znajomość słowa. Trzeba mieć także i znajomość stosunków, które autor opisuje lub wśród których żyje, trzeba mieć znajomość rzeczy. Są to t. zw. od łacińskiego wyrazu res (rzecz) real ja, czyli nauka o rzeczach. Nie można przecież komentować Cezara, jeśli się nie zna ustroju wojska rzymskiego, nie można komentować Wergiljusza księgi VI „Eneidy“, jeśli się nie zna wyobrażeń rzymskich o życiu pozagro-bowem, nie można komentować ,,Dziadów“ Mickiewicza, jeśli się nie zna dawnych obrzędów polskich, i nie można komentować „Pana Tadeusza“, jeśli się nie zna dawnych obyczajów szlacheckich.

W interpretacji filolog może nie o-graniczać się tylko do słów i rzeczy, ale uwzględniać także formę i kształt utworu. Jest to czynnik niepozbawiony znaczenia także z punktu widzenia krytyki tekstu. Forma wiersza może nas przecież niekiedy pouczyć o tern, kto jest jego autorem.

W zakres zainteresowania filologa przy interpretacji tekstu wchodzi także i styl, który przecież nie jest tylko układem w pewnym porządku elementów słownych, ale wyrazem ducha autora i epoki, na którego odtworzeniu zależy filologowi.

Głównym celem interpretacji jest zrozumienie i oddanie intencyj autora, jest pokazanie, co autor w danym utworze chciał powiedzieć czy wyrazić. To wymaga niepospolitej nieraz siły wczucia się i, jak trafnie wyraził się jeden z bystrzejszych filologów niemieckich, samozaparcia się, gdyż obcą jaźń zrozumieć zdoła tylko ten, kto o swojej zapomina. Nic bowiem nie jest bardziej sprzeczne z duchem filologji i jej najwyższemi przykazaniami, jak dobrowolna czy też samowolna interpretacja sensu utworów. Objekty-wizm, a więc wydobycie z przedmiotu badanego tylko tej treści i tylko tego sensu, jaki włożył weń autor, jest ce-lem i zadaniem interpretacji filologicznej. Tak ustalone i objaśnione przez filologa utwory literackie układa następnie historyk literatury na ogólniej-szem tle w pewnym porządku, a głównym celem jego zamierzeń jest przedstawienie rozwoju literatury.

Filologja uniwersalna.

Filologja zatem od słowa jako znaku poprzez sens prowadzi do rzeczy, a więc do stosunków istniejących w dauern społeczeństwie czy w danym narodzie i usiłuje, wychodząc już poza dany utwór, stworzyć podstawy nauki o danym narodzie, o jego kulturze, ażeby przez to ułatwić i umożliwić zrozumienie dzieł w języku tego narodu pisanych. Tak ujęta filologja stawia sobie cele już bardzo szerokie i ma zamiary wnikające w głębię ducha danego narodu, stając się filologją prawdziwie uniwersalną (powszechną). Z początkiem wieku XIX pod wpływem prądów przenikających z Anglji rozwinęła się wspaniale w Niemczech ta właśnie filologja uniwersalna, jeden zaś z przedstawicieli tego kierunku, W. Sche-r e r, powiedział, że tak pojęta filologja zawiera w sobie zarazem system etyki narodowej.

Filologja klasyczna i inne.

Tak czy inaczej pojęta filologja ma za swój przedmiot język i literaturę różnych narodów, a więc zarówno starożytnych, jak i nowożytnych. Ponieważ w w. XVIII wytworzyło się przekonanie, że kultura starożytna jest wzorem wszelkiej kultury, więc na określenie filologji mającej za przedmiot greczyznę i łacinę starożytną wprowadzono nazwę filologja klasyczna. Istnieje obok tego filologja romańska, germańska, słowiańska i oczywiście także polska. W Polsce od czasów humanizmu kwitły studja filologji starożytnej czyli klasycznej, w wieku zaś XIX wydała Polska cały szereg znakomitych uczonych i wielkich znawców językowo-kulturalnej przeszłości słowiańskiej i polskiej, za których typo-

Małecki.

wego przedstawiciela uchodzić może w duchu ideału uniwersalnego Antoni

Z. Łempicki.

Przeczytaj także: Z. Łempicki: Nauka o zagranicy. Przegląd Współczesny, 1924. Z. Łempicki: Filologja germańska. Nauka polska. Rocznik Kasy im. Mianowskiego, tom X, oraz Z. Łempicki: Polska i polskość w nauczaniu polskiego. Przegląd Współczesny, 1934.

FILOZOFJĄ. Wyraz „filozofją“ jest pochodzenia greckiego i znaczy po grecku tyle, co „umiłowanie mądrości“. W starożytności mówiono, że wprowadził go Pitagoras (VI w. przed Chr.), sam będący jednym z pierwszych filozofów ; zastąpił nim wyraz „mądrość“ i tych, których dotąd nazywano „mędrcami“, zaczął nazywać filozofami, twierdząc, że mądrość jest rzeczą bogów, ludziom zaś co najwyżej może być dane umiłowanie mądrości.

Za Grecją poszły inne narody i języki i odtąd wszędzie i zawsze miano filozofji dawano najwyższej wiedzy dostępnej człowiekowi. Ale pogląd na to, co jest wiedzą najwyższą, ulegał wielokrotnym i głębokim przemianom, a przez to także zmieniało się rozumienie filozofji.

Filozofją jako synonim nauki.

Pierwotnie, we wczesnych czasach greckich, za Pitagorasa i jeszcze w następnych pokoleniach, rozumiano przez nią wszelką wiedzę, była ona synonimem wszelkiej nauki. Filozofję o-kreślano ogólnie jako „poznanie rzeczy boskich i ludzkich“. Do poznania co-prawda nie zaliczano tego, co dziś nazywamy wiedzą opisową i historyczną: znajomość jednostkowych faktów, wiadomość o tern, że coś jest lub było, w rozumieniu starożytnem nie stanowiła jeszcze poznania. Również i praktycznych, technicznych umiejętności — jak trafiać po lądach i' morzach, jak mierzyć przestrzeń, jak leczyć choroby — nie uważano za poznanie. Tego wszystkiego nie zaliczano więc do filozofii. Od poznania wymagano, by było ogólne i połączone ze zrozumieniem. Natomiast wszystko, co tym warunkom czyniło zadość, zaliczano do jedynej wszystko obejmującej nauki, nie myśląc jeszcze o dzieleniu jej na poszczególne dyscypliny, i całą tę naukę nazywano filozofją. To też rozważania o naturze ciał i przemian, o pierwszej przyczynie bytu, o żywiołach i o budowie ziemi i nieba, tak samo jak o klimacie, o przyczynie burz i tęcz, wiatrów i trzęsień ziemi — wszystkie razem zaliczano do filozofji. To, co dziś nazywamy fizyką, i to, co geograf ją, meteoro-logją i biologją — wszystko to wchodziło w jej zakres.

Filozofją jako „nauka nad naukami“.

Rozwój nauki i wynikający z niej podział pracy naukowej i rozdzielenie poszczególnych nauk rozbiły to pierwotne szerokie pojęcie filozofji. Stało się to w klasycznym okresie myśli greckiej, w IV wieku przed Chr. Z wielkiego zakresu, obejmującego wszelką wiedzę, część tylko została wówczas przy filozofji. Jaka zaś część, o tern zdecydowały poglądy wielkiego ówczesnego myśliciela, Platona.

Platon (429—347 przed nar, Chr.) stanął bowiem na stanowisku, że świat cielesny, jaki nas otacza i jest pierwszym i naturalnym przedmiotem badań naukowych, jest jedynie zjawiskiem, nie zaś prawdziwym bytem. Byt prawdziwy musi być wieczny i niezmienny, a wiecznemi nie są ciała, lecz tylko ideje bezcielesne, zmysłom niedostępne, poznawalne rozumem i intuicją, będące wieczystą osnową świata. Otóż nauka jest prawdziwem poznaniem wtedy, gdy poznaje prawdziwy byt. A więc

nauka o zjawiskach nie jest prawdzi- (—> Doświadczenie), ta była już całko-wem poznaniem i nie należy się jej wicie rzeczą spekulacji umysłowej, nazwa filozof ji. Filozof ja jest n a u k ą intuicji i dedukcji (-» Rozumowanie). o ideach wiecznych. Phlozofja Spekulacja ta objęła niebawem roz-przestała być równoznaczna z nauką, ległe tereny, aż wypadło podzielić ale zachowała jej część najważniejszą ; filozofję na części ; później poza dzianie jest już „nauką“, ale jest — jak łem ogólnym wyróżniano w niej zamówiono — „nauką nad nauka- zwyczaj trzy wielkie działy : teo-

m i“.

Pogląd Platona na filozofję został dokładniej opracowany przez jego wielkiego ucznia Arystotelesa (384—322 przed nar. Chr.). Był wprawdzie realistą, nie wierzył w istnienie idej, uznawał jedynie byt realny, jednak zachował platońską dwoistość w pojęciu nauki. Poszczególne nauki zajmują się szczegółowemi postaciami bytu, ale ponad niemi musi być jedna, która zajmuje się bytem jako takim, ustala ogólną naturę i pierwszą przyczynę wszelkiego bytu: to jest filozofja. W zbiorze pism Arystotelesa badania te były umieszczone po pismach fizykalnych i stąd nazwano je pismem „następują-eem po fizyce“, czyli po grecku „m eta-fizyk ą“. utrwaliła się odtąd w terminologji wszystkich języków europejskich. Ale i nazwy „filozofja“ używano najczęściej w tern węższem, ale i głębszem znaczeniu, mniej więcej równoznacznem z metafizyką, w sensie nauki o bycie jako takim, o pierwszych zasadach i przyczynach, dającej ogólny naukowy pogląd na świat.

1 o g j ę , psycho iogję i kosmolog j ę , czyli filozoficzne teorje Boga, duszy i wszechświata.

U Platona i Arystotelesa pojęcie filozof ji znalazło dojrzały i nieprzemijający wyraz. Razem jednak z przemianami w umysłowości europejskiej podlegało ono dość znacznym jeszcze wahaniom. Najważniejszym był zwrot w kierunku religji : związek z religją, jaki filozofja miała od początku, wzmógł się znacznie w końcowym, nawskroś religijnym okresie starożytności. Myśl zwracała się wówczas niepodzielnie ku sprawom wiecznym, zaziemskim, boskim. Jedyną wiedzą posiadającą wartość wydawała się wtedy wiedza, o zaświatach i w niej widziano je-Ta przypadkowa nazwa dyną prawdziwą filozofję. O nich nie

mogło pouczyć nietylko doświadczenie, ale i spekulacyjne dociekanie, trzeba było zdać się na natchnienie, wtajemniczenie, objawienie. Nie była to już nauka ; dla nowych celów potrzeba było innych środków niż naukowe. I filozofja, która dawniej miała być kwintesencją nauki, teraz zrezygnowała z naukowego charakteru.

Filozofja jako wiedza o Bogu i duszy.

W porównaniu z pierwotnem pojęciem filozofji była w tern wielka przemiana: tamta miała za główny przedmiot świat fizyczny, ta zaś świat idealny i niematerjalną, boską przyczynę rzeczy. Bóg i dusza — to były jej najbliższe tematy. I gdy filozofja w pierwotnem ujęciu mogła w znacznej mierze opierać się na doświadczeniu

Filozofja jako sztuka życia.

Filozofowie stawiali sobie teraz za cel nietylko poznanie bytu, ale także i więcej jeszcze zbliżenie się do boskiego bytu i, jeśli to możliwe, zjednoczenie z nim. Filozofję określano teraz jako „upodobnienie do Boga“. Ona, która pierwotnie była najczyściej teoretycz-nem badaniem, stała się sprawą przede wszystkiem praktyczną: zamiast

badać naturę rzeczy, uczyła, jak należy żyć. Ta praktyczna koncepcja filozofji objęła pod koniec starożytności nawet i tych, co nie byli nastrojeni religijnie. I oni oczekiwali od filozofa, że będzie nietylko uczonym, nietylko metafizykiem, ale także i nadewszystko — mędreem. Nie domagali się wprawdzie od filozofji, by ich połączyła z bóstwem, natomiast chcieli, by ich pouczyła, jak żyć. A także — jak umierać; filozofja to „rozmyślanie nad śmiercią“, jak ją wówczas określano. Jeżeli nie może powiedzieć nic o życiu pośmiertnem, to niech przynajmniej powie, jak życiem doczesnem należy pokierować najmądrzej, najgodniej, najszczęśliwiej. Dla szczęśliwych niech będzie „nauką cnoty“ (studium virtutis), dla nieszczęśliwych — podporą i „pociechą“ (consola-tio). Niech będzie naukowo opracowaną sztuką życia, mądrością życiową.

Te różne rozumienia filozofji, jakie wytworzyły się w starożytności, pozostały i w późniejszych epokach. W wiekach średnich była ona „królową nauk“, najwyższem poznaniem rozumo-wem, ale niekiedy także pozarozumową drogą zjednoczenia z Bogiem. Podobnie i w czasach nowożytnych, w których jednak coraz powszechniej wracała do rozumowego i naukowego, platońsko-arystotelesowskiego ujęcia. Czasy późniejsze dodały inne jeszcze, nowe jej ujęcie.

Filozofja jako teorja poznania.

Przejęły się mianowicie myślą, która dawniej rzadko tylko się pojawiała: że owa dawna wielka koncepcja filozofji jest złudna. Niepodobna bowiem umysłem ludzkim sięgać do istoty bytu i do jego pierwszych przyczyn. Jeśli więc nie chce się czynić z filozofji sprawy życiowej, praktycznej, lecz chce zachować ją na poziomie nauki, to należy uskromnić, ograniczyć jej zadania. Bytu samego w sobie nie poznamy nigdy, możemy poznać jedynie — nasze myśli o nim. Filozofja, jeśli ma być nauką, może być nauką o naszych myślach, naszej postawie wobec bytu, naszej wiedzy, naszych czynnościach. Pozostanie najogólniejszą nauką o pierwszych zasadach i powszechnych prawach, ale o zasadach i prawach pozna-n i a, nie bytu. Wszystkie dziedziny bytu podzieliły między sobą nauki przyrodnicze i humanistyczne, tak że dla filozofji nic tu nie zostaje. A jednak jest ona łącznikiem między wszystkiemi naukami i jest niejako nauką wyższego rzędu : bada bowiem wspólne wszystkim naukom założenia i granice oraz prawa myśli, która je stworzyła i tworzy dalej. Nie można też dzielić jej, jak dzielono dawniej, bo nie może przy takiem stanowisku być mowy o naukowej ko-smologji czy teologji. Ma ona inne działy: w zależności od tego, czy bada nasze rozumienie prawdy, dobra czy piękna, jest „teorją poznania“, „etyką“, „estetyką“, albo też jest filozofją re-ligji i sztuki, filozofją państwa i filozofją społeczną, filozofją matematyki i przyrodoznawstwa.

Tak przedstawia się najnowsze, najostrożniejsze, najtrzeźwiejsze rozumienie filozofji. Zainicjowali je filozofowie angielscy XVII i XVIII w., którzy pragnęli wszelką wiedzę oprzeć na doświadczeniu i unikali spekulacyj filozoficznych. Rozwinął ją potem sławny niemiecki filozof Kant (1724—1804), który pojmował filozofję jako krytykę poznania, poznanie zaś rzeczy samych w sobie uważał za niemożliwe. Odtąd jest to przeważający w nauce punkt widzenia na filozofję. Czy jednak jedyny?

Dzisiejsze rozumienie filozofji.

Wyraz „filozofja“, „filozof‘ i „filozoficzny“ i dziś nieraz w zupełnie in-

filozofji.

Największym fizjologiem wszystkich czasów był niewątpliwie uczony francuski Claude-Bernard (1813—1877),

nem słyszymy znaczeniu. W niektórych uniwersytetach „wydziałem filozoficznym“ nazywa się ten, który obejmuje całą naukę czystą z wyłączeniem jedynie stosowanej, technicznej. Niektóre języki, jak angielski, mówią o „filozofji naturalnej“, mając na myśli po-prostu naukę naturalną, czyli przyrodniczą. Ale to są tylko pozostałości dawnych obyczajów językowych. Mówi się też potocznie o „prawdziwych filozofach“, którzy „filozoficznie żyli i umierali“, „filozoficznie znosili cierpienia“, rozumiejąc przez to ludzi mających skłonności do widzenia życia zwysoka, do wznoszenia się ponad interesy osobiste, do mądrego i pogodnego znoszenia wszelkich przeciwności życiowych. Jest to rozumienie rzeczy życiowo ważne, ale potoczne, nie naukowe.

Jednak i w nauce dzisiejszej pozostały dwa rozumienia filozofji. Jedno pojmuje ją — po platoński! — jako wiedzę o prawdziwym bycie, o pierwszych przyczynach, o najwyższych celach, o istotnej naturze świata. Drugie — po kantowsku — jako wiedzę o naszym umyśle, o założeniach, sposobach, granicach naszego poznania, działania, sądzenia. Jest między niemi wielki antagonizm, krańcowe przeciwieństwo tych, co są przekonani o możności poznania istoty bytu, i tych, co weń nie wierzą. Oba stanowiska są dziś i zapewne zawsze będą żywe. Jedno zawsze znajdzie zwolenników wśród odważnych, drugie wśród ostrożnych. Są sobie przeciwne, ale oba wypływają z tej samej potrzeby: ogólnego ujęcia zjawisk, zrozumienia świata w całości. Różnią się poglądem na to, gdzie są granice umysłu i poznania ludzkiego. Natomiast to mają wspólne, że wśród dostępnych człowiekowi doświadczeń chcą znaleźć najistotniejsze, dla człowieka najważniejsze, chcą sięgnąć do podstaw najogólniejszych i najgłębszych. Jest itn to wspólne, gdyż jest wspólne wszelkiej

Wl. Tatarkiewicz.

Por. Wł. Tata r k i e w i c z : Historja filozofji. Lwów 1931 r. Jest to dzieło trudniejsze, dostępne tylko dla Czytelników o pewnem przygotowaniu.

FIZJOLOGJA. Fizjologja należy do nauk biologicznych (gr. bios - życie, logos - nauka) i zajmuje się poznaniem czynności ustrojów żywych. Fizjologji jako nauce o przejawach życia, posługującej się przeważnie eksperymentem, możemy przeciwstawić morfologję jako tę gałąź nauk biologicznych, która, starając się poznać kształt i budowę istot żywych, posługuje się przedewszystkiem opisem (-» Morfolog ja). Przed fizjologją więc stoi zadanie poznania mechanizmu sił działających w ustrojach żywych — a przed dziedziną nauk morfologicznych poznanie kształtu i organizacji podłoża materjalnego, na którem ujawniają się te siły.

Najważniejsze etapy w rozwoju fizjologji.

Nauka o przejawach życia sięga korzeniami swemi do wierzeń i poglądów ludów pierwotnych. U Greków na wymienienie zasługuje przedewszystkiem H i p-p o k r a t e s (-» Choroba), którego poglądy zmodyfikował rzymski lekarz Gallen (131—200) przez przyjęcie specjalnego czynnika, zwanego pneüma. Nauka jego przekazana przez Arabów śred-. niowieczu, przetrwała aż do XVI stulecia. Zwiastunem nowej epoki w fizjologji był znakomity lekarz angielski W i-liam Harvey (1578—1657), odkrywca praw krążenia krwi w ustroju ludzkim.

obdarzony w równej mierze potęgą in- organiczny (a więc zwierzęta, rośliny tuicji, jak krytycyzmem i ścisłością ob- i pierwotniejsze formy ustrojów) jest serwacji. Zasługi jego są olbrzymie, w gruncie rzeczy podłożem tych samych zwłaszcza w dziedzinie sposobów myślę- procesów chemicznych, wśród których nia naukowego. Oto jedna z jego myśli, wyróżnić możemy dwa główne prądy : tak płodnych w nowe fakty i teorje: prąd przyswajania, budowy i wzrostu, „Eksperymentator, wiedziony przez świa- oraz odwrotny : rozkładu, wydalania i po-tełko tymczasowe teoryj współczesnych, zbywania się zbytecznych materjałów. powinien się uważać za ślepca i poru- Oprócz wymienionych przejawów nale-szać się naprzód jak najoględniej, poda- żą do podstawowych procesów życia jąc wciąż rękę doświadczeniu, bo ono je- zjawiska pobudliwości i regulacyj czyn-dynie może go uchronić przed popadnię- . ilościowych. Różnice, jakie się nam na-eiem w błąd i przed zbłąkaniem“.

suwają przy porównywaniu różnych organizmów ze sobą, są wyłącznie natury ilościowej, a nie jakościowej. Granicząc z morfologją, styka się również fizjologja z innemi naukami o charakterze funkcjonalnym, mianowicie z p a-tologją (-> Choroba), ekologją (—» Przystosowanie) i psychologj ą.

Zakres i podział fizjologji.

Granica między fizjologją a patologją niezawsze da się ściśle przeprowadzić, chociaż mówimy, że poznanie procesów’ prawidłowych należy do pierwszej, poznanie zaś procesów odbiegających od normy i prowadzących w konsekwrencj i do zaburzeń czynności lub nawet do śmierci — do drugiej. I tu obserwować możemy korzyści ze współpracy obu nauk, pozwalające na znacznie głębsze poznanie wielu spraw o doniosłem dla życia znaczeniu, jak np. witaminy i hormony (—> Hormony, Witaminy). Zadaniem ekologji jest poznanie stosunku organizmu do otoczenia i jego zdolności przystosowania się do warunków środowiska, stanowi więc ekologją dalszy ciąg zagadnień, któremi interesuje się fizjologja.

Wreszcie fizjologja zwierząt utrzymuje ścisłą łączność z psychologj ą, nauką będącą już na pograniczu nauk przyrodniczych.

Pomostem łączącym jest tu psycholog ja porównawcza oraz nauka o zachowaniu się zwierząt (—» Behawioryzm).

Celem ostatecznym fizjologji jest poznanie tego wyjątkowego i jedynego w swoim rodzaju układu procesów, który ogólnie nazywamy życiem. Z uwagi na różnorodność zjawisk, których terenem są ustroje żywe, jak również na sjmte-tyczny charakter badań współczesnych, ściśłe przeprowadzenie granic nauk biologicznych jest bardzo trudne, jeżeli wręcz nie niemożliwe.

W dążeniu do spełnienia swych zadań fizjologja usiłuje zbadać przebieg rozmaitych objawów życia, ich zależność od wpływu różnych czynników zewnętrznych, jak również od samej budowy ustroju, stara się o poznanie związku między różnemi zjawiskami życia i znaczenia każdego z nich dla całości spraw ustrojowych, a wreszcie dąży do wytłumaczenia poszczególnych czynności życia na podstawie znanych nam praw fizyki i chern ji.

Ze względu na przedmiot badań dzielimy zwykle fizjologję na dwie wielkie gałęzie : fizjologję zwierząt, czyli z oo fizjologję i fizjologję roślin (—> Botanika). Obie te gałęzie są u swej podstawy ściśle ze sobą połączone, gdyż przynależność niektórych organizmów do świata roślin, czy zwierząt nie zawsze może być przeprowadzona z całą dokładnością (np. wiciowce). Cały świat

paloloqja

^ loop^choUxjo

^ -|&ioUwdär}''

morjologla

gü&tssi?

ckdoefaj,

zoogeograf

\Ktlfrpaloby

y    \

Jlzukalchenjo

fligcma

c-he-mja

Ryc. 41. Fizjologja a inne nauki.

Załączony tu schemat uwidocznia liczne stosunki wiążące fizjologję zwierząt zarówno z innemi naukami biologiczne-mi, jak z fizyką i cliemją.

Ze schematu powyższego wynika odrębność zachodząca między fizjologją roślin a fizjologją zwierząt. Możemy istotnie wyróżnić grupę czynności t. zw. życia zwierzęcego (animalnych), do których zaliczamy czynności aparatu zmysłowego, układu nerwowego i t. d.

Zadania i podział fizjologji zwierząt.

Jak z przedstawionych wyżej wytycznych rozwoju myśli fizjologicznej wynika, dwojakie może być ujęcie zagadnień związanych z dynamiką procesów życiowych. Po pierwsze wyróżnić możemy fizjologję szczegółową (inaczej nazywaną fizjologję narządów), t. j. naukę o zespołach elementarnych procesów życiowych, harmonijnie współpracujących ze sobą dla dobra zachowania życia zarówno jednostkowego, jak i gatunkowego, i po drugie : fizjologję ogólną jako naukę o elementarnych procesach życiowych, wspólnych wszystkim istotom zwierzęcym. W tern ujęciu fizjologja ogólna zwierząt najściślej łączy się z fizjologją ogólną roślin i stanowi podbudowę dla biologji ogólnej jako nauki o procesach podstawowych wszelkich ustrojów żywych.

Czynności spełniane przez narządy dzielimy zwykle na dwie grupy : a) czynności t. zw. życia zwierzęcego (animal-nego) w ściślejszem znaczeniu, a więc zjawiska ruchu i czynności układów nerwowego i zmysłowego (-* Nerwy, Zmysły) oraz b) czynności przejawów t. zw. życia roślinnego (Wegetatywnego), a więc procesy trawienne, wydziel-nicze i wydalnicze, krążeniowe, chłonne, oddechowe, czynności środowiska wewnętrznego, oporowe i wreszcie rozrodcze.

Obok tych spraw, dających się umiejscowić w określonych okolicach ustroju zwierzęcego, fizjologja szczegółowa bada także i czynności niezlokalizowane, a warunkujące harmonję współdziałania i prawidłowy przebieg procesów życiowych.

Fizjologja szczegółowa w ciągu swego dotychczasowego dorobku naukowego doszła przedewszystkiem do wyników dotyczących czynności zwierząt ssących jako najbardziej zbliżonych do organizmu ludzkiego. W ocenie bowiem tych zdobyczy fizjolog musi się oprzeć przedewszystkiem na eksperymencie, a ten zasadniczo łatwiej przeprowadzić można na zwierzętach. Zważywszy, iż wielu doświadczeń wogóle nie można przeprowadzić na człowieku, a to z racji konsekwencyj wynikających dla życia osoby, na której eksperymentuje fizjolog, fizjologja ludzka jest właściwie fizjolog ją wry-żej uorganizowanych kręgowców o stałej temperaturze ciała (ssaki i ptaki).

Pomostem rzuconym pomiędzy fizjo-logją szczegółową i fizjologją ogólną jest kierunek wyodrębniający się dopiero w latach ostatnich, a nazywany fizjologją porównawczą. Jej zadaniem jest poznanie skali możliwości czyn-nościowjrch świata zwierzęcego. Fizjolog ja ogólna bada najprostsze i powszechne cechy zjawisk życiowych, wspólnych wszystkim przedstawicielom świata zwierzęcego. Już Śniadecki podkreślił, iż życie jest ciągłą przemianą formy, w danej zaś formie ciągłą przemianą materji. Jednem z czołowych zagadnień fizjologji ogólnej (i to zarówno fizjologji zwierzęcej, jak i roślinnej) będzie analiza tego zespołu, zjawisk, które, obejmując przemiany morfologiczne, chemiczne i energetyczne ustroju, zwiemy jego metabolizmem (—» Przemiana mater ji). Wiele zagadnień fizjologicznych czeka dopiero na swe wyjaśnienia, gdyż zjawiska życiowe są niezmiernie złożone, wykazując przytem samorzutną zmienność i autonomiczność w stosunku do otoczenia.

Zadania i podział fizjologji roślin.

Dla powierzchownego obserwatora życie roślin wydaje się o wiele uboższe od obdarzonych przeważnie zdolnością ruchu życia zwierząt. Rośliny posiadają jednak prawdziwe zdolności syntetyczne, a mianowicie pochłaniając z otoczenia proste związki mineralne, tworzą z nich ciała bardziej złożone, jak węglowodany, białka, tłuszcze i t. d. (-» Cukier, Białko, Tłuszcze).

Ustrój zwierzęcy pobiera tworzywo składników swych tkanek również z otoczenia, ale w postaci związków bardziej złożonych. Z tego też powodu przemiany chemiczne, przebiegające w ustrojach roślinnych, budzą olbrzymie zainteresowanie wśród fizjologów i biochemików. Rozwój jakiejkolwiek rośliny polega na tern, iż drobna, o prostej budowie, cząstka organizmu macierzyńskiego (zarodnik, ziarno, pączek) zaczyna żyć samodzielnie i powiększając swą wagę i objętość, stopniowo uzyskuje właściwą dla danego gatunku budowę i postać. Rośliny posiadają zdolność tworzenia złożonych związków organicznych (-» Chemja ustrojów żywych) ze związków bardzo prostych, jak dwutlenek węgla, woda i sole mineralne. Ten niezwykle ważny dla całego świata żywego proces syntetyczny wymaga dopływu energji — i rośliny, korzystając z nagromadzonych w ich komórkach zielonek, potrafią wykorzystać ener-gję promieni słonecznych. Ze związków nowopowstałych buduje roślina mate-rjały wchodzące w skład jej ciała albo zużywa je częściowo na procesy dostarczające jej energji do życia.

Zbadanie sprawy pobierania pokarmów, ich rozprowadzania po ciele rośliny, jak również poznanie ich przeróbki na najrozmaitsze związki chemiczne, bądź-to zatrzymane w ciele, bądź wydalone na-zewnątrz, stanowi dział pierwszy fizjologji roślin, zwany nauką o żywieniu i przemianie materji w roślinach.

Zużytkowanie materjału wytworzonego przez rośliny do budowy nowych tkanek i organów, a w konsekwencji do nadania swoistej dla danego gatunku budowy, wielkości i postaci, stanowi dopiero to, co nosi nazwę wzrostu i rozwoju rośliny. Drugim działem fizjologji roślin jest więc nauka o wzroście i kształtowaniu się rośliny.

Podobnie jak zwierzęta, tak i rośliny posiadają zdolność do odbierania ze strony świata zewnętrznego dochodzących podniet (nierównomierne oświetlenie, nagłe zmiany ciepłoty i t. p.), prowadzących do mniej lub bardziej widocznych reakcyj. Co więcej, znamy rośliny, które w pewnym okresie swego życia, jako pływki lub plemniki, obdarzone są tak charakterystyczną dla świata zwierzęcego zdolnością wykonywania samodzielnych ruchów. Trzecim więc działem fizjologji roślin jest nauka o ruchu i wrażliwości roślin.

Fizjologja a życie praktyczne.

Celem każdej nauki, a więc i fizjologji, jest przewidywanie i działanie. „Działa-

szukaj w tomie piątym!

nie jest rzeczą, nauk doświadczalnych tu atmosferycznego i współżyjących z ro-i jest możliwe dzięki temu, że zjawiska ślinami strączkowemi. Również szczepie-życiowe są jednoznacznie określone przez nie i oczkowanie stanowi teren ciekawych warunki fizyczno-chemiczne“ (Claude wyników pracy ogrodniczej, któremi Bernard). Nauki doświadczalne tylko zczasem zajęła się systematycznie fizjo-pozornie są odległe od życia codziennego logja.

i zastosowali praktycznych. Znakomite Nigdzie może fizjologja nie jest tak przecież wyniki badań fizjologów nad ściśle związana z naukami praktycznemi, odżywianiem i przemianą materji stano- jak w zakresie nauki o zmienności i prawią nietylko podstawę dla hodowli zwie- wach dziedziczenia. Zarówno Darwin, jak rząt, higjeny i lecznictwa, ale wywierają i Mendel oparli swe teorje na licznych swój wpływ na organizację i strukturę faktach hodowlanych, a i dzisiejsza ge-życia społecznego krajów kulturalnych, netyka uprawiana jest głównie przez ho-Również i racjonalizacja pracy, oparta dowców (-» Dziedziczność). Tak więc na psychotechnice, zawdzięcza swe pod- wielu specjalistów w różnych dziedzi-stawy fizjologji (-» Psychotechnika). ■ nach nauk biologicznych współpracuje Współczesny Harveyowi uczony fran- z fizjologami nad rozwiązaniem zagadki euski Rivière pisał o odkryciu krążenia życia, a fachowa literatura fizjologiczna krwi, że to wprawdzie zjawisko ciekawe, rozrasta się z każdym rokiem wprost fan-ale bez znaczenia dla wiedzy lekarskiej, tastycznie.

Fizjologja w Polsce.

Fizjologja w Polsce ma piękną kartę w działalności Jędrzeja Śniadeckiego (1768—1838), profesora uniwersytetu, a później akademji medyko-chirurgieznej w Wilnie. Tytułem do nieśmiertelnej sławy Śniadeckiego jest jego dzieło: „Teorja jestestw organicznych“,

Pogląd ten okazał się w perspektywie czasu zupełnie mylny i dziś odkrycie Harveya stanowi poprostu fundament wiedzy lekarskiej. Podobnie przedstawia się sprawa i z fizjologją roślin. Opierając się na zdobyczach fizyki i chemji, fizjologja roślin staje się podstawą istotnego rozwoju nauk agronomicznych.

'fĘhr"

Sr

\';r '

t\

WSPl

Wiemy, jak badania nad odżywianiem się roślin przyczyniły się do postępu rolnictwa. Wszak im zawdzięcza zarówno rolnictwo, jak i ogrodnictwo, użycie sztucznych nawozów, wzbogacających glebę i przynoszących materjalne korzyści. Często działo się odwrotnie : bodźcem do badań fizjologicznych bywały wyniki wiedzy praktycznej, domagającej się naukowego wyjaśnienia. Do nich należy odkrycie organizmów, mogących wiązać wolny azot z powietrza. Rolnicy zdawien-dawna, nie rozumiejąc tej sprawy, stosowali t. zw. nawóz zielony, powstający ze specjalnie sianych roślin motylkowych.

Ryc. 42. Jędrzej Śniadecki.

Sprawę tę wyjaśnił w r. 1883 Hèllriegel, zwracając uwagę na rolę specjalnych bakteryj, uzdolnionych do wiązania azo-

P. Słonimski.

Początki fizyki jako nauki od celów praktycznych niezależnej znajdujemy w starożytnej Grecji. Z największem powodzeniem uprawiali Grecy mechanikę. Wielki matematyk grecki Archi-medes (288—212 przed Chr.) był twórcą statyki — działu mechaniki, traktującego o prawach równowagi ciał. Dzięki znajomości praw statyki Grecy konstruowali

pomysłowe

które już wkrótce po ukazaniu się w języku polskim przełożone zostało na francuski i niemiecki. Dzieło Jędrzeja Śniadeckiego stanowi jedno z klasycznych ujęć fizjologji światowej. W trudnych warunkach życia umysłowego w okresie rządów zaborczych fizjologja w Polsce nie mogła rozwinąć się należycie. W latach przed wojną światową odżyła myśl fizjologiczna najsilniej w murach uniwersytetu Jagiellońskiego, a zwłaszcza w pracowniach znakomitego fizjologa roślin Emila Godlewskiego, oraz badacza ustroju ludzkiego, Napoleona Cybulskiego. Obecnie w Polsce najwybitniej reprezentowany jest kierunek badań porównawczych, zainicjowany w instytucie im. Nenckiego w Warszawie przez prof. K. Białaszewicza. Bardzo ważne wyniki zawdzięcza nauka światowa polskim chemikom fizjologicznym, a zwłaszcza badaczowi chlorofilu prof. L. Marchlewskiemu z Krakowa i prof.

J. K. Parnasowi ze Lwowa. Obok wydziałów szkół akademickich najważniejszą placówką naukowej podstawy gospodarstwa wiejskiego jest Państwowy Instytut w Puławach.

Czytelnika, bliżej interesującego się fizjolog ją a mającego już pewne przygotowanie z nauk przyrodniczych, możemy zachęcić do przeczytania artykułu E. Godlewskiego i M. Korcz ewskiego poświęconego fizjologji (t. VI, 1926, wyd. Kasy im. Mianowskiego, Warszawa) i artykułu K. Białaszewicza o fizjologji zwierząt w tem-że wydawnictwie (t. X, 1932). W obu artykułach Czytelnik znajdzie obszerne zestawienie piśmiennictwa zarówno w języku polskim, jak i obcych.

FIZYKA. Fizyka jest nauką mającą na celu poznanie ogólnych własności ciał i zjawisk przyrody. Do zakresu badań tej nauki nie należą objawy duchowe oraz dziedzina biologji, obejmująca nauki o przyrodzie ożywionej ; jednakowoż wyniki i metody fizyki są szeroko stosowane we wszystkich naukach przyrodniczych i technicznych.

Obok fizyki zajmuje się chemja badaniem ogólnych własności ciał przyrody, zaliczając do swej dziedziny własności uważane dawniej za trwałe ; granice obu tych nauk stają się coraz bardziej nieuchwytne.

Początki fizyki.

machiny.

Oprócz Archimedesa szczególnie odznaczyli się w tym kierunku K t e s i b i o s i Heron, uczeni przebywający w Ale-ksandrji, która wówczas (III i II wiek przed naszą erą) była wielkim ośrodkiem badań naukowych.

Jakkolwiek Grecy pierwsi stworzyli wiedzę niezależną od celów praktycznych lub religijnych, widzimy jednak, że ich zainteresowanie zwróciło się najpierw w kierunku mechaniki, działu fizyki, mającego największe zastosowania techniczne. Wprawdzie wielki filozof Arystoteles (384—323 przed Chr.) usiłował podać tłumaczenia rozmaitych zjawisk fizycznych, ale jego pomysły przeważnie nie okazały się trafne, mimo iż zasady jego filozofji były głębokie : brakło wówczas znajomości faktów niezbędnych do wytworzenia poprawnych uogólnień.

Po upadku grecko-rzymskiej cywilizacji nastąpił długi, dziesięciowiekowy okres, w ciągu którego fizyka prawie się nie rozwijała. Wypada wszakże zauważyć, iż nowsze badania historyczne wykazały, że już w wieku XIV wzmogło się zainteresowanie zagadnieniami fizyki i subtelni uczeni ówcześni, niesłusznie często wyszydzani jako scholastycy, potrafili znaleźć niektóre podstawowe prawa mechaniczne i astronomiczne, przez wiedzę późniejszą potwierdzone.

W epoce odrodzenia, gdy rozkwitła wspaniale twórczość artystyczna, dążenie do przeniknięcia tajemnic przyrody ujawniło się w potężnym stopniu, ale przybierało często charakter fantastyczny : był to czas panowania astro-logji i magji. Wspomnimy tu genjal-nego malarza Leonarda da Vinci (1452—1519), który był zarazem pomysłowym inżynierem i przewidział szereg późniejszych odkryć przyrodniczych.

Metoda doświadczalna. Galileusz.

Przełomowym okresem w dziejach fizyki i wogóle nauk przyrodniczych był wiek XVII, poprzedzony reformą astronomji, dokonaną przez M i k oł a-ja Kopernika (1473—1543). Na pierwszą połowę tego wieku przypada działalność Galileusza (1564 do 1642), który zasłużył na miano ojca fizyki nowoczesnej przez odkrycie praw spadku ciał i utwierdzenie metody doświadczalnej jako jedynie skutecznej w poznaniu zjawisk fizycznych.

Doświadczenie fizyczne zazwyczaj ma charakter czynny, jest eksperymentem: badacz sam dane zjawisko wywołuje i stwarza warunki, w jakich je pragnie obserwować. Badając np. zależność objętości gazów od ciśnienia, urządzamy doświadczenie w ten sposób, ażeby ciśnienie wywierane na gaz mogło zmieniać się dowolnie, natomiast temperatura gazu pozostała stała.

Samo doświadczenie do zbudowania wiedzy nie wystarcza : wyniki doświadczeń winny być opracowane teoretycznie tak, ażeby z nich można było wyczytać prawa, według których odbywają się badane zjawiska.

Newton, twórca metody matematycznej.

Jeżeli te prawa potrafimy wyrazić w postaci wzorów matematycznych, to zdobywamy najdoskonalszą wiedzę, ponieważ wzory dają możność obliczenia i przewidzenia wszystkich szczegółów zjawisk w jakichkolwiek warunkach. Znając np. prawa matematyczne prądów elektrycznych, możemy zaprojektować i obliczyć instalację dostarczającą siły i światła wielkiemu miastu. Za twórcę metody matematycznej uzupełniającej metodę doświadczalną Galileusza należy uważać Newtona (1642—1727), który w teorji ruchu ciał niebieskich, według odkrytego przez siebie prawa powszechnej grawitacji, dał dla następców wzór stosowania metody matematycznej do zjawisk przyrody.

Rozwój mechaniki na podstawie praw Newtona.

Dalej Newton ostatecznie ustalił zasady mechaniki w postaci słynnych trzech praw ruchu. Wiekopomne dzieło jego Philosophiae naturalis principia mathematica (r. 1687) stało się, przed zgó-rą dwoma stuleciami, podstawą nietylko mechaniki, lecz i całej fizyki. W ciągu tego okresu, którego zakończenie przypada na rok 1925, usiłowano wszystkie zjawiska fizyczne sprowadzić do odbywających się zgodnie z prawami Newtona ruchów ciał lub drobnych ich części składowych. Ruch, według Newtona, zachodzi w bezpośredniej, nieruchomej przestrzeni; istnieje również bezwzględny czas niezależny od biegu zjawisk. Ciała przyrody są odmianami ma-terji; Newton założył, że miarą ilości materji jest masa. Dalej między roz-maitemi ciałami lub cząstkami ciał działają siły, które są przyczyną ich ruchu. Masy ciał mierzymy przez porównywanie ich ciężarów. Źródłem tych pojęć jest potoczne doświadczenie : posiadamy bezpośrednią intuicję czasu, stosunków przestrzennych jako też ruchu ; pojęcie siły jest wynikiem odczuwanych przez nas, przy wykonywaniu rozmaitych czynności, wysiłków mięśniowych.

W dalszym rozwoju mechaniki i fizyki niezmiernie ważną rolę zyskały pojęcia pracy i energji, których związek z działalnością ludzką jest również niewątpliwy.

Wielkie zasługi dla mechaniki położył współczesny Newtonowi uczony holenderski Ch. Huyghens (1629 do 1695). W wieku XVIII niemal skończoną postać nadał podstawom mechaniki Lagrange (1736—1813) w dziele Mécanique analytique (1788). Już głównie w wieku XIX rozwinęła się mechanika cieczy i ciał sprężystych. Na tym fundamencie teoretycznym oparł się olbrzymi postęp wieku XIX w rozmaitych dziedzinach techniki.

Podział fizyki w zależności od wrażeń zmysłowych.

Rozwój innych działów fizyki rozpoczął się równocześnie z ugruntowaniem mechaniki. Galileusz, Huyghens i Newton wsławili się również doniosłemi pracami doświadczalnemi i teoretyczne-mi z dziedziny optyki.

I tu fakty codziennego doświadczenia i pojęcia z niemi związane służyły za punkt wyjścia. Sam podział dawnej fizyki, który utrzymał się do końca XIX wieku, wskazywał na ścisłą zależność od różnych zmysłów, z pomocą których odbieramy wrażenia świata zewnętrznego. Wyróżniano optykę — naukę o zjawiskach świetlnych, akustykę — naukę o dźwiękach, naukę o cieple, obecnie noszącą nazwę termodynamiki. Jednakowoż obok tych dzia-

łów fizyki powstała nauka o elektryczności i magnetyzmie, która nie jest związana ze specyficznym organem zmysłowym. Szybki jej rozwój datuje się dopiero od trzeciego dziesiątka lat XVIII wieku. Do tego czasu wiadomości nasze o tych najciekawszych zjawiskach fizycznych ograniczały się do kilku prymitywnych faktów. Wiedza współczesna w tej dziedzinie, tak rozległa i płodna w zastosowaniach praktycznych, świadczy wymownie o potędze metody doświadczalnej, połączonej z budową teoryj matematycznych, w zakresie przenikania tajników przyrody.

Widzieliśmy, że zmysłowy świat potocznego doświadczenia był punktem wyjścia badań fizycznych: nie mogło być inaczej, ponieważ wrażenia zmysłowe są temi pierwszemi bezpośredniemi danemi, na których opiera się wiedza o przyrodzie.

Fizyka wkracza w dziedzinę zmysłom niedostępną.

Znamiennym jest fakt, że W miarę pogłębiania się i pomnażania wiedzy fizycznej wkracza ona coraz bardziej w dziedzinę zmysłom niedostępną i związek jej z wrażeniami zmy słowem i staje się dalekim. Zróbmy krótki przegląd ewolucji poszczególnych gałęzi fizyki, rozpoczynając od akustyki, jako najbliższej mechaniki, dźwięk bowiem jest, w charakterze zjawiska fizycznego, niczem innem, jak ruchem drgającym ciał sprężystych.

Akustyka.

W wieku XVIII rozwiązano zagadnienie drgań struny, co miało ważne znaczenie dla matematyki i fizyki teoretycznej. Jest to głównie zasługą Eulera (1707—1783). Wśród licznych badaczy XIX wieku należy wyróżnić Heim hol tza (1821—1894), który wykonał rozległe prace nad rezonansem i analizą dźwięków. Muzyka

światło.

nie używa dźwięków, których ilość Największe zasługi tu należy przypisać drgań w sekundzie (częstość) przekra- Z. Wróblewskiemu (1843—1888; cza 4000. Drgania o częstości ponad i K. Olszewskiemu (1844—1916). 20000 nie wywołują, wrażeń słuchowych, Z drugiej strony w łuku elektrycznym ale mogą być badane z pomocą czu- temperatura dosięga 3500°. łych przyrządów. Obecnie umiemy wytwarzać i badać ultradźwięki, których częstość dochodzi do kilku miljonów drgań na sekundę.

Ciepło.

Szczególnie daleko fizyka przekroczyła granice doświadczenia zmysłowego przez odkrycie olbrzymiej dziedziny pro-mieniowań niewidzialnych, pokrewnych Nauka o cieple zbliżyła się do mecha- światłu widzialnemu. Historja nauki niki w połowie wieku XIX, gdy zosta- o świetle jest nader pouczająca. Elemen-ło ustalone wńelkie prawo fizyczne za- tarne zjawiska świetlne, odbicia i zała-chowania energji; pierwsze prawo ter- mania, były oddawna znane; na począt-modynamiczne jest jego zastosowaniem ku wieku XVII wynaleziono lunetę.. do zjawisk cieplnych. Ogólne sformuło- W tymże wieku odkryto zjawiska dywanie prawa • zachowanja energji jest frakcji i podwójnego załamania w szpa-zasługą H. Helmholtza i W. T h o m- cie islandskim.

pracom Younga (1773—1839) i Fre-ono, że energja snela (1788—1827). Pierwszy z nich, w przyrodzie dąży do równomiernego opierając się na swych doświadczeniach, rozproszenia, tracąc zdolność do prze- wytłumaczył mian.

sona, lorda Kelvina (1824—1907). W r> i₆₉₀ Huyghens ogłosił teorję Dawniej ciepłu przypisywano naturę undulacyjną światła, wedle której świa-rnaterjalnego fluidu, t. j. pewnego ro- tło jest ruchem falowym podobnym do dzaju subtelnego płynu. Wynalezienie dźwięku. Newton w r. 1704 przeciwsta-machiny parowej stało się potężnym wił mu teorję korpuskularną, która zja-bodźcem do ścisłego badania zjawisk wiska świetlne przypisuje strumieniom cieplnych. Z rozmyślań nad funkcjono- subtelnych cząstek wyrzucanych przez waniem tej machiny Sadi Carnot ciała świecące. W wieku XVIII prze-(1796—1832) wyprowadził wnioski, któ- wagę miała te0rja Newtona, ale na pore są podstawą drugiego prawa termo- czątku wieku XIX stanowcze zwycięstwo dynamicznego ściśle sformułowanego odniosła teorja undulacyjna dzięki przez Clausius a (1822—1888) i W.

Thomsona. Głosi

zjawisko interferencji. Drugi' słusznie jest nazywany założycieli e gnani t (1810—1878) przepro- lem optyki fizycznej, obejmującej inter-wadził słynne badania doświadczalne, ferencję, dyfrakcję i polaryzację świa-mające związek z metodami cieplnemi, tła: jemu głównie zawdzięczamy zrozu-i opracował ścisłe metody pomiarów mienie tych zjawisk jako też prostolinjo-rozmaityeh wielkości termodynamicz- wego rozchodzenia światła na gruncie

nych.

teorji undulacyjnej (falowej).

Wiele trudności fizykom wieku XIX

Granice dostępnych badaniu temperatur rozszerzyły się niezmiernie w cią- sprawiało zagadnienie eteru: tak nazwa-gu wieku XIX. Dzięki skropleniu ga- no hipotetyczny ośrodek, w którym roz-zów takich, jak powietrze, wodór, hel, chodzą się fale świetlne. Ażeby wytłu-osiągnięto temperatury nader niskie, do- maczyć ich charakter, musiano przypi-cierając prawie do zera bezwzględnego, sywać eterowi własności paradoksalne.

Póżniejszem było odkrycie promieni

Wreszcie teorja względności Einstei-n a zaprzecza temu, aby eter mógł istnieć o krótszej, niż widzialne, fali — nadfioł-jako ośrodek materjalny.

Na początku drugiej połowy wieku fotograficzną.

XIX dokonał J. C. Maxwell (1831 do 1879) na drodze teoretycznej połączenia Hertza nad długiemi falami elektroma-dziedzin światła i elektryczności, do wo- gnetycznemi W. Roentgen (1845 do dząc, że fale świetlne są szczególnym 1922) odkrył w r. 1895 promienie na-przypadkiem fal elektromagnetycznych, zwane jego imieniem, które są falami Fale, których charakter elektromagne- niezmiernie krótkiemi (średnio biorąc tyczny można było bezpośrednio stwier- 1000 razy krótszemi od fal światła widzie, odkrył H. Hertz (1857—1894); dzialnego) ; jeszcze krótszą falę mają z jego odkryć wyrosła radjotelegrafja. promienie y ciał promieniotwórczych. Hertz wykazał, że te fale mają zasadnicze własności fal świetlnych.

Epoko wem zdarzeniem w dziejach nauki było odkrycie analizy widmowej. Było ono przygotowane przez liczne spostrzeżenia, poczynając od słynnego doświadczenia Newtona nad rozkładem

kowych, które silnie działają na płytę

W kilka lat po wiekopomnych pracach

Elektryczność.

Znajomość faktów z dziedziny zjawisk elektrycznych zaczęła szybko rozwijać się od chwili, gdy S. Gray (1670 do 1736) ustalił rozróżnienie przewodników i nieprzewodników elektryczności, zaś przez pryzmat światła białego na pro- Hu Fay (1698    1739) wykrył istnie-

mienie barwne; decydującemi były nie dwu rodzajów elektryczności, dodat-

prace K i r c h h o f f a (1824-1887)    “«J 1    Ja* ³⁶ ^

i B u n s e n a (1812—1889). Widmo sta- ^ r_- ¹ '«⁵ C o u 1 o m b (1736—1806; ło się podstawą do badania najgłębszych znalazł Prawo oddziaływania na siebie własności ciał, ich ostatecznych składni- cia* ^elektryzowanych. W środku tegoż ków. Dzięki analizie widmowej poznaje- s^lecia wykonano liczne obserwacje nad my skład chemiczny słońca i gwiazd, co elektrycznością atmosferyczną ; zasłużył A. Comte, twórca filozofji pozytywnej,    ^zeg0}^ie    f ranklin

na kilka lat przed odkryciem Kirchhoffa (1^6    1790). Wreszcie na koniec stu-

i Bunsena przytaczał jako przykład za- ^ec^a Przypadają prace A. Volt} gadnienia niedostępnego dla zdolności    przez odkrycie

Magnetyzm.

Zwróćmy się teraz do magnetyzmu, jącej położenie ich w widmie. Promienie Wiadomości o zjawiskach magnetycz-widzialne zajmują w widmie wąski ob- nych w starożytności i wiekach średnich szar długości fali od 0,0004 mm do były obfitsze, niż o zjawiskach elektrycznych. Znano magnesy naturalne i ich Promienie niewidzialne o dłuższych fa- własności, umiano sporządzać magnesy lach, zwane podczerwonemi, zostały spo- sztuczne i busolę, której wynalezienie strzeżone jeszcze w XVII wieku przez przypisuje się Chińczykom. Wspomnieć Mariotte’a (1620—1684) dzięki ich należy jako pierwszego badacza magne-działaniu cieplnemu.

poznawczych człowieka. Dziełem nauki elektryczności kontaktowej i zbudowanie nowożytnej było odkrycie promieniowali Pierwszej baterji galwanicznej (stosu niewidzialnych, zupełnie nieznanych Volty) fał S1* Promotorem nauki o prą-uczonym Grecji i Rzymu. Dziś charak- ^zie elektrycznym, teryzujemy je z pomocą właściwej każdemu ich rodzajowi długości fali, określa-

0,0007 mm.

tyzmu ziemskiego Gilberta (1540 do

1603), który wykrył też szereg faktów dotyczących elektryzowania ciał przez potarcie. Coulombowi zawdzięczamy prawo oddziaływania biegunów magnetycznych w zależności od ich odległości.

Dopiero w r. 1820 O e r s t e d spostrzegł działanie prądu elektrycznego na igłę magnesową. Prawa działań magnetycznych prądów zbadał Ampère (1775—1836), który w ten sposób założył podstawy elektromagnetyzmu. Wreszcie 31 sierpnia 1831 r. Faraday (1791—1867) zrobił epokowe odkrycie zjawiska indukcji prądów elektrycznych. Prace Ampère’a i Faradaya są fundamentem spółczesnej elektrotechniki. W rozwoju ich wielkie zasługi położył W. Thomson, który dał w r. 1853 teorję drgań elektrycznych. Faradayowi zawdzięczamy ustalenie praw elektrolizy. Odkrycie zasadniczego prawa prądów elektrycznych przez Ohma (1787 do 1854) przypada na rok 1827. Syntezy praw zjawisk elektrycznych, magnetycznych i świetlnych dokonał Maxwell, którego słynne dzieło Treatise of Electrici-ty and Magnétisme ukazało się w r. 1873.

Atomistyka.

Główne postępy fizyki w ostatnich latach XIX i na początku XX stulecia znajdują się w związku z przeniknięciem do niej pojęć atomistycznych.

Te pojęcia nauka nowożytna odziedziczyła w spadku po Grecji starożytnej, gdzie istniała filozoficzna szkoła ato-mistów, której głównym przedstawicielem był Demokryt; z początku jednak nie odgrywały one większej roli w fizyce. Wcześniej utrwalił się atomizm w chemji ; D a 11 o n (1766 do 1844) na początku w. XIX wprowadził pojęcie zasadnicze, że pierwiastki chemiczne są zbudowane z atomów, których połączenia wytwarzają cząsteczki ciał złożonych.

Dopiero w połowie XIX w. zaczęła rozwijać się atomistyka fizyczna, początkowo jako teorja kinetyczna mater ji, według której ciepło jest ener-gją ruchu cząsteczek ciał.

Ponieważ w ruchu cieplnym znajduje się niezliczona ilość cząstek, z konieczności musiano posługiwać się sta-tystycznemi metodami; w ten sposób powstała statystyka fizyczna. Na tern polu badań największe zasługi mają R. Clausius, J. C. Maxwell, L. Boi z mann (1844—1906) i M. Smoluchowski (1872—1917).

Zdumiewający rozwój fizyki w trzech dziesiątkach niniejszego wieku został głównie spowodowany przez wkroczenie atomistyki do elektryczności. Najpierw zjawiska elektrolizy nasunęły myśl, że naboje elektryczne związane z atomami i cząsteczkami chemiczne-mi są wielokrotnościami atomu elektryczności — naboju elementarnego. Decydującym krokiem było odkrycie w r. 1898 elektronu przez J. J. Thomsona: jest to najdrobniejsza cząstka materji, posiadająca elementarny nabój elekryczności ujemnej. W tymże roku nastąpiło epokowe odkrycie potężnych substancyj promieniotwórczych, polonu, radu i t. p., przez Piotra Curie (1859—1906) i Marję C u-rie-Skłodowską.

W rezultacie tych odkryć powstała elektryczna teorja materji, według której ciała przyrody są zbudowane z cząstek zaopatrzonych w nabój elektryczny.

Atom jakiegokolwiek pierwiastka chemicznego, np. żelaza, tlenu i t. p., zgodnie z utrwaloną obecnie hipotezą Rutherforda, składa się ze środkowego jądra dodatniego i otaczających je dokoła elektronów ujemnych.

Już po wielkiej wojnie Rutherford z pomocą doświadczeń nad rozbijaniem jąder atomowych wykazał ich

złożoną budowę. Doświadczenia tego olbrzymi zakres zjawisk atomowych, rodzaju doprowadziły do wykrycia Uważamy ją za najogólniejszą teorję w składzie jąder, oprócz dawniej po- fizyczną obejmującą mechanikę New-znanych protonów i elektronów ujem- tona, której stosowalność do świata nych, także neutronów (cząstek neu- atomów posiada tylko nader ograni-tralnych) i elektronów dodatnich.

W związku z niezmiernym rozwojem naszych wiadomości o promieniowaniu i budowie atomów pozostaje głęboki przewrót w zasadach pojmowania przyrody. Zagadnienie eteru doprowadziło do teorji względności Einsteina, która w swej postaci ogólnej tłumaczy siły ciążenia powszechnego i nawet siły elektryczne i magnetyczne z pomocą geometrycznych własności przestrzeni połączonej z czasem. W ten sposób pojęcia newtonowskiej mechaniki bezwzględnych czasu i przestrzeni musiały ustąpić miejsca pojęciom ogólniejszym.

Kwanty.

Jeszcze bardziej rewolucyjnemi okazały się pojęcia kwantowe. Planck w r. 1900 wprowadził po raz pierwszy do fizyki pojęcie kwantu energji jako niepodzielnej ilości energji. Bohr i następnie Sommerfeld w pracach, których początek przypada na r. 1913, wykazali, że z pomocą kwantów można wytłumaczyć charakter widm, który dotychczas był zagadką, oraz podstawowe własności atomów.

Zarazem ujawniły się głębokie sprzeczności między prawami kwanto-wemi a zasadniczemi pojęciami dotychczasowej fizyki, opartemi na mechanice Newtona. Szereg faktów doświadczalnych potwierdzał bezpośrednio prawa kwantowe. Wreszcie r. 1925 stał się przełomowym w dziejach fizyki jako rok powstania mechaniki kwantów. Twórcami jej są de B r o g 1 i e, Heisenberg, Schrödingeri Dirac.

Ta nowa mechanika obecnie (r. 1934) osiągnęła wysoki stopień doskonałości pod względem logicznym i wyjaśnia

czony zakres.

W krótkości różnicę między stanowiskami mechaniki klasycznej (Newtona) i mechaniki kwantów można wyrazić w sposób następujący: pierwsza rozpatruje przyrodę jako olbrzymi mechanizm, którego ruch jest zgóry wyznaczony i odbywa się z niezłomną koniecznością, w drugiej zaś przyroda jest rozumiana jako organiczna eałość, która góruje nad częściami i w pewnych granicach nie podlega konieczności. Ogólne pojęcia mechaniki kwantów wychodzą poza ramy wyobrażeń przestrzenno-czasowych.

Mimo tej gruntownej zmiany stanowiska charakter fizyki jako nauki ścisłej, opartej na doświadczeniu i matematyce, nie został naruszony.

Ogarniając myślą jej nieprzeliczone zdobycze, stwierdzamy, iż reprezentuje ona najskuteczniejszy wysiłek ducha ludzkiego, zmierzający do poznania otaczającego nas świata.

Cz. Białobrzeski.

Por. Atom, Ciążenie powszechne, Ciepło, Ciśnienie, Dźwięk, Elektron, Elektryczność, Energja, Fale, Fotoelektryczna komórka, Izotopy, Jony, Koniec świata, Kwanty, Magnetyzm, Mechanika, Promieniowanie, Promieniotwórczość, Promienie kosmiczne, Rad, Światło oraz inne artykuły z działu fizyki.

FLORENCJA — miasto sztuki (Tabl. 40—46). Niektóre miasta Włoch obok swych nazw powszechnie znanych posiadają tradycją ustalone przydomki. Florencja otrzymała przydomek, znaczący ją nieodłącznym stygmatem doskonałej piękności: Firenze la Bella.

Nazwano kiedyś Florencję — Atenami dzieła florenckiej architektury, rzeźby czasów nowożytnych. Na miano Aten lub malarstwa.

W pierwszych dziesiątkach lat XVI wieku, oddawszy najwspanialsze siły twórcze Rzymowi i zapłodniwszy całą sztukę europejską nowym duchem — Florencja utraciła dotychczasowe przodujące stanowisko. Wyda ona i później wielu artystów uzdolnionych ; twórczość ich posiada jednak niemal wyłącznie znaczenie prowincjonalne.

Florencja, zasłużyła przedewszystkiem za swój stosunek do sztuki. Tu bowiem w ciągu XIV, XV i z początkiem XVI wieku zrodziły się siły i powstali ludzie, których przeznaczeniem było zapalić pochodnię renesansu, przeobrazić do gruntu i pchnąć na drogę nowego rozwoju sztukę włoską, a wraz z nią całą Europę.

Florencja — żywe muzeum sztuki.

Głęboko zakorzenione umiłowanie rodzimej sztuki i przeszłości u wszystkich mieszkańców w połączeniu z rozumną i zapobiegliwą troską rządców miasta uczyniło Florencję tern, czem jest obecnie : najwspanialszem żywem muzeum sztuki nowożytnej w jej pierwszym okresie wiośnianego rozkwitu. Dziś zarówno, jak i przed laty, rozsiewa ona swój czar niezmącony i upaja ewangelją nieskalanego piękna tysiącznych pielgrzymów, którzy z całego świata podążają w jej mury. Niema chyba drugiego miejsca na ziemi, gdzieby na tak stosunkowo małej przestrzeni skupiono tak wielką ilość arcydzieł. Dziejowy rozwój form artystycznych dokładnie badać pozwalają od wieków pieczołowicie gromadzone zbiory, bezprzykładne pod względem bogactwa muzea i galerje, jak Museo Na-zionale w Bargello, TJffizi, Pitti i inne.

Pierwszy okres świetności Florencji.

Około 200 r. przed Chr. obecna Florencja była niewielkiem miastem etru-skiem, które zostało podbite przez Rzymian. Ale dopiero w ciągu średniowiecza urasta znaczenie Florencji : choć szarpana gwałtownemi walkami stronnictw, Florencja u schyłku XIII wieku panuje nad całą Toskanją. Wśród zamieszek wewnętrznych nieraz najlepsi synowie Florencji skazani bywali na bezpowrotne wygnanie. Takim beznadziej-

Szczególnie cenną osobliwość życia artystycznego w tej wczesnorenesansowej Florencji stanowiło to, że sztuka w niej była sprawą i wartością w całem tego słowa znaczeniu powszechną. Całe miasto z zapałem witało powstanie jakiegoś nowego arcydzieła, a sprawy takie, jak budowa katedry, rozstrzygnięcie konkursu artystycznego, czy też ustawienie nowego pomnika — zdolne były porywać

[Sj

gs

Rye. 4*5. Uaina florencka z XV w.

tłumy. Całe życie florenckie naznaczone jest głębokiem piętnem artyzmu. Strój, uczesanie głowy pięknej florentynki, zarówno jak stół, krzesło, oprawa książki czy najdrobniejszy przedmiot codziennego użytku — wykazują to samo poczucie stylu, pełne wytworności, plastyki i harmonijnego dostojeństwa linji, co

SI

«fnflggfb

SImBE

liii ii

lipi*

wielki syn Toskanji, uczeń florenckiego mistrza Cimabuego, Giotto di Bon-d o n e. W dwóch kaplicach florenckiego kościoła Santa Croce pozostawił on swe najdojrzalsze dzieła: freski, przedstawiające sceny z życia św. Jana Chrzciciela, Jana Ewangelisty i Franciszka z Assyżu. Sztuka malarska, przygniatana dotychczas surowością dogmatu, zamknięta w sztywne skostniałe formy — święci swe artystyczne uniezależnienie. W twórczości Giotta świadoma i swobodna gra wyobraźni staje się samodzielnem zadaniem sztuki. Z tym ruchem wiąże się znaczne pobudzenie uczuciowości : postacie w malowidłach Giotta głęboko przeżywają wydarzenia, w których uczestniczą. Obrazy mistrza komponowane są w spo-

"S -V

Ryc. 44. Palazzo Vecchio.

nie za swą ojczyzną tęskniącym wygnańcem był np. genjalny twórca „Boskiej komedji“, Dante Alighieri. Źywem wspomnieniem tej dawnej Florencji są surowe mury Palazzo Vecchio z obronną wieżycą, biała, marmurem inkrustowana fasada kościoła S. Miniato al Monte, baptisterjum, strzelista dzwonnica katedry. Z czasów późniejszych nieco pochodzą kościoły S. Maria Novella i S. Croce, przedstawiające toskańską odmianę gotyku.

fp,

jf\

ralJi

OB

Giotto di Bondone.

Podobnie jak w arcydziele Dantego dokonało się przeznaczenie narodowej poezji włoskiej, objawił się nowy styl: dolce st-il nuovo (słodki styl nowy) — tak nową ewangelję sztuki plastycznej na początku XIV wieku stworzył drugi

_jT IHBSBH!

a im

SI

i?*

Ryc. 45. Kościół S. Miniato al Monte.

Potężne dzieło odnowy, którego w malarstwie na początku XV wieku dokonał Masaccio, w architekturze i w rzeźbie stało się udziałem dwóch innych wielkich przedstawicieli szkoły florenckiej. Nazwiska ich : Filippo Brunelleschi (1377—1446) i Dona t e 11 o

(1386—1466).

•HP

Tr

Bo

Wd

ty

sób prosty i jasny, postaci, znakomicie umieszczone w przestrzeni, przemawiają monumentalnością spokoju i siłą wyrazu formy, popartej znakomitym rozkładem i kompozycją plam barwnych. Sztuka Giotta rozlała się szeroką falą w XIV, a nawet przez wiele lat XV wieku, znajdując licznych żarliwych wyznawców.

Masaccio.

Pośród walk szarpiących Florencję stopniowo wysunął się na czoło ród Me-dyceuszów. Dzięki wysokiej kulturze niektórych przedstawicieli tego rodu tej miary, co Cosimo, zwany „ojcem ojczyzny“, i syn jego Wawrzyniec Wspaniały — miano Medyceusza stało się niemal symbolem światłego opiekuństwa nad przedstawicielami sztuk i nauk. Czasy tych dwóch Medyceuszów to prawdziwy złoty wiek w dziejach kultury florenckiej.

Blisko jednak sto lat musiała czekać Florencja, a z nią całe Włochy, zanim zjawił się godny spadkobierca Giotta, który malarstwu wytknął dalszą drogę do doskonałości. Mistrzem tym był bardzo młodo zmarły Masaccio (1401 do 1428), którego żywot jest nam prawie że nieznany. Dzieło Masaccia, freski w kaplicy Brancaccich florenckiego kościoła 8. Maria del Carminé, stało się wspaniałą szkołą malarstwa, z której czerpali natchnienie i wiedzę mistrzowie tej miary, co Leonardo da Vinci, Michał Anioł i Rafael. Jednym z ojców renesansu nazwać możemy Masaccia — głównie dzięki jego freskowi malowanemu około 1426 r., a przedstawiającemu t. zw. Grosz Czynszowy. Zgodnie z duchem budzącego się renesansu — człowiek staje się główną osią zainteresowań artysty : typy i postaci, przesycone indywidualnym wyrazem, wypełniają się no wem życiem, wynika-jącem z pogłębionego studjum natury.

Filippo Brunelleschi.

Pierwszy

z tych artystów, jakby zaczynający wspaniały szereg uniwersalnych mistrzów odrodzenia, złotnik, znakomity rzeźbiarz, odkrywca zasad perspektywy w malarstwie — najcenniejszych prac dokonał na polu architektury. On jeden z pierwszych oddaje się głębokim stu-djom zabytków antycznych w Rzymie, by potem dać wyraz swym zdobyczom w szeregu wspaniałych budowli florenckich. Jego dziełem jest tu strzelista kopuła katedry, po niej zaś stworzył t. zw. Ospedale degli Innocenti: pierwszą budowlę, w której z całą swobodą wypowiedział się duch renesansu (-» Renesans). Dawny ideał gotycyzmu z jego ul?

Ii

INH

5.1¹

Ryc. 46. Filippo Bruneleschi : Ospedale degli Innocenti.

dążnością wzwyż i przewagą kierunku nał Leon Battista Alberti pionowego ulega tu zupełnemu przezwy- (1404—1472), ujmując nową teorję sztu-ciężeniu: w kolumnadzie zdobiącej fron- ki w system filozoficzny. W architektu-ton gmachu uwydatnia się przewaga rze florenckiej jego dziełem jest Pa-kierunku poziomego, kompozycja ryt- lazzo Ruccelai. Renesansowy typ pałacu micznie i swobodnie rozkłada się w pła- występuje tu w doskonałej formie; ude-szczyźnie, panuje doskonała równowaga rzający zwłaszcza, i zwrotny dla dalszego sił i kierunków, pojedyńcze motywy za- rozwoju architektury nowożytnej, był czerpnięte ze sztuki antycznej połączone sposób rozczłonkowania fasady z podzia-są w nową zwartą i harmonijną całość, łem na piętra przy zastosowaniu elemen-W innych florenckich budowlach Bru- tów stylowych, wyprowadzonych z antyku, nelleschiego, takich jak zakrystja i ko% ściół San Lorenzo, kościół San Spirito, kiem XV wieku zaznaczył się zwłaszcza przedewszystkiem zaś kaplica Pazzich rok 1402, w którym odbył się konkurs przy kościele S. Croce — dokonywa się artystyczny na wrota bronzowe do dalsze przyswajanie nowych ideałów ar- baptisterjum przy katedrze. Z tego chitektonicznych. Wyraz tych budowli wspaniałego turnieju talentów, którym polega przedewszystkiem na wielkiej pro- przez dłuższy czas pasjonowało się całe stocie brył i harmonijnym układzie miasto, zwycięsko wyszedł Lorenzo wnętrza z wyraźnem umiłowaniem geo- Ghiberti (1378—1455). Każdemu metryzmu (kwadrat, koło). Wielkiego zwiedzającemu Florencję pozostają w pa-dzieła, które począł Brunelleschi, doko- mięci jego „rajskie wrota“ — Porta del

Na polu rzeźby florenckiej z począt-

fi?

n ;V

Paradiso, wyobrażające sceny ze Starego Testamentu.

</,

■jyZi

pi jlji

iilteg

ba.

III

im

jn

Æ Jr

bu _-TTt

Prawie rówieśnikiem Ghibertiego był mistrz Donatello, którego twórczość zatacza potężny łuk, wznosząc się od surowego gotyckiego pojęcia człowieczeństwa do renesansowej harmonji i równowagi form, by wreszcie w niektórych dziełach ostatniego okresu przejść niemal w zapowiedź barokowego dramatyzmu. Któż, będąc we Florencji, nie stanął oczarowany helleńskim urokiem młodzieńczego Dawida w Bargello, któż nie radował się pełnym ruchu i energji tanecznym korowodem aniołków na dawr-nym chórze katedry lub nie podziwuał kompozycji Zwiastowania w S. Croce, mistrzowskiej jako przykład połączenia trzech różnych kierunków ruchowych i związania architektury z rzeźbą.

Ta

Warsztaty mistrzów florenckich — laboratoria nowych form artystycznych.

■ii

Ryc. 47. Palazzo Ruccelai.

Nazwiska i dzieła, które tu wymieniamy — to tylko niektóre z naj jaśniej-

szych gwiazd na nieboskłonie sztuki florenckiej XV wieku. Za niemi jednak kryje się cały orszak satelitów niemniej godnych uwagi. Warsztaty mistrzów florenckich w tym czasie tętnią ożywioną twórczością, pałając szlachetną ambicją masowego produkowania doskonałych dzieł sztuki, jakby całą dotychczasową postać życia z gruntu przeobrazić chciały i nadać mu piętno nowego stylu.

pHf

li

mim

ÊÊiïËËÈk

gry

Ryp. 49. Krzesło florenckie z XVI w.

ną drobiazgowością. Zaszczepiona jeszcze przez św. Franciszka z Assyżu radosna świeżość w spojrzeniu na naturę, niejako ponowne jej odkrycie oczyma człowieka wyzwolonego, naùczy artystów odczuwania nawet najdelikatniejszych odcieni, nakaże im lubować się w drobią-zgowem oddawaniu każdego listka na drzewie i każdego ptaszka w powietrzu. Taką wiośnianą i nieco naiwną radością życia odznaczają się np. freski B e-nozza Gozzoli (1420—1498), zwłaszcza zaś jego Pochód Trzech Króli w Pallazzo Riccardi, roztaczający pełen uroku obraz natury toskańskiej. Pokrewny styl reprezentacyjny później wre freskach swych rozwija Domen i-eo Ghirlandajo (1449—1498) w kościele S. Maria Novella. Pod pretekstem scen z życia N. P. Marji dał on tu ciekawy pod względem obyczajowym obraz życia ówczesnej Florencji. Sandro Botticelli (1447—1510) natomiast, rozwijając swą sztukę malarską na podłożu naturalistycznego opanowa-

W warsztatach rzeźbiarskich np. wykształca się nowy typ grobowca, t będący jakby apoteozą zmarłego z charakterystyczną niszą i antycznym łu-kiem. Pełen szlachetności i słodyczy florencki typ Madonny również wówczas zdobywa pełne sformułowanie i urokiem swym podbija całą Europę. Do rozpowszechnienia go przyczyniają się między innemi popularne prace warsztatu Rob-b i ó w : płaskorzeźby w terrakocie pokrytej glazurą z postaciami zazwyczaj biało występującemi na niebieskiem tle.

Florenckie warsztaty malarskie w XV wieku — to również jakby ogromne la-boratorjum nowych form. Wysokie pojęcie o społecznej godności artysty, którego widownią była Florencja, każe ogromny nacisk położyć na sprawę artystycznego rzemiosła. Zgłębianiu pewnych zagadnień technicznych wielu artystów poświęca całe swe życie.

Sztuka florencka XV wieku, czyli t. zw. „quattrocento“, odznacza się pew-

hfinniiinnnnniiiiaaatfflłrfF

SE

Hyc. 48. Stół florencki z XVI w.

nia formy, za cel stawia sobie wywołanie lirycznego nastroju, posługując się świadomą stylizacją linearną. Swoistym liryzmem przesycone są jego typowo florenckie Madonny oraz liczne obrazy na tematy zaczerpnięte z poezji lub mitolog j i.

Andrea Verrocchio (1435 do 1488), znakomity rzeźbiarz i malarz, był tym, w którego warsztacie drobiazgowo analityczne studjum natury zostało doprowadzone do szczytu doskonałości. Warsztat ten był znakomitą szkołą typowo florenckiego zmysłu bystrej obserwacji oraz wierności w rysunkowem ujmowaniu zaobserwowanych cech. Verrocchio jest twórcą dwóch arcydzieł, które w genjalny sposób streszczają wszystkie dążenia florenckiego quattrocento,. W rzeźbie rolę tę spełniła grupa Chrystusa i niewierzącego Tomasza przy kościele Or San Michele, dla malarstwa zaś Chrzest Chrystusa, zdobiący obecnie galerję TJffizi.

Najwięksi mistrzowie.

Leonardo da Vinci.

W pracy nad tern ostatniem dziełem brał żywy udział uczeńVérrocchia: Leonardo da Vinci (1452—1519). Twórczość Leonarda całkowicie wyrosła z podglebia artystycznego Florencji, jakkolwiek przeważnie poza jej granicami powstały i znajdują się obecnie jego najznakomitsze dzieła. Z marnotrawnego bogactwa formalnych, technicznych i duchowych zdobyczy quattrocento Leonardo usiłował zbudować syntezę. Mnogość znakomicie zaobserwowanych i rysunkowo uchwyconych szczegółów poddawał jednolitemu prawidłu jasnej i zwartej konstrukcji artystycznej. Arcydzieła Leonarda, takie jak „Ostatnia Wieczerza“ w Medjolanie lub Madonna w grocie skalistej i t. zw. portret „Giocondy“ w paryskim Luwrze — stają się wspa-niałemi proklamacjami nowego idealizmu klasycznej sztuki pełnego renesansu. Jeszcze potężniej niż w sztuce Leonarda renesansowa tęsknota do idealnego, pełnego człowieczeństwa wcieliła się w jego życie. Człowiek niezwykłej piękności i uroku osobistego, głęboki uczony, genjalny malarz, rzeźbiarz, architekt, inżynier, muzyk — szarpie się Leonardo w ustawicznem dążeniu, szukając coraz to nowych dróg do najwyższej doskonałości i najwyższego piękna.

Michelangelo Buonarotti.

Młodszym od Leonarda, lecz równym mu co do potęgi tytanem, którego wydała urodzajna i dobrze uprawiana gleba sztuki florenckiej — był Michel-angeloBuonarotti (1475—1569). Pierwszych nauk malarskich udzielał mu Ghirlandajo, a w rzeźbie kształcił go jeden z uczniów Donatella. Ale najpotężniejszych wrażeń we Florencji dostarczyć miało przyszłemu mistrzowi wgłębianie się w dzieła Giotta i Masaccia oraz studja nad rzeźbami antycznemi, których mógł dokonywać dzięki wspaniałemu zbiorowi i pomocy Medyceu-szów. Rzym i Florencja podzieliły się życiem i dziełami mistrza: tam go ciągnęła potęga papiestwa i nadzieja zadań ponad ludzką miarę — tutaj, do miasta swych lat młodzieńczych, powracał spragniony wolności lub znękany bolesnemi zawodami.

Rok 1506 w życiu artystycznem Florencji posiadał epokowe znaczenie: wówczas przebywali tu i działali równocześnie :. Leonardo, sędziwy już i znękany życiem — Michał Anioł w całej burzliwej potędze swego rozkwitającego, lecz już dojrzałego talentu — oraz młody i nieśmiały Rafael Sanzio ( 1483 do 1520), który przybył tu z zacisznego Urbino, aby poznać świat wdelkiej sztuki, a wkrótce stać się jednym z jej przodowników.

J. Starzyński.

Wówczas to stał już na Piazza délia Signoria (obecnie w Akademji) potężny posąg marmurowy, jakby symbol florenckiego umiłowania wolności republikańskiej : „Dawid“ Michała Anioła. Blisko w dwadzieścia lat później w tejże samej Florencji, ale stanowczo już załamanej w swym republikańskim rozwoju, rozpoczął Michał Anioł pracę nad grobowcami Medyceuszów w kaplicy przy kościele San Lorenzo. Nie był to już ten sam młodzieńczy i jednolity twórca Dawida: dzieło to naznaczone jest już piętnem głębokiego rozdarcia duchowego. W architekturze uwidoczniła się gwałtowna walka sił tektonicznych, a w rzeźbach pięknu cielesnemu, czynowi fizycznemu przeciwstawia się nowy ideał piękna nawskroś uduchowionego.

i!

Promieniowanie sztuki florenckiej.

Sztuka florencka przez kilka wieków promieniowała i pobudzała twórczo całą Europę. Warto na tern miejscu wspomnieć, że i Polska zawdzięcza jej najwspanialsze zabytki swego „złotego wieku“. Z Florencji przybył do nas mistrz Franciszek, twórca krużganków wawelskich, florentyńczykiem był B a r t o 1 o-meo Berrecci, który na rozkaz Zygmunta I wzniósł t. zw. kaplicę Zygmun-towską przy katedrze krakowskiej. A i w czasach późniejszych działało u nas wielu wybitnych artystów pochodzenia florenckiego. Takim był np. rzeźbiarz i architekt Stefana Batorego, Santi Gucci, twórca nagrobka tego króla, a jednym z najznakomitszych malarzy nadwornych Jana III był floren-tyńczyk Michelangelo Palloni, którego piękne freski oglądać możemy w kaplicy św. Karola Boromeusza w Łowiczu.

O Florencji szerszych wiadomości może zasięgnąć polski czytelnik w przekładzie dzieła Camille Mauclair: Florencja, Lwów-Poznań 1926. W atmosferę znakomicie wprowadzają Juljana Klaczki: Wieczory florenckie oraz J. hr. Gobineau: Odrodzenie. O Dantem posiadamy znakomitą monografję Edwarda Porębowicza, o Michale Aniele piękną książkę Władysława Kozickiego.

FORTYFIKACJE. Mówi się często

w klasycznej mieć, co to jest fortyfikacja wogóle.

Od niepamiętnych czasów człowiek,

jest obojętny, lecz ułatwia albo utrud-

«Wg

Ryc. 50. Benvenuto Cellini : Solniczka.

Schyłek wieku XVI.

Rzym renesansowy pod władzą papieży Juljusza II i Leona X zazdrośnie starał się skupić wszelkie siły twórcze o fortyfikacjach, o twierdzach, oko-Włoch. Stopniowo schodziła więc Floren- pach i t. d., mało kto jednak zdaje so-cja z dominującego dotychczas stanowi- bie sprawę z tego, co to są właściwie ska w dziedzinie sztuki. Jeszcze zabły- owe fortyfikacje. Zanim więc przystą-śnie dawny duch florencki w rzeźbie pimy do dalszych rozważań na ten te-i w złotnictwie Benvenuta Celli- mat, przedewszystkiem trzeba zrozu-niego (1500—1571) sztuce Andrei del Sarto (1486 do 1591), w nerwowej i nieco przeintelek- walcząc w natarciu lub obronie, rozu-tualizowanej, lecz pełnej artyzmu sztu- miał, że teren, na którym walczy, nie ce t. zw. manierystów.

nia mu walkę. Z tą jednak chwilą, kiedy po raz pierwszy z siekierą lub łopatą w ręku przygotował sobie człowiek ten teren, z tą chwilą zrodziła się fortyfikacja. Fortyfikacją jest więc właściwie każde przygotowanie terenu do celów walki. W tern ujęciu fortyfikacją nazwać należy zarówno mury Wawelu, szańce Zbaraża czy Władysławowa, broniącego Pucka w w. XVII, wały usypane przez Żółkiewskiego pod Cecorą, jak i zawały leśne, wznoszone przez Chrobrego, oraz system zalewów, stosowany przez sprzymierzonych w o-statniej wojnie przeciw Niemcom we Flandrji.

Fortyfikacje stałe.

Fortyfikacje mogą być stałe i połowę. Twierdze, forty oraz linje obronne w rodzaju słynnego muru chińskiego są przykładami fortyfikacyj stałych, t. j. takich, które są wybudowane zawczasu, przed wojną, na miejscach zgóry wyznaczonych, z materjałów stałych, takich jak cegła i kamienie dawniej, a później beton, żelazo-beton, stal. Najbardziej znaną i najczęściej spotykaną formą fortyfikacyj jest twierdza, nic jednak błędniej-szego, jak utożsamianie fortyfikacyj z twierdzami, twierdze bowiem są tylko jednem z rozwiązań fortyfikacyjnych.

Twierdze przed wynalezieniem broni palnej.

Budowa wszelkiego rodzaju fortyfikacyj, a więc także i twierdz, ma za sobą długą historję i jest ściśle związana z rodzajem broni stosowanej przy obleganiu.

W dawnych czasach, kiedy nie znano jeszcze artylerji takiej, jaką mamy dzisiaj (—> Artylerja, Broń w dawnej Polsce), wystarczyło otoczyć miasto grubym murem z kamienia lub cegły. W ten sposób był zabezpieczony np. Babilon, który miał mur długości 88 km otaczający miasto.

W wiekach średnich używano do zdobywania twierdz machin oblężni-czych. Strzelano z balist, katapult, proc, rozbijano mury taranami, zbliżano się pod osłoną hulajpoli (wysokich wież drewnianych). Obok murów kamiennych czy ceglanych ówczesne twierdze bronione były fosami, często pełnemi wody. Obrońcy kryli się w drewnianych hurdycjach na murach (zachowanych jeszcze do dziś w Krakowie wpobliżu bramy Florjańskiej). Co kilkaset metrów wznosiły się na murach baszty, skąd obrońcy ostrzeliwali podnóże murów. U nas w Polsce, na Litwie i Rusi twierdze murowane były rzadkością, spotykało się zato grodziszcza drewniane, w których za blankami kryli się obrońcy.

Rozwój broni palnej i wpływ jej na sposób budowania twierdz.

Rozwój broni palnej w XV w. zmusił do szukania nowych rozwiązań budowy twierdz. Po różnych próbach powstała stopniowo t. zw. fortyfikacja b a s t j o n o w a, która przez

fil"' --

Pf

-f7- >    *" )> e..

Ryc. 51. Obrona fosy z bastjonów.

szukaj w tomie piątym!

N>

/Ss.

SwvS

\SÆ

rV/i»"w^uW%

r?

Si

/,

r*

yH

(IBS

Si

Cl

Xnü

—

».......

//

Wisła, -*■

=-

Ryc. 52. Fortyfikacje Torunia w początkach XVIII w.

dwieście lat zgórą wystarczała na ówczesne środki natarcia. Mury zostały wzmocnione wałami zieranemi, a zcza-sem stały się tylko odzieżą zewnętrzną tych wałów. Specjalne rozplanowanie wałów w terenie tworzyło bastjony w postaci pięciokątów (mieszczące artylerję i piechotę zbrojną w muszkiety), przedzielone słabiej bronionemi kurtynami. Największy rozkwit osiągnęła fortyfikacja bast jonowa we Francji za Ludwika XIV, gdzie wsławił się budowaniem twierdz marszałek V a u b a n. Marszałek Vauban wsławił się nietylko jako fortyfikator, ale również jako poliorceta (poliorcetyka — sztuka zdobywania twierdz) przez wypracowanie nowej metody zdobywania twierdz. Metoda ta polegała na syste-inatycznem posuwaniu się piechoty pod osłoną ziemnych okryć przy pomocy t. zw. równoległych i przykopów.

Ewolucja fortyfikacji jest więc przedewszystkiem odbiciem ewolucji środków i metod walki. Poza tern wywiera na nią potężny wpływ rozwój budownictwa (np. stosowanie betonu i żelazobetonu, stali specjalnych), rozwój komunikacji i t. d. Ewolucja ta idzie w trzech kierunkach: oddalenia fortyfikacyj od miasta, wzmocnienia ich uzbrojenia i zwiększenia wytrzymałości przez zastosowanie nowych ma-terjałów budowlanych.

Kryzys, który nastał po wprowadzeniu ataku Yaubana, został zażegnany przez t. zw. fortyfikację poligonalną. Zamiast ciągłych wałów zostały miasta otoczone pierścieniem fortów. Forty te początkowo miały tylko artylerję, później stopniowo zaczęły się jej pozbywać, opierając swą obronę na piechocie i broni ręcznej. Artylerja natomiast została umieszczona wpobliżu fortów i pod ich osłoną. W miarę wzrastania donośności arty-lerji forty, które były początkowo oddalone o 2—3 km od miasta, zostały uzupełnione nowym pierścieniem, odległym o 4—6 km (1870), a później (około 1900 r.) jeszcze nowszym w odległości około 8 km.

Cegła, stanowiąca dawniej jedyny materjał fortyfikacyjny, została zastąpiona betonem i żelazobetonem w związku z wprowadzeniem bomb o działaniu wybuchowem (1885 r.).

Verdun w czasie -wielkiej wojny. — Znaczeni o twierdz obecnie.

Całą tę ewolucję fortyfikacji od w. XVII do XX można odczytać na twierdzy V e r d u n we Francji. Twierdza Verdun, zbudowana w roku 1625, została ulepszona i wznowiona przez Vaubana. Cytadela ta miała narys ba-stjonowy i leżała na cyplu skalnym. Na głębokości 20 m pod warstwą skały były tam olbrzymie podziemne chodniki, które w okresie najsilniejszych

bombardowań pozwoliły oddziałom wypoczywać. Tam również mieściły się sztaby i szpitale. Po r. 1874 zaczęto budować pierścień fortów w odległości 2¹/₂—6 km od cytadeli, a w parę lat później w promieniu 7 km. Były to t. zw. forty artyleryjskie. Dla bliskiej obrony w odległości paruset metrów istniał wał strzelecki. Pod wałami mieściły się kazamaty dla załogi fortów. Cały fort otaczała fosa szerokości 10 m. Fosę z dwóch stron ograniczały strome skarpy kamienne, ponadto ostrzeliwały ją wzdłuż małe działa. W tym czasie zostają między innemi zbudowane forty Souville, Ta-vannes, Vaux i Douaumont. Pomiędzy r. 1892 i 1897 zostają wzmocnione niektóre z dawnych fortów 2¹ /₂-metrową

-w»»*'

»nr/.

ffort i

Fort BofbBottnßjt* ^ Fort C/toiit #

rortCfiM jr’

' T C/TAÜC,

'BRI

fort Chaume,

fort asthme

*Wtr

Cr ÏÊ

’mu/M A

fl*

Fjrt fbze/imr^

'C

tf»

V;

fc

(t (t

s?

M,

Ryc. 53. Plan fortyfikacyj w okolicy Verdun.

warstwą betonu na metrowej warstwie piasku, a także zostają wybudowane nowe forty żelazobetonowe (w tej liczbie Thiaumont, Moulainville, Froi-deterre). Po roku 1902 niektóre z fortów dostają wieże pancerne na działa i karabiny maszynowe. Wieże te były wykonywane z bardzo wytrzymałej stali zwykłej lub specjalnej i pozwalały szybko obracać się w żądanym kierunku ; niektóre systemy na żądanie opuszczały się nawet i wysuwały.

Żadna miejscowość podczas wielkiej wojny nie odegrała tak wielkiej roli, jak Verdun. Na długo jeszcze przed wojną odgrywał on rolę straszaka, wpływając na plany strategiczne Niemiec. Według planów francuskich po roku 1870 część granicy francusko-niemieckiej była broniona neutralnością Belgji, południowa zaś granica pasem czterech twierdz: Verdun, Toul, Epinal i Belfort. Siły fortów Verdun, wzmacnianych na niedługo przed wojną, zadecydowały w niemieckim sztabie generalnym o wyborze drogi przez neutralną Belgję, co wróżyło najmniejszy opór, a co pociągnęło za sobą wręcz nieobliczalne konsekwencje polityczne (przystąpienie do wojny Anglji). W pierwszym roku wojny Verdun grał rolę osi, około której obracał się front francuski, właściwy jednak udział Verdun w wojnie to rok 1916. Rok to straszliwych zmagań, pociągających za sobą niesłychane ofiary w ludziach, zmagań, które zdecydowały o całym wyniku wojny światowej. Gdyby nie Verdun i jego bohaterska obrona, nie wiadomo, jakby się przedstawiała o-becnie mapa Europy. Nic błędniejsze-go, jak pogląd, iż tylko dzielność ar-mji francuskiej w oparciu o słabe, doraźnie stworzone umocnienia wytrzymała tu piekielny impet uderzenia niemieckiego. Walka o Verdun to walka o poszczególne forty, bronione przez bohaterskie załogi, walka o Verdun to walka, w której w całej pełni uwydatniło się znaczenie twierdz i wszelkich fortyfikacyj w wojnach dzisiejszych.

Fortyfikacje połowę.

Od fortyfikacyj stałych odróżniać należy fortyfikacje połowę, budowane doraźnie z materjałów podręcznych, takich jak drzewo, ziemia, kosze szańcowe, worki z piaskiem i t. d., w obliczu nieprzyjaciela, a często już pod ogniem. Takie fortyfikacje lub umocnienia, jak się je od czasu wojny nazywa w Polsce, buduje się często w bardzo trudnych i niebezpiecznych warunkach przy pomocy małych łopatek w pozycji leżącej lub skulonej, nie są więc one tak wytrzymałe, jak fortyfikacje stałe. W czasie ostatniej wojny powstały fortyfikacje pośredniego charakteru, wykonane częstokroć z betonu i że-lazobetonu ; są to fortyfikacje pozycyjne. Fortyfikacje połowę, wykonane z materjałów podręcznych, były znane w bardzo odległych czasach. Dla ich budowy wykorzystywano wtedy np. tabory przez łączenie wozów ze sobą, pośpieszne sypanie wałów oraz zagradzanie słabszych miejsc kobylinami albo kozłami drewnianemi z ostro zakończonemi palami.

Wzrost znaczenia twierdz wywołuje powstanie specjalnych sposobów zdobywania ich, przy których szerokiego znaczenia nabierają fortyfikacje połowę: pod osłoną rowów i wałów ziemnych podsuwa się oblegający pod twierdzę, zbliska bombarduje mury i wreszcie przypuszcza szturm.

Elementami fortyfikacyj polowych są rowy i doły strzeleckie, z których ukryty strzelec razi przeciwnika, przeszkody w postaci dołów z palami (wilcze doły), barykad, a ostatnio kołków oplecionych drutem kolczastym oraz prymitywne w ziemi wykopane schrony. Fortyfikacje połowę, t. zw. okopy, odegrały wielką rolę podczas ostatniej wojny, zwłaszcza na froncie zachodnim.

Pozostaje wreszcie omówić inne jeszcze rodzaje fortyfikacyj, takie jak zalewy, zawały leśne i zniszczenia. Zalewy powstające przez zniszczenie tamy lub grobli dawno już były stosowane. W ostatnich czasach dużego znaczenia nabrały niszczenia : wysadzanie mostów, tuneli, wiaduktów i t. d. Nikt jednak do wojny światowej nie przypuszczał możliwości takich zniszczeń, jakie stosowali Niemcy przy odwrocie. Przekształcali oni całe olbrzymie przestrzenie w pustynię ze zniszczonemi wszystkiemi objektami, drogami, wy-sadzonemi szosami i linjami kolejowe-mi, spalonemi budynkami i t. d. W ten sposób armja oddziela się od armji nieprzyjacielskiej pasem pustymi, przez który wróg nie jest w stanie przewieźć amunicji i żywności.

Jakie fortyfikacje uznać dziś należy za celowe?

W wojnie światowej i szereg lat po wojnie trwało przekonanie, że w przyszłości jest do pomyślenia jedynie stosowanie fortyfikacyj polowycb, rowów i przeszkód z drutu kolczastego. Należyta analiza walk pod Verdun oraz obrony twierdz belgijskich z r. 1914 obaliła ten pogląd. Równocześnie wojna światowa wykazała, że pod jednym względem twierdze przedwojenne stały się przeżytkiem: żadna twierdza całkowicie odcięta od kraju w razie oblężenia nie mogłaby swemi zapasami przez dłuższy czas stawić czoła artylerji nieprzyjacielskiej.

To też fortyfikacje budowane po wojnie są nieco odmienne od typu twierdz przedwojennych. Są to odcinki pozycji odpowiednio przygotowane zawczasu do obrony. Zależnie od eharak-teru miejscowości (las, błoto, jeziora, góry) stosuje się w jednych miejscach zalewy sztuczne, gdzie indziej projektuje się wykonanie zawałów (z drzew), w innych znów miejscach linję fortów, przypominającyh forty przedwojenne. Okazało się, że jedynie współdziałanie wszystkich form fortyfikacyjnych stanowi celowe, odpowiadające dzisiejszym formom walki rozwiązanie fortyfikacyjne.

Fortyfikacje w Polsce.

Pierwszym królem polskim, który ocenił znaczenie fortyfikacji dla obrony państwa, był Kazimierz Wielki. Następny okres rozwoju fortyfikacji przypada na koniec dynastji Jagiellonów i Wazów. Duży wpływ na fortyfikacje polskie wywarła fortyfikacja włoska (Zamość, Częstochowa, Bar), staroho-lenderska (Zbaraż, Kudak, Władysławowo) i francuska. Największy rozkwit osiągnęła fortyfikacja za Władysława IV, który zwiedzał osobiście twierdze holenderskie. Do naszych czasów dotrwały dwa zabytki polskiej fortyfikacji bastjonowej, jeden szkoły francuskiej — to wewnętrzny obwód cytadeli modlińskiej, drugi szkoły sta-ropruskiej — cytadela grudziądzka, zbudowana przez Fryderyka Wielkiego, a zwana obecnie twierdzą ks. Mestwina.

Polska wyzwolona odziedziczyła cały szereg twierdz zbudowanych przez zaborców. Niemcy wznoszą cytadelę w Poznaniu (fort Winiary), Austrjacy zaś wewnętrzny obwód Krakowa (1846). W zaborze rosyjskim przed rokiem 1830 zostaje zaprojektowany przez Malet-skiego Brześć Litewski. Po roku 1831 Rosjanie budują cytadelę w Warszawie, którą w kilkadziesiąt lat później rozbudowano, dodając cały pierścień fortów. Cytadela ta związana jest ściśle z historją Polski. Tędy przesuwa się cały szereg męczenników za sprawę

■ ■■■

BSP?:

kaejami.

polską: patrjoci z 1863 r. z Trauguttem, późniejsi bojownicy z marszałkiem Piłsudskim, Okrzeją i innymi. Samo miano „cytadela“ (które oznaczało wielki fort stanowiący jakby serce twierdzy z magazynami, koszarami, sztabem i t. p.) staje się dla Polaka równoznaczne z więzieniem.

W tych też czasach wznosi się zewnętrzny obwód cytadeli modlińskiej, fortyfikacje Brześcia, później Dęblin. W ostatnich latach przed wojną światową rozbudowuje się Modlin, Brześć, Osowiec, Kowno i Grodno.

F 5“

msar

Ryc. 54. Kraków. Fort przedwojenny.

Austrjacy około 1880 r. fortyfikują Przemyśl i dalszy pas Krakowa. Niemcy budują fortyfikacje Grudziądza, Chełmna, Torunia i Poznania. Taką ilością twierdz wiele państw nawet większych od Polski poszczycić się nie może. Wiele jednak z tych twierdz jest, niestety, zrujnowanych, jak np. Dęblin, Grodno, Przemyśl, Osowiec, wiele zaś innych jest zwróconych w złą stronę: zamiast ku nieprzyjacielowi — do środka państwa, np. Grudziądz, Chełmno i częściowo Kraków. Istniejące twierdze stanowią ten szkielet, na którym w przyszłości oprze się obrona państwa, uzupełniona nowemi, ulepszonemi fortyfi-

K. Biesiekierski.

FOTOELEKTRYCZNOŚĆ. (Komórka fotoelektryczna). W różnych dziedzinach maszyna systematycznie krok za krokiem wypiera człowieka. Sternikami na wielkich okrętach oceanicznych byli doniedawna marynarze najbardziej doświadczeni i inteligentni. Przy zastąpieniu zwykłych kompasów kompasami giroskopowemi, opar-temi na szybkim ruchu bąka, okazało się rzeczą możliwą sprząc kompas za pośrednictwem prądu elektrycznego ze sterem. Silniki elektryczne automatycznie ustawiają ster na żądany kierunek. Urządzenie takie, aczkolwiek kosztowne, znalazło już zastosowanie na niektórych okrętach. Dało wyniki pomyślne : mechanizm działa sprawniej niż człowiek ; obojętna mu jest niepogoda, wichura, fale.

W Anglji i w Ameryce nazwano „robotami“ mechanizmy wyręczające człowieka. Robotowi brakło jednej rzeczy: umiejętności reagowania na sygnały świetlne. Odkrycia w dziedzinie fotoelektryczności, udoskonalenie t. zw. komórki fotoelektrycznej (greckie (p(bę, czyt. fos — światło), pozwoliły zaopatrzyć robota w rodzaj oka. W konkurencji człowieka i maszyny zaczęła się jakby nowa epoka. Żyjemy w jej początkach.

Zastosowania fotoelektryczności wywołały już głębokie przemiany w wielu dziedzinach przemysłu. Niemniej ważną była rola, jaką odegrało wykrycie praw fotoelektryczności w ukształtowaniu obecnego naukowego poglądu na świat. Zjawisko foto-elektryczne jest jednym z fundamentów nowoczesnej kwantowej teorji światła. Ono było jednym z najważniejszych czynników przewrotu w fizyce naszego stulecia.

Co to jest zjawisko fotoelektryczne.

Punkt wyjścia w rozwoju omawianej dziedziny stanowiło zjawisko na-

SwiATfcO

elektronów,

jak

wiemy

tła.

v. PtyTKA METALOWA

■»

Ryc. 55.

stępujące. Płytkę metalową (ryc. 55) odizolowaną, łączymy z elektroskopem. Elektryzujemy płytkę ujemnie. Gdy ją naświetlamy, płytka momentalnie traci swój ładunek. Zjawisko jest asymetryczne : płytka naelektryzowana dodatnio ładunku nie traci. (Doświadczenie udaje się dobrze, wymaga jednak b. czystej powierzchni metalowej ; płytka cynkowa, świeżo poamalgamo-wana, daje bardzo dobre wyniki).

Różnicę pomiędzy oddziaływaniem światła na elektryczność dodatnią i ujemną wytłumaczymy łatwo. Płytka naelektryzowana ujemnie posiada nadmiar

(-» Elektron), lekkich i ruchliwych. Światło widocznie nadaje elektronom pęd. Wybiegają one z płytki, która wskutek tego traci swój ładunek.

W powietrzu zjawisko jest skomplikowane, gdyż obojętne molekuły gazu chwytają elektrony; prócz tego powierzchnia metalu ulega utlenieniu. Wygodnie jest przeto przenieść doświadczenie w próżnię. Jeden ze sposobów realizacji mamy na ryc. 56. Wewnątrz szklanej bańki, w której wytworzono jak najdoskonalszą próżnię, mamy warstwę metalu. (Aby po-

METAL

SwiATtO

Ryc. 56.

większyć czułość, bierze się zwykle metale alkaliczne, jak sód, potas, ru-bid, cez. Powiększa się też prąd foto-elektryczny, wypełniając komórki gazami szlachetnemi, chemicznie obojęt-nemi). Metal może być połączony z elektroskopem. Posługując się rurkami tego rodzaju, stwierdzono, że z metalu istotnie wybiegają elektrony. Metody elektryczne pozwalają znaleźć zarówno liczbę fotoelektronów, jak i też ich prędkość.

Prawa zjawiska fotoelektrycznego.

Jakim prawom podlega zjawisko fotoelektryczne ? W jakim stopniu liczba elektronów opuszczających metal zależy od natężenia światła? Jaką rolę odgrywa tutaj rodzaj promieniowania, czyli barwa światła? Oto pytania, które nasunęły się odrazu badaczom na tem polu.

Już na samym początku wieku XX zdołano wykryć prawa fotoelektrycz-ności. Wyniki badań można ująć w sposób następujący. Prawo I. Liczba elektronów wyzwalanych jest proporcjonalna do natężenia światła. Prawo II. Prędkość fotoelektronów nie zależy od natężenia światła, lecz jedynie od barwy (długości fali) świa-

Fotoelektryczność a korpuskularna teorja światła.

Drugiego prawa fotoelektryczności nie można zrozumieć ze stanowiska klasycznej falowej teorji światła. Elektron wyzwalany posiada określoną prędkość, a więc — i określoną energję kinetyczną. Doświadczenie pokazuje, że nawet najsłabsze światło jednobarwne wyzwala elektrony pewnej prędkości. Jeżeli jednak natężenie światła jest znikomo małe, energja promienista, która pada na atom wysyłający elektron, jest mniejsza niż

Ryc. 57.

energja elektronu. Energji tej nie może zatem wystarczyć do nadania elektronowi właściwej mu prędkości. Stwierdzono istnienie zjawiska foto-elektrycznego w takich przypadkach, gdy energja świetlna padająca na atom w przeciągu sekundy wynosi zaledwie 1/10 000 energji wyzwalanego elektronu. Nie można ratować sytuacji, zakładając, że atom gromadzi, zbiera energję, a dopiero zebrawszy ją w dostatecznej ilości, wyrzuca elektron. Gdyby tak było, wyrzucanie elektronów mogłoby czasem zachodzić dopiero po wielu godzinach. Tymczasem stwierdzono, że zjawisko fotoelek-tryczne zachodzi zawsze momentalnie; pomiary ścisłe wykazały, że jeżeli nawet jest opóźnienie, to w każdym razie nie większe, niż 1/10 000 000 sek.

Żeby lepiej jeszcze uwydatnić, dlaczego nie można pogodzić zjawiska fotoelektrycznego z teorją falową światła, uciekniemy się do obrazu fal na powierzchni morza. Wyobraźmy sobie na zupełnie spokojnej powierzchni morza dwie małe łódeczki oddalone od siebie o 100 kilometrów. Jeżeli wpo-bliżu jednej z łódek upadnie olbrzymi pocisk armatni, powstanie potężna fala, która podrzuci łódkę na kilka metrów wgórę, może nawet wywróci ją.

Fala pobiegnie dalej. Każdy z nas dobrze rozumie, że gdy dojdzie do drugiej łódeczki, oddalonej o 100 km, będzie już tak słaba, że nietylko nie podrzuci jej wysoko, ale nawet pozostanie niedostrzegalną dla osób znajdujących się w łódce. Jeżeli zastąpimy falę morską falą świetlną, a łódeczki elektronami, odrazu dostrzeżemy całą paradoksalność drugiego prawa fotoelektryczności, które żąda, by elektrony były wyrzucane zawsze z jednakową energją, niezależnie od oddalenia źródła fal świetlnych.

Niezmienność prędkości elektronów stanie się jednak zrozumiałą, gdy rezygnując z obrazu falowego, uciekniemy się do teorji korpuskularnej światła. Załóżmy, że wypromieniowanie światła polega na wyrzucaniu z ciała świecącego jakby pocisków, niosących określony zapas energji. Załóżmy dalej, że energja, niesiona przez każdy

KOMÓRKA FOTO /ELEKTRycZMA

ŚWIATŁO

CSf

BATERIA

W    i-w

W

oalwanometr/T

taki pocisk świetlny, zwany fotonem, jest dla danej barwy ściśle określona, niezmienna. Energja fotonu przekazywana jest elektronom. W tej hipotezie prawo drugie staje się odrazu zrozumiałem. Gdy natężenie światła jest nader słabe, liczba fotonów padających na powierzchnię metalu jest również niewielka. Jednak prędkość elektronów nie ulega zmianie, gdyż każdy z fotonów posiada zawsze tę samą energję, którą przekazuje elektronowi.

Wytłumaczenie zjawiska fotoelektryczności ze stanowiska korpuskularnej teorji światła dał Albert Einstein w roku 1905. Był to jeden z największych czynów naukowych tego wielkiego uczonego.. Einstein dał prosty wzór, ujmujący ilościowo przebieg zjawiska. W teorji światła (-» Światło) podamy wzór Einsteina. Narazie poprzestajemy na zarysowaniu przewodnich myśli, które były punktem wyjścia w nowym rozwoju optyki.

IN

ŹRÓDŁO RRADV

Komórka fotoelektryczna.

Jak wynika z poprzedniego, naświetlając metal w próżni, otrzymujemy strumień swobodnych elektronów, inaczej mówiąc — ruch ładunków elektrycznych. Ruch ładunków równoważny jest prądowi elektrycznemu. Aby mieć obwód zamknięty prądu i móc ten prąd wyzyskać, używa się komórek fotoelektrycznych. Ich konstrukcję wyjaśnia ryc. 58. Jak na ryc. 56, mamy tu bańkę szklaną,

roroNy

ELEKTRONY

Ryc. 58.

zawierającą warstwę metalu. Naprzeciw metalu, który jest ujemnym biegunem komórki, umieszcza się kółko z drutu; jego zewnętrzne zakończenie stanowi biegun dodatni. Zamykamy obwód, umieszczając w nim ponadto baterję i jakiś przyrząd mierniczy, np. czuły galwanometr. Biegun ujemny baterji nadaje metalowi komórki ładunek ujemny. Wewnętrzne kółko jest naelektryzowane dodatnio. Elektrony wyzwolone przyciągane są przez biegun dodatni komórki. Tym sposobem w obwodzie komórki powstaje prąd elektryczny. Jego kierunek pokazują strzałki na rysunku. Czytelnik zechce zwrócić uwagę, że na naszym rysunku strzałki pokazują kierunek przepływu elektryczności ujemnej.

Zastosowanie komórek fotoelektrycznych.

Prąd wytworzony w komórce foto-elektrycznej jest bardzo słaby. Nie ma to jednak znaczenia zasadniczego. Znamy obecnie dużo doskonałych sposobów wzmacniania prądów słabych. Wystarczy przypomnieć Czytelnikowi radjo. Antena aparatu radjowego przejmuje niezmiernie słabe drgania elektryczne, które dochodzą do niej od dalekich stacyj nadawczych. Drgania elektryczne są rodzajem prądu przemiennego. Lampki aparatu odbiorczego wzmacniają ten słabiutki prąd; jak to czynią, to już kwestja techniczna, którą się tu nie możemy zajmować. Zupełnie analogicznie wzmacnia się prądy komórki fotoelek-trycznej. Prąd wzmocniony może wy- • konać pracę, którą mu narzucimy.

Rozpatrzmy szczegółowiej jakiś przykład funkcjonowania komórki foto-elektrycznej. Da to Czytelnikowi bardziej konkretny obraz możliwych osiągnięć. Przypuśćmy, że człowieka włączającego i wyłączającego prąd oświetlenia ulicznego chcemy zastąpić urządzeniem automatycznem. Postąpimy w sposób następujący. Komórkę fotoelektryczną umieścimy na dachu wysokiego domu, by światło dzienne miało do niej swobodny dostęp. Prąd wytworzony przez komórkę przechodzi do wzmacniacza. Po wzmocnieniu płynie przez elektromagnes ryc. 59. Po prawej stronie rysunku widzimy obwód elektryczny, zawierający wielkie lampy uliczne, źródło prądu i dwie płytki metalowe ; z nich górna jest żelazna. Gdy światło dzienne oświetli komórkę, wzmocniony prąd fotoelek-tryczny wzbudzi działanie elektroma-

KOMÔRKA FOTO-

ELEKTRYCZNA BATERJA WZMACNIACZ ELEKTROMAGNES

KOTWICA ZELrfïlV* ““    LO'*)

Ryc. 59.

galwanomet*

gnesu; przyciąga on wtedy kotwicę żelazną. Kotwica przestaje dotykać podkładki metalowej ; lampy gasną. Gdy zmrok zapada, komórka fotoelektryczna przestaje działać. Kotwica żelazna odpada od elektromagnesu, światło uliczne zapala się. Urządzenia stosowane w praktyce są bardziej skomplikowane, niż pokazuje nasz szkic; jednak zasada jest ta sama.

Używane są komórki fotoelektryez-ne do najrozmaitszych czynności. Służą one między innemi do kontrolowania liczby osób wchodzących na przedstawienia, np. do kina (osoba wchodząca rzuca cień na komórkę fotoelek-tryczną), zastępują ludzi w sortowaniu gatunków cygar według barwy, rozpoznają odcienie barw włóczki, kierują pracami przy obróbce żelaza i stali, służą astronomom do badania gwiazd i t. p. Lista zastosowań powiększa się z dniem każdym.

Mówiliśmy, że komórka fotoelektryczna momentalnie reaguje na światło, bez żadnych opóźnień, zahamowań; innemi słowy, w działaniu światła na komórkę fotoelektryczną nie dostrzegamy najmniejszej bezwładności. To jest niesłychanie cenna cecha; dzięki niej znalazła komórka fotoelektryczna zastosowanie w realizacji filmu dźwiękowego, w przesyłaniu obrazów na odległość; ta cecha pozwoli zapewne w niedługim już czasie urzeczywistnić telewizję, to jest widzenie na odległość.

Nie możemy tu omawiać szczegółowiej wspomnianych zastosowań komórki fotoelektrycznej. Poprzestaniemy na podkreśleniu roli, jaką w tych przypadkach odgrywa zjawisko fotoelektryczne: Przemienia ono wszelkie wahania w natężeniu światła na drgania prądu elektrycznego. I to właśnie jest najistotniejsze. Albowiem drgania prądu elektrycznego mogą być przesyła-ne na dowolną odległość bądź po drutach, bądź bez drutów (radjo), gdy tymczasem zjawiska czysto świetlne nie sięgają nigdy dalej, niż na dziesiątki kilometrów. Komórka fotoelek-tryczna jest analogiczna do mikrofonu. Mikrofon przemienia drgania głosowe w wahania prądu elektrycznego; komórka fotoelektryczna czyni to samo w przypadku światła. Słusznie więc mówi się, że mikrofon jest uchem elektrycznem, a komórka — elektrycz-nem okiem.

Różne rodzaje zjawisk fotoelektrycznych.

Omówiliśmy wyżej wysyłanie elektronów przez metale naświetlane. Jest to zjawisko fotoelektryczne zewnętrzne. Tak pod względem teoretycznym, jak i praktycznym, odgrywa ono najważniejszą rolę. Pomijamy inne przypadki wpływu światła na zjawiska elektryczne. Wspomnimy jedynie, że w ostatnich latach wynaleziono t. zw. ogniwa fotoelektryczne, które w wielu przypadkach (choć nie we wszystkich) zastąpiły komórki. Najprostsze ogniwo fotoelektryczne widzimy na ryc. 60. Na powierzchni płytki miedzianej wytwarza się przez utlenienie cieniutka warstewka tlenku miedziawego. Przy naświetlaniu od strony tlenku w obwodzie płynie prąd elektronowy. Kierunek ruchu elektronów pokazują strzałki. Ogniwa fotoelektryczne są setki razy wydajniejsze od komórek. Do nich należy przyszłość.

Światło

YS/SS/S/S/S/Jr-—CUtO

I—Cu

-3»>

Ryc. 60.

Badanie drobnych szczegółów — źródłem wielkiego odkrycia.

Odkrycie zjawiska fotoelektrycz-nego zewnętrznego zawdzięcza nauka genjalnemu Henrykowi Hertzo-w i. W roku 1887 zauważył Hertz, że w pewnych przypadkach iskra elektryczna, wytwarzana pomiędzy kulkami cynkowemi, przeskakuje większą odległość niż w innych. Szeregiem systematycznych badań wykazał Hertz, że nieregularność zjawiska wynika z przypadkowego naświetlania kulek cynkowych światłem krótkofalowem.

Ktoś ze współczesnych Hertzowi mógł był mniemać, że wielki badacz niepotrzebnie poświęcił kilka miesięcy swego krótkiego życia na wyjaśnienie zupełnie drugorzędnego zjawiska. Dalszy rozwój wypadków najlepiej wykazał, że zarzut taki byłby bezpodstawny. Z małoznaczącej obserwacji wyrosła gałąź wiedzy, która odsłoniła nowe horyzonty myślenia i nieoczekiwanie rozszerzyła władzę człowieka nad przyrodą.

W naukach doświadczalnych każdy szczególik jest ważny. Drobiazgowe eksperymenty mogą czasem odsłonić tajniki natury. Przeżycia naukowe lat ostatnich najwymowniej stwierdziły, jak dalecy jesteśmy od kompletnej znajomości najprostszej nawet rzeczy. Mniemaliśmy aż do r. 1933, że najpospolitsza substancja, woda, zbadana jeszcze przez Lavoisiera, jest nam najzupełniej znana pod względem chemicznym, że tu niespodzianki nie są możliwe. Odkrycie wody ciężkiej {-+Izotopy), która zamarza nie w 0° C, lecz w temp. + 3,8, wykazało, że dotychczasowa znajomość wodoru nie była wystarczająca. Nigdy chyba nie opanujemy całej różnorodności, całego bogactwa zjawisk przyrody.

S. Ziemecki.

FOTOGRAFJA. (Tabl. 47—50). Za datę wynalezienia fotografji uważa się rok 1837, kiedy to dwaj Francuzi, N i e p-c e i Daguerre, sporządzili pierwszą płytę fotograficzną. Była to blaszka srebrna, pokryta światłoczułemi związkami srebra, którą ,,wywoływało się“ parami rtęci. Kilkanaście lat później odkryto pierwszą płytę szklaną, która tern różniła się od dzisiejszej, że musiała być używana na mokro. Starsi fotografowie pamiętają jeszcze przenośne

Ml

x*vr

Hyc. fil. Fotograf z lat 1860—80 z ekwipunkiem (aparat i przenośna ciemnia-namiot).

ciemnie w postaci namiotu, w których odlewało się klisze bezpośrednio przed zdjęciem i bezpośrednio po zdjęciu wywoływało.

Od czasu tych pierwszych wynalazków foto graf ja przeszła drogę olbrzymią. Zmieniła się całkowicie technika wyrobu płyt. Płytę szklaną zastąpiła dziś w znacznej mierze błona celuloidowa, niezmiernie łatwa w użyciu. Równocześnie aparatura fotograficzna stawała się coraz precyzyjniejsza i wygodniejsza w użyciu. Zamiast bagażu, który z trudem tylko można było unieść na plecach, posiadamy dziś aparaty nie przeszkadzające najtrudniejszej wspi-

w y-

lub

200

naczce wysokogórskiej, które z łatwością obsługujemy jedną ręką. Fotografowanie, dostępne dla szerokich kół amatorów, stało się niemal artykułem pierwszej potrzeby. Fotografja oddała i oddaje ogromne usługi nauce, stworzyła własną dziedzinę sztuki, jest popularną rozrywką szerokich warstw i podwaliną wielkiej gałęzi przemysłu.

Na czem polega fotografowanie.

Soczewka i obiektyw.

Podstawową częścią aparatu fotograficznego jest soczewka p u k ł a. Jeżeli przed taką soczewką umieścimy jakikolwiek przedmiot w dość dużej odległości od niej, wtedy dzięki załamaniu się promieni świetlnych w soczewce po drugiej stronie tej soczewki powstanie zmniejszony i odwrócony obraz tego przedmiotu. Proces fotografowania polega na wywołaniu i utrwaleniu tego obrazu.

Zwykła jednak wypukła soczewka posiada szereg wad, które zmniejszają ostrość obrazu przez nią rzucanego i ograniczają jego odległość. Dopiero kilka rozmaitych soczewek, odpowiednio dobranych i zmontowanych we wspólnej oprawie, daje obraz ostry i wyraźny. Kombinację takich soczewek umieszczonych w aparacie fotograficznym nazywamy objektywem.

Obraz rzucony przez objektyw czy soczewkę tworzy się w ściśle określonej odległości od niego, zmieniającej się w miarę, gdy przedmiot do soczewki zbliżamy lub go od niej oddalamy. Gdy przedmiot odsuniemy w nieskończoność, obraz znajdzie się w punkcie, który nazywamy ogniskiem. Odległość ogniska od soczewki nazywamy odległością ogniskową. Od odległości tej zależy wielkość obrazu, jaki daje soczewka. Stosunek średnicy soczewki do jej ogniskowej nazywamy jasnością soczewki, gdyż od tego stosunku zależy jasność obrazu rzuconego przez soczewkę.

W ostatnich czasach osiągnięto ob-jektywy dające ogromną jasność. Jasność 1 : 2 nie jest już dziś rzadkością. Osiągnięto już nawet jasność 1 :1. Takie ogromne objektywy umożliwiają fotografowanie przy slabem świetle, np. wykonywanie zdjęć momentowych na scenie teatralnej lub na ulicy przy wieczornem świetle. Są one jednak trudne w użyciu i mają zastosowanie przede wszystkiem w kinematograf j i ( —» Kinematograf ja).

Migawka.

Ważną częścią aparatu fotograficznego jest migawka, precyzyjny mechanizm zegarowy, służący do otwierania objektywu. Dobra migawka pozwala automatycznie odmierzać 1—*/

U/H

9.

,-S

i?

SlfR

Ryc. 62. Różne konstrukcje objektywów.

■A — aplanat. B — anastygmat podwójny skitowany (Goertz-Dagor). C — anastygmat asymetryczny ( Voigtländer-Heliur). D — nowoczesny anastygmat o wysokiej jasności (Zeiss-Sonnar).

kg

kr

o.

kfkg

C,

sek.).

1000

:o

7K

fpL

Sil

Wa i

rms

Pu

nr

liyc. 63. Mechanizm nowoczesnej migawki (Compur).

¹/soo sek., jako też otwierać objektyw na czas dowolnie długi. Jeszcze krótsze naświetlenie dają t. zw. migawki szczelinowe, umieszczone przed samą płytą (niżej V

Jak jest zbudowany aparat fotograficzny.

Aparat fotograficzny składa się z następujących części: z przedniej ścianki, w której umieszczony jest objektyw, oraz ze ściany tylnej, gdzie umieszczać można albo matówkę (szkło matowe), albo kliszę fotograficzną. Obydwie te ściany połączone są ze sobą w ten sposób, że można regulować odległości między niemi, przyczem odpowiednie urządzenie, np. mieszek skórzany, zapobiega dostawaniu się światła z boków. Przystępując do fotografowania, umieszczamy przedmiot, który chcemy sfotografować, w pewnej odległości od objektywu. Obraz fotografowanego przedmiotu, odwrócony i zmniejszony, tworzy się na matówce, umieszczonej w tylnej ścianie aparatu. Obraz ten musi być jednak ostry, t. j. wyraźny, o jasno zaznaczonych konturach. Dla otrzyma-nia takiego obrazu regulujemy odległość matówki od objektywu. Po wypróbowaniu ostrości obrazu na matów-ce zakładamy na jej miejsce kliszę fotograficzną.

Nowoczesny aparat fotograficzny staje się coraz to mniejszy i coraz bardziej precyzyjny. Nastawianie obrazu na ostrość odbywa się często przy pomocy specjalnych odległościomierzy, połączonych w ten sposób z aparatem, żc mierząc odległość, równocześnie nastawiamy na ostrość. Oprócz tego dla aparatów takich istnieją całe komplety ob-jektywów o różnych ogniskowych i różnych jasnościach, dające się z łatwością wymieniać, oraz wiele innych urządzeń dodatkowych. Obrazu fotografowanego nie oglądamy zwykle na matówce, lecz przy pomocy celownika, będącego rodzajem lunetki, w której widzimy fotografowany właśnie wycinek.

Czas naświetlania.

Czas naświetlania zależy od wielu czynników: od jasności objektywu, od czułości płyty lub błony, od pory roku czy dnia i od przedmiotu fotografowanego. Najprostszym środkiem pomocniczym do oceny czasu naświetlania jest tabela, w której podane są wszystkie czynniki wpływające na czas ekspozycji.

Co to jest klisza fotograficzna.

Doniedawna klisze fotograficzne były to zawsze płyty szklane, obecnie obok płyt szklanych używa się z powodzeniem błon celuloidowych lub specjalnych błon trudnopalnych. Zarówno płyty szklane, jak i błony, pokryte są żelatyną, w której znajduje się bromek srebra z nieznacznym dodatkiem jodku srebra w postaci drobnej zawiesiny. Zawiesinę tę, niesłusznie zwaną emulsją fotograficzną, otrzymuje się drogą specjalnych procesów chemicznych.

Powstawanie obrazu.

Gdy dokonamy zdjęcia na płycie fotograficznej, światło, które na nią działało, nie pozostawi żadnego widocznego śladu. Nawet w najsilniejszem powiększeniu nie ujrzymy jego wpływu. Pomimo to jednak powstał na ldiszy „obraz utajony“, który możemy wywołać. Ciekawe to zjawisko oddawna zajmowało badaczy i dla jego wyjaśnienia tworzono wiele sprzecznych teoryj. Badania ostatnich dziesiątków lat dały wkońcu dość jasny obraz tego zjawiska. Mianowicie pod działaniem światła na emulsję fotograficzną bromek srebra rozkłada się, wydzielając srebro metaliczne. Ilość wydzielonego srebra jest jednak niesłychanie mała, tak iż powstający obraz jest zupełnie niewidoczny. Obraz ten możemy wywołać przy pomocy roztworów działających odtlenia-jąco, przyczem wydziela się srebro metaliczne w dużych ilościach w postaci czarnego proszku. Srebro to powstanie również w nienaświetlonej kliszy, gdy będziemy ją bardzo długo wywoływali, wydziela się jednak znacznie szybciej tam, gdzie już znajdują się niesłychanie drobne, z niewielu atomów składające się cząsteczki srebra, wydzielone pod działaniem światła. Cząsteczki te ułatwiają wydzielanie srebra przez wywoływacz, stanowią więc zaczątek, od którego rozpoczyna się reakcja.

Płyta fotograficzna swą wysoką czułość zawdzięcza nietyle samej czułości bromku srebra, ile nadzwyczaj subtelnej reakcji wywoływania, która wykrywa najmniejsze ślady pozostawione przez światło.

Znamy wiele ciał, których wrażliwość na światło jest wyższa niż bromku srebra, to znaczy, że ta sama ilość światła rozkłada większą ilość tych substancyj, jednakże nie rozporządzamy tak czułym odczynnikiem dla wykrycia skutków spowodowanych przez światło, jakim jest reakcja wywoływania. Znamy również reakcje fotochemiczne, których czułość jest znacznie wyższa niż najczulszej płyty fotograficznej. Do takich należy wrażliwość oka ludzkiego. Nie jest zatem wykluczone odkrycie zczasem znacznie jeszcze czulszych płyt fotograficznych.

W wywoływaczu zatem powstaje na kliszy całkiem już wyraźny obraz: negatyw. Im działanie światła było przy fotografowaniu danego przedmiotu silniejsze, tern większe będzie w danem miejscu zaczernienie płyty. Obraz miejsca jaśniejszego będzie na płycie ciemniejszy i odwrotnie. Czarna suknia wyjdzie na płycie jak biała plama, biały kołnierzyk będzie czarny. W ten sposób wywołaną kliszę fotograficzną musimy jeszcze utrwalić. Gdybyśmy tego nie zrobili, pozostały jeszcze na kliszy nie rozłożony bromek srebra (np. w miejscach nie naświetlonych) pod wpływem światła rozłożyłby się także, wskutek czego obraz na płycie zamazałby się całkowicie. Musimy więc ten nie rozłożony jeszcze bromek srebra zmyć. Robimy to zapomocą specjalnego utrwalacza (podsiarczan sodowy), w którym starannie kąpiemy naszą kliszę. Nie jest to jeszcze kąpiel ostatnia. Dopiero po parokrotnem płókaniu czystą bieżącą wodą i wysuszeniu mamy na kliszy gotowy negatyw. Płyta fotograficzna powinna oddawać wiernie stosunki jasności fotografowanego przedmiotu, i to w szerokich bardzo granicach. Zaczernienia po wywołaniu powinny być proporcjonalne do ilości światła, które działało. Tę właściwość płyty możemy łatwo przedstawić graficznie, kreśląc t. zw. krzywą charakterystyczną. W układzie spółrzędnych na osi x odcinamy ilości działającego światła, zaś na osi y zaczernienia powstałe na płycie po jej wywołaniu.

Jeśli zaczernienia są proporcjonalne

tle

b

"SwftT

śwle

Ile

•i

FI

•i

•1

•i

«-----

ne przez reakcję fotochemiczną srebro wystarcza nam do utworzenia obrazi! Obraz taki nie wymaga już wywołania, lecz tylko utrwalenia.

"nic w) "1000

SMłłC

Ryc. 64. Krzywe charakterystyczne emulsyj fotograficznych: a) o długim, b) o krótkim odcinku prostolinijnym. (Naświetlenie wyrażone w świecach, działających z odległości 1 m przez przeciąg 1 sek.).

do ilości światła, które działało na. emulsję, otrzymamy na wykresie prostą. Jak widzimy z załączonych wykresów, proporcjonalność ta zachodzi tylko w pewnych granicach. Im szersze te granice, tern „dłuższa gradacja emulsji“, jak mówi praktyk, tern lepsza płyta.

Z gotowego negatywu trzeba teraz zrobić pozytyw, to jest przenieść go na papier, szkło czy błonę fotograficzną.

Utrwaloną kliszę umieszczamy w specjalnej ramce i przykładamy do niej papier czy inny inaterjał, powleczony emulsją podobną do tej, na której dokonaliśmy zdjęcia fotograficznego, i wystawiamy na działanie promieni świetlnych. Promienie świetlne przechodzą przez miejsca zaciemnione na kliszy słabiej, wskutek czego miejsca te na papierze światłoczułym pozostają jaśniejsze — i naodwrót. W ten sposób powstaje obraz początkowo utajony, który wywołujemy, utrwalamy i otrzymujemy obraz ostateczny — pozytyw, na którym przedmioty jasne czy ciemne w rzeczywistości są także jasne lub ciemne.

Zamiast kopjować na papierach wywoływanych możemy użyć papierów wykopjowującyeh z emulsją, zawierającą chlorek srebra, które naświetlamy pod negatywem tak silnie, że wydzielo-

Powiększanie obrazu.

Powiększanie stosuje się obecnie bardzo często w technice fotograficznej. Małe bowiem aparaty fotograficzne dają oryginalne zdjęcia o niewielkich wymiarach i stosowanie powiększeń jest często konieczne. Przyrządy służące do powiększania obrazów nazywają się rzutnikami. Zadaniem rzutnika jest rzucenie powiększonego obrazu małego negatywu na ekran, pokryty arkuszem papieru światłoczułego. W handlu jest wiele typów rzutników, używanych do światła sztucznego lub dziennego. Jednym z najdogodniejszych jest rzutnik na światło elektryczne w postaci dostawki do aparatu fotograficznego.

Barwoczułość.

Proces fotografowania, któryśmy tu przedstawili, jest procesem pod względem technicznym dość skomplikowanym i subtelnym. Ostrość i wierność zdjęcia zależy od całego szeregu czynników, między innemi np. od rodzaju emulsji fotograficznej. Najważniejszą jednak bodaj sprawą w całym tym procesie jest sprawa czułości kliszy fotograficznej na poszczególne barwy. Bromek srebrowy jest wrażliwy, t. zn. rozkłada się pod wpływem promieni poza-fiołkowych, fiołkowych i niebieskich — nie jest natomiast wrażliwy na inne promienie. A zatem przedmioty nie wysyłające tych promieni wyjdą na zdjęciu tak, jakgdyby były czarne, pomimo iż dla oka mogą być jasne (np. żółte czy pomarańczowe). Na płytę fotograficzną bowiem działać mogą tylko takie promienie, które są przez bromek srebra pochłaniane, nie działają zaś takie, które bromek srebra odbija, gdyż nie

czyli ortochromatycz-

zostawiają one w nim energji (-» Ener-gja). Bromek srebra pochłania promienie pozafiołkowe, fiołkowe i niebieskie. Jeżeli chcemy teraz, aby klisza była czuła np. i na promienie zielone, musimy do niej dodać jakiś barwik pochłaniający promienie zielone, np. barwik czerwony. Klisza fotograficzna będzie teraz wrażliwa także na zieleń, oczywiście w tym tylko wypadku, jeżeli barwik będzie w stanie energję pochłanianych przez siebie promieni przenieść na bromek srebra. Właściwość ta zależna jest od chemicznych własności barwika. W podobny sposób możemy uczulać klisze fotograficzne na wszystkie barwy, w ostatnich zaś czasach i na niewidzialne promienie pozaczerwone, czyli cieplne. Płyty doczulone na barwę żółtą i zieloną noszą nazwę barwoczu-łych,

n y c h, klisze uczulone także i na barwę czerwoną, czyli uczulone na wszystkie promienie widzialne, nazywamy wszechbarwoczułemi, czyli panchro-matycznemi. Właściwa jednak bromkowi srebra wrażliwość na promienie niebieskie przeważa zawsze nad wrażliwością uzyskaną przez doczule-nie. Jeżeli zatem chcemy kolory żółte lub czerwone uzyskać na zdjęciu dość jasno, albo też błękit nieba lub błękitne cienie na śniegu dość ciemno, musimy przez nasadzenie na objektyw aparatu żółtej szybki, czyli filtra, pochłaniającego ich znaczną część, osłabić ich działanie. Płyty doczulone na promienie cieplne pozwalają na dokonywanie zdjęć w zupełnej ciemności. Ważniejsze jeszcze ich zastosowanie polega na tem, że promienie podczerwone są w małym stopniu rozpraszane przez atmosferę, przy użyciu więc takich klisz możemy fotografować przedmioty wskutek zbytniej odległości niedostrzegalne dla gołego oka i nie wychodzące na zwykłej kliszy.

Fotografja o barwach naturalnych.

Nauka o barwach uczy nas (—» Światło), że barwy wszystkich znajdujących się w przyrodzie przedmiotów możemy odtworzyć przez mieszanie trzech barw zasadniczych, a mianowicie : cynobro-woczerwonej, zielonej i ultramarynowo-niebieskiej. Trzy te barwy zmieszane razem dają barwę białą. Opierając się na tem zjawisku, Lumière wynalazł płytę, pozwalającą na wykonywanie zdjęć w barwach naturalnych, t. j. t. zw. płytę autochromową. Lumière mianowicie pokrył szybę szklaną warstewką drobniutkich ziarenek o barwach zielonej, czerwonej i niebieskiej. Mikroskopijną tę mozaikę pokrywa się emulsją wszechbarwoczułą. Spreparowaną w ten sposób kliszę wstawiamy do aparatu szkłem dogóry, tak iż światło działające na emulsję musi przejść najpierw przez trzy różnobarwne filtry. Przypuśćmy, że fotografujemy przedmiot czerwony. W miejscu, gdzie ma powstać obraz tego przedmiotu, emulsja otrzyma światło tylko pod ziarenkami czer-wonemi. Pod ziarenkami zielonemi i nie-bieskiemi emulsja nie zmieni się, gdyż ziarenka te pochłoną wysyłane przez przedmiot czerwone promienie. Po wywołaniu otrzymamy na płycie zaczernienie (czyli srebro metaliczne) tylko pod ziarenkami czerwonemi. Płytę taką natychmiast po wywołaniu umieszcza się w specjalnej kąpieli, w której rozpuszcza się wydzielone srebro, natomiast nie rozpuszcza się niezmieniony w wywoływaczu bromek srebra. Wreszcie wystawia się kliszę na światło dzienne. Wówczas po powtórnem wywołaniu otrzymujemy odrazu pozytyw; emulsja pod ziarenkami czerwonemi będzie przejrzysta, pod zielonemi i niebieskie-mi czarna. Jest to t. zw. „odwracanie obrazu“. Na wywołanej płycie przedmiot będzie złożony z drobniutkich zia-

renek czerwonych, gdyż zielone i niebieskie będą zasłonięte. Czerwony więc przedmiot fotografowany da obraz barwy czerwonej. Podobnie przedmiot żółty będzie na zdjęciu żółty, barwa żółta składa się bowiem z promieni czerwonych i zielonych, które przejdą przez ziarenka czerwone i zielone pod emulsją. Wszystkie przedmioty będą więc na zdjęciu w barwach naturalnych. W miejscu, gdzie wszystkie ziarenka będą niezasłonięte, wystąpi barwa biała. Autochromu nie możemy kopjować, możemy tylko na takiej samej płycie ponownie go sfotografować. Mamy już dziś kilka gatunków płyt opierających się na tej zasadzie, niestety jednak rzadko oddają one wiernie barwy naturalne.

Odbitki barwne na papierze.

Otrzymywanie odbitek barwnych na papierze wymaga przynajmniej trzykrotnego fotografowania tego samego przedmiotu przy stosowaniu filtrów czerwonego, zielonego i niebieskiego na płytach wszechbarwoczułych i odpowied-niem następnie kilkakrotnem kopjowa-niu. Sposób otrzymywania odbitek barwnych znalazł ogromne zastosowanie w reprodukcji.

Fotografika.

Każdemu człowiekowi właściwą jest chęć utrwalenia swych wrażeń, chęć nadawania formy, tworzenia plastycznego. Popęd ten nakazywał człowiekowi pierwotnemu rzeźbić na ścianach jaskiń nieudolne rysunki i ten sam popęd stworzył sztuki plastyczne. Fotograf ja daje ogromnie łatwe zaspokojenie tego popędu. W ciągu kilku sekund przez dokonanie zdjęcia sporządzamy obraz nadzwyczaj wierny, którego wyrysowanie byłoby nieraz wręcz niemożliwe. Niestety, łatwość zaspokojenia popędu twórczego przy pomocy fotografji jest złudna. Cechą wszelkiej twórczości artystycznej jest przetwarzanie świata zewnętrznego, podkreślanie lub stylizowanie jego cech, zacieranie innych. Zadaniem sztuki jest podawanie przekonań i uczuć artysty. Do tego celu zaś fotograf ja okazuje się techniką mało podatną. Na powstający w mechaniczny sposób obraz nie jest łatwo wpływać. Czy zatem na drodze fotograficznej mogą powstawać dzieła sztuki? Pytanie to jest często dyskutowane, można jednak ryzykować odpowiedź twierdzącą. Nie jest łatwo wpływać na fotograficznie powstający obraz i opanować rządzącą tem powstawaniem przypadkowość, która często daje efekty artystyczne nieprzewidziane, jednak możliwości takie istnieją niewątpliwie. Opanowanie takie wymaga dobrej znajomości techniki i doskonałego uświadomienia zamierzeń, nie jest więc rzeczą łatwą. Podobnie, jak tworzenie rzeczy wartościowych w innych dziedzinach sztuki, wymaga tego, co nazywamy talentem. Znamy wielu artysto w-f oto grafów, których indywidualność rysuje się w każdem ich dziele. Pierwszym był pracujący w zaraniach fotografji (1843—45) malarz szkocki David Octa-vius Hill, twórca niezrównanych portretów. Obecnie każdy kraj ma wielu poważnych artysto w-f oto grafów.

W. Romer.

Literatura: J. Świtkowski: Fotogra-fja praktyczna, Lwów 1928. T. Cyprian: Podręcznik fotografji amatorskiej, Warszawa. J. Bułhak: Fotografika. Warszawa 1931. Fotograf Polski, Warszawa, miesięcznik.

FRANCJA. (Tabl. 51—56).

Geografia Francji.

Francja należy do wielkich państw, a Francuzi są zaliczani do wielkich narodów świata. Wielkość swoją za-

szukaj w tomie piątym!

na

wdzięczą Francja nietyle posiadanym przez siebie kilometrom kwadratowym (550.000 km² kraj macierzysty, a 12,5 milj. km² kolonje), ani nawet wielkiej ilości mieszkańców (42 milj. w kraju macierzystym, 66,5 milj. w kolonjach), ile energji i pracy samych Francuzów. Dzięki niezwykłej aktywności narodu francuskiego Francja nietylko zdobyła dla siebie rozległe terytorja kolonjalne, głównie w Afryce, i wyrosła na drugą po Wielkiej Brytanji potęgę kolonjal-ną, ale wzmocniła i utrwaliła w Europie swoje stanowisko do tego stopnia, że stała się pierwszem mocarstwem na kontynencie europejskim.

Indywidualność Francji polega na przedziwnej harmonji natury i kultury, na występuj ącem od wieków w tym kraju mądrem przystosowaniu się człowieka do przyrody i na coraz to nowych i coraz lepszych sposobach normowania tego stosunku.

Szczęśliwe położenie geograficzne Francji.

Francja jest najdalej na zachód wysuniętym krajem kontynentu europejskiego, jeżeli pominiemy półwysep Pi-renejski lub wyspy archipelagu Brytyjskiego. Owa „zachodniość“ Francji przejawia się w wielu znamiennych rysach jej ukształtowania i w jej kulturze.

Francja jest otoczona przez trzy morza; każde z nich wciska się dość daleko w głąb lądu. Morze Północne zdradza się u wybrzeży Francji chłod-niejszemi wodami i bogactwem ryb. Zimnym jego falom, prącym na południe, przeciwstawiają się zwycięsko słone i ciepłe wody Atlantyku, które z wielką siłą wciskają się ku zwężającemu się coraz bardziej kanałowi La Manche. Morze Śródziemne wreszcie podsuwa się zatoką Liońską dość daleko na północ i zbliża do oceanu Atlantyckiego. I oto na tern międzymorzu atlantycko - śródziemnomorskiem, którem nastąpiło największe w Europie zwężenie kontynentu o szerokości zaledwie 370 km, leży Francja.

Następstwa tego międzymorskiego położenia Francji dadzą się łatwo określić. Francja ma równej długości granice morskie i lądowe ; stąd łatwo przechodzą w siebie w tym kraju wpływy morskie i kontynentalne, mieszają się klimaty i płody roślinne, krzyżują się przeróżne dążenia i kultury ludzkie, łączą się różnorodne sposoby komunikowania się ludzkości. Biegną tędy drogi z mórz południowych, ciepłych, nad któremi leżą odwieczne ogniska kultury, ku oceanicznym szlakom morskim, którędy zmierza główny nurt życia gospodarczego ziemi, oraz ku morzom zimnym, nad któremi leżą kraje pragnące wiecznie wymiany. Tędy wreszcie prowadzi najłatwiejsze połączenie Europy południowej z Europą zachodnią. W tern szczęśliwem położeniu mogła Francja uczestniczyć w dziejach i w rozwoju kulturalnym zarówno Europy południowej, jak i zachodniej. Przez Francję przechodziły i przechodzą od wieków wszystkie zjawiska cywilizacji ziemskiej.

Jedność w różnorodności.

Drugą znamienną cechą geograficznej indywidualności Francji, którą przypisać trzeba zarówno jej naturze, jak i człowiekowi, jest jedność tego kraju przy równoczesnej jego różnorodności. Przypatrując się obliczu Francji, uplastycznionemu w mapie fizycznej, dostrzec możemy odrazu ten uderzający fakt, iż góry Francji skupiły się u jej lądowych granic, podczas gdy niziny i wyżyny zajęły środek lub rozsiadły się u jej granic morskich. Wysokie wały górskie, leżące na granicach Francji, nie przeszkadzają rozwojowi życia gospodarczego we wnę-

rozppstarty

trzu kraju, a same w sobie stanowią mocną jego obronę. Wysyłając ponadto w stronę nizin swe bogate w wodę rzeki, stwarzają przez to naturalne drogi i związki krain górskich z nizin-nemi.

Dzięki takiemu układowi swej rzeźby Francja uchodzić może za twierdzę naturalną. Otaczające ją Pireneje, Alpy, góry Jura i Ardenny — to mury owej twierdzy, podczas gdy wyżyna środkowa jest jej warownym zamkiem. Mniejsze lub większe przerwy w owych murach, a są niemi brama Belforcka między górami Jura i Wogezami, brama Lotaryńska między Wogezami i Ardennami i brama Belgijska — to najsłabsze punkty obronne kraju. Francja ma tyły zabezpieczone ; ma właściwie jeden tylko front, wschodni.

A jednak ta naturalna obronność jest wynikiem długiego terytorjalnego rozwoju Francji. Jeszcze w XII stuleciu wschodnie granice Francji nie dotykały ani Rodanu, ani Mozy, a cóż mówić o Renie (->ßen). Z uporem jednak przesuwa je Francja ku wschodowi.

W obrębie wielkiego francuskiego sześcioboku, tak doskonale wyznaczonego przez morza i góry otaczające Francję, wielka jest rozmaitość krain geograficznych. Zaznaczające się w ich przyrodzie krajobrazowe przeciwieństwa nie zacierają jednak ogólnej har-monji ani swoistej jedności kraju. Wytworzone na podłożu tych różnorodnych krajobrazów typy ludowe francuskie — Pikardów, Normandów, Ower-njaków, Bretonów, Wandejczyków, Lotaryńczyków, Sabaudczyków, Pro-wansalczyków, Gaskończyków i i. — wykazują mimo wszystko jeden pośredni typ Francuza. Krajobrazy Francji nie przeciwstawiają się przeto procesowi scalania narodu francuskiego, choć jedność Francji jest zagadnieniem zarówno jej natury, jak i jej kultury.

Z czego słyną geograficzne krainy Francji?

A jednak każda z krain Francji coś do tej jedności wnosi. Oto np. półwysep Bretoński i Normański. Są to krainy najbardziej morskie Francji. Pełno tu zatok, wysp, półwyspów, skał, a na wybrzeżu portów handlowych, rybackich, wojennych.

Prawie w środku Francji wznosi się wyżyna Centralna, kraj rozległy i pełen różnorodnych krajobrazów. Klimat tu surowy, a ludność nieliczna. Koleje i drogi z trudem przekraczają wyżynę. Stoi tu jednak wysoko pasterstwo, a u stóp wyżyny rozwija się przemysł maszynowy (Le Creusot, St. Etienne), tkacki i ceramiczny.

Basen A k w i t a n j i szeroko po obu brzegach rz. Garonny, reprezentuje wiecznie świeżą i zieloną krainę pszenicy, kukurydzy, owoców*, a nadewszystko win Bordeaux.

Pireneje grają obecnie rolę raczej wielkiego letniska i uzdrowiska niż kraju pasterskiego. Pełno u ich stóp znanych daleko poza Francją kąpielisk, jak Biarritz, Pau i i.

Nad morzem Śródziemnem leży t. zw. Południe Francji. Wokoło nad wybrzeżem widać oliwkę i cyprysy, nawet palmy, znamionujące łagodny klimat morza Śródziemnego. Wszędzie na pagórkach Langwedocji i w dolinach Prowancji kwitną pola i ogrody przetkane winnicami. Zasłonięte przed zimneini wiatrami północ-nemi, strome stoki Alp tworzą równocześnie sławną francuską Riwjerę.

Z tych najstarszych krain Francji, pełnych pamiątek rzymskich, prowadzi na północ jedna z najwspanialszych dróg naturalnych Francji i Europy — dolina Rodanu i Saony. Daleko nad Rodanem kasztan jadalny i drze-wo morwowe znaczą klimatyczne wpływy południa. Wszędzie kwitnie również hodowla jedwabnika. Na tej ważnej drodze, na której dokonywał się kontakt starożytnego Rzymu z Gal ją, powstały trzy ważne miasta Francji : Dijon, stolica Burgundji, Lyon, po Paryżu największe miasto handlowe i przemysłowe, i M a r s y 1 j a, pierwszy port Francji, połączony z Rodanem kanałem tunelowym.

A 1 p y i góry Jura są krajami pasterskiemu Alpy jednak uprzemysłowią ją się powoli dzięki bogatym siłom wodnym i ożywiają dzięki wzmagającemu się ruchowi turystycznemu.

Najważniejsze krainy Francji leżą jednak na północy. Lesiste wzgórza przechodzą tu zwolna w płaszczyzny polne lub w szerokie doliny rzek. Tu znajdują się odwiecznie zajęte przez człowieka ziemie rolnicze, P i k a r d j a i Flandrja, dostarczające pszenicy i buraków cukrowych w takiej ilości, że żywią cały kraj. Na pograniczu bel-gijskiem zaś koło miasta Lille węgiel, dobywany w ilości największej we Francji (około 50 milj. t), stał się podstawą wielkiego przemysłu hutniczego, metalowego i tkackiego. Dalej na wschodzie położona pagórkowata Szampan ja słynie z win musujących, które stanowią ważny przedmiot wywozu. Znaczenie strategiczne jej wzniesień, za któremi następują zaraz analogiczne pagórki Lotaryngji, jest pierwszorzędne i zaznaczyło się w całej pełni    w    czasie    ostatniej    wojny

(Verdun). Lotaryngja jest krainą najbogatszą    w    rudy    żelazne nietylko

we Francji, ale wogóle w całej Europie. Tym    rudom    zawdzięcza    Fran

cja znaczną nad innemi krajami przewagę w    przemyśle    hutniczym    i że

laznym. Dodajmy do tego Paryż, który jest siedzibą przemysłu wielkomiejskiego, głównie konfekcyjnego i metalowego oraz maszynowego (samochodowego), dodajmy jeszcze R o u-e n, położone niedaleko ujścia Sekwany, stolicę Normandji,z dobrze rozwiniętym przemysłem tkackim — a zrozumiemy, iż w życiu gospodarczem Francji północna część kraju pierwszorzędną gra rolę. Tu żyje połowa ludności Francji. Tu widzimy najlepiej w Europie rozbudowaną sieć dróg wodnych, rzek skanalizowanych i kanałów, tu zagęszczenie dróg bitych i żelaznych osiąga swoje maksymum.

Paryż soczewką zbierającą Francji.

Tendencje odśrodkowe.

Centrum wszystkich dróg Francji, których długość przekracza 600.000 km, jest Paryż. Położony nieomal w samym środku i w najgłębszem miejscu wielkiego basenu północnego, był już z natury na to przeznaczony, ażeby ściągać ku sobie wszelki ruch i życie. Resztę zrobił człowiek. Już za panowania królów francuskich był Paryż stolicą i pierwszem miastem Francji. Gdy jednak rewolucja francuska dokonała scentralizowania administracji, dominujące stanowisko Paryża zostało jeszcze bardziej wzmocnione. Od czasu zaś Napoleona I Paryż stał się niewątpliwie centralnym punktem Francji. Paryż był zgodnie uważany za symbol jedności Francji. Wpływ Paryża na życie gospodarcze, polityczne i duchowe Francji jest ogromny. Paryż wywiera również nieprzeparty wpływ na młodych Francuzów, na przyszłych ekonomistów, polityków, artystów, literatów, naukowców, z których każdy marzy o Paryżu i tu zazwyczaj zaczyna swoją zawodową karjerę. Cała prawie Francja składa się na zasilenie i wyżywienie Paryża. Ogromne to miasto, gdyż razem z podmiejskiemi miejscowościami liczące 5 milj. mieszkańców, spożywa każdego poranku mleko sprowa-

(1870—1871

dzane aż z wyżyny Centralnej, świeże jarzyny z Bretanji lub aż z pod granicy belgijskiej, mięso otrzymuje z Normandji, Burgundji i z Alp, świeże jaja z Lotaryngji i Alzacji.

Lecz Paryż jest nietylko stolicą Francji. Jest także jedną ze stolic świata. W Paryżu rozstrzygają się ważne zagadnienia polityki światowej. Do Paryża przyjeżdżają cudzoziemcy z całego świata, przedstawiciele wszystkich państw i narodów. Napływ obcych do Paryża jest tak wielki, iż co dziesiąty obywatel „Wielkiego Paryża“ nie jest już Francuzem (-» Paryż).

Kilkakrotne wojny i 1914—1918) dowiodły jednak, że nadmierne scentralizowanie życia gospodarczego i państwowego w stolicy państwa nie jest korzystne. Zdobycie stolicy jest wtedy równoznaczne z pokonaniem kraju. Z drugiej strony gospodarczy i kulturalny rozwój różnych dzielnic cierpi z powodu nadmiernej centralizacji i wymaga raczej decentralizacji. Te momenty i doświadczenia sprawiły, że po wojnie zaznaczyła się we Francji wyraźna reakcja przeciw dominującej przewadze Paryża. Wnet też podzielono Francję na nie liczące się z żadnemi tradycjami obwody gospodarcze, uwzględniając przedewszyst-kiem potrzeby gospodarcze i komunikacyjne ośrodków lokalnych. Idzie z tern równolegle żywy ruch regjona-listyczny, zmierzający przede wszystkiem do zbadania krain Francji, a następnie do wydobycia nawierzch ich istotnych wartości.

Francja — kraj umiarkowanego środka.

W codziennym trudzie stara się człowiek pracujący dostosować do warunków geograficznych. W tym względzie przedstawia Francja stan, który można określić jako dojrzały. W wielu krainach krajobraz naturalny ustąpić musiał miejsca już od dość dawna krajobrazowi kulturalnemu. Z Gaskonji, która była naturalnym krajem pszenicy, bo się ją tam uprawia od 2000 lat, rozpostarli Francuzi uprawę tego zboża po całej Francji (z wyjątkiem gór) i uczynili swoją ojczyznę krajem pszenicy. W podobny sposób uprawa winnej latorośli rozpowszechniła się dzięki pracy ludzkiej z nad morza Śródziemnego wszędzie (z wykluczeniem gór) aż po linję Nantes-Reims-Metz, poza którą wilgotny klimat jej już nie puszcza. Prawie do tej samej linji sięga uprawa kasztana jadalnego. Od wielu wieków jest hodowla bydła i owiec podstawą wyrobu sławnych serów francuskich, zarówno na wyżynie Centralnej, jak w górach jurajskich. Bardzo stare jest również kopalnictwo rud żelaznych na wschodzie Francji i na wyżynie Centralnej oraz rozwijający się coraz lepiej przemysł żelazny. Dawną historję ma przemysł tkacki, czy wełniano-ba-wełniany w Rouen, czy lniany w Lille, czy przede wszystkiem jedwabniczy w Lyonie. Nowego pochodzenia jest przemysł zbudowany na „węglu białym“ w Alpach, Pirenejach i w masywie Centralnym oraz rozwijający się coraz lepiej w tych górach przemysł kąpielowy i turystyczny, opierający się na licznych wodach mineralnych i na krajo-brazowem pięknie tych okolic górskich.

Społeczeństwo francuskie nie jest jednak ani wyłącznie rolniczem, ani wyłącznie przemysłowem. Połowa Francuzów zajmuje się rolnictwem i żyje na wsi. Ta równowaga gospodarcza pozwoliła Francji przetrwać wielką wojnę. Ona również sprawia, że Francja także teraz sobie wystarcza. Mając zaś rozległe kolonje i posiadając w miarę rozwinięty przemysł, jest w mniejszym stopniu niż inne państwa zawisła od swych sąsiadów. Na jednem polu tylko wyraźny brak jej zagraża, mianowicie

St. Pawłowski.

na polu ludnościowem. Francji zaczyna brakować ludzi. Kiedy bowiem w roku 1861 mieszkało we Francji (w tych samych co dziś granicach) 37 mil jonów, to obecnie, po 70 latach, liczy Francja niewiele więcej (42 milj.).

Polska we Francji.

Nie trzeba zapominać, iż wielka wojna przyniosła Francji bardzo poważne straty w zaludnieniu, większe niż innym państwom, biorącym w wojnie udział. Straty te trzeba było w jakiś sposób wyrównać. Wielki ubytek rąk do pracy zapełniła immigracja z krajów sąsiednich, głównie Włoch, Belgji, Hiszpanji, a także i z Polski. We Francji mieszka stale około 3 miljony obcych. Wśród nich jedno z pierwszych miejsc zajmuje przeszło półmiljonowa rzesza robotników polskich. Zaraz po wojnie zaczęli napływać do Francji robotnicy polscy z sąsiednich prowin-cyj nadreńskich Niemiec i z kraju, najmując się zrazu do odbudowy zniszczonych okolic, a potem do kopalń węgla i rud oraz do robót polnych. Najliczniejsze skupienia polskie spotykamy w północnym basenie węglowym. Są tam znane miejscowości z osobnemi dzielnicami polskiemi. Polacy mają swoje szkoły i stowarzyszenia i zachowują— jak dotąd — swój obyczaj narodowy i język. Wielu emigruje na roboty polne aż do południowej Francji, wielu wraca jednak do kraju.

W ten sposób nawiązany został między Polską a Francją jedyny w swoim rodzaju kontakt. Polska wyrównuje wywołane przez wojnę braki w zaludnieniu Francji i spłaca przez to dług wdzięczności zaciągnięty wobec Francji w czasie wojny.

Rzut oka na historją Francji.

Z pośród wielu pierwiastków, które złożyły się na kulturę francuską, trzy są niewątpliwie najważniejsze: pierwiastek kultury podłoża etnicznego, t. j. kultura celtyckiej Galji (-» Celtowie), oraz kultury dwóch fal najeźdźców : Rzymian, którzy podbili Galję, wzamian za utratę niepodległości dając jej skarby swej wspaniałej cywilizacji, i szczepów germańskich, które napadły na Galję podczas wielkiej wędrówki ludów (-* Wędrówkot ludów). Ludy te podbiły wprawdzie Galję, uległy jednak całkowicie wpływowi jej cywilizacji. Nazwa „Francja“ wywodzi się z nazwy jednego z tych szczepów, Franków. Na kulturę francuską złożyły się więc czynniki tak płodne i ważkie w historji ludzkości, jak cywilizacja rzymska i celtycka i jak rozpęd barbarzyńskich szczepów germańskich, na podłożu Galji wznoszących zręby swej własnej państwowości.

Państwo Franków do wielkiej potęgi dochodzi po wiekach wewnętrznych wstrząsów i zamieszek, za panowania Karola Wielkiego, w r. 800-ym koronowanego przez papieża na cesarza. Olbrzymie jego dziedzictwo dzielą wnukowie w r. 843 traktatem w Verdun na trzy wielkie części, które zczasem weszły w skład trzech mocarstw Europy : Włoch, Niemiec i Francji.

Z tych trzech części dziedzictwa Karola Wielkiego Francja pierwsza utrwaliła formy organizacyjne swego państwa. Z walk i waśni poszczególnych panów feudalnych (—» Feuddlizwi) wyłania się znacznie wcześniej niż u sąsiadów Francji skoncentrowana w jednem ręku władza królewska. Hugo C a p e t w roku 987 wybrany zostaje królem Francji.

Pierwszy okres historji Francji to walka jej królów z panami feudalnymi. Walkę tę królowie Francji prowadzą wytrwale i uparcie, szukając sprzymierzeńców na wszystkie strony, wśród duchowieństwa, mieszczan, drobnej szlachty. Krok za krokiem dążą oni do skupienia wszystkich ziem francuskich, będących jeszcze w rękach niezawisłych senjorów, pod bezpośrednią władzą królewską. W tym pierwszym okresie dziejów Francji występuje już całkiem wyraźnie ta tendencja rozwojowa, która mimo zmiany formy rządu i olbrzymiej ewolucji stosunków polityczno-społecznych objawia się jeszcze całkiem wyraźnie i dziś, t. j. tendencja do centralizacji władzy, będącej podstawą jednolitego, spoistego i potężnego państwa. W w. XIV królowie francuscy są już tak potężni, iż mogą stawić czoło władzy papieża i uniezależnić się w pewnym stopniu od Rzymu.

Rozwój państwa francuskiego hamuje i przerywa wojna stuletnia z Anglją, której podłożem są roszczenia królów angielskich, domagających się na podstawie praw sukcesyjnych części tery-torjów francuskich. W wojnie tej krystalizuje się i objawia po raz pierwszy świadomość narodowa ludu francuskiego, który reprezentuje prosta dziewczyna wiejska z Domremy, Joanna d’Arc, spalona na stosie w r. 1429, do tej chwili dla każdego Francuza najbardziej żywotny i zrozumiały symbol ducha i genjuszu narodowego. Wojna stuletnia kończy się odzyskaniem utraconych poprzednio terytorjów francuskich i nowem wzmocnieniem władzy królewskiej.

Raz jeszcze ciężka chmura zawisła nad losem narodu francuskiego i autorytetem dynastji, grożąc rozbiciem z takim mozołem wznoszonej jedności państwowości francuskiej. Społeczeństwo francuskie zostaje mianowicie rozdarte straszliwemi walkami religijnemi między katolikami a protestantami (-» Reformacja). Walki te, prowadzone z obydwóch stron z niesłychanem okrucieństwem (noc św. Bartłomieja), kończą się z chwilą wstąpienia na tron wielkiego króla Francji Henryka IV (1553—1610), którego twór, edykt nan-tejski, gwarantujący wszystkim wolność sumienia i przekonań religijnych, stanowi wielkie dzieło tolerancji i rozumu politycznego, nietylko kładąe kres waśniom religijnym, ale skupiająe koło korony i dynastji wszystkie elementy twórcze Francji.

Panowanie Henryka IV rozpoczyna w historji Francji okres największej świetności i potęgi. Szczęśliwy ten okres wydaje obok wielkich królów Henryka IV i L u d w i k a XIV (1638—1715) szereg wybitnych mężów stanu, doradców poszczególnych królów, którzy porządkują ostatecznie i organizują życie wewnętrzne Francji (zgniecenie ostatniego powstania możnowładeów, Frondy), kładą podwaliny dyplomacji francuskiej (-»Dyplomacja), której sieć ogarnia cały świat, torują drogę ekspansji kulturalnej i politycznej Francji, zdobywając dla niej ogromne tery-torja w Europie i zamorskie tereny kolon jalne (olbrzymie połacie dzisiejszych Stanów Zjedn. i Kanadę). Sully, Ma-zarini, Richelieu — oto największe nazwiska na horyzoncie politycznym tego czasu. Francja przeżywa w tym okresie wspaniały rozwój sztuki i literatury, jej kultura, skupiająca się przedewszyst-kiem na dworze królewskim, promieniuje na całą Europę.

Potężna Francja tego okresu zwycięża swego odwiecznego wroga, cesarstwo niemieckie, i staje się wielkością polityczną tak groźną, że wywołuje powstanie skierowanej przeciwko sobie pierwszej koalicji w Europie, której duszą jest Anglja, odwieczna rywalka Francji. Koalicja rozpoczyna długi okres ścierania się wpływów francusko-angielskich i wielowiekowej rywalizacji francusko-angielskiej, która kończy się właściwie dopiero w początkach XX wieku za panowania Edwarda VII.

Świetność i wspaniały rozwój Francji załamuje się już pod koniec panowania Ludwika XIV. Nieszczęśliwe wojny i rozrzutna polityka króla (budowa pałacu w Wersalu i t. d.) doprowadzają do zachwiania się finansów państwa. Przy pozornej zewnętrznej wspaniałości, a jednocześnie coraz dalej idącym upadku finansów państwa, panowanie następcy Ludwika XIV, Ludwika XV, zaznacza się szeregiem klęsk zewnętrznych (utrata posiadłości amerykańskich), coraz większą nędzą uciskanego podatkami ludu i powolną utratą przodującego stanowiska w Europie. Z tego chwilowego upadku genjusz Francji podnosi się znowu w wielkiej rewolucji (-»Rewolucja), z której na gruzach absolutyzmu królewskiego, po latach zmagań i walk nawewnątrz i naze-wnątrz, wychodzi nowa Francja, Francja demokratyczna i republikańska, której powstanie oznacza nowy etap w historji ludzkości (-» Demokracja).

Zdobycze Francji rewolucyjnej nie zostały jednak ugruntowane odrazu. Wyczerpana długiemi wojnami, nie zdołała Francja rewolucyjna wytworzyć mocnego rządu republikańskiego, ulegając militarnej dyktaturze Napoleona (-»Napoleon). Po upadku Napoleona przez cały wiek XIX toczy się we Francji bezustanna, niezmordowana walka o utrwalenie nowego demokratycznego porządku rzeczy, zapoczątkowanego podczas wielkiej rewolucji. Walka ta przechodzi przez różne etapy, poprzez klęski i zwycięstwa, poprzez rewolucje i nawroty królestwa i cesarstwa, aby wreszcie, po upadku Napoleona III i przegranej wojnie z Prusami w r. 1871, zakończyć się utrwaleniem form demokraty czno-republikańskich w konstytucji 1875 r., obowiązującej do tej chwili.

Walki o nowy demokratyczny ustrój państwa wysunęły Francję ponownie na przodujące stanowisko w Europie; ustrój ten staje się wzorem dla całego szeregu państw (między innemi i dla Polski w pierwszym okresie jej niepodległości).

Polityka francuska na całej płaszczyźnie dziejów wykazuje wielką konsekwencję oraz mimo szeregu wstrząsów i przewrotów wewnętrzną jednolitość i przywiązanie do tradycji. Nowe formy ustrojowe, wyrosłe na gruncie krwawych rewolucyj, nawiązują zawsze do form ustrojów poprzednich, wytwarzając w ten sposób jednolity łańcuch rozwoju.

Francja współczesna.

Składniki etniczne Francji dzisiejszej.

Cechy wspólne i obyczaje dzisiejszych Francuzów nie dadzą się sprowadzić do właściwości rasowych. Wynika to stąd, że według etnografów Francuzi są mieszaniną ludów różnego pochodzenia, wśród których liczą do czterdziestu ras. Potomkowie ludów pasterskich, rolniczych, nadmorskich, starożytnych Fenicjan, Rzymian, Celtów, Germanów, Normanów, Basków i t. d., z których składa się naród francuski, zachowali częściowo do dziś dnia obyczaje i mowę datującą się z różnych epok minionych.

Różnorodność pochodzenia Francuzów powiększa jeszcze stały dopływ immi-grantów. Mały przyrost naturalny ludności i zamożność kraju, a co za tern idzie, łatwość znalezienia pracy, zrobiły z Francji teren immigracji zarobkowej ze wszystkich krajów Europy. Po ostatniej wojnie ruch ten przybrał bardzo wielkie rozmiary. Francja zastąpiła dla wielu krajów emigracyjnych zamknięte dziś dla obcych Stany Zjednoczone, przyjmując setki tysięcy emigrantów włoskich, belgijskich, polskich, rosyjskich, wreszcie znaczne ilości muzułmanów, pochodzących z posiadłości francuskich w Afryce.

Do tego dodać należy bardzo licznych cudzoziemców przebywających we Fran-

cji jako emigranci polityczni, turyści, osoby przybyłe dla studjów, dla leczenia się i t. d. Napływ ich wywołuje w Paryżu, na Riwjerze i w kilku innych miejscach tworzenie się barwnych tłumów różnojęzycznych, jakich nie spotyka się w innych krajach Europy. Ten wielki napływ cudzoziemców nie gra prawie roli w życiu wewnętrznem kraju. Oglądając u siebie przedstawicieli wszystkich narodów świata, Francuzi nie interesują się życiem zagranicy, podróżują mało, są odporni na idee przychodzące z zewnątrz. Cudzoziemcy osiadający na stałe we Francji asymilują się bardzo prędko i dzieci ich są już najczęściej Francuzami.

Charakterystyczne cechy umysłowości Francuzów.

Najbardziej charakterystyczną cechą umysłowości Francuzów jest niewątpliwie ich racjonalizm, to jest niezachwiana wiara w autorytet rozumu. Przeciętny Francuz, wychowany na wspaniałych wzorach literatury francuskiej, przyzwyczajony w szkole do ścisłego, jasnego rozumowania, zasadniczo nieufny jest i krytyczny wobec wszystkiego, co nie jest rozumem. Jeżeli jest przywiązany do tradycji, jeżeli ceni to, co przekazały wieki, to dlatego, iż stan posiadania kulturalnego ubiegłych pokoleń uważa także za przejaw i wyraz rozumu szczepowego i narodowego (-» Racjonalizm').

Racjonalizm Francuzów, połączony z tak charakterystycznym dla nich sceptycyzmem i krytycyzmem, objawia się we wszystkich dziedzinach ich życia, ich wspaniałej nauki i kultury. Zarówno życie rodzinne przeciętnego Francuza, jak i życie państwowe, zarówno dzieło sztuki, jak traktat filozoficzny i... obiad francuski, jest przejawem tego rozumu opartego na trwałych, niezłomnych podstawach jakiegoś wewnętrznego porządku, owej słynnej sagesse francuskiej. Nie jest rzeczą łatwą przetłumaczyć to słowo sagesse na jakikolwiek inny język. Oznacza ono metyle mądrość, ile właśnie jakiś porządek, umiar w kształtowaniu życia, rozsądek i praktyczność w postępowaniu. W przebogatej literaturze francuskiej ta sagesse znajduje najpełniejszy obraz w najróżniejszych traktatach, maksymach, essayach i t. d.

Laicyzm.

Nie można odmówić Francuzom religijności i podkreślić trzeba ich wielkie i silne przywiązanie do kościoła oraz głęboką nieraz i prawdziwie szczerą religijność, którą jednak każdy Francuz uważa za swoją najbardziej osobistą sprawę; nie lubi też o niej mówić ani dyskutować. Nie przeszkadza to jednak, że, jak na początku rozwoju politycznego usiłowali Francuzi uniezależnić się od Rzymu, nie zrywając z kościołem, tak też i teraz przez t. zw. laicyzm uniezależnili się od niego kulturalnie. Laicyzm jest objawem specyficznie francuskim. Laicyzm według swej definicji {laïque — qui n’est ni ecclésiastique ni religieux = laikiem jest ten, kto nie jest ani duchownym, ani religijnym) jest pewnego rodzaju zaprzeczeniem religijności. W praktyce jednak laicyzm zwalcza nietyle religję samą, ile klerykalizm. Podczas gdy ancien régime uznawał religję katolicką za państwową, rewolucja zerwała te więzy, a trzecia (obecna) republika konsekwentnie aż do ustawy z dnia 9 grudnia 1905 r. przeprowadziła oddzielenie kościoła od państwa, wszcząwszy gwałtowną walkę z kościołem i jego zwolennikami. Już w r. 1886 zabroniono zakonom nauczania w szkołach państwowych. Obecnie kościół katolicki we Francji nie jest tak, jak np. u nas, związany z organizacją państwową. Kwestja wyznania jest

Rodzina francuska stanowi jedną z podstawowych komórek społeczeństwa francuskiego. Kobieta francuska, pełna dowcipu, elegancji i typowego esprit francuskiego, jest wzorową żoną i matką, skrzętną gospodynią, ciężko pracującą zarówno w domu, jak i na roli, stach zachowały się dawne obyczaje w sklepie cży w rzemiośle. Jest przytem i zwyczaje. Paryż ma już fizjognomję rzeczą b. charakterystyczną, iż Frań- inną, bardziej międzynarodową, cja obok Włoch i Niemiec hitlerowskich jest jedynem mocarstwem w Europie, gdzie kobiety nie mają ani czynnego, ani biernego prawa wyborczego.

pozostawiona sumieniu i przekonaniu każdej jednostki. Francja wprowadziła u siebie śluby cywilne, w szkołach publicznych nie uczy się religji, w papierach osobistych Francuza nie figuruje rubryka „wyznanie“, ksiądz nie jest, jak u nas, urzędnikiem, pobierającym pensję od państwa i będącym wobec tego funkcjonarjuszem państwowym, prowadzącym np. księgi ludności i t. d.

Przeciwieństwo pomiędzy republikańskim laicyzmem i nacjonalistycznie zabarwionym katolicyzmem stanowi jedną z sił przenikających kulturalne życie francuskie. Obecnie stracił jednak lai-cyzm pierwotną agresywność, zwłaszcza w sferach myślącej inteligencji, a stał się właściwie tylko podstawą ideologj i ugrupowań lewicowych, t. zw. kartelu lewicy, domagającego się zniesienia we Francji wszelkiego szkolnictwa niepaństwowego, a więc mogącego podlegać wpływom kościoła.

Życie prywatne Francuzów.

Utarło się naogół przekonanie, że Francja jest krajem ludzi lekkomyślnych, krajem lekkich obyczajów i zwyczajów. Tak przynajmniej wyobraża sobie Paryż przeciętny cudzoziemiec, który tam nigdy nie był, a zna zato tylko wesołe farsy i piosenki paryskie. Nic bardziej fałszywego niż takie wyobrażenie.

Cały ustrój rodzinny i typ życia rodzinnego we Francji jest wyrazem tego samego zamiłowania do porządku i ładu, jak sztuka i całe życie Francji. Wychowanie młodzieży oparte jest na bardzo surowych zasadach. Szkolnictwo francuskie, naogół niezmiernie konserwatywne, zmusza ucznia całym systemem bardzo trudnych egzaminów do ogromnie wytężonej pracy.

Przeciętny Francuz, ów typowy petit bourgeois (drobnomieszczanin) francuski, zapobiegliwy i pracowity, dbały o wygodę życia codziennego, lubiący dobrą kuchnię i dobre wino, od pierwszych niemal chwil swej młodości myśli o tern, jak zabezpieczyć sobie wygodną i spokojną starość. Francja jest typowym krajem rentjerów.

W obyczajach francuskich uderza zamknięty charakter domu i rodziny francuskiej. Poza osobami zmuszonemi przez zawód lub stanowisko do utrzymywania stosunków towarzyskich, Francuzi nie zapraszają swych przyjaciół do domu, lecz spotykają się z nimi raczej na mieście. Stąd zapewne pochodzi rozwój we Francji kawiarni, która na Południu zwłaszcza gra rolę greckiej agory, ściśle prywTatny charakter domu francuskiego nie pozwala np. na istnienie biur adresowych. Ujawnienie swego adresu prywatnego pozostawione jest uznaniu każdego obywatela, który, jeżeli takie jest jego życzenie, ma prawo zniknąć z oczu znajomych, nie zostawiając adresu.

Wielka wojna i przewrót powojenny nie pozostały bez wpływu na charakter życia prywatnego Francuzów. Tylko jeszcze na prowincji i w mniejszych mia-

Indywidualizm gospodarczy.

Pod względem społecznym Francja jest krajem drobnej własności rolnej, małych warsztatów przemysłowych zatrudniających po kilku pracowników, rzemieślników, drobnego handlu i drobnych kapitalistów. W r. 1921, w chwili najintensywniejszej odbudowy wielkiego przemysłu, zniszczonego przez wojnę, zaledwie 774.000 robotników pracowało w fabrykach zatrudniających więcej niż 500 osób. Dochód społeczny jest we Francji bardziej podzielony niż w innych krajach Europy Zachodniej. Francja oparła się ogólnemu prądowi, który w początkach XX wieku wywołał w An-glji, Ameryce i Niemczech tworzenie się wielkich przedsięwzięć, wymagających mil jardowych kapitałów, światowych rynków zbytu i nieograniczonego niemal zaufania miljonów akcjonarju-szy, powierzających swe oszczędności wielkim przedsiębiorcom. W r. 1921 na 6,181.000 zatrudnionych w przemyśle liczono 683.000 (ll°/₀) przedsiębiorców. Indywidualizm gospodarczy, rozbicie inicjatywy na setki tysięcy i miljony osób działających samodzielnie, na własną odpowiedzialność, jest najbardziej charakterystycznym rysem życia gospodarczego Francji, odróżniającym ją od innych krajów.

Francuza cechuje rozwijana w nim od wczesnej młodości nadzwyczajna pracowitość oraz sumienność i skrupulatność w wykonywaniu powziętego zadania. Inwencja łączy się we Francji z wielką sumiennością wykonania, dzięki czemu w tym kraju właśnie rozwija się specjalnie przemysł luksusowy, oparty na zróżnicowanej jakości i smaku wyrobów. We Francji pomimo rozwoju przemysłu rzemiosło cieszy się wielkiem uznaniem. Ten szacunek dla rzemiosła,, dla roboty akuratnej i gruntownej, rozszerza się także na sztukę i jest też jednym z motorów wielkiego rozwoju sztuki stosowanej i dekoracyjnej we Francji. Kult rozumu, tak znamienny dla umysłowości Francuza, przebija w planowości jego roboty, w organizacji pracy, którą cechuje wielka ekonomja metyle sił, ile raczej środków.

Indywidualizm gospodarczy Francuzów, wraz z przezornością i skłonnością do pesymizmu, skłania ich do nieustannego poszukiwania zabezpieczenia swej fortuny i do tworzenia rezerw na wypadek niepowodzenia i starości. W ten sposób ich system gospodarczy wiąże się organicznie z ich przysłowiową oszczędnością, z powszechnem odkładaniem i gromadzeniem pieniędzy.

Ponieważ ostrożność i krytycyzm nie pozwala Francuzom lokować oszczędności w wielkich przedsiębiorstwach, które nie wytrzymały jeszcze próby czasu, banki francuskie gromadzą z roku na rok nowe mil jardy wkładów gotówkowych. Dlatego w żadnym kraju nie widać tak wielu banków, jak we Francji. Rozporządzając co roku nową masą oszczędności, Francja przed wojną odgrywała wraz z Anglją rolę bankiera świata, pożyczając pieniądze państwom i przedsiębiorstwom zagranicznym. Wielka wojna i okres odbudowy nie zmieniły systemu gospodarczego kraju i po kilku latach Francja zgromadziła znów olbrzymie oszczędności. Wielkie straty jednak, poniesione na pożyczkach rosyjskich, wywołały niechęć publiczności do pożyczania nazewnątrz. To też administrowanie wzrastaj ącemi wciąż sumami wkładów nastręcza nieraz bankom dużo trudności.

Ustrój Francji.

Francuski system ustrojowy i polityczny jest z jednej strony wynikiem jednolitego rozwoju narodowego, którego nie przerwały żadne, najkrwawsze i najgwałtowniejsze rewolucje — z drugiej zaś rezultatem zmagania się sił wewnętrznych Francji, przedewszystkiem zaś prądów o zabarwieniu monarchi-styczno-katolickiem i laicystyczno-repu-

blikańskiem. Republikanern francuski, dzisiaj już zakorzeniony niezmiernie mocno w całem społeczeństwie francu-skiem — poza nieliczną garstką rojali-stów francuskich — zanim umocnił się tak silnie, przejść musiał przez ogień wielkich prób politycznych, przez szereg zmagań się wewnętrznych, przez okres wielkich afer politycznych i dopiero, kiedy z tych wszystkich prób wyszedł zwycięsko, stał się najbardziej ugruntowaną formą ustroju we Francji, do której Francuzi przywiązali się dzisiaj z wrodzonym im konserwatyzmem i konsekwencją. Społeczeństwo francuskie odznacza się wielkiem wyrobieniem po-litycznem, a krytycyzm i sceptycyzm Francuzów robi ich bardzo nieprzystępnymi na podszepty wszelkiej płytkiej demagogji politycznej. Francuzi są doskonałymi mówcami i słyną specjalnie jako mówcy polityczni. Mowy ich cechuje wielki patos i kwiecistość, pod tą powłoką jednak kryje się zazwyczaj bardzo konkretna treść, każdy bowiem mówca francuski wie, że zwraca się do publiczności bardzo dojrzałej i wyrobionej, nie znoszącej blagi i pustych frazesów. Francja jest jednym z niewielu krajów, w których polityka jest zawodem, a kar jera polityczna istotnym celem dążności i działania. Przy takiem pojmowaniu zadań polityka nie jest ubocznem zajęciem ludzi zabiegających o takie czy inne wpływy, ale pewnego Poincare, Briand i inni, byli wciąż po-rodzaju fachem, wymagającym grun- woływani na nowo do władzy i wielkie townego przygotowania, które daje ży- stanowisko ich w życiu politycznem cie w zorganizowanych partjach i par- Francji było prawie zawsze właściwie lamencie. Biografje wielkich polityków dożywotne, francuskich, jak Clemenceau, Brianda,

Francja jest republiką parlamentarną, w której rządy wychodzą z parlamentu; to znaczy, że ministrowie, szefowie rządów i prezydenci republiki są według zwyczaju wybierani z pośród członków parlamentu, czyli deputowanych. Deputowani wybierani są w okręgach w ten sposób, że wyborcy głosują nie na listę, jak w różnych krajach Europy, lecz na osobę. W ten sposób parlament składa się z osób mających największą popularność w swoich okręgach i reprezentuje przeciętną opinję prowincji francuskiej. Wybrany w ten sposób deputowany mało zależy od swego stronnictwa i głosuje według swego uznania, licząc się bardziej z opinją wyborców niż ze zdaniem kolegów partyjnych.

Deputowani są słynni ze swej uprzejmości, są łatwo dostępni dla każdego ; ktokolwiek zwróci się do nich listownie, może być pewny szybkiej i grzecznej odpowiedzi. Zwyczaje te deputowani zachowują także, kiedy zostają ministrami.

Znana jest niestałość rządów francuskich, obalanych przez parlament niekiedy nawet co kilka miesięcy. Niestałość ta jest pozorna. W rzeczywistości rządy składają się z kilkudziesięciu osób, które zmieniają się tylko co kilka miesięcy i powracają znów do władzy. Głośni mężowie stanu, jak Clemenceau,

Od czasów Napoleona I, a zwłaszcza

parlament do rządu.

Poincarćgo, są z tego powodu bardzo Napoleona III, którzy prowadzili nie-pouczające, pokazują bowiem, jak lu- szczęśliwe wojny, w opinji francuskiej dzie ci od skromnych przeważnie po- wytworzyła się obawa i niechęć do czątków w dziedzinie adwokatury mężów stanu zbyt autorytatywnych, wspinali się na najwyższe szczeble po- polityków ambitnych, wodzów zwycię-litycznej karjery, wchodząc poprzez skich, wielkich przemysłowców i finansistów. Dlatego powodzenie w polityce

wymaga we Francji pewnej dozy do-broduszności, umiarkowania w sądach i ambicjach, czego nie brakło nawet samemu Clemenceau, zwanemu „tygrysem“. Indywidualiści, z których składają się wyborcy francuscy, strzegą zazdrośnie swych praw do życia niezawisłego i samodzielnego ; parlament, cenzurujący rządy wyszłe z jego łona i nie składający swej władzy nigdy, nawet podczas wojny, jest wyrazem stale wytężonej w tym kierunku woli i uwagi ludności. Jako ciało zbiorowe, mające w swem ręku prawie całość władzy, parlament francuski posiada bardzo wysoką sprawność, którą wykazał podczas wielkiej wojny i w załatwieniu bardzo trudnych spraw powojennych, jak stabilizacja pieniądza i odbudowa kraju.

Stronnictwa.

Polityczne życie Francji rozgrywa się na terenie partyj. Jest ich we Francji około dziesięciu, przyczem tworzą się, jak wszędzie, różne rozłamy i odłamy. Dlatego też obraz życia partyjnego we Francji przedstawia się względnie płynnie, a ugrupowania parlamentarne zmieniają często nazwy, co utrudnia niemało orjentację. Jak we wszystkich demokratycznych organizmach politycznych, istnieją i we Francji ugrupowania lewicowe, prawicowe i środkowe. Na prawicy francuskiej reprezentowane są najróżniejsze odcienie polityczne, od rojalistów począwszy, którzy zresztą większego znaczenia nie mają, aż do grup, które wprawdzie mają w nazwie rzeczownik „lewica“, są jednak pod względem społecznym bardzo umiarkowane. Umysło-wość przeciętnego Francuza odbija jednak niewątpliwie najlepiej ideologja t. zw. radykałów społecznych (radicaux-socialistes), stojących twardo na gruncie zasad laicystycznych i reprezentujących w swych szeregach liczne zastępy potężnej burżuazji, drobnego mieszczaństwa i zamożnych chłopów francuskich. Z łona radykałów wyszedł cały szereg wybitnych mężów stanu (Herriot). Jest to part ja o charakterze pod względem społecznym raczej konserwatywnie u-miarkowanym, stojąca na straży zasad demokratycznych i broniąca interesów drobnych posiadaczy miejskich i wiejskich.

Polityka zagraniczna Francji.

Francja współczesna zajmuje wśród mocarstw wszechświatowych niewątpliwie miejsce przodujące. Wielka wojna r. 1914—1918 (—» Wielka wojna) przyniosła Francji szereg bardzo poważnych zdobyczy, przedewszystkiem jednak zwróciła jej utraconą na rzecz Niemiec w r. 1871 Alzację i Lotaryngję. Powrót tych ziem do Francji stanowi w gruncie rzeczy jeden z etapów odwiecznej walki francusko-niemieckiej, prowadzonej przedewszystkiem pod hasłem zdobycia linji Renu (—>Ren). Rywalizacja francusko-niemiecka w w. XIX staje się tak ważnym czynnikiem w polityce francuskiej, iż usuwa na plan drugi wszystkie inne konflikty, każąc Francji szukać wszędzie sprzymierzeńców przeciw potężnemu wrogowi z za Renu (sojusz francusko-rosyjski) ; w i-mię walki z wrogiem niemieckim likwiduje Francja swoje dawne odwieczne zatargi z Anglją, wyrzeka się rywalizacji z nią na terenach kolonjalnych i na morzu, aby łącznie z nowymi sprzymierzeńcami wyruszyć w r. 1914 przeciw temu państwu, które w związku z jego niesłychaną żywotnością i zachłannością uważa Francja za swego najgroźniejszego przeciwnika. Wojna 1914—1918 r. prowadzona po bohatersku przez Francuzów, wr wyniku swym przyniosła wyrównanie klęski w latach 1870—71, kiedy to wojska niemieckie weszły do

Paryża, a Wilhelm I koronował się na cesarza Rzeszy Niemieckiej w Wersalu — w tym samym Wersalu, w któ-ryw w r. 1919 podpisano traktat wersalski, pieczętujący klęskę Niemiec.

Po wielkiej wojnie polityka francuska skierowana jest przedewszystkiem w kierunku organizacji pokoju, któryby jej zapewnił wykorzystanie w pełni owoców zwycięstwa. To też Francja dzisiejsza dąży do zgodnego współżycia ze wszystkimi swymi sprzymierzeńcami i sąsiadami, a także i z dawnym wrogiem, Niemcami, w stosunku do których po odebraniu Alzacji i Lotaryngji nie żywi żadnych zamiarów zaborczych czy odwetowych. Polityka francuska po wielkiej wojnie jest też na wskroś pokojowa: jej naczelnem dążeniem jest zorganizowanie takiego systemu politycznego, któryby zapewnił jej maksy-mum bezpieczeństwa, zawarował jej stan posiadania w Europie i w kolo-njach i któryby jej pozwolił na spokojny rozwój wewnętrzny, oparty o jej dobra kulturalne i materjalne. Z tego też punktu widzenia oceniać trzeba politykę różnych mężów stanu Francji, których najbardziej charakterystycznym wyrazem była działalność francuskiego ministra spraw zagranicznych Arysty-desa Brianda. Z tego też powodu Francja współdziała czynnie w organizacji Ligi Narodów (-» Liga Narodów), w której widzi ważną rękojmię spokoju i bezpieczeństwa.

Francja a Polska.

Francję i Polskę łączą odwieczne więzy kulturalne i polityczne, które po odzyskaniu niepodległości zacieśniły się bardzo mocno. Obecnie Francja i Polska, po zawarciu wiecznego traktatu przyjaźni, prowadzą wspólną politykę pokojową, będącą niezmiernie ważnym czynnikiem w .polityce europejskiej. Sojusz francusko-polski oparty jest na

dobrze zrozumianym obopólnym interesie i stanowi dla obu narodów ważną rękojmię bezpieczeństwa i pokoju.

J. Stempowski.

Kultura francuska.

Od zarania dziejów swej państwowości Francja, spadkobierczyni Rzymu, zajmuje — obok Włoch — w rodzinie narodów europejskich stanowisko przodujące. Tu powstają wielkie idee kulturalne, artystyczne i filozoficzne, które promieniują na cały świat cywilizowany. Kultura francuska jest nawskroś uniwersalna, t. zn., że pierwiastki jej wniknęły w organizmy kulturalne wszystkich narodów świata, nie zatracając przytein nigdy swych specjalnych, narodowych cech. Na tern polega właśnie wielkość kultury francuskiej.

Literatura.

Najpełniejszym wyrazem kultury francuskiej jest jej wspaniała literatura. W jej pryzmacie występują najwyraźniej wszystkie cechy ducha francuskiego, tego, co Francuzi nazywają mianem esprit. Niesłychana śmiałość, wręcz rewolucyjność koncepcyj literackich idzie tu w parze z charakterystycznym umiarem, który najbardziej wybujałym namiętnościom umie nadać harmonijny kształt literacki. Śmiała, badawcza, nieraz rewolucyjna myśl przejawia się w formie lotnej, często pełnej dowcipu.

Już język francuski odziedziczył po łacinie, a raczej — można powiedzieć po języku Rzymian — nadzwyczajną jasność w układzie i budowie zdań. Jest to zasadnicza cecha składni francuskiej, którą odnaleźć można i w całym orga-niźmie nietylko francuskiego dzieła poetyckiego, ale i każdej niemal francuskiej pracy naukowej, broszury politycznej, czy traktatu filozoficznego. Klasycznym przedstawicielem piśmiennictwa francuskiego jest słynny filozof francu-

ski B. Descartes zjusz (1596—1650), autor znakomi- i Racine (1639—1699), budują swo-tej „Rozprawy o metodzie”.

Karte- francuscy, Corneille (1606 — 1684)

je dramaty namiętności według ściśle Kartezjusz jest najwybitniejszym określonego planu architektury we-przedstawicielem racjonalizmu, t. j. po- wnętrzne₃ Dramaty Corneille a i Ra-glądu, wedle którego źródłem naszego clne a s» sclsle symetryczne, akt III zapoznania jest rozum (^Racjonalizm). ,w!e™. zalvsze s,cenS szczytową najczę-Siłą tego rozumu analizuje on rzeczywi- f"* ;>akls zasadniczy dialog. Od począt-

stość zarówno zewnętrzną, a więc świat lra sztuk> akc.Ja ?™⁰⁸‘ sl« az d° teJ see‘ zjawisk fizycznych, jak i wewnętrzną, "y szczytowej, aby potem w całkiem sy-a więc świat zjawik psychicznych, it metrycznych etapach opadać az do za-

j ,    -4.1    . . j ’ . kończenia. Ta wewnętrzna konstrukcja

chodząc do kapitalnego twierdzenia :    -,    ,    -    , .    ,    .

. -.um 'i •    dramatu francuskiego powtarza się

myślę, więc jestem To myślenie Kar-    najr6źniejszych odmianach nietylko

tezjusza me jest spekulacją, t. zn wy-    dietach najwyższej wartości litera-

snuwaniem wątków myślowych jednych

z drugich, bez oglądania się na rzeczywistość, ale ma realne podstawy w skrupulatnej analizie zjawisk. Przedmiotem tej analizy są przedewszystkiem dwa główne zagadnienia, któremi Francuzi interesowali się zawsze : rozum i namiętność. Rozum i namiętność, te ważne problemy filozofji Kartezjusza, to zarazem niemilknące nigdy motywy francuskiej twórczości literackiej.

ckiej, ale i w najdrobniejszych utworach literatury dramatycznej, ba, nawet w najpospolitszej farsie bulwarowej, zawsze doskonale „zrobionej“ według najlepszych wzorów literackich. To też najwięksi pisarze świata, Goethe, Schiller czy Ibsen, uczyli się u Francuzów trudnego rzemiosła dramatycznego.

Jak filozofja kartezjańska jest naj-charakterystyezniejszym wyrazem ładu i umiaru konstrukcji wewnętrznej Związek Kartezjusza z literaturą dzieła literackiego — tak wyznacza ona francuską polega jednak nietylko na też tory zainteresowania tematyczne-wspólnocie tych wielkich problemów, go, po których kroczy stale literatura czy też tematów, ale i na tern, że sty- francuska. W ośrodku tego zainteresowałem swego myślenia zapłodnił on fran- nia stoi człowiek, jego przeżycia, je-cuską twórczość literacką pod względem go epoka, rzeczywistość, wśród formalnym. Jako ideał stawia Karte- której żyje i na tle której kształtuje się zjusz myślenie „jasno i wyraźnie“. Ta jego dusza. Francuska myśl poetycka sama jasność, przejrzystość, ścisłość nie ma tego pędu nieskończonościowego, i symetryczność, która cechuje styl je- jaki charakteryzuje np. niemiecką, nie go myślenia w sposób dla Francuzów buja w obłokach metafizyki, lecz staje tak bardzo charakterystyczny, przenika twardo na gruncie rzeczywistości; dzię-również ich całą twórczość literacką, ki bystremu zmysłowi obserwacji i in-Pisarze francuscy nawet wtedy, kiedy tuicji pokazuje ona coraz to nowe obli-opisują najsilniejsze namiętności, tar- cze życia i nowe jego odcienie, jego gające dusze ludzkie, umieją nadać tajemnice i urok niezgłębiony. W za-swemu dziełu literackiemu harmonję kresie analizy psychologicznej prze-logicznego ładu i porządku wewnętrz- żyć ludzkich są Francuzi prawdziwy-nego. W okresie największego roz- mi mistrzami. Oni pierwsi docierają kwitu dawnej literatury francuskiej — do tych tajników duszy ludzkiej, któ-w XVII wieku — wielcy mistrzowie rych przed nimi nikomu nie udało się

wej.

dostrzec. I tak jest od zarania literatury francuskiej aż do czasów naszych. Już Corneille i Racine, wzorując się na literaturze starożytnej, wychodzą poza szablon psychologiczny stworzony przez starożytność, a współczesny im największy komedjopisarz świata nowoczesnego, Molière (1622 — 1673), w swoich komedjach stwarza niezapomnianą galerję typów, odsłaniając najskrytsze tajniki duszy ludzkiej. Molière w postaciach takich, jak Skąpiec lub Świętoszek, wykazał zdumiewającą wprost znajomość charakterów ludzkich i stworzył wiekopomne typy, będące przedmiotem podziwu nietylko dla artystów, lecz i dla psychologów. Stojąc na pograniczu między tern, co tragiczne, a tern, co komiczne, pokazał całą otchłań grozy tkwiącej w naturze ludzkiej.

Zainteresowanie się człowiekiem, pęd do analizy jego przeżyć występuje odtąd w literaturze francuskiej pod różne-mi wprawdzie postaciami literackiemi, ale zawsze z niesłabnącą siłą. Najpełniejszym wyrazem tego dążenia jest jedyna w swoim rodzaju powieść francuska XIX w. (-» Balzak i powieść francuska XIX w.), stanowiąca w dziejach literatury wszechświatowej jedną z najciekawszych kart. Oszałamiające bogactwo talentów (Balzak, Flaubert, Mau-passant, Zola i inni), różnorodność tematów, skala zainteresowań i rozległość horyzontów — przy jednocze-snem typowo francuskiem zachowaniu wszędzie umiaru i ładu zapewnia powieści francuskiej tego okresu miejsce przodujące w całej literaturze wszechświato-

Osiągnąwszy w XIX w. szczyt rozwoju, powieść francuska jest do tej chwili najciekawszą gałęzią literatury francuskiej. Poprzez powieść i poprzez współczesną komedję i farsę odbywa się dzisiaj penetracja kultury i literatury francuskiej do najodleglejszych zakątków świata. Powieści francuskie w charakterystycznych żółtych okładkach czytują w Indjach i w Kanadzie, w Grenlandji i na Saharze. Są to najlepsze ambasador-ki kultury francuskiej i najlepsze narzędzia propagandy na rzecz Francji. Współczesna powieść francuska idzie zresztą torami wskazanemi jej przez wielkich pisarzy XIX w. Pęd do analizy, tak charakterystyczny dla całej literatury francuskiej, przerodził się obecnie w jakąś mikroskopijną robotę w wielotomowej powieści M. Prousta, który — jak jego wielcy poprzednicy — wskazał znowu całej literaturze wszechświatowej nowe drogi i nowe zagadnienia, a u którego opis jednego śniadania i przeżyć bohatera podczas niego zapełnia cały tom.

Esprit gaulois.

Przy całej chęci zbliżenia się do rzeczywistości i grzebania się w jej objawach zajmuje jednak Francuz wobec niej zawsze pewien dystans, który mu daje jego swoista mądrość życiowa. Wyraża się zaś ona przedewszystkiem w ironicznej postawie wobec życia, okraszonej swoistym humorem francuskim. To jest mniej więcej ta sfera, którą jeden z najznakomitszych francuskich krytyków, Hipolt Taine (1828—1893), określił mianem esprit gaulois, pisząc swój traktat krytyczny o bajkach La Fontaine’a (1621—1695). Tego właśnie esprit gaulois, tej subtelnej krytyki życia i misternej jego pa-rodji, tego dowcipu, który ujmuje wdziękiem i tnie ostrością, jest La Fontaine (-» Baśń i bajka) przedstawicielem najświetniejszym. Ten humor francuski — jakże różny od angielskiego, pełnego raczej zadumy i refleksji humour — przejawia się także i w innych formach, niezmiernie rubasznych, a czasem nawet wręcz ordynarnych, lecz nigdy nie pozbawionych wdzięku, jak tego dowodem jest największy pi-

sarz francuski w. XVI Rabelais (1483 lub 1500—1553).

Ten esprit gaulois przejawia się także w żartobliwej piosence francuskiej, w ciętej, ironicznej satyrze politycznej, będącej we Francji groźną bronią w rękach przeciwników, w zawsze dobrze redagowanej, pełnej rozmachu i temperamentu gazecie codziennej.

Narodowy charakter literatury francuskiej.

Francuzi mają głębokie poczucie endogeniczności swej literatury, t. zn. tego, że jest ona najściślej i najbliżej związana z ich życiem i charakterem. Żaden prąd, żadna moda literacka, narzucona z zewnątrz, a sprzeczna z tradycjami narodowemi, nie zdobyła sobie nigdy popularności we Francji i nie utrwaliła się tam na długo. Tern się też może tłumaczy to, że w gruncie rzeczy romantyzm np. pozostał obcy psychice francuskiej i przeszedł, nie pozostawiając właściwie po sobie żadnego prawdziwie wielkiego dzieła. I^rancuzi uważali bowiem zawsze romantyzm za twór obcjr, pochodzenia germańskiego — nie odpowiadały również ich poczuciu estetycznemu, wychowanemu na przepisach klasyka Boileau (1636—1711), wybujałości formalne romantyzmu i jego anarchja wewnętrzna. Z tego też powodu może nie był nigdy popularny we Francji jeden z największych jej liryków Baudelaire (1821 — 1867), którego krytyka odsądziła początkowo od czci i wiary. Poezje Baudelaire’a, zdobywszy sobie po długim czasie uznanie i szacunek, nigdy jednak nie zapuściły głębokich korzeni w psychice francuskiej. (Por. jeszcze art. Encyklopedyści).

Architektura.

W dziedzinie sztuk plastycznych, przedewszystkiem zaś w architekturze, jest Francja szczęśliwym dziedzicem wielkiej kultury rzymskiej. Zabytki rzymskiej sztuki architektonicznej, stare cyrki, świątynie i akwedukty rzymskie zachowały się po dziś dzień w przepięknej postaci przedewszystkiem na południu Francji w Nîmes, Arles i t. d. Szereg miast we Francji — między in-nemi Paryż, rzymska Lutecja — były to dawne obozy rzymskie, castra roma-na, budowane dla potrzeb wojskowych.

W historji architektury wszechświatowej zajmuje Francja poza Włochami przodujące stanowisko. Cechą całej architektury francuskiej jest — jak we wszystkiem, co dzieje się we Francji — umiar, lekkość, elegancja i precyzja przy olśniewającej odwadze koncepcyj i konstrukcyj budowlanych. Wszystkie te cechy najwyraźniej występują w średniowiecznem budownictwie ko-ścielnem (-» Gotycka katedra). Gotyk rodzi się, rozwija i umiera we Francji. Jest przytem gotyk nawskroś francuskim stylem budowlanym. Francja bowiem umiała uniezależnić się w architekturze od wzorów Rzymu i stworzyła własną architekturę narodową, związaną bezpośrednio — tak jak literatura — z duchem i kulturą francuską. Najpełniej uwydatnia się to w okresie odrodzenia i baroku, w którym całe życie artystyczne reszty Europy znajduje się pod wpływem Rzymu. Gdy za panowania Ludwika XIV przystąpiono do budowy nowego skrzydła pałacu królewskiego w Paryżu, sprowadzono z Rzymu największego ówczesnego mistrza, Beminiego (1598—1680). Berni-niego witano w Paryżu z honorami iście królewskiemi, jednak projekt jego, jako zbyt obcy i nic odpowiadający duchowi kultury francuskiej, nie został przyjęty, budowę zaś nowego skrzydła Luwru powierzono architektowi paryskiemu Per-raultowi.

Epoka Ludwika XIV jest wogóle początkiem zawładnięcia przez Francję całą architekturą wszechświatową. Architektura pałacu i ogrodów w Wersa-

15

szukaj w tomie piątym!

świat i życie. — II.

lu staje się dla całej Europy nieosiągalnym ideałem. We wszystkich stolicach Europy aż roi się od naśladow-nictw Wersalu.

Architektura francuska z czasów królów Ludwika XV i XVI wprowadza do budownictwa wszechświatowego pierwiastek zupełnie nowy, nigdy dotychczas nie spotykany, a mianowicie zaczyna kształtować swoje budowle według potrzeb i skali zwykłego człowieka. Tworzy się nowa architektura mieszkania. Drzwi stosować się zaczynają do wielkości człowieka, sufit zniża się, okno staje się dostępne do odtworzenia ; cały szereg nazw, któremi dzisiaj się posługujemy, takich jak gabinet (cabinet), salon, garderoba (garde-robe), korytarz (corridor), przedpokój (antichambre), są albo żywcem wzięte albo wiernie przetłumaczone z francuskiego. Architektura dworska we Francji tego okresu stwarza po raz pierwszy w historji wygodne reprezentacyjne mieszkanie.

Jest to odkrycie tak wielkie i tak doniosłe, iż cała architektura XIX i nawet XX w., już nawskroś mieszczańska, nie może się wyzwolić z pod przemożnego wpływu tamtej epoki.

Śmiałość konstrukcji budowli francuskich, którą podziwialiśmy w katedrach gotyckich, precyzja wykonania i ten swoisty, jedyny w swoim rodzaju ład wewnętrzny, który występuje od pierwszych chwil budownictwa francuskiego — przejawia się z całą mocą we Francji z chwilą pojawienia się nowego tworzywa architektonicznego, żelaza i żelazobetonu. We Francji powstaje najoryginalniejszy twór budownictwa żelaznego, wieża Eiffla (rok 1889). Do dziś dnia są Francuzi mistrzami w budownictwie żelazobetono-wem — po dziś dzień wszystkie próby t. zw. modernistycznej architektury współczesnej rodzą się we Francji (Corbusier). Cechuje je przy ca-łem nowatorstwie i śmiałości koncepcji pewien nieosiągalny dla innych narodów umiar, lekkość i elegancja.

Malarstwo.

Malarstwo francuskie, które w epoce średniowiecza osiąga szczyt swej doskonałości w minjaturach (—> Minjatura) i w twórczości t. zw. prymitywów, przez długi czas nie może potem otrząsnąć się z wpływów sztuki włoskiej (t. zw. manierystów). Właściwie dopiero w w.

XVIII    uszminkowane i wymuskano malarstwo francuskie nabiera cech specyficznie narodowych w twórczości całej plejady malarzy dworskich (Watteau, Bouchet, Chardin). Malarstwo tej epoki to sztuka pełna finezji, elegancji i wdzięku — tej elegancji, którą odnajdziemy w całem malarstwie francuskiem nawet wtedy, kiedy interesuje się ono tematami nawskroś reali-stycznemi, a nawet brutalnemi.

Malarze francuscy są i byli zawsze w swej sztuce największymi i najśmielszymi nowatorami. Rozwój tego malarstwa kroczy nie spokojną drogą ewolucji, ale bezustannemi skokami rewolucyjnemu Mimo to nawet najbardziej rewolucyjne dzieło malarza francuskiego wyróżnia się zawsze charaktery-stycznemi cechami narodowemi : umiarem i ładem wewnętrznym. Tę wewnętrzną harmonję, precyzję, jasność i przejrzystość kompozycji odnajdujemy w dziełach klasyka I n g r e s a (1780—1867), romantyka Delacroix (1799—1863), w twórczości realistów

XIX    wieku Milleta (1815—1875) i Courbeta (1819—1878), w wspaniałych pracach impresjonistów francuskich (-* Impresjonizm), w dziełach Cézanne’a (1839—1906), z których wywodzą się niemal wszystkie skrajne kierunki malarstwa współczesnego. (Por. jeszcze Barok, Gotycka katedra, Impresjonizm, Krajobraz, Portret oraz inne artykuły z zakresu sztuk plastycznych).

Muzyka francuska.

Kto chodził nieraz ulicami Paryża lub innych miast francuskich, tego uwagi nie mogła ujść scena, jak wędrowny pieśniarz uczy zebraną garstkę publiczności śpiewać jakiś nowy przebój. Wszyscy słuchają uważnie, kupują za tanie pieniądze nuty, a potem słyszy się, jak rozśpiewana ulica nuci tę rzewną lub wesołą melodję. Nastrój ten wydobył w sposób iście mistrzowski genjalny francuski reżyser filmowy René Clair w sławnym filmie „Pod dachami Paryża“. Mamy w tern przejaw nietylko muzykalności Francuzów, ale tego, co określają oni mianem „radości życia“, joie de vivre, której pełna jest ulica ' francuska i francuskie lokale, publiczne, zwłaszcza na południu. Muzykę francuską cechuje melodyjność. Wielki filozof niemiecki Nietzsche przeciwstawił całej twórczości Wagnera melodyjną „Carmen“ Bizeta (1838—1875) jako arcydzieło muzyczne; ta sama melodyjność cechuje zarówno pikantne, pełne prawdziwego muzycznego dowcipu operetki Offenbacha (1819—1880), jak i przepojoną rzewnym tragizmem operę „Faust“ Gounoda (1818—1893).

Muzyczna twórczość Francuzów zdobywa się z końcem w. XIX i poza operą w dziedzinie muzyki czystej na wysiłki artystyczne miary najwyższej, w twórczości np. Cezara Francka (1822—1890), przedewszystkiem jednak w dziełach Cl. Debussy’ego (t 1918), który zaczął szukać zupełnie nowych dróg wyrazu muzycznego, a wyzwalając się z pęt t. zw. muzyki programowej, doszedł do stylu oryginalnego w odtwarzaniu nastrojów przy pomocy niezmiernie bujnej i oryginalnej harmonji. Zdobyli więc Francuzi od drugiej połowy w. XIX i w dziedzinie muzyki pozycję bardzo silną. Muzyka ich od tego czasu stanęła godnie obok niemieckiej, dla której pomimo całego francuskiego kulturalnego egoizmu nie brak było we Francji szczerych wielbicieli, takich jak znakomity pisarz Romain Rolland i E. H e r r i o t, wybitny polityk i znawca Beethovena.

Nauka.

Nauka francuska jest — podobnie jak sztuka — wiernem odbiciem ducha narodu i jego zmysłu rzeczywistości. Cechuje tę naukę skłonność do ścisłości i ten tak charakterystyczny dla Francuzów kontakt z rzeczywistością. W języku francuskim mianem wiedzy, science, określa się tylko nauki matematyczne i przyrodnicze, podczas gdy nauki humanistyczne oznacza się mianem lettre, a więc stawia w gruncie rzeczy na jednym poziomie z literaturą. (Jest to jeden z ciekawych przykładów nadzwyczajnej akuratności języka francuskiego w wyrażaniu istotnych tendencyj ducha tego narodu). Nie znaczy to oczywiście, ażeby we Francji nie pielęgnowano też nauk humanistycznych, a więc historycznych i filologicznych, a także i filozofji, jednak energja ducha francuskiego wysila się raczej w kierunku przyrodo-znawczym niż duchoznawczym. Wiedza przyrodnicza (fizyka, chemja, medycyna) cieszy się we Francji naj-większem uznaniem i powodzeniem. Typ uczonego we Francji to typ wielkiego przyrodnika. Z Francji wywodzi się także pogląd, że ambicją nauk humanistycznych winno być osiągnięcie ścisłości i dokładności nauk przyrodniczych. W dziedzinie nauk przyrodniczych i matematyki oraz fizyki osią-

A.

F = 2.3-14.

gnęła nauka francuska rezultaty najświetniejsze, nie było natomiast nigdy jej ambicją spekulatywne dociekanie sensu rzeczywistości, co cechuje filozoficzną myśl niemiecką. Filozofja francuska przez usta swych najwybitniejszych przedstawicieli (ostatnio Bergsona) podkreślała stale swój żywy i bezpośredni kontakt z faktami rzeczywistości zarówno zewnętrznej, jak i wewnętrznej, t. j. objawami i doznaniami ducha ludzkiego.

FUNKCJA. Wyraz „funkcja“ ma różne znaczenia: co innego znaczy on w języku codziennym, a co innego w nauce, zwłaszcza w matematyce. W pospolitej mowie używamy tego wyrazu zazwyczaj w znaczeniu czynności, działania: np. mówimy, że urzędnik spełnia powierzone mu funkcje, t. j. czynności urzędowe, a o maszynie pytamy, jak ona funkcjonuje, t. j. jak ona działa. Omawiane znaczenie naszego wyrazu wywodzi się od znaczenia wyrazu łacińskiego functio (odbywanie, wykonywanie, załatwianie). Matematyka jednak co innego rozumie przez wyraz f u n k-c j a, co więcej, wyraz ten z biegiem czasu zmieniał w niej swe znaczenie. Omówimy tu głównie dwa znaczenia, jedno dawniejsze, wprowadzone przez Leibniza z końcem XVIII wieku, używane do dziś jeszcze w szkole średniej, oraz drugie nowsze, panujące w nauce od czasów Lejeune-Dirich-1 e t a (XIX wiek) ; wspomnimy wreszcie o znaczeniu najnowszem, najogólniej-szem (np. u B. Russella), które powoli wypiera znaczenia dawne.

Funkcja jako zależność.

Często spotykamy się z wypadkiem, gdzie jedna wielkość zależy od drugiej, np. wielkość pola kwadratu zależy od długości jego boku, a zależność owa wyraża się znanym wzorem : p — a², gdzie p oznacza pole, zaś a długość boku. Nie można znaleźć kwadratu, w którym bok i pole byłyby dowolne, np. bok 3 cm, zaś pole 5 cm². Gdy bok równa się 3 cm, pole musi wynosić dokładnie 3² = 9 cm², ani mniej, ani więcej. Aby wyrazić, że między bokiem a polem kwadratu zachodzi ścisła zależność, ' mówimy, że wielkość pola jest funkcją długości boku. Oto inny przykład. Okres jednego wahnienia wahadła zależy od jego długości w myśli wzoru (przybliżonego) : ]/ 98^ » gdzie T oznacza ów okres (t. zn. ilość sekund, w której wahadło odbywa całą swą drogę jeden raz, tam i zpowrotem), zaś z długość wahadła wyrażoną w cm. Powiemy, że T jest funkcją z. Podobnych przykładów dostarcza nam na każdym kroku matematyka i fizyka. Mówimy ogólnie, że jedna wielkość jest funkcją drugiej, gdy pierwsza wielkość zależy od drugiej według pewnego wzoru matematycznego. Wyraz „funkcja“ oznacza więc tutaj zależność matematyczną.

Powyższe znaczenie przeniesiono z pew-nemi zmianami do nauk przyrodniczych, do ekonomji, a nawet do języka codziennego. Zaczęto mówić, że jedna wielkość jest funkcją drugiej nawet wtedy, gdy pierwsza z nich zależy od drugiej niekoniecznie według jakiegoś matematycznego i ścisłego prawidła, ale gdy wogóle jakoś tam zależy. Np. mówi się, że dobrobyt państwa jest funkcją urodzaju, chociaż niepodobna liczbowo określić ani dobrobytu, ani też urodzaju. Tak to inne nauki, mniej ścisłe, zapożyczyły sobie z matematyki wyraz „funkcja“, nadając mu znaczenie mniej lub więcej jasne.

Wracając do matematyki, gdzie mamy do czynienia z pojęciami dokładnie okre-ślonemi, rozpatrzymy bliżej owe pojęcia funkcji, oparte na pojęciu zależności.

Aby rzecz wyjaśnić na prostym przykładzie, napiszemy następujący układ znaków :

(1),

-4

■Or

2

-jr x + 1,

przyczem umówmy się, że znak x oznaczać będzie najrozmaitsze liczby, raz taką, raz inną, według naszej woli. Znak x tak przyjęty nazywać będziemy zmienną (domyślne : liczbą), a wyrażenie (1) funkcją. Zmieniamy więc x nadając mu np. wartości 0,    1, 2, 3.

Wówczas wyrażenie (1) będzie przybierało coraz to inną wartość : dla x — 0 będziemy mieli ^.0 + 1 = 1; dla x — \ będzie |^ + 1 =    ; dla x — 1,

2, 3, uzyskamy odpowiednio lj, 2, 2\. Aby sobie uzmysłowić, jak się zmienia wartość wyrażenia (1) wraz ze zmianą zmiennej x, najlepiej narysować t. zw. wykres (podany na ryc. 65).

ff

I« |2 !*'A

—

Ryc. 65.

Obrawszy dwie osie do siebie prostopadłe x, f oraz jednostkę mierniczą, odmierzamy na osi x odcinki przedstawiające liczby 0, ¹/₂, 1, 2, 3 i t. d., a na prostych równoległych do osi / odcinki 1, F/₄, F/2, 2, 2¹/₂, przedstawiające odpowiednie wartości wyrażenia (1). Wykreśliliśmy wprawdzie tylko pięć punktów: A, B, C, D. E, odpowiadających obranym liczbom, ale możemy sobie doskonale wyobrazić, że jakiś potężny duch obrał za x wszystkie liczby bez wyjątku i za każdym razem wyrysował odnośny punkt. Nietrudno spostrzec, że wszystkie te punkty utworzą pewną linję L, która właśnie nazywa się wykresem funkcji (1). Gdyby obrać zamiast (1) inną funkcję, np. ]/l— x², lub 1—y.v². i postąpić podobnie, otrzymalibyśmy inne wykresy, przedstawione na ryc. 66.

łf

»■

Ryc. 66.

Pierwsza funkcja da półkole, a druga coś w rodzaju dachu (należy pamiętać o tern, że ]/x jest to taka liczba n i e-ujemna, która podniesiona do kwadratu daje x). Funkcje mogą być najrozmaitsze, a więc najrozmaitsze mogą być też i kształty ich wykresów, które są niejako utrwalonym filmem, pokazującym, jak się zmienia wartość wyrażenia, gdy zmienna x przybiera coraz to inne wartości.

Funkcje są to, jak widać z powyższego, matematyczne wyrażenia, zawierające liczbę zmienną. Pojęcie funkcji jest ściśle związane z pojęciami zależności, gdyż wartość wyrażenia z a-1 e ż y od wyboru wartości zmiennej. Gdy mówimy ogólnie o jakiejś funkcji, nie wchodząc bliżej w to, jaką ona jest, piszemy krótko: / (x), g (x), i t. p., czytając „funkcja / od x, funkcja g od x“ i t. p.

Dotychczas rozważaliśmy wyrażenia matematyczne, zawierające jedną tylko zmienną liczbę x. Można jednak z łatwością utworzyć wyrażenie zawierające dwie lub więcej takich zmiennych liczb, np. x + 2y, x² + y² -f 3z. Takie

w nowszem

c J ą

tego wyrazu. Funkcję taką możemy tak, jak dawniej, uzmysłowić sobie przy pomocy wykresu (ryc. 67), który składa się z punktów A, B, C, D, E. Zbiór Z nie musi zawierać koniecznie

o-■>

cO

---O

3>

)ol----O

r>

W ten

wyrażenia zowią się funkcjami dwóch, względnie trzech zmiennych niezależnych. Ogólnie oznaczamy takie funkcje symbolami / (x, y), g {x, y, z). Jak funkcja jednej zmiennej przedstawia jakąś linję (jej wykres), tak funkcji dwóch zmiennych odpowiada (w sposób, w który bliżej nie wchodzimy) pewien płat, pewna powierzchnia płaska, zakrzywiona lub łamana. Widzimy więc, że funkcje są niejako matematycznym wyrazem najrozmaitszych zależności i kształtów, tak jak liczba jest wyrazem wielkości. Na tern zasadza się ogromne znaczenie pojęcia funkcji w naukach przyrodniczych i technicznych. T. zw. teorja funkcyj jest bardzo obszerną dziedziną matematyki wyższej, a jej podstawy, wykładane w uniwersytecie i na politechnice, stanowią ważne narzędzie dla fizyka, chemika i inżyniera.

Funkcja jako odpowiedniość, czyli przyporządkowanie.

Z postępem nauki okazało się celo-wem zmienić w matematyce dotychczasowe znaczenie wyrazu „funkcja“. Nowsze pojęcie funkcji polega na pojęciu przyporządkowania, czyli odpowiedniości. Wyjaśnimy to na przykładzie. Weźmy pod uwagę jakikolwiek zbiór Z liczb, np. — 1, 0, 2, 3, 4, i każdej z nich przyporządkujemy, wedle woli, jakąś inną lub taką samą liczbę, np. 1, 4, 1, 0, 0. W ten sposób do liczby — 1 należy 1, do 0 należy 4, do 2 należy 1 i t. d. Mówimy też: liczbie —1 odpowiada 1, liczbie 0 odpowiada 4 i t. d. Każde takie przyporządkowanie, inaczej każdą taką odpowiedniość nazywamy f u n k-

znaczeniu pięciu liczb : może nawet obejmować nie-

Ryc. 67.

skończenie wiele liczb, np. można obrać zbiór składający się ze wszystkich liczb dodatnich lub ze wszystkich liczb większych od 3, a jednocześnie mniejszych od 5, a może też on obejmować wszystkie liczby, jakie wogóle istnieją. Również sposób przyporządkowania może być najrozmaitszy. Np. niechaj Z składa się z liczb dodatnich i mniejszych od 4; niechaj liczbom mniejszym od 1 odpowiada stale 0, liczbie 1 niechaj odpowiada 3, zaś liczbom x większym od

2

1 niechaj odpowiada liczba — .

x

sposób otrzymamy funkcję f (x) — jak się wyrażamy — określoną w przedziale (0, 4) — a posiadającą wykres (ryc. 68)

tf

?B

|x

Ryc. 68.

O. Nikodym.

składający się z odcinka A, punktu B i krzywej C. Każdą funkcję w znaczeniu dawniejszem można uważać też za funkcję w znaczeniu nowszem, gdyż np. wzór l x + 1 wyraża pewne przyporządkowanie: każdej liczbie x odpowiada odnośna wartość całego wyrażenia. Nowe pojęcie funkcji jest jednak o golnie j s ze, gdyż dowiedziono, że istnieją funkcje (w znaczeniu nowszem) nie dające się przedstawić żadnemi wzorami arytmetycznemi, a więc nie będące funkcjami w znaczeniu dawniejszem. Można podać takie funkcje, których wykres nie daje się praktycznie wyrysować, gdyż pokrywałby on wszędzie gęsto całą płaszczyznę rysunku. Takie niezwykłe funkcje mają znaczenie czysto teoretyczne.

Najnowsze znaczenie wyrazu „funkcja“.

W dobie współczesnej uogólniono jeszcze bardziej pojęcie funkcji na zasadzie odpowiedniości. Nietylko liczbom przyporządkowuje się liczby, ale jakimkolwiek przedmiotom matematycznym jakiekolwiek przedmioty. Np. taką funkcją jest objętość bryły, każdej bryle mianowicie przyporządkowana jest liczba będąca jej objętością. Można też przyporządkować funkcjom liczby, liczbom kule, prostym linjom proste linje i t. p. W związku z tern powstał nowy dział badań matematycznych, t, zw. rachunek funkcjonalny, stanowiący jedną z najtrudniejszych dziedzin wyższej matematyki, a mający ważne zastosowane w fizyce współczesnej, w t. zw. mechanice atomów (-» Mechanika atomu). Ma on w Polsce wybitnych przedstawicieli.

Uwagi o funkcjach.

Jak już wspominaliśmy, matematyka, zwłaszcza wyższa, bada różne własności funkcyj, które są dla niej takiemi cegiełkami, jakiemi są liczby w zwykłej arytmetyce. Na funkcjach wykonuje się różne działania, jak np. dodawanie, odejmowanie, mnożenie i t. d., ale naj-ciekawszemi działaniami są t. zw. różniczkowanie i całkowanie, o których pomówimy później (-» Rachunek nieskończonościowy).

FUTERKOWE ZWIERZĘTA. (Tabl. 57). Zapotrzebowanie na futra jest bardzo znaczne i wzrasta ustawicznie. Od niepamiętnych czasów bowiem ludzie zdobią się w skóry i futra zwierzęce, a w ostatnich czasach futra stały się artykułem ożywionego handlu na całym świeeie. Dawniej, gdy było w lasach i puszczach pełno wszelakiego zwierza, zapotrzebowanie na futra pokrywano drogą polowania i łowienia dzikich zwierząt posiadających poszukiwane skórki. Obecnie jednak wskutek prześladowania i tępienia dzikich zwierząt ilość ich znacznie zmalała, wobec czego stare sposoby zdobywania futer nie mogą już pokryć zapotrzebowania na ten towar. Wskutek tego rozpoczęto próby hodowli różnorodnych gatunków zwierząt futerkowych.

Hodowla królików.

Najlepsze wyniki dała hodowla królików, która jest też jedną z najstarszych gałęzi tego rodzaju. Wprawdzie futerko królika nie należy do najpiękniejszych i najtrwalszych, jednak dzięki dużej płodności królików i łatwości ich hodowli wyniki okazały się pomyślne. Drogą specjalnego długoletniego doboru rozpłodników (—» Domowe zwierzęta) zdołano wyprodukować liczne rasy i odmiany królików, których futerka przypominają futerka poszukiwanych zwierząt, a ponieważ są stosunkowo tanie, mają odbyt w świeeie futrzarskim i zwłaszcza w konfekcji damskiej i dziecinnej mają bardzo duże zastosowanie. Królik posiada też smaczne i pożywne mięso, co siłą rzeczy podnosi wartość jego hodowli. W wielu też krajach produkcja króliczego mięsa sięga wielkich rozmiarów i stanowi poważny artykuł na rynkach spożywczych (np. we Francji, Belgji, Niemczech i t. d.). Wszystko to, razem wziąwszy, wpłynęło na rozwój królikarstwa i w naszym kraju, gdzie produkcja królików^ sięga do 2,000.000 sztuk rocznie.

Króliki spotyka się zresztą u nas i w stanie dzikim. Dzikie króliki należą do wielkich szkodników, które należy tępić. Króliki bywają u nas chowane i na produkcję filcu do wyrobu cennych gatunków kapeluszy i t. p. Na produkcję filcu idą skórki słabsze, letnie, zniszczone podczas zdejmowania i t. p. Skórki królicze pozbawione włosa mogą mieć użytek w galanterji i na wyrób różnych przedmiotów skórkowych. Odpadki przy uboju królików (uszy, łapki i t. p.) służą do wyrobu specjalnego kleju, mającego zastosowanie w przemyśle ramiarskim.

Istnieje wreszcie specjalny rodzaj królików zwanych czesankowemi, które posiadają długą, puszystą, karbiko-waną wełnę, dającą się z łatwością wy-czesywać z żywego królika; służy ona do cennych wyrobów trykotarskich. Nawóz królików ma zastosowanie w ogrodnictwie.

Do najbardziej u nas rozpowszechnionych ras i odmian królików należą: króliki szynszylowe, wiedeńskie niebieskie, olbrzymy belgijskie, hawańskie, polskie gronostaje oraz a n-górskie. Ostatnio w niewielkich na-razie ilościach istnieją króliki-r e x y.

Chów królików bezrasowych oraz wszelkiego rodzaju mieszańców jest niekorzystny, skórki bowiem królików tego rodzaju mają minimalną wartość, to też zarówno związki hodowców królików, jak i organizacje rolnicze, popierają chów królików rasowych, przy-czem oddają pierwszeństwo królikom szynszylowym, wiedeńskim niebieskim i białym olbrzymom ze względu na zapotrzebowanie tego rodzaju futerek. Hodowcy królików rasowych są zorganizowani w Związek Hodowców Królików przy Centr. Komitecie do spraw Hodowli Drobiu w Warszawie przy ul. Kopernika 30.

Organizacje młodzieży wiejskiej prowadzą propagandę racjonalnego królikarstwa przy pomocy konkursów wychowu królików. Na wystawach drobiarskich są z reguły organizowane specjalne działy królikarskie. Ministerstwo Rolnictwa udziela nagród wystawcom tych zwierząt i popiera poczynania zmierzające do podniesienia królikarstwa.

Organizacja zbytu produktów króli-karskich pozostawia jeszcze wiele do życzenia. Handel skórkami króliczemi znajduje się w ręku prywatnych osób, które korzystają z usług przygodnych przekupniów i pośredników. Organizacje producentów królików dążą do powołania specjalnej centrali skupu skórek króliczych na wzór istniejących tego rodzaju organizacyj zagranicą. Głównym ośrodkiem przerobu skórek króliczych jest Lipsk, dokąd wysyłają skórki surowe. W ostatnich czasach powstało kilka fabryk przerabiających sposobem lipskim skórki królicze w kraju (w Warszawie, Łodzi, Bielsku, Krakowie, Lwowie i t. d.).

Istnieje specjalna literatura o hodowli królików, sprawami terni zajmują się również pisma drobiarskie i rolnicze.

rodzaj małych

rodzaj małych

Hodowla dzikich gatunków zwierząt futerkowych.

Futerko królika stanowi jednak mimo wszystko przeważnie imitacje futer cenniejszych zwierząt. To też oddawna przemyśliwano nad tern, czy nie udałoby się zadomowić dzikie gatunki zwierząt, których futerka są najbardziej poszukiwane i cenione. Próby poczynione w tym kierunku początkowo w Ameryce Północnej, a później i w Europie, dały pomyślne wyniki. Najpierw zajęto się hodowlą lisów srebrzystych, których futra były i są obecnie bardzo cenne. Hodowla tego rodzaju okazała się bardzo korzystną i obecnie ma szerokie zastosowanie. Pomyślne wyniki hodowli lisów srebrzystych zachęciły do doświadczeń z chowem innych zwierząt. Zaczęto chować lisy polarne, a zwłaszcza niebieskie, norki wyderek, których futerka są bardzo cenione, szopy niedźwiadków, które posiadają piękne puszyste futerka — skunksy, oposy, nutrje, czyli bobry czylijskie, piżmowce albo szczury piżmowe pochodzenia amerykańskiego. Przywiezione do Europy, szybko się rozmnożyły, zwłaszcza w Czechach i Jugosławji. Piżmowce dostarczają ogólnie znanych futerek, a łatwość ich wychowu i żywienia (zwierzęta roślinożerne) powoduje znaczne zainteresowanie się tą hodowlą. Jak widzimy, ilość gatunków zwierząt futerkowych jest dość pokaźna, a praca w kierunku zorganizowania hodowli innych, dotąd nie chowanych gatunków wzrasta ustawicznie. Jeśli chodzi o rozpowszechnienie hodowli wymienionych gatunków zwierząt, to najwięcej zwolenników posiada hodowla lisów srebrzystych we wszystkich niemal krajach, gdzie zwierzęta te hodują, drugie miejsce zajmuje hodowla norek, trzecie nutryj i piżmowców, inne zwierzęta mają daleko mniejsze rozpowszechnienie.

Duże widoki powodzenia ma hodowla nutryj, które jako zwierzęta roślinożerne są łatwe do wyżywienia i wskutek tego hodowla ich rozwija się pomyślnie.

Znacznie większe trudności posiadają hodowcy zwierząt mięsożernych, jak lisów srebrzystych i niebieskich oraz norek. Ze względu jednak na taniość produktów rzeźnych w naszym kraju hodowla wymienionych zwierząt ma lepsze warunki niż zagranicą. Należy przytem dodać, iż warunki fizjograficzne i klimatyczne naszego kraju sprzyjają naogół omawianej hodowli. Obecnie istnieje w kraju naszym kilkanaście większych hodowli lisów srebrzystych, norek, nutryj, szopów. Poza tern są chowane w większych ilościach piżmowce, w mniejszych ilościach szopy i skunksy. Hodowla kun nie daje, jak dotąd, pomyślnych wyników, wskutek trudności otrzymania potomstwa od tych zwierząt trzymanych w niewoli. Hodowla tchórzy nie wytrzymuje kalkulacji ze względu na stosunkowo zbyt niską cenę tego rodzaju futerek.

Hodowla dzikich zwierząt futerkowych istnieje w Polsce od kilku lat, a w r. 1931 pierwsze partje skórek lisów srebrzystych z naszych hodowli znalazły się na rynku, przyczem okazało się, że pod względem jakości przewyższają towar importowany.

Hodowcy dzikich zwierząt futerkowych są zorganizowani w specjalne zrzeszenie, pod nazwą „Związek Hodowców Zwierząt Futerkowych w Polsce“ z siedzibą w Warszawie przy ul. Kopernika 30. Związek ten należy do międzynarodowego zrzeszenia hodowców zwierząt futerkowych, tak zw. „Unji Europej-

skich Związków Hodowców Zwierząt Futerkowych“ z siedzibą w Zurychu, omawiającą zagadnienie tej hodowli.

Sprawa organizacji zbytu skórek nie Organem fachowym Związku Hod. jest jeszcze należycie nastawiona. Wy- Zwierząt Futerkowych jest czas. : prawą skórek zajmuje się w kraju kil- „Drób Polski“, które prowadzi specjal-ka fabryk, stosując metody fabryk ny dział p. n. „Hodowca Zwierząt Futerkowych“.

Posiadamy odpowiednią literaturę

lipskich.

M. Trybulski.

GADY. (Tabl. I). Wyodrębnienie gromady gadów (Reptilia) z pośród innych kręgowców nie przedstawia większych trudności, o ile nie weźmiemy pod uwagę form już wymarłych, tak licznych w dawnych epokach geologicznych. (-» Gady kopalne).

Gady należą do kręgowców zmienno-cieplnych, oddychających wyłącznie płucami. Zmienną ciepłotą swego ciała różnią się one od stałocieplnych ptaków i ssaków, od ryb zaś i płazów tern, iż zarówno formy młodociane, jak i dorosłe, oddychają wyłącznie płucami. Skóra ich nie jest pokryta ani włosem, ani pierzem, lecz łuskami rogowemi lub tarczami, niekiedy zwapniałemi. Krew posiadają koloru czerwonego, a to dzięki nagromadzonemu barwikowi, zw. hemoglobiną, występującemu w czerwonych ciałkach krwi, stale zawierających jądra (-» Krew).

Serce gadów składa się z dwóch przedsionków i dwóch komór, które po większej części (z wyjątkiem krokodyli) nie są całkowicie od siebie oddzielone. Czaszka łączy się z pierwszym kręgiem (dźwigaczem) kręgosłupa zapomocą jednego tylko kłykcia, podobnie jak i u ptaków. Wobec tego, iż gady wykazują sporo cech wspólnych z ptakami, łączymy je często w jedną grupę t. zw. g a d o-kształtnych (Sauropsida).

Z pośród gadów dziś żyjących najliczniejsze są węże i jaszczurki, których łącznie znamy około 6 tysięcy gatunków. Największą rozmaitość wykazują gady w ukształtowaniu postaci. Tułów ich jest bądź zwarty, krępy i walcowaty, bądź robakowato wydłużony. U jednych wspiera się na nogach, drugim brak nóg zupełnie, a rozmaitość zaznacza się w tern, że niejednokrotnie można zaobserwować zanik przednich odnoży u pewnych gatunków, lub też są one tak krótkie i niedołężne, że powodują charakterystyczne dla tej grupy pełzanie. Znamienną cechą skóry gadów jest brak gruczołów, tak swoistych dla skóry płazów. Wprawdzie niektóre jaszczurki (zwłaszcza samce) posiadają narządy gruczołowe po stronie wewnętrznej uda, ale znaczenie ich jest dotychczas nieznane, przypuszczalnie mają one jakiś związek z organami rozrodczemi.

Bogactwem barw różnorodnych nic ustępują gady żadnym innym kręgowcom, a niejednokrotnie je przewyższają. Barwy te mają często znaczenie ochronne, a więc są dostosowane do otoczenia, w którem zwierzęta przebywają : stąd mieszkańcy pustyni odznaczają się kolorem blado-żółtawym lub czerwonawym, te zaś gady, które żyją w bagnach czy wodach, mają przeważnie barwy zielono- lub niebiesko-szarawe. Niektóre ga-

nich jest zupełnie „niema“ i tylko nieliczne są w stanie wydawać głośne, niekiedy dźwięczne nawet tony.

y?

'Ą

7m

Sf

liyc. 69. Kameleon.

Gady występują najliczniej wzdłuż równika ; w miarę ubywania ciepła i liczba ich maleje. Także wysokości górskie nie sprzyjają ich występowaniu, choć znajdowano niektóre gatunki także na wysokości 5400 m (w północnym Tybecie). Obok ciepłych terenów zamieszkują gady i okolice wilgotne, spotykamy je również i w najgorętszych, a pozbawionych wody pustyniach. Afryka, Azja i Ameryka Południowa są dziś tunki mogą zmieniać barwę w zależno- jeszcze siedzibą najwspanialszych i naj-ści od zmiany warunków środowiska, barwniejszych form. a co dziwniejsze, takie zmiany wystę- Przeważnie wszystkie gatunki należą pują niekiedy także jako skutek czynni- do s^aje zamieszkujących danv teren, ków wewnętrznych (złość, strach, głód). choé zdarzają się wśród nich‘i formy Wywołuje je rozszerzenie lub skurcze- wędrowne, jak np. m0rskie żółwie, od-nie się komórek barwikowych (chromo- bywające dalekie podróże. Miejsca za-toforów), rozmieszczonych warstwami mieszkane przez gady to przeważnie ląd w skórze. Znanym przykładem tych stały, w morzu bowiem żyje niewiele zmian ubarwienia są kameleony, choć tylko gatunków żółwi i wężów. Zbioro-i niektóre inne jaszczurki zdolność tę wiska słodkich wód mają licznych przed-posiadają.    stawicieli tego świata zwierzęcego, je-

rozwinięte.

Jak się przedstawia życie psychiczne tych stworzeń, o tern nie możemy jeszcze wiele powiedzieć. Najciekawsze może są doświadczenia z żółwiami. Umieszczono je w labiryncie, o skomplikowanej drodze, prowadzącej do legowiska: czas zużyty przez żółwia na drogę za pierwszym razem wynosił 35 minut; kiedy doświadczenie powtórzono 30—40 razy, czas ten skrócił się do 35 sekund. Byłby to dowód umiejętności korzystania z doświadczenia, opartego na pamięci (-» Behawio-ryzm).

Głos gadów to przeważnie syk lub świst ; znaczna jednak liczba z pośród

Szkielet gadów jest prawie całko- szcze więcej bagna i mokradła leśne, wicie skostniały; czaszka, podobna pod wreSzcie okolice zupełnie suche, skaliste, wieloma względami do ptasiej, jest bar- a nawet stepy i pustynie. Sposób p o-dziej spłaszczona a szczęki są wybitnie ruszania się gadów jest dość rozmaity, choć przeważa typ pełzania lub

Ryc. 70. Bazyliszek.

biegania. Niektóre jednak umieją się zręeznie wspinać i skakać, inne zaś pływać. Niektóre formy mogą nawet latać, dzięki pewnego rodzaju spadochronom, nikłym szczątkom błon, unoszących potężne, a wymarłe gatunki w czasach dawnych. Szybkość poruszania się gadów obejmuje bardzo rozległą skalę, od na j po wolniej posuwającego się żółwia lądowego do błyskawicznie poruszającej się jaszczurki czy żmii. Zręczność wspinania się niektórych form zależy od specjalnych urządzeń, umożliwiających bądźto chwytanie szponami niewidocznych wystałości powierzchni, bądź (podobnie jak u muchy) przywieranie do niej.

Sposób życia gadów jest naogół dość jednostajny, przeważa jednak typ nocny, zwłaszcza u wszystkich prawie w jad uzbrojonych gatunków. Wszystkie też, z wyjątkiem niektórych żółwi i jaszczurek, są rabusiami, niektóre nawet należą do najgroźniejszych. Zdobycz połykają przeważnie w całości, a apetyt ich (podobnie jak i żywość ruchów) wzmaga się w miarę podnoszenia się ciepłoty otoczenia, choć w stosunku do ssaków i ptaków jedzą mniej i w rzadszych naogół odstępach czasu. Niektóre gady zrzucają skórę. Proces ten odbywa się w najrozmaitszy sposób: zwierzęta pozbywają się skóry albo częściowo, albo w całości, zjadając nawet niekiedy świeżo zrzuconą skórę, zawierającą składniki na budowrę nowej. Wyjątkowo który z gatunków⁷ zajmuje się wylęganiem znoszonych jaj ; zwykle bądź zostawia je na działanie promieni słonecznych, bądź też jaja ukryte w jamkach z mchu czy zeschłych liści czerpią potrzebne do rozwoju ciepło z fermentacji rozkładających się cząstek roślinnych. W okolicach chłodniejszych spędzają gady okres zimowy zaszyte wśród zacisznych zakamarków⁷, drętwiejąc jakby w letargu, podobnym do snu zimowego zwierząt ssących. Gdzie warunki klimatyczne w ciągu roku nie ulegają wybitniejszej zmianie, tam też dłuższe okresy wypoczynkowe są nieznane. Niektóre węże zapadają w klimacie gorącym w czasie suszy w sen letni.

Gady rosną powoli, ale dochodzą też długich lat życia. Znane są fakty długoletniego (stuletniego przeszło) przebywania żółwi w niewoli; krokodyle według wierzeń i relacyj mieszkańców danych okolic przeżywać mają jakoby całe pokolenia ludzkie. Dokładnych danych jednak brak, przeważnie bowiem kończą one śmiercią gwałtowną (-* Długowieczność).

Gady jadowite.

W krajach o klimacie gorącym praw-dziwem niebezpieczeństwem dla ludzi i zwierząt domowych są węże jadowite.

Naogół nie są jednak one tak napastliwe, jak się zwykle przyjmuje, a atakują dopiero wtedy, gdy są podrażnione. Grzechotnik wydaje nawet charakterystyczny szmer, jakby ostrzeżenie, dokładnie słyszalne z odległości kilku kroków. Węże jadowite dzielimy na dwie grupy: Cólubridae i Viperidae. Ta ostatnia grupa, do której należy i nasza żmija, posiada zęby jadowite, mające w środku kanał całkowity (jakby rurkę), przez który spływa jad do rany. Jad jest wydzieliną gruczołów odpowiadających gruczołom przyusznym u ssaków i ma ważne znaczenie nietylko dla zabicia zdobyczy, ale także i dla procesów trawienia. Znamy doskonałych tępicieli wręży jadowitych zarówno z pośród ssaków (ichneumon), ptaków, jak i gadów. Brazylijski wąż niejadowity Mussurana, długości 1 ¹jz metra, poluje na bardzo jadowitego grzechotnika lub straszną żararakę (Lachesis). Jedyną jadowitą jaszczurką jest Heloderma su-specłum, żyjąca w Ameryce.

Gady żyjące na obszarze Polski.

Fauna gadów żyjących u nas przedstawia się bardzo skromnie. Z prawie 7000 gatunków gadów obecnie żyjących w różnych częściach świata na ziemiach naszych spotykamy zaledwie około 13 (1 gatunek żółwia, 5 gatunków jaszczurek i 7 gatunków węży).

Z jaszczurek najpospolitszą jest jaszczurka z w i n k a (ryc. 71), spotykana zarówno na brzegach lasów, jak i na pagórkach piaszczystych lub ruinach

Najpiękniejszą z naszych jaszczurek, o ciele szmaragdowo lśniącem, jest dziś już rzadko spotykana, a występująca u nas głównie na skałach nadniestrzań-skieh jaszczurka zielona.

Osobliwą, beznogą jaszczurką, często braną niesłusznie za węża, lub nawet żmiję, jest pospolity padalec. Jego ruchy są bardzo powolne, a stalowe lub miedziane błyski lśniącego ciała przepięknie odbijają od zieleni mchu.

Nad brzegami wód oraz w wilgotnych lasach spotkać można węża, o charakterystycznych, półksiężycowatych, żółtych plamach, umieszczonych na tyle głowy.

ME

Ta

wWâ

i Wf

Wm*

«1

mm-

-Cy

i*

LŻ.U

Y?

.-A

|;-9

'‘W¹, •

4«/

'■źM

....... — . Ty

Ryc. 72. Zaskroniec.

Ryc. 71. Jaszczurka zwinka.

starych murów. Ma doskonały słuch i wzrok oraz czuły węch i zwykle wpo-rę ucieka przed swoim nieprzyjacielem: łasicą czy bocianem. Poluje na owady, pająki oraz dżdżownice, zręcznie chwytając je i miażdżąc następnie szybko ostremi ząbkami. Chociaż nogi ma stosunkowo słabo rozwinięte, zwinnie i szybko sunie po ziemi ruchem wężowym. Ogon jej, podobnie jak i. innych gatunków jaszczurek, jest bardzo kruchy, po złamaniu jednak odrasta (-> Regeneracja).

Ciekawym gatunkiem, żyjącym u nas, jest niepozorna jaszczurka żywo-r ó d k a, wydająca na świat młode, żywo przypominające postać rodzicielską. Gatunek ten zachodzi i w góry.

Jest to niej adowity zaskroniec, dochodzący do długości 1 m (ryc. 72). Najpospolitszy ten nasz wąż pływa doskonale, a żywi się nietylko ślimakami i owadami lądowemi, ale zjada także małe ryby lub płazy (traszki, żaby). Kilka razy do roku zrzuca skórę, którą znaleźć możemy często w iesie czy terrarjum. Krewniak jego, zwany zaskrońcem czarnomorskim, występuje u nas tylko nad Dniestrem. Wężem niejadowi-tym, choć nieco przypominającym żmiję, jest gniewosz, czyli miedz i an-k a. Dużym wężem (dochodzącym do 2 m) jest wąż Eskulapa, rzadko spotykany, podobnie jak i p o ł o z.

Jedynie niebezpiecznym gadem u nas jest żmija, występująca zarówno w okolicach górzystych (Karpaty), jak i na nizinach, wśród zarośli lub na stokach. Różni się ona zarówno pod względem kształtu, jak i ubarwienia, od innych gatunków węży, tak że dla wprawnego obserwatora rozpoznanie jej nie przedstawia większych trudności. Głowę ma sercowatą, wyraźniej niż u naszych niejadowitych węży oddzieloną od szyi, oraz krótką i cienką część ogonową. Barwy może być różnej ; najczęściej spotykamy okazy żółtawo-brunatne, rzadziej barwy miedzianej, popielatej lub prawie czarnej. Samica jest zwykle nie-lesie. Naogół jednak śmiertelne wypadki należą n nas do rzadkości, a wielką pomoc przynosi zastrzyknięcie wporę specjalnej surowicy.

Na Polesiu spotkać jeszcze można w większej ilości w bagnach i wodach stojących jedyny gatunek krajowego żółwia. Nasz żółw błotny jest zwierzęciem wodnem (ryc. 74) i na lądzie rusza się niezgrabnie. W wodzie natomiast świetnie pływa i zręcznie chwyta ryby, któremi się karmi. W porze zimowej zasypia, chroniąc się w zaciszne ustronie.

K'

ag

.ii

V.

Ryc. 73. Głowa miedzianki i głowa żmii.

Ryc. 74. Żółw.

co większa od samca. Cechą charakterystyczną (niewidoczną u form ciemno zabarwionych) jest obecność zygzakowatej smugi czarnej, ciągnącej się wzdłuż grzbietu, oraz obecność na głowie dwu łuków czarniawych, tworzących jakby literę X. Żmija w dzień najchętniej odpoczywa i wygrzewa się na słońcu, a nocą poluje na drobne ssaki (myszy), blisko niej przebiegające. Unika człowieka, a kąsa jedynie wówczas, gdy się ją nadepnie lub podrażni. Pływa zupełnie dobrze, tak że napotkana w wodzie może być omyłkowo wzięta za nieszkodliwego zaskrońca. Głowa jej, nawet odcięta, bywa niebezpieczna, gdyż w drodze odruchów może jeszcze ukąsić, a jad jej bywa śmiertelny niekiedy i dla dorosłego człowieka. Najczęściej spotykamy wypadki ukąszenia u dzieci, chodzących boso po

Ochrona naszych gadów.

Zmniejszenie się ilości gadów w Polsce wskutek nadmiernego ich tępienia zmusza nas do podkreślenia konieczności ich ochrony. Szereg względów natury zarówno gospodarczej, jak naukowej i estetycznej, przemawia w obronie tych stworzeń. Większość ludzi odczuwa ni-czem nie uzasadniony wstręt do każdego beznogiego gada (padalec, węże) i tępi je niemiłosiernie. Wskutek tej złośliwej lekkomyślności, wynikającej z nieznajomości przedstawicieli naszej fauny, ilość gadów ulega gwałtownemu zmniejszaniu, przyczem sporą winę ponoszą także i domorośli zbieracze, chwytający każdą spotkaną jaszczurkę czy węża. Wśród gadów mamy kilka dziś już bardzo rzadkich (jaszczurka zielona, wąż połoz) i te powinny być gorliwie chronione, zwłaszcza w rezerwatach (-» Ochrona przyrody).

Pożytek z gadów.

Gady stanowią jakby jedno z ogniw utrzymujących równowagę w przyrodzie. Rolnik i ogrodnik im właśnie zawdzięczają w dużej mierze spokój od szkodników takich, jak myszy, owady czy ślimaki, które niszczą rośliny. Tępienie więc tych pożytecznych zwierząt łatwo może doprowadzić do zachwiania równowagi, do zwiększenia więc ilości szkodników.

Ważną jest także nie wyświetlona jeszcze rola gadów przy szeregu zagadnień naukowych. Wiemy bowiem, że rozmieszczenie każdego gatunku uwarunkowane jest przez szereg przyczyn, a duża ilość gadów osiąga na naszych ziemiach kres swego zasięgu geograficznego; zbadanie więc przyczyn, dla których dany gatunek dosięgną! takiej, a nie innej li-nji, może dać rozwiązanie niejednej zagadki. To też także w interesie nauki leży zachowanie obecnego stanu rozmieszczenia gadów u nas jak najdłużej.

Wiemy poza tern, iż niektóre żółwie dają smaczną zupę, a inne (żółwie szyld-kretowe) materjał do wyrobu różnych przedmiotów. Również skóra niektórych gadów (krokodyle, jaszczurki większe) poszukiwana jest w handlu.

P. Słonimski.

W jęz. polskim brak nam specjalnej, większej książki o gadach. Sporo wiadomości o gadach krajowych znajdzie Czytelnik w książce B. Dyakowskiego: „Z naszej przyrody“, a o gadach krajów południowych w pięknem dziele M. Siedleckiego: „Jawa“. Klucz do określania naszych gadów opracował S. Udziela (w „Kluczu do oznaczania zwierząt kręgowych ziem polskich“ pod redakcją H. Hoye-ra, I wyd. 1910). O metodach zbierania i konserwowania gadów pisał W. Roszkowski w podręczniku, wydanym przez

Państwowe Muzeum Zoologiczne, a o ich ochronie w interesującej książce p. t. „Skarby przyrody“. O jadowitych wężach brazylijskich pisał O. Bujwid w „Przyrodzie i Technice“ (1930).

GADY KOPALNE. (Tabl. 58—59).

W obecnym świecie zwierzęcym gady zajmują podrzędne tylko miejsce, naczelne zaś stanowisko zajmują ssaki i ptaki ; niezawsze jednak tak było. Były długie okresy historji ziemi, kiedy ptaków jeszcze wcale nie było, a nieliczne i drobne ssaki nie miały większego znaczenia, kiedy natomiast wszędzie, na lądzie, w powietrzu i w morzu, panowały gady. Pojawiły się one już bardzo dawno, bo w końcu okresu karbońskiego ( -» Geolog ja), lecz były wówczas jeszcze bardzo nieliczne, sądząc z rzadkości ich kopalnych szczątków. Niebawem rozwinęły się one bujnie i wyparły z naczelnego miejsca płazy, od których pochodzą.

Gady ssakokształtne.

Najstarsze gady należą do grupy gadów ssakokształtnych, teromorfów, które stąd biorą swoją nazwę, że w budowie szkieletu wykazują liczne podobieństwa do ssaków, które z pewnością od nich pochodzą. Gady ssakokształtne przystosowały się do rozmaitego trybu życia, jak obecne ssaki, i wytworzyły równie różnorodne formy. Jedne z nich są bardzo podobne do płazów i zapewne, jak one, były zwierzętami powolnemi, zamieszkują-cemi obszary bagniste ; przeważnie były to formy niewielkie, niektóre jednak, jak Pareiasaurus, dochodziły do 3 m długości. Inne teromorfy były potężnemi drapieżnikami, jak Cynognathus, mający 2 m długości, uzbrojony ostremi zębami. Inne znowu przypominały wielkie jaszczurki; z pośród nich na uwagę zasługuje dwumetrowy Edaphosaurus, upiększony na grzbiecie grzebieniem o wyso-

kości 60 cm, który zapewne miał go bro- przednie są jak u kangura dużo mniejsze, a czasami zupełnie szczątkowe. Początkowo dynozaury były zwierzętami niewielkiemi, później powstały formy Wielki szczep gadów ssakokształtnych olbrzymie ; do tej grupy należą najwięk-wymarł całkowicie z końcem okresu tria- sze zwierzęta, jakie kiedykolwiek na zie-sowego ; zastąpiły go i jeszcze bujniej się mi istniały, jak znaleziony w Afryce rozpleniły nowe grupy gadów. Przede-wszystkiem niektóre gady przystosowały się do trybu życia morskiego tak dokładnie, jak o wiele okresów później przystosowały się do tego trybu ssaki, delfiny czy foki. Ielitjozaury, dochodzące do 12 m długości, przybrały postać wrzecionowatą, najodpowiedniejszą do szybkiego ruchu w wodzie ; wykształciła się też potężna płetwa ogonowa, która ciału nadaje ruch postępowy, fałda skórna na grzbiecie przeobraziła się w płetwę grzbietową, kończyny zaś skróciły się i rozszerzyły, tworząc dwie pary płetw służących do sterowania. Pysk, służący Gigantosaurus, który miał 35 m długo-do chwytania ryb, wydłużył się bardzo, ści ; ważył on co najmniej 40 t, ale mózg słowem, ichtjozaury przybrały tę samą jego był maleńki i nie ważył zapewne postać, co obecnie delfiny, przystosowa- więcej niż pół kilograma. Dynozaury ne do takiegoż trybu życia. Inną postać przystosowały się do rozmaitego trybu przybrały plezjozaury, również morskie życia; przeważnie były to zwierzęta gady, o krępym beczkowatym tułowiu, roślinożerne, jak wspomniany Giganto-o długiej, gibkiej szyi, podtrzymującej saurus lub o 10 tylko metrów mniejszy małą głowę ; kończyny plezjosaurów są odeń amerykański Brontosaurus. Były to znacznie dłuższe niż ichtjozaurów i le- zwierzęta ciężkie, o olbrzymiem, krępem piej zachowały pierwotną swą budowę ; cielsku, opartem na grubych, słupowatych widać, że zwierzęta te mogły jeszcze, kończynach, z długą, giętką szyją o ma-choć niedołężnie, wychodzić na ląd, jak leńkiej głowie i równie długim ogonie.

nie przed drapieżnikami.

Gady morskie.

».

aft.

mt.: i

grmifP

Oft

Ryc. 75. Jaja dynozaura Protoceraptos znalezione w Mongolji.

obecnie foki.

Dynozaury.

Inne dynozaury roślinożerne, mniejsze, chodziły na potężnych tylnych nogach, balansując ogonem, podczas gdy przed-Na lądzie rozwinęły się również różno- nie służyły zapewne do chwytania i przy-rodne typy gadów, należące do grupy ehylania gałęzi. W miejscowości Bernis-dynozaurów, która pojawia się w począt- sart w Belgji znaleziono w r. 1878 szkie-kach triasu, a potem pleni się coraz buj- lety 29 gadów tego typu, iguanodontów, niej. Dynozaury były to gady wyżej od przekraczających 10 m długości. Bardzo teromorfów uorganizowane, o długich, osobliwy był roślinożerny Stegodon, wyprostowanych kończynach, które wzno- przystrojony olbrzymiemi płytami kost-siły tułów wysoko nad ziemię; u wielu nemi w dwa rzędy na grzbiecie, i do szczepów istnieje tendencja do chodzenia 8 m długości mający Triceratops o trzech na tylnych tylko nogach, podczas gdy rogach i wielkiej kryzie kostnej, osłania

wym.

jącej szyję przed atakiem drapieżników. Wśród drapieżników były okazy najstraszniejsze ze wszystkich, jakie kiedykolwiek istniały, jak np. taki Tyranno-saurus, mający do 15 m długości ; olbrzymia też była jego wysokość: kiedy prostował się na tylnych nogach, miał do 5 m wysokości; inne były mniejsze: bywały nie większe od dzisiejszego kota. Wszystkie dynozaury znosiły jaja, które w stanie kopalnym niedawno znaleziono w Mongolji.

Gady latające.

Wreszcie podczas ery mezozoicznej rozwinęły się gady latające, które zawładnęły atmosferą, zajmując miejsce późniejszych ptaków. Przystosowały się do lotu w sposób zbliżony do nietoperzy, skrzydło bowiem powstało z fałdu skóry ; u nietoperzy fałd ten wspiera się na czterech bardzo wydłużonych palcach ręki, u gadów latających jest on naciągnięty między ciałem a nadzwyczaj długim piątym („małym“) palcem dłoni. Kości gadów latających są wewnątrz puste, jak u ptaków, co zmniejsza wagę ich ciała, pysk zaś wydłużył się nakształt dzioba; u jednych form jest on uzbrojony liczne-mi zębami, u innych osłonięty rogową pochwą, jak dziób ptasi. Jedne z gadów latających, pterodaktyle, miały skrzydła krótsze i szerokie; latały one zapewne tak, jak nietoperze, i były niezbyt wielkie, wielkości najczęściej wróbla lub gołębia. Inne, nieco większe, ramforynchy, miały długie i wąskie skrzydła jak jaskółki lub ptaki morskie i były równie, jak one, doskonałymi żeglarzami. Największy z gadów latających, Pteranodon, miał do 8 m siągu skrzydeł.

Pozostałe grupy gadów.

Z końcem ery mezozoicznej wszystkie te, tak różnorodne, bujnie rozwinięte i, zdawałoby się, znakomicie do otoczenia przystosowane grupy gadów wymarły bez śladu; żaden ich reprezentant nie przeszedł do okresu trzeciorzędowego ; przyczyny tego powszechnego wymierania gadów nie są dotychczas wyjaśnione i stanowią jedną z największych zagadek w historji rozwoju świata zwierzęcego. Do okresu trzeciorzędowego przeszły natomiast i do czasów obecnych dochowały się grupy poprzednio już wykształcone, ale nigdy nie zbyt liczne, mianowicie żółwie, krokodyle, rynchocefale (reprezentowane obecnie przez jedyną tylko formę — nowozelandzką Hatterię) i gady łuskonośne, do których należą jaszczurki i węże. Pierwsze trzy grupy są znacznie starsze i wyodrębniły się już w okresie permskim; nieco młodsze jaszczurki powstały w triasie; węże znane są dopiero z dolnej kredy, stanowią więc najmłodszy szczep gadów; węże jadowite pojawiły się dopiero w okresie trzeciorzędo-

J. Lewiński.

Szczegółowe wiadomości znajdzie czytelnik w pracy R. Kozłowskiego: Historja zwierząt (Wielka Przyroda Ilustrowana).

GARNCARSTWO. (Tabl. 60—63).

Naczynia natura/ne.

Zanim człowiek nauczył się wykonywać naczynia z gliny, posługiwał się na-turalnemi naczyniami, jakich dostarczały mu skorupy owoców: tykw, orzechów kokosowych, następnie muszle, rogi zwierząt, ich skóry i t. p. Wykonywał też naczynia z kory drzew i drewna.

Jako naczynia naturalne największe i najszersze zastosowanie mają tykwy. Dały one człowiekowi naturalne formy najpiękniejszych naczyń, które następnie odtwarzane w innych materjałach, jak w glinie, w drewnie, w szkle i w metalu, zachowały wiernie zasadniczy zarys i właściwości form tykwowych. Od tykwy wywodzą się wszystkie najpiękniejsze kształty naczyń greckich i wspólnem ich

szukaj w łomie piątym!

pochodzeniem od tej rośliny dadzą się wytłumaczyć te zdumiewające podobieństwa kształtów naczyń, jakie znajdujemy u współczesnych nam ludów murzyńskich Afryki, ludów przedkolumbjań-skich Ameryki oraz przedhistorycznych naczyń starożytnej Chaldei, Egiptu, Chin i naszych ziem słowiańskich.

Garncarstwo jest sztuką właściwą ludom osiadłym, a częściowo lub zupełnie obcem jest ludom myśliwskim, koczowniczym, które powszechnie używają naczyń ze skóry, kory, łozy. Mimo to garncarstwo znane jest większości ludów współczesnych, a znajomość jego sięga zamierzchłych czasów epoki kamienia gładzonego. Niektóre ludy, jak np. mieszkańcy Australji i Tasmanji, nie znały sztuki garncarskiej, a Polinezyjczycy zatracili tę sztukę, gdy rozpowszechnili się po oceanie Spokojnym, a może również nigdy jej nie znali. Garncarstwo Indjan Ameryki Środkowej i Peru, uprawiane bez koła garncarskiego, dosięgło bardzo wysokiego poziomu i wytrzymuje porównanie z najlepszemi wyrobami starożytnych cywilizacyj Starego Świata. Należy przypuszczać, że pierwotne naczynia gliniane powstały przez oblepianie gliną naczyń tykwowych lub wyplatanych z łodyg roślinnych, • a uniezależnienie naczyń glinianych od tej formy, która przy wypaleniu naczynia uległa zniszczeniu, było już późniejszym stopniem rozwoju.

Glina.

Glina jako materjał nadający się do wyrobu naczyń znana była w czasach przedhistorycznych. Niektórzy badacze uważają Egipt za kolebkę sztuki ceramicznej, w każdym razie w wykopaliskach przedhistorycznych cmentarzy egipskich z okresu około 8000 lat przed Chrystusem znaleziono czerwone naczynia gliniane.

Glina powstaje w przyrodzie przez

wietrzenie niektórych gatunków skał, jak granitów, porfirów i innych, zawierających skaleń, inaczej szpat polny. Czysta glina jest wodnym dwu-krzemianem glinowym i posiada barwę białą. W przyrodzie glina rzadko występuje w swej czystej formie, zazwyczaj bywa zanieczyszczona domieszką piasku, wapna lub żelaza oraz szczątkami rośiinnemi i zwierzęcemi, które nadają jej różne zabarwienie i różne właściwości. Do najważniejszych właściwości gliny należy po pierwsze jej plastyczność, która pozwala kształtować z niej różne przedmioty o dowolnej formie, a po drugie twardnienie i wytrzymałość, której nabiera pod wpływem wysychania na powietrzu lub wypalania w ogniu. Te właściwości wpłynęły na szerokie zastosowanie i znaczenie gliny w kulturze ludzkiej.

Kształtowanie naczyń.

Wyroby garncarskie bywają wykonywane zapomocą kilku sposobów : modelowania i lepienia tylko w rękach, toczenia z wolnej ręki na kółku garncarskiem, toczenia w formach na kółku garncarskiem, odciskania w formach i odlewania w garncarstwie no-woczesnein.

Wyłącznie w rękach ugniata się i lepi ucha do garnków, małe figurki, zabawki i modele, podług których mają być odlane formy gipsowe. Przedmioty okrągłe w nowoczesnej technice są pospolicie toczone z wolnej ręki na kółku garncarskiem. Modelowanie polega na nadawaniu glinie kształtu ręką przy pomocy kilku prostych narzędzi, przyczem całe naczynie robi się z jednego kawałka gliny. W angielskiej części Afryki Środkowej kobiety ugniatają glinę na kamieniu, poczem nadają jej kształt kulisty i robią wgłębienie w środku, kształtując naczynie przy pomocy kawałka bambusu. Le-

Polski.

pienie polega na tern, że naczynie powstaje nie z jednego kawałka gliny, ale przez zlepienie poszczególnych kawałków. Jeden z najdawniejszych sposobów lepienia polegał na tern, że do dna naczynia wymodelowanego lub odciśniętego dolepiano spiralnie wąski wałek gliniany. Technika ta najprawdopodobniej powstała pod wpływem spiralnej techniki w plecionkarstwie, znanej już w najstarszej kulturze zasadniczej, t. zw. tasmańskiej. Ślady tej techniki przetrwały do dziś na północno - wschodnich kresach Drugi sposób, t. zw. technika pasmowa, polega na tern, że do uprzednio wymodelowanego lub odciśniętego dna naczynia kolejno dolepiano pasy gliniane. Technika ta do dziś jest stosowana powszechnie przy wyrobie wielkich naczyń glinianych. Odciskanie jest sposobem dość rzadko stosowanym przez ludy pierwotne. Jednakże bardzo często podstawa nowego dzbana jest odciskiem z części rozbitego naczynia, a niekiedy jako formy służą koszyki, tykwy, kawałki drewna.

Koło garncarskie.

Pierwotnie naczynia gliniane wyrabiano bezpośrednio na ziemi, na kamieniu, bądź podkładając kawał plecionki lub tkaniny. Zczasem zaczęto używać deseczki drewnianej, która obracana wraz z leżącą na niej gliną ułatwiała formowanie i gładzenie powstającego naczynia. Następnie obrót deseczki został unormowany przez opieranie jej na drążku wbitym pionowo w ziemię. Późniejsze przeobrażenia zmierzały do opanowania i uregulowania ruchu obrotowego deseczki, a wreszcie przeniesienia pracy obracania jej z ręki na nogę.

W ten sposób powstało koło garncarskie, rozpowszechnione na wielkim obszarze świata. Na trzy tysiące lat przed nar. Chr. znane było ono już w kulturze śródziemnomorskiej, w Egipcie i w Grecji, na wschodzie rozpowszechniło się w epoce bronzowej od 1800 do 750 r. przed Chr., a na zachodzie znajomość jego przypada na okres późno-latyński, który trwał od 500 r. do nar. Chrystusa. Ale i dziś jeszcze w poszczególnych częściach świata stosowane są najdawniejsze rodzaje techniki kształtowania naczyń garncarskich i użytkowane są narzędzia pomocnicze, które u nas zostały zaniechane przed tysiącami lat. Lepienie ręczne jest stosowane w całej Afryce poza Egiptem, na Pacyfiku i w Ameryce, a toczenie zapomocą koła garncarskiego znane już było od wielu tysięcy lat w Egipcie, w Europie, w Azji i w części Ameryki. Należy zaznaczyć, że o ile na obszarze pierwszej grupy naczyń lepionych ręcznie nie występują wyroby toczone na kole, o tyle na drugim obszarze zachowały się pewne ośrodki z techniką lepienia ręcznego. W Polsce do dziś, na pół-

mJm

«

E.F.

tv

Ryc. 76. Garncarz przy robocie na bezsponowem kole nożnem. Jasieniec pow. Nowogródek. (Rys. E. Frankowski).

prawej strony ku lewej, a następnie obiema rękami, zwilżonemi wodą, przyciska silnie bryłkę do krążka, tworząc na jego środku równą, okrągłą górkę. Dopiero po takiem ześrod-kowaniu gliny, bez którego nie można wytoczyć równo przedmiotu, obejmuje bryłkę dłońmi i naciska dużemi palcami w środku. Pod ich uciskiem powstaje zagłębienie, przeobrażające bryłkę w rodzaj miseczki. Zkolei garncarz lewą dłoń wkłada w to zagłębienie, a prawą trzyma nazewnątrz i powoli, równocześnie z obu stron, zaczyna uciskać ściankę miseczki, posuwając palce od dołu ku górze. Ścianki misecz-nocno-wschodnim obszarze, używane ki stają się coraz cieńsze i równocze-jest sporadycznie koło sponowe śnie unoszą się ku górze, tworząc ro-(r3rÇ- ^ 7/), składające się z dwóch dzaj prostego garnczka. Dopiero po krążków: górnego i dolnego, połączo- o wyciągnięciu garnczka do zamierzonej nych ze sobą sześciu sponami. Krążek wysokości garncarz nadaje mu kształt górny bywa większy od dolnego i opie- dowolny, rozszerzając lub zwężając ra się na kolcu osi, tkwiącej nierucho- ściankę naczynia. Praca ta, napozór mo w ciężkiej podstawie, a obraca się tak łatwa, wymaga ogromnej wprawy wspólnie z dolnem kołem, tworząc i ciągłej uwagi, ażeby nie wytworzyć z nim jakby wiszącą na kolcu klatkę, nadmiernej różnicy w grubości po-Bardziej udoskonalone koto garncar- szczególnych części naczynia, co mo-skie składa się z dwu kręgów osadzo- głoby spowodować jego krzywienie nych nieruchomo na wspólnej osi, się i pękanie przy wysychaniu, przyczem krąg górny bywa mniejszy.

Jc,

E.F

Ryc. 77. Garncarz przy robocie na sponowem kole nożnem, Sieniawka pow. Nieśwież. (Rys. E. Frankowski).

Odlewanie.

Oprócz formowania na kole istnieje jeszcze inny sposób wykonywania przedmiotów glinianych, a mianowicie odlewanie, stosowane przy wyrobie fajansów i porcelany. Polega on na tem, że do suchej formy gipsowej nalewa się rozwodnionej gliny po same brzegi. Cały zabieg sprowadza się do tego, że gipsowe ścianki formy wchłaniają wodę, przyczem glina osadza się równomiernie na ich powierzchni. W miarę wsiąkania wody w formę dolewa się jej do pełna aż do chwili, kiedy u górnego brzegu osadzi się warstwa gliny odpowiedniej grubości. Wówczas wylewa się zawiesinę glinową, a odlew

Garncarz wprowadza w ruch koło, obracając nogami większy krąg dolny o średnicy od 75 do 100 cm. Panewka, w której spoczywa oś koła garncarskiego, zazwyczaj tkwi w podłodze, a piasta w grubej poprzeczce, mającej połączenie z ławą lub stołem. Koło bywa tak umocowane, ażeby oś obracała się w pozycji pionowej równo i bez odchyleń.

Formowanie na kole.

Przed rozpoczęciem pracy garncarz raz jeszcze przegniata glinę rękami i bryłkę odpowiedniej wielkości rzuca na środek górnego krążka koła garncarskiego. Usiadłszy, wprowadza nogami koło dolne w ruch obrotowy od

które

po wyschnięciu daje się łatwo wyjąć z formy.

Wypalanie naczyń.

U ludów pierwotnych wypalanie naczyń odbywa się w otwartem ognisku, przyczem naczynia poustawiane na suchych gałęziach bywają jeszcze z boków i zgóry przykrywane paliwem. Pierwotni garncarze nie znali pieców, poza bardzo prostemi formami, uży-wanemi dziś w Kongo belgijskiem.

U ludów o wyższej kulturze wyroby garncarskie wypala się w umyślnie na ten cel zbudowanych piecach.

Polewy.

Wypalone naczynie gliniane jest porowate i przepuszcza wodę. W celu usunięcia porowatości naczyń glinianych stosowane są różne środki. Koz-powszechnione jest pokrywanie wyrobów żywicą lub gumą po wypaleniu. Żadne jednak tego rodzaju powłoki nie są trwałe i nie wytrzymują porównania z polewą ogniową.

Wyróżnia się różne rodzaje polew.

Największe znaczenie od najdawniejszych czasów posiadają polewy ołowiowe, które tworzą najłatwiej topliwe i tanie szkliwa garncarskie o pięknym połysku. Znały je już starożytny Egipt i Babilon.

Polewy skaleniowe (skaleń, pospolity minerał składający się z glinki, krzemionki i potażu) nie zawierają ołowiu i są typowemi polewami dla porcelany. Wymagają one większej temperatury, nie pokrywają powierzchni naczynia, lecz przenikają porcelanę, do której są zbliżone swym składem chemicznym, zawierają bowiem kwarc i skaleń. Poza tern często używana jest polewa solna (pokrywa się nią zwykle naczynia kuchenne) oraz t. zw. smarowanie lub półglazuro-wanie.

Cynowa emalja jest nieprzezroczysta i powstaje przez dodanie tlenku cyny do polewy ołowianej.

Emalję cynową znała starożytna Mezopotamja, posiadał jej tajemnicę bliski Wschód i dzięki Maurom przedostała się ona do Europy Zachodniej. Włoska majolika powstała prawdopodobnie pod wpływem garncarstwa maurytańskiego w wieku XV i początkowo była jedynie mieszaniną białej polewy z cynową emalją.

Zbliżone do majoliki włoskiej, choć różniące się silnie metodą dekoracyjną, były sławne Delfty, naczynia holenderskie, mające na tle jasno-żółta-wem dość grubą powłokę z emalji cynowej, na której malowany rysunek pokryty był cienką warstwą polewy ołowianej.

Dzisiejsza technika wprowadza jako środek dekoracyjny metale, w połączeniu z glazurami czy emalją dają wielką różnorodność i bogactwo efektów.

Zdobienie wyrobów garncarskich.

W celu przyozdobienia naczyń garncarskich wygładza się ich powierzchnię, wyciska się na nich pewne ozdoby, żłobi się je lub nalepia. Naczynia wykonane z gliny zwyczajnej mogą być powleczone warstwą gliny szlachetniejszej, t. zw. pobiałką; naczynia mogą być malowane farbami lub pokryte szkliwem zabarwionem.

Do barwienia glin i szkliw używane bywają tlenki lub inne połączenia metali.

Pospolite naczynia zdobi się farbami prawie zawsze na surowo, przed wypaleniem, i tylko kosztowniejsze wyroby maluje się po uprzedniem wypaleniu, poczem się je raz jeszcze wypala. Malować można naczynia jeszcze niepo-lewane, poczem farby pokrywa się polewą, albo też maluje na szkliwie. Jako

farby podszkliwne są używane przez naszych garncarzy gliny odpowiednio zabarwione, a jako farby naszkliwne używane są zwykle mocno zabarwione szkliwa.

i wiedeńskich, na których się wzorowały. Do takich należała fabryka fajansu założona w Warszawie pod protektoratem króla Stanisława Augusta w miejscu, gdzie dziś stoi pałac belwe-derski. Naśladowano w niej wyroby egzotyczne, chińskie i japońskie.

Najsłynniejszą ze wszystkich była fabryka ceramiczna w Korcu, na Wołyniu, założona w r. 1790 z inicjatywy ks. J. Czartoryskiego, która przetrwała do roku 1830. Drugą fabryką zasługującą na uwagę była fabryka w Tomaszowie Lubelskim, założona przez Zamoyskich w r. 1795. Wreszcie trzecią kierowaną podobnie, jak i dwie poprzednie, przez Mezerów, była fabryka w Baranówce, wpo-bliżu Korca, założona w r. 1797 po spaleniu się fabryki korzeckiej. Istniało jeszcze kilka pomniejszych fabryk na Wołyniu, jak np. w Cudnowie, w Ho-rodnicy i t. d. Prawie wszystkie te fabryk powstały wpobliżu Korca, w którego okolicy znajdują się bogate gniazda kaolinu i gliny ogniotrwałej oraz obszerne lasy, dostarczające poddostat-kiem niezbędnego opału. e. Frankowski.

Czechowicz K. Garncarstwo. Warszawa, 1918. J a g m i n. Garncarstwo w zapadłych kątach puszczy Białowieskiej. „Wisła“, t. 1916. Warszawa, 1916. Jakimowicz R. Przyczynki do poznania ceramiki grodziskowej. Poznań, 1930. Izdebska S. Garncarstwo w okolicy Baranowicz. Poznań, 1932. (Rękopis). Leski J. Glina i wyroby z niej. Podgórze, 1902. Moszyński K. Kultura ludowa Słowian. Kraków, 1929.

Garncarstwo w Polsce.

Współczesne garncarstwo ludowe w Polsce posiada charakter przemysłu domowego. Wytwarzane naczynia zwożą garncarze na jarmarki do okolicznych miasteczek, skąd rozchodzą się one po najbliższej okolicy. Ostatniemi czasy rodzimy przemysł garncarski ogromnie podupadł pod wpływem coraz bardziej rozpowszechniających się naczyń metalowych. W wielu okolicach oddawna słynących ze swych licznych wytwórni i pięknych wyrobów zaniechano tego rzemiosła.

Poszczególne regjony Polski wyróżniają się swoistemi wyrobami garn-carskiemi i bardzo pięknem ich zdobnictwem. Bogate zbiory ceramiki ludowej można oglądać w Muzeum Etnograficznem w Warszawie i w Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie.

Sięgając w czasy zamierzchłej przeszłości, odnajdujemy na ziemiach naszych wyroby garncarskie, począwszy od epoki kamienia gładzonego, nie ustępujące swein wykonaniem najlepszym naczyniom z krajów ościennych.

GATUNEK W NAUKACH BIOLO-

Z czasów nowszych wiadomo, że w wieku XVI wielce rozwinięte było garncarstwo w Iłży, a garncarze iłżeccy posiadali prawo sprzedawania swych wyrobów u bram stolicy, a także spławiania ich do Prus. W w. XVII słynnemi u nas były dzbany do miodu, pięknie polewane i zdobione. Pod koniec w. XVIII i na początku w. XIX GICZNYCH. Wiemy wszyscy, że zie-powstały w Polsce liczne fabryki, mię zamieszkują tysiące gatunków a niektóre z nich, poparte przez pro- zwierząt i roślin. Terminu „gatunek“ tekcję magnatów, rozwijały się po- używamy często w życiu potocznem, myślnie, konkurując dobrocią swych mówiąc o zwierzętach i roślinach. Nie-wyrobów z produktami fabryk saskich kiedy stosujemy go prawidłowo,

kiedy indziej błędnie. Jakież jest jego istotne znaczenie?

Osobniki a gatunki.

Jeśli skierujemy nasz wzrok dokądkolwiek, gdzie tętni życie zwierzęce lub roślinne, to zauważymy nie różne gatunki istot żywych, lecz poszczególne osobniki, czyli indywidua zwierząt i roślin. Obserwacja przyrody uczy nas zawsze tylko o istnieniu osobników, one bowiem stanowią realne postaci, w jakich świat organiczny ukazuje się naszym zmysłom. Do pojęcia gatunku natomiast możemy dojść dopiero w drodze dalszych procesów myślowych.

Porównywaj ąc ze sobą różne spotkane osobniki, zauważymy, że niektóre z nich są tak do siebie podobne, iż uznajemy je za jednakowe. Jeśli zajmiemy się ich hodowlą, to przekonamy się, że dają one potomstwo zupełnie podobne do swych rodziców. W ten sposób wśród nieskończonej mnogości osobników nasuwających się naszej obserwacji będziemy mogli wyróżnić pewną ilość grup, z których każda będzie obejmowała osobniki uznane przez nas za jednakowe. Grupy takie nazywamy w zasadzie gatunkami. Pojęcie to opiera się zatem nie-tylko na samej obserwacji, ale też na naszej ocenie podobieństw i różnic rozpatrywanych osobników. Jednakowe zaliczamy do tego samego gatunku, odmienne do gatunków różnych. Rozumie się, że w pewnych przypadkach osobniki należące do jednego gatunku będą mogły się różnić od siebie cechami właściwemi np. jednej tylko płci albo temu czy owemu stadjum rozwojowemu. Nie będziemy się jednak wahali zaliczyć do tego samego gatunku ozdobionego grzywą samca lwa i pozbawionej tej cechy lwicy lub opatrzonego skrzydłami motyla i nie posiadającej ich jeszcze jego gąsienicy, wiemy bowiem, że potomstwo lwa i lwicy da znowu takie same zwierzęta, a gąsienica przekształci się w motyla zupełnie podobnego do tego, z którego jaj się wylęgła. Sprawa wydaje się napozór prosta i oczywista, nastręcza jednak wielkie trudności, jeśli zechcemy ująć ją ściślej i oprzeć na wynikach badań biologicznych.

Teorja stałości gatunków.

Pojęcie gatunków zwierzęcych i roślinnych zaczęło powstawać w umysłach ludzkich już niewątpliwie w bardzo dawnych czasach, konsekwentne posługiwanie się terminem „gatunek“ datuje się jednak dopiero od paru stuleci. W mowie potocznej i dziś jeszcze używamy powszechnie zamiast niego też i innych wyrazów, jak „odmiana“ albo „rodzaj“, mających jednak w nauce znaczenie zupełnie odmienne. Powiadamy nieraz np. że wrona, kawka czy gawron są to „odmiany“ lub „rodzaje“ ptaków, choć powinniśmy, wyrażając się ściśle, mówić w takich przypadkach o gatunkach ptaków.

Z terminem „gatunek“, species, spotykamy się już u filozofów i pisarzy starożytnych, znaczenie jego było jednak wtedy jeszcze dość nieokreślone. Pierwszym, kto zaczął termin ten stosować konsekwentnie w dzisiejszem naszem rozumieniu, był przyrodnik angielski John Ray (1623—1705). W sto lat później, w r. 1758, twórca naukowej nomenklatury zoologicznej i botanicznej, Karol Linneusz, przyjął termin gatunek do oznaczania podstawowych jednostek w układzie systematycznym świata zwierzęcego i roślinnego i od tego czasu takie stosowanie tego terminu stało się w nauce powszechnem (-» Systematyka). Linneusz wypowiedział zarazem pogląd, że gatunki są stałe, że jest

na (-» Darwinizm) i Alfreda Wal-(1859). Odbił się on rów-

ich „tyle, ile stworzyła ich na początku Istota nieskończona“. Wielki autorytet naukowy Linneusza i jego zasługi w dziedzinie uporządkowania znanych podówczas zwierząt i roślin przyczyniły się bardzo do ugruntowania teorji stałości gatunków. Z samej istoty teorji tej wynikało, iż poszczególne gatunki powinny być grupami zupełnie samoistnemi, wyraźnie od siebie oddzielonemi, nie połączo-nemi żadnemi przejściami. Zadaniem badaczy było poznać je możliwie dokładnie i wykryć właściwe im cechy, wyróżniające je od innych gatunków. Bliskie podobieństwo jednych gatunków do drugich, które już wówczas nazywano często „pokrewieństwem“, jakkolwiek raczej w przenośni, stanowiło podstawę do ugrupowania ich w większe jednostki systematyczne, jak rodzaje, rodziny, rzędy i t. d. Znana była również zdawna zmienność niektórych gatunków i wytwarzanie przez nie odmian, czy ras, wyraźne zwłaszcza u zwierząt i roślin domowych, to też z faktami temi liczyli się nawet zwolennicy teorji stałości gatunków. Granice tej zmienności mieściły się jednak, ich zdaniem, w zakresie gatunku, podczas gdy przedziały pomiędzy poszczególnemi gatunkami uważali oni za nieprzebyte.

Gatunki w świetle teorji transformizmu.

U progu drugiej połowy XIX wieku dokonał się wielki przewrót w dziedzinie nauk biologicznych, przewrót przygotowywany stopniowo przez pracę szeregu badaczy, a wywołany ostatecznie przez ogłoszenie teorji transformizmu Karola Darwi-lace ’a

nież w sposób zasadniczy na pojęciu gatunku. Tytuł wiekopomnego dzieła Darwina brzmiał wszak „O pochodzeniu gatunków“. W myśl teorji transformizmu (-» Transformizm), ugruntowanej na nieodpartych dowodach, zaczerpniętych ze wszystkich dziedzin nauk biologicznych, gatunki przestały być czemś stałem. Wydają się one nam niezmiennemi i ustalone-mi tylko dlatego, że mamy możność obserwować je jedynie na przestrzeni niewielkiego stosunkowo łańcucha pokoleń, na krótkim odcinku ich dziejów. Gdybyśmy mogli odtworzyć drzewo rodowe jakiegoś gatunku, to przekonalibyśmy się, że pochodzi on od jakichś przodków, których zaliczylibyśmy już do innego gatunku, dziś już zazwyczaj wygasłego w pierwotnej swej postaci. Podobieństwa pomiędzy bliskiemi sobie gatunkami stały się teraz wyrazem istotnego ich pokrewieństwa, świadectwem pochodzenia od wspólnych przodków. O ile zwolennicy teorji stałości gatunków starali się przedewszystkiem wykryć i ustalić cechy właściwe poszczególnym gatunkom i różnice między niemi, o tyle od czasu ugruntowania się teorji transformizmu zwrócono główną uwagę na podobieństwa jednych gatunków do dru. gich, starano się szukać form przejściowych między niemi oraz zajęto się badaniem ich zmienności. Równocześnie zoologowie i botanicy zaczęli się interesować coraz bardziej dziedziną paleontologji, która rozwijała się poprzednio głównie w oparciu o ge-ologję. Łatwo jednak zrozumieć, że teorja transformizmu utrudniła bardzo znacznie danie definicji samego pojęcia gatunku, jeśli nie uniemożliwiła go zupełnie.

Próby definicji pojęcia „gatunek“.

Jak już mówiliśmy, gatunki stanowią pewne grupy, do których umysł nasz zalicza szereg osobników zwierzęcych czy roślinnych uważanych przez nas za jed

nakowe. Nadzwyczaj trudno jest jednak ustalić ściśle podstawy, na jakich się przy tem opieramy, wyjaśnić, na czem polega owa jednakowość. Sprawę tę starano się sformułować niekiedy inaczej, mówiono mianowicie, że osobniki należące do jednego gatunku winny wykazywać podobieństwo, jakie spotyka się między rodzeństwem albo między rodzicami a dziećmi. Nie-zawsze jednak tak bywa, wiele gatunków odznacza się zmiennością osobników znacznie wykraczającą poza te granice. Nieraz zmienność taka zależy od różnych warunków zewnętrznych oddziaływaj ących na poszczególne osobniki, zwłaszcza w młodocianym okresie ich życia. Tak np. osobniki źle odżywiane będą się zwykle odznaczały mniejszym wzrostem niż te, które miały pożywienia poddostatkiem. W podobny sposób może wpływać na organizmy temperatura, wilgotność, skład chemiczny gleby czy innego środowiska i szereg podobnych czynników. Takie przypadki zmienności łatwo jest jednak pogodzić

Prócz tego jednak spotykamy się w granicach gatunku z innym rodzajem zmienności, sięgającym znacznie głębiej w istotę struktury organicznej osobników. Cały szereg cech właściwych poszczególnym osobnikom dziedziczy się mianowicie w sposób niezmienny z pokolenia w pokolenie, przynajmniej w okresie czasu dostępnym naszym badaniom. Cechy takie uzależniamy od t. zw. genów {—> Dziedziczność) i nazywamy geno-typowemi. Okazuje się jednak, że osobniki "należące do tego samego gatunku nie są wszystkie jednakowe pod względem genotypowym, lecz stanowią przeważnie mieszańce licznych t. zw. czystych linij genotypowych. O ile zmienność feno-typową możemy powiązać z działaniem różnych czynników zewnętrznych, o tyle przyczyn istnienia różnic genotypowych nic potrafimy dotąd wyjaśnić. Nie umiemy też tem samem wskazać rozpiętości tych różnic i zakreślić w stosunku do nich wyraźnych granic gatunku.

z postulatem jednakowości osobników Wobec trudności podania definicji tworzących jeden gatunek. Przekona- gatunku na podstawie cech budo-no się bowiem, że osobniki jednakowe wy badanych osobników próbowano będą reagowały w sposób naogół po- oprzeć ją na pewnych właściwościach dobny na wpływy warunków ze- biologicznych. Znany był mianowicie wnętrznych. Nadto, jeśli potomstwo już do czasów niepamiętnych fakt, że zmienionego pod działaniem jakichś osobniki należące do dwóch różnych, czynników zewnętrznych osobnika lecz dostatecznie bliskich sobie gatun-przeniesiemy do warunków normal- ków mogą niekiedy krzyżować się i danych dla danego gatunku, to zazwy- wać potomstwo ; mieszańce takie są czaj otrzymamy napowrót indywidua już jednak bezpłodne. Przykładem te-o typowych cechach. Zmienność za- g0 rodzaju są mieszańce koni i osłów, tem, zależna od działania czynników zwane mułami i osłomułami. W zwiąże wnętrznych, którą nazywamy zmień- zku z podobnemi spostrzeżeniami wy-nością fenotypówą, nie dotyka sunięto pogląd, że osobniki należące właściwie istotnych cech gatunku, a roz- do jednego gatunku winny dawać ze piętość jej wahań możemy nawet w wie- sobą potomstwo o nieograniczo-lu przypadkach włączyć do charaktery- nej płodności, podczas gdy osob-stycznych właściwości poszczególnych niki przynależne do gatunków odmien-gatunków.    nych bądź nie dadzą się wcale skrzy-

żować, bądź też dadzą potomstwo bezpłodne. I to jednak kryte-rjum nie ostało się w świetle dalszych badań. Stwierdzono bowiem pewne przypadki dawania nieograniczenie płodnego potomstwa przez różne gatunki, np. przez rozmaite gatunki bydła, jak bydło domowe, zebu, żubry i bizony. Wprawdzie mieszańce takie powstają z reguły w hodowlach sztucznych, jednak możliwość otrzymania ich nie pozwala na oparcie ścisłej definicji gatunku na takiej podstawie.

Przybliżone wyobrażenie gatunku.

Trudność zdefinjowania pojęcia gatunku nie powinna być zresztą ze stanowiska przyrodniczego czemś nieocze-kiwanem, zwłaszcza w świetle teorji transformizmu. Mimo to możemy postarać się wyrobić sobie przybliżone wyobrażenie gatunków zwierzęcych i roślinnych.

Wystawmy sobie życie poszczególnych osobników w postaci pasemek trwających przez pewien odcinek czasu. Pasemka te będą łączyły się ze sobą w momentach krzyżowania się osobników przy rozmnażaniu się, będą dawały początek pęczkom nowych pasemek tam, gdzie dany osobnik wydaje potomstwo, będą się wreszcie urywały z chwilą śmierci osobnika. Gatunek będziemy sobie mogli wówczas wyobrazić w postaci całego sno-pu lub strumienia takich przeplatających się, krzyżujących, rozwidlających i urywających pasemek osobniczych. Zależnie od zmienności osobników nie wszystkie pasemka tworzące snop gatunkowy będą zupełnie jednakowe. Przy cofaniu się wstecz dziejów gatunku powinniśmy oczekiwać połączenia odpowiadającego mu snopu z innemi pokrew-nemi gatunkami w snopie wspólnego przodka. W taki sposób poszczególne snopy gatunkowe stanowiłyby rozgałęzienia drzewa rodowego istot żywych.

Istniejący dzisiaj na ziemi świat organiczny stanowi pewnego rodzaju przekrój przez koronę tego drzewa, przecinający jakby poprzecznie snopy pasemek osobniczych zaliczanych przez nas do poszczególnych gatunków.

Powstawanie gatunków.

Teorja transformizmu wykazuje w sposób przekonywający, że gatunki nie są niezmienne i stałe, że przekształcały się one w ciągu dziejów życia na ziemi. Dotąd jednak nie wiemy jeszcze dobrze, jak odbywały się te przekształcenia, jak powstawały jedne gatunki z innych. Twórcy teorji transformizmu uważali naogół, że gatunki podlegają powolnej ewolucji, przez stopniowe nawarstwianie się drobnych zmian i nieznacznych odchyleń od pierwotnej postaci. W ten sposób poszczególne gatunki połączone byłyby ze swymi przodkami nieprzerwanym łańcuchem form przejściowych. Bezpośrednich dowodów na poparcie takiego poglądu mamy jednak bardzo mało, w nielicznych tylko przypadkach zdaje się ich dostarczać paleonto-logja, podczas gdy wyniki badań na polu genetyki (-> Dziedziczność) przemawiałyby raczej na niekorzyść stopniowej ewolucji. Z drugiej strony stwierdzenie pojawiania się u pewnych roślin i zwierząt t. z w. m u t a c y j, t. j. nagłych i nieoczekiwanych odchyleń od pierwotnej postaci, przytem od-razu dziedziczących się w sposób stały, nasunęło przypuszczenie, że tworzenie się nowych gatunków odbywało się skokami, jakby wybuchowo. Być może zresztą, że w różnych przypadkach przebieg i charakter tych procesów był rozmaity.

Pozytywne cechy obecnie żyjących gatunków; zespoły form.

Mimo iż nie potrafimy dać ściślej definicji pojęcia gatunku, możemy

T. Jaczewski.

specjalnych chemicznych, umiejących odpowiednio władać tą bronią. Walka chemiczna, czyli walka gazami bojowemi, jest to stosowanie gazów bojowych przy pomocy środków technicznych, czyli broni chemicznej.

Obrona przeciwgazowa to wreszcie wszystkie urządzenia i sposoby, które zabezpieczają nas przed działaniem gazów bojowych i przy po-

oddziałów

ustalić kilka pozytywnych warunków, którym powinna czynić zadość grupa osobników z żyjącego obecnie świata organicznego, byśmy mogli uznać ją za gatunek. W granicach właściwej danemu gatunkowi zmienności osobniki powinny tworzyć zespół naogół jednolity, w którym poszczególne odchylenia od postaci przeważającej winny się tłumaczyć fenotypowo lub genotypowo. Między gatunkami są-siedniemi nie powinny występować postaci przejściowe, nie powinny się też osobniki należące do różnych gatunków krzyżować ze sobą w warunkach naturalnych. Potomstwo osobników należących do jednego gatunku winno powtarzać właściwe mu cechy i nie może dawać przerzutów do jakiegoś innego, istniejącego gatunku. Wreszcie obszar rozmieszczenia geograficznego gatunku bywa najczęściej ciągły. W granicach bardzo wielu gatunków możemy wyróżnić w związku ze zmiennością osobników różne mniejsze grupy. Jedne z nich, które zwiemy p o d-gatunkami, związane są z obszarem występowania, są to jakby dzielnicowe odchylenia gatunku. Inne pozostają w związku z działaniem różnych czynników zewnętrznych, jeszcze inne mają charakter przypadkowy. Wszystkie takie grupy mniejsze w swym zakresie od gatunku nazywamy ogólnie formami, a same gatunki zwiemy często obecnie zespołami form. Wyróżnianie form jest rzeczą często nader subtelną i wymaga od badacza dużego krytycyzmu i wielkiej znajomości rozpatrywanego materjału. Nie może ono polegać na metodach czysto opisowych, lecz winno się opierać, o ile możności, na obserwacjach hodowlanych, gdyż tylko na drodze doświadczalnej możliwe będzie w większości przypadków uzyskanie wytłumaczenia tych zawiłych,

a pod względem biologicznym bardzo ciekawych stosunków. Pogłębienie badań nad wchodząeemi w skład gatunków formami może przytem rzucić wiele światła na zagadnienia dotyczące przekształcania się i powstawania gatunków.

GAZY BOJOWE. Gazami bojowemi w technice wojskowej nazywa się ciała chemiczne, niezależnie od ich stanu fizycznego, które posiadają właściwość ulatniania się, względnie zamieniania się w mgłę przypominającą gaz; gazy te zakażają powietrze i teren a dostając się do dróg oddechowych zwierząt i ludzi, powodują mniej lub więcej silne objawy zatrucia. Z tego widzimy, że pojęcie gazu bojowego nie jest identyczne z pojęciem gazu używanem w fizyce; należałoby więc raczej mówić o bajowych ciałach chemicznych, co ściślejby oddawało istotę rzeczy. Wprowadzenie do walki gazów trujących i bojowych nadało wojnie nowoczesnej nowe oblicze, z tego więc względu bardzo często mówimy o wojnie chemicznej, t. j. o takiej wojnie, która posługuje się ciałami chemicznemi jako środkami walki. Bronią chemie z-n ą nazywamy wszystkie środki techniczne, które umożliwiają nam zastosowanie gazów bojowych do walki. Naturalnie użycie broni chemicznej pociąga za sobą konieczność formowania mocy których można unicestwić skutki zagazowania.

Zastosowanie środków chemicznych na większą skalę nastąpiło dopiero w czasie wojny światowej, kiedy to Niemcy w dniu 22 kwietnia 1915 r. na froncie we Flandrji pod Ypres u-żyli gazów trujących. Niemcy z przednich linij bojowych wypuścili mianowicie na odcinku sześciokilometrowym ogromne ilości chloru z 30.000 butli, przyczem korzystny dla Niemców wiatr przesunął olbrzymi obłok gazu trującego na okopy francuskie i zagazował kolonjalną dywizję francuską, która poniosła olbrzymie straty : 15.000 ludzi zagazowanych, z czego 5.000 wypadków śmiertelnych.

ów pierwszy napad gazowy 22 kwietnia 1915 r. był właściwym początkiem wojny gazowej w nowocze-snem znaczeniu tego słowa. Użycie środków chemicznych, a przedewszyst-kiem gazów bojowych, od tej chwili potęguje się z dnia na dzień; coraz inne gazy bojowe w najrozmaitszych formach i najrozmaiciej używane zjawiają się na polu walki. Przemysł chemiczny obu stron walczących zostaje zmobilizowany do wojny chemicznej, a w laboratorjach i pracowniach chemicznych dokładają uczeni wszelkich starań, by wynaleźć coraz nowsze, coraz bardziej trujące gazy. Powstają specjalne oddziały przeznaczone bądź do wykonywania akcji zaczepnej gazami bojowemi, bądź do obrony przeciwgazowej.

Działanie gazów bojowych.

Skuteczność działania gazów bojowych ilustrują najlepiej dane statystyczne, jakie posiadamy z wojny światowej. Ogólne straty zagazowanych w wojnie światowej według obliczeń amerykańskich miały wynosić 880.000 ludzi. Ponieważ ilość żołnierzy posługujących się bronią chemiczną w armji angielskiej, amerykańskiej, francuskiej i niemieckiej nie przekraczała 15.000 i zaledwie 5°/₀ pocisków artyleryjskich było wypełnionych gazami bojowemi, wojskowi pisarze amerykańscy przychodzą do wniosku, że gazy bojowe, a więc broń chemiczna, to najskuteczniejsza ze wszystkich broni, ponieważ posiłkując się małą ilością żołnierzy i nieznacznemi pozornie w porównaniu do innych broni środkami, zadano przeciwnikowi bardzo poważne straty. Dla charakterystyki użycia gazów bojowych i wniosków co do roli tego środka walki w przyszłej wojnie znamienny jest jeden fakt: jeżeli początkowo, jak np. przy pierwszym napadzie gazowym 22 kwietnia 1915 r., straty od gazów bojowych były nieproporcjonalnie wielkie, to w miarę wzmagania się obrony przeciwgazowej straty te maleją. Oddział większy czy mniejszy, nie posiadający dostatecznego zabezpieczenia przeciwko gazom, ponosił straty dochodzące niejednokrotnie do 95°/o ogólnego stanu. Z chwilą wprowadzenia masek przeciwgazowych i zorganizowania skutecznej obrony przeciwgazowej obrona przeciwko gazom staje się tak skuteczna, że straty spadają do minimum. Dobrze zorganizowana obrona przeciwgazowa w wielu wypadkach, być może, potrafi w zupełności unicestwić działanie gazów bojowych i wszelkich broni chemicznych. Żaden pancerz, żaden okręt wojenny nie uchroni się natomiast przeciwko dobrze użytej artylerji.

Jedną z charakterystycznych właściwości gazów bojowych, jest oddziaływanie ich w walce na stan moralny przeciwnika. Ujemny wpływ gazów bojowych na psychikę żołnierza jest o wiele silniejszy od wpływu innych środków walki, np. materjałów wybuchowych. Działanie gazów bojowych jest najczęściej niedostrzegalne. W rzadkich wypadkach obecność ich zdradza kolor lub zapach ; obawa przed niespodzianką, czemś niezna-nem, przekonanie, że środki obrony przeciwgazowej, t. j. maska gazowa, mogą zawieść, wywołuje silne napięcie nerwowe, które osłabia wartość bojową żołnierza. Pierwsza też zasada dla obrony przeciwgazowej to wyrobienie w masach karności i wiary w skuteczność obrony przeciwgazowej. Odpowiednio do rozmaitej psychiki społeczeństw i narodów oraz ich karności istnieją dwie wyraźnie tendencje w stosowaniu gazów bojowych: Niemcy są zwolennikami użycia najrozmaitszych gazów bojowych, wprowadzając ciągłą zmianę, tak żeby przeciwnik nie wiedział, z jakim gazem bojowym będzie miał do czynienia, natomiast Anglicy w użyciu gazów bojowych dążą do posiadania dwóch potężnych środków chemicznych — gazów bojowych : jeden gaz o bardzo sil-nem działaniu trującem, a drugi o działaniu drażniącem, walkę zaś prowadzą przez kombinowanie obu środków.

Rodzaje gazów bojowych i ich właściwości.

Najracjonalniejszą klasyfikacją gazów bojowych będzie podział z punktu widzenia sposobu działania ich na organizm.

Wyróżniamy cztery zasadnicze grupy gazów bojowych:

1)    gazy trujące,

2)    gazy duszące,

3)    gazy drażniące,

4)    gazy parząco-żrące.

Rzecz oczywista, że jak każda klasyfikacja, tak i ta w wielu wypadkach nie da się przeprowadzić ściśle : niektóre np. gazy bojowe duszące (fosgen) są zarazem gazami trującemi.

W klasyfikacji tej jednak kierujemy się przedewszystkiem tą właściwością gazu bojowego, która jest silniejsza i skuteczniejsza. Załączona tablica podaje nam właściwości najważniejszych gazów bojowych i środków chemicznych obecnie stosowanych. Obok wymienionych istnieje jeszcze ogromna ilość rozmaitego rodzaju gazów i środków bojowych, które mogą być używane, a liczba ich sięga zgórą ponad tysiąc. (Patrz tablica pogl. str. 507/8).

Do gazów o działaniu wybitnie trującem zaliczamy kwas pruski, fosgen i luizyt.

Gazy duszące, jak chlor, fosgen, dwufosgen, bromocyjan, powodują silne podrażnienie dróg oddechowych i płuc.

Do gazów bojowych parzących, wywołujących na skórze najrozmaitszego rodzaju oparzenia i obrzęki, zaliczamy iperyt i luizyt.

Środki chemiczne, czyli gazy bojowe drażniące wywołują podrażnienie oczu (działanie łzawiące), nosa, dróg oddechowych. Zagazowani temi środkami płaczą, kichają, wymiotują i cierpią na ból głowy.

Obok zasadniczych właściwości gazy bojowe posiadają szereg właściwości ubocznych, które umożliwiają najrozmaitszą kombinację ich użycia. Gazy bojowe różnią się pod względem szybkości oddziaływania na organizm. Niektóre gazy bojowe, jak np. drażniące, zaznaczają swój wpływ już po kilku minutach. Inne dopiero po kilku godzinach. Są to środki chemiczne działające z opóźnieniem. Najniebezpieczniejszy i najgroźniejszy ze wszystkich gazów bojowych jest iperyt (jest to właściwie — jak z załączonej tablicy wynika — ciecz gęsta, o zapachu musztardy, która rozdrabnia się na kropelki i w ten sposób może działać nie-tylko na skórę, ale przenikać nawet do dróg oddechowych). Działa dopiero

cn

■sj

Własności

toksykologiczne

łzawiąco-trujące

duszące

łzawiące

Iłzawiąco-trujące

duszące

łzawiące

dusząco-trująco-

łzawiące

trujące

drażniące

Tablica poglądowa własności gazów bojowych.

Własności fizyczne

Chemiczne środki Środki obrony niszczące    indywidualnej

siarczyn sodowy, węgiel aktywo. amoniak gazowy, 1 środki utleniającej

wany

filtr mechanicz.

węgiel aktywowany, wapno sodowe

węgiel aktywowany

filtr mech an.

węgiel aktywowany, wapno dusząco-trujące sodowane

tiosiarczan sodowy, _zasady_

wodorotlenki

tiosiarczan sodowy, wodorotlenki

wodorotlenki

siarczyn sodowy

siarczan niklu chlorek niklu

wapno chlorow., nadmanganian potasowy

wodorotlenki

wapno chlorowane,

nadmanganian po- węgiel aktywo- parząco-duszą-tasowy, siarczek wany, ubrania sodu, chloramina T, ochronne annogen i inne

co-trujące

węgiel aktywowany, wapno dusząco-trujące sodowane

trujące

I pochłaniacze hopkalitowe, aparaty tlenowe

Temperatura

topnie- i wrzenia nia Cn C°

Zapach

Wzór chemiczny Stan skupienia

w normalnej Barwa temperaturze

Nazwa związku

wodorotlenki

hopkalit

+52

-88

bezbarwna myszy

ciecz

CH₂ = CH . CHO

Akroleina

661+ f— 6S+ e‘t—

brunatna ostry drażn.j

Br₂

Brom

—2,1 +215

bezbarwna

CftHg . CHg . Br

żółtawa [nadzw. ostry| —54    | +126,5

+29    +231,7

—102    —33,6

+245

+106

y-CHgBr

\ch₃

Bromek benzylu . .

Bromek ksylilu (meta) CeH₄

CHa . CO . CH₂Br

Bromoaceton . .

miodu

ostry

j. żółta

ziel, żółta

bezbarwna [ czeremchy +58

-69    +113

-14,8    +26

sfermento

wanych

owoców

nadzwyczaj

ostry

gorzkich

migdałów

słaby +44    +333

słaby,    +195

gorzkich | +31 j (12 mm) migdałów

Hg

+127

S‘8 r

—118

+14    +216

sfermentow.

owoców

zgniło-

ziemisty

musztardy

chrzanu

lekko żółta pelargonji —18,2 +190

+188,6

bezbarwna bez zapachu

c. stałe

gaz

c. stałe

ciecz

c. stałe

ciecz

gaz

ciecz

-190

gaz

Br

CN

C₆H₅ . CH

Cl₂

CęH₅ . CO . CHSC1

Cl. COOCHjsCI

CC1₈N0₂

HCN

(CaH₈)₂ : AsCl

(C₆H₅)₂ : AsCN

Cl . COOCCI3

COCl₂

Bromocyjanek benzylu (kamit).....

Jopo

Chloroacetofenon

Chloromrówczan chlo-rometylu — palit.. .

Chloropikryna. . .

Cyjanowodór — kwas pruski ......

Dwufenylochlóroarsy-naklark ....

Dwufenylocyjanoarsyna

M

CÖ

Dwufosgen

g. Fosgen

^ Iperyt — siarczek chlo-— roetylowy ....

Luizyt — chloro winy lo- , _,„T „TT . „ dwuchloroarsyna . . C1CH — CH . AsClo

CH₂ . CHjCl CH₂ . CH₂C1

SOaCOCHa)

Siarczan metylowy .    .

CO

Tlenek węgla — czad .

po kilku lub kilkunastu godzinach. Obok działania z opóźnieniem inną właściwością niektórych gazów bojowych jest zdolność do nagromadzania się w organizmie (t. z w. kumulacja). Taki gaz może działać na organizm małemi środkami, nagromadzając się w nim w ciągu pewnego okresu czasu, aż wreszcie uzyskane w organizmie stężenie jest dostateczne do wywołania zatrucia. Taką wybitną własność nagromadzania posiada wyżej wspomniany właśnie iperyt, dwufosgen i chloropikryna. Dzięki tej właściwości wymienionych gazów można małemi ilościami, małemi stężeniami gazów spowodować znaczną ilość porażeń. Ponieważ w terenie małe ilości gazu bojowego dadzą się łatwiej rozrzucić, ta zdolność nagromadzania się jest z punktu widzenia działania bojowego ogromnie cenna; z tego też powodu niektóre gazy bojowe działające tylko w dużych stężeniach, jak np. powszechnie znany kwas pruski, przestały być stosowane.

Inną właściwością gazów bojowych jest ich zapach. Zapach gazu bojowego dla obrońcy posiada wielkie znaczenie, ponieważ jest ostrzeżeniem o jego obecności i sygnałem do zastosowania środków obrony. Pod tym względem rozmaite gazy różnią się zasadniczo i zapach ich jest właściwością względną, która może czasem prowadzić do błędnych wniosków. Zapach ten zależny jest bardzo często od fabrykacji. Dodanie odpowiednich substancyj może albo oczywiście pociągnąć za sobą zupełne usunięcie zapachu danego gazu bojowego, albo też nadać mu zgoła inny zapach. Jest to jeden ze środków wprowadzenia w błąd obrońcy. Słaby bardzo zapach posiadają iperyt i fos-gen, stosowane zwłaszcza w niedużych stężeniach. Bardzo poważnym brakiem np. nadzwyczaj skutecznie działającego gazu bojowego zwanego luizytem jest jego silny zapach. Walka z luizytem i zabezpieczenie się przeciwko niemu jest więc znacznie łatwiejsza niż przeciw iperytowi.

Ze wszystkich gazów bojowych najbardziej skutecznym i jednocześnie najniebezpieczniejszym okazał się iperyt (od miasta Ypres w Belgji, gdzie po raz pierwszy w roku 1917 został przez Niemców zastosowany). Iperyt jest to ciecz oleista, koloru brunatnego, o zapachu przypominającym musztardę lub czosnek. Ciecz ta silnie przylega do wszelkich przedmiotów, wsiąka w glebę, w drzewo, gdzie utrzymuje się przez dłuższy czas; przenika przez normalny ubiór z sukna, przez skórę na obuwiu i działa nietylko na przewody oddechowe, ale również na całą powierzchnię ciała.

Iperyt powoduje na skórze ludzkiej rany trudno się gojące ; oparzeliny te występują dopiero po 3 — 4 godzinach, a nawet i później. Najpierw na skórze pojawiają się zaczerwienione plamy, połączone z silnem swędzeniem, poczem na miejscach oparzonych zjawiają się pęcherze ropne. Jeżeli pary iperytu dostaną się do płuc, człowiek zagazowany dostaje silnego bólu głowy, ostrego kaszlu, a silniejsze oparzenie dróg oddechowych kończy się najczęściej śmiercią. Jeżeli zaś zostają podrażnione silniej oczy, to zagazowany iperytem może oślepnąć.

Prócz wyżej wspomnianych rozmaitych typów gazów bojowych do środków walki chemicznej zalicza się również dymy bojowe, któremi przesłania się często użycie gazów bojowych. Dymy zostają wytwarzane przez zetknięcie najrozmaitszych ciał chemicznych z parą wodną. Dymy bojowe nie wywierają naturalnie tego działania na organizm ludzki, co gazy bojowe, i służą właściwie najczęściej tylko bądź do

ny.

zamaskowania ruchów własnych wojsk, bądź też do oślepienia przeciwnika.

Sposoby użycia gazów bojowych w walce.

Działanie gazów bojowych na przeciwnika ma na celu albo zagazowanie terenu, w którym on się obraca, albo też zatrucie powietrza, którem musi oddychać. W tym celu trzeba gazy bojowe przerzucić na przeciwnika, i to w najrozmaitszy sposób: bądź przy pomocy pocisków artyleryjskich, bądź specjalnych bomb gazowych, bądź też wreszcie wypuszczając gaz ze specjalnych butli (napad falowy).

Napady artyleryjskie gazami bojowemi uskutecznia się specjalnego rodzaju pociskami, które zamiast materjału wybuchowego posiadają gaz bojowy. Pociski gazowe, wypełnione gazami trwałemi, tworzą po wybuchu niewielki lej, zbryzgany dookoła cieczą gazu trwałego, co tworzy t. zw. plamę chemiczną. Pocisk np. ze zwykłej armaty polowej wypełniony iperytem tworzy plamę chemiczną o powierzchni 20 m². Obok pocisków gazowych istnieją i pociski gazowo-kruszące, które działają i odłamkami, i gazem. Jeżeli pocisk tego rodzaju wybuchnie, nie daje on plamy chemicznej, lecz tworzy w powietrzu obłok pary iperytowej. Napad ogniowy artyleryjski jest jednym z najczęściej stosowanych sposobów użycia gazów bojowych, ponieważ umożliwia strzelanie na rozmaite odległości, jest niezależny od kierunku wiatru i t. d.

Do obrzucenia przeciwnika bombami gazowemi stosuje się specjalne m i o-tacze bomb, z których najczęściej jest używany miotacz Livensa, zbudowany ze stalowej rury o kalibrze 201 mm. W napadzie gazowym używa się tych miotaczy częstokroć wiele tysięcy, przyczem są one zapalane prądem elektrycznym, wskutek czego wybuch ze wszystkich miotaczy następuje jednocześnie. Napad gazowy przy pomocy miotaczy Livensa posiada wielką zaletę, ponieważ daje możność całkowitego zaskoczenia przeciwnika i nie pozwala mu na zorganizowanie skutecznej obro

Napad gazowy lotniczy może być wykonany albo przy pomocy bomb gazowych albo przez użycie specjalnych rozpylaczy gazów bojowych. Bomby gazowe mogą być wypełnione najrozmaitszemi gazami bojowemi, z niedużą domieszką materjału wybuchowego do rozerwania bomby, przyczem ciężar takiej bomby waha się od 10 kg do kilkuset. Gazy bojowe wyrzucane przez samoloty z rozpylaczy spadają na ziemię w postaci deszczu. Lotnik lecący niezbyt wysoko może zagazować np. iperytem nietylko oddziały nieprzyjacielskie, ale także zakazić teren i rozmaite objekty, jak domy, składy, urządzenia specjalne i t. p.

Napad gazowy falowy wykonywa się w ten sposób, że butle z gazami bojowemi umieszcza się przed stanowiskami obronnemi nieprzyjaciela i otwiera je się z chwilą, kiedy powieje korzystny wiatr. W tym wypadku napad gazowy uzależniony jest całkowicie od kierunku i siły wiatru i nieprzewidziana zmiana kierunku wiatru może mieć fatalne następstwa dla tego, kto napad taki wykonywa. Trudności techniczne wykonania gazowego napadu falowego są znaczne. Stąd też ten sposób użycia gazów bojowych jest stosowany najrzadziej.

Poza tern gazy bojowe, jeżeli chodzi o akcję w małym zakresie, możemy przerzucać w granatach ręcznych lub karabinowych.

Obrona przeciwgazowa.

Obrona przeciwgazowa ma na celu zabezpieczenie ludzi, zwierząt oraz roz-

CR

fam

otwór

twydechowy

- komoro zaworowa

maitych materjałów przed szkodliwem działaniem broni chemicznej. Skuteczna obrona z jednej strony wymaga odpowiedniego sprzętu, urządzeń ochronnych, a z drugiej strony dobrej organizacji i ścisłych przepisów, co każdy na wypadek napadu gazowego musi wykonać. Obrona przeciwgazowa to nietylko obrona indywidualna poszczególnych ludzi i zwierząt, lecz zorganizowana obrona zbiorowa, mająca na celu zabezpieczenie całych zbiorowisk ludzi i zwierząt przed napadem gazowym.

ter-

t:s

pochłaniacz

Ryc. 78. Maska gazowa.

Rozróżniamy dwa rodzaje obrony indywidualnej : obronę filtracyjną i obronę izolacyjną. Obronę filtracyjną uskutecznia się przy pomocy specjalnych masek gazowych tak dla ludzi, jak i dla zwierząt (ryc. 78 i 79). Najważniejszym składnikiem maski przeciwgazowej jest pochłaniacz, umieszczony w metalowej puszce, w której znajduje się materjał chłonny, pochłaniający gazy wszelkiego rodzaju i uniemożliwiający im przedostanie się do przewodów oddechowych. Jako mater jału chłonnego używa się specjalnie spreparowanego węgla, drzewnego, t. zw.

W 'u w*

Iiyc. 79. Maska gazowa dla konia.

węgla aktywowanego, posiadającego zdolność pochłaniania wszelkich gazów. Węgiel taki wsypuje się do pochłaniacza w postaci drobnych ziarenek o średnicy 3 — 4 mm. Ponieważ węgiel ten nie jest mocno ubity w pochłaniaczu i między cząsteczkami powstają szczelinki i kanaliki, powietrze przechodzące przez nie zostaje oczyszczone z gazów bojowych, tak że w masce gazowej można oddychać ; w danym wypadku węgiel aktywowany działa podobnie, jak w filtrach piasek oczyszczający wodę z rozmaitych zanieczyszczających ją ciał. Poza tern dla chwytania innych szczególnie szkodliwych gazów, których nie pochłania węgiel, w pochłaniaczu znajduje się filtr mechaniczny z filcu albo z jedwabiu. Pochłaniacze mogą zabezpieczyć przed działaniem gazów na kilkanaście godzin, gdyż po pewnym czasie zostają one wyczerpane. Węgiel aktywowany nie pochłania tlenku węgla. Dlatego też przeciw czadowi (tlenkowi węgla) używa się specjalnego rodzaju pochłaniaczy przeciwczadowych wypełnionych specjalnie spreparowaną substancją, pochłaniającą tlenek węgla. Z innemi właściwościami i ze sposobem używania maski gazowej powinien się każdy zapoznać, przystępując do organizacji Ligi Obrony Powietrznej Państwa.

Obrona izolacyjna indywidualna polega na tern, że orga-

szukaj w tomie piątym!

T. Różycki.

nizin ludzki zupełnie izoluje się od powietrza skażonego gazem bojowym i zapewnia mu się niezbędny dostęp tlenu ze specjalnych aparatów tlenowych. Aparaty takie znane były już dawniej i służyły np. nurkom. Dobrze skonstruowany aparat tlenowy umożliwia nawet w trudnych warunkach oddychanie bez przeszkody przeszło godzinę. Do obrony indywidualnej należą także specjalnego rodzaju ubrania ochronne, zabezpieczające przed działaniem gazów parzących, jak np. iperytu. Takie ubranie ochronne sporządzone jest z mater jałó w gumowych lub impregnowanych olejem lnianym z domieszką talku. Wreszcie dla koni, które muszą ewentualnie przejść przez tereny skażone gazem bojowym, istnieją specjalne ochraniacze na kopyta, sięgające aż po kolana.

Obrona przeciwgazowa zbiorowa wymaga doskonale zorganizowanej służby alarmowej, uprzedzającej o zbliżającym się ewentualnym napadzie gazowym z samolotów, dobrze utrzymanego sprzętu indywidualnego oraz schronów przeciwgazowych i pomieszczeń uszczelnionych. Dokładnych wiadomości o obronie przeciwgazowej zarówno indywidualnej, jak i zbiorowej, udziela Liga Obrony Powietrznej Państwa, do której każdy obywatel w dobrze zrozumianym interesie własnym i ogólnym powinien należeć. Nie ulega wątpliwości, że dobrze zorganizowana obrona przeciwgazowa może unicestwić każdy napad przy pomocy gazów bojowych, a w każdym razie zmniejszyć jego skutki. Trzeba pamiętać zawsze, że równolegle do doskonalenia się środków napadu gazami bojowemi postępują przeciwgazowe urządzenia obronne.

Przeczytaj jeszcze L. Krzewiński: Pierwsza pomoc w zatruciach gazami bojowemi, Lwów—W arsza wa.

GĄBKI. (Tabl. 64—66). Naturalna gąbka toaletowa wychodzi powoli z użycia. Znika z umywalni i z sal szkolnych, wypierana zdecydowanie przez sztuczną gąbkę gumową, trwalszą i łatwiejszą do oczyszczenia. Gąbka naturalna znajduje natomiast zastosowanie w różnych gałęziach przemysłu, wkrótce jednak będzie prawdopodobnie znana szerszym sferom zwyczajnych śmiertelników wyłącznie z podręczników szkolnych jako dziwaczny organizm, zaliczany do świata zwierzęcego.

Czy gąbki są zwierzętami?

Ludzie inteligentni powiedzą nam też zapewne bez wahania, że gąbka toaletowa jest szkieletem zwierzęcia, ale nie potrafią, jak sądzę, niczem uzasadnić swego twierdzenia.

I trudno się temu dziwić. Najdokładniejsze nawet badania gąbki takiej, jakiej używamy do mycia, nie dają nam żadnych podstaw do sądzenia o budowie ciała całego organizmu. Nawet żywe gąbki tak silnie różnią się wyglądem i zachowaniem od innych zwierząt, że dopiero głębsze studja i obserwacje pozwoliły, sto lat mniej więcej temu, uczonemu angielskiemu Flemingowi wykazać niezbicie ich zwierzęcą naturę. Dzisiaj uczeni znają już setki gatunków gąbek, zgłębili wiele tajników ich budowy i życia, zbadali nawet ich rozwój, ale mimo to wiedza ludzka o gąbkach jest dotąd pełna luk i niejasności. Dalsze badania mogą przynieść jeszcze szereg niespodzianek, zmieniających dotychczasowe poglądy. Wielkość gąbek jest niesłychanie zmienna, obok form kilkumilimetrowych spotykamy olbrzymy, dochodzące do wysokości 3 m. Kształty gąbek bywają najrozmaitsze: cieniutkie placuszki, bezkształtne bryły wielkości głowy ludzkiej, rozgałęzione

J.

[®

Rt

'o

krzaczki i subtelne, jak z koronki utkane, kielichy, kubki i rogi obfitości.

Gąbka toaletowa jest szkieletem zwierzęcia, noszącego łacińskie miano Euspongia officinalis i charakteryzującego się budową bardzo złożoną. Nasze st.udja nad gąbkami zaczniemy od form znacznie od niej prostszych, od gąbek typu Askon. Można je znaleźć we wszystkich niemal morzach, w płytkich wodach przybrzeżnych. Mają one kształt kilkunastomilimetro-wych, delikatnych, białych woreczków, przyczepionych jednym ze swoich końców do podłoża. Na drugim końcu woreczka znajduje się stosunkowo duży otwór, prowadzący do wnętrza woreczka, do jamy środkowej.

W jaki sposób gąbka się odżywia.

Czy ten otwór jest ustami gąbki? Należy się o tem przekonać. Przy do-kładniejszem oglądaniu woreczka znajdziemy na jego ścianach mnóstwo drobnych otworków. Wsypmy teraz do wody, w której się znajduje żywa gą-beczka, szczyptę barwnego proszku, nie rozpuszczającego się w wodzie, i obserwujmy gąbkę przez chwilę. Ziarenka barwnika tworzą z początku barwny obłoczek koło jej ciała, po chwili obłoczek znika, wciągany przez niezliczone otworki do wnętrza gąbki, jednocześnie malutka kolorowa fontanna wytryska z jej dużego otworu. Otwór ten nie jest więc ustami, lecz otworem wyrzutowym. Nosi on nazwę „osculum“, drobne zaś otworki, przez które woda wchodzi do ciała gąbki, zwą się porami. Przez ciało gąbki przechodzi nieustanny prąd wody, niosący drobniutkie cząsteczki zawieszone w wodzie. Wśród nich są też i resztki substancyj organicznych, powstałych przez rozpad trupów roślin i zwierząt. Te cząsteczki organiczne mogą być pobrane i spożytkowane przez komórki ciała gąbki. Stanowią więc jej pokarm. Cząstki nie strawione lub niejadalne gąbka wyrzuca nazewnątrz przez otwór wyrzutowy. Prąd wody, bezustannie przechodzący przez ciało gąbki, przynosi jej tkankom tlen, niezbędny do życia wszelkich organizmów zwierzęcych.

Struktura ciała gąbki.

Aby zrozumieć powyżej opisane zjawiska, musimy się zapoznać z budową gąbki. Ścianka jej ciała składa się z dwóch warstw : z warstwy wewnętrznej, wyściełającej jamę środkową, i z warstwy zewnętrznej. Pierwsza z tych warstw składa się z wysokich komórek, zwanych komórkami wicio-wemi lub kołnierzykowemi. Każda z nich zaopatrzona jest na końcu zwróconym do jamy środkowej w kołnierzyk z protoplazmy, otaczający długą ruchliwą wić. Ruchy tych wici wywołują prąd wody, przechodzący przez

ui.s.

K.tU.

pgfjËl

A.

(o

N.

,© (p

s:

to

KG.

Ryc. 80. Przekrój przez ściankę ciała gąbki o najprostszej budowie. W. S. — warstwa skórna, K. W. — komórki wiciowe, czyli kołnierzykowe, P. — pory, A. — archeocyt, S. skleroblast z wytworzoną w nim igłą, J. — jaje, K. G. — komórka gwiaździsta, N. — płaskie komórki pokrywające.

ciało gąbki. Warstwa zewnętrzna, zwa- likami doprowadzającemi z powierzchna skórną, jest bardziej skomplikowa- nią ciała, kanałami zaś wyciekowemi na: w skład jej wchodzą powierzchow- z jamą środkową (ob. ryc. 81 typ Lenne, płaskie komórki, pokrywające ciało, kon). i galareta, zawierająca liczne, luźne komórki, najprzeróżniejszych kształtów i funkcyj. W komórkach płaskich znajdują się pory. Komórki wiciowe pobierają pożywienie, ale sarn proces trawienia odbywa się w amebowatych komórkach warstwy górnej. Dokładnie niewiadomo, w jaki sposób cząsteczki pokarmu przedostają się do komórek amebowatych.

System kanałów doprowadzających może ulec dalszemu skomplikowaniu na-skutek wytworzenia się w warstwie skórnej t. zw. jam podskórnych. Gąbki o szkielecie wapiennym są zbudowane najczęściej według typu Askon, Sykon lub Leukon. Gąbki rogowe i krzemionkowe mają zwykle budowę bardzo złożoną, zależną w znacznej mierze od wytworzenia się kolonji.

Rozmnażanie się przez pączkowanie.

Gąbki mogą się rozmnażać przez pączkowanie. Młode osobniki rozwijające się w postaci pąezków nie odłączają się od organizmu rodzicielskiego. Powstają w nich oddzielne otwory wyrzutowe i komory wiciowe ; nowopowstające kanały łączą się z kanałami w ciele organizmu macierzystego. Wkońcu następuje tak głębokie zespolenie osobników młodych ze starym, że często nie można się zupełnie zorjen-tować, z ilu osobników składa się ten zespół. Poszczególne indywidua zatracają całkowicie swoją samodzielność. Mogą nawet zaginąć niektóre otwory wyrzutowe. Kolonja przetwarza się znowu w jedną całość. Wielość staje się ponownie jednością. I tylko liczne otwory wyrzutowe pozwalają nam częściowo odtworzyć historję powstawania tych tak dziwacznych tworów.

U pewnych gatunków gąbek morskich na powierzchni ciała pojawiają się kuliste brodawki, są to „pączki“ innego typa. Pączki te po pewnym czasie całkowicie się oddzielają od formy macierzystej i dają początek nowym samodzielnym . organizmom. Stwierdzono, że takie pączki są zbudowane wyłącznie z komórek jednego, typu, z t. zw. archeocytów, z któ-

Budowa gąbek może się komplikować przez rozrost na grubość warstwy skórnej i przez powiększanie się powierzchni pokrytej komórkami wiciowemi.

Ściana jamy środkowej może tworzyć liczne, promieniście ułożone wypukle-nia nazewnątrz, wysłane komórkami wiciowemi ; są to t. zw. kanały wiciowe. Często zaznaczają się one nawet na powierzchni ciała gąbki w postaci licznych brodawek. Komórki wyściełające główną jamę środkową tracą i kołnierzyki, i wici. Gąbki zbudowane w sposób powyżej opisany zaliczamy do typu Sykon.

Przy dalszem rozrastaniu się warstwy skórnej powierzchnia gąbki znowu się wygładza, kanały wiciowe zamieniają się na kuliste komory, łączące się kana-

K.Ś.

Komu/.

i)

Ą V iąkd

RS

**jjj

Ryc. 81. Schematy budowy rozmaitych typów gą

bek. 1. Typ Askon. 2. Typ Sykon. 3. Typ Leukon. O. — otwór wyrzutowy, P. — pory. K. Ś. — komora środkowa, K. W. — kanał wiciowy, K. D. •— kanał doprowadzający, K. WG. — kanał wyciekowy, Kom. W. — komora wiciowa.

rych dopiero zczasem wytwarzają się wszelkie inne komórki ciała gąbki. Owe archeocyty mają budowę bardzo prostą i są stałemi składnikami warstwy skórnej.

Wszystkie gąbki słodkowodne i niektóre morskie tworzą „pączki wewnętrzne“, czyli gemmule. Są to zbite zespoły większej ilości archeocy-tów, otoczone nieprzenikliwą, trwałą błoną. Na jesieni w naszych wodach gąbki zwykle zamierają, a w ich szczątkach pozostają niezliczone gemmule, które się nie boją ani zimna, ani suszy. Wiosną wypełzają z nich rzesze archeo-cytów, łączą się w jeden większy zespół, który przekształca się wkrótce w małą gąbeczkę o normalnej budowie. W krajach tropikalnych gemmule wytwarzają się przed nadejściem pory suchej.

Rozmnażanie się płciowe gąbek.

Rola archeocytów nie kończy się na wytwarzaniu pączków: biorą one udział i w rozmnażaniu płciowem gąbek. Jedne archeocyty przekształcają się w jaja, a inne — w plemniki. Często oba rodzaje komórek rozrodczych wytwarzają się w jednej gąbce.

Zapłodnienie i dalszy rozwój jaj odbywa się w organizmie rodzicielskim; maleńkie larwy w postaci owalnych pęcherzyków wydostają się wkrótce nazewnątrz i wiodą swobodny żywot, pływając w wodzie dzięki ruchom wici, pokrywających częściowo ich ciało. Swoboda larw trwa zwykle bardzo krótko : osiadają one na jakimkolwiek przedmiocie leżącym na dnie i przekształcają się w młodą gąbkę. Komórki wiciowe wchodzą do wnętrza larwy i tam przeobrażają się w komórki kołnierzykowe, wyściełające komory. Te zaś komórki larwy, które nie miały wici, dają początek warstwie skórnej.

Szkielet i jego budowa.

Już we wczesnych stad j ach życia osiadłego wr ciele młodej gąbki pojawiają się zaczątki szkieletu, tego bardzo skomplikowanego rusztowania, które podpiera miękkie i delikatne tkanki gąbki. Od kształtu szkieletu zależy też często ogólny jej pokrój. Części składowe szkieletu tworzą się w s k 1 e ro-.b 1 a s t a c h, w specjalnych komórkach warstwy skórnej, w postaci drobniutkich ciałek, złożonych z krystalicznego węglanu wapnia lub z koloidalnej krzemionki. Gąbki pobierają te substancje zwykle z wody ; znamy jednak pewne gatunki morskich gąbek, które mogą zapomocą swoich komórek po-prostu zjadać skały wapienne, przenikać do wnętrza brył wapienia, drążąc je niezliczonemi korytarzami i otworami. Gąbki pożerające wapień często niszczą całkowicie wapienne muszle małży morskich, lip. ostryg, powodując u nich t. zw. „chorobę piernikową“ Z pobranego węglanu wapnia lub krzemionki powstają w komórkach skleroblastów malutkie igiełki, często o bardzo złożonej budowie. Igiełki szybko rosną i wkońcu wysuwają się z ciała komórki. Przy budowie większej igły pracuje kilka komórek, które przesuwać się mogą z jednego końca igły do drugiego. Wielkie igły, dochodzące do długości kilkudziesięciu cm, są budowane przez cały zespół komórek, przez t. zw. syncycja komórkowe, t. j. przez duże masy plazma-tyczne z licznemi jądrami. Syncycja komórkowe wytwarzają też, u t. zw. gąbek rogowych skomplikowany szkielet z przeplatających się włókien s p o n g i n y, substancji zbliżonej pod względem budowy chemicznej do jedwabiu. U gąbek o szkielecie krzemionkowym poszczególne igły łączą się ze sobą zapomocą substancji organicznej lub zespalają się ze sobą krzemionką.

Ryc. 82. Różne typy igieł gąbek. A — igły wapienne, B i C — igły krzemionkowe, D — igły krzemionkowe gąbek rogowo-krzemionkowych.

Kształt igieł gąbek i ich wielkość są niesłychanie urozmaicone. Czasami igły leżą luźno w ściankach ciała; częściej jednak tworzą jednolity szkielet. U t. zw. gąbek szklanych ma on wygląd najcudowniejszej brabanckiej koronki z subtelnych nici szklanych. Znane też są gąbki zupełnie szkieletu pozbawione. Szkielet zwarty i twardy charakteryzuje gąbki wapienne, zamieszkujące burzliwe wody przybrzeżne wespół z gąbkami rogowemi o giętkim i elastycznym szkielecie spongino-wym.

Od czego zależy kształt gąbki.

W spokojnych wodach głębin morskich rozwijają się głównie wysmukłe, kruche i delikatne gąbki szklane. W wodach słodkich występują jedynie gąbki krzemionkowe. Kształt ich ciała jest zależny od warunków życia. Jeden i ten sam gatunek wytwarza w wodach bieżących płaskie i zbite placuszki lub cieniutkie kożuszki na kamieniach, a w wodach stojących delikatne, bogato rozgałęzione krzaczki.

Kształty gąbki zależne są od sposobu jej wzrostu, gdyż ze względu na brak układu mięśniowego gąbki nie mogą prawie zupełnie aktywnie wpływać na zmianę swego wyglądu. Jedynie w okolicach otworów wciekowych (por) i wyrzutowych występują komórki kurczliwe, zamykające je i o-twierająee. Brak też gąbkom systemu nerwowego. Zasadniczo wszystkie ko-morki mogą przyjmować bodźce i reagować na nie. . Mają tu znaczenie przedewszystkiem bodźce mechaniczne i chemiczne, na które gąbki reagują kurczeniem swojej warstwy skórnej i zamykaniem otworów. Na światło wrażliwe są jedynie wolno pływające larwy gąbek.

Regeneracja.

Gąbki dość dobrze znoszą skaleczenia: rany stosunkowo szybko zabliźniają się i gąbka rośnie dalej normalnie; nie występuje tu jednak prawie zupełnie zjawisko regeneracji (—> Regeneracja), czyli odtwarzania utraconych części. Ten brak zdolności regeneracyjnych jest tern dziwniejszy, że gąbki wykazują jednocześnie umiejętność odtwarzania całego organizmu z porozrywanych jego kawałków. Ciało żywej gąbki można porozrywać na drobne cząstki i przetrzeć je przez gęste sito, powstanie w ten sposób mieszanina z najrozmaitszych komórek. Po pewnym czasie niektóre komórki, prawdopodobnie głównie archeocyty, amebowatemi ruchami zbliżają się do siebie i łączą w większe grupki, z których tworzą się potem masy kuliste. Na drodze szeregu przeobrażeń wytwarzają się w nich komórki wiciowe, kanały i warstwa skórna, a wkońcu powstaje nowa normalna gąbka. To zjawisko graniczy już przecież niemal z cudem. Stwierdzono nawet, że po przesianiu dwóch gąbek należących do

T. Wolski.

różnych gatunków i przemieszaniu powstałych z nich szczątków komórki należące do każdego z tych gatunków wyodrębniły się i zjednoczyły, wytwarzając znowu dwie różne gąbki.

Współżycie gąbek z innemi zwierzętami.

Z innych ciekawostek życia gąbek zasługuje na uwagę ich współżycie z innemi zwierzętami. Nieruchome, pełne jam i korytarzy ciała gąbek są znako-mitem schronieniem dla najprzeróżniejszych zwierząt. W ciele niektórych gąbek głębinowych znajdowano czasami setki mieszkańców : na powierzchni gąbek i w jamach ich ciał żyły stale różne inne gąbki, liczne pierścienice, małże, skorupiaki i szkarłupnie. lst-obfitość pokarmu, a rak ukrywa się w ciele obrastającej go gąbki przed nieprzyjaciółmi, którzy gąbek nie jadają. Gąbki mają widać smak niezbyt wytworny, gdyż nie są pożerane przez inne zwierzęta. Oprócz tego większość gąbek ma też swoisty zapach, bardzo nieprzyjemny dla człowieka. Mimo to już w średniowieczu połykano palone gąbki jako lekarstwo na chorobę wola, choć dopiero w ostatnich latach uzasadniono słuszność tej kuracji, wykrywając w ciele gąbek znaczne ilości jodu. Nasz lud dotąd leczy się na reumatyzm, wcierając w obolałe członki proszek z suszonych słodkowodnych gąbek, zawierający ostre, mikroskopowe igiełki krzemionkowe.

Simm K.: Gąbki słodkowodne. Lwów-Warszawa.

Ryc. 83. Muszla małża zniszczona częściowo przez gąbkę.

nieje szereg gatunków zwierząt, które nie zostały nigdy znalezione poza ciałem gąbek. Tak np. we wnętrzu pewnej szklanej gąbki żyje para raczków, które przenikają do jej wnętrza w młodości, a potem już jako dorosłe nie mogą wydostać się nazewnątrz przez zbyt małe dla nich otwory w jej ciele. Przymusowi lokatorzy rozmnażają się we wnętrzu gąbki i dopiero larwy, wychodzące z ich jaj, mogą opuścić ciało gąbki, by po pewnym czasie zkolei stać się znowu dożywotnimi więźniami w ciele innej gąbki.

Gąbki ze swej strony mogą osiedlać się na ciele różnych gatunków raków i wraz z niemi odbywać podróże. W tej spółce zyskują obie strony. Gąbka dzięki ruchliwości raka ma zapewnioną

GDAŃSK. (Tabl. 67—68).

Dzieje Gdańska.

Nie wiemy nic pewnego o dacie założenia Gdańska.

Po raz pierwszy, i to w formie niewątpliwie słowiańskiej (Gyddanyz), zjawia się ta nazwa w historji w roku 997, kiedy przybywa tu Wisłą św. Wojciech, udający się na misję pruską. Wówczas już był Gdańsk grodem słowiańskim, w skład państwa Bolesława Chrobrego wchodzącym. W roku 1148 ukazuje się bulla papieska przyłączająca całe Pomorze nadwiślańskie wraz z Gdańskiem do biskupstwa kujawskiego z siedzibą we Włocławku (stan ten przetrwał do r. 1818). W roku 1308 podstępnie zdobywają Gdańsk krzyżacy, poczem wycinają część jego ludności, niedobitków wyganiają, miasto zrównane zostaje z ziemią. Historycy niemieccy tłumaczą tę ogromną — jak na owe czasy — rzeź okolicznością, że krzyżacy „nie mieli dość

(1410)

nie zdołał

wojska, aby zostawić w Gdańsku silny garnizon.Panujący wówczas w Polsce Władysław Łokietek nie uznał, rzecz jasna, zajęcia Gdańska: przez długie lata wojował o Gdańsk z Zakonem i procesował się z nim przed trybunałem papieskim. Jego syn Kazimierz Wielki wojny z Zakonem wprawdzie zaprzestał, ale ani z Pomorza, ani z Gdańska nie zrezygnował. Wojnę z krzyżakami przedsięwziął dopiero Władysław Jagiełło ; mimo wspaniałego jednak zwycięstwa pod Grunwaldem osiągnąć swych celów politycznych: Pomorze i Gdańsk pozostały nadal pod władaniem krzyżaków. Zbuntował się wprawdzie Gdańsk przeciw swym władcom na wieść o polskiem zwycięstwie i wysłał do Jagiełły trzech posłów z adresem hołdu i wierności. Po ich jednak powrocie do Gdańska kom-tur krzyżacki kazał ich zaaresztować i ściąć. Byli to dwaj burmistrze : Letz-kow i Hecht, oraz radny Gross. Powrócił Gdańsk do Polski dopiero w roku 1454, za Kazimierza Jagiellończyka, i przez trzy wieki zgórą wierności jej dochował. Oczywiście nie obyło się bez tarć i zatargów na tle gospodar-czem, czy też gdy chodziło o przywileje miasta, lecz zatargi te, które za Stefana Batorego zmusiły Polskę aż do działań zbrojnych, znikły później niemal zupełnie. Począwszy od końca XVI wieku, stosunki Gdańska z Polską układają się najzupełniej pomyślnie.

Od pogromu z 1308 r. ludność Gdańska oczywiście była w większości niemiecka, od połowy XVI wieku protestancka, ale nigdy w żadnej wojnie zewnętrznej Gdańsk nie stanął po stronie przeciwników Polski. Nie sentymenty, ale realizm dyktował taką politykę gdańskiemu mieszczaństwu, bo Gdańsk, jako główny port Rzeczypospolitej, czerpał ze swego geograficznego położenia pokaźne zyski.

Rozwój Gdańska rozpoczyna się z chwilą uzyskania w wieku XIV prawa miejskiego, a więc samorządu, i postępuje odtąd szybko naprzód. Głównemi źródłami dobrobytu miasta były handel i żeglarstwo. Dzięki nim wysunął się Gdańsk na czoło miast pruskich, a później nadbałtyckich. Na początku wieku XIV był jeszcze mało-znaczącym portem, w końcu tegoż wieku związał się z potężną Hanzą i wnet aż po wiek XVII odgrywał w związku miast hanzeatyckich decydującą rolę. Największy rozkwit dawnego Gdańska przypada jednak na czasy polskie, na koniec XV wieku, a później na okres przed wojnami szwedzkiemi.

Z tych też czasów datuje się cały szereg pamiątek polskich w Gdańsku. Jest ich tu pełno i do dziś świadczą one o związkach miasta z Polską. Wędrując po pełnych uroku ulicach starego Gdańska, raz po raz napotykamy to orły polskie na bramach miejskich i drzwiach domów, to statuę Zygmunta Augusta na szczycie wieży pięknego ratusza, to znów medal jony Zygmunta III i Władysława IV w t. zw. Dworze Artusa.

Tradycje dawnego polskiego Gdańska, mimo wszelkich usiłowań usunięcia ich przez obecnych gospodarzy Wolnego Miasta, trwają do dziś. Do dziś także przetrwała łączność dawnego Gdańska z Polską w dziedzinie nauki i sztuki oraz pamięć o artystach i uczonych gdańskich, którzy, jak astronom Heweljusz, sztycharze Falek i Chodowiecki, przynależność swą do państwa polskiego wyraźnie stwierdzali.

W wieku XVIII czasy saskie znamionuje upadek portu i zubożenie miasta. Ale nawet wówczas, gdy w roku 1754 hucznie obchodził Gdańsk trzechsetletnią rocznicę swego oswobodzenia od krzyżaków, liczył 77.000 mieszkańców, był więc jednem z największych i najbogatszych miast Europy.

W czasie pierszego rozbioru (1772) Gdańsk nie podzielił losu Pomorza i nie dostał się Prusom : był nadal portem polskim, ale droga doń wiodła teraz przez ziemie pod obcem znajdujące się panowaniem. Podupadł więc bardzo, bo Prusy decydowały o cłach, a używały ich jako środka presji. Dostał słę Gdańsk Prusom dopiero przy drugim rozbiorze (1793), nastrój anty-pruski był jednak w mieście tak wielki, że musiały je wojska pruskie brać siłą. W roku 1797 powstało sprzy-siężenie, mające na celu wywołanie w Gdańsku powstania przeciw Prusom, ale spisek wykryto i udaremniono. Ludność miasta niełatwo oswoiła się z nowym stanem rzeczy. Z pośród wybitnych gdańszczan wielu złożyło swe godności w zarządzie miasta, wielu opuściło miasto rodzinne na zawsze.

W roku 1807, kiedy Napoleon odbudował Wielkie Księstwo Warszawskie, został wyzwolony i Gdańsk: utworzono zeń wolne miasto. Od Polski odcięty był Gdańsk przez pruski „korytarz“, co znów jego komunikację z natural-nem zapleczem znacznie utrudniało. To też, gdy po klęsce Napoleona zanosiło się na nowe zmiany terytorjalne w Europie, senat gdański zabiegał i w Londynie, i w Paryżu, i na kongresie wiedeńskim, aby zapewniono mu terytorjalną łączność z Polską. Taki bowiem jest nakaz i historji, i ge-ografji. Wiedział o tern Bismarck i niejednokrotnie w ciągu swego długiego żywota powtarzał, że jeśli Polska odzyska znów niepodległość, to i Pomorze i Gdańsk będą dla Prus stracone.

Wolne Miasto Gdańsk.

Tak się też stało. W listopadzie 1918 roku naród polski odzyskał swą niepodległość ; traktat wersalski z 28 czerwca 1919 roku zawiera następujące postanowienia co do Gdańska: Gdańsk, choć jest dziś miastem o ludności przeważnie niemieckiej, zostaje od Niemiec odłączony, bo Polska musi mieć „wolny i pewny dostęp do morza“ ; Gdańsk wraz z najbliższemi okolicami tworzy wolne miasto z zupełną autonom ją w swych sprawach wewnętrznych ; znajduje się on pod opieką Ligi Narodów, która gwarantuje jego konstytucję i jest w Gdańsku reprezentowana przez wysokiego komisarza; komisarz jest przede wszy st-kiem rozjemcą pierwszej instancji między Wolnem Miastem a Polską.

Polska ze swej strony posiada w Gdańsku szereg daleko idących uprawnień: obszar Wolnego Miasta włączony jest do jej obszaru celnego; koleje gdańskie (z wyjątkiem lokalnych) znajdują się pod zarządem polskich kolei państwowych ; z portem ma Polska zapewnioną bezpośrednią i własną komunikację pocztową, telegraficzną i telefoniczną ; bierze udział w administracji portu za pośrednictwem specjalnej rady, na czele której stoi obywatel państwa neutralnego, ale w łonie której połowę członków i urzędników stanowią Polacy, a połowę gdańszczanie; wreszcie sprawy zagraniczne Wolnego Miasta znajdują się pod kierownictwem Polski. Reprezentuje Rzeczpospolitą w Gdańsku komisarz generalny. Nie jest więc Gdańsk żadnem „państwem“, nie ma żadnych praw suwerennych ; tworzy swoistą bardzo „społeczność“ w ramach życia polskiego i tylko Polska cieszy się na terenie Wolnego Miasta całym szeregiem praw, tworzących razem system, który można nazwać suwerennością cząstkową. Obywatele polscy mają z tego tytułu szereg uprawnień, mogą np. w Wolnem Mieście przebywać i wykonywać czynności gospodarcze, słowem nie są, a przynajmniej nie powinni być tam traktowani jako cudzoziemcy. Ludność polska w Gdańsku ma zagwarantowane, zarówno w traktacie wersalskim, jak i w późniejszych układach i umowach, swe prawa jako mniejszości, np. w zakresie szkolnictwa. Obok szkół powszechnych polskich istnieje w Gdańsku polskie gimnazjum.

Wiek zgórą panowania pruskiego w Gdańsku zmienił jednak zasadniczo charakter i nastroje tego miasta. Z wielkiego portu handlowego stał się Gdańsk miastem garnizonowem i portem wojennym. Wymarły dawne rody patrycjuszów gdańskich, którym nie-mieckość nie przeszkadzała utrzymywać ożywionych związków kulturalnych z polskością. Nie znikła, rzecz jasna, u kupiectwa gdańskiego świadomość, że Polska przedewszystkiem jest naturalnym dla Gdańska „hinter-landem“ i nieraz kupiectwo to polemizowało z rządem polskim, gdy ten przystępował do budowania kolei żelaznych i kanałów lub regulacji rzek. Ale głos tego kupiectwa — bądź co bądź głos interesu ekonomicznego — zbyt był słaby, aby nazajutrz po odbudowie państwa polskiego zagłuszyć w Gdańsku głos jego sprusaczonego w większości mieszczaństwa oraz napływowych, przeważnie urzędniczych, elementów z różnych okolic Niemiec, a więc głos politycznej namiętności.

Niełatwe więc było współżycie Polski z Gdańskiem przez pierwsze trzynaście lat istnienia Wolnego Miasta (1920—1933). Podeżre- wojny z bolszewikami w r. 1920 Gdańsk nie chciał pozwolić na przewóz amunicji francuskiej do Polski. Realizacja najdrobniejszego prawa Polsce przez traktat wersalski przyznanego wymagała zawsze długiego procesu. Senat gdański, stosujący wobec Polski taktykę stałego zaogniania stosunków, nie opuszczał żadnej instancji i każdą sprawę załatwioną uważał za swoją klęskę. Był taki okres w latach 1921—1933, kiedy każda niemal sesja Rady Ligi poświęcona była sporom polsko-gdań-skim. Polityka senatu była tu zresztą tylko odbiciem polityki Niemiec wobec Polski. Aczkolwiek pod względem prawnym wszelkie węzły Gdańska z Niemcami zostały w traktacie wersalskim zerwane, zagadnienia polsko-gdańskie pozostawały ciągle pod wpływem stosunków polsko-niemieckich.

Stosunki polsko - gdańskie musiały jednak ulec zmianie z chwilą złagodzenia się od maja 1933 r. tarć politycznych polsko-niemieckich, a przede wszystkiem po zawarciu przez Polskę i Niemcy układu, wykluczającego na lat dziesięć użycie oręża w ich ewentualnych sporach (styczeń 1934 r.). Choć od 28 maja 1933 senat gdański jest narodowo-socjalistyczny, współpraca z nim Polski układa się lepiej niż z poprzedniemi władzami Wolnego Miasta. Żałować tylko należy, że błędna polityka poprzedników, spotęgowana skutkami światowego kryzysu gospodarczego, mści się jeszcze na położeniu gospodarczem Wolnego Miasta. Polska nie ma i nie miała nigdy zamiaru szkodzić w czemkolwiek Gdańskowi ani uszczuplać w ramach istniejącego porządku rzeczy praw kultury niemieckiej w Gdańsku, ma natomiast prawo domagać się od Gdańska lojalnej współpracy, która zresztą leży całkowicie w interesie Wolnego Miasta.

Port gdański.

Do roku 1928 naładowanie towarów w porcie gdańskim stale wzrastało.

B—A—-

Oto tabliczka wykazująca, jak korzystnie odbiła się na obrotach Gdańska odbudowa niepodległej Polski.

W tonnach:

Lata    Przywóz    Wywóz    Razem

1913    1,233.600    878.400    2,112.000

1928    1,833.000    6,783.000    8,616.000

Jak widzimy, masa towarów przeładowywanych w porcie gdańskim podniosła się w czwórnasób. W statystyce portówr bałtyckich Gdańsk przesunął się z miejsca 13-go na 1-sze (przed Kopenhagą i Stockholmern) i stał się 10-ym zrzędu w szeregu największych portów europejskich. Od roku 1929 zaczyna się port gdański cofać i w roku 1933 jego obroty wyniosły ogółem tylko 5,193.000 tonn. Nie utracił przez to swego miejsca w statystyce bałtyckiej i europejskiej, bo kryzys światowy wszędzie wielkie spowodował spustoszenie. Obecnie Polska, chcąc zabezpieczyć nad Bałtykiem swoje najżywotniejsze interesy polityczne i gospodarcze, stworzyła nowy, potężny port morski (-» Gdynia), tak iż obecnie musi Gdańsk dzielić z Gdynią obrót towarowy Polski z zagranicą. Polska jest już mocarstwem poważnem o dużej niezależności gospodarczej, to też będzie mogła wyżywić i Gdańsk, i Gdynię. Gdańsk zresztą nie ma innego wyboru: gdyby był odcięty od Polski granicą polityczno - celną, jego obrót portowy spadłby daleko poniżej poziomu w roku 1913. A dzięki Polsce, nawet w ciężkim roku 1933, obrót ten wyniósł dwa i pół raza więcej niż obrót najlepszego roku przedwojennego.

K. Smogorzewski.

Z prac o Gdańsku wymienić przede-wszystkiem należy: Gdańsk. Przeszłość i teraźniejszość. Praca zbiorowa pod redakcją Ś t. Kutrzeby, Lwów 1928, w której zestawiono literaturę przedmiotu. Zob. też : Askenazy S. Gdańsk a Polska, Warszawa-Kraków 1919 (lub wyd. późniejsze).

GDYNIA. (Tabl. 69—71). Decyzja zbudowania własnego portu na polskiem wybrzeżu zapadła w r. 1920, kiedy „czerwona" arm ja szła na Warszawę i kiedy „wolny i pewny" dostęp Polski do morza przez Gdańsk okazał się ani niebardzo wolnym, ani niezupełnie pewnym.

Budowa portu gdyńskiego.

Miejsce budowy nowego portu wybrano w Gdyni, na terenie małej wsi rybackiej, gdzie już wpobliżu wybrzeża głębokość morza sięga 14 metrów, kiedy zanurzenie statków oceanicznych średniej wielkości nie przekracza 12 m. Dziwnym zbiegiem okoliczności już inżynierowie Władysława IV projektowali budowę portu w tern miejscu, lecz nie doszła ona do skutku. W r. 1923 ukończono pierwszą prowizoryczną instalację, złożoną z mola długości 420 m i z odnogi linji kolejowej. Poświęcenie tego pierwszego prowizorycznego portu gdyńskiego odbvło się 23. IV. 1923 r.

Potem dopiero zabrano się do budowania portu właściwego. Budował go rząd na mocy ustawy sejmowej z 23 września tegoż roku. Prace szły dość opieszale z powrodu trudności finansowych i politycznych i dopiero od ro-tN.y

v«.

*    : «jaA*«.

%>    J    i

*

. r

Ryc. 84. Szkic zatoki Gdańskiej.

ku 1926 praca w Gdyni zawrzała; jej organizacji. Z małej, zaledwie 500 duszą był ówczesny, cztery lata swój mieszkańców liczącej wioski rybackiej urząd sprawujący minister przemysłu stworzjdiśmy miasto o imponujących i handlu inż. Eugenjusz Kwiatkowski, gmachach publicznych, którego ludność Kilkakrotnie w szczegółach zmienia- przekracza już 30.000, stworzyliśmy naj-ny i uzupełniany, pierwotny plan por- większy i najbardziej nowoczesny port na tu został wykonany i dnia 8 grudnia Bałtyku (-> Porty morskie).

1933 r., w związku z zakończeniem za- Port gdyński, który jest dumą sadniczego, ale jeszcze nie ostatniego i chlubą Rzeczypospolitej, powinien etapu rozbudowy, odbyła się w Gdyni poznać każdy Polak. Już dziś, zarówno druga uroczystość poświęcenia. Przy od strony morza, jak i od strony lądu, tej okazji podniesiono słusznie, iż Pol- przedstawia się on imponująco. Ma 850 ska nie zmarnowała nad morzem hektarów powierzchni, 50 dźwigów pierwszych lat piętnastu swej nowej różnego rodzaju, falochrony długości niepodległości. W szybkiem tempie odro- 2,5 km, nadbrzeża długości prawie biła zaniedbania całych wieków. Orjen- 9 km, 17 składów portowych o po-tując na morze swoje gospodarstwo, nie- wierzchni 120 tys. m², wreszcie tory rozerwalnie się z morzem związała.    kolejowe długości około 150 km.

Jak wygląda dzisiaj port gdyński.

Port gdyński dzieli się na port zewnętrzny, powstały przez tworzenie Rozwój Gdyni jest wspaniałym do- sztucznych moli, oraz port wewnętrz-wodem polskiej żywotności i polskiej ny, stworzony w lądzie przy pomocy

■im

lîjji.Liiiil i!|||i|iiS bl iliiïîSîllillîïÜlïiliillüiin

........

//

.    J**

^Æ

KANAt POATOWV

SS^

'&à

m* BASEN

[o WÇCLOWr

awanłokt

Reda

——Æ-ÆBj

^^öönn

e^&MENM>tVt>N|OHy

Âtgaeofffe

sÉMl

° **izvdwita

Ryc. 85. Plan portu w Gdym.

bagrowania (pogłębiania dna). Port zewnętrzny, ograniczony od morza łamaczem fal, składa się z awanportu, połączonego z basenem Północnym (służącym celom naszej marynarki wojennej), i basenem Węglowym, dalej z basenu Południowego, gdzie mieści się stocznia gdyńska i koncentrują się urządzenia dla przemysłu rybnego (basen dla postoju kutrów rybackich, chłodnia i hala rybna, składy śledzi i t. p. ), i wreszcie z basenu Prezydenta, jeszcze nie ukończonego. Tu skoncentrowany jest ruch przybrzeżny i turystyczny (przystań Żeglugi Polskiej).

Dwa ostatnie baseny mają oddzielne wjazdy; do innych, a także do portu wewnętrznego, wjeżdża się przez awanport, a raczej przez jego kanał wejściowy. Przedłużeniem tego kanału jest kanał Portowy. Prócz niego składa się port wewnętrzny (obecnie) z dwóch basenów głęboko wcinających się w ląd: z basenu im. marszałka Piłsudskiego i basenu im. ministra Kwiatkowskiego ; projektowane jest dalsze powiększenie ich liczby.

Nadbrzeża i mola noszą różne nazwy. Leżące wprost kanału ujściowego molo nazywa się Pasażerskiem, bo tu koncentruje się ruch podróżnych, tu wystawiono dworzec kolejowy pasażerski i towarowy Gdynia-port (niezależnie od istniejącego już w innem miejscu dworca osobowego i towarowego dla miasta). Korzystają z niego przedewszystkiem emigranci, choć i liczba innych podróżnych stale wzrasta. Ciągnące się nad basenem im. marszałka Piłsudskiego nadbrzeża zajęte są przez szereg składów, • nadających się do przeładunku i przechowania transportów drobnych przesyłek. Tu stoją także magazyny do składowania cukru i owoców (z dojrzewal-nią bananów), dalej chłodnia portowa, magazyny do przechowywania i sortowania tytoniu, łuszczarnia ryżu, olejarnia, składy drzewa i t. p.

Na nadbrzeżach basenu im. ministra Kwiatkowskiego pomieszczone zostały magazyny bawełny i cukru; basen ten włączony został do utworzonej w Gdyni t. zw. strefy wolnocłowej (składy towarów przeznaczonych do wwozu tranzytowego, bez cła, np. do Czechosłowacji). Kapitanat portu, urząd celny i odpowiednie składy znajdują się na nadbrzeżu Pilotowem na południowej stronie wejścia do portu wewnętrznego. Stąd wyruszają piloci, gdy statek, podjechawszy do portu gdyńskiego, sygnalizuje syreną swe przybycie.

Opis wszystkich basenów wraz z wyposażeniem podaje niniejsza tabelka:

Baseny

Pow. w ha

Dług.

nadbrz.

Głęb. w m

Środki przeładunkowe

Magazyny i składy

Niewykończone

97

600

10—12

Projektuje się 4 dźwigi 3—5 t

Składy wolnocłowe Powierzchn. 8000 m'J

Basen im. Marsz. Piłsudskiego

27

2748

9—10

24 dźwigi o nośności 1*5—5 tonn

Basen im. Ministra Kwiatkowskiego

16

1090

8 dźwigów o noś. 3 tonn

10 składów og. pow. 94.388 m*. Chłodnia mieszcząca 700 wagonów ładunku. Zbiorniki melasowe na 15.000 t. Łuszczarnia ryżu z produkcją roczną 150.000 t. Olejarnia z produkcją roczną 100.000 tonn

Składy o powierzchni 12.000 m!

Basen Węglowy

?3

1579

8—9

Basen Południowy

2 dźwigi ze zdolnością przeładowywania, każdy po 600 t na godz., 3 mostowe dźwigi 2⁻5—7 t, 6 bramowych dźwigów po 7 t. Jeden dźwig pływ., 1 wywrotnica (32 tonn)

23

1675

6-9

4 dźwigi po 7 t 1 dźwig pływ.

Basen Prezydenta

25

K50

2 składy o pow. 2.670 m!. Chłodnia rybna 2.500 m!

2 składy o pow. 1.230 m¹

Rola Gdyni w życiu gospodarczem Polski.

Aczkolwiek znaczenie polityczne Gdyni jest ogromne — bo najdobitniej wykazuje światu, że niema mowy o tern, aby Polska mogła ze swego wybrzeża morskiego i z terytorjalnego doń dostępu zrezygnować — budowa portu gdyńskiego potrzebna była Polsce z innego jeszcze powodu. Na tern, że za pośrednictwem własnego portu utrzymujemy bezpośrednio stosunki handlowe zę światem, zarabia Polska rocznie dziesiątki miljonów złotych, które nie dostają się do kas obcych kolei żelaznych, obcych towarzystw okrętowych i obcych pośredników. Port gdyński zaczął funkcjonować

'6000000 900000 5000000 500000 4000000 500000 5000000 500000 2000000 500000 1000000 500000

1323 1924 192*5 1326 19?? 1926 1929 -1930 1531 1532 133J

Ryc. 86. Krzywa obrotu towarowego portu gdyńskiego przez 10 Jat jego istnienia.

dopiero w r. 1924. Tego roku wpłynęło doń 27 statków o łącznej pojemności 14.352 tonn. W roku 1933 liczba statków wpływających wyniosła 4355, a ich łączna pojemność dosięgła cyfry 3,425.600 tonn. Już w roku 1932 ruch statków w Gdyni był większy niż w Gdańsku lub Stockholmie i Gdynia zajęła wówczas pierwsze po Kopenhadze miejsce wśród portów bałtyckich.

Dzisiaj jest Gdynia pod względem wymiany towarowej bezwzględnie pierwszym portem na Bałtyku, bije bowiem nawet Kopenhagę. Jest Gdynia siedzibą trzech polskich towarzystw żeglugowych, zapewniających jej regularne połączenie z głównemi portami Europy i Ameryki. -Wliczając w to również towarzystwa żeglugowe obce, ma dziś Gdynia około 40 linij regularnych, wiążących ją ze wszystkiemi ważniejszemi portami świata.

Wybudowanie własnego portu na własnem wybrzeżu pozwoli Polsce na zupełnie już normalne zorganizowanie i ekonomicznie najzdrowsze wyzyskanie swego dostępu do morza. Role Gdyni i Gdańska są tu jednakowe. Energja i żywotność Polski okazała się silniejsza od wszelkich przeszkód stawianych jej na tej drodze.

Oto jak wygląda udział obu portów Polski w handlu zagranicznym Polski w przeciągu ostatniego dwunastolecia (w tonnach) :

Lala

Cały handel zagraniczny

Przez Gdańsk

Przez Gdynię

Przez oba porty

C-J 00 co C1CJCO

a a a

13,117.000

25,589.000

16,370.000

971.000

8,616.000

5,193.000

1,957.000

6,106.000

971.000

10,573.000

11,299.000

Widzimy więc, że kiedy w ro- nego, to w r. 1928 — kiedy nasz han-ku 1922 przez porty polskie (a raczej del zagraniczny osiągnął swe najlepsze przez Gdańsk tylko, bo Gdynia je- wyniki — proporcja ta wyniosła już szcze nie funkcjonowała) przeszło tyl- 41,3°/₀. W r. 1933, w czwartym roku ko 7,4°/₀ polskiego handlu zagranicz- światowego kryzysu, spadła znacz-

nie — w porównaniu ze szczytem roku 1928 — pojemność naszego handlu zagranicznego, ale obrót przez porty jeszcze się powiększył i wyniósł 69°/0 łącznej sumy naszego przywozu i wywozu w tonnach. Ponieważ przez morze idą przeważnie towary masowe, a więc tańsze w przeliczeniu na jednostki wagi, przeto pod względem wartości udział naszych portów jest w naszym handlu zagranicznym nieco mniejszy. I on przecież wzrasta, i to znacznie : z 25°/₀w r. 1928 podniósł się w r. 1933 do 53°/₀ ! Niema żadnych poważnych obaw, aby pojemność i wartość naszego handlu zagranicznego miała spadać, a zatem w ciągu paru lat najbliższych obroty przez Gdynię i Gdańsk nietylko nie powinny się zmniejszać, ale powinny wzrastać. Narzucony nam przez zachowanie się poprzednich władz Wolnego Miasta okres konkurencji Gdyni z Gdańskiem już się skończył. Wchodzimy obecnie. miejmy nadzieję, w okres harmonijnej, dla obu stron korzystnej współpracy. K. Smogorzewski.

Literatura o Gdyni liczy już dziś szereg prac, łatwo naogół dostępnych. Wobec szybkiego tempa robót w porcie najciekawsze dla dzisiejszego stanu Gdyni są wydawnictwa najnowsze, jak: J. Borowik: Gdynia, port Rzeczypospolitej, Toruń 1934, oraz T. Spitzer: Gdynia i jej znaczenie dla gospodarstwa Polski, Kraków 1934.

GENTLEMAN. Gentleman (dżentelmen) nie kłamie — oto najczęstsza odpowiedź, jaką daje Anglik na bardzo trudne pytanie, co to jest „gentleman“. Gentleman nie skłamie, aby przez kłamstwo osiągnąć jakąś korzyść mate-rjalną, gentleman nie skłamie, nawet gdy chodzi o jego bezpieczeństwo osobiste, jeżeli przez kłamstwo może wyrządzić komuś szkodę moralną. Ale to, że gentleman nie kłamie, nie znaczy, żeby nieproszony i niepytany ciął — jak to się u nas mówi — każdemu prawdę w oczy. Przeciwnie, prawdziwy gentleman jest dyskretny. Nie wtrąca się do cudzych spraw, nie wypytuje spotkanych ludzi, co robią, czem się interesują tylko nato, aby ich krytykować czy to w oczy, czy za oczy. Gentleman nie korzysta już nietylko z tajemnicy, którą mu ktoś zawierzy, ale nie powtarza wyznań czy sądów wypowiedzianych wobec niego bez zastrzeżenia sekretu, bo wie, że to, co ktoś mówi pod wpływem czy wzruszenia, czy zniechęcenia, czy podniecenia, często nie ma nic wspólnego z charakterem człowieka. Powtarzanie takich słów mogłoby postawić mówiącego je w złem świetle i byłoby zdradą zaufania, jakie ten ktoś okazał gentlemanowi. W prawie angielskiem do dziś jeszcze wszystkie niemal przestępstwa, jak kradzież, oszustwo, podpalenie i t. d., określa się mianem : felony. Felo-ny to stary średniowieczny wyraz, oznaczający zdradę wobec feudalnego pana, zdradę zaufania, zdradę lojalności; za taką samą zbrodnię felony uważa gentleman korzystanie z czyjejś nieostrożności lub słabości i rozpowszechnianie o niej wiadomości. Gentleman jest lojalny w stosunku do każdego, z kim przestaje ; nie robi żadnej różnicy między ludźmi, których zna dobrze, a ludźmi spotykanymi niedawno; nie robi różnicy między ludźmi ze względu na ich stanowisko społeczne czy finansowe. Lojalność ta polega na tern, że gentleman traktu-j e wszystkich poważnie: nie uważa nikogo za przedmiot kpin, nie bagatelizuje żadnego zwrócenia się do niego po pomoc czy objaśnienie; udziela tego objaśnienia czy pomocy, jeżeli może; jeżeli nie jest w mocy ich udzielić, zawiadamia o tern niezwłocznie. Lojalność ta jest podstawą wszelkich umów między gentlemanami. Bo gentleman dotrzymuje swoich przyrzeczeń. Nie daje ich lekkomyślnie, o nie ! — rozważy dobrze sprawę, zanim zobowiąże się do czegoś, i odmówi wręcz, jeżeli wie, że czegoś nie będzie mógł zrobić. Ale raz przyjąwszy zobowiązanie, zrobi wszystko, poświęci czas, siły, majątek, zdrowie, życie nawet, gdy przyjdzie mu je spełnić. Od początku wieku XX-go utarło się nawet powiedzenie w sprawach handlowych (a nawet i politycznych) : „the gentlemen agreementu — „umowa między gentlemanami“. To nie pisana umowa, ale układ zawarty ustnie, w którym dwaj wspólnicy czy kupcy zawierzają sobie wzajemnie w przekonaniu, że mają nawzajem do czynienia z gentlemanem, który będzie lojalny w dotrzymaniu zobowiązania i tłumaczeniu warunków umowy. Bo w każdej umowie, choćby nie wiedzieć jak opisanej w mnóstwie paragrafów i zastrzeżeń, zawsze znajdzie się miejsce, które jeden z umawiających się może tłumaczyć na swoją korzyść, a na szkodę drugiego — w „the gentlemen agreement“ takie tłumaczenie na korzyść jednego z partnerów jest zgóry wykluczone.

Gentleman nigdy bowiem nie korzysta ze swojej przewagi, czy to umysłowej, czy materjalnej nad kimś drugim, aby wyzyskać go dla swoich osobistych celów (albo nawet i dla celów ogólniejszych). Szantaż, chęć wymuszenia jest w oczach Anglików największym zarzutem, jaki można wytoczyć przeciw człowiekowi. Na takiego osobnika, który chce coś wymusić przestrachem, mają oni nawet wyraz, któremu odpowiedniego nie ma żaden inny język na kontynencie — taki człowiek nazywa się : the bully (mniej więcej : byk, byczek, a zatem niemądra, złośliwa, nieopanowana siła fizyczna), a postępować tak, jak on, nazywa się: to bully, Z największą pogardą odnoszą się Anglicy do człowieka, który nietylko nie ma litości nad słabością innych lub ich upadkiem czy błędem, ale jeszcze chce z tego korzystać dla swoich celów. A nie trzeba sobie wyobrażać, że słowo : to bully znajduje się tylko w mowie ludzi wykształconych; używają go także i warstwy t. zw. niższe, bo w całem społeczeństwie angielskiem istnieje niechęć do wymuszenia. I tak samo słowa „gentleman“ używa narówni z warstwami wykształconemi angielski robotnik czy wieśniak, kiedy chce pochwalić swego sąsiada lub znajomego lub kiedy go chce zganić ; kiedy mu powie : y ou are no gentleman (nie jesteś gentlemanem), to jest to wielką naganą. Dawniej słowo gentleman odnoszono tylko do szlachty herbowej lub do ludzi dobrze, albo majętnie urodzonych, ale już od początku wieku XVIII rozszerza się pojęcie gentlemana na każdego człowieka, który się jak gentleman zachowuje, bez względu na swoje pochodzenie. Tak określa to w swojem sławnem czasopiśmie „The Tatler“ („Gaduła“ — 1709—1711) jego redaktor Ryszard Steele : „Nazwa gentlemana nie powinna być nigdy łączona z warunkami człowieka, ale z j e g o z a-chowaniem się w tych warunkach“. Steele redagował potem przez kilka lat razem z Józefem Addisonem sławniejszego jeszcze „Spectatora“ (1711—1712), z którego potem czerpał tak wiele ks. Bohoinolec do swego „Monitora“ i z którego korzystał Krasicki, rysując swój ideał obywatela społecznika.

Powiecie: „I to jest gentleman? A tyleśmy zawsze o nim słyszeli, a to tylko: gentleman nie kłamie, gentleman jest dyskretny, traktuje wszystkich poważnie, gentleman jest lojalny, dotrzymuje przyrzeczeń, nie korzysta ze swojej przewagi umysłowej czy zręczności fizycznej. To przecież robi każdy człowiek dobrze wychowany“. Otóż tu się mylicie. Tego nie robi każdy człowiek „dobrze wychowany“. Gentleman niezawodnie jest człowiekiem „dobrze wychowanym“, ale co więcej, jest człowiekiem wychowa-

godność własna itd. Opanowa-

nym dobrze, a to przestawienie wyrazów ma duże znaczenie. Człowiek „dobrze wychowany“ swojem zewnętrznem zachowaniem się, swemi formami, nie sprawia drugim przykrości — człowiek wychowany dobrze (gentleman) oprócz form jeszcze swojem wewnętrznem życiem nie przyniesie drugim przykrości i zawodu. A w tern określeniu „wychowany dobrze“ mieści się także pojęcie, że nad wychowaniem gentlemana pracuje nietylko dom i szkoła, ale pracuje też i on sam, bo nikt nie może stać się dobrym bez własnego wysiłku i woli. Gentleman jest to człowiek opanowa-n y, opanowany zasadami gentlemaństwa do tego stopnia, że nie może przeciw nim wykroczyć. Gentleman panuje nad sobą zupełnie, jest „self-mastered“. Weźcie angielski słownik i zobaczcie, jak wiele słów zaczyna się tam od self — sam dla siebie, sam w sobie. Żaden język europejski nie posiada tylu złożeń z tym wyrazem. Są tam słowa, które oznaczają ujemne strony charakteru, jak: self-conceited — zarozumiały, self-love — samolubstwo, self-inter est — zajmowanie się sobą i t. d., ale przeważają te właśnie, które mają związek z pojęciem gentlemana, jak: self-mastery — panowanie nad sobą, self-control — również panowanie nad sobą, self-possession o tern samem znaczeniu, self-reliance — poleganie na samym sobie, zaufanie w swoje siły moralne, self-help o podob-nem znaczeniu, co poprzednie, self-re-spect

nie samego siebie, czujność nad wartością moralną każdego swego kroku cechuje gentlemana; stąd płynie pewność, że gentleman nigdy nie wykroczy przeciw swoim zasadom. Gentleman ma zawsze poczucie odpowiedzialność i za to, co czyni i co mówi ; to też gentleman nigdy nie oskarża drugich jako winnych błędów, które on popełnił. Gentleman panuje nad sobą we wszystkich swoich krokach. Mówicie, że to łatwo jest nie kłamać. Ale kto jest gentlemanem, nietylko nie kłamie wprost, to jest nie przedstawia świadomie fałszywie faktów, które się zdarzyły, ale także nie robi żadnych małych kłamstw, pozornie będących bez znaczenia. Tak np. w szkole angielskiej, od której począwszy, młody Anglik wyrabia sobie charakter w kierunku gentlemana, nie istnieje „podpowiadanie“, niema nawet słowa angielskiego na to, bo to jest przecież kłamstwo wobec nauczyciela i samego siebie. Odpisanie zadania może stać się nietylko powodem usunięcia ze szkoły, ale pozostać na zawsze hańbią-cem wspomnieniem kolegów. A u nas ani jedno, ani drugie nie uchodzi za kłamstwo. Albo dyskrecja: gentleman nie przeczyta otwartej kartki, jeżeli nie jest do niego napisana, nie mówiąc już naturalnie o liście ; przeczytanie listu bez wiedzy adresata jest w angielskiem społeczeństwie uważane narówni z kradzieżą. Tak też jest z resztą szczegółów, które do charakteru gentlemana należą.

Naturalnie nie trzeba sobie wyobrażać, że każdy Anglik to już odrazu gentleman; jest w Anglji wielu ludzi, którzy są jego przeciwieństwem, ale ideałem wychowania jest właśnie zasłużenie na tę nazwę. Anglicy zdają sobie zresztą sprawę z tego, że można nawet robić wrażenie gentlemana, lecz nie być nim w istocie ; dla takich ludzi wymyślili złośliwą nazwę : „tlie temporary gentleman“ — „gentleman chwilowy“. Ten ironiczny przymiotnik „chwilowy“ dosadnie określa, że charakter gentlemana jest rzeczą stałą i że nie można go przyjmować na jakiś czas tylko i na specjalne okoliczności. I mówi także to nazwanie, że o nabycie charakteru gentlemana trzeba starać się od samej młodości, że od ławki szkolnej trzeba pracować nad sobą w kierunku zamiłowania prawdy i lojalności wobec drugich. A. Tretiak.

szukaj w tomie piątym!

GEOGRAFJA.

Starożytność geografji.

Geografja należy do nauk bardzo starych. Jedni szukają jej początków u t. zw. filozofów jońskich (VII—IV w. przed Chr.), inni uważają Herodota (484—424 przed Chr.) za pierwszego geografa, jeszcze inni widzą dopiero w twórcy pierwszego i z tytułu, i z treści geograficznego dzieła, Strabonie (60 przed Chr. — 20 po Chr.), ojca geografji. Jakkolwiek jest, geografja liczy sobie co najmniej 2000 lat, a jej starożytny początek nie ulega wątpliwości.

Owa dawność geografji nie była bez wpływu na jej rozwój. Rozwój ten był naogół powolny i odbywał się raz w szyb-szem, drugi raz w słabszem tempie. Zależał bowiem i zależy, jak rozwój rzadko której z nauk, od warunków bardzo specjalnych, a więc od stopnia dostępności krajów, od rozbudowy dróg i środków komunikacyjnych i wreszcie od rozwoju innych nauk. Starożytność geografji i jej szczególny charakter sprawiły, że na ogromny gmach geograficznej wiedzy składa się dziś dorobek wszystkich prawie ludów świata. Z drugiej strony długa historja, jaką geografja ma za sobą, zaciążyła niekiedy ujemnie na jej rozwoju i stała się przyczyną tylu mylnych na tę naukę poglądów. Nie przyśpieszyła ona też unowożytnienia owej nauki. Unowożytnienie to nastąpiło dopiero w dobie współczesnej.

Trzy główne zadania geografji.

Geografja zajmuje się przestrzenią ziemską, czyli geograficzną. Jest to przestrzeń, na którą składają się : powierzchnia ziemi, stała lub płynna, potem atmosfera, dalej ludzie, zwierzęta i rośliny, słowem : rozliczne substancje organiczne i nieorganiczne — w swym stanie pierwotnym lub przekształcone przez rośliny, zwierzęta, a przedewszystkiem przez człowieka. Owe substancje znajdują się na powierzchni ziemi w ciągłym ruchu. Zachodzą w nich pewne przemiany, zarówno pod względem treści, jak pod względem ich położenia. Z tego powodu mówimy nietylko o substancjach, ale i o zjawiskach. Te właśnie substancje oraz zjawiska są oddawna przedmiotem badania geograficznego.

W stosunku do nich spełnia geogra-fja trzy główne zadania. Naprzód umiejscawia, czyli lokalizuje, a więc porządkuje owe przedmioty w przestrzeni ziemskiej. Geograf ja posiada odwieczne sposoby i metody owego porządkowania, zwane słusznie geograficznemu Sięgają one czasów Erato-stenesa (III w. przed Chr.), H i p-parcha z Nicei (II w. przed Chr.), wreszcie Klaudjusza Ptolomeu-sza (II w. po Chr.). Drugiem zadaniem geografji jest podział przestrzeni ziemskiej. Podziału tego dokonywa geograf ja również od początku swego istnienia. Istnieją też stare i oddawna znane podziały przestrzeni suchej i widnej. Rozróżniamy przecież kontynenty, wyspy, półwyspy, góry, wyżyny, niziny, oceany, morza, zatoki, cieśniny i t. p. Lecz geograf ja nie poprzestała na tych ogólnych podziałach i zaczęła dzielić przestrzeń geograficzną jeszcze dalej na kraje, podgórza, pobrzeża, pomorzą, kotliny, okolice i t. p. Podstawy podziału tkwiły w warunkach przyrodzonych, a nazwy brane były niekiedy od ludu. Geograf ja nowożytna poszła jeszcze dalej i podzieliła przestrzeń ziemską lądową na przestrzenie jeszcze drobniejsze (krainy, czyli regjony), równocześnie zaś zaczęła dzielić na mniejsze jednostki naturalne morza i atmosferę. Gdy chodzi o podział powierzchni ziemskiej lądowej, geograf ja nowożytna posługuje się obecnie pojęciem krajobrazu geograficznego.

W krajobrazie geograficznym występują substancje i zjawiska w pewnym określonym tylko zespole. Krajobrazy geograficzne różnią się tedy od siebie właściwemi sobie zespołami substancyj i zjawisk. Badając krajobraz geograficzny, badamy nietylko elementy, z których się krajobraz składa, ale i siły oraz czynniki, które te elementy przekształcają i zmieniają. Siłami temi są: siła słońca, siły wewnętrzne, drzemiące w środku ziemi, przedewszystkiem zaś siła ciężkości, woda płynąca, powietrze poruszające się, rośliny, zwierzęta i głównie człowiek. Każdy z tych czynników usiłuje przekształcić krajobraz geograficzny i nadać mu osobne piętno. O ile czynniki pozaludzkie działają w krajobrazie, o tyle taki krajobraz zo-wiemy naturalnym. O ile zaś górę bierze człowiek i jego dzieła, wtedy taki krajobraz zowiemy kulturalnym (-» Antropogeografja). Step pierwotny Azji Środkowej, na którym wypasają się stada dzikich koni, osłów lub wielbłądów, jest krajobrazem naturalnym, podczas gdy nasze stepy podolskie, dawno już zaorane, pełne łanów pszenicy i innych roślin uprawnych, są krajobrazem kulturalnym.

Substancje i czynniki wypełniające przestrzeń geograficzną, zwaną krajobrazem, oddziaływają na siebie stale i pozostają ze sobą w ciągłym związku. Trze-ciem przeto wielkiem i najważniejszem zadaniem geografji jest wykrywanie owych związków.

Geografja jako nauka syntetyzująca.

Geografja bada naprzód elementy krajobrazu, a więc formy terenu, glebę, wody płynące i stojące, szatę roślinną, świat zwierzęcy, człowieka i te przedmioty, które przez człowieka zostały z materj i martwej lub żywej przetworzone, a więc domy, drogi, mosty, tunele, kanały, uprawne pola, ogrody i t. p.

dzieła ludzkiej kultury materjalnej.

W tern badaniu geografja posługuje się zdobyczami innych nauk ( geologj i, me-tereologji, botaniki, zoologji, ekono-mji i i.), ale w swem ostatecznem postępowaniu geografja szuka zupełnie samodzielnie wzajemnych związków tych substancyj i zjawisk, które występują w krajobrazie geograficznym. Geografja wykrywa nawet prawa rządzące wza-jemnemi stosunkami substancyj martwych i żywych, głównie zaś człowieka na powierzchni ziemi. To jest główne zadanie geografj i i w zadaniu tern geografja nie da się zastąpić przez żadną z nauk. To jest właściwy przedmiot i cel jej badań.

Myli się przeto ten, kto biorąc asumpt ze starożytnej nazwy tej nauki („geografja“ z greckiego znaczy „opis ziemi“) podejrzewa geografję o wyłączny opis, tak jak myli się ten, kto widząc, jak geografja posługuje się zdobyczami innych nauk, skłonny jest uważać ją za zlepek tych nauk.

Podział geografji.

Istnieje właściwie jedna tylko geografja, pojęta jako nauka o krajobrazach, o krajach lub regjonach. Ze względów praktycznych dzieli się jednak od dość dawna geografję na ogólną i szczegółową. Podczas gdy geografja szczegółowa jest geograf ją krajów, krajobrazów i regjonów, czyli jest geo-grafją w ścisłem tego słowa znaczeniu, to geografja ogólna jest zbiorem wiadomości oraz pojęć ogólnych, uszeregowanych według treści. Gdy chodzi o dalszy podział geografji ogólnej, to bywa naprzód stosowany dość nieścisły jej podział na geografję fizyczną, t. j. geografję obejmującą zjawiska fizyczne, i na geografję człowieka, inaczej :antropogeo-g r a f j ę, obejmującą zjawiska kultury materjalnej na powierzchni ziemi (—»

St. Pawłowski.

Antropogeografja). Niezależnie od tego ogólnego podziału, dzielimy geografję według przedmiotu badania na : geografję matematyczną (naukę o sposobach określania położenia i przedstawiania powierzchni ziemi), morfo-logję (naukę o formach terenu), hydrografię (naukę o wodach), k 1 i-matologję (geografję klimatów), biogeografję, inaczej : geogr. roślin i zwierząt, geografję osiedleńczą, geografję komunikacyjną, geografję gospodarczą i geografję polityczną. Z praktycznych względów rozróżnia się jeszcze geografję handlową, leśnictwa i t. p., ale działy te nie mają poza nazwą wiele z geografją wspólnego.

Znaczenie geografji w rzędzie nauk i w życiu.

Geografja dała początek wielu innym naukom od niej młodszym, które, nie mając swego czasu samodzielności, tkwiły w geografji (geolog ja, etnograf ja, statystyka i wogóle demograf ja i i.). Geografja jako jedyna nauka rozpatrująca całokształt wzajemnych stosunków substancyj i zjawisk na danej przestrzeni jest nauką uzupełniającą w tym kierunku gmach wiedzy ludzkiej i z tego względu w wysokim stopniu potrzebną. Jak bowiem obok wielu nauk historycznych (historji politycznej, gospodarczej, historji literatury, sztuki i kultury, historji prawa ii.) istnieć będzie zawsze historja jako nauka syntetyczna, tak obok wielu nauk zajmujących się zosob-na substancjami i zjawiskami na ziemi (geolog ja, meteorolog ja, hydrolog ja, botanika, zoologja i i.) będzie zawsze istniała geografja jako nauka o stosunku człowieka czy wogóle świata organicznego do ziemi.

Poza tern geografja ma ogromne znaczenie praktyczne. Geografja jest nauką konieczną dla każdego, kto chce świadomie ustosunkować się do tego kawrałka ziemi, na którym go losy postawiły. Dlatego geografja jest od wieków przedmiotem badania i przedmiotem nauczania w szkole. Dlatego też geografją zajmują się i pielęgnują ją zarówno liczne szeregi uczonych, odkrywców i podróżników, jak poświęcają jej uwagę mężowie stanu, politycy, wodzowie i zdobywcy.

GEOLOGJA. Geologja jest to nauka o składzie, budowie i historji ziemi, zwłaszcza jej zewnętrznej skorupy. Skorupa ziemska (—» Ziemia), cienka, kilkodziesięciokilometrowa zewnętrzna powłoka ziemi, składa się ze skał, czyli skupień rozmaitych minerałów. Skały są rozmaitego pochodzenia : jedne, skały magmatyczne, powstały przez zastyganie w głębi ziemi lub na jej powierzchni (—» Wulkany) magmy, ogni-sto-ciekłego stopu skalnego ; inne, skały osadowe, powstawały na powierzchni ziemi jako osady na dnie mórz, jezior, rzek lub na powierzchni lądu. Jedne ze skał osadowych składają się z okruchów innych skał, które już przedtem istniały (skały okruchowe), inne wydzieliły się chemicznie z roztworów wodnych lub też powstały z nagromadzenia szczątków organizmów. Skały te są ułożone w rozmaity sposób w skorupie ziemskiej : jedne leżą w pierwotnem położeniu, inne zostały zeń wyprowadzone, podległy, jak mówimy, zaburzeniom. Znając dokładnie skały, które powstają obecnie w różnych warunkach na powierzchni ziemi, można zawsze rozpoznać, w jakich warunkach utworzyły się skały osadzone w dawniejszych okresach dziejów ziemi ; pomocne są przy tern zwłaszcza skamieniałości, czyli szczątki zwierząt i roślin, pospolite w skałach osadowych. Organizmy te żyły w tern samem środowisku, w jakiem powstała otaczająca je skała ; zwierzęta i rośliny są bardzo wrażliwe na warunki otoczenia, z budowy organizmów kopalnych łatwo więc poznać można, do jakich warunków życiowych były one dostosowane, w jakich więc okolicznościach powstawała otaczająca je skała.

Wiek względny skal.

Organizmy kopalne mają jeszcze inne doniosłe znaczenie, pozwalają bowiem ustalić względny wiek skał, które je zawierają. Świat organiczny podlegał ewolucji (—»Ewolucja), stałemu kierunkowemu rozwojowi. Stale w ciągu dziejów ziemi powstawały nowe formy organizmów, stare typy wymierały, zwolna świat organiczny upodabniał się coraz bardziej do obecnego; można więc na podstawie skamieniałości poznać wiek względny skał, czyli ustalić, w jakiej kolejności one powstawały. Po długich i mozolnych badaniach geologowie zestawili wszystkie utwory występujące w skorupie ziemskiej w jeden ciągły szereg od najstarszych do najmłodszych i mogą dla każdej skały wyznaczyć miejsce w tym szeregu. Ustalony w ten sposób przebieg dziejów skorupy ziemskiej podzielono na odcinki różnego rzędu, mianowicie na kilka e r, te znowu na odcinki krótsze, okresy, te zaś na jeszcze krótsze jednostki. Oto kolejne następstwo głównych odcinków historji ziemi :

I. Era archaiczna (mniej więcej

1500 miljonów lat temu).

II. Era algoncka.

III. Era paleozoiczna (mniej więcej

650 miljonów lat temu).

1.    Okres kambryjski.

2.    Okres sylurski.

3.    Okres dewoński.

4.    Okres karboński.

5.    Okres permski.

IV. Era mezozoiczna (mniej więcej

300 mil jonów lat temu).

1.    Okres triasowy.

2.    Okres jurajski.

3.    Okres kredowy.

V. Era cenozoiczna (mniej więcej 60

mil jonów lat temu).

1.    Okres trzeciorzędowy.

2.    Okres czwartorzędowy.

a)    Podokres lodowcowy.

b)    Doba obecna.

Ta gałąź geologji, która ustala względny wiek wTarstw skalnych, nosi miano geologji stratygraficznej.

Budowa skorupy ziemskiej.

Badając skały i zawarte w nich skamieniałości, można wyróżnić w jakimś kraju czy na całej ziemi utwory jedno-wiekowe, które w tym samym okresie powstały, i zaznaczyć na mapie odpowiednią barwą ich rozprzestrzenienie; z takiej mapy geologicznej widać odra-zu, jakie utwory występują w danym kraju i jak są one ułożone. Otóż ten układ skał, czyli budowa tektoniczna, bywa bardzo różny. Są kraje, gdzie skały osadzone niegdyś poziomo na dnie morza, do dziś zachowały to pierwotne swoje położenie : warstwy skał leżą poziomo, często tylko potrzaskane spękaniami, uskokami ; takie kraje nazywamy płytowymi. Gdzie indziej, przedewszyst-kiem w pasmach górskich, warstwy skalne są nadzwyczaj silnie zaburzone, wyprowadzone z pierwotnego położenia, ułożone w fałdy, często na ogromnej przestrzeni, do setek kilometrów, pona-suwane jedne na drugie. Geolog bada te zaburzenia, oznacza ich wiek, czyli stwierdza, w jakim okresie one powstały i stara się odtworzyć układ, jaki warstwy miały przed zaburzeniem. Ta gałąź geologji nazywa się geolog ją tektoniczną albo tektoniką.

natomiast materjał do zagłębień mor-Badania stratygraficzne i tektoniczne    * ^am osadzały ; przyczyniały

Paleogeografja.

w stanie spoczynku.

stanowią podstawę p a 1 e o g e o g r a- więc one do zrównania powierzchni f j i, która jest najszczytniejszem zada- z*emb do usunięcia z niej nierówności, niem geologa. Celem ostatecznym geo- Ostatecznem źródłem tych czynników logji jest odtworzenie całkowitej geo- jes^ s^°uce; ono porusza fale i prądy grafji każdego z okresów dziejów ziemi ; morskie, ono wTzbudza wiatry, ono potrzeba w tym celu poznać rozmieszczę- woduje opady, ono budzi do życia organie lądów" i mórz, głębin oceanicznych niżmy. Czynnikom niszczącym przeciw-i pasm górskich, rzek i jezior, pustyń stawiają się czynniki twórcze, które wy-i bagien, temperatury i opadów atmo- twarzają nowe nierówności na po-sferycznych ; na tern tle fizyczno-geo- wierzchni ziemi. Źródłem tych sił twrór-graficznem geologja kreśli rozwój i roz- czych jest energja wewnętrzna ziemi, mieszczenie świata zwierząt i roślin. Od- ^na wyzwala się w postaci katastro-tworzenie pełnego obrazu stanu po- falnych trzęsień ziemi, ona powoduje wierzchni ziemi w pewnym okresie jest wybuchy wulkanów, w głębi ziemi leży tern trudniejsze, że obraz to płynny, źródło tych potężnych sił górotwór-ciągle się zmieniający: zmieniają się za- czych, które fałdują skorupę ziemską, rysy lądu i morza, “zmienia się klimat nasuwają jedne na drugie olbrzymie jej i zmianom podlega świat organiczny, płaty i przesuwają lądy po powierzchni Przed oczyma geologa przepływa nie- ziemi. Każdorazowe ukształtowanie po-przerwana fala zjawisk; studjuje on wierzchni ziemi jest wynikiem walki przeszłe geografje ziemi w ruchu, a nie między czynnikami wewnętrznemi a zewnętrznemu    J. Lewiński.

Zarówno o czynnikach kształtujących oblicze ziemi, jak o historji ziemi, Czytelnik dowie się z dzieł : J. Lewiński: Życie zjawisk, które niegdyś na niej zacho-    ziemi (Wielka Geograf ja Powszechna);

dziły, jest tylko dlatego możliwe, że    J. Lewiński: Historja ziemi (Wielka

zawsze na powierzchnię ziemi działały    Przyroda Ilustrowana) ; J. Siemiradzki:

jedne i te same czynniki, że zawsze jed-    O czem mówią kamienie, Lwów—Warszawa

ne i te same niezmienne prawa rządziły zjawiskami, że zawsze jednakowe przyczyny powodowały jednakowe skutki.

Zawsze tak, jak dziś, na skorupę ziemską działały czynniki niszczące i twórcze.

Skały zawsze rozpadały się na okruchy pod działaniem Avietrzenia, przemian    le, t. j. naukę o płaszczyźnie (plani-

chemicznych i mechanicznych spowodo-    metrję) oraz naukę o przestrzeni (ste-

wanych przez wodę, powietrze i zmiany    reometrję), zawdzięczamy głównie staro-

temperatury, zawsze rzeki znosiły ma-    żytnym Grekom. Oto ważniejsze nazwi-

terjał skalny do morza, zawsze morze    ska uczonych greckich, częściowo poniszczyło swoje brzegi, wiatry wywie-    wszechnie znane : Pitagoras (VI w.

wały pył i piasek z pustyń, lodowce zaś    prz. Ch.), Platon, Euklides (IV

znosiły masy mater jału skalnego z gór.    w. prz. Ch.), Ar chi me des (III w.

Wszystkie te czynniki niszczyły stale    prz. Ch.), Apollonius (II w. prz.

powierzchnię lądu i obniżały ją, znosiły    Ch.), a po Ch. : Ptolomeusz, P a p-

Czynniki geologiczne.

Odtworzenie dziejów ziemi, poznanie

1929.

GEOMETRJA.

Geometr ja Euklidesowa.

Geometrję, której uczymy się w szko-

pus. Ponieważ na j ważniej szem dziełem, przekazanem nam jest dzieło Euklidesa, znane pod nazwą „Elementów“, dlatego też geometrję tę nazywamy geometrją Euklidesową.

Niektórzy uczniowie lubią tę naukę, wydaje się im zajmująca, inni znów uważają ją za nudną i suchą, a to głównie z powodu t. zw. dowodów oraz jakiejś dziwnie niezrozumiałej pedanterji w układzie przedmiotu. Powiadają: po-cóż dowodzić prawd tak oczywistych, jak np. tego, że trójkąt równoboczny ma równe kąty? Wydaje im się przesadą, że nauczyciel gorszy się, gdy uczeń użyje jakiegoś niewłaściwego wyrażenia lub gdy coś opuści w wysłowieniu twierdzenia czy też definicji. Otóż okazuje się, że właśnie to, co w geometrji wydaje się nieraz takie suche i dziwaczne, jest rzeczą najważniejszą, najciekawszą, jest czemś, co wywarło olbrzymi wpływ na naszą kulturę, stając się podwaliną całej nauki i techniki. Zmuszeni nawet jesteśmy podziwiać niezwykłą bystrość i głębokość umysłu uczonych greckich, którzy stworzyli najistotniejsze rzeczy w tej niezwykłej dziedzinie wiedzy ludzkiej.

O ścisłości w wysłowieniu się.

Geometrja podaje własności różnych figur bądź płaskich, bądź przestrzennych, a więc własności trójkątów, koła, ostrosłupa i t. p. Powiada ona np., że „suma trzech kątów wewnętrznych w każdym trójkącie wynosi 180°“. Zapytamy odrazu: poco mówi się o jakiejś tam sumie kątów wewnętrznych, jakoś tak uroczyście i sztywnie, a nie popro-stu, że „kąty w trójkącie wynoszą 180°?“ Odpowiemy: gdyż to ostatnie zdanie byłoby niejasne. Istotnie, wiemy, że trójkąt ma 3 kąty wewnętrzne oraz 6 zewnętrznych, a więc niewiadomo byłoby, o jakich kątach jest tu mowa. Trzeba więc koniecznie powiedzieć, że chodzi tu o kąty wewnętrzne, a nie o inne kąty trójką-

KĄTY

KĄTY ZEWNĘTRZNE WEWNĘTRZNE

Ryc. 87.

ta. W geometrji jest podobnie, jak w paragrafach ustawy : powinny być one tak jasno i niedwuznacznie wypowiedziane, aby nikt nie mógł ich w sposób fałszywy i przewrotny rozumieć i na swoją korzyść, a z cudzą krzywdą tłumaczyć. Powiadamy, że geometrja uczy wyrażać się ściśle, t. zn. dokładnie i niedwuznacznie.

O ogólności twierdzeń geometrycznych.

Geometrja podaje ogólne własności figur, t. zn. wypowiada ona prawdy o wszystkich trójkątach, wszystkich równoległobokach, wszystkich ostrosłupach i t. p., o wszystkich wyrysowanych lub tylko pomyślanych. Nic są to więc zdania takie, jak np. że „dzisiaj mamy pogodę“, orzekające coś o dniu dzisiejszym. Raczej są to zdania takiego oto pokroju: „jeśli jest deszcz, to zawsze są chmury“, zdanie to bowiem dotyczy wszystkich deszczów, a więc jest ogólne.

Ogólne prawdy, które geometrja podaje, zowią się twierdzeniami geometrycznemi, krótko : twierdzeniami. Są więc twierdzenia o trójkątach, o kole i o różnych innych figurach płaskich i przestrzennych.

Postać twierdzeń geometrycznych.

Twierdzenia geometrji albo już mają postać zdania wrarunkowrego : „jeżeli — wówczas“ (lub: „jeżeli — to“), albo też zaw'sze można im tak^ postać nadać. Np. powiemy : „jeżeli w czworoboku przecûv-ległe boki są parami do siebie rówmo-ległe, wówczas są one też parami sobie równe“. Twierdzenia te wyglądają po

C,

•Q_    ,

'I

2>

dobnie, jak zdania: „jeżeli ktoś jest Polakiem, to jest człowiekiem“. Jak należy rozumieć takie zdania? Oto tak: gdybyśmy, rysując czworobok, postarali się tylko o to, by jego boki były parami równoległe, wówczas możemy być pewni, że te boki będą też parami sobie równe, i to nawet wtedy, gdybyśmy tego wyraźnie nie chcieli. Jedno więc niejako pociąga za sobą drugie, i to z całą bezwzględną koniecznością. Wyrażamy się, że z jednego wynika drugie. I tak jest ze wszystkiemi twierdzeniami geometrji. Dlatego to twierdzenia mają postać zdań warunkowych, składając się z dwóch części : z poprzednika, który nazywa się założeniem twierdzenia, oraz z następnika, który zowie się tezą twierdzenia.

Dowody twierdzeń.

Jeżeli ktoś wypowiada jakieś ważne zdanie, np. na rozprawie w sądzie, wymaga się od niego, by swego dowiódł, t. zn. przekonał wszystkich, że istotnie sprawa przedstawia się tak, jak ów mówi. Otóż geometrja wypowiada szereg twierdzeń, na których opieramy się w fizyce i technice. Ponieważ zaś nie chcielibyśmy, by maszyny eksplodowały, a mosty się waliły, są to zdania ważne i również wymagają dowodu. Dowód musi być jasny i przekonywający; matematyk wyraża się : dowód powinien być ścisły. By się przekonać, na czem polega ścisłość dowodu, wyobraźmy sobie, iż od pana X żądamy dowodu tego, że suma trzech kątów wewnętrznych każdego trójkąta, wyrysowanego lub tylko pomyślanego, wynosi 180°. Otóż nie można tego dowieść przez wyrysowanie jednego trójkąta i zmierzenie jego kątów. Dowód ma bowiem dotyczyć wszystkich trójkątów bez wyjątku: dużych i małych, rzeczywistych lub tylko pomyślanych. Dlatego też geometrja podaje np. taki dowód : niech ABC będzie jakim-kolwiekbądź trójkątem. Wiemy, że istnieje prosta linja p, przechodząca przez punkt C, równoległa do boku AB. Wyobraźmy sobie taką łinję p. Powstaną nowe kąty m, n, jak na ryc. 88. Prosta cVyn P

b.

“'A

Ryc. 88.

p oraz przedłużony bok AB są przecięte przedłużeniem boku AC ; kąty m i a są więc kątami naprzemianległemi (zob. ryc 88). Ale wiemy, że zawsze, gdy dwie proste równoległe są przecięte poprzeczną, to kąty naprzemianległe są sobie równe; więc m — a. Podobnie wykażemy, że n — b, biorąc pod uwagę dwie równoległe p i AB oraz prostą poprzeczną BC. Kąty m, c, n tworzą razem kąt półpełny, a więc m+c+n = 180°. Ponieważ m = a, zaś n — b, więc będzie też a+c + b = 180°, czyli a-f b + c = 180°. Twierdzenie jest uzasadnione, i to w sposób ogólny, t. j. taki, że dowód stosuje się do każdego trójkąta bez wyjątku.

Oto przykład dowodu, który musi każdego rozsądnego człowieka przekonać, i takie to dowody podaje geometrja. Uczymy się jej dowodów poto, by wogóle umieć dowodzić w sposób poprawny także i w życiu. Filozof grecki Platon tak wysoko cenił geometrję, że zabraniał

wstępu do swej akademji tym, którzy nie znali geometrji.

Kolejność twierdzeń geometrji.

W powyższym dowodzie powoływaliśmy się jako na fakt na to, że kąty naprze-mianległe (przy dwóch prostych równoległych przeciętych poprzeczną) są sobie równe. Otóż to ostatnie jest również twierdzeniem ogólnem, które tak samo wymaga dowodu, jak twierdzenie o sumie kątów wewnętrznych trójkąta. Widać stąd, że chcąc dowieść twierdzenia o kątach trójkąta, należy najpierw dowieść powyżej przytoczonego twierdzenia o kątach na-przemianległych. Ale dowód tego twierdzenia musi się znów powołać na jakieś inne twierdzenie, które winno było być przedtem uzasadnione. Wniosek stąd, że twierdzenia geometrji nie mogą być podawane w sposób bezładny, lecz muszą występować w pewnym porządku: każde następne twierdzenie winno się opierać na poprzednich, a nie przeciwnie. Na początku należy umieścić twierdzenia proste, a później coraz to więcej złożone, które się udowadnia kolejno, opierając dowód na twierdzeniach poprzednich. Wymaga tego nietylko poczucie ładu, lecz przedewszystkiem żądanie, by wszystko dało się przekonywająco dowieść.

Aksj ornaty.

Dowodząc jakiegoś twierdzenia, musimy się na coś powołać, musimy się oprzeć na jakiemś innem twierdzeniu. Dowód tego ostatniego znów wymaga powołania się na twierdzenia wcześniejsze i t. d. Istotnie, niczego nie można dowieść, nie przyjąwszy czegoś innego za prawdę: z „powietrza“ nikt niczego nie dowiódł i nigdy nie dowiedzie. Ponieważ nie można się tak cofać bez końca, musi się na czele geometrji przyjąć pewne twierdzenia za prawdziwe bez dowodu. Innej rady niema. Te początkowe twierdzenia, które geometrja przyjmuje, lecz ich nie dowodzi, są zresztą tak proste, że wydają się niemal oczywiste. Zo-wią się one aksjomatami (pewnikami lub postulatami). Takiem jest np. twierdzenie orzekające, że przez każde dwa różne punkty daje się poprowadzić lin ja prosta. Euklides w swych „Elementach“ przyjął też na wstępie pewną ilość aksjomatów, ale starał się wszystkie następne twierdzenia kolejno i starannie udowodnić, opierając się na przyjętych aksjomatach oraz na twierdzeniach poprzednio udowodnionych. Dowodził on nawet takich twierdzeń, które mogłyby się wydawać oczywistemi, np. dowodził, że jeden bok trójkąta jest zawsze mniejszy od sumy dwóch pozostałych boków.

m:

Ryc. 89.

Mógłby się ktoś dziwić temu i zawołać: pocóż to udowadniać? Przecież każdy piesek wie, że do kiełbasy jest bliżej po drodze prostej niż po łamanej ! A jednak Euklides musiał tego dowodzić, gdyż w przeciwnym wypadku naraziłby się na zarzut, że przyjmuje za prawdziwe bez dowodu coś, co daje się udowodnić. Zresztą, co jest oczywiste dla jednego człowieka, nie musi być oczywistem dla innego. Euklidesowi zależało na tern, by liczba aksjomatów, które przyjął bez dowodu, była najmniejsza. Wspomnijmy nawiasem, że w szkole wprawdzie dowodzimy twierdzeń, ale niezawsze czynimy to z całą skrupulatnością, gdyż zajęłoby to zbyt wiele czasu, uczeni jednak dbają bardzo o poprawność dowodów.

Definicje oraz pojęcia pierwotne, czyli indefinibilia.

Mówiliśmy powyżej o kątach naprze-mianległych. Ktoś, kto tego wyrazu nigdy nie używał, musi zapytać: a cóż to takiego owe kąty naprzemianległe ? Trzeba mu więc wyjaśnić. Objaśnienie takie, które dotyczy jakiejś nazwy, nazywamy definicją. Mamy więc naprzykład definicję równoległoboku, definicję koła, definicję kąta prostego i t. p. Są to odpowiedzi na pytania: co to jest równo-ległobok, co to jest koło, co to jest kąt prosty. W geometrji wprowadza się różne nazwy kolejno, dbając o to, by przy objaśnianiu ich nie używać wyrazów, które nie bjdy objaśnione (zdefinjowa-ne) przedtem. Ludzie niezawsze objaśniają, co znaczy jakiś wyraz, o który się sprzeczają, i wskutek tego powstają pocieszne nieporozumienia: jeden rozumie dany wyraz tak, a drugi inaczej. Obaj mówią o różnych rzeczach, myślą zaś, że spierają się o to samo; mówią z zapałem ,,obok siebie“, lecz nie „do siebie“.

Nazwy geometryczne (pojęcia) winny więc być starannie definjowane. Ponieważ jednak wszystkich nazw objaśnić niepodobna, gdyż przy objaśnieniach trzeba zawsze przyjąć pewne inne nazwy za znane, dlatego też geometrja stawia na czele pewne nazwy (pojęcia), których nie definjuje, a które przyjmuje za zrozumiałe. Takiemi są np. „punkt“, „prosta“', „rówTny“, „przechodzi przez“, a zowią się one nazwami (pojęciami) pierwotnemi lub indefinibiliami. Wszystkie pozostałe pojęcia definjuje geometrja bardzo starannie.

Widzimy więc, że cała geometrja winna być zbudowana na aksjomatach i pojęciach pierwotnych tak, jak gmach na fundamentach. Jeśli ktoś przyjmie aksjomaty za prawdziwe, musi się zgodzić też na prawdziwość wszystkich twierdzeń, które geometrja udowodni, a jeśli ktoś przyjmie, że wie, co oznaczają nazwy pierwotne, jasnemi dlań będą też wszystkie nazwy pozostałe. W geometrji powinny panować ład i harmonja, które stanowią jej istotę. Gdzie niema poprawnych definicyj i porządnie dowiedzionych twierdzeń, tam niema geometrji naukowrej.

Krytyka systemu Euklidesa.

Taki to ideał postawił sobie Euklides, starając się zrealizować go, jak mógł, najlepiej. Zapytamy jednak, czy mu się to udało w całej pełni, czy też nie. Otóż badania ostatnich kilkudziesięciu lat pokazały, że system Euklidesa jest dość daleki od tego ideału. Aby to wyjaśnić, zwrócimy uwagę Czytelnika na następujące dwie okoliczności :

Po pierwsze, Euklides dowodzi niektórych twierdzeń w ten sposób, że pewne trójkąty poddaje ruchowi, tak aby przykryły się dokładnie z innemi trójkątami. (I)oniedawna jeszcze używano w szkole takiego sposobu dowodzenia). Tymczasem pojęcie ruchu, które wchodzi w sposób istotny w owe rozważania, nie było ani zdefinjowane, ani też uwidocznione na czele systemu, w zbiorze pojęć pierwotnych. Zresztą, należy zauważyć, że pojęcie ruchu jest właściwie czemś nie należącem do geometrji, czemś obcem. Jest to intruz, który się chyłkiem wkradł do systemu. Aby więc poprawić system Euklidesa, musiano zeń usunąć pojęcie ruchu, zastępując je innemi pojęciami, bardziej geometrycznemi. Powtóre, Euklides w dowodach swych opierał się niekiedy na narysowanej figurze tak, jak to się i dziś w szkole robi. Naogół nicby to nie szkodziło, gdyby zależało jedynie na przekonaniu kogoś, że dowodzone twierdzenie jest prawdziwe. Ale Euklidesowi chodziło o coś więcej, niż o przekonanie swego czytelnika o prawdziwości twierdzeń: bowiem, dowodząc twierdzeń, nawet najoczywistszych, chciał, by one wynikały jedne z drugich na zasadzie czystego rozumowania tylko, nie zaś za pośrednictwem intuicyjnego względu na rzecz. Tymczasem

ci

i.

wyrysowana figura sama już przesądza zgóry różne własności. Euklides powinien był więc dowodzić twierdzeń bez rysowania figur.

Zauważymy jeszcze, że posługiwanie się figurą może doprowadzić do błędu. Oto prosty przykład, dobrze znany matematykom. Jest to kawał, w którym dowodzi się, posługując się figurą w sposób istotny, że kąt prosty równa się rozwartemu. Narysujemy dowolny odcinek AB i umieścimy po obu jego końcach dwa kąty, jeden kąt BAD prosty, drugi kąt ABC rozwarty. „Udowodnimy“, że kąt ABC — kątowi BAD. W tym celu odmierzmy na ramionach kątów równe odcinki AD, BC, zresztą dowolne (zob. ryc. 90). Mamy AD = BC. Połączymy ,c

Ryc. 90.

punkty C, D odcinkiem CD. W środku F odcinka AB wystawmy prostopadłą FE do odcinka AB i podobnie w środku G odcinka CD wystawmy prostopadłą GE do CD. Te prostopadłe przetną się w pewnym punkcie E. Mamy AE — = EB, gdyż FE jest osią symetrji dla odcinka AB, a wiemy, że każdy punkt osi symetrji jest równo oddalony od obu końców odcinka. Podobnie ED = = EC, gdyż E leży też na osi symetrji odcinka CD. Ponieważ AD = BC, AE — BE, DE = CE, przeto trójkąty AED i EBC (zakreślone) są równe. Stąd wynika, że kąt EAD—EBC. Ale trójkąt AEB (grubo wyrysowany) jest równoramienny, gdyż AE — BE. Stąd kąty BAE i ABE są sobie równe. Wiemy więc już, że kąt EAD = kątowi EBC, oraz, że kąt BAE — kątowi ABE. Odejmując od równych kątów równe, dostajemy znów kąty równe. Tak więc otrzymujemy: kąt BAD = = kątowi ABC, czyli, że kąt prosty równa się pewnemu kątowi rozwartemu.

Doszliśmy do fałszu, którego przyczyna leży w tem, że dowód mimo pozorów był nieścisły. Aby dowód uzupełnić, należałoby dowieść, że punkt E leży istotnie tam, gdzie go figura podaje, a więc, że leży on po tej samej stronie prostej BC, po której leży punkt A. Tego zaś dowieść nie można, gdyż jest to fałszem, narzuconym nam przez figurę błędnie narysowaną.

Widać stąd, że poprawny, naukowy dowód nie może ufać figurze. Porządny naukowy dowód powinien być tak przeprowadzony, by figura była zbędną. Jest to konieczne też z tego względu, że figura przedstawia tylko jeden specjalny wypadek, podczas gdy twierdzenia geometrji mają, jak wiadomo, charakter ogólny. Oczywiście, wymagania te nie dotyczą nauki szkolnej, gdyż tam chodzi nie o wiedzę czystą, lecz jedynie o oswojenie uczniów z rozumowaniem i dowodzeniem, zwłaszcza że ścisłe dowody, nie oparte na figurach, są niezmiernie długie i skomplikowane.

Uzupełniony system Euklidesa.

Powyżej podane okoliczności sprawiły między innemi to, że geometrję Euklidesa poddano rewizji. Pokazało się, że, chcąc uzyskać system możliwie poprawny, należy uzupełniać Euklidesową listę indefinibiljów, włączając do niej pewne inne pojęcia geometryczne, wśród nich np. pojęcie odpowiadające wyrazom „leży między“. Dalej należy do istniejących już aksjomatów dołączyć pewne nowe aksjomaty. Taki poprawiony system znajduje się np. w książce D. H i 1 b e r t a p. t. „Die Grundlagen der Geometrie“ (Podstawy geometrji). Książka ta — mówiąc nawiasem — jakkolwiek bardzo głęboka, jest napisana niezmiernie trudno i szkicowo, tak że jej zrozumienie wymaga znacznego wyrobienia naukowego ; stąd nie nadaje się ona dla niematematy-ków, nawet bardzo inteligentnych. Przystępnie napisanej książki z omawianej dziedziny dotychczas niema. Poprawiony system geometrji Euklidesowej odpowiada ideałowi Euklidesa: wszystkie znane ze szkoły twierdzenia, które nie są wyliczone w spisie aksjomatów, można udowodnić przy pomocy czystej logiki, czystego rozumowania, wolnego od opierania się na figurach oraz na jakichś obcych elementach (jak np. ruch), wziętych z poza geometrji i logiki. Wszystkie pojęcia, które nie są wyliczone wyraźnie w spisie pojęć pierwotnych, dadzą się skonstruować w sposób poprawny w drodze definicji.

Gdzież jednak jest gwarancja, powie Czytelnik, że nigdzie do systemu nie przyplątały się mimo woli jakieś pojęcia obce oraz że nie wkradły się jakieś argumenty nie należące ani do geometrji, ani do logiki czystej. Przecież — powie on — musimy i w geometrji używać języka codziennego, którego wyrazy są często wieloznaczne, rozmaicie rozumiane przez różnych ludzi. Łatwo więc może się wkraść coś niepożądanego. Otóż, aby temu zaradzić, poszli różni uczeni dalej niż Hilbert. Zastąpiono wyrazy oznaczające pojęcia zaczerpnięte z logiki przez osobne znaki, symbole. Tak np. zamiast mówić, że z jednego zdania p wynika zdanie q, piszemy „p -» q“. Podobnie zrobiono i z innemi pojęciami należącemi do logiki, a potrzebnemi do budowy geometrji, jak np. z pojęciami repre-

zentowaiiemi przez wyrazy „1“, „albo“, nieprawdą jest to, że“, „każdy“, istnieje“ i t. p., zastępując je osobne-mi znakami, nie dopuszczającemi nieporozumień. Stworzono całą symbolikę ideograficzną (t. zn. specjalne znaki), przy pomocy których geometrja powinna być napisana. Oto przykład ilustrujący, jak może wyglądać twierdzenie geometryczne, napisane w symbolice: (A ad b .b ad y) —> (A ad y), co czytamy: jeśli punkt A leży na prostej b oraz prosta b leży na płaszczyźnie y, wówczas punkt A leży na płaszczyźnie y. Kropka . oznacza tu „oraz“, zaś „    “ jest znakiem wynikania logiczne

go. Idealnie poprawny system geome-trji powinien być napisany tylko przy pomocy symbolów ideograficznych, bez użycia nawet jednego wyrazu wziętego żywcem z języka codziennego, bowiem tak napisany system da nam gwarancję na to, że oprócz pojęć wziętych z logiki oraz z geometrji żadne przybłędy nie figurują ani w definicjach, ani w twierdzeniach i dowodach. Widzimy stąd, jak to geometrja, która początkowo w starożytności była nauką o figurach, a więc opartą na pojęciach i wyobrażeniach o charakterze wzrokowym, uwolniła się w dużej mierze od tych elementów, wziętych ze świata rzeczywistego. Spadła z niej jakby łuska. Jedynie pojęcia pierwotne mają jeszcze kontakt z materją.

Pójdziemy jednak dalej w odmaterja-lizowywaniu geometrji !

Geometrja czysta, nowoczesna.

Pojęcia pierwotne geometrji, jak np. „punkt“, „linja prosta“, „leży na“, były u Greków starożytnych związane z pew-nemi wyobrażeniami ; tak np. linję prostą rozumiano jako coś idealnie cienkiego, długiego, nigdzie nie zakrzywionego i t. d. Także i my naogół, zgodnie z tern, czego nas w szkole uczono, tak

PVNKT

ODCINEI

sobie to wszystko wyobrażamy. Zachodzi jednak pytanie, czy takie specjalne wyobrażenia, jak powyższe, są niezbędne do tego, by twierdzenia geo-metrji były prawdziwe? T. zn., czy nie możnaby punktu, prostej i t. d. nieco inaczej sobie wyobrazić bez szkody dla prawdziwości twierdzeń? Pokażemy, że istotnie takie czy też inne wyobrażenia są czemś zupełnie obojętnem dla geo-metrji.

Aby sobie z tego zdać sprawę, wyobraźmy sobie, że ktoś, napisawszy geometrję i wyrysowawszy mnóstwo ilustrujących ją figur, nałożył sobie na oczy szkła specjalne, które wykrzywiają kształty. Odcinki proste wydadzą mu się pokrzywione, będą koślawe; czy jednak twierdzenia geometryczne i ich dowody pozostaną w mocy dla tych pokrzywionych linij, które bez użycia szkieł wyglądają jako proste? Oczywiście, że tak! Widać stąd, że dla celów geometrji naukowej niekoniecznie trzeba sobie wyobrazić linję prostą jako coś naprawdę „prostego“, niezakrzy-wionego. Zresztą w żadnym dowodzie geometrycznym nie opieramy się na tein, że lin ja prosta nie jest nigdzie wykrzywiona: „prostość“ jest czemś zupełnie obojętnem, czemś nieistot-nem w geometrji. Ale powie nam ktoś, że zawsze jednak trzeba tu myśleć o jakiejś linji bez grubości. Okazuje się, że i to nie jest konieczne. Gdybyśmy np., uprawiając tylko t. zw. geometrję płaską, wyobrazili sobie punkty, proste, odcinki, kąty i koła jako idealnie cienkie gwoździe i blaszki o tej samej wysokości, tak jak to pokazuje ryc. 91, wszystkie twierdzenia geometryczne oraz ich dowody byłyby w mocy. Pojęcia pierwotne geometryczne, jak „punkt“, „prosta“ i t. d., nie muszą być koniecznie związane z takiemi wyobrażeniami, jak nas uczono w szkole : mogą one być rozumiane też inaczej, bez szkody dla / K\T

KOŁO

Środek koła/ promień

Ryc. 91.

geometrji. Aby ten fakt wyrazić, mówimy, że pojęcia pierwotne dopuszczają najrozmaitsze interpretacje. Okazuje się, że taka interpretacja nie musi mieć nawet charakteru figur przestrzennych, gdyż matematycy znają też czysto liczbowe interpretacje geometrycznych pojęć pierwotnych ; np. jeśli umówimy się nazywać „punktem“ każdą parę liczb (r, s), „linją prostą“ każde równanie o dwóch niewiadomych ax + by + c — 0 (gdzie a, b nie są jednocześnie równe zeru), jeśli ponadto umówimy się mówić, że „punkt (r, s) leży na prostej ax + by + c = 0“, wtedy, i tylko wtedy, gdy para liczb r, s po podstawieniu w miejsce x i y sprawdzi to równanie, jeśli wkońcu porobimy jeszcze szereg innych, stosownych umów, cała geometrja płaska będzie w mocy.

Tak więc geometrja, w dzisiejszem zrozumieniu, nie jest nauką o wyidealizowanych kształtach przestrzennych, gdyż przestrzeń jest dla niej czemś zupełnie drugorzędnem. Czemże jest zatem punkt, prosta i płaszczyzna w nowoczesnem ujęciu? Odpowiedź brzmi: są to jakiekolwiek pojęcia, byle jakie, ale pod tym warunkiem, że spełniają aksjomaty geometrji. Stanowisko tak sformułowane zowie się aksjomatyzmem nowoczesnym w przeciwstawieniu do aksjomatyzmu greckiego, w którym z pojęciem linji prostej, punktu i t. d. kojarzono wyobrażenia specjalne, takie sobie zwykłe, nasze, szkolne. Podobno, gdy prof. Hilbert po raz pierwszy na jednem z naukowych posiedzeń przedstawił zasady aksjomatyzmu nowoczesnego, pewna inna znakomitość miała zawołać : „Jakto? Więc pan uważa, że punkty to mogłyby być np. zegarki?“ „Właśnie tak!“ — odrzekł Hilbert — doskonale pan zrozumiał, o co chodzi : mogłyby to nawet być zegarki, o ileby spełniały aksjomaty geometrji“.

Aksjomatyzm nowoczesny zakończył ostatecznie niezliczone spory różnych filozofów na temat tego, co to jest punkt, prosta i t. p., gdyż pokazał, że spór ten dotyczył rzeczy, które geometrji nie obchodzą wrcale. Sprzeczano się bowiem o pewną, zresztą niezbyt jasną interpretację pojęć pierwotnych. Dzisiaj, poza kilku, konserwatywnie nastrojonymi starszymi panami, każdy matematyk stoi na stanowisku aksjomatyzmu nowoczesnego.

Skoro punkt, prosta i t. p. mogą być rozumiane raz tak, raz owak, żadna z dopuszczalnych interpretacyj nie jest czemś naprawdę istotnem. Można więc abstrahować od znaczenia, jakie zwykliśmy nadawać pojęciom pierwotnym. Jeśli takiej abstrakcji dokonamy, z geometrji powstanie coś, co nie jest nawet niczem przestrzennem : jest czemś w rodzaju logiki czystej. Pojęcia geometryczne przestały mieć związek ze światem zmysłowym. Świat rzeczywisty prawie że znikł, gdyż jedyny jego ślad zaznacza się w tern, że logika to przecież jest nasz ludzki sposób rozumowania, a my jako ludzie należymy do świata rzeczywistego.

Matematycy znają nietylko geometrję Euklidesową, ale także inne systemy dedukcyjne, które też nazywają się „geome-trjami“ (—» Matematyka). Jest ich mnóstwo. Całe bogactwo świata pojęć roztacza się tu przed człowiekiem, który jest jego twórcą.

W ostatnich czasach powstał nawet nowy dział matematyki : ogólna t e-orja systemów dedukcyjnych, specjalnie silnie reprezentowana przez szkołę logików warszawskich. W teorji tej poszczególne geometrje są elementami rozważań, są czemś w rodzaju punktów, o których się wypowiada ogólne twierdzenia, podając ich dowody.

Różne działy geometrji.

Trygonometria.

Trygonometrja płaska zajmuje się rozwiązywaniem trójkątów, trygonometrja sferyczna zaś (czyli kulista) — rozwiązywaniem naroży trójściennych przy pomocy rachunku. Płaskiej trygonometrji uczymy się w wyższych klasach szkoły średniej. Działy te mają ważne zastosowanie w miernictwie oraz w astronomji.

Geometria syntetyczna.

Ogromna większość pospolicie znanych twierdzeń geometrycznych dotyczy równości lub nierówności, względnie proporcjonalności różnych odcinków, kątów, pól i objętości, gdyż orzeka np., że boki pewnych figur są sobie równe lub że jeden jest większy od drugiego. O takich twierdzeniach wyrażamy się, że są to twierdzenia metryczne. W nowszych czasach, a nawet już w starożytności, odkryto jednak ciekawe twierdzenia niemetryczne. Takiem jest np. twierdzenie Desargues’a (czyt. Dezarga), które orzeka, że jeżeli boki AB, ab; BC, bc; CA, ca przecinają się w punktach leżących na jednej linji prostej l, wówczas proste Aa, B b, Cc, łączące odpowiednie wierzchołki tych trójkątów, przecinają się w jednym punkcie S albo są do siebie równoległe (ryc. 92). Tego rodzaju twierdzenia niemetryczne składają się na całość, która zowie się geometrją nowszą, rzutową lub syntetyczną. Ma ona zastosowanie w kreśleniach t. zw. geometrji

~o~—

01,

,5

-O

■M«

=a

?A

r|*3

Rya. 93.

równanie 3 . £ + 2ą = 6 sprawdza się, zobaczymy, że wszystkie one leżą na pewnej linji prostej l. Ryc. 94 pokazuje szereg takich punktów: (0, 3), (1, */₂), (2, 0), (4, —3).

Ryc. 92.

Ï4

Geometrja analityczna.

Zajmuje się ona badaniem własności różnych figur płaskich i przestrzennych przy pomocy rachunku. Wiadomo, że pozycję punktu A na płaszczyźnie można doskonale określić, podając dwie liczby rj, wyrażające jego względną odległość od dwóch obranych osi : osi x i osi y (ryc. 93) w zależności od obranej jednostki mierniczej.

Nietylko punkty mają swój odpowiednik liczbowy, ale i linje. Jeżeli wyrysujemy np. punkty (£, 17), dla których

wykreślnej, której początki są znane uczniom szkoły średniej.

Geometrja wykreślna.

Jest to ważna dla celów technicznych, a zarazem interesująca nauka, pozwalająca różne, nawet skomplikowane konstrukcje przestrzenne przeprowadzać na kartce papieru przy pomocy rysunku. Niektóre jej działy pozwalają też różne obliczenia rachunkowe wykonywać przy pomoc}’⁻ kreśleń. Dla malarzy i architektów w^ażną rolę odgrywa dział wykreślnej geometrji, zwany nauką o perspektywie środkowej (lub centralnej ).

—\(h%)

A o)

Ryc. 94.

Widzimy więc, że równanie nasze przedstawia niejako linję prostą l i dlatego zowie się ono równaniem tej prostej. Można dowieść, że każda prosta ma swoje równanie, które jest jakby jej arytmetycznym odpowiednikiem. Nietylko linje proste dadzą się przedstawić rówmaniami, ale i linje krzywe o najrozmaitszych kształtach. Tak np. równanie £² +    przedstawia pew

ne koło. W taki to sposób można różne linje i figury przedstawić przy pomocy równań, a wszelkie konstrukcje zastąpić rachunkiem. Oto jest w krótkości zasada

Para liczb (a, b) przedstawia punkt na płaszczyźnie, trójka zaś liczb (a, b, c) punkt w przestrzeni. Kierując się ana-logją, umawiamy się nazywać czwórki liczb (a, b, c, d) punktami przestrzeni

nieeuklidesowemi.

GERMANOWIE.

575

Geometrja — Germanowie.

576

geometrji analitycznej. Wynalazł ją matematyk i filozof francuski Des-cartes (czyt. Dekart), inaczej zwany Kartezjuszem (1637). Istnieje też geometrja analityczna w przestrzeni, która przedstawia punkty przy pomocy trzech liczb i która pozwala przy pomocy równań scharakteryzować najrozmaitsze kształty przestrzenne i obliczać tory, po których krążą ciała niebieskie.

Geometrja różniczkowa.

Geometrja różniczkowa rozwiązuje trudne zagadnienia dotyczące linij i powierzchni krzywych zapomocą geometrji analitycznej i posiłkując się rachunkiem różniczkowym i całkowym ( -» Rachunek nieslcończonościowy ).

Geometrja wielowymiarowa.

czterow y miarowej. Tworów cztero wy mi arowych wyobrazić sobie nie można; geometrja wielowymiarowa ma charakter czysto arytmetyczny, a matematycy posługują się w niej językiem geometrycznym jedynie dla celów wygody i przejrzystości. Geometrja ta ma zastosowanie w nowej fizyce, zwłaszcza w t. zw. teorji względności. Istnieje też ważna dla fizyki geometrja nieskończenie wielowymiarowa.

Geometrja nieeuklidesowa.

Wiemy, że geometrja jest nauką abstrakcyjną, opartą na aksjomatach. Jeżeli zmienimy niektóre z nich, pozostaną różne „geometrje“, które nazywamy

O. Nikodym.

Nie trzeba być bynajmniej uczonym filologiem na to, by dostrzec pewne podobieństwo języków : niemieckiego, angielskiego, szwedzkiego, duńskiego, norweskiego czy holenderskiego. Nauka zalicza je wszystkie do jednej rodziny językowej, zwanej germańską, tak jak ludy posługujące się od wieków temi językami nazywa grupą narodówr germańskich. Języki te wyrosły z jednego wspólnego pnia, a ludy, zanim się zróżnicowały, tworzyć miały niegdyś jeden lud Germanów. Stykając się przeważnie z jednym tylko z narodów germańskich, Niemcami, Polacy mówią o „germanizo-waniu“ ziem polskich, o „germanofi-lach“ i t. p., stosując te pojęcia w zakresie zwężonym i nieściśle. Niemcy stanowią tylko cząstkę świata germańskiego, dlatego też nie można kłaść znaku równania przy słowach : Niemcy i Germanowie, tern bardziej, że w rozwoju dziejowym w większym stopniu niż inne ludy germańskie (np. Skandynawowie) zmieszali się z ludami obcemi, celtyckie-mi, słowiańskiemi i t. d., zatracając wiele cech „rasowych“ swych przodków, wobec czego posiadają mniej danych, by reprezentować właściwych Germanów. Coprawda rozlegają się dziś w Niemczech hitlerowskich hasła powrotu do czystej „germańskości“, ale poważnie tego traktować nie można, Niemcy bowiem musieliby, gdyby chcieli je zrealizować, wyzbyć się przeważnej części swych obywateli i przekreślić swą hi-storję.

Dziś żaden z narodów sam siebie nie nazywa Germanami, tern łatwiej więc ustrzec się nieporozumienia. Germanowie— to żyjący przed wyodrębnieniem się i wydzieleniem dzisiejszych narodów germańskich wspólni ich przodkowie.

Praojczyzna Germanów.

Nauka historyczna nie posiada wiadomości o najdawniejszej przeszłości Germanów. Wiedzę o niej czerpiemy z innych nauk, jak z archeologji, antro-

pologji, językoznawstwa. Na podstawie tych badań można przyjąć, że już ok. 2000 r. przed Chr. Germanowie przebywali na obszarze południowo-zachodniej Szwecji, w Danji i północnych Niemczech, pomiędzy Odrą i Wezerą (wsch. Han-nower, Holstein, Meklenburgja, Pomorze Przednie). Później obszar ich rozszerza się na kontynencie w kierunku zachodnio - południowym i na wschód (ku Wiśle), tak że znaleźli się pomiędzy ludami celtyckiemi ( —» Celtowie) i Słowianami (-» Słowianie). Na początku naszej ery, z którego to okresu posiadamy już wiadomości historyczne o Germanach, zajmują oni część Europy między Renem i Wisłą, na północ od Dunaju po morze Niemieckie i Bałtyckie.

Na północne, czyli nordyckie pochodzenie Germanów wskazuje wiele dowodów, aczkolwiek dawniej przypuszczano powszechnie, że praojczyzną ich, jak i innych ludów indoeuropej-skich (—> Indoeuropejczycy), była Azja, względnie Europa Wschodnia; pogląd ten i dzisiaj jeszcze ma swych zwolenników. Podania pochodzące z czasów późniejszych mówią o północnej praoj-czyznie Germanów, szczególnie plemion germańskich : Gotów, Burgundów, Longobardów. Jeden z historyków, piszący w VI w. po Chr., nazywa Skandynawję „kuźnią ludów“ („quasi officina gentium‘⁽ — Jordanes, Getica IV), kronikarz zaś z IX w. pisze: „Skandyna-wja, skąd wyszli zarówno Gotowie, jak inne ludy germańskie“. Badania archeologów i antropologów nad szczątkami kostnemi, pozostałemi w grobowcach germańskich, a także opisy starożytnych wykazują podobieństwo między Germanami a panującym dziś typem na północy, t. z w. nordyckim (~*Rasy). Niektórzy uczeni twierdzą jednak, że ten typ zapanował wśród Germanów dopiero wówczas, gdy zmieszali się oni z inną ludnością, nieindoeuro-p e j s k ą, która właśnie wyróżniała się cechami przypisywanemi t. zw. nordyj-czykom.

Najdawniejsze wiadomości historyczne o Germanach.

Pochodzą one od ludów obcych, bardziej cywilizowanych, posługujących się wcześniej od Germanów pismem : od starożytnych Greków i Rzymian. Już w „Odysei“ Homerowej można znaleźć wzmianki odnoszące się do krajów germańskich, pochodzące prawdopodobnie od Fenicjan, którzy prowadzili handel bursztynem (z mórz północnych). Pierwszym Grekiem, który odbył podróż do krajów germańskich, był P y t h e a s z Marsylji (IV w. przed Chr.). Pozostawił on opis geograficzny, którego zaledwie szczątki zachowały się u późniejszych pisarzy. Dopiero od czasów najazdów Cymbrów i Teutonów na państwo rzymskie zaczęto interesować się bliżej Germanami (pisze wówczas P o-s e i d o n i o s), zwłaszcza zaś, odkąd J u-ljusz Cezar zetknął się z nimi, podbijając Galję (58—51 r. przed Chr.). W swym pamiętniku o wojnie galijskiej Cezar pozostawił nam najdawniejszy opis Germanów, który dochował się do naszych czasów. Po nim pewne wiadomości o Germanach przekazali Strabo i Plinjusz Starszy; najdonioślejsze źródło dał nam Tacyt w swem dziele „Germania“ (r. 98 po Chr.), gdzie znajdujemy szczegółowszy opis kraju, wierzeń, obyczajów, ustroju plemion germańskich. Po Tacycie geograf Ptolomeusz (ok. 150 r.), wreszcie pisarze z czasów schyłkowego cesarstwa, jak Ammianus Marcellinus i inni, przekazali nam dość skąpe zresztą wiadomości o współczesnych im Germanach. W sumie niepełne i nieraz wątpliwe źródła naszej wiedzy częścio-

szukaj w tomie piątym!

pisze

że za-

potężny

wo uzupełniają wyniki badań archeologicznych, językoznawczych, socjologicznych i t. d. Odwołuje się również nauka do wspomnień z przeszłości germańskiej zawartych w opowiadaniach islandzkich, pochodzących z czasów późniejszych, t. zw. sagach, oraz do nielicznych zabytków zachowanych w napisach germańskich wykonanych alfabetem wzorowanym na greckim, t. zw. r u-nach (-» Pismo).

Kraj i ludność.

„Któż zdecydowałby się¹“

Tacyt — „pomijając niebezpieczeństwa podróży po dzikiem i nieznanem morzu, opuścić Azję, Afrykę czy Italję, ażeby wywędrować do Germanji, z jej brzydkim krajobrazem, surowym klimatem, do kraju wzbudzającego rozpacz swym brakiem kultury i wyglądem, któż oprócz tych, którzy mają w nim swą ojczyznę?“ W opisach rzymskich podkreśla się często tę dzikość kraju germańskiego, pokrytego puszczami i bagnami. Badania naukowe zachwiały wiarę w całkowitą ścisłość tych infor-macyj, gdyż stwierdzono, że już od tysiącleci Europa Środkowa i Północna była zaludniona i osiadła tam ludność zajmowała się rolnictwem tein Germanja nie mogła być puszczą dziewiczą. W porównaniu z krajami środziemnomorskiemi zaludnienie to nie było wielkie, natomiast zalesienie stosunkowo duże ; mimo to obrazy pozostawione nam przez Rzymian były na pewno przejaskrawione.

Opisy wyglądu zewnętrznego Germanów zgadzają się ze sobą. Zarówno Grecy, jak i Rzymianie, podkreślają wysoki wzrost Germanów. Jeden z pisarzy rzymskich podaje wzrost przeciętny Burgundów: 7 stóp. Taki sam szczegół notuje kronikarz o Karolu Wielkim. Tacyt w ten sposób określa typ germański : „ ...Lecz przyłączam się do poglądu tych, którzy sądzą, że ludy Germanji nie zmieszały się z innemi ludami, lecz pozostały rasą czystą i jedyną w swoim rodzaju. Tern się tłumaczy, że mają taki sam wygląd, co jest zjawiskiem rządkiem w tak wielkiej masie ludzkiej : dzikie, niebieskie oczy, rudo - blond Avłosy, wzrost...“. Te cechy występują zwykle w opisach Germanów, jak również w opisach innych ludów północnych, np. Celtów, Scytów, Traków i t. d. Już starożytni zwrócili uwagę na związek wymienionych powyżej cech z klimatem północnym. Wśród Germanów, jak notują pisarze starożytni, istniał zwyczaj farbowania sobie włosów na rudo ługiem, a Rzymianki, gdy zapanowała wśród nich moda germańska, używały peruk koloru blond.

Z przyrodzonemi właściwościami łączyły się pewne obyczaje, które również silnie odróżniały Germanów od cywilizowanych Rzymian. Na pomnikach rzymskich, jak np. na kolumnie Trajana albo Marka Aureljusza, Germanowie przedstawiani są z długiemi włosami i zapuszczoneini brodami. Tern bardziej kobiety dbały o długie włosy i jedną z najsurowszych kar było skazanie Germanki na ich obcięcie. Długie włosy były symbolem dy-nastji panującej u Franków jeszcze w VIII w. po Chr. Wreszcie ubiór germański różnił się od greckiego i rzymskiego, jak to znów można stwierdzić na starożytnych zabytkach ; podobnie jak wiele innych ludów północnych, Germanowie używali spodni, nieznanych starożytnym Grekom i Rzymianom:

Jeśli chodzi o wewnętrzne cechy Germanów, występują one znów w opisach rzymskich z dużą jaskrawością. Germanowie odznaczają się odwagą, wojowniczością, umiłowaniem wolności. Nie lubią systematycznej pracy, wolą wszczynać wojny, niż orać ziemię i oczekiwać plonu, uważają za wyraz gnuśności „zdobywać potem to, co można krwią uzyskać“. Nie znoszą pokoju do tego stopnia, że gdy zanosi się on na dłużej, młodzież znakomitego pochodzenia wędruje do innych plemion, by zaznać tam rozkoszy wojowania. Zdrajców i uciekinierów wieszają, słabymi gardzą. Wytrzymali na chłód i głód, odważni w boju, nie są odporni na skwar południowy i brak im wytrwałości w działaniu. Życie ich odznacza się prostotą, surowością, dzikością obyczajów, skorzy są do pijatyki i przez to do sporów. Wykazują pewną ociężałość umysłową, nie są za-to chytrzy ani przebiegli. Podobnie jak inne ludy na tym poziomie kultury, nie są chciwi, odznaczają się gościnnością.

Zajęcia gospodarcze i ustrój.

W tym czasie, gdy Rzymianie zetknęli się z Germanami, Germanowie zajmowali się rolnictwem i hodowlą. Bardzo słabo rozwijało się ogrodownictwo, natomiast znano prawie wszystkie zboża. Gospodarka rolna była ekstensywna, t. zn. prowadzona na wielkich obszarach, bez należytego wysiłku. W tych warunkach ziemia szybko jałowiała, co zmuszało ludność do częstego przesiedlania się, szukania nowych obszarów, zwłaszcza w miarę jej przyrostu naturalnego. Szukanie nowych siedzib z orężem w ręku było przyczyną częstych walk wewnętrznych między Germanami, jak również najazdów na obce kraje. Naskutek tego rolnictwo i wojna stały się niejako zajęciami uzupełniającemi się. Pisarze rzymscy podkreślają brak u Germanów własności prywatnej ziemi. W opisie Cezara władze przydzielają rodom co rok rolę, u Tacyta poszczególnym rodzinom. Ludność dzieli się na kilka warstw: wolnych, niewolników i możnych — nobiles. Nobiles to członkowie znakomitych rodów, które wyróżniły się na wojnach, najdzielniejsi ; z nich wybiera się książąt, królów. Królowie czy książęta nie mają władzy nieograniczonej, rządzą wespół z możnymi, a w sprawach najważniejszych zwołują zgromadzenie całego ludu (conci-lium). Ludność mieszka po wsiach, nie buduje miast i unika ich jak „grobów za życia“. Podczas wojny wybiera wodzów „według zasług“ ; służbę wojskową pełnią wszyscy wolni, przyczem część ich stanowi drużynę, która składa przysięgę wierności wodzowi i walczy najmężniej, nie opuszczając go w żadnych okolicznościach.

Wierzenia pogańskie. Chrystianizacja.

O religji starożytnych Germanów niewiele wiemy pewnego. Germanowie czcili siły natury : słońce, księżyc, ogień, matkę-ziemię. Wśród bóstw na czoło wysuwają się: Wotan (Odin), bóg wojny i śmierci, Donar, opiekun rolników i żeglarzy, bóg powietrza, F r e y a, opiekunka małżeństw. Część bogom oddają Germanowie w świętych gajach, przy źródłach, nie znają na-ogół świątyń; składają im ofiary krwawe. W pieśniach sławią swych bohaterów i wierzą, że po śmierci Wotan przyjmuje poległych wojowników w W a 1 h a 1 1 i, gdzie zbiera wszystkich mężnych i mocnych, ażeby poprowadzić ich na bój przeciw potwornym olbrzymom. Tę dawno już zamarłą religję germańską usiłują dziś wskrzesić niektórzy działacze nacjonalistyczni w Niemczech, zwalczający chrystjanizm jako wytwór ducha żydowskiego.

Wierzenia starożytnych Germanów pod wpływami grecko - rzymskiemi i wschodniemi ulegały stopniowemu rozkładowi. Pojawiały się kulty obcych bogów, zaczęła również do nich przenikać nauka Chrystusa.

Na szerszą skalę rozpoczyna akcję wśród Germanów misja chrześcijańska w IV wieku. Biskup U 1 f i 1 a s, pochodzący z Krymu, nawraca wówczas część Gotów w obrządku arjańskim, tłumaczy Pismo Św. na język gotycki i wychowuje zastępy przyszłych misjonarzy.

Dopiero jednak po opanowaniu zachodnich prowincyj rzymskich, od w. V chrystjanizaeja ludów germańskich szybciej posuwała się naprzód. Doniosłą rolę w niej odegrali misjonarze i r y j-s c y, którzy wędrowali ze swej ojczyzny, „wyspy świętych“ (Irlandji), na kontynent, by umacniać wiarę wśród niedawno nawróconych i szerzyć ją wśród pogańskich jeszcże ludów. Oni to właśnie propagowali chrześcijaństwo wśród ludów germańskich za Renem : Bawarów, Turyngów, Alamanów, na terenie południowych i środkowych Niemiec.

Prowadzona przez mnicha anglosaskiego św. Bonifacego misja na terenie północnych Niemiec zakończyła się jego śmiercią męczeńską (f 754).

W V—VIII w. stopniowo już niemal wszystkie ludy germańskie przyjęły wiarę chrześcijańską; najdłużej opierali się Sasi, podbici jednak przez Karola W., zmuszeni byli i oni zerwać z religją pogańską. Germanowie skandynawscy przejęli chrześcijaństwo dopiero około r. 1000.

Przyjęcie pierwotnie chrześcijaństwa w obrządku arjańskim wytworzyło silny przedział między Germanami i katolickimi Rzymianami. Odkąd jednak król Franków K 1 o d w i g wraz ze swym ludem przyjął katolicyzm, stopniowo zatriumfował on i wśród innych ludów germańskich. Chrystjanizaeja Germanów, podobnie jak i innych pogan, odbiła się na przekształceniu ich obyczajów, na całości życia, kultury. Jako związany z Rzymem, kościół (obok innych czynników) oddziałał na Germanów w kierunku zbliżenia ich do kultury grecko-rzymskiej, wpłynął więc na romanizację Germanów.

Germanowie a Rzym.

W rozwoju dziejowym Germanów niezwykle doniosłą rolę odegrało sąsiedztwo, a potem częściowe zmieszanie się z Rzymianami (o wpływach celtyckich —» Celtowie). Od czasów najazdu Cymbrów i Teutonów Germanowie w ciągu stuleci ponawiają swe ataki na granice Rzymu. Rzymianie za Augusta próbują położyć temu tamę przez podbój Germanji, ale klęska Varusa pod Teutoburskim lasem (9 r. po Chr.) zmusza ich do cofnięcia się na linję Renu. Odtąd (z małemi wahaniami) Ren i Dunaj pozostają granicą przez wieki. Tutaj rozrzucone strażnice rzymskie, wały i twierdze bronią państwa rzymskiego przed wojowniczymi Germanami. Od czasów Marka Aurelego najazdy znów stają się groźne, zwłaszcza w III—V w. po Chr. Jednakże nietylko jako wrogowie stykają się ze sobą oba ludy. Germanowie i Rzymianie, zwłaszcza w pasie pogranicznym, prowadzą ze sobą ożywiony handel, co oddziaływa na obyczaje i całą kulturę Germanów. Germanowie sprowadzani są gromadnie do wyludnionych prowincyj rzymskich, gdzie otrzymują ziemię i osiadają na stałe jako rolnicy. Wielu z nich dostaje się na służbę do armji rzymskiej, innym przypadają w udziale różne urzędy cywilne. W ten sposób Germanowie na drodze pokojowej przenikają do państwa rzymskiego. Łącząc się z Rzymianami, przyjmują ich kulturę, sami zkolei wpływając na nich. Niektórzy z cesarzy, zaniepokojeni tern, wydają zakazy zawierania małżeństw z Germanami i noszenia ubioru germańskiego.

Gdy wreszcie Germanowie zatriumfowali (-» Wędrówka ludów) i kiedy rozpadło się państwo rzymskie (w V w.),

585

Germanowie — Giełda.

586

nie oznaczało to bynajmniej zupełnego Rzymu na prawo, ustrój, literaturę, zniszczenia kultury. Germanowie raczej sztukę. Możnaby więc za Horacym popełni byli czci dla kultury rzymskiej, wiedzieć o „zwycięzcach“ Germanach, którą chętnie sobie przyswajali. Królo- że zwyciężyli ich Rzymianie pod wzglę-wie germańscy, którzy stali się władcami dem kulturalnym, podobnie jak niegdyś dawnych krajów Imperjum, szczycili się stało się z podbitą przez Rzymian tytułami rzymskiemi, organizując swe Grecją, państwa na wzór rzymski; ludność germańska osiadła w Galji czy w Italji szybko romanizowała się, a jak wiemy, kali się z Rzymianami, nie tworzyli niemałą pod tym względem rolę odegrał jednolitego narodu, lecz podzieleni byli kościół katolicki. Kiedy zaś Karol na wiele ludów, często zwalczających się Wielki (742—814) opanował Ger- wzajemnie. Nie mieli też poczucia manję po Łabę, zdobycze kulturalne wspólnoty wobec swych wrogów ze-Rzymu przesunęły się na wschód — wnętrznych. Widzimy nieraz, jak dzięki czemu przodkowie dzisiejszych część ich staje w szeregach rzymskich Niemców odegrali rolę pomostu do walki przeciw swym współplemień-kulturalnego między światem grec- com. Nie mieli nawet własnej wspól-ko-rzymskim a Słowianami. Walka „od- nej nazwy na oznaczenie razem wieczna“ Rzymu z Germanami zakoń- wszystkich Germanów. Nazwa ta, bu-czyła się zwycięstwem politycznem Ger- dząca wciąż wiele wątpliwości i sporów manów, lecz właśnie to zwycięstwo uła- w nauce, oznaczała początkowo tylko twiło Germanom przyjęcie kultury rzym- jedno plemię germańskie i dopiero skiej. Ludy germańskie, które opanowa- Celtowie rozszerzyli ją na wszystkie ły prowincje rzymskie na kontynencie, ludy germańskie, a Rzymianie od cza-zmieszawszy się z miejscową ludnością, sów Cezara rozpowszechnili ją (podały początek dzisiejszym narodom ro- dobnie np. Francuzi przenieśli nazwę mańskim : Francuzom, Włochom, Hiszpa- plemienia germańskiego Alamanów na nom. Z tych zaś, które znalazły się poza wszystkich Niemców — Allemands). obszarem dawnego Imperjum, wytworzyła się większość późniejszych narodów ła spór o pochodzenie słowa Germanie, germańskich (Niemcy, Skandynawowie), czy jest ono celtyckiem, germańskiem, Wpływ kulturalny Rzymu na Germa- czy łacińskiem, faktem pozostanie, że nów wyraził się między innemi w ich ję- Germanowie, chociaż wytworzyli swą zyku. Oto cały szereg słów z dziedziny indywidualność narodową, handlu, rolnictwa, budownictwa, które dzięki przejęciu kultury grecko-rzym-zawdzięczają Germanowie łacinie. Należą skiej stali się czynnikiem twórczym do nich np. słowa : kaufen — kupić od w kulturze ogólno-ludzkiej i dlatego caupo, Pfund — funt od pondus, Mün- dziś ich potomkowie — narody germańskie — są jedną z podstaw współ-

Nazwa Germanów.

Germanowie w tym czasie, gdy sty-

Jakkolwiekby dziś nauka rozstrzygnę-

dopiero

ze — od moneta, Rettich — od radix,

Mauer — od murus i wiele innych. Pod czesnej kultury europejskiej, wpływem chrześcijaństwa pojawiły się takie słowa, jak Kreuz — od crux (krzyż), Kloster (od claustrum), Priester (od presbyter) i t. d. Wiele z nich za kach wspominaliśmy krótko o ope-pośrednictwem Niemiec przeszło do Sło- racjach giełdowych, mianowicie o kup-wian. Poważnie zaznaczył się wpływ nie i sprzedaży papierów wartościo-

M. H. Serejski.

GIEŁDA. Już w artykule o ban-

wych (akcje, obligacje, listy zastawne) spotykają się ci, którzy mają do sprze-na giełdzie.

dania jakieś papiery wartościowe czy waluty lub dewizy, i ci, którzy pragną je nabyć. Oczywiście każdy pragnie jak Sam wyraz „giełda“ pochodzi od najtaniej kupić, jeśli jest nabywcą, niemieckiego słowa Gilde, oznaczają- a przeciwnie, jak najdrożej sprzedać, cego korporację kupiecką. Giełda jeśli jest sprzedawcą. Mówimy o kur-jest instytucją celu stworzenie warunków

Co to jest giełda?

dla dogodnego i pewnego

mającą na sach „w zaofiarowaniu“ i „w żądaniu“. Rzecz prosta, nikt nie może żądać znacznie więcej za dany walor obrotu papierami wartości o- (papier wartościowy) niż ktoś inny, we mi i walutami (giełdy p i e- kto go również ma na sprzedaż, gdyż niężne) lub niektóremi towa- inaczej nigdyby tego waloru nie zbył. rami (giełdy towarowe). Jak Jeśli teraz kursy nie różnią się zbytnio, z tego określenia już widać, giełdy sta- transakcja dochodzi do skutku, w wyni-ły się potrzebne dopiero wówczas, gdy ku wzajemnych ustępstw ustala się ja-obroty czyto papierami wartościowemi, kiś pośredni kurs transakcyjny, czy towarami dosięgły dużych rozmia- Skupienie w jednem miejscu i czasie rów, gdy więc handel uzyskał doniosłe transakcyj papierami wartościowemi znaczenie w całej gospodarce. Istnienie czy dewizami powoduje usunięcie przy-giełdy byłoby i bezcelowe, i niemożliwe padkowości w poszczególnych trans-bez istnienia gospodarstwa rynkowego akcjach : ktoś, kto kupuje czy sprzedaje (-» Cena, Handel), t. zn. gospodarstwa na giełdzie, wie, że zawarł transakcję opartego na podziale pracy, na po- na tych samych warunkach, co i inni wszechnem uczestnictwie w wymianie. w tym samym czasie i miejscu. Obrót lo też początki giełdy widzimy papierami wartościowemi czy dewizami w XIII i XI\ wieku w miastach pół- staje się bardziej przejrzysty; z ogłoszono«! o-włoskich i holenderskich, t. j. tam nyeh oficjalnie kursów, t. zn. z c e d u-właśnie, gdzie znajdowały się wówczas    giełdowej, wszyscy, nietylko

Tendencje kursowe.

Oczywiście, kursy giełdowe są zmiennego przedewszystkiem, a w dużym ne. Może np. rozpowszechnić się opinja, stopniu i towarowego — w giełdy. „Za- że plantacje kawy będą przynosiły stra-sięganie języka“ co do cen, widoków na ty, a natomiast wytwórczość aparatów przyszły rozwój operacyj, doprowadziło radjowych obiecuje duże zyski. Każdy do zwyczaju i obowiązku ogłaszania będzie chciał wówczas pozbyć się akcyj oficjalnych informacyj o kursach — ce- towarzystw posiadających plantacje kawy, choćby nawet miał otrzymać za te akcje znacznie mniej, niż za nie zapłacił, a zato znajdzie się dużo takich, którzy Zadania swoje giełda spełnia przez będą pragnęli nabyć akcje towarzystw ustalenie kursów, po których dokony- radjotechnicznych w przewidywaniu wane są transakcje w czasie zebrań wysokich zysków. W takiej sytuacji giełdowych. Na tjrch zebraniach kursy akcyj kawowych będą z dnia na

główne ośrodki handlu międzynarodo- uczestnicy zebrań giełdowych, orjentu-wego. Sporadyczne początkowo zebra- ją gję^ ile dany walor jest wart w danej nia kupców i bankierów przekształciły chwili, się zczasem w instytucje o pierwszo-rzędnem znaczeniu dla obrotu pienięż-

duł giełdowych.

Kursy giełdowe, ceduła giełdowa.

dzień spadać, a kursy akcyj rad jo- i zapłata zań następuje natychmiast lub wych — wzrastać. Mówimy wówczas w ciągu najbliższych kilku dni. Przy o tendencji zniżkowej (baisse) operacjach terminowych natomiast za-względnie zwyżkowej (hausse). Je- równo dostarczenie waloru, jak zapłata śli kursy nie wykazują zmian, mówimy, zań następuje w terminie późniejszym, że tendencja jest utrzymana, umówionym przez obie strony. Ale Zwyżka czy zniżka kursów może kurs, po jakim nabyte walory będą za-obejmować równie grupę akcyj, o czem płacone, umawia się już w chwili za-właśnie była mowa, jak akcje poszczę- warcia transakcji. Sprzedawca przewi-gólnego towarzystwa, czy też wszystkie duje wtedy, że potrafi na umówiony akcje, któremi na giełdzie dokonywa termin zaopatrzyć się w dany walor po się obrotów, notowanych na pewnej kursie niższym, aniżeli ten, jaki otrzy-giełdzie. W pierwszym wypadku jest to ma od nabywcy. Nabywca zaś liczy, że skutkiem specjalnych przyczyn, odnoszą- przeciwnie, w chwili, kiedy będzie cych się do danego towarzystwa; np. otrzymywał dany walor i za niego pła-dane towarzystwo wprowadziło jakiś cił według umówionego ze sprzedawcą nowy, bardzo zyskowny dział wytwór- kursu, rzeczywisty kurs giełdowy bę-czości albo uzyskało bardzo dogodne za- dzie od takiego umówionego kursu mówienia i t. p. W drugim wypadku ma- wyższy ; przewiduje on np. zwyżkę my do czynienia z przyczynami ogólnemi, ogólną kursów czy też kursu danego pa-dotyczącemi całego gospodarstwa naro- pieru. Pozwoli mu to nabyty walor na-dowego; np. dany kraj uwikłał się w woj- tychmiast z zyskiem odprzedać, nę, albo też rząd czy parlament tego kraju prowadzi politykę, która nie sprzyja rozwojowi gospodarczemu kraju. W re-

Spekulacja, gra giełdowa.

Dopóki te operacje terminowe robione zultacie o wiele liczniejsi są ci, co chcą są lojalnie, są one najzupełniej normalną papiery wartościowe danego kraju sprze- formą obrotu gospodarczego. Niezawsze dać, niż ci, co chcą je nabywać, i nastę- jednak tak bywa. Niejednokrotnie ope-puje ogólna zniżka kursów. Odwrotnie, racje terminowe wykorzystywane są jeśli w jakimś kraju panuje spokój, jeśli w sposób nielojalny. Tak więc np. ten, kraj ten rozwija się gospodarczo, znaj- komu zależy na zniżce kursu, kto „gra“ dują się chętni nabywcy akcyj i obli- na zniżkę, jak się mówi w żargonie gacyj, kursy zwyżkują. Mówi się, że giełdowym, zaczyna sobie „pomagać“ : giełda jest „barometrem“ sytuacji po- rozpuszcza np. wiadomości o rzekomych

stratach danego przedsiębiorstwa, stara się poderwać zaufanie, jakiem ono się cieszy, sprzedaje demonstracyjnie akcje Na kształtowanie się tych tendencyj takiego przedsiębiorstwa po niskich kursowych wywierają wpływ nietylko kursach i t. p. Czasem wręcz szerzy na-fakty dokonane, które są znane i mogą strój pesymistyczny co do dalszego roz-być ewentualnie sprawdzone, ale rów- woju sytuacji gospodarczej wogóle. nież — i to w bardzo silnym stopniu — Podobnie, choć w przeciwnym kierun-przewidywania.

Otóż wśród operacyj giełdowych roz-

litycznej i gospodarczej kraju.

Operacje terminowe.

ku, działa „grający“ na zwyżkę.

Niebezpieczeństwo takich spekulacyj różniamy operacje gotówkowe (ka- polega na tern, że cały szereg ludzi daje sowę) i terminowe. Przy pierw- się wprowadzać w błąd, ulega nastro-szycli dostarczenie kupionego waloru jom : w pewnych chwilach wszyscy chcą

wej.

sprzedawać dane walory — powstaje katastrofalna, gwałtowna zniżka, krach giełdowy — w innych : wszyscy pragną dany walor nabywać, płacąc zań nawet bardzo wysokie ceny. Kurs akcyj przestaje już być wyrazem oceny danego przedsiębiorstwa, jego zyskowności, czy nawet oceny całej gałęzi gospodarczej, czy wreszcie oceny sytuacji gospodarczej danego kraju — staje się natomiast wytworem spekulacji, gry giełdo

Fatalne skutki krachów giełdowych dla całego gospodarstwa narodowego są jasne: przy wysokich, nadmiernie wyśrubowanych kursach akcje będące w obrocie giełdowym przedstawiają równowartość wielu miljardów dolarów, jak np. na giełdzie w New-Yorku. Pewnego dnia następuje krach i cały ten ogromny majątek topnieje do jednej czwartej czy jednej dziesiątej swej wartości z okresu wysokich kursów. Mnóstwo ludzi traci ogromne sumy; nierzadko czyta się wówczas o samobójstwach tych, którzy na krachu giełdowym wszystko potracili. Ponadto cały szereg ludzi prowadzi operacje giełdowe za pieniądze pożyczone od banków czy domów bankowych. W New-Yorku i Londynie istnieją wyspecjalizowani bankierzy, t. zw. brokerzy, którzy pożyczają pod zastaw papierów wartościowych (pożyczki te w New-Yorku w 1929 r. sięgały powyżej 10 miljardów doi.). Oczywiście, jeśli kurs tych papierów gwałtownie spadnie, ci, co zaciągnęli pożyczki, nie mogą ich zwrócić, powstają skutkiem tego bankructwa szeregu banków i domów bankowych. Panika zatacza coraz szersze kręgi.

W ostatnich latach było kilka takich większych krachów giełdowych, jak np. krach na giełdzie berlińskiej w maju 1927 r. i wielki krach giełdowy w New-Yorku w październiku 1929 r.

Dla opanowania krachów przedsiębrane są różne środki, zarówno przez banki, np. zakupywanie walorów dla podniesienia ich kursów — jest to t. zw. interwencja na giełdzie — jak przez rząd danego kraju, np. zakaz ogłaszania kursów, zawieszenie na jakiś czas zebrań giełdowych i t. d.

Organizacja giełdy.

Tak się przedstawia funkcjonowanie i znaczenie giełd. Jaka jest ich organizacja?

Nie wdając się w bliższe szczegóły tej organizacji — różnej na różnych giełdach — można ogólnie powiedzieć, że we wszystkich krajach członkami giełdy są bankierzy i kupcy, którzy wybierają ze swego grona władze giełdy (zarząd, komitet). W zebraniach giełdowych mogą brać udział w większości wypadków wyłącznie członkowie giełd. Na giełdzie funkcjonują urzędowi pośrednicy t. zw. maklerzy, przy których współudziale i nadzorze zawierane są transakcje. Za swoje usługi makler pobiera pewną opłatę od transakcyj, t. zw. kurtaż.

Władze giełdy decydują o dopuszczeniu danego papieru wartościowego na giełdę, do notowań giełdowych. Zasadniczo bowiem do obrotów giełdowych dopuszczane są tylko te walory, które dają pewną gwarancję, iż istotnie reprezentują jakąś wartość.

To też obok giełd oficjalnych, urzędowych istnieją i giełdy nieoficjalne (w Paryżu — coulisse, w Ne w-Yorku — curb market), na których obraca się papierami nie dopuszczonemi do notowań oficjalnych. Wówczas jednak wiadomo już, że kupując czy sprzedając walory na giełdzie nieoficjalnej, ponosi się większe ryzyko.

W Polsce istnieje giełda pieniężna w Warszawie (założona w 1817 r.) i kilka giełd na prowincji (Łódź). Giełdy w Polsce nie mają takiego znaczenia, jak

Giełdy towarowe.

cja).

593

Giełda — Gleba.

594

giełdy w krajach zachodnich, Polska bowiem jest krajem niezasobnym w kapitały własne i mającym względnie mały kontakt z międzynarodowym ruchem kapitałów.

Oprócz giełd pieniężnych istnieją jeszcze giełdy towarowe, na których dokonywa się obrotów już nie papierami wartościoweini, lecz towarami. Aby towar mógł być przedmiotem obrotu giełdowego, musi być możliwie jednorodny,- jak np. pszenica. Na giełdzie bowiem kupuje się towar, nie oglądając go, nabywca więc musi mieć zgó-ry pewność, co kupuje.

Istnieją giełdy zbożowe w Warszawie i Poznaniu, giełda metali w Londynie, giełda pszenicy w Liverpoolu i Chicago, giełda bawełny w Bremie i t. d.

Znaczenie jednak giełd towarowych nie jest tak wielkie, jak giełd pieniężnych. Z natury rzeczy towar nie może być przedmiotem tak szybkich i częstych obrotów, jak papier wartościowy. Towar jest przeznaczony w rezultacie do zużycia, gdy papier wartościowy obiegać może długie dziesiątki lat: akcja — dopóki istnieje przedsiębiorstwo, które ją emitowało, obligacja — dopóki nie nadejdzie termin jej wykupu (—> Ak-

T. Sławiński.

GLEBA. Podłożem życia organicznego na kuli ziemskiej jest gleba. W zależności od tego, czy mamy do czynienia z żyznemi czarnoziemami podol-skiemi, czy z jałowemi piaskami na pustyniach, roślinność pokrywająca te obszary jest bujna lub uboga, a w związku z tem i świat zwierzęcy odpowiednio się rozwija.

Z czego i w jaki sposób powstała gleba?

Jak wiadomo z nauki geologji, gleba powstała z zewnętrznej warstwy skorupy ziemskiej, czyli litosfery, pod wpływem działania odpowiednich czynników, a więc atmosfery, hydrosfery, oraz świata roślinnego i zwierzęcego, czyli biosfery. W szystkie te czynniki, współdziałając ze sobą i przy pomocy jeszcze jednego czynnika, t. j. słońca, tworzą ze skały, na której powierzchnię działają, rumowisko, nabierające z biegiem czasu coraz więcej cech właściwej gleby.

Na macierzystą skałę działa przede-wszystkiem słońce, ogrzewając ją nierównomiernie, co powoduje ciągłe jej kurczenie się i rozkurczanie, zależnie od pór dnia i roku. Jako skutek tego działania powstają w skale pęknięcia i szczeliny. W szczeliny te dostaje się w o d a, która również działa niszcząco, zwłaszcza w krajach o klimacie zimnym lub umiarkowanym, gdzie zamarzając, powiększa istniejące szczeliny i w ten sposób rozsadza skały.

Woda, poza działaniem mechanicz-nem, działa na skały również i chemicznie dzięki zawartemu w niej tlenowi i dwutlenkowi węgla. Wraz z wodą działają na skałę korzenie roślin, również dwojako, t. j. mechanicznie i chemicznie — rozpierając korzeniami nadkruszoną już skałę i trawiąc ją przy pomocy wydzielanych przez siebie kwasów korzeniowych. Jak widzimy przeto, skała jest wciąż kruszona i trawiona, to też gdy dodamy jeszcze do tego działanie ulew, potoków i rzek rozbijających okruchy skalne na drobny miał, będziemy mieli pełny obraz przeobrażenia się skały na glebę.

Na tem się jednak nie kończy, bo czynniki te działają w dalszym ciągu. Tak więc rzeki unoszą dalej cząstki gleby. Wszyscy widzieliśmy piaszczyste mielizny nadrzeczne i żwirowiska lub złoża tłustej mady po wylewach rzek. W ten sposób woda działa jeszcze i jako przenosicielka gleb. Prócz rzek

Gleba, podglebie, podłoże.

Warstwa gleby uprawiana przez człowieka jest stosunkowo dość płytka, grubość jej bowiem wynosi zazwyczaj, zależnie od warunków, w jakich powstała, od kilku centymetrów (np. w górach) do kilkudziesięciu centymetrów, co nie jest rzadkością na wspomnianych już poprzednio czarno-ziemach. Ta warstwa stanowi właściwą glebę, pod którą zalega t. zw. podglebie, a pod niem niekiedy skaliste podłoże. Gleba wyraźnie odcina się od pozostałych warstw przedewszystkiem ciemniejszą barwą, dzięki znajdującym się w niej rozłożonym częściom organicznym, czyli t. zw. próchnicy. Gleba jest zwykle najżyźniejsza z wymienionych trzech

gleby są nanoszone i przez inne czynniki. Do dzisiejszego dnia istnieją w wysokich górach, np. w Alpach, wielkie lodowce, które posuwając się powoli a stale, niosą wciąż okruchy skalne jako t. zw. moreny. Jeżeli chodzi o gleby ziem polskich, to, jak wiadomo z nauki geologji, na tereny naszego kraju napływał parokrotnie olbrzymi lodowiec skandynawski, który pokrywał bezmała ²/₃ powierzchni Polski, a mianowicie Polskę północną i środkową, a również i północne Niemcy oraz północną Rosję.

Lodowiec ten przyniósł ze Skandynaw j i wielkie masy materjału skalnego, z którego następnie powstała znaczna część naszych gleb.

Również przenosząco działa wiatr. Unosi on mianowicie drobne cząstki gleby, przenosząc je nieraz na wielkie odległości. W ten sposób powstały jedne z najżyźniejszych naszych gleb, znane pod nazwą lessów, zalegające południową część Polski.

W ten sposób powstaje gleba, coraz bardziej „dojrzewając“, bowiem czynniki glebotwórcze wciąż na nią działają.

warstw dzięki temu, że składniki jej są najbardziej rozłożone i z niej głównie rośliny, zwłaszcza płytko się zakorzeniające, czerpią pokarmy.

Na podglebie w mniejszym stopniu działają czynniki glebotwórcze, stąd też jest ono mniej żyzne.

Składniki gleby.

Gleba składa się z cząstek różnej wielkości, rozmaitego składu, pochodzenia i budowy. Rozróżniamy: części kamieniste i żwirowate, piasek różnej grubości, glinę, związki wapniowe zwane pospolicie wapnem, różne sole mineralne, próchnicę, wodę oraz mnóstwo różnych żywych organizmów, jako to bakteryj, grzybów, pleśni oraz drobnych organizmów zwierzęcych. Wolne przestrzenie w glebie wypełnia powietrze i gazy powstające z rozkładu rna-terji organicznej. Wszystkie te składniki, łącząc się wzajemnie i wzajemnie na siebie oddziaływając, tworzą glebę, która dla rolnika nie jest tylko mar-twem rumowiskiem, ale jakby żywym organizmem, czułym na oddziaływanie zewnętrzne natury i człowieka.

Wymienione składniki gleby posiadają różne znaczenie dla roślin. K a-mienie stanowią przeszkodę we wzroście roślin, w uprawie roli i rolnik w miarę możności usuwa je z pola. Piasek stanowi jakby szkielet gleby, składa się on z drobnych ziarn kwarcu i innych skał przeważnie krzemianowych. Wartości odżywczej dla roślin nie posiada, wody potrzebnej dla roślin mało zatrzymuje, to też gleby zawierające w swym składzie duże ilości piasku są suche i często jałowe.

Glina, pochodząca z wietrzenia prze-dewszystkiem skaleni, spaja cząstki gleby oraz zatrzymuje wodę i sole mineralne, zazwyczaj pożywne dla roślin. Gdy występuje w ilościach niezbyt wielkich, jest pożyteczna, gdy nato-

kładaj ąco na resztki obumarłych roślin, rozkładając je na próchnicę. Pewne bakterje, żyjące w symbiozie z roślinami motylkowemi, posiadają zdolności pobierania azotu z powietrza, wzbogacając w ten składnik glebę. Są jednak i drobnoustroje źle działające, np. te, które uwalniają wolny azot ze związków azotowych, tak potrzebnych dlą roślin.

miast jest jej zbyt wiele, czyni glebę ciężką do uprawy, nieprzesiąkliwą dla wody i chociaż jest bogata w składniki pokarmowe, utrudnia rozwój korzeni roślinnych. Złe cechy gliny, a zwłaszcza jej zlewność, łagodzi wapno, które niestety jednak występuje w glebie zazwyczaj w małej ilości, jest bowiem łatwo ługowane przez wodę. Wapno jest poza tern ważnym składnikiem odżywczym dla roślin.

Próchnica, zależnie od pochodzenia i położenia gleby i klimatu, może być t. zw. kwaśna i słodka. Próchnica kwaśna występuje na glebach nisko położonych i wskutek małego dostępu powietrza torfie je, próchnica zaś słodka powstaje na glebach wyżej położonych przy dużym dostępie powietrza i składa się ze zbutwiałych części obumarłych roślin. Próchnica słodka jest dobrym składnikiem gleby, gdyż silnie absorbuje, czyli zatrzymuje wodę i pokarmy dla roślin, gleby lekkie spaja, a ciężkie rozluźnia. Próchnica kwaśna staje się dobrym składnikiem gleby po jej osuszeniu i utlenieniu przez dopływające powietrze.

Woda jest niesłychanie ważnym składnikiem gleby. Przy braku wody rośliny wogóle nie mogą pobierać pokarmów z gleby, nadmiar wody natomiast zatapia glebę i niedopuszcza powietrza niezbędnego dla oddychania roślin. W wodzie rozpuszczają się składniki gleby i wówczas dopiero mogą je rośliny pobierać.

Uprawa mechaniczna gleby polega w dużym stopniu na regulowaniu ilości wody w glebie, a przedewszystkiem na zatrzymywaniu wody opadającej na glebę w postaci deszczu i śniegu oraz chronieniu jej od wyparowywania.

Wreszcie drobnoustroje są czynnikiem dokonywaj ącym przemiany materji w glebie. Działają one roz

Typy gleb.

W zależności od tego, które z podanych składników przeważają w danej glebie, rozróżniamy różne typy gleb. Polska przedstawia pod tym względem wielką różnorodność. Często nietylko w jednym powiecie, ale w jednej wsi, a nawet w jednem gospodarstwie, spotyka się różne rodzaje gleb niepodobne do siebie pod względem składu, a co się z tern wiąże, i żyzności. Nauka zwana gleboznawstwem rozróżnia szereg typów i podtypów gleb, z których najważniejsze występujące na ziemiach polskich są następujące: gleby piaszczyste, lessy, gleby gliniaste, bielice, rędziny i borowiny, mady oraz gleby próchniczne.

Gleby piaszczyste są przeważnie pochodzenia lodowcowego, częściowo zaś osadzają je rzeki. Zajmują one duże obszary we wszystkich dzielnicach naszego kraju. Rozróżniamy różne rodzaje gleb piaszczystych, zależnie od charakteru piasku, z którego powstały oraz domieszek, które zazwyczaj stanowią o wartości tych gleb. Spotykamy więc piaski niezmiernie suche, często zwiewne, tworzące nieraz wydmy spotykane np. na Mazowszu i na Pomorzu, nie posiadające prawie żadnej wartości dla uprawy roślin po-lowych, a nadające się przedewszystkiem do zalesienia. Spotykamy również tak zwane „sapy“, będące przeciwstawieniem piasków lotnych ze względu na swą podmokłość. Sapy są również b. ubogie w składniki pokarmowe i wymagają dla racjonalnej uprawy przede-wszystkiem odwodnienia.

Lepszą znacznie odmianą gleb piaszczystych są t. zw. „szczerki“. Zawierają one pewną domieszkę gliny i próchnicy. Są one też dość ubogie w składniki pokarmowe, jednak przedstawiają większą wartość rolniczą, zaś przez odpowiednie nawożenie stają się zupełnie dobremi glebami. Są bardzo łatwe do uprawy.

Lessy są to gleby nawiane, czyli naniesione przez wiatr. Składają się one z drobnego pyłu krzemionkowego pochodzącego z moren lodowcowych. Są to gleby o dużej zdolności zatrzymywania części pożywnych i wody, przewiewno-ści i umiarkowanej przepuszczalności, stanowią więc jedną z najlepszych gleb zarówno w Polsce, jak i na całej kuli ziemskiej. Uprawia się też na nich rośliny tak wymagające, jak pszenicę i buraki. Występują na południu Polski, przedewszystkiem w sandomier-szczyźnie, w lubelskiem i na Podolu. Na lessach, zalegających nieraz wielo-metrowemi warstwami, tworzą się, dzięki rozmywaniu ich przez wody deszczowe, malownicze jary.

Do gleb b. w Polsce pospolitych należą gleby gliniaste, rozrzucone we wszystkich dzielnicach kraju. Odmian gleb gliniastych jest b. wiele, poczynając od zupełnie lekkich glin z dużą domieszką piasku, aż do niesłychanie ciężkich i zlewnych, na których łamią się najmocniejsze pługi. To też rolnicy muszą wiele starań dołożyć, ażeby gliny uprawić i doprowadzić do odpowiedniej kultury. Ale zato gliny odpłacają się często b. wysokiemi plonami za włożone w nie starania.

Gleby gliniaste częściowo są glebami naniesionemi, powstałemi z moren lodowcowych, podobnie jak gleby piaszczyste, częściowo zaś są pochodzenia miejscowego.

W środkowej i północnej Polsce b. pospolicie występuje jeszcze jeden typ gleby, zwany bielicą. Gleba ta powstała skutkiem wymycia z piaszczystych glin części gliniastych i wapna. Wskutek tego na powierzchni takiej gleby pozostaje pył krzemionkowy, który posiada białą barwę. Stąd też pochodzi nazwa „bielica“, gdyż po orce wyschnięte grzbiety skib na bielicach bielą się. Są to gleby dość ubogie w składniki pokarmowe i wskutek tego przedstawiają średnią wartość dla rolnika.

W lubelszczyźnie, a także w niektórych innych częściach południowej Polski, występują znów t. zw. borowiny, zwane w niektórych okolicach rędzinami. Są to gleby powstałe przez zwietrzenie skał wapniowych, zachowujące się często podobnie, jak gliny, t. zn. zlewające się, to też rolnicy gospodarujący na nich muszą pilnie uważać, żeby wszystkie czynności związane z ich uprawą wykonywać we właściwym czasie, w przeciwnym bowiem razie silnie się zaskorupiają.

Mady występujące w naszym kraju w niedużej ilości, znajdują się na brzegach rzek. Powstają one z mułu osadzającego się podczas wylewów rzek. Często są b. żyzne, jak np. słynne mady egipskie, znane od czasów biblijnych, czasem zaś mało przydatne do uprawy.

Wreszcie została do omówienia ostatnia grupa gleb, a mianowicie gleby próchniczne. Jak sama nazwa wskazuje, powstały one dzięki nagromadzeniu się w danej okolicy dużych ilości próchnicy. Gleby o słodkiej próchnicy powstały w klimacie kontynentalnym, stepowym, o małej ilości opadów atmosferycznych, na południu Polski, jak na Podolu oraz na Ukrainie. Są to tak zwane czarnoziemy, słynne ze swej żyzności. Przeciwieństwem ich są kwaśne t. zw. czarne ziemie w północnej części Polski, pochodzenia bagiennego, o znacznie mniejszej wartości rolniczej. Gleby składające się przeważnie z rozłożonych resztek roślinnych nazywamy torfami.

Uprawa i nawożenie roli.

Roślina stawia wszelkim rodzajom gleby różnorodne wymagania. Przede-wszystkiem wymaga od gleby takiej struktury, która umożliwi jej zakorzenienie się, szuka w glebie odpowiednich pokarmów, a wreszcie musi w niej znaleźć dostateczną ilość wody i powietrza, to też zadaniem rolnika czy ogrodnika jest tak uprawić glebę, aby roślina uprawna znalazła w niej wszystko, czego potrzebuje dla dobrego rozwoju. W jaki sposób należy tego dostarczyć, uczy nauka o uprawie mechanicznej roli oraz nauka o żywności gleby i o nawozach (chemja rolna).

Zadaniem mechanicznej uprawy jest utrzymanie gleby w stanie pulchnym i przewiewnym. Ten rodzaj uprawy ma na celu danie roli takiej struktury, która ułatwi roślinie swobodne i obfite zakorzenienie się oraz zapewni jej dostateczną ilość wody, bez której roślina nie może czerpać korzeniami pokarmów z gleby.

Najważniejsze zabiegi przy mechanicznej uprawie roli są następujące: orka najpłytsza — t. zw. podoryw-k a, która niszczy chwasty i utrudnia parowanie wody z wnętrza roli, oraz orka przedzimowa głęboka, mająca na celu pobranie jak największej ilości wilgoci z opadów i wystawienie roli na działanie mrozu.

Inne zabiegi, jak bronowanie, dra-paczowanie (nazwa pochodzi od narzędzia zwanego drapaczem albo kul-tywatorem), wałowanie i t. p., stosuje rolnik dla zdarcia skorupy powstałej na powierzchni roli bądź dla głębszego spulchnienia roli bez jej odwracania, bądź wreszcie dla przyśpieszenia osiadania zoranej roli, względnie sprowadzania wilgoci do warstw wyższych.

Aby utrzymać urodzajność gleby, trzeba jej wciąż dodawać pokarmów, czyli ją nawozić. Nawożenie polega przedewszystkiem na dostarczaniu glebie czterech pierwiastków, których najczęściej w niej brak t. j. azotu, fosforu, potasu i wapnia, i tych rolnicy muszą glebie dodawać. Wymienione składniki dodają rolnicy w formie nawozów, które dzielą się na trzy zasadnicze kategorje, a mianowicie na nawozy naturalne, czyli pełne, mineralne, czyli sztuczne oraz nawozy zielone.

Nawozy pełne, czyli naturalne, są to bądź odchody zwierzęce zmieszane ze ściółką, na której stoją w stajni zwierzęta domowe t. zw. obornik albo nawóz stajenny, lub odpadki roślinne i zwierzęce, odpowiednio wymieszane z ziemią lub torfem i t. p., to jest t. zw. kompost.

Nawozy mineralne albo sztucz-n e zwane są jeszcze inaczej pomocni-czemi, każdy z nich bowiem dostarcza glebie pojedyńczych lub paru tylko składników. Nazwa „mineralne“ i „sztuczne“ wskazuje na ich pochodzenie, są one bowiem produktem kopalnianym lub fabrycznym.

Wszystkie nawozy sztuczne dzielą się na cztery grupy, w zależności od podstawowych pierwiastków, jakie zawierają, a mianowicie: na nawozy azotowe, fosforowe, potasowe i wapniowe. Niektóre zaś nawozy łączą w sobie po parę wymienionych pierwiastków. Nawozy azotowe są od b. dawna stosowane. Do nich należy znana powszechnie kopalniana saletra chilijska (saletra sodowa), produkt rozchodzący się po całym kulturalnym świecie rolni-

czym z Ameryki Południowej. Duże wcale samogłoski i, takiej jak w iść czy koszty 1 kg czystego azotu w saletrze w wilk, słyszymy tylko dwie samogłoski chilijskiej skłoniły rolników i przemy- e, obie poprzedzone spółgłoskami „mięk-słowców do szukania innych tańszych kiemi“ : ń i w, moglibyśmy więc napisać nawozów azotowych. Dzięki tym stara- ńedźwedź; podobnie mówimy śąść i nomom powstał cały wielki przemysł azo- śiliśmy z dwoma ś, ale piszemy siąść to wy, który obecnie dostarcza saletry i nosiliśmy, oznaczając ś przed ą przez sztucznie wyrabianej, zawierającej za- si, a przed i poprostu przez s. Co innego miast sodu inny metal, a przedewszyst- więc litera, a co innego głoska kiem wapń. Wielkie zasługi na tern (samogłoska lub spółgłoska) : litera — polu położył p. prezydent Ignacy Mo- to najmniejsza jednostka systemu p i-ścicki, który potrafił otrzymać t. zw. san eg o (wzrokowego), głoska — naj-syntetyczną saletrę wapniową, wyko- mniejsza jednostka systemu mówione-rzystując wolny azot z powietrza.

go (słuchowego). Punktem wyjścia, jednostką podstawową jest w języku głoska, bo najpierw się mówi,

w rozwo-

czaj w roli brak.

W. Miśkiewicz. Literatura : J. Mikułowsk i-P o m o r-

s k i: Uprawa roli i roślin (nakł. Min. Roln.) i T. Mierczyński: Krótki podręcznik nych powodów historycznych (-» Abe-gleboznawstwa.    cadło), jak i z zasadniczych: jak nie bę

dzie identyczny portret rzeźbiony z ma-GŁOSKA. Usłyszawszy od niepiśmien- lowanym, a nawet malowany z rysowanego Mazura, że „się swat przewrócił do- nym, choćby je robił ten sam człowiek, góry nogamyli, wiele osób powie, że Ma- i to z wyłącznym celem utrafienia podo-zurzy nie lubią litery i: raz ją ,,zja- bieństwa, tak również jest rzeczą nie-dają“, drugi raz zastępują przez y. możliwą, by ta sama treść identycznie A przecie nie idzie tu o pisanie, o to, że była oddana ruchami narządów głoso-ktoś przez pomyłkę napisze calkowte po- wycli, wytwarzających głosy działające meszanie 'lub ognysty, czyli „zje“ dwie na słuch, i ruchami ręki, piszącej litery litery i lub zastąpi literę i przez odbijające się w oczach. Ścisła odpowied-y ; ani nawet o to, że ktoś przez prędkość niość tych dwu „języków“ : mowy powie pomdory zam. pomidory. Nie idzie i pisma, pozostanie zawsze nieosiągal-tu ani o litery ani o jednorazo- nym ideałem. Odnosi się to do we powiedzenie, ale o stałe wszystkich działów nauki o języku

(-* Językoznawstwo), a więc też do naj-W mówionym więc wyrazie świat, lub ściślejszego z nich : do głoskowni lepiej weźmy niedźwiedź, nie słyszymy (nauki o głoskach, z grecka f o n o 1 o-

Ostatnią grupą nawozów są t. zw. nawozy zielone. Są to rośliny motylkowe, najczęściej różnego rodzaju a potem dopiero pisze : tak jest nietylko łubiny, seradela, koniczyna lub mie- w rozwoju historycznym, w którym pi-szanki z tychże i innych roślin, siane na sm0 jest wynalazkiem dość późnym, przyoranie. Jak wiadomo z fizjologji ro- a powszechny jego użytek do dziś niezu-ślin, z roślinami motylkowemi współżyje pełnie przeprowadzony, ale też pewien rodzaj bakteryj, a mianowicie ju jednostkowym, gdzie się z uczeniem bakterje pobierające wolny azot z po- pisma czeka, aż dziecko już naprawdę wietrzą. Dzięki temu rośliny motylkowe wszystko potrafi powiedzieć. Z tego zaś wzbogacają rolę w azot, którego zazwy- wynika, że litera jest tylko odbiciem jednostki mowy słuchowej w piśmie wzrokowem. Odbicie to musi być niedokładne, tak z faktycz-

mówienie.

c) tylno-

a) wargowe b) przedniojęzykowe językowe

p Ö fw

c kc:

( nieśrednio j ęzy ko wych )

CQ< ••

X x, zwarto-f c Ź; należą tu i od-

przeprowadzony,

gji). Nauka ta częściej się zwie głosów n i ą, ale jaśniejsza jest nazwa g ł o s k o w n i a, bo nauka to nie o głosach wogóle, ani naw’et nie o wszystkich głosach wydawanych przez człowieka, np. o jego sapaniu, stękach czy gwizdach, ale tylko o tych określonych głoskach, z których się składa mowa.

System głoskowy.

Ilość i jakość głosek jest w każdym języku inna, ale zawsze określona. W wymowie dzisiejszej polszczyzny kulturalnej jest ich 44; ale że do ich oznaczenia mamy tylko 31 liter (bo 32. litera, ó, jako równa w wymowie u, nic nam tu nie pomoże), musimy je oznaczyć trochę inaczej, niż w piśmie codziennem. Mamy więc:

samogłoski :

ustne : i y e u o a i nosowe : ę ę

spółgłoski :

właściwe: p b fw t d C$ S Z ŚŹĆf kgX

ćf Kg i półotwarte: Ul i i

Podany tu alfabet jest alfabetem f o-netycznym (od grec, (pcovy — föne głos), służącym wyłącznie do celów naukowych, ale dla nich koniecznym. Jak stosowanie go do celów praktycznych byłoby tylko ciężarem, tak z drugiej strony bez zdania sobie z niego sprawy nie można o języku nic powiedzieć jako tako ściśle. Dla zrozumienia użytego tu systemu graficznego wystarczy powiedzieć, że £ £ — literackim dz di, s ć = liter, sz cz, / = liter, ch lub h; kreseczka nad literą wyraża zawsze wymowę z udziałem średniego języka i podniebienia (t. zw. „miękkość“).

W przeciwieństwie do bezładnego alfabetu literackiego głoski te tworzą wyraźny system, którego najważniej-szemi właściwościami są:

u spółgłosek wogóle odpowiedniość „twardych“

i „miękkich“ (powryżej — prócz l i j — oznaczonych przez '),

u spółgłosek właściwych: a) odpowiedniość bezdźwięcznych i dźwięcznych (różnica, dla Polaka łatwo wyczuwalna, polega na rożnem zachowaniu się wiązadeł głosowych) : p—b, f—w, t—d, ć— s—z, k—</..., czego brak t. zw. półotwartym,

b) podział na zwarte p b t d k g, szczelinowe : szczelinowe : powiędnie „miękkie“.

Widzimy jednak, że system ten nie jest bezwyjątkowy nawet tam, gdzie jest na j konsekwentniej

mianowicie co do dźwięczności : oto tylnojęzykowe szczelinowa x i % są tylko bezdźwięczne, dźwięcznych par nie mają. Ten widoczny porządek przy braku jednak bezwzględnie ścisłej konieczności naturalny jest w wytworze kultury, jakim jest język: głoskowa jego strona bez systemu byłaby trudniejsza do opanowania, lichem byłaby narzędziem porozumiewania się ; ale jako wytworzona nie przez zawodowych fachowców, tylko przez ogół, i to w epoce pierwotnej, mimo niewątpliwego doskonalenia się zawsze różne ujawniać będzie braki.

Zmienność systemu.

Nie jest też ten system wcale nieruchomy, bo głoski, choć jasno określone, niemniej jednak zmieniają się trochę zależnie od położenia : wt zgłosce akcentowanej czy nieakcentowanej, w środku czy na końcu zdania, a zwłaszcza zależnie od sąsiedztwa. Że po polsku wszystkie spółgłoski są na końcu bezdźwięczne, np. paf, skłat, Buk..., że kt nawet kulturalni ludzie nieraz wymawiają jak cht (np. dochtór), to wiemy z życia.

Ale że ń inaczej brzmi przed' samogłoską a inaczej przed spółgłoską szczelinową, na to dopiero trzeba zwrócić uwagę : spróbujmy powiedzieć Krasiński, pański z ń tak wyraźnem, jak w ńe, a zaraz poczujemy nienaturalność tej wymowy : tak mówią raczej obcy, gdy prawdziwie polskie ń przed szczelino-wem s brzmi jakby jakieś nosowe j (od którego już tylko krok do gwarowego pajski). — Otóż fonologja nietylko przedstawia sam system, ale zajmuje się też jego zachowaniem się w różnych okolicznościach.

Systemy głoskowe zmieniają się także historycznie. Tak np. XVI-wieczny język Kochanowskiego miał więcej samogłosek, bo miał jeszcze żywy system „po-chylań“, z którego dziś tylko na piśmie zostało martwe ó, w wymowie zrównane z u ; wtedy zaś były : ó pośrednie między o a u, é pośrednie między eai (y), d pośrednie między « a o (dzisiejsze ludowe d, np. w ptak). Ale do % nie miał wtedy język nietylko odpowiednika dźwięcznego: brakowało mu i odpowiednika „miękkiego“, bo nasze chichot czy wymachiwać brzmiały jeszcze wtedy chychot i wymachywać. W ciągu więc historycznego życia literackiej polszczyzny nastąpiło w zakresie samogłosek uproszczenie systemu, w zakresie zaś spółgłosek pewne uzupełnienie go. — Ale nietylko w ilości głosek zaszły zmiany — także w zakresie ich używania. Tak np. wargowe miękkie były w w. XVI w u-życiu we wszystkich położeniach : nietylko przed samogłoskami, jak w pies, wiara..., ale i na końcu wyrazów, np. w drop, gołąb, nów. Dziś mamy je tylko w pierwszej pozycji, gdy w drugiej zmieniły się one na odpowiednie twarde: dziś mówimy drop, gołąb, szczaw. przez co stały się zbytecznemi używane dawniej osobne czcionki na osobne litery P V r w ni- — Wciąż się więc zmienia ilościowy stosunek głosek do liter: w wieku XVI wyrażał się on liczbami 47 : 39, dziś liczbami 44: 32. Pozostaje natomiast bez zmiany fakt, że liter jest mniej niż głosek. Ale w kulturze europejskiej — opartej pod tym względem na alfabetach łacińskim i greckim — fakt to powszechny : np. Niemcy nie mają osobnych liter na samogłoski długie, na ś; nawet Ukraińcy w swoim mocno fonetycznym (bo młodym) systemie ortograficznym nie rozróżniają spółgłoskowego \i : piszą 6yB, BOJiaB, choć się to nie wymawia buw, woław, ale huit, wolau.

Ale i w tej samej epoce system głoskowy nie jest jednolity dla całego narodu. Nawet w sferze kulturalnej są różnice : nad zębowem ł, znamiennem zwłaszcza dla osób z kresów wschodnich, ale też dla pochodzących z ludu niektórych czysto polskich okolic, przeważa już wargowe u ; Mazowszanie nie rozróżniają zwykle g k od g k, mówiąc albo stłukę nogę i drogę cukerki, albo wprawdzie drogie cukierki, ale też stłu-kie nogie, a nawet tak. A cóż dopiero mówić o właściwościach mowy ludowej (-> Gwary) !

W żadnym z tych zakresów nie dotarlibyśmy do istoty rzeczy badaniem samych liter — wszędzie musimy operować głoskami. Tak i owi Mazurzy, mówiący swat i nogamy, nie okazują przez to ani niechęci do i, ani trudności w wymowie tej (samo)głoski ; okazują natomiast, że im trudno wymawiać (spół) głoski wargowe miękkie, że je zastępują twardemi, po których naogół wyodrębniają „miękkość“ w osobną głoskę j, ale w niektórych nieakcento-wanych pozycjach i w grupach św dźw zupełnie ją zatracają, mówią więc: bja-ły pjes kopje ziemje nogamy i po śwe-cie chodzą niedźwedzie i śwynie. Tak, omawiane zjawiska dotyczą głosek, a my je tylko w ramach przyjętej pisowni wyrażamy pewnemi kombinacja-

mi liter: opuszczaniem litery i lub zamienianiem jej na litery j lub y.

Jak obserwować głoski?

Znajomość systemu głoskowego swego języka posiada w zasadzie każdy mówiący nim jako swym językiem ojczystym. Ale żywa jest ta znajomość tylko u uczących się mówić dzieci i u badających swój język językoznawców. U ogółu jest ona przyćmiona: po pierwsze dlatego, że nabywszy w dzieciństwie wprawy w mówieniu, nie troszczymy się potem o tego mówienia aparat (podobnie jak wprawny pianista nie myśli o palcach ani o klawiszach) ; powtóre dlatego, że przy dzisiejszym systemie nauczania kształcimy się jednostronnie, przeważnie przez czytanie, czyli niemal wyłącznie drogą wzrokową, z pominięciem innych zmysłów: słuchu i dotyku. Toteż zwłaszcza ci inteligenci, co całe życie spędzają nad książką i tylko przez nią świat widzą, dochodzą do kompletnej głuchoty na swoją wdasną wymowę, daliby się zabić, że mówią tak, jak na papierze widzą i sami piszą. Rozmawiający z sobą wschodni kresowcy i Wielkopolanie słyszą tylko cudze właściwości wymowy: pierwsi słyszą, że Wielkopolanie mówiom, drudzy, że kresowcy mó-wio, ale o sobie samych są zwykle przekonani, że wymawiają na końcu tej formy już nawet nie głoskę o, ale literę ą. A iluż ludzi zdaje sobie sprawę ze swojej i cudzej bardzo pospolitej wymowy tyko (bez l) czy sadys-fakcja (z dawnem, włoskiego pochodzenia d) ?

Ale do badania głosek nie wystarczy nieuprzedzone ucho : od ich słyszenia bodaj ważniejsze jest zdawanie sobie sprawy z ich powstawania w aparacie mównym: w krtani i w jamach ustnej i nosowej. Bo najprostsza głoska jest wynikiem współdziałania wszystkich tego narządu części składowych. By powstały takie fale głosowe, których rezultatem będzie słuchowe wrażenie głoski d, muszą: 1) drgać wiązadła w krtani, 2) podniebienie miękkie podnieść się dla odcięcia jamy nosowej, 3) język najpierw ściśle przyleć do górnych zębów, a potem się od nich nagle oderwać, 4) wargi być otwarte; jeśli wiązadła krtaniowe nie będą drgały, powstanie t, jeśli się podniebienie miękkie nie podniesie, otrzymamy n; i t. p. Często więc, kiedy laik myśli, że się zmieniły jakieś litery, w rzeczywistości zmieniło się tylko coś w działalności jednej części narządu mównego. Gdy np. małe dziecko zamiast kanapa mówi kamata, to wcale nie zamienia n na m, a p na t ; ono tylko przestawia dwa zwarcia : zamiast w drugiej zgłosce (sylabie) dokonać zwarcia językowo-zębowego (bez czego nie będzie w), a w trzeciej wargowego (bez czego nie będzie p), ono najpierw zwarło wargi, co razem z niezmienioną nosowością dało m, a w trzeciej sylabie zwarło język z zębami, co przy niezmienionym braku nosowości dało t\ ani akcja krtani ani nosa nie uległa przy-tem najmniejszej zmianie.

Łatwość fonetyki.

Wszystko to wygląda trudno czy zawile tylko zdaleka i tylko dla ludzi, znarowionych wykształceniem wyłącznie wzrokowem. Doświadczenie wykazuje, że zasadnicze działania narządów mów-nych zupełnie dobrze obserwują już 10-letnie dzieci. Wiele z tych rzeczy, jak zmiany w krtani, można wyczuć położonemi na niej palcami ; inne, jak położenie warg, a przy niektórych głoskach i położenie języka, widzi się go-łem okiem, niejedno widzieć można u siebie samego w lusterku ; o różnicy w położeniu języka przy i a przy u pouczy wsunięta między zębami zapałka; i t. p. Ale poza tern można sobie wyrobić takie czucie mięśniowe, że się

szukaj w tomie piątym!

bez pomocy wzroku i dotyku określi wszystkie położenia części aparatu mównego.

Fonetyka eksperymentalna.

Mimo to nauka dąży do ujęcia objek-tywnego, usuwającego się z pod indywidualnego sądu. Przy końcu XIX w. zaczęto głoski badać zapomocą przyrządów, powstał osobny dział tej nauki, zwany fonetyką eksperymentalną (głosownią doświadczalną) lub instrumentalną. Z licznych używanych do tego przyrządów najważniejsze są: sztuczne podniebienie i maszyny zapisujące. Na wyjmującem się podniebieniu odbija się ta część języka, która go podczas wymowy pewnej głoski dotknęła — powstają t. zw. palatogramy; dla dokładnego oznaczenia ruchów języka próbowano też robić zdjęcia roentgenowe. Na obracającym się walcu maszyny zapisującej znaczą się lin je proste, wygięte, wibrujące i t. p., odbijające ruchy różnych narządów mównych : można z nich obliczyć w setnych sekundy np. trwanie zwarcia krtani czy warg, większą czy mniejszą zgodność zwarcia wargowego czy językowego ze zwarciem podniebienia miękkiego (nosowość), szybkość drgań krtaniowych, od których zależy wysokość tonu muzycznego (-» Akcent) ; z kształtu fal można rozpoznać barwę samogłoski, i t. p. Rzeczy te, doprowadzone dziś .do wielkiej subtelności, dają nieoceniony materjał zwłaszcza do analizy części składowych głosek, też ich drobniutkich odmianek zależnych, które uchylają się od świadomości mówiącego, a nieraz kryją w sobie zarodki późniejszych zmian całego języka; do oznaczenia tonu muzycznego nietylko wyrazów, ale i całych zdań. — W związku z tern jest też znaczna wartość fonetyki eksperymentalnej dla praktycznej nauki języków obcych, a także dla usuwania wrodzonych, a zwłaszcza przez przyzwyczajenie nabytych błędów wymowy.

Jeśli jednak idzie o rozłożenie pewnego języka na głoski, t. j. na jego najmniejsze, ale jako niepodzielna już jedność odczuwane cząstki głosowe, to żaden aparat nie zastąpi wewnętrznego poczucia osoby mówiącej swym językiem ojczystym; przy badaniu zaś języka obcego droga do naukowego poznania prowadzi przede wszy stkiem przez badanie jego systemu jako całości. Przy wytworze nawskroś psychicznym jak język, w językoznawstwie, nauce psychologicz-no-socjologicznej, fonetj^ka eksperymentalna jest tylko nauką pomocniczą.

K. Nitsch.

GNIAZDA PTAKÓW. (Tabl. 72—73). By lepiej zrozumieć niektóre zjawiska związane z gniazdowaniem ptaków, musimy przedewszystkiem stwierdzić, że wszystkie ptaki możemy podzielić na dwie grupy: na tak zwane ptaki wywodkowe i wysiadkowe.

Gniazda ptaków wysiadkowych i wywodkowych.

Ptaki wysiadkowe wylęgają się z jaj zupełnie niedołężne, nagie lub pokryte rzadkiemi, włoskowatemi piórkami. Przez dłuższy okres czasu pozostają one w gnieździe, dokąd rodzice donoszą im pokarm. Przeciwnie, u ptaków wywodkowych pisklęta już w kilka godzin po wykluciu się z jaj stają się w znacznym stopniu zdolne do samodzielnego życia. Mogą one biegać lub pływać i korzystając naturalnie z pomocy rodziców, wyszukiwać sobie pożywienie.

Rzecz zrozumiała, że ptaki wysiadkowe w związku z niedołęstwem swych piskląt zmuszone są budować gniazda dużo staranniej. Gniazda te są im bowiem potrzebne nietylko do wysiadywania jaj, ale również do wrychowa-nia młodych. Jednak nie jest to regułą: niektóre ptaki wysiadkowe budują swe gniazda niezbyt starannie. Na taką lub inną budowę gniazda wpływa bowiem nietylko charakter piskląt, ale również i inne czynniki, jako to: tryb życia ptaków dorosłych, środowisko przez nie zamieszkiwane, rodzaj pobieranego pożywienia, ubarwienie i t. p.

Pomimo tego więc, że wywodkowość, czy też wysiadkowość ptaków wpływa w bardzo dużym stopniu na budowanie gniazd, rozpatrzymy tu różne ich typy, zupełnie niezależnie od tego, jakie pisklęta się w nich wylęgają. Przy poszczególnych opisach zwrócimy tylko uwagę na charakter tych piskląt.

Ptaki bez gniazd.

Przy sposobności przypomnimy Czytelnikom, że są ptaki, które samodzielnie nie gnieżdżą się zupełnie. Są one pod tym względem pasorzytami. Mianowicie podrzucają one swe jaja innym ptakom, pozostawiając im całkowicie sprawę wylęgania i wykarmiania piskląt. Do takich należy nasza k u k u ł-k a. Nie stanowi ona zresztą pod tym względem wyjątku, tak samo bowiem postępuje większość gatunków należących do rodziny kukułek.

Kupa liści lub piasek... gniazdami ptasiemi.

Budowa gniazd niezawsze idzie w parze z wysiadywaniem jaj. W Australji i na niektórych wyspach oceanu Spokojnego żyją ptaki z rzędu kurowa-t y c h, zaliczane do rodziny nogali. Otóż nogale na kilka miesięcy przed składaniem jaj gromadzą w lesie wielkie kupy gnijących liści, gałęzi, traw i t. p. materjałów. Przez gnicie w „gnieździe“ takiem wytwarza się znaczna ilość ciepła, wystarczająca do wylęgania się piskląt z jaj. Gniazda niektórych nogali mają po kilka m średnicy i dwa do trzech m wysokości.

Jaja umieszczane są w środku. Stare, jakkolwiek na jajach nie siedzą, odwiedzają stale swe gniazda, najwidoczniej dbając o to, czy tempeiatura gnijących materjałów jest odpowiednia. Pomagają też one wylęgniętym z jaj pisklętom w wydostaniu się naze-wnątrz. Młode nogale wylęgają się bardzo posunięte w swym rozwoju i są odrazu najzupełniej zdolne do samodzielnego trybu życia. Inne gatunki nogali budują swe gniazda z piasku, który pod wpływem słońca nagrzewa się do odpowiedniej temperatury.

Również w piasek zagrzebują swe jaja strusie. Te nie budują jednak gniazd zupełnie. Poprostu kilka samic składa swe jaja w jednem miejscu, a samiec przykrywa je piaskiem. W nocy siedzi na jajach samiec, chroniąc je przed chłodem. W dzień siedzą samice. Tych rola polega jednak nie na ogrzewaniu jaj, lecz raczej na chronieniu ich przed zbyt gorącemi promieniami słońca. W bardziej chłodnych okolicach Afryki jaja pozostają na dzień bez żadnej opieki. Strusie należą do ptaków wywodkowych.

Gniazdowanie na ziemi i w skałach.

Niewątpliwie najprostszym typem gniazdowania jest gniazdowanie na ziemi. Spotykamy się z niem u bardzo wielu ptaków wywodkowych. Tak więc liczne gatunki siewek i kulików gnieżdżą się na wybrzeżach mórz, jezior i rzek. Niektóre z nich nie budują właściwie gniazd zupełnie. Poprostu wysiadują jaja w jakiemś zagłębieniu piasku lub między kamieniami. Inne gatunki wyściełają dołek, w którym leżą jaja, nielicznemi źdźbłami traw lub pędami innych roślin nadbrzeżnych. Te niedbale wysłane dołecz-ki możemy uważać za najprostszy typ gniazd. Podobnie gnieżdżą się zresztą i niektóre ptaki wysiadkowe, jak np.

zwana też b r z e g ó w k ą.

nasz lelek kozodój. Samica tego ptaka składa jaja wprost na ziemię.

Między temi rozlicznemi ptakami naziemnemi są jednak takie, które dołek wygrzebany w ziemi bardzo starannie wyściełają rozmaitemi trawami, włosiem, piórkami i tym podobnym materjałem. Jako przykład można tu wymienić skowronki lub kuropatwy.

Prawdziwe gniazda z traw i drobnych zeschniętych gałęzi budują na ziemi ż ó r a w i e.

Bardzo dużo gatunków ptaków gnieździ się w urwiskach skał. Niektóre z nich, jak np. alki, nie budują gniazd zupełnie, lecz składają jaja wprost na nagą skałę. Inne wyściełają skalne zagłębienia mniej lub więcej starannie. Ptaki gnieżdżące się w skałach zachowują się więc mniej więcej podobnie, jak ptaki gnieżdżące się na ziemi.

Gniazda w norach ziemnych i dziuplach.

Od ptaków gnieżdżących się na ziemi i w szczelinach skał można z jednej strony przejść do ptaków budujących gniazda na drzewach, z drugiej strony zaś do gnieżdżących się w dziuplach i norach, wygrzebywanych w ziemi.

Ptaków gnieżdżących się w norach jest bardzo dużo, i to należących do najrozmaitszych rodzin i rzędów. Do nich należy nasza jaskółka grze-b ó ł k a ,

Jaskółka ta w urwistych brzegach rzek kopie sobie korytarze, dochodzące do trzech metrów długości. Koniec korytarza jest nieco rozszerzony i wysłany niewielką ilością trawy i piór. Jest to właśnie gniazdo brzegówki. W zupełnie podobny sposób gnieździ się z i-m o r o d e k.

Istnieje jednak wiele gatunków, których gniazdowanie stanowi niejako przejście od typu gniazdowania na otwartem powietrzu do gniazdowania we właściwych dziuplach. Tak np. pełzacze i niektóre sikory gnieżdżą się poprostu w szczelinach drzew, zagłębieniach sęków, za odstającą korą i t. p. Kowaliki wymagają już właściwych dziupli, przyczem są w stosunku do nich bardzo wymagające. Otwór wejściowy do ich mieszkania musi mieć określone wymiary. Jeśli jest zbyt wielki, ptaszki zmniejszają go przez zalepianie brzegów gliną.

Wyżej wymienione ptaszki korzystają bądźto z naturalnych dziupli, bądź też zajmują opuszczone mieszkania innych gatunków, takich, które same zdolne są wykuwać je w pniach drzew. Bez konkurencji są pod tym względem dzięcioły. Dziuple dzięciołów mają bardzo charakterystyczne kształty. Od otworu wchodowego prowadzi krótki korytarz poziomy, który później zagina się raptownie wdół. Dno dziupli — właściwe gniazdo — jest nieco rozszerzone. Wyściółkę jego stanowi próchno i drobne kawałki drzewa, będące pozostałością po wykuwaniu dziupli.

Gniazda lepione z gliny i błota.

Bardzo wiele gatunków ptaków lepi swe gniazda z gliny, błota czy też iłu rzecznego. Tu przedewszystkiem należy wspomnieć o czerwonakach, czyli flamingach. Piękne te ptaki, odznaczające się nadzwyczaj wy-dłużonemi nogami, gnieżdżą się na bardzo płytkich jeziorach i zalewach rzek. Tu na dnie wody budują one sobie z iłu gniazda, mające kształty obciętych stożków. Gniazda te wystają naturalnie nad powierzchnię wody.

Jak to wszyscy dobrze wiedzą, j a-skółka oknówka i jaskółka brzegówka lepią sobie gniazda z błota na ścianach budowli ludzkich. Niektóre ptaki egzotyczne budują gniazda gliniane na cieniutkich gałązkach drzew.

Wyjątkowo ciekawe są gniazda niektórych jerzyków, gnieżdżących się w Azji, tak zwanych s a 1 a n g a n. Gniazda te budowane są nie z błota, lecz ze śliny. Mianowicie ślina salangan posiada własność krzepnięcia na powietrzu. Gniazda salangan cenione są jako przysmak przez Chińczyków, którzy przyrządzają z nich zupę, będącą rodzajem buljonu. Niektóre salangany, lepiąc gniazda, dodają zresztą do śliny pewną ilość części roślinnych.

Nadrzewne gniazda ptaków.

Jeśli przyjmiemy, że pierwotnie ptaki budowały gniazda wyłącznie na ziemi, to czaple będą dla nas żywym przykładem tego, jak nastąpiło przejście od gniazdowania naziemnego do nadrzewnego.

Czaple bowiem ścielą niekiedy gniazda na ziemi. Czynią to jednak wyjątkowo, zwykle bowiem gniazda ich są zbudowane na wysokich drzewach.

Te nadrzewne gniazda ptaków są bardzo różnorodne, zarówno pod względem staranności wykonania, jak i kształtów oraz materjału budowlanego. Niektóre ptaki budują gniazda tak niedbale, że aż dziwnem się wydaje, że mogą one w nich wysiedzieć jaja, a następnie wykarmić pisklęta. Tak np. gniazda gołębi grzywaczy są poprostu jakby rusztowaniem, tak wiot-kiem, że stanąwszy pod drzewem, często widzimy jaja, przeświecające przez dno gniazda.

Mater jąłem podstawowym, z którego zbudowane są nadrzewne gniazda wszystkich większych ptaków, są zwykle cieńsze lub grubsze gałązki. Dopiero zagłębienie gniazda, w którem leżą jaja, wysłane jest bardziej miękkim mater jąłem. Niektóre z tych gniazd stanowią bardzo masywne budowle, szczególniej u tych ptaków, które z roku na rok zajmują te same gniazda i z roku na rok poprawiają je i umacniają. Do takich, między innemi, należą czaple, bociany, orły i inne ptaki drapieżne.

Gniazda nadrzewne zakładane są bądźto w rozgałęzieniach drzew, bądź też na grubych konarach. Często mieszczą się one tuż przy pniu. W takim razie są tak dobrze schowane, że odnalezienie ich bynajmniej nie jest rzeczą łatwą. Podobne gniazda buduje nasza zięba. Ścianki ich składają się z drobniutkich gałązek, źdźbeł traw, puchu i umocnione są włosiem i dłuższe-mi trawkami. Wnętrze wysłane jest delikatną sierścią, piórkami i puchem. Na zewnętrznych ściankach poumieszczane są kawałki kory i porostów, rosnących na tern samem drzewie, na którem znajduje się gniazdko. Dzięki temu zlewa się ono swą barwą z barwą drzewa i nie tak łatwo jest je znaleźć.

Jeszcze lepiej potrafi ukryć się ze swą budową strzyżyk wole oczko, który w stosunku do swego wzrostu buduje bardzo duże gniazdo. Ma ono kształt zbliżony do kulistego i jest z wierzchu zupełnie zakryte; do wnętrza prowadzi maleńki otwór, znajdujący się zboku gniazdka. Do budowy ścianek swej kunsztownej budowli używa strzyżyk prze-dewszystkiem kawałków mchu, do którego dodaje zwykle trochę korzonków i źdźbeł traw, suchych liści i innych tym podobnych mater jałów. Z zewnątrz gniazdo przybrane jest kawałkami kory i suchend liśćmi w ten sposób, by zlewało się zupełnie z kolorytem otoczenia. Strzyżyk zakłada swe gniazdo bardzo nisko w krzakach lub też kupach gałęzi.

Gniazda wiszące.

Specjalny typ gniazd nadrzewnych stanowią gniazda wiszące. Z naszych ptaków takie gniazda wiszące budują r e-mizy. Gniazdo remiza pod względem delikatności i kunsztu budowy mało ma podobnych w świecie ptaków. Jest to

jakby torebka, podobna z kształtów do retorty. Jest ona zawieszona na końcu cieniutkiej gałązki. Ścianki gniazda zbudowane są z puchu wierzby, topoli lub innych roślin nadwodnych, a umocnione są włóknami roślin. Inny typ gniazda wiszącego buduje wilga. Gniazdo to jest zwierzchu otwarte. Mieści się zwykle wkońcu widełkowato rozdwojonej gałązki, do której jest przytwierdzone swemi krawędziami. Nieco inaczej zawieszają swe gniazda t r z c i n i a k i.

Gnieżdżenie się kolonjalne ptaków.

Większość ptaków zakłada swe gniazda pojedyńczo. Niektóre gatunki gnieżdżą się jednak gromadnie, w mniejszych lub większych kolon ja eh. Z naszych ptaków tak gn leżdżą się czaple i gawrony. Kolon je gawronów są niekiedy bardzo liczne. Ta ich liczebność jest jednak znikoma wobec liczebności kolonij niektórych ptaków północnych, jak np. alk lub g ł u p t a k ó w. Ptaki te gnieżdżą się w urwiskach skalnych wybrzeży mórz północnych. Występują one tam w tak olbrzymich ilościach, że dla widza patrzącego z oddali skały wydają się po-prostu oblepione ptakami. Miejsca gniazdowania tych ptaków otrzymały też nazwę „gór ptasich“.

Z ptaków gnieżdżących się kolonjalnie na specjalną uwagę zasługuje tkacz towarzyski. Poszczególne pary tych ptaków, żyjących w środkowej Afryce, zakładają gniazda na akacji w bezpo-średniem sąsiedztwie. Zczasem kolon ja wzrasta do kilkuset par, które wspólne-‘ mi siłami budują nad gniazdami dach, pokrywający kolonjç. J. Domaniewski.

Por. Fabre J. H.: Szkodniki, Lwów-Warszawa; Fabre J. H.: Nasi sprzymierzeńcy, Lwów-Warszawa; J. Domaniewski: Z życia naszych ptaków, cz. I i II, Lwów-Warszawa; Hubert i Strychar-s k i : Z życia zwierząt. Cz. I. Ptaki. Lwów-Warszawa.

GOETHE (1749—1832). Kiedy J. W. Goethe stawiał na niwie poetyckiej pierwsze kroki, literatura niemiecka Wchodziła w okres ożywienia i odrodzenia. Poezji niemieckiej dał Klopstock (1724—1803) silne podniety zarówno pod względem formy, jak i treści. W odach nagiął on wiersz niemiecki do miar greckich, a w „Mesjadzie“ wprowadził heksametr. W odach opiewał miłość, przyjaźń, ojczyznę i sporty, w „Mesjadzie“ opisał dzieje męki Pańskiej. W i e-1 a n d (1733—1813) stał się twórcą prozy niemieckiej i konkurując z lekkością i swobodą francuską, zdobywał życzliwość dla literatury narodowej nawet wśród obojętnej dla wszystkiego, arystokracji niemieckiej. Goethe wyszedł rychło poza ideały, reprezentowane przez Klop-stocka i Wielanda, t. j. zarówno poza ideał wzniosłości, jak i poza ideał gracji, czyli wdzięku.

Goethe — twórca klasycyzmu niemieckiego.

Z języka niemieckiego, który Klopstock pierwszy nagiął do potrzeb wysokiej poezji, wydobył Goethe zupełnie nowe siły, tworząc nowe słowa i wydobywając z tego języka pod względem rytmicznym jakieś tajemnicze siły. U Goethego sam rytm stał się już odbiciem tajemnic rzeczywistości. Goethe opanował dzięki bardzo solidnej i gruntownej pracy technikę poetycką we wszystkich rodzajach. W młodości sądził, że nie należy przestrzegać żadnych reguł i że raczej przełamywanie uznanych zasad poezji jest dowodem genjalności. Sumiennie jednak pracując i rozmyślając nad istotą poezji, doszedł do przekonania, że cechą artysty jest umiar. Goethe wiele zastanawiał się nad teorją poezji w rozmowach z różnymi przyjaciółmi, którym dzieła swoje dawał nieraz do przejrzenia. Najwięcej skorzystał dzięki współpracy z Schillerem (1759—1805). Zarówno w rozmowach z nim, jak i w korespondencji, omawiał wszechstronnie najróżniejsze zagadnienia stylu poetyckiego; teorji poezji. Szczególnym więc np. przedmiotem rozważań Goethego i Schillera była kwest ja, jaki temat nadaje się do opracowania epickiego, a jaki do dramatycznego, czyli co stanowi istotę eposu, a co dramatu. Goethe sam twórczo pracował także w malarstwie, znajomość zaś sztuk plastycznych pogłębił zwłaszcza we Włoszech ; wiele też zastanawiał się nad problemem stylu i doszedł do przekonania, że zadaniem poezji jest przedstawianie prawdy, a nie dawanie odbicia rzeczywistości. O stylu może być mowa tylko wtedy, kiedy sztuka, a więc i poezja, przedstawia to, co istotne, a nie to, co przypadkowe lub charakterystyczne. Piękne przedstawienie istoty rzeczy jest celem i zadaniem poezji. Tak pojmując zadania poezji, musiał Goethe oczywiście szczególnie wysoko cenić poezję starożytną. Do poglądu swojego na poezję doszedł jednak nie przez naśladowanie wzorów starożytnych, tak jak t. zw. pseudoklasycyzm, lecz przez głębokie zastanawianie się nad istotą rzeczywistości ; pomocne mu tu były pod tym względem zwłaszcza studja przyrodnicze. W stu-djach tych dążył Goethe przedewszyst-kiem do uchwycenia w mnogości zjawisk w przyrodzie tego, co istotne, i za zadanie poezji uważał pokazanie jądra rzeczywistości, pokazanie prawdy. W swojej epopei „Herman i Dorota“ pokazał więc np. podstawowe formy życia mieszczańskiego, a więc takie, jak : stosunek rodziców do dzieci, pana do służby, wzajemne stosunki sąsiedzkie, życie ulicy, zatem to wszystko, co stanowi charakterystyczne rysy życia mieszczańskiego, na to tło dopiero rzucając miłosne dzieje młodej pary.

Ten pogląd na sztukę, którego wyrazem są dzieła zarówno Goethego, jak i Schillera, określa się mianem klasycyzmu niemieckiego. Doszedł do niego

Goethe powoli, na drodze rzetelnej pracy i gruntownych rozmyślań. Miał bowiem o zadaniu poety bardzo wysokie wyobrażenie i wysokie poczucie odpowiedzialności twórczej.

Goethe jako liryk.

Goethe wzbogacił literacką twórczość niemiecką we wszystkich rodzajach i gatunkach.

W liryce rozpoczął zrazu od eleganckich, pełnych gracji wierszyków, przeszedł następnie do szczerego wyrazu głębokich uczuć w pieśniach pisanych dla Fryderyki Brion. Wzniósł się na szczyt natchnienia poetyckiego w hymnach o nastroju tytanicznym, których treścią jest walka o wydarcie światu jego tajemnic. Są to utwory w tym stylu, jak Mickiewicza „Farys“ lub „Improwizacja“. Do końca życia żar namiętności przenikał poezję Goethego, bo do końca życia uczucie miłości gościło w jego sercu. Coraz bardziej jednak miejsce gwałtownych wzlotów i porywów zajmowała refleksja, poezje jego przenikały głębokie myśli, dotyczące zjawiska życia i przyrody. Zaw'sze jednak wspaniała oprawa formy i wiew fantazji nadawał tym myślom coś porywającego. Wiersze Goethego nie są nigdy nudne. Jego erotyki lśnią się niby tęcza mnogością kolorów, a jego dydaktyka ma mimo powagi myśli powab nieprzeparty.

Fala liryzmu rozlewa się właściwie po całej twórczości Goethego. Goethe był przedewszystkiem lirykiem. Jego dramaty przepojone są liryzmem. Odnosi się to zwłaszcza do dramatów, w których przedstawił wewnętrzne przeżycia dusz bohaterów. Dramatem takim jest „Ifigenja w Taurydzie“, która jest najwierniejszym wyrazem jego poglądu na życie, albo „Torquato Tasso“, w którym przedstawił rozdarcie w duszy poety. Liryzmem przesiąknięta jest powieść przedstawiająca „Cierpienia młodego Wer-thera“. Powieść ta, która Goethemu przyniosła sławę europejską, to wielki wylew uczucia w formie listów, to wielka spowiedź zbolałej duszy, to wielki poemat liryczny prozą.

Powieści.

Już Wieland próbował w swoim „Aga-thonie“ przedstawić rozwój psychiki człowieka. Powstaje t. z w. powieść edukacyjna, a więc przedstawiająca kształtowanie się duszy człowieka. Powieść Goethego „Lata nauki Wilhelma Meistra“ jest właśnie taką powieścią edukacyjną, w której dużo jest własnych przeżyć Goethego. Pokazuje on młodego człowieka, który błąkając się po manowcach życia i szukając zaspokojenia swych potrzeb duchowych w teatrze, dochodzi do przekonania, że dyletantyzm, a więc robienie czegoś dla zabicia czasu, nie daje człowiekowi szczęścia, a tylko poważne pojmowanie zadań życia prowadzi do upragnionego celu. Goethe podjął pod koniec życia tę myśl w drugiej części tej powieści p. t. „Lata wędrówki Wilhelma Meistra“, w której rozwinął swój ideał społeczny, domagając się podporządkowania jednostki wyższym celom ogółu.

Bardzo oryginalnym pomysłem jest powieść p. t. „Powinowactwa z wyboru“. Goethe podejmuje tu próbę tego, co potem robił Zola, tworząc t. zw. romans eksperymentalny. Stawia więc Goethe ludzi w pewnej sytuacji i przygląda się temu, jak oni się w niej zachowają. Rozważa na tern tle zagadnienie miłości, małżeństwa i rozwodu. Przez swoją twórczość powieściową dał Goethe powieści niemieckiej zarówno w okresie romantyzmu, jak i realizmu, bardzo silne podniety, zwłaszcza przez głębię w ujęciu przeżyć psychologicznych.

Twórczość dramatyczna.

W twórczości dramatycznej naśladował zrazu Goethe idyliczne pastoralne dramolety francuskie, poczem usiłował w swoim „Götzu von Berlichingen“ stworzyć dramat szekspirowski, rozbity na wielką ilość scen i przedstawiający dzieje życia i walk rycerza z żelazną ręką. Powoli jednak oddalał się Goethe od tego ideału bujności, idąc raczej za wzorami francuskiemi, tworzył więc dramaty o zwartej akcji i symetrycznej budowie. Dramaty te również w znacznej części są raczej wyrazem jego przeżyć wewnętrznych, jak np. „Ifigenja“ lub „Torquato Tasso“. Późniejsze jego dramaty, których tematy zaczerpnął z dziejów rewolucji francuskiej, pozbawione tego podłoża przeżyciowego, należą do słabszych jego utworów.

Humanitaryzm Goethego.

Twórczość Goethego porywa bujno-ścią swoich kształtów i głęboką prawdą w pokazaniu rzeczywistości, zarówno wewnętrznej, t. j. przeżyć ludzkich, jak i zewnętrznej, t. j. przyrody, olśniewa przytem głębią myśli. Twórczość Goethego jest artystycznym wyrazem jego poglądu na świat i życie. Młody Goethe szedł na czele awangardy literackiej, głosząc hasło „burzy i naporu“, wypowiadając walkę ideałom oświecenia i występując z żądaniem wolności, niczem nie krępowanej w życiu i w sztuce. Pod wpływem obcowania z panią von Stein w Weimarze, gdzie Goethe przez długie lata sprawował najwyższe godności państwowe, i pobytu we Włoszech, pod wpływem wreszcie lektury dzieł filozoficznych doszedł Goethe do poglądu na świat, który określa się mianem humanitaryzmu. Pogląd ten jest pogłębieniem idei wieku oświecenia, że miarą wszech rzeczy jest człowiek. Źródło naszego poczucia moralnego i wskazanie naszego działania winien człowiek czerpać z wnętrza własnego ja. A jeśli dusza człowdeka jest najwyższym trybunałem sprawiedliwości i świą-

tynią najwznioślejszych ideałów, człowiek ten jako istota godzien jest czci i uwielbienia. Kobieta najpełniej i najpiękniej realizuje ten ideał czystego i pełnego człowieczeństwa. Zaklął go Goethe w swoim dramacie „Ifigenja w Taurydzie“, pokazując, jak wzniosła dusza kobiety działa kojąco i oczyszcza-jąco na umysły ludzkie. Ten ideał czystego człowieczeństwa znajduje wyraz w dwóch postulatach, których pielęgnowaniu i artystycznemu opracowaniu poświęcona jest poetycka twórczość Goethego. Pierwszy — to ideał kształcenia, równomiernego rozwoju wszystkich sił duszy ludzkiej ku harmonicznemu współdźwiękowi, jaki realizuje t. zw. przez Goethego „piękna dusza“. Przejęta przez Goethego z oświecenia idea kształcenia, rozwinięta przez niego i pogłębiona, znalazła później wspaniały oddźwięk w poglądzie na świat romantyków. Druga idea podstawowa tego poglądu na życie to idea rezygnacji. Jak artyzm w sztuce przejawia się w mądrem ograniczeniu, tak wzniosłość życia występuje w rezygnacji, w rozumnem opanowaniu wybujałości indywidualnych oraz w podporządkowaniu się wyższym celom społeczeństwa i najwyższym celom ludzkości. Tą piękną ideą rezygnacji przesiąknięte są dzieła Goethego od okresu weimarskiego aż do najpóźniejszej starości.

Goethe jako przyrodnik.

Goethe zajmował się nietylko światem zjawisk moralnych i duchowych, ale naukowo także interesował się światem zjawisk przyrody. Goethe nie był w tej dziedzinie bynajmniej jakimś dyletantem, ale gruntownym badaczem zarówno w dziedzinie anatomji (badania nad budową organizmów zwierząt i ludzi), jak i w dziedzinie botaniki (badania nad kształtem i życiem roślin), oraz fizyki (badania nad istotą świata).

Wychodząc w ten sposób od konkretnych zjawisk otoczenia, doszedł Goethe do przekonania, że tylko na drodze gruntownej analizy zjawisk dojść można do zrozumienia otaczającej nas rzeczywistości. Taki sposób patrzenia na rzeczywistość określał Goethe mianem myślenia przedmiotowego. Jest to pogląd bardzo zbliżony do tego, jaki rozwinął się w wieku XIX i jaki określa się mianem pozytywizmu (—» Pozytywizm). Goethe wogóle dał podnietę różnym myślom i prądom duchowym wieku XIX, a posiew ten świadczy o tern, jak dalece myślą swoją sięgał ponad współczesność. Wchłaniając z tej współczesności cenne i wartościowe bodźce, przetwarzał je oryginalnie, dając zarys nowego poglądu na świat nie w formie jakiegoś systemu, ale raczej w szeregu pomysłów, świadczących o nieprawdopodobnej energji i potędze jego ducha.

Tej potęgi ducha najwspanialszym obrazem jest Goethego „Faust“.

„Faust“ jest poematem dramatycznym, składającym się z dwóch części, który Goethe nazwał tragedją. Temat zaczerpnął Goethe z podań o czarnoksiężniku Fauście, którego dzieje opisywane były w opowieściach sprzedawanych w budach jarmarcznych i stanowiły temat przedstawień w teatrach marjonet-kowych. Goethe włożył w ten poemat całą treść swego życia. Przedstawił w I-ej jego części, jak tytaniczny pęd do wykorzystania pełni życia, jak gorączkowa chęć wydarcia przyrodzie jej wszystkich tajemnic prowadzi Fausta na dno zguby i powoduje tragiczną śmierć skazanej za zamordowanie własnego dziecka ukochanej przez Fausta Małgorzaty. Faust zaprzedał swrą duszę Mefistofelesowi, ten zaś założył się z Panem, t. zn. z Bogiem, o to, komu przypadnie dusza Fausta. Faust jednak zapisał swą duszę djabłu nie dla niskich przyziemnych celów uży-wania, ale dlatego, żeby zgłębić istotę zagadki świata. Tego głupi, choć bardzo sprytny djabeł nie jest w stanie zrozumieć. W Ii-ej części przedstawia Goethe, jak Faust wbrew intencjom Mefistofele-sa zagłębia się w najistotniejszych problemach sztuki, piękna, przyrody, życia państwowego i społecznego, aż wreszcie znajduje zaspokojenie swych pragnień i marzeń, odbierając ziemę morzu i w ten sposób zapewniając dobrobyt znękanej ludzkości. Małżeństwo Fausta z Heleną trojańską jest usymbolizowaniem artystycznego ideału, któremu Goethe hołdował pod koniec życia, t. j. zespoleniem poezji klasycznej i romantycznej.

„Faust“, jak wszystkie ważniejsze utwory Goethego, jest jednem wielkiem wyznaniem poety, w którem przebija się zarówno tytaniczny pęd jego młodości, jak i realistyczne, czasem nawet bardzo realistyczne ujmowanie zagadnień życia. W „Fauście“ odnaleźć można wszystkie te czynniki, które w życiu i twórczości Geothego odgrywają rolę najważniejszą: poszukiwanie nowego ideału artystycznego, rozważania przyrodnicze, refleksje nad nowemi formami życia państwowego a nawet gospodarczego — wszystko to, wetkane w poetycką osnowę podania, znalazło wr „Fauście“ potężny wyraz. Postacie w „Fauście“, to przytem bynajmniej nie symbole, lecz żywi ludzie, których cierpienia i przeżycia, przedstawione z prawdziwym nerwem dramatycznym, głęboko wstrząsają wyobraźnią czytelnika. Część I „Fausta“ pełna jest przytem głębokiego liryzmu, którego blask przyćmiewa w części II zbyt bujna, a dla Goethego w starości bardzo charakterystyczna alegorja, niezmierne bogactwo wątkówr mitologicznych oraz aluzyj do różnych aktualnych zagadnień i problemów. W zakończeniu części I i II-giej otwiera Goethe dalekie perspektywy w kierunku nieskończonych i niezgłębionych tajemnic świata i Boga.

Dlatego to właśnie i romantycy tak wysoko cenili to wielkie dzieło, będące wspaniałą realizacją ich programu artystycznego.

„Faust“ to jedno z najbardziej wstrząsających misterjów ludzkości, to jeden z najwspanialszych utworów literatury wszechświatowej.

Twórczość Goethego — wspaniałe odbicie rzeczywistości niemieckiej.

Goethe jest nietylko potężną twórczą indywidualnością, ale zarazem wspania-łem odbiciem niemieckiej rzeczywistości duchowej, przedewszystkiem oczywiście w dziedzinie twórczości literackiej. Zasługują tu na uwagę następujące cechy jego twórczości. Na pierwszem miejscu wymienićby wypadało stosunek poetyckiej praktyki do teorji. Leży w naturze Niemca, że nietylko twórczo pracuje, ale nad tern, co tworzy, zastanawia się i teoretyzuje, bardzo często zgóry ustalając pewien program. Te cechy są bardzo znamienne i dla Goethego, który wspólnie z swoimi towarzyszami w pracy literackiej wypracował cały system teorji poezji, czyli poetyki. Drugą niemniej charakterystyczną cechą twórczości Goethego jest jego pogląd na oryginalność. Wprawdzie młode pokolenia literackie z okresu „burzy i naporu“ umieściło na swoim sztandarze hasło oryginalności, Goethe jednak w toku twórczości doszedł do przekonania, że nie o to chodzi, skąd ktoś bierze jakiś pomysł, ale o to, jak dany pomysł czy temat opracowuje. Goethe wielokrotnie dał wyraz temu poglądowi w listach do przyjaciół i bynajmniej nie krył się z tem, jeśli przejmował od obcych wątki lub motywy. Sam bardzo wiele czytał, pracował nad sobą i kształcił się. Tego rodzaju pojmowanie zagadnienia oryginalności i zadań pracy literackiej cechuje największych twórców niemieckich. Trzecią niemniej charakte-

rżenia.

Ciechanowska:

3. Z o f j a

rystyczną dla Niemców cechą twórczości Goethego jest to, że poezja jego nie jest tylko sztuką czystą, sztuką słowa, sztuką samą w sobie, ale wyrazem pewnej idei, pewnego poglądu na świat, naczyniem mądrości życiowej. To cechowało poezję niemiecką zawsze, od średniowiecza począwszy. Goethe poezję swoją stawiał zawsze w służbie najwyższych i najgłębszych idei, nie zaś chwilowych tendencyj politycznych i społecznych. To powodowało, że miał wśród współczesnych wielu wrogów, i tern się tłumaczy, że kiedy w roku 1932 Niemcy obchodzili stuletnią rocznicę jego śmierci, w okresie silnego już podniecenia hitlerowskiego, pokazało się, że jego twórcza myśl nie znalazła w narodzie należytego oddźwięku. Ale słowami Fausta można powiedzieć o jego dziełach niby o stworzonym przez Boga świecie, że są zawsze wspaniałe, jak niemi były w pierwszym dniu stwo-

Z. Łempicki.

Zygmunt Łempicki: Goethe i prądy duchowe jego epoki, „Ruch Literacki“ r. VII, nr. 3; Goethe i poczucie odpowiedzialności poetyckiej, „Wiadomości Literackie“ r. IX, nr. 13; Goethe, czyli o kształcie, „Świat“ 1932, nr. 12; Goethe i mit, „Kultura“ r. II, nr. 13; Goethe i prądy duchowe wieku XIX, „Neofilog“ r. IV. zesz.

O Goethem w Polsce, „Pamiętnik Literacki“ rocznik 21, str. 92, rocznik 25, str. 203. E. Kołodziejczyk: Goethe w Polsce, Kraków 1913 ; K. Wojciechowski: Werther w Polsce, 2 wyd. Lwów 1927. W. Hulewicz: Polski Faust, Warszawa 1926. Por. także : Goethe : Cierpienia młodego Werthera. Bibljoteka Narodowa serja II, nr. 22; Herman i Dorota, Bibljoteka Nai-odowa. Serja II, nr. 51.

GOSPODARKA. Gdzie jest „gospodarka“ — tam musi być człowiek. Pokłady węgla miljony lat leżały pod ziemią i były tylko minerałem — nie

zaś surowcem. Tak samo, gdyby nieubłagana zaraza zmiotła z powierzchni ziemi ostatniego człowieka — sterczące wgórę kominy wygasłych fabryk, puste domy, rozciągnięte w powietrzu druty elektryczne przestałyby być „narzędziami produkcji“, przestałyby być nawet fabrykami, domami czy drutami sieci elektrycznej, a stałyby się tylko śladami jakiejś siły przyrody, tak jak wielkie kamienie na polaeh znaczą pracę lodowca, który je aż tam z gór przydźwigał.

Co to jest gospodarka.

Gospodarki niema tedy bez człowieka. Ale czy — odwrotnie — każda ludzka czynność jest objęta pojęciem „gospodarki“ ! Oczywiście nie ! Kiedy chłop orze — wówczas na pewrno „gospodaruje“, kiedy śpi — wówczas po-prostu śpi. Kiedy człowiek oddycha — wówczas tylko oddycha, ale kiedy je chleb — wówczas zaspokaja potrze-b ę, która była jednym z celów jego „gospodarki“.

Kiedy jakieś pojęcie powstaje i kiedy tworzy je mowa ludzka, nie powstaje wówczas jako coś ścisłego i określonego, nie rodzi się odrazu „z komentarzami“, do których można zajrzeć, żeby wiedzieć, co i jak. Ale kiedy wypada już używać tego pojęcia, kiedy staje się ono narzędziem myślenia, zmierzającego do zrozumienia zjawisk odbywających się wokół, wówczas trzeba wygnieść, jak sok z winnego grona, treść ukrytą w słowie. Można to uczynić, bo w każdem słowie stworzonem przez ludzkość jest jakaś treść najistotniejsza, dla wyrażenia której słowo to powstało; trzeba tak uczynić, gdyż inaczej niespo-sób dokładnie się porozumieć.

Co to więc jest gospodarka? Są to czynności. Czynności świadome (dlatego trawienia nikt nie nazwie „gospodarką“). Czynności wymagające

poprzez wysiłek, którego

wysiłku, „pracy“ (dlatego oddychania nikt nie nazwie czynnością „gospodarczą“). Czynności zmierzające do zaspokojenia ludzkich potrzeb. Tak. Nie wszystkich potrzeb przecież. Oczywiście nikt nie nazwie czynnością gospodarczą sportu uprawianego dla sportu. A więc jakich potrzeb? Takich, których stałe zaspokajanie jest niezbędne dla utrzymania się jednostki ludzkiej i gatunku ludzkiego przy życiu. Zaspokojenie głodu, zabezpieczenie od chłodu, zapewnienie dachu nad głową, przygotowanie narzędzi, mających służyć do wykonania prac niezbędnych dla zaspokojenia dalszych potrzeb tego typu — na pewno jest „gospodarką“. I to jest główny sens słowa „gospodarka *. Gospodarka więc jest to zespół świadomych i ciągłych czynności ludzkich, zmierzających poprzez wysiłek do zaspokojenia potrzeb biologicznych człowieka.

Poprzez wysiłek... Ale nie może istnieć wysiłek w próżni. Aby słowo „wysiłek“ miało sens, musi istnieć jakiś Objekt, na który wysiłek ten jest skierowany. Cóż dla człowieka jest tym ob-jektem? Ani nie on sam, ani nie inni ludzie. Owym objektem gospodarki musi być to, co istnieje poza człowiekiem i poza gatunkiem ludzkim. Musi więc być — i jest bezpośrednio lub pośrednio — przyroda. To od niej — bezpośrednio lub pośrednio, samemu lub za pośrednictwem czyichś rąk — trzeba zdobyć pokarm, ciepło, światło, potęgę, szybkość, słowem: wszystko to, czego człowiek do bytowania potrzebuje, a czego nie otrzymuje bez wysiłku, jak otrzymał bez wysiłku dar powietrza, wody i słońca.

Jakże więc brzmiałoby teraz określenie „gospodarki“ ? Brzmiałoby : Gospodarka jest to zespół świadomych i ciągłych czynności ludzkich, zmierzających

bezpośrednim lub pośrednim objektem jest przyroda — do zaspokojenia potrzeb biologicznych człowieka i gatunku ludzkiego.

Czy takie określenie wyczerpuje całość pojęć zamkniętych w słowie „gospodarka“ ?

Nie. Potrzeby ludzkości są bardzo rozmaite. „Nie samym chlebem człowiek żyje“. Kiedy egzystencja jego jest zabezpieczona — pragnie ją poprawić. Kiedy nie grozi mu głód — poczyna szukać smaku. Kiedy ma pewność życia, potrzebą poczyna być użycie. Gdzie przebiega linja graniczna między jed-nem a drugiem? Niesposób oznaczyć. Od tejże samej przyrody, drogą takiego samego świadomego wysiłku, człowiek gotów jest żądać nietylko tego, co jest potrzebne do zaspokojenia jego biologicznych potrzeb, lecz także do zaspokojenia jakichś potrzeb podobnych, choć nie takich samych. Czy sadzenie ziemniaków poto, aby je jeść, jest „gospodarką“ ? Na pewno. Każdy potwierdzi to bez wahania. Czy sadzenie tych samych ziemniaków poto, by z nich pędzić gorzałkę, jest „gospodarką“ ? Jeśli zaś ktoś wzruszenia, jakie mu daje alkohol, zechce zastąpić subtelniejszemi wzruszeniami, jakie mu dać potrafi choćby muzyka, i będzie, miast pędzenia wódki, poświęcał swój czas na wyrób fletu — czy będzie „gospodarował“, czy też będzie czynił co innego?

A jeśli zamiast instrumentu muzycznego wybierzemy inny sposób wywoływania wrażeń, np. film? Czy „fabryka snów“, jak nazwał ktoś Hollywood, jest rzeczywiście zajęta „gospodarką“, czy też nie?

Nie można przeprowadzić zupełnie ścisłej linji rozgraniczającej czynności „gospodarcze“ i pozagospodarcze. Są takie czynności, o których na pewno wiadomo, że są „gospodarką“. Są inne, o których równie na pewno wiemy, że nią nie są. Cały olbrzymi zakres potrzeb ludzkich, których objektem nie jest przyroda, lecz inny człowiek, a więc miłość, nienawiść, żądza władzy, pragnienie twórczości, próżność — nie są potrzebami gospodarczemu Inny, niemniej wielki zakres potrzeb człowieczych, których objektem jest sam człowiek czujący te potrzeby : wielki świat przeżyć religijnych, wysiłków myślowych, uniesień artystycznych też leży na pewno poza tern, co nazywamy „gospodarką“. Ale zawsze będą — na pograniczu między jcdnem a drugiem, między tern, co na pewno jest gospodarką, i tern, co na pewno nią nie jest — istniały zjawiska przejściowe, niewyraźne, nie dające się zakwalifikować.

Tu zwrócić należy jeszcze uwagę, iż trzeba odróżniać „gospodarkę“, czyli czynności wykonywane w pewnym celu, od „skutków gospodarczych“, nie będących „gospodarką“, jako wykonywanych w innym celu. Wojna ma niezmiernie doniosłe skutki gospodarcze, a mimo to „gospodarką“ nie jest, jak nie jest „gospodarką“ trzęsienie ziemi, mimo iż mieć może i ma na pewno znaczenie dla gospodarki niem porażonej.

Określenie nasze tedy, które daliśmy powyżej, nie jest doskonałe, nie wyczerpuje bowiem wszystkich możliwych odcieni, nie rozgranicza wyraźnie czarnego od białego. Przyczynę tej niedoskonałości upatrywać można w znacznej mierze w tym fakcie, że o charakterze danej czynności ludzkiej decyduje wewnętrzny stosunek człowieka działającego do tego, co czyni, od jego stanu psychicznego. A działanie człowieka rodzi się rzadko z jednego, określonego motywu; częściej jest splotem jednoczesnego nacisku wielu różnych uczuć, wielu różnych potrzeb, jest wypadkową kilku sił. Człowiek nie jest tym teoretycznym „homo oeconomi-cus“, lecz jest zarazem i „homo politi-cus“, i „homo sapiensCi ludzie mieszkają w jednem ciele i działają tą samą parą rąk. Ich wspólna jednoczesna obecność w każdej prawie czynności ludzkiej sprawia, iż wedle samych tylko cech objekt y wnych, zewnętrznych nie może się jeszcze sklasyfikować większości działań ludzkich.

Wydaje się jednak, że określenie „gospodarki“ jako zespołu świadomych i ciągłych czynności ludzkich zmierzających poprzez wysiłek, którego celem jest opanowanie przyrody dla zaspokajania potrzeb biologicznych, będzie może dostatecznie szerokie, wyciska jednak ze słowa „gospodarka“ tę najistotniejszą treść, jaką w nie włożył genjusz mowy ludzkiej. Gospodarowanie — to przede-wszystkiem wielka walka rodzaju ludzkiego z żywiołami, z przyrodą, z przyrody tej upartym uporem, walka prowadzona poto, aby jednostka i gatunek ludzki mogły żyć, trwać i mnożyć się.

Gospodarka odbywa się w zespole.

Jak człowiek prowradzi tę walkę? Od bardzo chyba dawna i wszędzie chyba na ziemi walkę człowieka z żywiołami — wydzieranie przyrodzie tego, co rodzajowi ludzkiemu jest potrzebne — charakteryzuje zespołowmść, stadność, społeczność działania. Jako zasada ogólna, obowiązująca w „gospodarce“, występuje powszechnie przeciwstawienie siłom natury nie człowieka, lecz grupy ludzkiej. I aczkolwiek w oderwaniu da się pomyśleć możliwość samotnej i zwycięskiej walki jednostki z naturą, to jednak historycznie „gospodarka“ odbywa się w zespole.

Czy ułatwienie, jakie daje prowadzenie zmagania z przyrodą („gospodarowanie“ ) w zespole, było jedną z przyczyn powstania społeczności ludzkiej ? Nikt nie potrafi odpowiedzieć na to pytanie. Natomiast napewmo „gospodarka“ jest jedną z najmocniejszych, najtrud-

niejszych do zerwania więzi, jakie czy- ną. całość, zmierzającą do najskutecz-nią z człowieka „zóon politikón“ (zwie- niejszego wyrwania przyrodzie tego, rzę społeczne). W pewnym bowiem czego potrzeba człowiekowi. A wprowa-przekroju społeczność jest organi- dzając tę odmienność wysiłków zacją grupy ludzkiej właśnie dla „go- przy jedności wyniku, stwarza tern spodarki“, dla zmagania się z naturą, samem nowe zagadnienie go-Ta organizacja, to uszeregowanie lu- spodarcze: zagadnienie r o z d z i a-dzi do zmagań wobec żywiołu, może być ł u uzyskanych dóbr pomiędzy wszyst-bardzo rozmaite.

Dlatego, że z chwilą

Podział pracy i rozdział dóbr.

Jest jednak pewna cecha wspólna, jaką znajdziemy we wszystkich znanych organizacjach, jakie ludzkość stwarzała dla gospodarzenia, a więc cecha najbardziej charakterystyczna, jest nią mianowicie podział pracy.

„Podział pracy“ polega na tem, że całość potrzebnych do osiągnięcia pożądanego wyniku czynności zostaje rozdzielona pomiędzy członków danej grupy ludzkiej w ten sposób, iż nie wszyscy robią to samo, a jednak tylko suma wykonanych czynności zdolna jest dać rezultat, część bowiem ich (t. zn. czynności jednego typu) n ie w y-starcza do osiągnięcia zamierzonego celu. Skutkiem więc podziału pracy w gospodarce jest nietylko większa ł a-t w o ś ć wykonywania potrzebnych czynności, lecz i to, że otrzymany wynik jest skutkiem różnych odmiennych wysiłków, wykonywanych przez różnych ludzi. Nawet w bardzo prostem, „natural-nem“ gospodarstwie jakiejś grupy kolonistów w dziewiczych ziemiach, w pracy jakiegoś „Pana Balcera w Brazylji“, jedni z kolonistów będą rąbać drzewa, inni będą w tym samym czasie je wozić, jedni będą budować dom, inni obrabiać rolę i t. p. Rezultaty zaś ostateczne — doip, chleb, mięso — trzeba będzie p o-dzielić między wszystkich. Podział pracy wprowadza więc odmienność wysiłków wykonywanych przez poszczególnych ludzi danej grupy, które to odmienne wysiłki sumują się w jed-kich biorących udział w ich wytwarzaniu. Rozwiązywanie tego zagadnienia stanowi zasadniczą część „gospodarki“.

Dlaczego ?

podziału pracy rezultat wysiłków danej jednostki nie daje i dać nie może wyniku bezpośredniego zaspokojenia potrzeb tej jednostki. — Dentysta nie dlatego kształci się w leczeniu zębówr, że przewiduje psucie się swoich własnych. Zerwany zostaje związek bezpośredni między potrzebą, którą człowiek chce zaspokoić, i pracą, jaką wykonywa. Związek ten ujawnia się już pośrednio przez podział dóbr wytworzonych przez sumę odmiennych, choć wspólnych wysiłków. Dzięki temu sposób podziału wytworzonych dóbr, łącząc tak lub inaczej — zależnie od s y-stemu podziału — główny motyw ludzkiej pracy (potrzeby) z drogą do ich zaspokojenia (wysiłkiem), stanowi w bardzo wielkim stopniu o wartości samego wysiłku, a zatem o sile danej grupy ludzkiej wobec potęg przyrody.

Zależnie od stopnia podziału pracy, od jej zróżnicowania, więź łącząca wysiłek z jego celem, t. zn. zaspokojeniem potrzeb człowieka i gatunku ludzkiego, jest mniej lub więcej widoczna, uchwytna, odczuwalna. W gospodarce naturalnej, kiedy pewna niewielka grupa ludzka (rodzina, ród), siedząc na ziemi, sama orze i sieje, zbiera i młóci, miele i wypieka chleb, związek między wysiłkami, pracą oddzielnych członków takiej grupy ludzkiej i dobrobytem całości jest łatwy do uświadomienia sobie tego przez wszystkich członków zespołu. Przy podziale pracy bardziej zróżnicowanym, kiedy robotnik w fabryce, lekarz przy łożu chorego, maszynista na lokomotywie wykonywa pracę polegającą na zaspokojeniu potrzeb tylko innych ludzi w nadziei, że pozwoli mu to zaspokoić swoje własne, wtedy związek ów między wartością własnego wysiłku i własnym dobrobytem staje się trudny do uchwycenia i ś w i a d o-m ość, że to, co się czyni, jest fragmentem ogólnej walki z przyrodą o bytowanie rodzaju ludzkiego i własne, zaciera się. I wtedy inny motyw działania musi zastąpić zagubioną w labiryncie skomplikowanego podziału pracy świadomość wspólnoty ogólnego wysiłku. Jakież to są motywy?

Zysk i przymus.

Doświadczenie wielu wieków życia ludzkości wskazuje, iż poza wykształceniem świadomości w tern mniemaniu, że trzeba dawać maksymum wysiłku w wykonywanej pracy (gdyż suma takich maksymalnych wysiłków spowoduje w rezultacie najlepsze zaspokojenie potrzeb wszystkich uczestników danego zespołu) w organizowaniu zbiorowości ludzkiej do walki z przyrodą społeczność stosowała i stosuje dla wydobycia z ludzi wysiłku dwa bodźce : zysk i przymus.

Co to jest zysk? Jest to prawo do udziału w dochodzie całego spełeczeń-stwa, prawo do korzystania z różnorakich dóbr, jakie przez całą zbiorowość zostały wyrwane przyrodzie. Prawo to staje się niezbędne przy podziale pracy, gdy jednostka wytwarza swoim wysiłkiem jakieś jedno dobro lub nawet tylko jego część, podczas gdy jej własne potrzeby są rozmaite. Zysk jako bodziec do wysiłku celowy jest wtedy, gdy prawo do udziału w dochodzie ogólnym danej grupy ludzkiej wzrasta dla jednostki w miarę wzrostu jej i Po-ściowego i jakościowego wysiłku. Im więcej produkujesz, tern więcej wolno ci spożywać. Im bardziej potrzebne dla danej grupy ludzkiej dobra lub usługi wytwarzasz, tern więcej wolno ci spożywać. Tak brzmi w założeniu to przykazanie „gospodarki“, które zamyka się w słowie „zysk“.

Co to jest przymus — wiemy wszyscy. Ten sposób wydobywania wysiłku z ludzi stosowany był od wieków. Jak obecnie kanał łączący Bałtyk z morzem Białem wykopany został rękami więźniów, tak samo przed tysiącleciami użyźniano Egipt, pokrywając go siecią kanałów, tak samo wznoszono kamienne drogi w krainach Majów czy Azteków'.

Świadomość celowości wspólnego wysiłku, nadzieja zysku, czyli nadzieja uzyskania prawa do większego udziału w korzystaniu z dochodu społecznego, i wreszcie przymus wykonywania pracy — oto trzy główne bodźce, popychające jednostkę do brania udziału w zbiorowej walce ludzkości z przyrodą o dobrobyt i rozwój rodzaju ludzkiego, w walce, której całokształtu i sensu jednostka często nie jest w stanie wzrokiem ogarnąć.

Wzajemna zależność ludzi.

Posuwający się coraz dalej p o-dział pracy, stanowiący główne zjawisko charakterystyczne rozwoju gospodarczego ludzkości, pociąga za sobą pewne objawy, które zdają się być niezależne od systemu gospodarki stosowanego w danej chwili. Głownem ta-kiem zjawiskiem jest wzrost wzajemnej zależności ludzi. Zdawać się może, że im bardziej doskonałe — dzięki podziałowi pracy — stawać się będą narzędzia ludzkiej walki z przyrodą, im bardziej n i e-zależny stawać się będzie człowiek

1. Matuszewski.

od żywiołów, tern bardziej zależny będzie od sobie podobnych. Zjawisko to nie ogranicza się do jednostki ; dotyczy ono w równej mierze krajów, narodów, państw, kontynentów. Dzięki podziałowi pracy, dzięki coraz doskonalszym środkom technicznym, dzięki rozwojowi wynalazków — jak dotychczas — rozszerza się nieustannie to zbiorowisko ludzkie, które samodzielnie przeciwstawia się siłom przyrody. Jeszcze przed pięciu wiekami państwa czerwonoskórych w Ameryce Południowej i Centralnej były na pewno zupełnie oddzielną grupą ludzkości, której losy walki z siłami przyrody nie zależały od losów analogicznej walki prowadzonej przez człowieka białego ani nie wpływały na nie. Dziś właściwie cała ludzkość stała się jedną, wielką zbiorowością, wspólnie przeżywającą triumfy i klęski swojej gospodarki.

Rola gospodarki w dziejach ludzkości.

Gospodarka jest więc walką ludzkości z żywiołami o zaspokojenie tych potrzeb ludzkich, którym zadośćuczynienie możliwe jest tylko przez wysiłek, przez zmaganie się i zwycięstwo nad przyrodą. Walka ta prowadzona jest zbiorowo i wskutek tego ważkim jej elementem staje się nietylko wytworzenie odpowiednich dóbr, nietylko ich zużycie, lecz i podział ich między członków tej zbiorowości. (Rozwój tej walki charakteryzuje coraz dalej postępujący podział pracy między ludzi, a z tern razem coraz bardziej wzrastająca wzajemna współzależność od siebie jednostek i grup ludzkich). Zbiorowość tej walki stanowi jedną z przyczyn organizacji ludzi w społeczności ; sposoby walki z naturą, jakie są w danym okresie dziejowym osiągnięte i stosowane, narzucają społeczeństwom pewne potrzeby organizacyjne, odbijają się więc na budowie społeczeństwa, na jego prawach, obyczajach, moralności, na całem życiu-s..

Ale zarazem — i o tern trzeba pamiętać — potrzeby ludzkie nie ograniczają się wyłącznie do takich, których zaspokojenie wymaga walki z przyrodą. Są potrzeby inne, których objektem jest już nie przyroda, lecz bądź inni ludzie, bądź człowiek sam dla siebie, nie jako cząstka przyrody, lecz jako odrębna osobowość psychiczna. Zaspokojenie tych innych potrzeb — jakkolwiek je nazwiemy: duchowemi, psychicznemi, moralnemi (żadna nazwa nie będzie ścisła) — wymaga zkolei innych metod działania oraz innej organizacji zbiorowości, jeśli znów zespół ludzi, nie jednostka, jest podmiotem działającym. (Państwo naprzykład nie jest organizacją, której głównym celem byłaby walka z przyrodą, lecz organizacją, której głównym celem jest zabezpieczenie narodowi możności zaznaczania swojej roli w dziejach).

Struktura organizacyjna ludzkości jest szeregiem przecinających się kręgów organizacyjnych, z których każdy budowany jest w innych celach, dla zaspokojenia innych potrzeb. Z tej r ó ż-n o 1 i t o ś c i wynika jakaś całość. Ale całość ta nie odpowiada — bo oczywiście odpowiadać nie może — ideałowi, jaki wynikłby z szeregowania ludzi tylko dla osiągnięcia jakiegoś jedne-g o celu.

Wśród tych przecinających się kręgów organizacyjnych krąg ,,gospodarczy“ odgrywa wielką rolę. Przez walkę z przyrodą ludzkość zapewnia sobie byt. Jednak zabezpieczenie bytu nie jest jeszcze wszystkie m. Życie nie zamyka się w trzech fazach: produkcji, podziału jej i spożycia. Gospodarka jest i będzie tylko częścią działalności ludzkiej.

GOSPODARKI RODZAJE. Jak już wymiany. Przez to samo zaspokajanie potrzeb ludzkieh, gospodarowanie, odbywa się w bliższym kontakcie z innymi ludźmi. Ten rodzaj gospodarowania jest niemożliwy bez stałego współżycia, współpracy między ludźmi — w bez porównania silniejszym stopniu i szerszym zasięgu niż w gospodarstwie naturalnem — i odwrotnie : wymiana towarów i usług staje się jednym z najsilniejszych węzłów cementujących społeczeństwa ludzkie.

wiemy z poprzedniego artykułu, gospodarowanie jest świadomą i ciągłą czynnością człowieka dla zaspokojenia tych jego potrzeb materjalnych, które przy pomocy przedmiotów i usług zaspokoić się dadzą. Każda działalność ludzka, a więc i gospodarowanie, jest ściśle związana z warunkami naturalnemi, wśród których się odbywa, i z epoką historyczną, z rozwojem kulturalnym danego społeczeństwa. Z tego właśnie powodu organizacja, struktura gospodarstwa jest różna, zależnie od stanu kultury, rozwoju potrzeb człowieka i umiejętności ich zaspokajania.

Gospodarstwo naturalne.

Gospodarstwo naturalne, bez wymiany, prowadziły ludy pierwotne na najniższym stopniu rozwoju kultury. Każda rodzina, czy szczep, wytwarzała, względnie zdobywała sama wszystko, co do zaspokojenia jej potrzeb było konieczne. Sama sporządzała najprostsze ubrania, mieszkanie, broń i narzędzia pracy. Była to epoka myślistwa, pasterstwa, rybołówstwa, początków uprawy roli. Takiem jest i dzisiaj gospodarstwo dzikich plemion Afryki i Azji. Wymiana jest tam faktem wyjątkowym, bynajmniej nie koniecznym. Obejmuje ona też pierwotnie przedewszyst-kiem przedmioty o charakterze jakby pewnego zbytku, luksusu, importowane zazwyczaj z krajów cywilizowanych.

Gospodarstwo wymienne.

Z biegiem czasu jednak, w miarę rozwoju podziału pracy, człowiek coraz więcej swych potrzeb materjalnych zaspokaja drogą wymiany wytworów swej pracy na wytwory pracy innych ludzi. Powstaje, rozwija się i rozpowszechnia gospodarstwo wymienne.

Jego cechą charakterystyczną jest, jak sama nazwa wskazuje, powszechność

Nieodrazu oczywiście wymiana osiągnęła ten stopień rozwoju, co w społeczeństwach współczesnych. Dopóki nie było dróg komunikacyjnych, zapewniających łatwy, bezpieczny i tani przewóz towarów, dopóki nie nauczono się wytwarzać towarów masowo, dopóty wymiana musiała obejmować tylko niewielką stosunkowo ilość towarów i odbywać się na terenie niewielkiego terytorjum, np. w okręgu jakiegoś miasta. Przykład takiej ograniczonej wymiany mamy w średniowieczu, kiedy rzemieślnicy danego miasta prowadzili wymianę z rolnikami zamieszkałymi w pewnym promieniu tego miasta. Już wtedy wprawdzie organizowano dalekie wyprawy kupieckie, np. z Włoch czy Flandrji do Polski, ale właśnie były to dalekie, kosztowne i nieraz niebezpieczne wyprawy, a nie codzienne, zwyczajne transakcje handlo-

we.

liozwój gospodarstwa wymiennego postępował jednak coraz szybciej. Wywołał on rozpowszechnienie się pieniądza jako środka ułatwiającego wymianę. Dziś nikt nie wymienia ziemniaków czy węgla na samochody czy bilet do kina, tylko sprzedaje ziemniaki, węgiel i t. d. i kupuje samochód lub bilet do kina i t. d. Mówimy też, że żyjemy w okresie gospodarstwa pieniężnego. Co więcej, transakcje wymienne przybrały obecnie takie roz-szukaj w tomie piątym!

miary, że nie można ich już dokonywać wyłącznie za gotówkę. Rozpowszechnia się i coraz większe znaczenie uzyskuje w gospodarowaniu kredyt (—> Banki, Kredyt), tak dalece, że mówi się o gospodarstwie kredytowe m.

Najlepiej jednak charakteryzuje dzisiejsze stadjum gospodarstwa wymiennego określenie, że jest to gospodarstwo rynkowe.

Gospodarstwo rynkowe.

Wytwarzając jakiś towar — sam czy, jak zazwyczaj, wespół z wieloma innymi ludźmi — nie wiem nawet, z kim w gruncie rzeczy ten towar wymieniam na inny, potrzebny mi. Nie wiem, czy wydobyty z polskiej kopalni węgiel będzie spalony pod kuchnią w Wilnie, czy w elektrowni w Wiedniu. Dzisiaj wytwarza się towar masowo, istnieje olbrzymia ilość dostawców i nabywców, którzy oczywiście nic wzajem o sobie nie wiedzą. Ale jeśli rolnik z naszych kresów wschodnich zacznie taniej sprzedawać zboże, to musi sprzedawać je taniej i rolnik z pod Poznania, choćby na tern tracił, bo inaczej nikt od niego zboża nie kupi. Jeśli Anglicy zaczną sprzedawać taniej swój węgiel do Szwecji, to i Polska musi robić to samo. Cechą charakterystyczną rynku jest właśnie ta współzależność różnych transakcyj między sobą, zarówno na rynku wewnętrznym poszczególnych krajów, jak i na rynku międzynarodowym.

Państwo i samorząd wobec gospodarstwa.

Jasną jest rzeczą, że władze publiczne, a przedewszystkiem państwowe, nie mogły pozostać obojętne wobec tak ważnego zjawiska społecznego, jakiem jest gospodarowanie. Bardzo wcześnie też powstały normy prawne regulujące mniej lub więcej ściśle gospodarowanie. W wiekach średnich np. istniały bardzo

surowe przepisy dotyczące rzemiosła i handlu. Przepisy te wydawane były przez władze miejskie i przez cechy (-» Cechy).

Ta drobiazgowa kontrola życia gospodarczego dostosowana była do względnie prostej techniki wytwarzania towarów i niewielkiego terytorjalnie rynku, na którym wymiana się odbywała. Przejście w pierwszej połowie XIX wieku do produkcji maszynowej, fabrycznej, do produkcji na coraz większy rynek, zmieniło zupełnie stosunki w dziedzinie gospodarowania. T. zw. wczesny kapitalizm (-» Kapitalizm) — pierwsza połowa XIX wieku — jest okresem, kiedy życie gospodarcze jest właściwie zupełnie niezależne, niczem nie skrępowane, władze publiczne bowiem nie mieszają się zupełnie do spraw gospodarczych, ustalając jedynie formy prawne organizacyj gospodarczych i ich działalności. Przedsiębiorca jednak w tym okresie nie był w swoich poczynaniach niczem właściwie skrępowany, był to więc okres gospodarki wolnej, okres liberalizmu (-» Liberalizm).

Z biegiem czasu jednak państwo coraz bardziej zaczęło normować stosunki gospodarcze, przedewszystkiem z punktu widzenia społecznego. Istnieje dzisiaj bardzo obszerne ustawodawstwo dotyczące czasu pracy, odpowiedzialności przedsiębiorcy za wypadki, płac i urlopów robotniczych i t. d. Przedsiębiorca nie jest już „wolny“, jest, jak to się przenośnie mówi, „związany“ całym szeregiem ograniczających go przepisów. Żyjemy w okresie gospodarki związanej.

Co więcej, państwo uznało, że całego szeregu przedsięwzięć musi się podjąć samo : np. w wielu krajach mamy koleje państwowe (Polska, Niemcy, Włochy). Powstają i inne przedsiębiorstwa państwowe, jak fabryki nawozów sztucznych, broni, kopalnie węgla i nafty,

banki i t. d. Tworzy się olbrzymia g o-spodarka państwowa, prowadzona w pewnej części ze względów na dobro ogólne (fabryki broni), w pewnej części przedewszystkiem celem uzyskania dla państwa większych dochodów (monopol tytoniowy, solny, zapałczany i t. p.).

Obok państwa również samorządy rozwijają działalność gospodarczą: powstają miejskie elektrownie, gazownie, tramwaje, kasy oszczędności, sklepy z artykułami pierwszej potrzeby i t. d. Powstaje gospodarka samorządowa.

Władze publiczne — państwowe i samorządowe — ingerują więc w gospodarstwo współczesne dwiema zasadni-czemi metodami : przez odpowiednie prawodawstwo i przez rozwijanie własnej działalności gospodarczej.

Gospodarstwo planowe.

Najdalej posunięty wpływ państwa na życie gospodarcze widzimy w systemie t. zw. gospodarstwa planowego. „Gospodarowanie planowe“ jest to nazwa dość nieścisła (każde gospodarstwo, nawet najbardziej prymitywne, prowadzone jest według pewnego planu), takiego systemu gospodarowania, w którym istnieje jedno kierownictwo wszystkich procesów gospodarczych : wytwarzania i rozdziału dóbr. To jedno kierownictwo decyduje, ile, kiedy, gdzie, jak i jakich towarów ma być wytwarzanych, kto je ma wytwarzać, przewozić, kto, ile, jakich, kiedy i gdzie towarów ma otrzymać za swój udział w wytwarzaniu, przewozie czy rozdziale tych towarów, czy za inne usługi oddane państwu lub społeczeństwu.

Już z tego widać, że twórca takiego planu musi wszystko przewidzieć : wydajność szybu naftowego, urodzaj, przyrost ludności i t. d. Jest to oczywiście bardzo trudne, a plan przyjęty musi być wykonywany jednakowo we wszystkich jego częściach. Jeśli np. w planie przewidziane jest wytworzenie miljarda m tkaniny, a zostanie wytworzone o 100 tys. m więcej, to natychmiast powstają komplikacje, gdyż przewozy kolejowe, magazyny, sklepy były planowane właśnie na 1 miljard m, a nie na więcej.

Gospodarstwo planowe może więc być prowadzone pod dwoma warunkami, z których każdy jest w gruncie rzeczy wręcz niemożliwy do urzeczywistnienia, t. j. : 1. trafnego przewidzenia w planie wszystkiego, 2. ścisłego wykonania trafnego planu.

Istnieje tylko jedno państwo usiłujące wprowadzić taką bezwzględną planowość w gospodarstwie, mianowicie Związek Socjalistycznych Republik Rad. Inne państwa stawiają swojej działalności kierowniczej znacznie skromniejsze zadania, ale też mają większe widoki osiągnięcia wytkniętych sobie celów.

Gospodarstwo narodowe i światowe.

Dotychczas rozpatrywaliśmy różne rodzaje gospodarstwa według jego struktury. Musimy jeszcze powiedzieć parę słów o rozwoju terytorjalnym gospodarstwa. Otóż w miarę rozwoju dróg komunikacyjnych, techniki wytwarzania towarów, systemu pieniężnego, w miarę krzepnięcia organizacji państwowej, wymiana z okręgów miejskich rozszerza się na cały kraj. Powstaje gospodarstwo narodowe.

W granicach odrębnych państw powstają szczególnie bliskie, częste, ciągłe stosunki gospodarcze, podlegające jednakowemu prawodawstwu, innemu niż w innych krajach, oparte na innych warunkach naturalnych, przyzwyczajeniach ludności, słowem: na innej kulturze materjalnej i duchowej, oddzielone od innych gospodarstw narodowych cłem (-» Cło). Nie znaczy to oczywiście, aby poszczególne gospodarstwa narodo-

T. Nałęcz.

647

Gospodarki rodzaje — Gotycka katedra.

648

we były odgrodzone od innych chińskim murem, aby się z innemi nie komunikowały. Wręcz przeciwnie, wymiana międzynarodowa jest tak wielka, że mówimy, iż istnieje gospodarstwo światowe.

Nie trzeba też sobie wyobrażać, że naprzód powstały gospodarstwa narodowe, a potem gospodarstwo światowe. Powstawały jednocześnie. Tylko gospodarstwo narodowe jest czemś bardziej zorganizowanem, skrystalizowa-nem, czemś nam bardziej z naszej własnej obserwacji bliskiem niż gospodarstwo światowe. Ale każda łyżka ryżu czy kawy przypomina nam, że to gospodarstwo światowe istnieje.

Por. art. Ekonomja i podaną przy nim literaturę przedmiotu.

GOTYCKA KATEDRA. (Tabl. 74 do 81 ). Słowo „gotyk“ związało się dla nas nierozerwalnie z pojęciem stylu, który urodził się na ziemiach francuskich, przejawił się zaś najwspanialej w budownictwie kościelnem XIII i XIY wieku, ogarniając w tym czasie całą niemal Europę. Jedynie Włochy zachowały się dość odpornie wobec tego zdobywczego pochodu nowych form. Słowo „gotyk“ wywołuje w nas wizję potężnych organizmów kościelnych, wznoszonych z niezwykłą śmiałością konstrukcyjną. Myśl konstrukcyjna architektów gotyckich przepojona jest dążeniem wzwyż, stara się odjąć mu-rom ich ciężar materjalny, wszelkim formom nadać jak największą strzelistość, a wnętrze świątyni wypełnić przedziwną magją nieziemskiego światła, wnikającego przez wielobarwne witraże, umieszczone w ogromnych ostrołukowych oknach.

Sama nazwa stylu, jak to często bywa, powstała w sposób dość przypadkowy. Zaczęto jej używać w XVI wieku, przyczem określenie „gotycki“ miało oznaczać niemal to samo, co : barbarzyński. Taką w oczach ludzi ówczesnych była prawie cała sztuka średniowieczna. Dopiero w miarę pogłębiania się badań w ciągu XIX i XX wieku rósł dla niej szacunek i podziw.

Duchowe i społeczne podstawy sztuki średniowiecznej.

Urodzajnera podłożem, z którego wyrosnąć mogły wniebosiężne organizmy katedr gotyckich, było z jednej strony silnie rozbudzone uczucie religijne po wyprawach krzyżowych — z drugiej zaś rozwój miast i potężniejąca organizacja ich życia zbiorowego. Podjęta budowa świątyni była zbiorowym aktem religijnym, była przedsięwzięciem w całem tego słowa znaczeniu społecznem, w którem współzawodniczyli wszyscy mieszkańcy: dostojnicy narówni z nędzarzami. Budowniczymi i dekoratorami świątyń nie są już wprawdzie wyłącznie księża, zakonnicy, jak w poprzedniej epoce ro-manizmu (—» Romańskie kościoły i klasztory) — ale twórczość ich, mimo znacznego napływu czynników świeckich, w dalszym ciągu ma charakter na wskroś religijny i bezosobowy. Około przedsięwzięcia budowy i ozdoby poszczególnych świątyń grupują się zrzeszenia artystów i rzemieślników, kamieniarzy, murarzy. Zrzeszenia takie o charakterze niemalże bractw religijnych (t. zw. po niemiecku Bauhütte) rządzą się surowym systemem reguł i praw, a praca ich, ciągnącą się nieraz przez kilka pokoleń, dokonywana jest podług jednolitego, zgóry ustalonego planu.

Architektura gotycka.

O ile np. w rzeźbie trudno jest przeprowadzić wyraźną granicę pomiędzy sztuką wczesnego (romanizm)

gólnej troski budowniczych i rzeźbiarzy.

W*,:*

Wnętrze świątyni gotyckiej jakże bardzo jest inne w porównaniu z daw-nera wnętrzem romańskiem, które odznaczało się grubością murów, masyw-nością filarów i niedostatkiem światła. Obecnie zaś nowa, doskonalsza konstrukcja sklepień pozwala na wielką śmiałość w podwyższaniu ścian oraz ograniczaniu powierzchni murów na rzecz wyniosłych, wzorzyście zdobionych ostrołukowych okien, dzięki którym wnętrze wypełnia się jasnością i światłem. Surowa masa romańskich

filarów ustępuje teraz zespołom zgrabnie rozczłonkowanych form, okrągłe, smukłe kolumienki wtapiają się w czworoboczny lub kolisty trzon, tworząc t. zw. filary wiązkowe. Lecz a pełnego i późnego średniowiecza przedewszystkiem wzrok nasz podąża (gotyk) — o tyle w architekturze róż- ku sklepieniom, nice stają się dość uchwytne. Gotyk

Ryc. 95. Plan katedry w Reims.

su

Nowa gotycka konstrukcja jest bez mianowicie osiąga szereg nader do- porównania mocnièjsza i doskonalsza niosłych zdobyczy konstrukcyjnych ₀₍j dawnego romańskiego sklepienia i technicznych, które nadają jego ar- krzyżowego, a to dlatego, że wprowadza chitekturze postać nową i oryginalną dia każdego pola system t. zw. żeber, zarówno w stosunku do świątyń okre- które, przecinając się po przekątnych, poprzedzającego, jak i do sztuki stwarzają jakby szkielet sklepienia, antycznej. Trojakiego rodzaju są te yy ^en gp0Sób kapy sklepienne, wypeł-nowości:    1) szerokie zastosowanie niające przestrzeń pomiędzy temi czło-

ostrołuku dla celów konstrukcyjnych namj — przestają ciążyć i przygnia-i dekoracyjnych 2) sklepienie krzy- ^ać: mo£na nadawać im swobodne, de-żowo-żebrowe 3) system łuków koracyjne kształty. Ciśnienie sklepie-przypornych.    nia naWy głównej, dotychczas niemal

Ryc. 96. Konstrukcja sklepienia żebrowego.

Świątynia gotycka w swym planie wyłącznie obciążające ściany — obec-utrzymuje tradycyjny i w romanizmie stosowany układ bazylikowy (-» Bazylika starochrześcijańska) : nawa środkowa wyższa i szersza — dwie lub cztery nawy boczne — nawa poprzeczna — od wschodu prezbiterjum wraz z obejściem, zamknięte wielobokiem lub wieńcem kaplic. Po bokach fasady zachodniej wystrzelają zazwyczaj dwie smukłe wieżyce, których wysokość i ozdobność bywały przedmiotem szcze-

:VK JtMNłKĘl

ŁVK

Ryc. 97. System łuków przypornych.

nie, dzięki sprowadzeniu do pewnych tylko punktów i linij, może być przerzucone na umyślne, mocne filary przyścienne, t. zw. szkarpy, stawiane zwykle nazewnątrz budowli. Tę czynność przenośną spełniają przerzucane ponad dachami naw bocznych t. zw. łuki przypome, które bezwzględnie pewnem, a wielce dokoracyjnem jakby rusztowaniem opinają lekkie, ku niebu strzelające bryły najwspanialszych gotyckich katedr zachodnio - europejskich, jak np. w Laon, Notre-Dame w Paryżu, Bourges, Reims lub Amiens.

Rzeźba gotycka.

W architektonicznym organizmie katedry gotyckiej nader doniosłą rolę odgrywa rzeźba. Jej to zadaniem jest przetłumaczyć trudną nieraz i zawiłą myśl teologa na język wyrazistych form cielesnych, dostępnych nawet prostaczkom. Szata rzeźbiarska świątyń gotyckich staje się kamienną biblją ubogich, a zarazem jakby ency-klopedją i zwierciadłem ówczesnej wiedzy o człowieku i świecie.

Dążności encyklopedyczne występowały już w sztuce XII wieku, ale dopiero wiek XIII — szczytowy okres w rozwoju kultury średniowiecznej — nadał im jednolitą formę systemu dekoracyjnego i myślowego. Obok rozlicznych figur i scen ze Starego i Nowego Testamentu, pouczających o sprawach żywota wiecznego i ukazujących drogę do doskonałości — pojawią się rozliczne przedstawienia, odbijające cały splot ówczesnych poglądów na moralną i fizyczną naturę człowieka. Występują więc np. uosobienia cnót w walce z grzechami lub t. zw. kalendarze, w których przedstawione są poszczególne pory roku i miesiące z odpowiadającemi im zajęciami człowieka. Pod opiekuńczem skrzydłem katedry gotyckiej przytułek znajdują nawet wizerunki stworzeń zamorskich i dziwów natury, rozwija się wreszcie całe bogactwo motywów zaczerpniętych ze świata roślinnego i zwierzęcego w sposób świadczący o umiejętności bystrej obserwacji i pełnem miłości wgłębianiu się w przyrodę.

Portal frontowy, wiodący do wnętrza gotyckiej świątyni, jest tern miejscem, dla którego przeznaczano najbogatszą szatę dekoracyjną. W kolumny portalu wkomponowywano szereg wysmukłych figur świętych, królów lub proroków, będących jakby ucieleśnieniem kierunku pionowego, dążności wzwyż, która przenika całą sztukę gotyku. W stosunku do epoki wczesnego średniowiecza występuje tu już zupełnie dojrzałe i nowe pojęcie człowieczeństwa, zamkniętego w doczesnej powłoce ciała. Zewnętrzne piękno postaci ludzkiej, dotychczas potępiane i zniekształcane — teraz odzyskuję znowu prawo obywatelstwa w sztuce, ale tylko jako wyraz wewnętrznego piękna duchowego. Figury nadal wprawdzie są ściśle związane z architekturą i poddają się jej rytmowi, ale ich wyraz, układ i wzajemny stosunek ukazują głęboko ludzki sposób odczuwania i pełnię życia wewnętrznego. Najwspanialszych arcydzieł tej rzeźby dostarczają wielkie katedry francuskie. Z epoki wcześniejszej pochodzą rzeźby w St. Denis i w Chartres, a dojrzały styl XIII wieku reprezentują: Notre-Dame w Paryżu, katedry w Amiens, Reims, Bourges, Strassburgu.

Duch architektury przenika wszystkie inne dziedziny sztuki gotyckiej.

Zwartym organizmem gotyckiej świątyni rządzi wszechwładna myśl architektoniczna, której podporządkowują się wszystkie inne dziedziny sztuki. Najściślejszy, organiczny związek łączy architekturę z rzeźbą, prawo surowej architektoniki rządzi także malarstwem ściennem i ołtarzowem, zarówno jak witrażerstwem. W wielkich gotyckich świątyniach Zachodu z powodu znacznego ograniczenia ścian na rzecz ogromnych otworów okiennych witraż ma stanowczą przewagę nad malarstwem i przejmuje jego zadania.

Wszystkie przedmioty w ramach wnętrza gotyckiego przejęte są duchem architektury i poddane jej rytmowi: ołtarze, grobowce, ławy kościelne, konfesjonały, a nawet kielich mszalny czy monstrancja — jawią się nakształt budowli niewielkich wprawdzie rozmiarami, lecz nawskroś monumentalnych w swem założeniu. Na

Ryc. 98. Motyw dekoracyjny z okresu rozkwitu gotyku.

Ryc. 99. Motyw dekoracyjny z okresu późnego gotyku.

nich, zarówno jak na wielkich budowlach kościelnych, można śledzić zasadniczą linję stylową gotyku, który od logicznej jasności i konstruktywizmu form wczesnych stopniowo przerzuca się na układy coraz bardziej skomplikowane i malownicze, pełne dekoracyjnej koronkowości. Z zasadniczego motywu ostrołuku wywodzą się bardzo już powikłane formy późno-gotyckie: t. zw. łuku w kształcie oślego grzbietu, rybiego pęcherza lub płomieni ; pięknym przykładem takiej właśnie późno-gotyckiej fasady w stylu „płomienistym“ jest kościół Św. Anny w Wilnie, pochodzący już z początku XVI wieku.

Odmiany lokalne gotyku.

Gotyk był stylem, który panował niemal wszechwładnie w budownictwie kościelnem zachodniej i środkowej Europy od XII do XVI wieku. W ramach nakreślonych powyżej naczelnych zasad gotycyzmu, które się zrodziły i najdoskonalej wykształciły we Francji, każdy kraj ma swe odmiany lokalne, których stopień oryginalności mierzyć można właśnie stosunkiem do mistrzowskich pierwowzorów francuskich. Swój rodzimy gotyk posiadają przedewszystkiem : Hiszpanja, Anglja i Niemcy.

1929. ■ 1 i c k i:

Średniowieczna architektura

655

Gotycka katedra — Górnictwo.

656

Gotyk polski.

Również i gotyk polski nie jest pozbawiony pewnych cech oryginalnych. Wielkie katedry polskie (Kraków, Gniezno, Lwów) w pierwotnych swych założeniach wiążą się z epoką Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego, którego wawelski grobowiec, przykryty ozdobnym baldachimem, jest jednem z najznakomitszych dzieł rzeźby gotyckiej u nas. Z epoką Kazimierza W. wiąże się również ciekawa grupa polskich kościołów gotyckich dwu-nawowych, której pierwowzorem była kolegjata N. P. Marji w Wiślicy. Szczególnie pięknie ukształtowane jest ich wnętrze : obydwie nawy są jednakowej wysokości, rozdzielone jednym lub dwoma filarami, z których wykwitają żebra sklepienne rozłożyście na-kształt palmy. W drugiej połowie XIV i w XV wieku powstaje u nas bardzo wiele kościołów gotyckich, wznoszonych pod pewnym wpływem niemieckiego budownictwa ceglanego, rozpowszechnionego zarówno na Śląsku, jak i na ziemiach zakonu krzyżackiego. Ale i w tym wypadku gotyk polski zachowuje szereg cech odrębnych, jak np. swoista konstrukcja filarów z bezpośrednio w nie wtapianemi szkarpa-mi, czy też znamienne połączenie czerwieni ceglanego wątku murów z białością kamiennych obramień dekoracyjnych lub wapnem wyprawianych wnęk, czy wreszcie formy o charakterze tak rodzimym, jak np. ów z budownictwa drewnianego wywiedziony piękny hełm, zdobiący jedną z wież kościoła N. P. Marji w Krakowie.

J. Starzyński.

Wskazówki dla Czytelnika: St. Tom-kowicz: Style w architekturze kościelnej, Kraków 1923. — J. Starzyński i M. Walicki: Malarstwo monumentalne w Polsce średniowiecznej, Warszawa

J. Starzyński i M. W a-Rzeźba aręhitektoniczna w Polsce wieków średnich, Warszawa 1931. — T. Szydłowski: Pomniki architektury epoki piastowskiej, Kraków 1928. — M. W a 1 i c k i: w Polsce, Warszawa 1932, wyd. „Wiedza o Polsce“.

GÓRNICTWO. Człowiek pierwotny miał nieskomplikowane potrzeby mater jalne i niewielkie również możliwości wykorzystywania otaczającej go przyrody, z której brał przedewszyst-kiem rośliny, zwierzęta i kamienie. Z biegiem jednak czasu człowiek stał-się coraz bardziej wymagający, a że potrzeba jest matką wynalazku — wynalazł sposoby lepszego opanowania i wykorzystania przyrody, przede-wszystkiem zaś przyrody martwej. Nie zadowalało go już to, co znajdował na ziemi ; zaczął wydobywać, wykopywać z pod ziemi różne minerały i przerabiać je, przystosowywać do swoich potrzeb, wyrabiając z nich różne przedmioty. Tak powstało górnictwo. Czy dawno? Bardzo dawno, bo mamy wiadomości, że już około 6.000 lat temu w Asyrji wydobywano miedź. Oczywiście, czyniono to w sposób niemal całkowicie ręczny, bez użycia maszyn, których przecież wtedy nie znano; po-prostu wykopywano z ziemi rudę miedzianą. Dziś jeszcze mamy w języku polskim wyraz kopaliny na oznaczenie produktów górnictwa, co wskazuje właśnie, że pierwotny sposób wydobywania tych produktów polegał na ich wykopywaniu.

Górnictwo jest przemysłem (-» Przemysł) wydobywającym z ziemi różne minerały i inne ciała, potrzebne głównie jako surowce do dalszej przeróbki (np. ruda żelazna), w pewnej zaś części na opał (np. węgiel) lub do bez-

pośredniego spożycia sól).

<M

MOOOOiMM

00 to

o co

Stany Zjedn. Am. P. .    .

Z. S. R. R.

Rumun ja Polska

50,8

(np.

Tak więc górnictwo dostarcza : węgla, ropy naftowej, soli kamiennej, rud metali (np. żelazo i t. zw. metale półszlachetne, czyli „kolorowe“, jak miedź) i metali szlachetnych (złoto, srebro), soli potasowych, fosforytów, rtęci, diamentów, siarki, radu i t. d. i t. d. Górnictwo jest podstawą wszelkiego przemysłu przetwórczego, bo nawet w tych przemysłach, które przerabiają surowce roślinne (przemysł włókienniczy) czy zwierzęce (garbarstwo), maszyny zrobione są z metalu, a pali się węglem.

Rozdział bogactw naturalnych świata i ich eksploatacja.

Oczywiście, górnictwo może istnieć tylko w tych krajach, gdzie pozwalają na to naturalne warunki, t. zn. złoża albo inaczej pokłady węgla, żelaza czy ropy naftowej, jak np. pokłady węgla w W. Brytanji, Niemczech, Stanach Zjednoczonych Am. P., Z. S. R. R. i w Polsce, złoża rud żelaznych w W. Brytanji, Szwecji, Niemczech, Stanach Zjedn. i Z. S. R. R., złoża olejów skalnych w Stanach Zjedn., Mezo-potamji, Z. S. R. R., Rumunji i w Polsce, pokłady sęli potasowych w Niemczech i w Polsce i .t. d. Te pokłady stanowią wielką część bogactwa naturalnego — t. zn. tego bogactwa, które znajdujemy w przyrodzie, które trzeba tylko wydobyć, wziąć, wykorzystać.

We wszystkich krajach posiadających te bogactwa naturalne uczeni inżynierowie i technicy dokładają jak największych wysiłków celem wynalezienia i zastosowania sposobów jak najlepszego, jak najszybszego i jak najtańszego wydobywania z ziemi kopalin. Istnieją specjalne uczelnie (np. Akadem ja Górnicza w Krakowie) poświęcone tej wiedzy.

Odnalezienie pokładów tych kopalin jest czasem kwestją przypadku. Nie jesteśmy jednak zdani wyłącznie na ślepy traf. Badania geologiczne pozwalają przewidywać z pewnem prawdopodobieństwem, że w danej miejscowości może znajdować się np. węgiel, czy ropa naftowa, czy żyła złota.

Jak olbrzymie ilości tych wszystkich produktów są wydobywane w poszczególnych krajach, dają nam pojęcie poniższe liczby. Pamiętać przytem trzeba, że odnoszą się one do r. 1933, kiedy wskutek ogólnego kryzysu gospodarczego wydobycie i zużycie wszelkich produktów było znacznie zmniejszone w porównaniu z latami dobrej sytuacji gospodarczej.

Wydobycie w roku 1933 (w miljonach tonn).

Ruda żelazna

Francja ......

Szwecja ......

Stany Zjedn. Am. P. .    .

Polska ......

Węgiel kamienny W. Brytan ja , .    .

Stany Zjedn. Am. P. Z. S. R. R, ...

Francja.....

Niemcy.....

Polska . . . .

Ropa naftowa (w milj. baryłek)

. 906,3 . . 147,4

3,9

Ruda miedziana (dane te odnoszą się do r. 1932)

Oczywiście, nie wszystkie rudy zawierają jednakowy procent czystego metalu w tonnie rudy. Nazywamy b o-g a t e m i te rudy, które zawierają ponad 50% czystego metalu; do takich należą np. rudy żelazne w wielu okolicach Z. S. R. R. iw Szwecji, rudy ubogie zawierają mniejszą ilość metalu w jednostce rudy, np. rudy żelazne w Polsce.

Prawa górnicze.

Zrozumiałą jest rzeczą, że gospodarowanie tak wielkiemi skarbami ma niezmierne znaczenie dla całego kraju. Dlatego też poszczególne państwa wydają specjalne prawa górnicze, w których określone jest, kto i na jakich warunkach ma prawo eksploatować kopaliny.

Rozróżniamy następujące zasady prawa górniczego :

Wola górnic za polega na tern, że każdy ma prawo poszukiwać pokładów kopalin i eksploatować te pokłady, oczywiście za odszkodowaniem na rzecz właściciela gruntu, który z racji tych poszukiwań czy eksploatacji nie może być przez tego właściciela uprawiany czy inaczej użytkowany. System ten został wprowadzony najwcześniej w Polsce, jeszcze przed rozbiorami.

System koncesyj polega na tern, że państwo udziela zezwoleń na prowadzenie poszukiwań kopalin i eksploatację ich pokładów. Według tego systemu wszystkie kopaliny są uważane jakby za własność państwa, które dopiero musi zezwolić na ich poszukiwanie czy eksploatację. System ten obowiązuje w szeregu krajów, m. in. we Francji.

System przynależności do gruntu orzeka, że kopalina uważana jest za własność właściciela gruntu; od jego zezwolenia zależne jest poszukiwanie i eksploatowanie tych kopalin. System ten stosowany jest przeważnie w krajach anglosaskich.

W niektórych krajach stosowane są różne systemy do różnych kopalin, np. poszukiwanie węgla kamiennego może wymagać koncesji państwowej, a poszukiwanie soli potasowych może być wolne od wszelkich ograniczeń. W wiekach średnich książęta często uzależniali prawo poszukiwania i eksploatacji pokładów kopalin od swej zgody dla ciągnięcia zysków za udzielanie odpowiednich zezwoleń. Dzisiaj przy systemie koncesyjnym motyw ten już nie gra roli; system ten wprowadza się w przekonaniu, że zapewnia on bardziej racjonalną gospodarkę bogactwami naturalnemi danego kraju.

Wreszcie z dziedziny prawa górniczego wspomnieć należy o specjalnym typie stowarzyszeń, które w górnictwie powstały, mianowicie o gwarectwach. Są to stowarzyszenia, w których każdy członek wpłaca pewien udział (t. zw. kuksy); udział ten — i to jest właśnie oryginalnością tego rodzaju stowarzyszeń — na mocy uchwały władz stowarzyszenia musi być powiększony przez dalsze dopłaty. Miało to oczywiście na celu zdobywanie nowych kapitałów, potrzebnych na rozszerzenie urządzeń danej kopalni. Dzisiaj przedsiębiorstwa górnicze są to niemal bez wyjątku wielkie spółki akcyjne czy spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, gdyż eksploatowanie głębiej położonych pokładów wymaga skomplikowanych urządzeń, a w związku z tern ogromnego nakładu kapitałów.

Znaczenie polityczne i gospodarcze kopalin.

Łatwo zrozumieć, jak wielkie znaczenie ma dla niezależności politycznej i gospodarczej każdego kraju posiadanie własnych kopalń węgla, nafty, żelaza i t. d. Kraj, który temi kopalina-

rzystać.

mi nie rozporządza, zawsze narażony jest na to, że w razie konfliktu z in-nemi krajami - dostawcami tych produktów może być pozbawiony najpotrzebniejszych rzeczy dla swego przemysłu i rolnictwa, dla utrzymania swojej ludności. A jeśli weźmiemy pod uwagę możliwość wojny, to jasnem jest, że bez węgla, żelaza, miedzi, nafty i t. d. wojny dzisiaj już nietylko wygrać, ale nawet prowadzić nie można.

To też dążenie do opanowania pokładów kopalin odgrywa bardzo wielką rolę w polityce międzynarodowej. Tak np. polityka W. Brytanji w stosunku do Mezopotamji czy polityka Stanów Zjednoczonych Am. P. w stosunku do Meksyku kierowana jest w bardzo znacznej mierze chęcią zapewnienia sobie przez W. Brytanję i Stany pewnego, stałego zaopatrzenia się w ropę naftową. Dla pozyskania takich bogactw naturalnych prowadzi się czasem wojny i wywołuje rewolucje w krajach słabych i źle się rządzących.

Polska jest w tern szczęśliwem położeniu, że posiada wielką różnorodność bogactw naturalnych: obfite złoża węgla (zagłębie śląskie, dąbrowskie i krakowskie), pokłady soli kamiennej (Wapno, Bochnia, Wieliczka), złoża soli potasowych (Kałusz i Stebnik), pokłady ropy naftowej (Borysław, Drohobycz, Tustanowice), a z mniej obfitych i wydajnych pokłady: fosforytów, rudy żelaznej, wapienia i t. d.

Dążeniem naszem winno być tylko, abyśmy umieli te wielkie bogactwa we własnym kraju jak najlepiej wyko-

T. Sławiński.

Por. jeszcze art. Hutnictwo, Nafta, Sól, Węgiel i t. d.

GÓRY.

Dzieje gór.

Mowa potoczna nazwą „góry“ określa wszelką wyniosłość na powierzchni ziemi; na niżu górą nazywają każdą kilkunastometrową wyniosłość, w obszarach o silnie zaznaczonej rzeźbie terenu wielokrotnie wyższa będzie tylko pagórkiem. Mowa naukowa zacieśnia znaczenie wyrazu „góra“ do wyniosłości znaczniejszych, wyróżniających się istotnie wysokością, czasami izolowanych, częściej połączonych w długie szeregi — pasma górskie.

Pochodzenie gór.

Góry bywają bardzo rozmaitego pochodzenia ; z produktów wulkanicznych, popiołów i lawy, budują się często dokoła krateru (-» Wulkany) wyższe lub niższe góry wulkaniczne, otoczeniu swojemu obce, nałożone na powierzchnię ziemi ; góry z popiołów są smukłe i stożkowate, z lawy — płaskie i kopulaste. Góry wulkaniczne stoją często samotnie, jak Etna (ponad 3000 m), niekiedy zaś są ustawione długiemi szeregami, jak wulkany Sumatry lub Jawy. Inne znowu góry zostały wytworzone przez czynniki niszczące skały, z których powierzchnia ziemi się składa. W pustyniach (—» Pustynia) wiatr wywiewa drobny materjał, który powstał z roz-kruszonych przez wietrzenie skał, ale tu i ówdzie znajdzie się part ja skały oporniejszej, która zachowuje swoją pierwotną wysokość, mimo to, że jej otoczenie ulega zniszczeniu, a ogólna powierzchnia obniżeniu; powstaje wtedy izolowana „góra-świadek“, dowód, że niegdyś całe terytorjum sięgało do znacznie większej, niż obecnie, wysokości. Podobne góry-świadki wytwarzać może również erozja (-» Erozja) wód bieżących; tak Jasna Góra w Częstochowie jest tylko ocalałym od erozji szczątkiem pokrywy twardych wapieni jurajskich, które niegdyś pokrywały cały obszar, obecnie zaś dopiero na wschód od Warty występują w zwartej masie. Wapienie te urywają się zupełnie stromą krawędzią, widoczną od Częstochowy aż po Olkusz ; z zachodu krawędź ta czyni wrażenie niewysokiego, lecz ciągłego pasma górskiego; wystarczy wszakże wyjść na nią, aby się przekonać, że jest to tylko stroma krawędź wyżyny, a nie szereg gór wznoszących się ze wszystkich stron nad otoczeniem. Takie krawędzie erozyjne, często zwane górami, choć są niemi tylko z jednej strony, bywają niekiedy bardzo wysokie ; w Afryce Południowej np., nad nizinami Natalu, powyżej 3000 m wznoszą się góry Drakensbergu, strome, urwiste, w wielu miejscach zupełnie niedostępne. Ale „góry“ te nie mają drugiego zbocza: są one tylko erozyjną krawędzią wewnętrznej wyżyny Afryki Południowej. Prawdziwemi natomiast górami są niewysokie, bo tylko nieco 600 m n. p. m. przekraczające góry Świętokrzyskie, złożone z szeregu równoległych, łagodnych, zaokrąglonych pasm, poprzedzielanych jeszcze szersze-mi, rozległemi, płaskodennemi dolinami. Nie imponują one ani rozmiarami, ani dzikością, ani wysokością szczytów i zasługują zaledwie na miano „gór średnich“, są jednak mimo to prawdziwem pasmem górskiem, gdyż wyniesienie swoje zawdzięczają swojej budowie geologicznej. Urwisko Drakensbergu składa się z warstw skalnych, leżących poziomo w tern samem położeniu, w jakiem niegdyś powstały na powierzchni ziemi. Położenie tej krawędzi nie jest wynikiem szczególnej budowy geologicznej, a same „góry“ nie są wcale do miejsca przywiązane ; stopniowo coraz dalej będzie się wżerać w głąb lądu erozja, coraz dalej odsuwać się będzie krawędź urwiska. Inaczej w górach Świętokrzyskich: tu warstwy skorupy ziemskiej uległym zaburzeniom, zostały zgniecione i sprasowane, pochylone i wypiętrzone, ułożyły się w strome, nieco na południe przechylone fałdy. W wyniesionych częściach fałd, w antyklinach, skały starsze zostały wysoko wydźwignięte, między antyklinami, we wgiętych wdół częściach fałd, w synklinach, zostały głęboko zanurzone. Wyniesione antykliny stanowią pasma górskie, zanurzone synkliny — doliny między niemi; ukształtowanie gór jest wynikiem skomplikowanej budowy geologicznej. Góry Świętokrzyskie są obecnie zniszczone, ale z rozmiarów zaburzeń, ze stromości fałd wnioskować można, że były one niegdyś wyniesione do znacznie większej wysokości ; obniżyło je, rozpłaszczyło i urzeźbiło w łagodne kształty długotrwałe działanie czynników niszczących, są to bowiem góry bardzo stare, utworzone przed wieloma okresami geologicznemu Są pasma górskie tak dalece już zniszczone, że żadną wyniosłością w rzeźbie terenu już się nie zaznaczają; jedynie wprawne oko i ścisłe metody geologa mogą wykryć, że niegdyś, przed dziesiątkami, a nawet setkami miljonów lat, wznosiło się tu niebosiężne, Alpom równe pasmo górskie, doszczętnie, aż do korzeni później zniszczone. Aż do korzeni, bo w odsłoniętych przez zniszczenie gór głębokich częściach skorupy ziemskiej zachowały się ślady zaburzeń, fałdów, nasunięć, zgnieceń, które niegdyś utworzyły się w głębi skorupy ziemskiej, jako najgłębsze części powstającego pasma górskiego, czyli jego korzenie. Z tych właśnie korzeni gór odczytuje geolog przebieg, rozmiary i czas powstania dziś już nie istniejących pasm górskich. W nizinnej np. Finlandji znaleziono ślady dwóch takich wielkich pasm górskich, już w początkach ery paleozoicznej (-» Geolog ja) całkowicie aż do podstawy zniesionych. Te pasma górskie, których szczyty obecnie jeszcze

dumnie ku niebu się wznoszą, góry wysokie, alpejskie, Tatry, Alpy czy Himalaje, są to góry geologicznie bardzo młode, opierające się dotychczas zwycięsko erozji, która jednak i z nich zniosła olbrzymie masy mater jału i która z dniem każdym obniża ich wysokość.

Fazy górotwórcze.

Przebieg dziejów ziemi nie był wcale jednostajny; były okresy, w których ciągu w skorupie ziemskiej zachodziły słabe tylko ruchy, czynniki zaś niszczące stopniowo wyrównywały powierzchnię ziemi, znosząc wyniosłości i zasypując zagłębienia. Od czasu do czasu, kilkakrotnie w ciągu dostępnej naszemu badaniu historji kształtowania się skorupy ziemskiej, siły górotwórcze potężniały i wzmagały się, wytwarzały nowe nierówności, nowe góry i wyżyny, które zkolei ulegały ponownemu zniszczeniu. Takie okresy wzmożonej działalności górotwórczej nazywamy fazami górotwórczemi, a każda składa się z kilku faz podrzędnych. Trudno oczywiście oznaczyć ścisłe daty faz górotwórczych, które zachodziły przed kambrem w przedhistorycznej dobie ziemi, od kam-bru natomiast do doby obecnej zaznaczyły się trzy tylko wielkie i potężne fazy górotwórcze. Na granicy syluru i de-wonu odbyły się wielkie fałdowania kaledońskie, którym w Europie między innemi zawdzięcza swe pochodzenie t. zw. pasmo osiowe Skandy-nawji, ciągnące się na granicy Szwecji i Norwegji wzdłuż całego półwyspu. Druga faza górotwórcza, zwana her-c y ń s k ą, przypada na górny karbon i dolny perm ; powstały wówczas w Europie potężne pasma górskie o łukowatym przebiegu, zbiegające się w wyżynie centralnej Francji; pasma te rozpadły się później, a góry średnie Europy Środkowej są wszystkie jego szczątkami, mianowicie Wogezy i Szwarc-

wald, Harc i Sudety, aż po góry Świętokrzyskie i krystaliczne jądro Tatr. Po tym gwałtownym paroksyzmie zapanował względny spokój, ale już w jurze wzmagają się, początkowo słabe, ruchy górotwórcze, które w górnej kredzie i w trzeciorzędzie dochodzą do najwyższego napięcia. Jest to ostatnia wielka faza działalności górotwórczej, alpejską zwana, gdyż powstały podówczas Alpy i olbrzymi, całą ziemię opasujący system równoczesnych pasm górskich, A 1 p i-d ó w.

Alpidy.

Pasma Alpidów wypełniają całą Europę południową; centralny i najwyżej wypiętrzony ich splot stanowią Alpy, z któremi wiążą się na zachodzie Pireneje i Apenin, przechodzący przez Sycy-lję do Afryki, gdzie Atlas i góry Ryfu stanowią jego przedłużenie. Na wschodzie Alpy rozgałęziają się: na północy na Karpaty, które otaczają nizinę węgierską i przechodzą bezpośrednio w góry Bałkanu, a na południu — na Dyna-rydy. Dynarydy wypełniają wschodnią część półwyspu Bałkańskiego i przez Grecję i wyspy Egejskie przechodzą do Anatolji. Przez Azję Mniejszą i Iran ciągną się liczne pasma Alpidów aż do „Dachu Świata“, do Pamirów, największego splotu górskiego na świecie. Na wschód z Pamirów wybiegają liczne olbrzymie pasma: Himalaje, Hindu-Kusz, Tień-Szań i inne, wypełniające środkową część Azji. Przez Birmę pasma Alpidów skręcają na południe i ciągną się przerywanym łukiem, usadzonym czynnemi wmlkanami, przez wyspy Sundzkie Nową Gwineję, Nową Ze-landję aż do Antarktydy. Druga gałęź Alpidów biegnie wzdłuż wschodniego brzegu Azji szeregami wysp festono-wych, od Borneo przez Filipiny, wyspy Japońskie, aż do Sachalinu i wysp Ku-rylskich. Druga olbrzymia strefa Alpidów ciągnie się wzdłuż zachodniego brzegu obu Ameryk, od wysp Aleuckich do przylądka Horn, a stąd przez wyspy Palklandzkie znowu do Antarktydy. Tylko Ameryka centralna nie należy do strefy alpejskiej, gdyż łuk Alpidów w południowym Meksyku wychyla się gwałtownie na wschód i biegnie przez wyspy Antyiskie do wybrzeży Wenezueli. Pasma Alpidów grupują się tedy w dwóch strefach, z których jedna okala ocean Spokojny, rozciągając się wzdłuż jego wybrzeży, druga zaś biegnie równoleżnikowo od brzegów Pacyfiku przez Azję Środkową i Mniejszą do południowej Europy, stąd zaś wpoprzek przez Atlantyk do Antylów. Wszystkie te pasma górskie powstały w ostatniej, alpejskiej fazie górotwórczej ; niektóre ruchy trwały aż do końca trzeciorzędu, a nawet ponawiają się jeszcze obecnie, powodując trzęsienia ziemi, które skupiają się tak samo, jak wulkany, w tej właśnie strefie.

Jak powstają góry.

Naj gruntowniej zbadano dotychczas budowę Alp ; są one zbudowane głównie ze skał osadowych, przeważnie osadzonych na dnie morza, czasami bardzo głębokiego ; podczas ruchów górotwórczych osady te ulegały często metamor-fizacji, przeobrażeniu pod działaniem wysokiego ciśnienia i wysokiej temperatury, ale pierwotny ich charakter może być zwykle odcyfrowany. Ciśnienie górotwórcze zgniotło te skały, sfałdowa-ło, spowodowało powstanie olbrzymich nasunięć jednych pakietów skał na drugie, t. zw. płaszcz owiń. Wszystkie te nasunięcia są skierowane na północ, w tym więc kierunku działało ciśnienie górotwórcze, przesuwając ku północy masy skalne o setki czasami kilometrów. Oczywiście, było to ciśnienie boczne, skierowane z południa na północ, ciśnieniu więc bocznemu w skorupie ziemskiej, a nie parciu dogóry, jakby się na pierwszy rzut oka wydawało, zawdzięczają pasma górskie swoje pochodzenie. Skały niegdyś na dnie morza obok siebie osadzone są obecnie w Alpach jedne na drugie ponasuwane lub zgniecione, zajmują więc teraz strefę znacznie węższą, niż zajmowały pierwotnie, kiedy tworzyły się jedna obok drugiej na dnie morza. Niegdyś między lądem Europy, usztywnionym przez dawniejsze fałdowania, a równie sztywną płytą Afryki północnej rozpościerał się szeroki ocean, Tetydą zwany, na którego dnie powstały w znacznej grubości rozmaite osady. Strefa stanowiąca dno Tetydy była niestała i uginała się pod ciężarem gromadzących się na niej osadów, które skutkiem tego dojść mogły do bardzo wielkiej grubości. Istota alpejskiej fazy górotwórczej polegała na tem, że Afryka posuwała się na północ, zgniatając, fałdując i nasuwając jedne na drugie osady nagromadzone na dnie Tetydy, na które z jednej strony parła posuwająca się Afryka, z drugiej zaś stawiała opór sztywna masa Europy. Tetyda stopniowo się zwężała, wypełniające ją skały układały się w coraz bardziej skomplikowane struktury, aż wkońcu całe dno Tetydy, mającej więcej iiiż 2000 km szerokości, zostało zgniecione w pasmo Alp, o szerokości już tylko kilkaset kilometrów. Zupełnie inne siły, mianowicie izostazja, równowaga poszczególnych części skorupy ziemskiej (-» Ziemia), spowodowały wydźwignię-cie całej strefy sfałdowanej i zamieniły dno Tetydy w wysokie pasmo górskie. Dalsze badania wykazały, że wszystkie wielkie pasma górskie powstały w podobny sposób : zawsze pierwszym etapem było utworzenie się geosynkli-n y, strefy ruchomej skorupy ziemskiej, na której zgromadziły się w wielkiej grubości osady, potem, podczas fazy górotwórczej, ciśnienie boczne powodowało zgniecenie i zwężenie geosynkliny,

J. Lewiński.

na której miejscu powstało pasmo górskie. Karpaty powstały również na miejscu głębokiej kredowej i trzeciorzędowej geosynkliny, zgniecionej w trzeciorzędzie przez ciśnienie, skierowane z południa, przyczem wyżyny środkowo-polskie i płyta Podolska stanowiły te masy oporowe, o które zgniatała się geosynklina karpacka. W wyniku ostatecznym skały, z których składają się Karpaty, zostały pofałdowane i w postaci sztywnych łusek ponasuwa-ne jedne na drugie ku północy.

Ruchomość lądów.

Badanie zjawisk górotwórczych wysunęło zagadnienie nad wyraz interesujące i ważne, zagadnienie ruchomości lądów. Jeśli skały, z których składają się Alpy, rozpościerały się niegdyś na strefie prawie o 2000 km szerszej, niż zajmowana przez nie obecnie, to o tyle musiała podczas fazy alpejskiej przysunąć się Afryka do Europy. Lądy nie mają więc stałego miejsca na powierzchni globu ziemskiego, ale mogą się po nim poruszać; przesuwające się lądy napierają na geosynkliny, na mniej oporne strefy skorupy ziemskiej, fałdują i nasuwają wypełniające je osady. Wnioski te mogą się wydawać nieprawdopodobne, przyzwyczailiśmy się bowiem uważać za niezmienne obecne rozmieszczenie lądów, coraz nowe jednak dowody przemawiają za temi wnioskami. Pomiary długości geograficznej różnych punktów Grenlandji, dokonywane w różnych czasach, nie zgadzają się z sobą; z porównania ich wynika, że Grenlandja wędruje na zachód, i to z zadziwiającą szybkością, około 10 m na rok. W innych miejscowościach zauważono również powolne zmiany położenia geograficznego, które czynią prawdopodobnem pewne przesunięcie tych miejscowości. Skorupa ziemska jest niewątpliwie ruchoma, choć dotąd nie wykryto sił powodujących te przesunięcia.

Dalsze informacje znajdzie czytelnik w pracach : Jan Lewiński Życie ziemi, w Wielkiej Geografji Powszechnej, i tegoż autora „Dzieje ziemi“ w Wielkiej Przyrodzie Ilustrowanej.

Krajobraz górski.

Tajemnica uroku gór.

Krajobraz wysokogórski opiera się przedewszystkiem na podstawie monumentalnego materjału: granitu lub jego licznych skał-krewniaków, wreszcie krystalicznego dolomitu lub wapienia-mar-muru. W takim materjale, jeśli się raz zagnieżdżą lodowce, powstanie na pewno krajobraz wysokogórski, powstaną piły grzbietów, turnie i iglice. W tej krainie jaskrawego słońca, a więc najostrzejszych przeciwieństw dnia i nocy, trzeba jeszcze płaszczyzn lodowych, powodujących codzienne, dosłownie codzienne marznięcie i tajanie wody, przesączającej w skałach, by ich spękanie i trzaskanie doprowadzić do tego cudu, który nas w górach oszałamia.

Tajemnicę gór wysokich tłumaczą dzisiejsze lub minione lodowce (-»Lód). A ponieważ pojawienie się lodowców zależne jest nie od wysokości, lecz od niesłychanie różnorodnych możliwości klimatycznych, stąd krajobraz wysokogórski jest możliwy w pewnych granicach i w górach stosunkowo niskich. Przykładem takich gór są góry Anglji.

Ale to tylko w pewnych granicach !

W Saskiej Szwaj car j i i podobnych do niej ściankach dolin pełno jest form alpejskich, wysokogórskich, pełno tam miejsc do... złamania karku. Od dziesiątek też* lat zjeżdżają tam tłumnie nawet alpejscy wspinacze ćwiczyć się w łatwo dostępnym terenie w sztuce zdobywania ścian alpejskich. Ale tam brak rzeczy najistotniejszej dla krajobrazu alpejskiego: wysokości. Ciśnienie powietrza jest tam normalne, a słońce blade, jak w nizinach.

Dopiero gdy z rosnącą wysokością ciśnienie atmosferyczne zmniejszy się o jaką Vs część ciśnienia w poziomie morza, uczucie lekkości staje się oczywiste, człowiek czuje, że jest w górach, że go to poczucie pędzi do wierchów. Pierś rozwiera się szerzej, powietrze wdycha się głębiej, serce, wykonując większą pracę, bije szybciej, słowem, człowiek w górach znajduje się w stanie trwałego wzruszenia, nastroje uczuciowe owładają najmniej do tego nastawionego człowieka. Człowiek w górach jest podnioślejszy, szlachetniejszy, moralnie silniejszy, do ofiar gotowy.

Tak działa na stan fizyczny i psychikę człowieka mała, zdałoby się, rzecz: zmniejszone ciśnienie atmosferyczne w górach. Wszystkie dokonujące się w powietrzu procesy, jego pogoda i klimat ulegają oczywiście tej samej przemocy wpływów obniżonego ciśnienia. Obniżone ciśnienie, t. zw. rozrzedzenie powietrza, wprowadza istną rewolucję w gospodarce promieniami słonecznemi. Promienie słoneczne łatwiej się przedzierają przez rozrzedzoną atmosferę, łatwiej też po zachodzie słońca uciekają w przestrzenie. Skoki więc temperatury w górach są wielokrotnie większe niż w dołach, a różnice temperatury w słońcu i w cieniu wzrastają w górach do rozmiarów zupełnie potwornych. Ileż to razy już nawet w Tatrach przy temperaturze powietrza poniżej 0° skały są rozgrzane do 25, a nawet 30°. W Himalajach mierzono raz temperaturę w słońcu (termometrem z poczernioną kulką, ujętą w próżni) 101,7° a więc 14° wyżej temperatury wrzenia, która na tej wysokości wynosi 88°.

Łatw’0 pojąć, że w takich warunkach powstaje inny zupełnie krajobraz, że inaczej zupełnie kształtuje się życie roślin, zwierząt, człowieka.

Klimat górski.

Niepodobna snuć tych myśli głębiej i szerzej. Miejsce i czas nakazują nam ograniczyć się do analizy najistotniejszych zjawisk klimatu górskiego. Poznałem je u wrót mojej młodości: Tatry w śniegu w pełni lata ! Jakże to wytłumaczyć wobec tego, że przecież te wierchy tatrzańskie pławią się w potopie jaskrawego słońca.

Powietrze znajduje się w ciągłym ruchu pionowym, nadół lub dogóry, i bocznym. My odczuwamy tylko ruchy boczne, jako wiatr, ale dym wychodzący z kominów wprost dogóry albo płażący się po dołach uzmysławia nam pionowe ruchy powietrza w czasie, jak nam się zdaje, zupełnej ciszy.

Jeśli powietrze spływa czy spada nadół, przechodzi z warstw małego ciśnienia w większe. Powietrze w tym przypadku bywa ściskane. Cała praca włożona w to ściskanie przeobraża się w ciepło. Teorja, poparta doświadczeniem w pompie pneumatycznej, przekonała nas, że powietrze spadające nadół ogrzewa się co każde 100 m spadku dokładnie o 1°.

Odwrotny proces dokonuje się przy wstępującym ruchu powietrza. Powietrze się rozrzedza i rozpręża, a siła potrzebna do wykonania tej pracy zużywa ciepło wstępującego powietrza. Analogicznie do ruchu spływowego powietrze oziębia się podczas ruchu wstępującego co każde 100 m o 1°.

W istocie to oziębienie jest znacznie wolniejsze. Powietrze zawiera bowiem zawsze pewne ilości wody w stanie gazowym. Ilość ta jest proporcjonalna do temperatury powietrza. W powietrzu oziębiającem się, w miarę wstępowania dogóry, musi się tedy stale wydzielać, t. zn. skraplać pewna ilość pary wodnej.

Ponieważ jednak proces parowania wody zużywa ciepło — doświadczamy tego po każdej kąpieli, gdy się nie osuszymy dobrze prześcieradłem — przeto każdy proces zamiany pary wodnej na bańki wodne w chmurach lub deszcz oddaje te ilości ciepła, które były zużyte podczas parowania wody.

W następstwie tedy skraplania się pary wodnej podczas wstępowania powietrza zwalnia się proces jego dynamicznego oziębiania się. Tak czy owak (jakkolwiek ta miara oziębiania się wstępującego powietrza jest zmienna, przyjmujemy, że wynosi okrągło 1° na 200 m), na szczytach Tatr musi panować średnia roczna temperatura —4°, t. j. temperatura wyspy Niedźwiedziej (polska stacja polarna w r. 1932/33) a na szczytach Himalajów średnia temperatura roczna spada do —24°, temperatury nieznanej nawet w krajach biegunowych.

Zważywszy, że wstępowanie powietrza dogóry jest wywołane przedewszystkiem nagrzaniem ziemi przez słońce, które jest najsilniejsze w lecie, zarówno pęd powietrza ku górom, jak i spowodowane tern deszcze letnie są szczególną właściwością gór, a powodzie letnie osobliwością rzek górskich.

Wstępowanie powietrza dogóry ma jednak nietylko swój okres roczny, rozwija się ono podczas pogody i w okresie dziennym. Skoro tylko słońce nieco się wzniesie nad horyzont, zrywa się wdole zrazu słaby, w głębi dolin górskich coraz silniejszy prąd powietrza, wspinając się zewsząd i na stoki górskie. Lekcja tego wstępującego podczas dnia wiatru każe każdemu miłośnikowi gór na wyprawę szczytową wybierać się zawsze przed wschodem słońca — w wyższych lodowcowych górach zaraz po północy; około południa, w najpogodniejszy nawet dzień, kłębią się wokół szczytów chmury.

Szczyty gór świecą jeszcze pod wieczór słonecznym blaskiem, potem długo w fioletach się żarzą, a znaczna i coraz większa część stoków górskich pogrąża się już w cieniu. W głębi gór zapanowała cudowna cisza. W rozrzedzonem powietrzu górskiem rozpoczyna się gwałtowny proces promieniowania, oddawania ciepła w przestrzeń.

Ta strata ciepła przez promieniowanie tak jest wielka, że mimo spływu jego jako cięższego wdół, mimo jego ogrzania się podczas tego spływu co 100 m o 1°, odczuwamy całą noc u wylotu dolin górskich ostry, zimny, piwniczny przewiew. Powietrze zostało przez promieniowanie nadziębione.

Jak długo wieje w górach wiatr dzienny dogóry, a wiatr nocny wdół, tak długo pewną jest w górach pogoda.

Spadek powietrza z wysokością i codzienna cyrkulacja górskiego powietrza są wystarczającym czynnikiem, który nam zdoła wytłumaczyć swoistość i cza-rowność tego osobliwego, odmiennego i wolnego przedewszystkiem świata.

Rzeźba gór. Góry, lasy.

Wszystkie wielkie góry kuli ziemskiej powstały przez proces wewnętrznego fałdowania. Są więc góry „przekładańcem“ skalnym, którego poszczególne „pakiety" ‘ są zgóry przeznaczone na dziedzinę wierchów, inne na długie, szerokie, otwarte, dostępne doliny podłużne. Wody płynące swem żłobieniem to przeznaczenie w czyn wcieliły. Na straży wszystkich gór stoi pierwszy, krawędziowy pakiet szczytowy, brzeg gór. A ten brzeg gór, o który się spiętrza pierwsza fala wstępujących prądów powietrza, a więc najsilniej zroszony deszczami i na-remnicami górskiemi, ma odrazu wykształcone najistotniejsze cechy gór. Porasta go z natury najdziksza, najgęstsza, najniedostępniejsza puszcza leśna.

Rzymianie nazywali też góry silva, lasem, która to nazwa siała dostateczny popłoch.

szukaj w tomie piątym!

E. Romer.

Góry i człowiek.

Góry stały się granicą wielkich potęg państwowych, a zarazem schroniskiem i ostoją ludów rozbitych i gnębionych.

Ale, jak to łatwo pojąć, góry oddzielają nietylko światy odmienne politycznie ; dzielą one światy przyrody i kultury odmiennej. Stąd powstał i rósł ciągle interes komunikacji wpoprzek gór. Osobliwe prawo przyrody popierało tę tak naturalną tęsknotę ludzką.

Na pytanie, czy góry dzielą wody, trudno przypuścić, że otrzymamy odpowiedź przeczącą. A jednak ten paradoks jest dla gór wysokich regułą. Aby to pojąć, należy sobie tylko uzmysłowić, że woda płynąca ze spadkiem dwa razy większym rozwija siłę erozyjną wielokrotnie większą, czyli że arytmetycznemu wzrostowi spadku odpowiada geometryczny wzrost erozji. To też gdy najlżejsze nabrzmienie na wielkich niżach, np. rogatka stryjska, gródecka i janowska we Lwowie, jest wielkim wododziałem, Alpy stanowią tylko na małym odcinku europejski dział wód, a główny grzbiet Himalajów jest przez szumne ich wody przedarty dwanaście razy.

Tak więc przez największe góry świata wiodą dość wygodne przejścia naturalne wzdłuż dolin przełomowych i przez przełęcze, łączące biedne krainy północy ze słonecznemi światami południa.

Wszystkie wielkie góry stały się też .i są stale przedmiotem współzawodnictwa wielkich światowych potęg wszystkich wieków.

Ale kraina orłów, kozic i kosodrzewiny, która nawet lawinie śnieżnej opór stawia, wyhodowała plemię ludzkie, któremu Kazimierz Tetmajer swą epopeją „Skalnego Podhala“ zasłużony złożył hołd.

Góry są na całym świecie ostoją wolności i niepodległości.

GRAMOFON. Próby zbudowania maszyn samogrającyeh lub naśladujących głos ludzki sięgają bardzo dawnych czasów. Musiały to być jednak próby bardzo nieudolne, jeżeli zostały zarzucone i poszły w niepamięć.

Próby Younga i Scotta.

Poważnym krokiem naprzód był wynaleziony na początku XIX wieku przez T. Younga sposób zapisywania drgań ciał wydających dźwięki, jak np. widełki strojowe (ryc. 100). Rysik r przymo-

Ryc. 100. Przyrząd T. Younga.

cowany do widełek w dotyka pokrytego warstewką sadzy cylindra c, ustawionego w ten sposób, że na nieruchomym cylindrze rysik kreśli linijkę równoległą do osi. Jeżeli nadamy cylindrowi jednostajny obrót, otrzymamy linję falową o tern gęstszych falach, im drgania widełek są częstsze, a więc im ton przez •nie wydawany jest wyższy.

W kilkadziesiąt lat później drukarz francuski Scott wpadł na następujący pomysł zapisywania fal głosowych w powietrzu. Zbudował elipsoidalną tubę AB (ryc. 101), którą zamknął u węższego końca pęcherzem zaopatrzonym w rysik b, przylepiony do pęcherza na koreczku, w pewnej odległości od środka. Fale głosowe, wpadające do tuby, skupiały się przy membranie i wprawiały ją w drgania, które przekazywały się rysikowi i były zapisywane na okopco-

... .

—- ---

~A-;r •

yjgjjjg

Ryc. 102. Fonograf Edisona.

Ryc. 101. Przyrząd Scotta.

nym cylindrze c, podobnie jak w przyrządzie Younga.

Ściśle biorąc, zapisywały się tylko drgania poprzeczne względem rysika, t. j. równoległe do membrany, a wywołane przez zmienne nachylenia koreczka, w którym osadzony jest rysik; nachylania te powstają skutkiem tego, że różne punkty membrany wykonywają ruchy nierówne: najsilniej drgają punkty bliskie środka, najsłabiej — leżące blisko obwodu membrany. Drgania podłużne, t. j. równoległe do rysika, a prostopadłe do membrany, mogłyby się zanotować w postaci rowka zmiennej głębokości, gdyby cylinder był zrobiony z mater jału podatnego, na cylindrze żelaznym lub mosiężnym nie zaznaczają się wcale.

Fonograf Edisona.

W metodzie Younga i Scotta poznano w zasadzie sposób zapisywania głosu ludzkiego i innych dźwięków. Jak atoli wiernie je odtworzyć? Oczywiście należy wzbudzić w powietrzu takie same fale głosowe, jak te, któreśmy zapisali. W tym celu należy zmusić rysik do powtórzenia tych samych ruchów, które wykonywał podczas zapisywania; poruszając bowiem membraną, będzie wzbudzał w ota-czającem powietrzu fale takie same, jak te, które poprzednio notował. Myśl tę zrealizował w r. 1877 T. A. Edison.

Przyrząd swój nazwał fonografem. Ryc. 102 przedstawia pierwszy fonograf ze zdjętą tubą. Widzimy, że różni się on niewiele od przyrządu Scotta, jednakże sposób zapisywania dźwięków jest tu nieco inny. Rysik stanowi ostra igła umocowana na środku O membrany m; gdy fale głosowe padają na membranę i wprawiają ją w drgania, igła wykonywa ruchy w kierunku swej osi (z a-pis podłużny), żłobiąc rowek zmiennej głębokości na walcu W wprawionym w możliwie równomierny ruch śrubowy. Przesuwając igłę do położenia początkowego i wprawiając walec w taki sam ruch, jak przy nagrywaniu, otrzymano dźwięki zbliżone do zapisywanych, ale słabe i wielce zniekształcone.

Wiadomość o nowym wynalazku szybko rozniosła się po świecie, budząc z jednej strony olbrzymie zainteresowanie, z drugiej zaś nieufność i podejrzliwość. Klasycznym przykładem tej ostatniej było gwałtowne wystąpienie dra Bouil-laud, który podczas demonstracji fonografu w Paryskiej Akademji Umiejętności zarzucił publicznie przedstawicielowi Edisona oszustwo, podejrzewając go o brzuchomówstwo.

Dalsze prace nad udoskonaleniem gramofonu.

Gdy już powodzenie gramofonu było zapewnione, nastały czasy długiej i uporczywej pracy nad ulepszeniem zarówno zapisu, jak i odbioru gramofonowego. Jednakże postęp był bardzo powolny — dopiero ostatnie lata przyniosły radykalną poprawę. Przyczyniło się do tego zarówno gruntowne naukowe zbadanie działania poszczególnych części gramofonu, jako też wielkie zdobycze nauki i techniki w innej dziedzinie, mianowicie w telefonji i radjotelefonji (-> Telefon, Rad jo).

Przełomowym okazał się rok 1925, kiedy to rozpoczęto elektryczne nagrywanie płyt. W dawnej metodzie igła zapisująca dźwięki pracowała kosztem ener-gji fal głosowych, która jest naogół bardzo niewielka i szybko maleje, gdy odległość źródła dźwięku rośnie. Z tego względu wykonawcy programów gramofonowych musieli tłoczyć się koło tuby, słabsze instrumenty ustawiano tuż przy tubie i t. p. Przy metodzie elektrycznej, dzięki zastosowaniu wzmacniaczy elektrycznych, energja używana do poruszania igły zapisującej może wielokrotnie przewyższać energję fal głosowych, które chcemy zapisać ; w ten sposób trudności powyższe zostały usunięte. Były to zresztą raczej niedogodności niż istotne wady. Wielką wadą natomiast było, że drgania zapisane nie oddawały wiernie drgań powietrza w falach głosowych.

Przeszkody w osiągnięciu wiernego zapisu.

Najważniejszą przeszkodą w osiągnięciu wiernego zapisu są t. zw. drgania własne membrany, rysika oraz powietrza zawartego w tubie. Każde ciało sprężyste może, na skutek bezwładności oraz sił sprężystych, budzących się przy jego odkształceniu, wykonywać pewne drgania, ze ściśle oznaczonemi częstościami, po chwilowem wytrąceniu ze stanu równowagi; np. struna fortepianu drga i dźwięczy pewien czas po uderzeniu młoteczkiem, duże widełki strojowe mocno uderzone mogą drgać przez kilkadziesiąt sekund, wykonywając tysiące drgań, nim wrócą do równowagi i t. p. Otóż ta dążność ciała do wpadania w drgania własne, t. j. o częstości zależnej od jego budowy, uwidocznia się i wówczas, gdy usiłujemy wprawić je w drgania o dowolnej częstości zapomo-cą szeregu perjodycznych impulsów, np. kierując fale głosowe ku membranie gramofonu. Okazało się bowiem z bardzo wielu doświadczeń, że wielkość tych drgań „wymuszonych“ jest niejednakowa dla różnych częstości: są niewielkie, gdy częstość narzucona przez perjodycz-ne impulsy jest daleka od częstości własnej — drgania wymuszone wzrastają mniej lub więcej znacznie, gdy częstość ich zbliża się do częstości własnej ciała drgającego.

Jest to dobrze znane zjawisko rezonansu. Zjawisko to jest nader niekorzystne przy rejestracji drgań akustycznych, ponieważ pewne tony są w ten sposób faworyzowane, inne .uwzględniane słabo: powietrze w tubie, membrana i rysik mają bowiem swoje niejako ulubione tony, na które szczególnie silnie odpowiadają; ponieważ zaś ciała te nawzajem na siebie wpływają, przeto w wyniku tych oddziaływań rysik będzie uwypuklał szereg tonów, a zacierał inne. To też w akordzie złożonym z kilku tonów nie wszystkie składniki zostaną równomiernie uwzględnione i przy reprodukcji brzmienie akordu będzie zniekształcone. Ale nietylko akordu: większość bowiem tonów „pojedyńczych“ (np. tony fortepianu) są to w rzeczywistości tony złożone z szeregu tonów prostych (t. zw. harmonicznych). Jeżeli tony harmoniczne (—» Dźwięk) nierównomiernie zostaną zanotowane, to dźwięk oddany przez gramofon będzie zniekształcony: tak np. dźwięki fortepianu w dawnych gramofonach były tak zniekształcone, że przypominały raczej cymbały niż fortepian.

Przy zastosowaniu elektrycznego spo- na energję rysika (z szafiru) w zasadzie sobu zapisywania, dzięki zdobyczom te- jest bardzo prosta. Wystarczy osadzić ry-lefonji i radjotelefonji, udało się ten sik na końcu sprężyny OP przytwierdzo-wpływ drgań własnych aparatury zapi- nej nieruchomo w punkcie O (ryc. 103 b) sującej w bardzo znacznej mierze usu- i poddać go działaniu elektromagnesu nąć.

NS zasilanego prądem mikrofonowym (wzmocnionym). Sprężyna, pod wpły-Przyjrzyjmy się teraz sporządzaniu wem sił zmieniających się w rytm prą-płyt gramofonowych. Przedewszystkiem dów mikrofonowych, będzie wiernie na-zauważmy, że płyta nagrywana musi śladowała ruchy cząstek powietrza w za-być zrobiona z materjału bardzo podat- pisywanych falach głosowych, pod wa-nego, aby nie hamowała nadmiernie ru- runkiem, że wpływ jej drgań własnych chów rysika.. Dawniej stosowano do te- będzie niewielki, go celu wosk pszczelny, obecnie używa się specjalnej masy z parafiny, wosku pisującego, niemal wolnego od drgań japońskiego i t. p. o konsystencji mydła własnych i pracującego dobrze zarówno raczej niż wosku. Płyty, idące do handlu, przy słabych, jak i silnych dźwiękach, które są wiememi kopjami płyty pier- natrafiała długo na bardzo wielkie trud-wotnej, robi się obecnie z mieszaniny ności. Przezwyciężono je niedawno nie-różnych żywic z pewnemi dodatkami, jak mai idealnie w sposób nader osobliwy : kreda, grafit, bawełna i t. p., które ma- oto zaczerpnięto z radjotechniki wyniki ją na celu wzmożenie wytrzymałości badań nad oddziaływaniem na siebie

kilku obwodów elektrycznych i zastosowano do wzajemnych oddziaływań mechanicznych poszczególnych części na-Nagrywanie odbywa się w sposób za- czynią zapisującego, opierając się na znaczony schematycznie na ryc. 103 a. analogjach pomiędzy drganiami elek-Fale głosowe trafiają nie do tuby aparatu trycznemi a sprężystemi. Przez odpo-zapisującego, jak dawniej, lecz do mikro- wiedni dobór mas, sprężystości i t. p. po-fonu, gdzie wywołują drgania stalowej szczególnych części zdołano wpływ drgań membrany, które wytwarzają zmienne własnych zupełnie usunąć. Oto jeszcze prądy elektryczne o takim samym ryt- jeden przykład ciekawego, a nieoczeki-mie, jak padające fale dźwiękowe. Sła- wanego powiązania różnych gałęzi wie-biutkie te prądy posyła się do wzmac- dzy.

niacza lampowego, a następnie do przy- Zauważmy, że igła zapisująca drga rządu zapisującego oraz do głośnika, prostopadle do swej długości. Na podsta-który służy do kontroli działania apara- wionej nieruchomej płycie kreśliłaby tu. Zamiana energji prądu elektrycznego króciutką linijkę prostą. Jeżeli płytę

Płyty.

płyt i obniżenie ich ceny.

Nagrywanie.

Q .

. «tSrl wzmacniacz nnazĘcziE    r®

ZflP&U|nCE    w

PfcVTA

IUCXTKC

W praktyce konstrukcja narzędzia za-

mmaoron

.    C:. °1    I

*    =:    E

b,

pi

Ryc. 103. Jak się odbywa nagrywanie.

i przenoszących je w postaci prądów do aparatury zapisującej. Oczywiście jednak najlepsze wyniki można otrzymać w spe-cjalnem studjo, którego warunki akustyczne (echo) dają się zmieniać dzięki odpowiednio rozwieszanym zasłonom.

Gramofon dzisiejszy.

Ryc. 104. Część spirali nakreślonej przez igłę.

będziemy równomiernie obracali i jednocześnie odpowiednio przesuwali, igła na-

Głównemi częściami gramofonu są : (ryc. 105) a) motor sprężynowy lub elektryczny, obracający stoliczek gramofonowy 78—80 razy na minutę, b) pudełko dźwiękowe, c) tuba, d) ramię akustyczne.

Pudełko dźwiękowe (w han-.    dlu „membrana“) stanowi subtelną,

ni

Ryc. 106. Budowa membrany.

kreśli pofałdowaną spiralę, której cząst- a niezmiernie ważną część gramofonu, kę widzianą pod mikroskopem przedstawia ryc. 104. Im ton wyższy, tern fale gęstsze. Silnym tonom odpowiadają fale o dużych grzbietach i dolinach, słabym — o małych. Głębokość rowka jest stała, nie tak, jak w pierwotnym zapisie Edisona. Ten nawrót do zapisu poprzecznego został dokonany już dawno, bo w r. 1887, przez Berlinera, który też wprowadził nazwę gramofon, dziś ogólnie przyjętą. W metodzie elektrycznej niema potrzeby grupowania artystów tuż obok maszyny zapisującej lub jednego mikrofonu, można bowiem umie- Zasadę jego budowy widzimy na ryc. 106. jętnie rozstawić kilka mikrofonów, zbie- Igła gramofonowa jest przytwierdzona rających dźwięki z różnych punktów sali do krótszego ramienia N dźwigni NS, koncertowej czy teatralnej, boiska i t. p. obracalnej dookoła osi O ; dłuższy koniec S zmocowany jest z membraną m, z miki lub lekkiego stopu aluminjum.

-TUBfi

fKU^TYCZOE

-/yPVOE.

A-l- DzuuiąKOuuE

KKO

mOTOR

Ryc. 105. Gramofon.

Membrana osadzona jest szczelnie przy pomocy pierścieni gumowych G i Gx W pudełku AB, tak iż stanowi jego dno ; przykrywka pudełka dźwiękowego znajduje się w odległości 0,5—1,5 mm od membrany i zawiera centralny wylot W o średnicy ok. 1,3 cm, w którym osadzone jest ramię akustyczne, t. j. odpowiednio wygięta rura metalowa, łącząca pudełko dźwiękowe z tubą. Drgania igły, które powstają przy ślizganiu się jej

W. Staszewski.

wzdłuż rowka wirującej płyty, udzielają się membranie przez dźwignię NS i przekazują się powietrzu zawartemu w pudełku dźwiękowem, a następnie przez ramię akustyczne tubie i otaczającemu ją powietrzu. Tuba we współczesnych gramofonach jest zawsze nieruchoma. Igła może wędrować od obwodu ku środkowi płyty dzięki temu, że koniec ramienia akustycznego wchodzący do tuby nie jest z nią zmocowany, lecz może się obracać swobodnie dookoła osi pionowej.

Znaczenie tuby dla dobrej reprodukcji gramofonowej jest olbrzymie. Powietrze zawarte w tubie stawia opór membranie, dzięki czemu otrzymuje ona od motoru — za pośrednictwem płyty i igły gramofonowej — znacznie większą energję, niż gdyby tuby nie było. Drugiem zadaniem tuby jest przekazanie drgań membrany otaczającemu ją powietrzu. Aby fale głosowe, postępujące wzdłuż tuby, nie odbijały się od jej wylotu, otwór tuby musi być duży; aby zaś różne fale równomiernie się osłabiały przy posuwaniu się wzdłuż tuby, przekrój jej podłużny musi mieć kształt zbliżony do ryc. 107 a. Długość tuby musi być znaczna, tern większa, im niższe tony chcemy odtwarzać: tak np. dla należytego odtworzenia najniższych tonów altówki długość tuby powinna wynosić co najmniej 1,5 m. ! Ze względu na niedogodność ustawienia długiej tuby usiłowania konstruktorów poszły w kierunku zwdnięcia jej tak, aby dała się zmieścić w niewiekiej szafce i mimo zmiany kształtu nie straciła wiele ze swych własności akustycznych (ryc. 107 b). Po bardzo licznych próbach i to zagad-

f.

Ryc. 107. Tuba a) wyprostowana i b) zwinięta.

nienie udało się dość dobrze rozwiązać. Należy jednak pamiętać, że czy tuba jest prosta, czy zwinięta, powinna być długa i posiadać szeroki wylot; najprecyzyjniejsze gramofony „walizkowe“, w których brak miejsca na umieszczenie tuby, niskich tonów nie oddadzą i muzyki symfonicznej nie odtworzą. Kto słyszał tylko takie gramofony, ten słabe ma jeszcze pojęcie o tern, jak wspaniałe efekty dają wielkie i drogie instrumenty takich firm, jak „Columbia“ lub „His Master’s Voice“.

Wypada tu jeszcze wspomnieć krótko o elektrycznym sposobie reprodukcji dźwięków' z płyt gramofonowych. Jeżeli przyrząd podobny w zasadzie do przedstawionego na ryc. 103 b t, zw. adapter, zastosujemy zamiast pudełka akustycznego, wówczas ruchy sprężyny OP wywołają w uzwojeniu elektromagnesu słabiutkie prądy przemienne, które można posłać do słuchawki radjowej i otrzymać bardzo czysty odbiór telefoniczny.

Można również posłać te prądy najpierw do wzmacniacza lampowego, np. umieszczonego w aparacie radjowym, a następnie do głośnika. Jest to sposób reprodukcji bardzo rozpowszechniony w restauracjach, kinach, na ślizgawkach i t. p. Ma tę wielką zaletę, że pozwala w szerokich granicach regulować natężenie głosu. Czystość odbioru przy użyciu dobrego wzmacniacza i głośnika jest bardzo dobra.

Postęp w dziedzinie gramofonji, dokonany w ciągu ostatnich kilku lat, jest zdumiewający. Jednakże szereg zagadnień czeka jeszcze rozwiązania. Oto kilka z nich : polepszenie zapisu i odbioru niskich tonów, usunięcie szmerów, przedłużenie czasu audycji (obecnie około 4 min.), powiększenie skali natężeń odtwarzanych dźwięków, no i... obniżenie ceny najlepszych gramofonów, aby się stały dostępne i dla mniej zamożnych miłośników muzyki.

GRANICE POLITYCZNE PAŃSTW.

W okresie powstawania i początkowego rozwoju organizmów państwowych pojęcie granic politycznych, w znaczeniu dziś rozumianej granicy linearnej, nie istniało jeszcze. Państwa odgraniczone były od siebie przestrzeniami zupełnie nie zaludnionemi, puszczami, stepami i t. p. Dopiero z chwilą znaczniejszego przyrostu ludności i dążenia jej do obsadzenia sąsiednich, „niczyich“ dotychczas terenów dojść musiało do wzajemnego zetknięcia się ludności sąsiadujących krajów. Wtedy również dopiero zjawiła się konieczność uregulowania sprawy granic międzypaństwowych w drodze umów.

Łatwo jednak pojąć, że podobne umowy, dotyczące przebiegu granic państw, bywały zazwyczaj wynikiem rozstrzyganego w drodze walki sporu, stąd też silniejszy z dwu walczących ze sobą przeciwników, który osiągnął zwycięstwo, narzucał zwyciężonemu sąsiadowi swoją wolę.

Naturalnem dążeniem ludności poszczególnych krajów była chęć oparcia swych granic o jakieś przeszkody terenowe, ułatwiające obronę, względnie utrudniające dostęp do ich państwa obcym przybyszom. W owych czasach państwa posiadającego tego rodzaju granice nie były narażone na ustawiczne najazdy i mogły czas swój i siły poświęcić wyłącznie na pracę pokojową, wzbogacającą kraj. Zupełnie inaczej działo się w państwach, których granice nie opierały się o naturalne przeszkody terenowe, gdyż podlegały one częstym najściom wrogów, niszczących ich kraj i niweczących ich dorobek kulturalny.

Granice „naturalne“ i „sztuczne“.

Granice polityczne państw dzielone bywają zazwyczaj na t. zw. naturalne i sztuczne. Za naturalne uważane są takie granice, które właśnie opierają się o pewne przeszkody terenowe, utworzone przez samą przyrodę. Granicami tego rodzaju będą przede-wszystkiem wybrzeża mórz i wielkich jezior, następnie łańcuchy górskie i, w pewnej mierze, duże rzeki. Za t. zw. sztuczne uważane są te granice, które powstały na podstawie układu z państwami sąsiadującemi i przebiegają w terenie niezależnie od właściwości jego budowy. Za najbardziej typowo sztuczne granice uznać wypada te, które przebiegają wzdłuż południków lub równoleżników, jak to się dzieje z granicami niektórych stanów Ameryki Płn. lub na skolonizowanych w najnowszych czasach obszarach Afryki, gdzie granice kolonij przeprowadzono ściśle według mapy właśnie w ten sposób.

Dzisiaj podobny podział na granice naturalne i sztuczne nie posiada już wielkiego znaczenia praktycznego. W związku z szybkim rozwojem techniki wogóle, a w szczególności techniki wojennej, żadne granice „naturalne“ nie są w stanie zapewnić bezpieczeństwa krajowi w obliczu złej woli wrogów. To, co w dawnych czasach bywało nieraz nieprzezwyciężoną przeszkodą naturalną, przestało nią dzisiaj być zupełnie. Ręka ludzka lub posłuszna woli ludzkiej maszyna przebiła tunele przez najbardziej nieprzystępne łańcuchy górskie, szybkobieżne okręty-olbrzymy bez trudności pokonywają w krótkim czasie największe nawet odległości, a rozwój lotnictwa stworzył nowe, niedostępne dawniej drogi komunikacyjne i nowe zupełnie możliwości.

W nowoczesnych warunkach przy określaniu wartości granic liczyć się trzeba przedewszystkiem z położeniem geograficznem danego państwa, z gęstością zaludnienia, ze składem etno-

graficznym ludności pogranicza, z rozległością granic i łatwością ich obrony i t. p. względami, których dawniej nie brano w rachubę.

Przepisy prawa międzynarodowego.

W stosunku do granic państwowych prawo międzynarodowe usiłuje ustalić pewne przepisy i normy powszechnie obowiązujące. Tak tedy zaleca ono np., aby w wypadku jeśli rzeka oddziela dwa terytorja, granica państwowa przebiegała w miarę możności wzdłuż tej rzeki, zastrzega jednak, że w tym wypadku żegluga na takich rzekach granicznych musi być wolna dla wszystkich. Jeziora pograniczne podlegają tym samym zasadom prawa międzynarodowego, co i rzeki. Morza uważane są za neutralne z zastrzeżeniem pasa wód terytorjalnych (zwykle 3 mile morskie, t. j. około 5,5 km), które stanowią własność danego państwa.

Znaki graniczne.

Granice międzypaństwowe oznaczane są zazwyczaj w terenie zapomocą słupów, kamieni lub kopców granicznych, odpowiednio numerowanych lub opatrzonych w godła państwowe. W wypadku jeśli granica przebiega w terenie linją, wówczas słupy graniczne są wspólne dla obu stron i są po obu stronach znaczone i numerowane. Jeśli zaś granica przebiega nie linją, lecz pasem, wtedy znaczą ją dwa rzędy słupów, mianowicie każda strona wystawia swoje słupy graniczne ze swoją numeracją i godłami i w tym wypadku ów pas, zawarty między słupami obu stron, jest pewnego rodzaju pasem neutralnym, a właściwa granica biegnie środkiem owego pasa. Granic państwowych strzeże najczęściej specjalna straż graniczna lub policja i nie mogą one być przekraczane bez odpowiednich formalności (paszporty, wizy).

Granice państwowe Polski.

Rzeczpospolita Polska graniczy z Łotwą, Litwą, Wolnem Miastem Gdańskiem, Niemcami, Czechosłowacją, Ru-munją, Związkiem Soc. Rep. Rad. Granica z Niemcami i Wolnem Miastem wyznaczona została na mocy traktatu wersalskiego, granica z Czechosłowacją na podstawie decyzji Rady Ambasadorów, granice Polski z państwami Związku Sowieckiego i z Rumunją wyznaczono na podstawie porozumienia między interesowanemi stronami, granice zaś z Litwą i Łotwą nie są jeszcze w terenie przeprowadzone. Wyznaczeniem granic zajęły się, po ich określeniu traktatami, odpowiednie mieszane komisje graniczne, z których każda składała się z de-legacyj stron. Ogólna długość granic polskich wynosi 5055 km (bez granic: polsko-litewskiej i polsko-łotewskiej), w tern lądowych 4918 km i morskich 137. Długość granicy polsko-niemieckiej wynosi 1912 km 265 m; polsko-gdańskiej — 121 km 500 m; polsko-czechosłowackiej — 983 km 700 m; polsko-sowieckich 1412 km ; polsko-rumuńskiej — 488 km '800 m.

Jak wygląda praca przy wyznaczaniu granic.

Polska odrodzona musiała po odzyskaniu niepodległości, wśród wielkiej liczby prac organizacyjnych, przystąpić również do zorganizowania swych granic państwowych. Jedną z najpilniejszych spraw było wyznaczenie ich w terenie w myśl traktatów. Rozpoczęto przedewszystkiem prace około wyznaczenia granic najwcześniej traktatowo ustalonych, t. j. niemieckiej i gdańskiej. Pragnąc tu w krótkich słowach opowiedzieć, jak wyglądają prace przy wyznaczaniu granic w terenie, weźmy jako przykład wschodnią granicę Rzeczypospolitej, ponieważ prace graniczne prowadzono tam na obszarach niedostatecznie przygotowanych pod względem pomiarowym, musiały być bardzo różnorodne.

Ogólne wytyczne co do przebiegu granicy polsko - rosyjsko - białorusko-ukraińskiej dawał podpisany 18 marca 1921 r. traktat pokoju między Polską a Związkiem Soc. Republik Rad (t. zw. traktat ryski). W celu wykonania artykułu II. tego traktatu, określającego granicę, powołano Komisję Graniczną. Komisja ta, złożona z delegatów Polski i Związku Sowieckiego, odpowiedniego aparatu technicznego i pomocniczego, rozpoczęła swe prace wkrótce po ratyfikacji traktatu. Komisja wyposażona została przez rządy obu stron we własne pociągi, samochody i t. p. Cała przestrzeń granicy podzielona została na cztery odcinki (wi-lejsko-połocki, nieświeski, poleski i wołyński), które objęły cztery podkomisje.

Zadaniem politycznej części Komisji było zbadanie całego terenu granicznego i szczegółowe ustalenie linji granicznej w terenie. Do części technicznej Komisji należało dokonanie pomiarów, sporządzenie dokładnego opisu granicy i oznaczenie jej na miejscu słupami granicznemi. W tych nielicznych stosunkowo miejscach, gdzie traktat ustalał bieg granicy wzdłuż dawnych granic powiatów, gubernij lub dawnych granic państwowych (Zbrucz), sprawa była prosta. Tam natomiast, gdzie traktat dawał tylko ogólne wskazówki, należało jeszcze przeprowadzić badania szczegółowe, uwzględniające miejscowe potrzeby ludności, przynależność etnograficzną i t. d. W wypadkach, kiedy przynależność etnograficzna była sporna, podkomisje musiały uciekać się do badania opinji ludności, czyli przeprowadzały rodzaj plebiscytu na małą skalę. W związku z tern, zanim doprowadzono do uzgodnienia poglądów, musiały delegacje prowadzić długie i nieraz bardzo uciążliwe rokowania. Czasami musiano dłuższy czas traktować o zupełnie nieznaczne tereny, np. o kilka metrów toru kolejowego. Wkońcu jednak uzgodniono poglądy i ustalono dokładny przebieg granicy. Wtedy dopiero cała praca została przekazana technicznej części Komisji Gïanicznej. Nie było to łatwe zadanie. Brak szczegółowych map utrudniał ogromnie zadanie. Ponieważ trzeba było dokonać ścisłych pomiarów terenowych, przeto technicy Komisji mieli ciężką robotę, bo granica biegła często przez bezludzia, błota, lasy i moczary.

Wobec zaginięcia podczas wojny wielu punktów uprzednio służących za podstawę pomiarów (triangulacyjnych), musiano zastosować metodę bardzo skomplikowanych pomiarów astronomicznych (wyznaczono szereg punktów w związku z położeniem gwiazd i słońca) i o tak wyznaczone punkty oparto pomiary. Na tej granicy technika polska zastosowała również po raz pierwszy najnowsze zdobycze wiedzy lotniczej, sporządzając mapy drogą fo-tografji powietrznej. Po dokonaniu potrzebnych pomiarów umocowywano dopiero znaki graniczne. Wschodnia granica Rzeczypospolitej jest granicą pasową (pas graniczny ma ok. 5 m szer.), t. j. każda strona posiada własne słupy graniczne, opatrzone w godła i numery kolejne (wszystkie inne granice nasze są granicami linearnemi, posiadają linję znaków granicznych umieszczanych dwustronnie na każdym słupie). Słupów takich po każdej stronie umieszczono na przestrzeni całej granicy (1412 km) 2290. Prócz tego w miejscach, gdzie granica ma wiele skrętów, sypano jeszcze kopce graniczne. Ogółem na tej granicy usypano takich kopców 600. Do całości prac Komisji należało również zrobienie szczegółowych map, na których podsta-

cztery lata.

wie przypadkowo lub rozmyślnie zniszczone znaki graniczne mogą być dokładnie odtworzone. Całość prac Komisji Granicznej na wschodzie trwała

J. Moszyński.

GRECJA. Kraj, który nosi tę nazwę w wielu językach, nigdy sam jej nie używał. Powstała z tak błahego powodu, że można go uważać za przypadek. Oto drobny szczep G r a i k ó w, osiadły na wyspie Eubei, założył w VIII w. przed Chr. kolonję Kyme, na zachodniem wybrzeżu Italji, prawie u granic Lacjum. Z owego Lacjum rozwinęło się państwo Rzymian, którzy imię swych sąsiadów przenieśli na wszystkich mówiących językiem Graików i na kraj, z którego oni pochodzili. Ten kraj nie miał wtedy wspólnej i określonej nazwy; imiona Hellady i Hellenów pojawiały się niekiedy, ale w formie tak patetycznej i abstrakcyjnej, jakby nie dotyczyły rzeczywistości. Tak było naprawdę: na tym niewielkim skrawku ziemi istniało mnóstwo samodzielnych państw, często nie większych od małego miasteczka lub drobnej wyspy, a każde z nich, na podobieństwo owych Graików, odgraniczało się od in-nyeh własnym szczepem i odrębnem imieniem.

Pochodzenie Greków.

Pomimo różnic, które im się wydawały tak doniosłe i stanowcze, ród ich był wspólny. Wywodził się z północy, może ze środkowej Europy. Trudno coś wiedzieć o tern pierwotnem bytowaniu Greków, którzy czyto pod naporem zewnętrznych okoliczności, czy przez wewnętrzny pęd awanturniczy, około połowy II tysiąclecia przed Chr. wtargnęli na półwysep Bałkański. Ta inwazja szła falami, w przerwach po paręset lat, ostatnia, najsilniejsza, uderzyła w XII w. jako t. zw. wędrówka Dorów. Przedtem Grecję zamieszkiwały nieznane narody, prawdopodobnie niezbyt liczne i nawpół dzikie, z wyjątkiem wysp i wybrzeży, gdzie istniały osady pozostające pod wpływem wysokiej cywilizacji egejskiej (-* Egea). Grecy wyparli tę ludność z jej ziem, częściowo wytępili, częściowo zamienili w niewolników, a pewien odsetek wessali we własną rasę.

Niema mowy o szczególnej odrębności rasy greckiej. Cechy znamienne, które nas uderzają w sztuce (np. prosta linja nosa), wyrażają pewien ideał artystyczny i nigdy nie były powszechne. Grecy zapewne jeszcze przed osiedleniem się na półwyspie Bałkańskim byli mieszaniną różnych elementów, tu zaś, na skrzyżowaniu dróg Wschodu i Zachodu, z każ-dem stuleciem otrzymywali dopływy obcej krwi. Podział na trzy główne szczepy: Jonów, Dorów, Eolów, trzeba brać w znaczeniu historycznem, nie rasowem; każdy z nich miał w istocie swe odrębności, ale powstały one pod wpływem środowiska i dziejów.

Siedziby Greków.

Grecy musieli być swą nową ojczyzną najpierw zachwyceni, a po pewnym czasie głęboko rozczarowani. Powodem zachwytu było słońce, które zawsze ciągnęło narody ku południowi ; wydawało się tym barbarzyńcom, że wszystkie ich biedy skończone, skoro ich ciało tak bezpiecznie oddycha w niezmąconym klimacie. Ale wrychle spostrzegli, że nie był to kraj dostatku. Górzysty, skalisty, podległy trzęsieniom ziemi, skąpo nawodniony, o twardym i przeważnie jałowym gruncie, miał wszystkie niewygody ciasnego mieszkania, naprzestrzał otwartego na niepożywne morze.

Ci pierwsi Grecy byli, jak się mówi w gwarze żeglarskiej, „szczurami lądo-wemi“. Z pierwotnej ojczyzny nie przynieśli nawet wyrazu, który w północno-zachodniej grupie języków indoeuropej-skich oznacza morze (łacińskie : mare,

niem. Meer). Nazywali je z początku hals — słoność, jakby spróbowali smaku tej wielkiej i nieżyczliwej wody, albo pelagos — płaszczyzna, a ten wyraz tak poetyczny: łhalassa przejęli od marynarzy egejskich. Istnieje jednak jeszcze inne słowo greckie na określenie morza: pontos, pokrewne łacińskiemu: pons ■— most. To słowo jest szczególnie trafne i streszcza w sobie całą historję żeglugi greckiej, której pierwsze drogi szły przez morze Egejskie. Było ono rzeczywiście mostem między półwyspem Bałkańskim a Azją, mostem o tysiącznych przęsłach, któremi były gromady wysp archipelagu Egejskiego. Zostały one wrychle zajęte, tak jak i całe pobrzeże Azji Mniejszej, które od X w. przed Chr. należy do obszaru życia i kultury tego nowego narodu.

Ale wkrótce ten obszar okazał się za szczupły. W VIII w. zaczyna się gwałtowny ruch kolonizacyjny, który nie słabnie przez trzy stulecia. Z każdego niemal miasta zarówno Grecji europejskiej, jak i małoazjatyckiej, i z wielu wysp wyrusza gromada młodych i dzielnych ludzi, aby na paru statkach poszukać sobie wr świecie lepszego życia. Starożytność nie widziała jeszcze takiej gorączkowej emigracji. Fenicjanie byli podobnie ruchliwi, ale poza Kartaginą nigdzie nie tworzyli stałych osad, tylko faktorje handlowe. Greckie zaś kolonje były miastami i państwami, nieraz o znacznym obszarze. Rozproszyły się one po całem morzu Śródziemnem, od Hiszpanji do Syrji, i gdzie ich nie było! Naukratis wcisnęła się w sploty delty Nilowej, a Olbja w limanie Dniepru, Ty-ras w limanie Dniestru, Tanais u ujścia Donu znalazły się pod progiem Słowiańszczyzny. Wszędzie, gdzie Grek osiadł, zaczynało się życie greckie, kolonje trwały przy swym języku, swych obyczajach i nietylko nie ginęły w obczyźnie kraju, który je otaczał, ale wchodziły weń wpły-

wem swej uwodzicielskiej cywilizacji. Prawie wszystkie były założone w tak dobrem miejscu, że rozwijały się do znacznych dostatków, a taka Sycylja pod względem zamożności była w stosunku do macierzystej Grecji tem, czem dziś jest Ameryka w stosunku do Europy.

Ale właściwa historja Grecji tworzyła się na ziemi macierzystej, na tym półwyspie, wystrzępionym w kształt liścia winnej latorośli. Oprócz paru równin, jak Tesalja, Elida, Lakonja, reszta tej ziemi wymagała ciężkiej pracy, aby można z niej było wyżyć. Obróciło się to jednak na pożytek Greków, którzy w tych warunkach stali się zapobiegliwi, czynni, przedsiębiorczy i umieli zaspokajać swe potrzeby małym kosztem. Przy starannej uprawie ziemia dawała zboże, warzywa, owoce, dobre wino, świetne oliwki, były lasy ze zwierzyną i budulcem, wszędzie wbród kamienia na przyszłą architekturę, a w górach znalazło się nawet trochę rud i kruszców. Stado kóz i owiec dało się wszędzie utrzymać, na równinach hodowano bydło, konie, świnie. Morze przynosiło ryby, przede-wszystkiem jednak drogą handlu pokrywało niedostatki, których nie zaspokajał sam kraj.

Grrecja — partykularz świata.

Z tem wszystkiem Grecja macierzysta była istnym żebrakiem w porównaniu z Egiptem, Mezopotamją, Persją, nawet Italja była od niej zasobniejsza. Finanse państw greckich wyglądają w naszych oczach na budżety gmin wiejskich. Ateny za Peryklesa, najbogatsze państwo, rozporządzały majątkiem 9000 talentów, czyli niespełna 60.000 zł. Wszystko było w tym samym stopniu małe i ubogie. Historja Grecji składała się z wojen po-prostu lilipucich, gdzie przedmiotem stuletniego sporu mógł być las dębowy między dwiema granicami, a ilość rannych i zabitych przez całe pokolenia wy-

nosiła mniej niż to, co naturalna śmierć nach lub staczali bitwę pod Salaminą, zabierze w ciągu dnia w dzisiejszej Euro- posiadali taką moc ducha, że wystarczy-pie. Jedynem poważnem zdarzeniem by- łaby im na tronach monarchij i w naj-ły najazdy perskie i wyobraźnia Greków donioślejszych bojach. Powtóre, historja przez paręset lat nie mogła się uwolnić grecka zawdzięcza swą sławę własnym od oszołomienia niemi i ich czaru; w hi- historykom. Wielkie narody Egiptu, Me-storji, w poezji, w sztukach plastycznych zopotamji, Iranu dokonywały przewro-nieustannie wracano do tego tematu, tów i podbojów, wobec których najważ-Wojna peloponeska, o wiele mniej groź- niejsze daty greckie są wypadkami na, chociaż bardziej niszcząca przez swą w głuchym zaścianku. Z jakim jednak przewlekłość, odbywała się w tak szczup- trudem zdobywamy wiedzę o tych spra-łych granicach, z tak małemi zastępami wach! Faraonowie, królowie babilońscy, sił zbrojnych, że w powszechnej historji asyryjscy, perscy przekazali pamięć wojen zasługiwałaby ledwo na wzmiankę, swych czynów w dumnych napisach na To samo z jeszcze większą słusznością niezniszczalnych pomnikach, ale to, co da się powiedzieć o wewnętrznej polity- one mówią, jest skąpe, pełne luk, pozba-ce. Prawodawcy, jak Solon (640 do wionę głębszej treści; dopiero nasz do-558 przed nar. Chr.), mężowie stanu, mysł musi opracować dokładny obraz jak Arystydes (540—468 przed rzeczy, ludzi i stosunków. Grecy sami to nar. Chr.), lub Perykles (499—429 uczynili, stwarzając historję. przed nar. Chr.), są wielcy przez swój genjusz, ale nieprawdopodobnie mali, je- lazek. Poezję, filozofję, sztukę miały in-śli spojrzeć na nich z perspektywy dzie- ne narody, ale historja, jako badanie jów świata. Pole ich działalności miało ob- i jako nauka, była nieznana przed Gre-szar powiatu; a cóż dopiero mówić o set- kami. Herodot (484—425 przed nar. kach państewek, które składały się z jed- Chr.), Tukidydes (460—395 przed nego miasteczka, paru gmin wiejskich, nar. Chr.), Poły bios (około 225 kilku włók ornej ziemi, ludności nie prze- przed nar. Chr.) to ojcowie historjo-wyższającej 10.000, to wszystko schowane graf ji. Nawet u pierwszego z nich, który w jakiejś fałdce między górami? Z tych nie umie się nieraz oprzeć bajkom, istnie-państewek, zazdrośnie broniących swej je czujność badawcza; dwaj inni są do odrębności, nigdy nie rozwinął się współ- dziś wzorem sumienności, bezstronności, ny wielki organizm, tak jak nigdy nie umiejętnej oceny faktów, a Tukidydes istniały w Grecji wielkie bite gościńce, jest poza tern wielkim artystą. To właśnie biegnące wzdłuż i wszerz całego kraju ; jego talent uczynił z wojny peloponeskiej każda droga urywała się nagle i prze- przejmujący dramat, podnosząc drobne chodziła w ścieżki zawiłe i trudne.

Był to ich zupełnie wyjątkowy wyna-

konflikty do niemal symbolicznych obrazów polityki, a ludziom, którzy w niej brali udział, zapewniając nieśmiertelność. Tak samo Herodot stworzył epope-

Mimo to historja Grecji oddziaływa w°jen perskich i zachował nam nie-

starte rysy Miltjadesa, Leoni-

Historja Grecji to wielkie przeżycie ludzkości.

na nas jak wielkie przeżycie ludzkości.

Kultura duchowa Grecji.

Oto wkraczamy na grunt właściwej

Dzieje się to najpierw dlatego, że genjusz das a, Temistoklesa. ludzki nie potrzebuje olbrzymich przestrzeni, by objawić się w całym blasku mądrości lub cnoty, męstwa lub poświęcenia; ludzie, którzy rządzili w Ate- wielkości Grecji: opierała się ona całko-

wicie na twórczości duchowej. W histo-rji niema drugiego przykładu, by naród tak mały, żyjący w tak skromnych warunkach, nagromadził tak nieporównane bogactwo dóbr kulturalnych. Nawet w nauce jest to uznane za rodzaj cudu. Trzeba przytem pamiętać, że nie wszystkie państwa w jednakowym stopniu tworzyły kulturę. Były całe dzielnice zawsze upośledzone, jak Epir, Akarnanja, Etolja, były takie, jak Mesenja, zatrzymane w rozwoju przez klęski i niewolę, albo takie, jak Sparta. Sparta wypełnia sobą poważną część historji politycznej, ale w kulturze prawie nic nie znaczy. Przez krótki czas, między VII a VI wiekiem, bierze pewien udział w ogólnem życiu twórczem, poczem wycofuje się z wszelkiej współpracy kulturalnej, staje się państwem wyłącznie militarnem, zakrzepłem w szczególnej ciasnocie pojęć i obyczajów, i taka trwa wiekami, jako siła niszcząca, złowroga i hamująca. Jeśli więc odliczyć tych maruderów ducha, obszar, na którym odbywa się twórczość kulturalna, z Jonją na wybrzeżu Azji Mn. i z Attyką w Grecji macierzystej, jako głównemi ogniskami, obszar ten jest nie do wiary znikomy i trudno zaludnić go większą ilością niż dwoma miljonami mieszkańców.

Ta twórczość, jeśli pominąć żmudne i mgliste kiełkowanie, zaczęła się około w VIII przed Chr., który już daje Europie dwa arcydzieła poetyckie: „Iljadę“ i „Odysseję“. W parę pokoleń później Grecja idzie na zdobycie własnej architektury i rzeźby. Pierwsze jej próby są znikome w porównaniu z tern, co posiadają i tworzą sąsiednie cywilizacje. Wobec Egiptu lub Asyrji Grecja VII w. jest nierozwinięta i niemal pierwotna; uczy się od nich i powtarza ich sztukę w nieśmiałych naśladownictwach. Wystarczy jednak sto lat, by uczeń stał się mistrzem, któremu nikt już nie mógł dorównać. Na przełomie VI i V w. Grecja, na tle ówczesnego świata, jest największą potęgą kulturalną, nietyle przez swój dorobek, ile przez olbrzymią energję twórczą, która odtąd z każdem pokoleniem będzie się wyładowywać w szeregu genj uszów i arcydzieł.

Literatura.

Literatura grecka, pod względem bogactwa i oryginalności, jest zjawiskiem niezwykłem. Od Homera, który stoi w epoce właściwie legendarnej, aż do ostatnich momentów świata starożytnego, w ciągu dwunastu wieków uprawiały tysiące duchów o takiej sile twórczej, że każdy z nich znalazłby się wśród pierwszych w jakimkolwiek okresie późniejszym i w każdym narodzie. Nic na to nie wskazuje, żeby Grecja zawdzięczała kierunek swej literatury obcym wpływom. Ani Wschód, ani Egipt nie przekazał jej swej poezji, mogły one chyba oddziaływać w jakichś poszczególnych i drobnych wypadkach. To trzeba sobie uświadomić, pamiętając jednocześnie, jak rozwijały się literatury Rzymu i narodów nowożytnych, z których każda miała w swych początkach obcych nauczycieli. Przeciwnie, to właśnie literatura grecka jest mistrzynią wszystkich literatur europejskich, które od dwudziestu kilku stuleci powtarzają jej dawne natchnienia aż do poszczególnych myśli, zwrotów, obrazów. Przede-wszystkiem jednak wypowiadają się w tych formach, które Grecy stworzyli. Epopeja ze wszystkiemi jej odgałęzieniami (-> Epopeja), liryka (-» Liryka) w całej różnorodności gatunków, jak oda, elegja, epigram, erotyk, dytyramb i t. d., i w przepysznem bogactwie miar, strof, kształtów wiersza — opracowały tak wszechstronnie instrument poetycki, że wynalazczość późniejszych czasów zdobyła się tylko na niewielkie odmiany.

Nakoniec dramat (-» Dramat). Teatr (-* Teatr) grecki, dający swe przedstawienia we wspaniałych kamiennych bu-

Stworzono wtedy geometrję, której (306—283 przed nar. Chr.) dał podstawy do dziś istniejące; matematyk Diofantos (około 325 roku) był bliski odkrycia algebry ; A r-c h i m e d e s

dowlach, nie nakrytych dachem, o tajemniczej doskonałości akustyki, zdolnych pomieścić ponad 20.000 widzów, jest zupełnie odosobnioną kartą w dziejach ludzkości. Oprócz trzech wielkich tragików, Aischylosa (525—456 przed Chr.), Sofo kiesa (497 lub 495—405 przed Chr.), Eurypidesa (480 do 406 lub 405 przed Chr.), istniało bardzo wielu poetów, których dzieła się nie zachowały, ale którzy, sądząc z tego, co o nich mówią inni autorzy starożytni, rozwinęli tragedję tak wspaniale, że w żadnym okresie literatury europejskiej nie znalazłoby się tylu jednocześnie tworzących talentów. Drugi dział teatru — komedja — szczycił się podobnem bogactwem, z Arystofanesem (V wiek przed Chr.) i Menandrem (342—292 przed Chr.) na czele. Ci dwaj królowali w dwóch różnych epokach, pierwszy w V, drugi w IV wieku, i w dwóch różnych sferach humoru : Arystofanes był arcymistrzem komedji politycznej, Menander zaś o zdumiewającej płodności (napisał ponad sto sztuk) — komedji obyczajowej. Jego komizm, żart, inwencja sceniczna, galerja typów, idąc przez komedję rzymską, a z nią przez dzieła nowożytnych ko-medjopisarzy, wciąż odnawia się w tysiącznych odmianach w teatrze współczesnym, chociaż ani autorzy, ani słuchacze nie zdają sobie sprawy, komu zawdzięczają śmiech, który w sali panuje.

Proza artystyczna była dziełem historyków i retorów ; pierwsi doprowadzili opis i opowiadanie do pełnej uroku doskonałości, drudzy opracowali do najdrobniejszych szczegółów wszelkie środki wyrażania uczuć w słowie pozbawionem rytmu wiersza. Jako osobny rodzaj literacki stoi dialog filozoficzny, wynalazek Platona, który jednocześnie uczynił z niego takie arcydzieło konfliktów ideowych, werwy i polotu, że żaden z jego naśladowców mu nie dorównał i do dziś pozostał on w tej swojej przedziwnej sztuce jedyny. W ostatnim, pochrystu-sowym okresie stworzono powieść, bardzo podobną do naszych romansów awanturniczych, a nieraz w układzie fabuły przypominającą Sienkiewicza, a nawet i takie rodzaje, jak essay, szkic, feljeton i odczyt, w których był mistrzem L u-k i a n o s z Samosaty.

Filozofja, zrodzona w VI w., po raz pierwszy dała myśli ludzkiej pełnię, świadomość i odwagę. Czarujący łańcuch systemów filozoficznych przeszedł wszelkie zagadnienia, jakie nastręcza świat i człowiek, zdobywając po drodze ideje i formy myślenia, które towarzyszą do dziś badawczej pracy rozumu (-» Filozofja). I jednocześnie w swem płodnem łonie niosła filozofja grecka zarodki wszystkich nauk, od przyrodoznawstwa do filologji, które powoli z niej się wyodrębniały. Doszły one do najwyższego rozkwitu w epoce aleksandryjskiej, biorącej swe miano zarówno od Aleksandra W. {^Aleksander Wielki), którego podboje przekształciły świat antyczny, jak i od miasta Aleksandrji, gdzie w trzech ostatnich stuleciach przed Chr. było centrum życia naukowego. (—» Hellenizm).

Nauka.

Euklides

(287—212 przed nar. Chr.) w praktycznej mechanice i w pojmowaniu praw równowagi znalazł następców dopiero, w XVII w. ; Era-tostenes (276—196 przed nar. Chr.) zmierzył obwód ziemi (coprawda niedokładnie, ale jego pomyłkę sprostowano dopiero w XIX w.), wprowadził pojęcia długości i szerokości geograficznej, stref, równika ; astronomowie opracowali teorję heljocentrycznego układu świata na ośmnaście wieków przed Kopernikiem; w medycynie badano układ nerwowy, uczono się anatomji na trupach, stawiano problemy embrjologiczne ; gramatycy, leksykografowie, krytycy stworzyli pełny rynsztunek filologji, którym posługujemy się do dziś, nie wyłączając znaków przestankowych. Studja historyczne rozwinęły się tak wysoko, że nasze czasy wzbogaciły je zaledwie paru nowemi formami. Uprawiano i archeo-logję (istniały rozprawy dotyczące zabytków, starych obrzędów i t. p. ), pamiętniki, kroniki, monografje miast i krajów, życiorysy, prace o ustroju poszczególnych państw, wreszcie to, cobyśmy nazwali etnografją i historją kultury. Bibljoteka aleksandryjska w setkach tysięcy dzieł zawierała arsenał myśli i odkryć, zdolny poprowadzić ludzkość o wiele dalej, niż się ona dziś znajduje, gdyby zachowała się nietknięta do naszych czasów.

Wpływ Grecji na dzieje Europy.

W taki to sposób ten mały naród stał się wychowawcą Europy. Gdyby go nie było, cywilizacja dzisiejsza wyglądałaby zupełnie inaczej, prawdopodobnie stałaby na niskim poziomie, być może, znajdowalibyśmy się teraz w jakiemś mgli-stem średniowieczu. Żaden inny naród nie mógł dać światu tego impulsu twórczego. Gdyby w tern miejscu historji, gdzie znajduje się Grecja, była luka, nie wypełniłby jej ani Rzym, który bez Grecji stworzyłby państwo nawpół barbarzyńskie, ani żaden z późniejszych narodów czyto galijskiego, czy germańskiego, czy słowiańskiego pochodzenia, albowiem ich rozwój opierał się na dziedzictwie antycznem.

Zwycięski pochód ducha greckiego należy do najosobliwszych zdarzeń w historji. Oręż, który wielu narodom zapewniał przewagę kulturalną nad inne-mi, nie miał w tem prawie żadnego wydatniejszego udziału. Podboje Aleksandra Wielkiego, które tak szeroko rozrzuciły siew kultury greckiej, były objawem imperjalizmu macedońskiego, sama zaś Macedonja została o parę wieków wcześniej zawojowana bez broni przez kulturę grecką. Jeszcze dziwniej zdobyto Rzym, który, wziąwszy Grecję pod swe panowanie, poddał się jej z bezprzykładną uległością na wszystkich polach życia umysłowego. A kiedy Rzym był jeszcze w niemowlęctwie, istniała w Italji inna prowincja ducha greckiego — Etrurja, gdzie naród o tajemniczem pochodzeniu, zdaje się zupełnie odrębny od szczepów indoeuropejskich, przyjął od Greków pismo, sztukę, niejeden obyczaj, wreszcie niemal cały świat bogów i mitów.

Przez Rzym szła myśl grecka coraz dalej w czas i coraz głębiej w Europę. Wczesne średniowiecze uszczupliło jej granice, zachowując ją tylko w obrębie cesarstwa bizantyńskiego, ale i stamtąd potrafiła się wymknąć i zdobyć władzę nad ludami, które dotychczas były jej obce : Arabowie poddali się starej mądrości greckiej, aby w jakiś czas później, drogą przez Hiszpanję, zwrócić ją znów Europie zachodniej. I tak na każdym zakręcie dziejów pojawiała się znienacka, jak żywioł niezniszczalny i twórczy; czasem był to tylko szept paru starych rękopisów, albo luźnych myśli filozoficznych, albo tchnienie jakiegoś wzoru sztuki, który oddziaływał na nowych artystów, kiedy indziej był to istny pożar ducha, jak w renesansie. Nawet dziś, kiedy zdaje się nam, że stoimy już zbyt wysoko w kulturze, abyśmy się mogli czegoś nauczyć od tych starych mistrzów, nawet dziś nikt nie może powiedzieć, że nie przyjdzie chwila, w której Europa jeszcze raz odwoła się do Grecji, by się przez nią odrodzić.

Sama Grecja nie zaznała nigdy nowej świetności, jakby składając tern dowód, że jej wysoka kultura staro-

Żytna była czemś zupełnie wyjątko-wem. Od V w. po Chr., kiedy cesarstwo rzymskie waliło się w gruzy, aż do początków w. XIX Grecja przeszła najcięższą niedolę. Najazdy, podboje, łupiestwa wyludniły i wyniszczyły kraj do ostatka. Nowe elementy weszły w krew narodu: słowiańskie, albańskie, weneckie, francuskie, wreszcie tureckie. Grecja była przez cztery wieki w bezprzykładnej niewoli tureckiej. Mimo wszystko ten uparty naród zachował swój język i utrzymał się przy życiu, póki w w. XIX nie odzyskał swobody. Zawdzięczał ją swej przeszłości : wyzwolenie Grecji stało się przedmiotem ambicji Europy.

GRECKA SZTUKA. (Tabl. 82—90). Figurka, którą tu widzimy, o szyi długości nogi, o główce małej jak piąstka, z warkoczykami w cienkich spiralach, w sukni wydętej jak dzwon, pokryta dziwnemi ornamentami, o rękach krótkich i martwych, ulepiona z gliny w VIII w. przed Chr., może w Atenach, jakkolwiek wydaje się śmieszna, wyobrażała dla ówczesnych ludzi wdzięk kobiecy i twórcą jej mógł

fr»

Grecja współczesna.

J. Parandowski. Zwracamy uwagę na prace takich uczonych, jak T. Zieliński (m. inn. Historja kultury antycznej, tom I, Warszawa 1922), T. Sink o, St. Witkowski i inni. Por. także „Bibljotekę Filomaty“ pod red. R. Ganszyńca, Lwów.

Rzeźba.

Wpływ Egiptu.

Powoli artyści zaczęli się odważać na rzeczy większych rozmiarów, rznięte w drzewie lub kute w miękkich, łatwych do obrobienia wapniakach. Pierwsze posągi miały często kształt słupów, którym narzucano podobieństwo ludzkich postaci, i były tak pierwotne, jak najdawniejsze rzeźby egip-

Dziś Grecja jest małem państwem, obejmuj ącem wraz z wyspami obszar niespełna 116.000 km². Pozostała jej dawna niesforność polityczna, która zwłaszcza w ostatnich czasach, po obaleniu monarchji, przejawia się w zamachach stanu i niewygasających walkach partyjnych. Poza Atenami inne miasta są małe i biedne, niekiedy tak odsunięte od świata, jak Sparta, do której kolej nie dochodzi. Kraj jest jeszcze uboższy niż w starożytności, przez wyniszczenie lasów stracił wiele uroku, tam, gdzie były niegdyś kwitnące miasta, siedzi głucha wieś. Spotyka się okolice, których byt wydaje się wizją z zamierzchłych czasów. Ludność jest po dawnemu ruchliwa, grecki handel uwija się po morzu Śród-ziemnem. Ale twórczość kulturalna jest mała, zaściankowa i nic nie wróży, by Grecja odzyskała kiedyś swoje znaczenie.

Ryc. 108.

być nieznany przodek Praksytelesa, który w czterysta lat później objawił światu ideał urody w swych marmurowych Afrodytach. Takie są początki sztuki greckiej : figurynki terakotowe, jak ta, malutkie posążki z bronzu równie niezdarne i naczynia gliniane, pokryte rysunkami, na których widać ludzi o ptasich twarzach, koniki jakby z papieru wycięte przez dzieei wśród stylizowanych kwiatów, krzyżyków, spirali.

23

szukaj w łomie piątym!

świat i Życie. — II.

dwie różne połowy.

ma

skie, z czasów przed piramidami. Ale Egipt, który miał za sobą cztery tysiące lat kultury, rozporządzał mnóstwem dzieł, zdolnych rozpalić wyobraźnię młodej i niedoświadczonej sztuki greckiej. Uległa ona tym wpływom i wiele rzeźb z V1I/VI w. sprawia wrażenie, jakby uciekły z jakiejś świątyni egipskiej. Te posągi są bardzo do siebie podobne; najczęściej przedstawiają nagiego młodzieńca, z rękami opu-szczonemi wzdłuż ciała, w postawie wyprostowanej i nieruchomej, jakby stał pod słupkiem do mierzenia wzrostu przed komisją poborową. Równie podobne są twarze, które mają zawsze ten sam uśmiech. To nuży, gdy się pomyśli, że przez dwa wieki uśmiech nie schodził z rzeźby greckiej. Ale trzeba pamiętać, że jest to pierwszy uśmiech świata. Nikt przed Grekami nie otoczył się tłumem uśmiechniętych kamieni i z niemi odrazu wchodzi w świat jakby nowa dusza.

Ideał sportowy w rzeźbie.

Znalazła ona swe własne i jakże olśniewające słowo w V w. Całe stulecie jest nasycone genjuszem twórczym. Jest to czas Myrona, Poli-k 1 e t a, F i d j a s z a, aby wskazać trzy najświetniejsze gwiazdy na tym roziskrzonym firmamencie. Rodzi się piękno, o jakiem ludzkość nie śniła. Młode, nagie ciało, wyćwiczone przez sport, objawia się w bronzie i w marmurze, w posągach i w płaskorzeźbach, w całej rozmaitości postawy i ruchu, i niema takiego szczegółu urody, wynikającej z doskonałej budowy, z siły, zręczności, któregoby ci artyści nie zdołali odtworzyć i obdarzyć osobnym czarem. Ulubiony wiek tej sztuki to pierwsza młodość, od 16 do 20 lat, ale obok niej są dostojne postaci bogów, mężczyzn dojrzałych, a równie wspaniale zbudowanych, i bogiń wyobrażonych jako kobiety o piękności osobliwej, bo pozbawionej miękkości, jakby i one przeszły szkołę boiska. Ta sztuka wyrażała ideał sportowy.

Praksyteles.

Całą swą doskonałość techniczną powierzyła ona następnemu wiekowi, który uczynił z niej już inny użytek. Wiek IV W pierwszej panuje Praksyteles, rzeźbiarz bardzo płodny, ale ze wszystkiego, co zrobił, najważniejsze są jego Afrodyt}*. On pierwszy przedstawił tę boginię nago i stworzył rzecz nową w dziejach sztuki; ciało kobiece. Z wejściem kobiety wszystko złagodniało. Jak w poprzednim okresie zachwyt wzbudzała siła, tak teraz skłonności ludzkie przechyliły się na stronę wdzięku, delikatności; nawet, posągi atletów nie mają tej muskurnej budowy, którą im dawano poprzednio.

Wpływ Wschodu na rzeźbę grecką. Realizm.

Druga połowa IV w. przynosi zupełną przemianę. Od Aleksandra W. zaczyna się coś, czego Grecja nie znała: dwór monarszy. W Pergamonie, w Aleksandr ji, w Antjochji panują królowie, którzy zatrudniają artystów w ozdabianiu swych stolic i pałaców. Te miasta leżą na obcej ziemi, w oddechu Wschodu, który wywiera wpływ na ich życie. Sztuka poddaje się zarówno woli monarszej, jak i tym wpływom, nabiera przepychu i okazałości, tworzy się niby barok grecki, którego wybornym przykładem jest ołtarz Dzeusa w Pergamonie, wielka budowla z białego marmuru, ozdobiona fryzem, przedstawiającym walkę bogów z gigantami. Fryz zaludnia tłum figur dwumetrowej wysokości, pełny żywiołowego ruchu, szat jakby wichrem rozwianych, ciał w zamęcie walki, twarzy o wszelkich objawach gniewu, zaciętości i cierpienia.

To nowość. Rzeźba V w. była beznamiętna i aż nazbyt często twarze jej pięknych ludzi wydają się bez wyrazu. Dopiero ta epoka opracowuje cały świat uczuć i dochodzi w tem znów do mistrzowstwa. Pojawiają się arcydzieła portretu, którego przedtem nie było. Zerwano z dawnym arystokraty-zmem, który narzucał artystom tylko pewien typ : człowieka dobrobytu, mającego czas na sport, wytwornego w ruchach, wolnego od trosk. W tej epoce wchodzą do sztuki chłopi, rybacy, niewolnicy, których ciało zjadł mozół, barbarzyńcy o charakterystycznych rysach twarzy lub szczegółach stroju, zgrzybiali starcy i małe dzieci. Sztuka przeżywa chwile zapamiętałego naturalizmu, nawet odrażające typy (stara pijaczką o ustach bezzębnych, o twarzy pomarszczonej, o szyi chudej i sfałdowanej) znajdują amatorów, którzy z wielkim kunsztem i z upodobaniem modelują ich nędzę fizyczną. Tak rzeźba grecka osiągnęła wszystko, co można osiągnąć w tej sztuce, i tak wyposażona trwała do końca starożytności, przechodząc rozmaite koleje smaku i skłonności, wracając raz do tej to znów do innej epoki swoich mistrzów.

Charakterystyczne cechy rzeźby greckiej.

Rzeźba grecka wprowadziła do sztuki nagie ciało ludzkie ; to było jej osobliwością w świecie starożytnym i tem ożywiła sztukę nowożytną, w dobie renesansu. Człowiek był dla niej wszystkiem. Ten ludzki charakter sztuki znajdował podnietę w religji, tak antropomorficznej, jak żadna. Gdzież bowiem można znaleźć boginię, któraby tak, jak Afrodyta, była tylko kąpiącą się kobietą, albo kto nieuprze-dzony domyśli się bóstwa w pięknym młodzieńcu, który bawi się z jaszczurką, biegnącą po pniu drzewa? A jednak była to sztuka nawskroś religijna. Trzy czwarte jej tematów należą do bóstw i mitów. Historja, która tyle miejsca zajmuje w sztuce Egiptu, Asy-rji, Rzymu, pojawia się pod dłótem greckiem w najrzadszych wypadkach i dopiero po Aleksandrze W. Jest to sztuka monotonna w tematach, które nie zmieniają się przez wieki: atleci, bogowie o ustalonych postaciach, te same sceny mitologiczne; taką gigan-tomachję albo walkę Lapitów z centaurami powtarzano niestrudzenie po tysiąckroć. Ale oko znawcy odkrywa cudowną rozmaitość ; wielkość tej sztuki polegała na ciągłem doskonaleniu szczegółów.

Malarstwo.

Podobnie jak rzeźba, rozwijało się malarstwo, ale jest ono dla nas mitem. Imiona Polignota, Parrasiosa, (IV w.), Dzeuksisa, Apellesa (IV) z całą sławą, jaka je otacza, nie mają żadnej treści. Ani jeden ich obraz się nie zachował, wogóle ani jedno malowidło podpisane imieniem jakiegoś mistrza. Entuzjastyczne głosy pisarzy starożytnych, którzy je oglądali przed 2000 lat, pozwalają wierzyć w wielką świetność, która jest chyba na zawsze stracona dla naszych oczu. To, co zostało z dzieł pendzla greckiego, należy do wyrobów rzemieślniczych. Ściany domów, odkopanych na wyspie Delos albo w Pompejach (bo i tu działała sztuka grecka), ukazują malowidła nieraz bardzo ładne, lecz wykonane przez malarzy pokojowych, i jeśli udaje się im czasem wzbudzić nasz podziw, możemy z tego wnosić, jak wysokiej miary były dzieła prawdziwych artystów.

Ceramika.

Ale jest inny rodzaj malarstwa, raczej lekceważony w starożytności, a dla nas cenny: ceramika. Na zewnętrznych ścianach garnków, kubków, dzbanów, wszelkich naczyń służących do codziennego użytku, cieniutkim pendzelkiem rysowano kwiaty, zwierzęta i ludzi. Jest to najwymowniejsza kronika życia potocznego. Od najbłahszych zdarzeń, scen z domu, ze szkoły, z rynku, z ulicy, z boisk sportowych — do ilustracyj mitów i obrzędów religijnych, wszystko, co wypełniało ówczesne życie, było tematem dla tych zręcznych rysowników. Muzea europejskie są pełne waz greckich. Znajduje się je wszędzie : w ruinach domów, w grobach, w miejscach starożytnych śmietników, i nietylko w Grecji, ale po wszystkich krajach morza Śródziemnego i w głębi kontynentu, nawet na naszych ziemiach. Były doskonałym produktem wywozowym ; dalekie, barbarzyńskie ludy garnęły się do tych naczyń o miłych kształtach i uroczych obrazkach z nieznanego im życia. Nie wszystkie są równie piękne, ale mnóstwo waz, zwłaszcza attyckich z Y w., zachwyca nas tak wybornym rysunkiem, że znajdujemy nowy dowód, czem była sztuka wielkich malarzy, skoro pendzel skromnych, nieznanych rzemieślników osiągał tak wiele. Zresztą, zdolności artystyczne u Greków były tak powszechne, że każdy sprzęt, który wydobywamy z ich ruin, ma w sobie jakieś piękno.

Architektura.

Nakoniec zostają same ruiny, czyli architektura. W Grecji historycznej nie spotykamy ani zamków, ani pałaców, nawet większe grobowce są rzadkością; domy prywatne były tak skromne, że niepodobna mówić o nich w dziejach architektury, budowali je zwyczajni mularze. Architektura służyła bogom i składała się z samych świątyń.

Świątynia grecka jest niezwykle prosta. Budynek prostokątny, nakryty spadzistym dachem, otoczony ze wszystkich stron rzędami kolumn, które podtrzymują belkowanie dachu. Na obu fasadach, przedniej i tylnej, spa-dzistość dachu tworzy nad kolumnami wolny trójkąt, który zapełniano rzeźbami. Świątynia stała zawsze osobno, nie tak, jak niejeden z naszych kościołów, obrośnięty z boków i ztyłu domami. Była cała z kamienia, nierzadko z pięknego marmuru. Istniały trzy style — dorycki, joński, koryncki — różniące się wyglądem kolumn i szczegółami innych ozdób, ale nie w zasadniczej konstrukcji. Wnętrze dzieliło się na trzy części : przedsionek, nawę główną, gdzie stał posąg bóstwa, i część tylną, gdzie był skarbiec. Było dwoje drzwi, główne wejście do przedsionka i drugie, pa przeciwnej stronie, do skarbca. Okien nie było, światło mogło wchodzić tylko przez otwarte drzwi (-» Style).

Zachowało się kilka świątyń w takim stanie, że zdaleka wydają się nietknięte ; są to jednak tylko szkielety. Nigdy nie zobaczymy świątyni greckiej, tak jak ona wyglądała, gdy na fasadach były wszystkie rzeźby, gdy mnóstwo ornamentów miało mocne barwy, od granatu do czerwieni, gdy szczyty dachu nosiły złociste lub tęczowe akroterje. Nigdy również nie odczujemy czaru jej wnętrza, tak jak możemy to odczuć w romańskich bazylikach lub katedrach gotyckich. Jaki panował tam nastrój? Jaki był duch tego domu bożego, w którym nie było miejsca na tłumy wiernych, gdzie w skąpem świetle widniał posąg bóstwa, wśród ścian malowanych, wśród mnóstwa ofiar i wotów, których układu i rozmieszczenia nie możemy się domyśleć?

Zachowane zabytki sztuki greckiej są tylko odblaskiem dawnej wielkości!

Sztuka grecka składa się z samych takich zagadek. Malarstwa nie znamy

wcale, architekturę tylko z powierzch- i pierwszej połowy IV w. Te odkrycia ni i szkieletów, rzeźba, choć jej zosta- uczyniły popłoch w sądach o sztuce ło tak wiele, jest równie tajemnicza,    greckiej i jeszcze dziś namiętne rzeźby

Sztuka grecka to wieczny wzór piękna.

W niczem Grecja nie zachowała takiej aktualności, jak w rzeźbie. Żyje ona i tworzy po dawnemu, powtarza się nieustannie pod dłótem naszych artystów. Na każdej wystawie spotykamy dzieła w jakiś sposób od niej zależne. Zresztą nasz smak estetyczny wychował się na zabytkach greckich. Aby to zrozumieć, dość przyjrzeć się posągom hinduskim lub chińskim : dziwią nas albo rażą, nasze oko nie przywykło do ich kształtów; mamy odrębne pojęcie piękna, właśnie greckie.

Zostało ono jednak ukształtowane przez przypadek. Rzeźby greckie pochodzą z wykopalisk, a sporą liczbę wyłowiono z dna rzek i mórz. Leżąc wiekami w ziemi lub w wodzie, straciły swoje barwy, są dziś gładkie i białe. Nie wyglądały tak w starożytności. Włosy, usta, szaty, sandały były malowane, oczy robiono z emalji, nawet nagiemu ciału dawano t. zw. kolor naturalny, berła, włócznie, łuki i kołczany w rękach bogów były złocone. Taka to była ważna rzecz, że wielcy rzeźbiarze zwracali się nieraz do równie sławnych malarzy, aby swą sztuką uzupełnili ich dzieła. Nasze oko nie jest przygotowane na podobny widok; gdyby stare posągi w naszych muzeach cudem odzyskały swą barwność, bylibyśmy głęboko dotknięci w naszych uczuciach estetycznych. A znów Grecy doznaliby zdumienia na widok ,,torsów“ robionych przez dzisiejszych artystów. „Torso“ jest to rzeźba,

Wiek V i IV to najwyższy jej rozkwit, hellenistyczne na wielu działają ży-a z tych dwóch stuleci zachował się wiej niż klasyczne, które wydają się tylko jeden oryginał wielkiego mi- zbyt chłodne, strza: Hermes Praksytelesa, należący do jego słabszych dzieł. Wszystko inne to albo twory nieznanych rzeźbiarzy, albo kop je późniejsze. Szereg mistrzów znamy tylko z imion, nawet trudno nam wskazać kopję jakiejś ich pracy. Ale kop ja, choćby najlepsza, jest rodzajem przekładu, nigdy nie zastąpi oryginału, zwłaszcza że oryginały były najczęściej w bronzie, a ko-pje są najczęściej w marmurze, co daje wielką różnicę. A znów Fidjasz, ten Homer plastyki, jest w swej najwyższej sztuce nieodgadniony. Dzeus w Olimpj i i Atena w ateńskim Parte-nonie, jego arcydzieła, były kolosami, każdy na kilkanaście metrów wysokości; zrobione z płyt kości słoniowej i z blach szczerozłotych, kunsztownie przymocowanych na jakimś trzonie z drzewa, jarzyły się blaskiem klejnotów i wielobarwnej emalji. Z czem je porównać, jak je sobie wyobrazić, jak się domyślić ich uroku, który działał przez 800 lat, póki go nie strawił pożar ginącej starożytności?

Sztuka grecka, tak jak ją dziś widzimy, jest tylko odblaskiem; został po niej rój planet o pożyczonem świetle, gdy samo słońce przepadło w wieczystym mroku. Wystarczyło to jednak, by w różnych czasach budzić najwyższy podziw i stwarzać wzory dla sztuki nowożytnej. I nawet jeszcze mniej, albowiem to, co podziwiano od renesansu do XIX w., pochodziło z ostatniego okresu, z czasów po Aleksandrze W. Dopiero w XIX w. wykopaliska, prowadzone w samej Grecji, odkryły rzeźbę archaiczną (VII w której postać ludzka nie ma całko-i VI w.) i rzeźbę klasyczną z V witych rąk i nóg, niekiedy brak jej

albo odpędzić.

GRUCZOŁY.

również głowy. W takiej formie zachowało się wiele posągów antycznych, uszkodzonych przez czas i przypadek. Nawet i to oddziałało na sztukę nowożytną, która, tworząc torsa, bierze na siebie rolę przypadku i daje czasem szczególny urok takim niewykończonym tworom.

Sztuka grecka otacza nas zewsząd. Niema miasta w Europie, którego ulice nie byłyby pełne kolumn, a z budynków nie patrzyłyby karjatydy, atlanty podpierające gzymsy, skrzydlate boginie zwycięstwa, niezliczone tysiące innych kształtów, które pochodzą z Grecji. Nie jest to ich winą, że stają się natrętne i pospolite w rękach bezdusznych rzemieślników. Duch grecki jest obecny nietylko tam, gdzie się go uwielbia i naśladuje, ale i tam, gdzie się go potępia i gdzie się z nim walczy. W nurcie wielu dzisiejszych prądów artystycznych, usiłujących tworzyć nowe inne piękno, trwa Grecja jako siła niepokojąca i zbyt pewna siebie, którą chciałoby się pokonać

J. Parcmdowski.

Por. St. J. Gąsior o wski: Sztuka starożytna (w dziel, zbiór. Historja sztuki, wyd. Zakł. Nar. im Ossolińskich).

Do podstawowych spraw odbywających się w organizmach istot żywych należą procesy przemiany materji, polegające zarówno na przyjmowaniu, jak i na przyswajaniu części pokarmowych, stałych i płynnych, pobieraniu gazów oraz wydalaniu części strawionych i nieużytecznych (-> Fizjolog ja). Z ciał tworzących się w komórkach jedne znajdują w dalszym ciągu zastosowanie w ustroju (ślina, żółć, sok żołądkowy i t. d.), inne, jako bezużyteczne lub wprost szkodliwe, zostają z organizmu usunięte (mocz, pot). Pierwsze nazywamy wydzielinami (secrela), drugie zaś wydalinami (excreta).

W ustrojach wielokomórkowych, w których nastąpił podział pracy, istnieją komórki lub całe ich zbiory spełniające bądźto czynność wydzielniczą, bądź też wydalniczą.

Najprostsze formy gruczołów.

Czynnością wydzielniczą są obdarzone zwłaszcza komórki nabłonkowe, wchodzące w skład gruczołów. W najprostszym przypadku zaródź jednej z komórek nabłonkowych ulega daleko idącym przemianom, prowadzącym do wytworzenia wydzieliny, usuwanej zwykle na-zewnątrz. Przykładem takich jednokomórkowych gruczołów mogą byó k o-mórki kubkowe, nazwane tak ze względu na swe podobieństwo do kubków. Komórki te spotykamy w wielkich ilościach w nabłonkach przewodu pokarmowego i oddechowego. Wygląd komórki takiej może być różny, a zależy to od jej stanu czynnościowego (por. ryc. 109).

'ŚLUZ

ijWj

JAyDRO

Ryc. 109. Dwie komórki kubkowe i przełyku żaby.

Wypełniając się stopniowo wydzieliną śluzową, komórka kubkowa posiadać może właściwą zaródź zepchniętą wraz z jądrem do jednego końca, ostro zakończonego, podczas gdy drugi, pękaty, zostaje obficie wypełniony śluzem.

Właściwe gruczoły są to twory wielokomórkowe, przyczem rozwijają się zwykle w ten sposób, że grupa komórek nabłonkowych wpukla się do środka, tworząc następnie boczne rozgałęzienia.

Gruczoły wielokomórkowe.

Gruczoły u człowieka i zwierząt są różnej budowy i wielkości. Podczas gdy

pojedyncze

c.

F.

a|

--3

Złożone

jedne osiągają znaczne rozmiary, jak np. wątroba, inne przedstawiać mogą jedynie płytkie wpuklenie grupy komórek nabłonkowych. W typowych gruczołach wielokomórkowych wyróżnić musimy przewód odprowadzający (powstały z pierwotnie wpuklonej i litej grupy komórek), oraz odcinek wy-dzielniczy, zbudowany z właściwych komórek gruczołowych. Komórki te układają się bądźto w cewki, bądź też w pęcherzyki. Najprostszą postać takiego gruczołu cewkowego i pęcherzykowego widzimy na załączonej rycinie 110.

&RUCZ0LY CEWKOWE GRUCZOŁY PĘCHERZYKOWE

POJŁ DYhcz E

U.

i.

M-mm

ZŁOŻONE

Ryc. 110. Schemat róinych postaci gruczołów.

Liczne, pojedyńcze choć rozgałęzione gruczoły cewkowe mogą się łączyć ze sobą, podobnie jak i gruczoły pęcherzykowe. Przykładem pierwszych są gruczoły umieszczone w żołądku, przykładem drugich duże gruczoły łojowe. Rozgałęzione gruczoły pęcherzykowe mogą się łączyć i tworzyć wspólnie gruczoły o bardziej jeszcze złożonej budowie. Do nich zaliczyć możemy kilka gruczołów, z których budowę gruczołu mlecznego oraz ślinianek opiszemy później. W większości gruczołów wyróżnić możemy, pooddzielane pasmami tkanki łącznej, odrębne odcinki gruczołowe, zw. zrazikami. Budowę taką wykazuje zwłaszcza trzustka i gruczoły ślinowe.

Gruczoły chłonne.

Wszystkie gruczoły wielokomórkowe oplata sieć naczyń krwionośnych i włó-kienek nerwowych, otoczonych zwykle tkanką łączną. We wszystkich prawie narządach ciała ludzkiego istnieje obok naczyń krwionośnych układ naczyń lim-fatycznych, odprowadzających płyny powstałe w samych komórkach i tkankach na skutek procesów przemiany materji. Podczas gdy w układzie krwionośnym prąd krwi płynie nieprzerwanie, prąd limfy napotyka po drodze na gruczoły chłonne. W niektórych sprawach chorobowych gruczoły te ulegają powiększeniu i są wskazówką dla stanu toczącej się choroby. Mówi się wtedy np., że dzieci mają „gruczoły powiększone“. Nie są jednak te gruczoły zbudowane z tkanki nabłonkowej, lecz ze specjalnej tkanki łącznej, podobnej do tej, którą spotykamy w śledzionie i migdałkach.

Gruczoły ślinowe czyli ślinianki.

Prócz małych gruczołów ślinowych w jamie ustnej istnieją trzy pary większych gruczołów, położonych poza jej obrębem, lecz do niej uchodzących, a mianowicie : gruczoł podjęzyko-wy, podszczękowy i przy-uszny. Zależnie od rodzaju wydzieli-

„CEWKAłUROWICZA

iM⁰7<

fes

KOMÓRKI

ŚLUZOWE

r;a

PRZEWÓD WYPROWADZAJMY \

I ODCINEK KOLCOWY GRUCZOŁU ' PODSZCZE^KOWEGO CZŁOWIEKA

Ryc. 111. Część przekroju gruczołu podszczękowego człowieka.

ny możemy podzielić gruczoły ślinowe na produkujące płyn, obfity bądźto w śluz (gruczoły śluzowe), bądźto w białko, lecz nie zawierający śluzu (gruczoły surowicze), bądź też mieszane, t. j. produkujące oba rodzaje wydzieliny.

Gruczoły mleczne.

U zwierząt ssących występują specjalne gruczoły mleczne, rozwijające się w skórze, po bokach tułowia, wzdłuż t. zw. listwy mlecznej. Dochodzą one do zupełnego rozwoju pod wpływem substancyj (-» Hormony) wytwarzanych przez ustrój samicy. U większości zwierząt domowych zanika przednia część listwy mlecznej a rozrastają się tylko zawiązki tylne. U innych natomiast, np. u świni, rozwijają się prawie

Gruczoł przyuszny u człowieka jest gruczołem wyłącznie surowiczym o budowie wyraźnie pęcherzy ko wate j. Przewód jego, przebijając mięsień policzkowy, wchodzi do jamy ustnej. W chorobie zwanej świnką (mums) gruczoły te boleśnie obrzękają.

Gruczoł podszczękowy jest gruczołem częściowo pęcherzykowym, częściowo zaś pęcherzykowo-cewkowym. Możemy w nim wyróżnić zarówno komórki o wydzielinie śluzowej (cewki), jak i surowiczej (pęcherzyki). Przewody jego zbiegają się w głównym przewodzie wyprowadzającym, uchodzącym na mięsku podjęzykowem.

Gruczoł podjęzykowy jest u człowieka przeważnie gruczołem śluzowym. Składa się z jednego większego i szeregu (do dwudziestu) mniejszych gruczołów, uchodzących do jamy ustnej.

Czynność komórek gruczołowych możemy osłabić lub wzmocnić przez podrażnienie odpowiednich nerwów, względnie przez zadziałanie swoistych związków chemicznych. Korzystają z tego lekarze przy zapisywaniu lekarstw podczas choroby.

wszystkie wzgórki mleczne, co ma duże znaczenie przy karmieniu liczniejszego potomstwa. Wydzielina gruczołu mlecznego (mleko) składa się z wody, soli, węglowodanów, białka i tłuszczów. Głównym dostarczycielem mleka dla celów użytkowych jest krowa, której parzysty gruczoł mleczny, zrośnięty w t. zw. wymię, dochodzi do znacznych bardzo rozmiarów. Produkcja mleka nie jest jednak ciągła, związana jest bowiem ze stanem gruczołów płciowych. Mleko jest wydzieliną gruczołów spotykanych wyłącznie tylko w gromadzie ssaków.

Gruczoły dokrewne.

W odróżnieniu od omówionych wyżej gruczołów, posiadających przewody odprowadzające, znamy cały szereg gruczołów o różnej budowie i rozwoju, pozbawionych takich przewodów. Gruczoły te, rozmieszczone w najrozmaitszych miejscach ustroju, łączymy w jedną grupę gruczołów dokrewnych, gdyż swoiste ich wydzieliny (-» Hormony), o doniosłem dla organizmu znaczeniu, dostają się wprost do płynów pośredniczących w przemianie materji : krwi lub chłonki, czyli limfy.

Niektóre z nich stanowią u zwierząt kręgowych spore narządy, gołem okiem widoczne, inne wchodzą w skład różnych narządów w postaci swoistych grup komórkowych, widocznych jedynie pod mikroskopem. Do gruczołów dokrewnych (o wydzielaniu wewnętrzne m) zaliczamy u zwierząt kręgowych i człowieka: tarczycę i gruczoły przytarczyczne, przysadkę mózgową, nadnercza i gruczoły chromochłonne. Obok wymienionych gruczołów znamy i inne, które rozmieszczone są wśród komórek, połączonych w gruczoły o przewodach odprowadzających. Do nich zaliczamy: wysepki swoiste w trzustce i wreszcie gruczoły płciowe.

Tarczyca jest gruczołem otaczają-

Gruczoły

nerwowych, przytarczyczne należą do narządów stosunkowo niedawno odkrytych (1882). U człowieka spotykamy je zwykle w liczbie czterech (z każdej strony

t'ii

P.

sii

Szkielet psa, któremu w wieku

cym u człowieka górną część tchawicy, a zachodzącym ku górze na boczne części krtani. Wielkość tego gruczołu jest zmienna, a w przypadkach chorobowych ulega bardzo znacznemu przerostowi, tworząc t. zw. wole (struma). Na przekrojach mikroskopowych stwierdzić możr na w środku przeciętych cewek lub pęcherzyków istnienie płynnej wydzieliny (zwanej koloidem), wytwarzanej przez nabłonek gruczołowy. Pod względem składu chemicznego najbardziej charakterystyczną cechą tarczycy jest stosunkowo znaczna zawartość jodu, wchodzącego w skład produkowanej przez nią wydzieliny. Wycięcie u młodych zwierząt tarczycy powoduje zahamowanie rozwoju i wzrostu, powstrzymuje dojrzewanie płciowe oraz wpływa w wielu razach na osłabienie czynności wyższych ośrodków

jjp.yÈ

G/pf:

■gagNLjIch.

Ryc. 112. Gruczoły przytarczyczne człowieka. W’idok ztyłu. G. prz. — gruczoły przytarczyczne; T. — tarczyca; Tch — tchawica; P — przełyk.

po dwa), na tylnej powierzchni płatów bocznych tarczycy. Niewyróżnienie tych tworów o swoistej czynności było przez długie lata przyczyną wielu sporów i nieporozumień odnośnie do tarczycy i innych gruczołów dokrewnych. Wycięcie

ich wywołuje nadwrażliwość układu nerwowego, powodującą wybitne skurcze mięśni (tężyczka).

W świetle ostatnich badań gruczoły przytarczycowe wpływają przedewszyst-kiem na przemianę fosforu i wapnia w ustroju.

Przysadka mózgowa jest narządem leżącym w dolnej części mózgu i doskonale zabezpieczonym w kostnej szkatułce, utworzonej z kości klinowej. Składa się ona z płatu przedniego (o charakterze gruczołowym) i z płatu tylnego (o charakterze utkania nerwowego). Płaty te są rozdzielone płatem pośrednim. Czynność przysadki mózgowej pozostaje w ścisłej zależności od innych gruczołów o wydzielaniu wewnętrznem. Po usunięciu gruczołów płciowych lub

mi

ni

Ryc. 113. A. dwóch miesięcy usunięto przysadkę, zabitego w rok po operacji ; B. — osobnik normalny tego samego wieku.

tarczycy waga przysadki zwiększa się wybitnie. Wskazuje to na ważność jej roli ; prawdopodobnie posiada ona czołowe znaczenie wśród całego systemu gruczołów o wydzielanu wewnętrznem.

Doświadczalne usunięcie przysadki (a zwłaszcza jej płatu przedniego) powoduje u młodych zwierząt całkowite zatrzymanie rozwoju, wszczepienie zaś nowych odcinków tego gruczołu posuwa rozwój zwierząt operowanych na nowo.

W świetle nowszych badań przysadka mózgowa wydziela obok ciał przenikających do krwi odrębną wydzielinę, pobu-

Parzydełka.

Przedstawione powyżej gruczoły dotyczyły przedewszystkiem człowieka i zwierząt kręgowych. U bezkręgowców napotykamy szereg gruczołów, których odpowiednika nie znajdujemy u kręgowców. Do nich zaliczyć możemy licznie spotykane u parzydełkowców komórki parzące. Komórki z parzydełkami przedstawiają się w postaci tworów wypełnionych wydzieliną o własnościach ostrych, posiadającą w środku ostro zakończoną nić. Na skutek podniety natury bądźto chemicznej, bądź mechanicznej komórka taka eksploduje, a wydzielina jej, znalazłszy się naze-wnątrz komórki, dostać się może do ciała, które spowodowało eksplozję. Takiego rodzaju parzydełkami posługuje się wśród naszych bezkręgowców stułbia, zabijając ostrą gryzącą cieczą zwierzątka, któremi się żywi.

dzającą lub hamującą bezpośrednio ośrodki nerwowe.

Nadnercze jest również gruczołem nie posiadającym przewodu, a składającym się z dwóch odmiennych pod względem pochodzenia części, z których jedna stanowi istotę rdzeniową, a druga korową. Jest to gruczoł parzysty, umieszczony w sąsiedztwie górnego końca nerki. W komórkach rdzeniowych powstaje (wykryte po raz pierwszy przez Cybulskiego i Szymonowicza) bardzo ważne ciało chemiczne, wpływające na ciśnienie krwi, zwane adrenaliną. Komórki istoty rdzeniowej mają wybitną właściwość obfitego pochłaniania związków chromu, a u niektórych kręgowców istnieją zupełnie odrębne gruczoły chro-mochłonne, najprawdopodobniej o podobnej czynności.

T r z u s t k a, jak mówiliśmy wyżej, jest gruczołem mieszanym, w którym wśród zrazików, obdarzonych zdolnością produkowania wydzieliny o czynności trawiennej, rozrzucone są wysepki (opisane przez Langerhansa) wpływające na procesy utleniania cukru w komórkach ustrojowych. Jeżeli przewód trzustki, uchodzący do dwunastnicy, podwiążemy, to czynność wydzielania zaczynów trawiennych ulegnie zahamowaniu, podczas gdy wydzielanie wewnętrzne trzustki będzie trwać w dalszym ciągu.

W ciągu lat ostatnich fizjologja poczyniła olbrzymie postępy w dziedzinie poznania wydzielania wewnętrznego gruczołów płciowych, zwłaszcza żeńskich. Stwierdzono, iż w okresie dojrzewania zachodzą zarówno u zwierząt, jak i u człowieka, różne przekształcenia anatomiczne i czynnościowe, których charakter zależy, mówiąc ogólnie, od wydzielin gruczołów płciowych. Zmiany te sprowadzają się do rozwoju aparatu rozrodczego i wystąpienia t. zw. drugorzędnych cech płciowych (-» Hormony).

Obok wyżej wymienionych gruczo-

łów, których znaczenie fizjologiczne jest już naogół dość dobrze poznane i stanowi przedmiot rozległych badań, zwłaszcza lekarskich, zaliczają niektórzy badacze do tej samej grupy gruczołów jeszcze szyszynkę (czyli nasadkę mózgową) i grasicę. Szyszynka znajduje się u ssaków na granicy śród- i między-móżdża. U człowieka już około siódmego roku życia szyszynka ulega uwstecznie-niu, przerastając tkanką łączną.

Grasica stanowi u człowieka gruczoł położony w górnej części klatki piersiowej, najsilniej rozwinięty w ciągu życia zarodkowego i w pierwszych dwu latach życia pozapłodowego. W wieku dojrzałym grasica zanika, pewne jednak jej pozostałości utrzymują się dość długo. Nowsze badania odmawiają zarówno szyszynce, jak i grasicy, charakteru gruczołów dokrewnych.

Działanie wydzielin właściwych gruczołów dokrewnych jest tak ważne, że wymaga specjalnego omówienia (-» Hormony).

P. Słonimski.

H.

Warszawa, 1903.

Szereg dokładniejszych danych o budowie i czynnościach gruczołów znajdzie Czytelnik w następujących dziełach : Nusbaum:    Zasady anatom ji porównaw

czej T. I—II.

H o y e r : Anatomja porównawcza zwierząt domowych. Kraków 1927. J. Sosnowski: Zasady fizjologji zwierząt ssących. Warszawa 1922. W. Szymonowicz: Podręcznik histologji i anatomji mikroskopowej. Lwów—Poznań 1925. A. Bochenek: Anatomja człowieka (różne wydania) Kraków. A. Beck: Podręcznik fizjologji. Lwów. 1924.

GRUŹLICA. Gruźlica jest cierpieniem najbardziej rozpowszechnionem na świecie, każdy bowiem człowiek dorosły w przeciągu swego życia przechodzi zakażenie gruźlicze, co 7-my zaś umiera na gruźlicę.

Istota gruźlicy.

Gruźlica jest chorobą zaraźliwą i zakaźną. Zaraźliwość jej znana była już najstarożytniejszym ludom kulturalnym, jak Egipcjanom, Persom, Grekom, Rzymianom, były to jednak tylko spostrzeżenia praktyczne, istota zaś choroby długie stulecia pozostawała nieznaną.

Dopiero w połowie XVII wieku dzięki wprowadzeniu, zwłaszcza przez uczonych włoskich, częstszych sekcyj zwłok ludzkich bliżej poznano zmiany zachodzące w płucach suchotników.

Zakaźność zaś gruźlicy udowodniona została zaledwo przed kilkudziesięciu laty, gdy słynny uczony francuski V i 11 e m i n w 1865 r. dokonał doświadczeń z zakażeniem zwierząt ma-terjałem pochodzącym z suchotników, znakomity zaś bakterjolog niemiecki Robert Koch (-» Bakteriologowie) wykrył w r. 1882 bakterję wywołującą gruźlicę ; bakterja ta nosi miano swego wynalazcy : nazywamy ją laseczni-kiem lub prątkiem Kocha,

Badania ostatnich lat stwierdzają, że poza prątkiem Kocha, wykrywanym zapomocą specjalnych metod barwienia i widzialnym pod mikroskopem, istnieją jeszcze t. zw. przesączalne postaci zarazka gruźliczego, będące w związku genetycznym z laseczni-kiem, opisanym przez Kocha.

Zaraźliwość gruźlicy.

Z chwilą poznania istoty gruźlicy łatwiej już było zbadać drogi zakażania się tą chorobą.

Zarazki gruźlicze znajdują się we wszelkich wydzielinach chorych narządów, a więc w gruźlicy płuc — w plwocinie, w gruźlicy jelit — w stolcach, w gruźlicy nerek — w moczu i t. d., największe jednak niebezpieczeństwo przedstawia plwocina człowieka chorego na suchoty. Plwocina ta, wysychając, unosi się z pyłem i zostaje wdychiwana przez otoczenie, poczerń zarazki gruźlicze usadawiają się w drogach oddechowych i zakażają je.

Poza takiem bezpośredniem zakażaniem zapomocą rozpylania przez wydzieloną plwocinę istnieje jeszcze t. zw. kropelkowe zakażenie, powstające wskutek wydzielania przez chorego osobnika drobnych kropelek śluzu przy kaszlu, kichaniu i t. p. ; w kropelkach tych, unoszących się przeciętnie na odległości metra od chorego osobnika, mogą być również zarazki.

Prócz zakażenia oddechowego może być jeszcze zakażenie pokarmowe: polega ono bądźto na połykaniu — zwłaszcza przez dzieci lub nie zachowujące czystości starsze osoby — jedzenia zanieczyszczonego plwociną suchotnika, bądź też na spożywaniu produktów pochodzących od zwierząt chorych na gruźlicę.

Choroba ta bowiem w świecie zwierzęcym jest bardzo rozpowszechniona, zwłaszcza wśród bydła rogatego, w mniejszym stopniu wśród owiec i kóz; chorują również na gruźlicę zwierzęta domowe, jak konie, świnie, koty, psy oraz ptaki domowe. Praktycznie największe niebezpieczeństwo przedstawia mleko nieprzegotowane i przetwory mleczne pochodzące od krów chorych na gruźlicę, czyli perlicę.

Wreszcie możliwe jest jeszcze bezpośrednie zakażenie się od osobnika mającego gruźlicę zewnętrzną, np. skóry (t. zw. wilk lub toczeń).

Jako przenosiciele zarazków gruźliczych mogą być niebezpieczne również muchy, siadające na cząstkach plwociny sucho tniczej.

Zarazki suchotnicze są naogół bardzo odporne na wpływy zewnętrzne — zwłaszcza w stanie suchym — żyją długo, zachowując swą zaraźliwość w ciągu kilku miesięcy; wytrzymałe są one również na chłód i brak światła, mogąc żyć całe tygodnie pod śniegiem przy mrozie nawet znacznym ; zagrzebane w ziemi kawałki chorych płuc wykazywały żywe laseczniki jeszcze po sześciu miesiącach, znajdowano również zjadliwe prątki gruźlicze w wodach kanałowych. Natomiast zarazek gruźliczy jest bardzo nieodporny na działanie słońca i wyższej temperatury, zwłaszcza wilgotnej. Promienie słońca zabijają prątki gruźlicze, zależnie od grubości warstwy plwociny, w ciągu kilku minut do kilku godzin. Para bieżąca zabija je w ciągu kilku minut, gotowanie w ciągu 5—10 minut. Środki odkażające, jak karbol, lyzol i t. d., zabijają zarazek gruźlicy przeciętnie w 12—24 godzin.

Odporność organizmu ludzkiego na gruźlicę.

Wobec ogromnego rozpowszechnienia zarazków gruźliczych ciągle i wszędzie jesteśmy narażeni na zakażanie się niemi i zakażenie takie niewątpliwie następuje bardzo często ; organizm ludzki przygotowany jest jednak do walki z tym wrogiem zewnętrznym i w ogromnej większości przypadków zwalcza go, nie doprowadzając do choroby gruźliczej.

Losy osobnika zależą od ilości wchłoniętych zarazków i od sił odpornościowych organizmu.

Zakażenie małemi ilościami zarazków gruźliczych może być nawet uważane za dobroczynne, gdyż stopniowo uodpornia organizm ludzki. Natomiast w razie zakażenia odrazu większemi ilościami zarazków walka staje się ciężka, występują objawy chorobowe, niezawsze kończące się zwycięstwem.

Zetknięcie się z zarazkami gruźlicze-mi zaczyna się od pierwszych chwil życia dziecka i losy człowieka zależą od tego, ile zarazków wchłonął on w dzieciństwie, a zwłaszcza w pierwszym roku życia.

Czy gruźUca jest dziedziczna.

W związku z tern powstaje kwestja dziedziczności. Dopóki znany był tylko prątek Kocha, wykrycie jego w łożysku matki i u niemowlęcia przychodzącego na świat należało do wyjątkowych rzadkości. Natomiast od chwili wykrycia przesączalnych postaci zarazka gruźliczego znajduje się je bardzo często we krwi z łożyska matki i możliwość bezpośredniego dziedziczenia gruźlicy została w ten sposób udowodniona w szerokich rozmiarach.

Niemowlęta takie czasami giną już w pierwszych miesiącach życia przy objawach ogólnego cherlactwa i niedorozwoju, najczęściej jednak żyją one i dopiero dalsze zetknięcie się z zarazkami zewnętrznemi, a więc zakażenie się bądźto przez drogi oddechowe, bądź pokarmowe, wywołuje u nich objawy chorobowe.

W walce tej wielkie znaczenie ma

mogą

usposobienie wrodzone, tak iż dziedziczenie usposobienia do gruźlicy odgrywa bodaj większą nawet rolę niż dziedziczność bezpośrednia.

W dalszym rozwoju gruźlicy odgrywa bardzo ważną rolę szereg czynników indywidualnych, jak wiek, płeć, rasa, choroby współrzędne i t. d., albo też czynników społecznych, jak stopień zamożności, wpływ mieszkań, zajęcia i t. p.

W jakim okresie życia ludzkiego gruźlica jest najniebezpieczniejsza.

Rola wieku w zapadalności na gruźlicę i śmiertelności z tej choroby jest pierwszorzędną: im młodszy jest organizm ludzki, im mniej odporności zdążył on nabyć, tern większe jest niebezpieczeństwo i dlatego też śmiertelność z gruźlicy w pierwszym roku życia jest największa, odsetek jej w wielkich miastach dochodzi bowiem do 50 °/₀. Po pierwszym roku życia śmiertelność stopniowo spada i pomiędzy piątym a dziesiątym rokiem jest najmniejsza. Po dziesiątym roku zaczyna ona znowu powiększać się i zwłaszcza po piętnastym roku dochodzi do poważnych liczb. Objaśnia się to zarówno we-wnętrznemi przyczynami biologiczne-mi, jak warunkami zewnętrznemi. A więc uodpornienie nabyte w pierwszych miesiącach życia wystarcza zazwyczaj na kilka lat, poczem nieczynne ogniska — zwykle mieszczące się w gruczołach, — mogą obudzić się pod wpływem zmienionych warunków, które następują po wstąpieniu dziecka w wiek szkolny. Systematyczna nauka w lokalach zamkniętych, zmęczenie umysłowe i fizyczne, życie zbiorowe, łatwiejsza możność zapadnięcia na jedną z dziecięcych chorób zakaźnych, wreszcie okres wzmożonego rozwoju młodego ustroju i dojrzewanie jego — powodują nieraz zaostrzenie dawnej sprawy chorobowej, co się przejawia

chudnięciem, niedokrwistością, zmianą nastroju, apatją, mniejszem łaknieniem, wreszcie stanami podgorączkowemu

Stopniowo jednak ustrój dziecięcy przyzwyczaja się do nowych dla siebie warunków, siły obronne biorą górę, następuje ogólny harmoniczny rozwój, śmiertelność z gruźlicy stopniowo się zmniejsza, osiągając korzystniejsze warunki w wieku od dwudziestu pięciu do czterdziestu pięciu lat, t. j. w wieku pełnego rozwoju organizmu ludzkiego. Siły ludzkie słabną jednak z latami, ustrój traci swe zapasy i u schyłku życia — po latach pięćdziesięciu — znów odżyć mogą dawne sprawy gruźlicze, z któreini coraz trudniej jest walczyć. Tern się tłumaczy wyraźne wzmożenie śmiertelności z gruźlicy w wieku podeszłym i t. zw. gruźlica starcza, niemniej niebezpieczna dla życia niż gruźlica dziecięca.

Płeć a zapadalność na gruźlicę.

Na krzywą śmiertelności z gruźlicy wpływa prócz wieku również płeć. Jeżeli w pierwszych latach życia większej różnicy w tym względzie niema między chłopcami a dziewczętami, to już w wieku przedszkolnym i szkolnym zapadalność na gruźlicę i śmiertelność z tej choroby wśród dziewcząt staje się coraz większa. Objaśnia się to dłuższem i chętniejszem przebywaniem chłopców na świeżem powietrzu, a wreszcie przyczynami fizjologiczne-mi, gdyż okres dojrzewania u dziewcząt ciężej przechodzi i więcej skłonności daje do gruźlicy niż u chłopców. Jeszcze większa jest różnica na niekorzyść kobiet w wieku dojrzałym : obowiązki macierzyńskie, ciąża, a zwłaszcza karmienie łatwo obudzić niezupełnie wyleczone cierpienie gruźlicze ; zajęcia domowe, przebywanie w zamkniętem mieszkaniu również niekorzystnie wpływają. Natomiast w starszym wieku śmiertelność z gruźlicy większa jest wśród mężczyzn, dłużej pracujących zarobkowo, niż wśród kobiet.

Zmienione warunki powojenne, większy pęd do sportów i ćwiczeń fizycznych wśród młodzieży obu płci, do pewnego stopnia zaczyna wyrównywać zapadalność ich na gruźlicę, jednocześnie zmniejszając śmiertelność z tej choroby. Również zmiana warunków ekonomicznych i objęcie przez kobiety szeregu zawodów i działów pracy fizycznej i umysłowej narówni z mężczyznami daje obu płciom mniejsze różnice zewnętrzne, korzystne i niekorzystne w kierunku gruźlicy.

Basa a zapadalność na gruźlicę.

Z innych warunków indywidualnych nie bez znaczenia jest rasa: wśród białej rasy gruźlica panuje nagminnie, dając wysoką śmiertelność; murzyni, zwłaszcza w środkowej Afryce, gdzie stopa białych jeszcze nie dotarła, bywają nieraz zupełnie wolni od gruźlicy; natomiast w razie zetknięcia się z tą chorobą wymierają masowo na ostrą gruźlicę o przebiegu gwałtownym, zdarzającym się u nas jedynie wśród nieuodpornionych małych dzieci. W warunkach naszych widzimy też wyraźną różnicę w śmiertelności z gruźlicy wśród chrześcijan i żydów: ci ostatni zapadają nie rzadziej, lecz śmiertelność z gruźlicy jest u nich mniejsza, prawdopodobnie wskutek przystosowania się w ciągu długich wieków do mniej hi-gjenicznych warunków miejskich.

Gruźlica — choroba proletarjatu.

W szerzeniu się gruźlicy wielką rolę odgrywają warunki społeczne. Liczne statystyki na całym świecie stwierdzają, że niedostatek, pociągający za sobą ciasne, przeludnione mieszkanie, złe odżywianie i t. p., niewątpliwie zwiększa śmiertelność z gruźlicy. Tern się tłumaczy określanie gruźlicy jako choroby proletarjatu, choroby mieszkaniowej, choroby głodowej. Nie oznacza to bynajmniej, by na suchoty nie zapadały klasy zamożniejsze, jednakże śmiertelność z tej choroby jest znacznie większa wśród sfer ubogich.

Praca zawodowa a gruźlica.

Wielkie też znaczenie ma zawód chorego. Ci, którzy pracują w kurzu, wdychają odpadki i pył, czyto mineralny, czy zwierzęcy lub roślinny, a więc tokarze, zecerzy, tkacze, kamieniarze, mularze, szewcy, szlifierze, robotnicy tytoniowi — najwięcej zapadają i umierają na gruźlicę.

I odwrotnie, wśród pracowników wiejskich, jak leśników, rybaków, rolników, ogrodników, śmiertelność z tej choroby jest najmniejsza^

Z wolnych zawodów obfite żniwo koszą suchoty wśród nauczycielstwa, zwłaszcza w szkołach ludowych.

Potężny też wpływ na rozwój i przebieg tego cierpienia mają pewne złe przyzwyczajenia, jak palenie tytoniu, alkoholizm i wszelkie nadużycia. Poza tern szereg chorób zakaźnych pogarsza i zaostrza gruźlicę.

Walka z gruźlicą.

Wszystkie te warunki osobnicze i społeczne wpływają na powstanie i przebieg gruźlicy; należy tedy wyciągnąć z nich wnioski, zmierzające do unikania wszelkich szkodliwości, do zapobiegania chorobie, do t. zw. profilaktyki, będącej podstawą nowoczesnej medycyny.

Sam fakt, że gruźlica jest tak powszechną chorobą, że nikogo prawie ona nie omija, a jednak u 80—90°/o ludzi następuje wyleczenie, napawać nas powinien otuchą.

Gruźlica jest chorobą, którą medycyna dzisiejsza umie zwalczyć — niezależnie jednak od tego w bardzo wielu razach spostrzegamy samowyleezenie,

radnia

świadczące o tern, że organizm ludzki posiada w tym kierunku wielkie siły obronne. Nie należy tedy wpadać w pesymizm w ocenie tej choroby.

Lecznictwo suchot w ostatnich dziesiątkach lat zrobiło ogromne postępy, że wspomnę tylko o leczeniu ucisko-wem (zwłaszcza zapomocą znanej powszechnie odmy sztucznej), o leczeniu chemicznem, sanatoryjnem, klimatycz-nem i t. d.

Zapobieganio gruźlicy.

Najważniejszą jednak sprawą w walce z gruźlicą jest zapobieganie chorobie, wchodzące już w zakres walki społecznej z gruźlicą.

Twórcą współczesnej walki z gruźlicą jest prof. Robert Philip z Edynburga, który obmyślił, stworzył i wprowadził w życie t. zw. system edyn-burski.

Ośrodkiem tego systemu jest p o-przeciwgruźlicza, mająca na celu dokładne badanie zgłaszających się do niej pacjentów, stwierdzenie, czy są oni chorzy na gruźlicę i w jakim stopniu; w razie ustalenia gruźlicy i wykrycia w plwocinie prątków Kocha badaniu podlega całe otoczenie chorego; pielęgniarka poradni udaje się do mieszkania chorego i na miejscu udziela wyczerpujących wskazówek higjenicznych ; sam zaś pacjent — zależnie od stopnia choroby — zostaje skierowany bądźto do sanato-rjum, bądź do szpitala, albo też przytułku, po powrocie zaś z zakładu leczniczego znów zostaje pod kierunkiem poradni. Przy poradniach istnieją również koła opieki nad chorymi tej dzielnicy, udzielające pomocy ubogim pacjentom i ich rodzinom.

W Polsce poradnie przeciwgruźlicze w wielu miejscowościach stanowią składową część t. zw. ośrodków zdrowia, łączących jednocześnie szereg innych poradni, jak ocznej, skórnej, przeciwalkoholowej, opieki nad matką i dzieckiem i t. p.

Poradnie istnieją przede wszystkiem w miastach, wysiłki jednak wszystkich organizacyj idą w tym kierunku, aby objąć niemi również obwody wiejskie, gdzie gruźlica szerzy się nieraz niemniej niż w środowiskach miejskich.

Właściwe leczenie gruźlicy.

Dalszemi ogniwami walki z gruźlicą są szpitale ze specjalnemi oddziałami dla piersiowo chorych.

Dla lżejszych przypadków istnieją sanatorja, budowane w miejscowościach górskich, podgórskich, morskich lub też nizinnych leśnych.

Opieka nad dziećmi i młodzieżą.

Specjalny dział walki społecznej z gruźlicą tworzy opieka nad dziećmi i zapobieganie szerzeniu się wśród nich tej choroby, specjalnie niebezpiecznej dla organizmów młodych.

Opieka taka roztacza się już nad matką gruźliczą, oczekującą potomstwa, a następnie nad niemowlęciem od pierwszych chwil jego życia. Jeśli w rodzinie niemowlęcia jest przypadek suchot, zwłaszcza zaś jeśli chora jest matka, robimy dziecku w pierwszych dziesięciu dniach po przyjściu jego na świat szczepienie przeciwgruźlicze. Metoda ta, wprowadzona przez zmarłego niedawno słynnego profesora paryskiego A. Calmette’a z Instytutu Pasteura, jest bardzo prosta (podawanie szczepionki doustnie), zupełnie nieszkodliwa a dająca bardzo dobre wyniki zapobiegawcze.

Dla dzieci w wieku przedszkolnym, zagrożonym gruźlicą dzięki stykaniu się w domu z suchotnikami, istnieją t. zw. prewentorja, zakłady zapobiegawcze, urządzone bardzo często poza miastami i pozwalające dzieciom na spędzanie całego dnia w zdrowych wa-

St. Rudzki.

runkach z dużern uwzględnieniem ćwiczeń fizycznych i higjeny osobistej.

W okresie szkolnym dla dzieci słabszych tworzą się szkoły na otwartem powietrzu, czyto w górach, czyto nad morzem, czy nad jeziorami, bądź też w lasach albo wprost na wsi, zależnie od możliwości i warunków każdego kraju.

Poza specjalnemi szkołami we wszystkich innych również zwraca się teraz wielką uwagę na rozwój fizyczny młodzieży, na danie jej możności korzystania ze sportów, zwłaszcza najzdrowszych zimowych, w lecie zaś tworzy się kolonje letnie, półkolonje, obozy nad morzem lub w miejscowościach podgórskich i t. p.

Walce z gruźlicą wśród młodzieży poświęcone są również specjalne stowarzyszenia, u nas wielce zasłużona na tem polu Liga Szkolna Przeciwgruźlicza. Wśród starszej młodzieży akademickiej walka z gruźlicą stanowi również poważny dział akcji społecznej wszędzie, a w tem i u nas w Polsce.

Cała ta walka społeczna z gruźlicą, prowadzona planowo i systematycznie, daje niewątpliwie znakomite wyniki, czego dowodem jest, że w krajach przodujących w tej dziedzinie, jak w Stanach Zjedn. A. P., a w Europie w Angl j i iw Danji śmiertelność z gruźlicy w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat spadła kilkakrotnie, tak, iż gdyby spadek ten trwał dalej w tem samem tempie, gruźlica jako plaga społeczna w krajach tych przestałaby istnieć już w najbliższych latach, za życia obecnego pokolenia.

Walka z gruźlicą w Polsce, prowadzona z wielkim nakładem sił i energji przez państwo, rząd, samorządy, ubezpie-czalnie społeczne i stowarzyszenia, jednoczące się w Polskim Związku Przeciwgruźliczym, rozwija się pomyślnie i pozwala młodym naszym pokoleniom jasno patrzeć w przyszłość.

GRZYBY. (Tabl. 91—95). Jeszcze na pocz. XVIII w. botanik francuski V aillant powiedział w swej mowie wygłoszonej na posiedzeniu naukowem, że grzyby są to stwory djabelskie, które psują ogólną harmonję przyrody. Nazwał je kwiatami bez kwiatów (fleurs sans fleurs), przeklętem pokoleniem (race mcmdite), stworzonem chyba tylko poto, by sprawiać kłopot wybitnym badaczom, a doprowadzać do rozpaczy młodych botaników.

Dziś nauka o grzybach (m i k o 1 o-g j a : /uvxoç, czyt. mykos — grzyb ; Aóyoę czyt. logos — nauka) jest obszerną dziedziną wiedzy przyrodniczej, z której można zaczerpnąć niejeden przykład dla ogólnej charakterystyki życia organicznego na kuli ziemskiej.

Współżycie grzybów z innemi organizmami.

Najciekawszem zagadnieniem w biolog j i grzybów jest współżycie ich z innemi organizmami ze świata roślin lub zwierząt. Współżycie to w większości wypadków jest dalekie od idealnej wymiany usług wzajemnych, prawie zawsze bowiem jeden ze współżyjących organizmów staje się pasorzytem drugiego, a przynajmniej degraduje go na stopień niewolnika.

Wiemy, że grzyby, jako organizmy bezzieleniowe, niezdolne do samodzielnej syntezy białka, muszą korzystać do swego odżywiania z martwej lub żywej substancji organicznej. Wstępując w ścisły kontakt z roślinami lub zwierzętami, grzyby przeważnie wyzyskują te organizmy, stając się ich pasorzytami. To też znamy liczne choroby roślin i zwierząt powodowane przez grzyby. Niekiedy jednak grzyby są ofiarami współżyjących z niemi organizmów, co obserwujemy u niektórych form, tworzących opilśnie (mykorrhiza) na korzeniach roślin. Najrzadziej spotykamy się ze zjawiskiem usług wzajemnych pomiędzy grzybami i ich symbiontami.

Te różne rodzaje współżycia zilustrujemy na przykładach.

Grzyby—pasorzyty.

Na borówce brusznicy (Vaccinium vitis idaea) pasorzytuje rdza (Pucci-niastrum Goeppertianum), która deformuje pędy brusznicy, tworząc skupienia zgrubiałych, ściśle przylegających do siebie gałązek, czyli t. zw. czarcie miotły. Rdza żyje w pędach i korzeniach rośliny żywicielskiej i co parę lat ujawnia swoją obecność przez deformację nowych pędów. Borówki jednak ten grzyb nie zabija. Jest to symbioza korzystna dla rdzy, a bezużyteczna, a nawet szkodliwa dla żywiciela, bo opanowane przez rdzę pędy nie wydają owoców. Przykładów podobnego współżycia rdzy z roślinami możnaby sporo przytoczyć.

Bardzo ciekawą grupę grzybów, współżyjących z owadami, stanowią owadorosty (Laboulbeniales). Osiedlają się one na pancerzu chitynowym różnych owadów, przeważnie chrząszczy; żywicieli swych nie niszczą i żyją na nich tak długo, jak długo żyją owady. Jest to przykład symbiozy nieszkodliwej albo bardzo mało szkodliwej dla owada i pożytecznej dla grzyba.

Mutualizm.

Wzajemne usługi (mutualizm) symbiontów zilustrujemy na przykładzie opilśni na wrzosie (Calluna vulgaris). Nasiona wrzosu mogą kiełkować bez opilśni, jednak młode roślinki nie wytworzą korzeni, jeżeli nie zostaną zarażone grzybem. Grzyb nie poprzestaje na wytworzeniu opilśni w korzeniach wrzosu, lecz opanowuje całą roślinę z pędami i liśćmi, wcale jej nie szkodząc. Mamy tu więc wyraźny mutualizm: roślina dostarcza pożywienia pasorzytowi, pasorzyt zaś pomaga jej w tworzeniu korzeni i nawet zaopatruje ją w azot, ponieważ zdolny jest do pobierania go z powietrza.

Mutualistycznem zjawiskiem są też opilśnie zewnętrzne, współżyjące z korzeniami drzew leśnych. Są to opilśnie w większości wypadków wytwarzane przez grzyby kapeluszowe — jadalne i trujące. Tak np. z korzeniami sosny współżyje opilśnia muchomora (Arna-nita muscaria), która może też współżyć z korzeniami brzozy. Rydz (Lada-rius deliciosus) współżyje z korzeniami świerka i sosny górskiej, a borowik (Boletus edulis) — z korzeniami sosny oraz drzew liściastych. Opilśnie są nieodzowne dla drzew rosnących na glebach próchnicznych, dostarczają im bowiem azotu i substancyj mineralnych, korzystając wzamian z węglowodanów oraz wydalin korzeni (między innemi z t. zw. fosfatydów).

Saprofity.

Najobszerniejszą grupę grzybów stanowią te, które odżywiają się obumar-łemi tkankami roślinnemi i zwierzęce-mi. Są to t. zw. saprofity. W gospodarce przyrody odgrywają one ogromną rolę, zapobiegając nagromadzaniu się martwej substancji organicznej. Olbrzymia arm ja tych grzybów pracuje np. w lesie, rozkładając tkanki obumarłych części roślin.

Saprofity jednak nie stanowią grupy zamkniętej, przystosowanej tylko do życia na martwych podłożach organicznych, bo w sprzyjających warunkach wiele z pośród nich staje się paso-rzytami okolicznościowemi.

Saprofityzm, pasorzytnictwo, symbioza są to różnorodne sposoby bytowania grzybów, pozwalające im na przystosowanie się do najrozmaitszych środowisk.

To też można rzec śmiało, że grzyby występują wszędzie i na wszystkiem.

szukaj w tomie piątym!

ki do krzesania ognia, stosowana była jako środek do tamowania krwi ; purchawki olbrzymiej (Lycoperdon bovista) używano przeciw chorobom nerek, astmie i t. p.

Człowiek i grzyby.

Wiele grzybów towarzyszy człowiekowi w jego życiu codziennem. W każ-dem mieszkaniu, choćby najhigjenicz-niej urządzonem, znajdujemy zawsze zarodniki pleśni (Pénicillium, Rhizopus i inn.), które w razie niedopatrzenia zarażają produkty spożywcze, mogą niszczyć książki, wyroby skórzane i t. p. W wyjątkowych wypadkach powodują nawet uszkodzenie przyrządów optycznych i elektrotechnicznych.

W budynkach, w studniach, w składach drzewa, w kopalniach węgla występują grzyby, które uszkadzają materjał drzewny, a które sam człowiek rozwleka po świecie.

Człowiek też pośredniczy w rozpowszechnianiu się po całej kuli ziemskiej grzybów pasorzytniczych występujących na roślinach uprawnych. Przykładem może być Australja, gdzie ⁸/₄ paso-rzytów roślin uprawnych zostało zawleczone z innych części świata na importowanych roślinach.

Istnieją też dosyć liczne grzyby z pośród pleśni i drożdży (Hyphomycetes, Dermophyta, Saccharomycetes), które mogą wywoływać najrozmaitsze schorzenia organizmu ludzkiego, np. choroby płuc, skóry, paznokci i in. Schorzenia te występują przeważnie u ludzi zaniedbujących najelementarniejsze wskazania higjeniczne.

Jeżeli chodzi o użyteczność grzybów, to posiadają one czasami wartość leczniczą. Już starożytnym Grekom znane były właściwości lecznicze huby lekarskiej (Fomes officinalis), paso-rzytującej na pniacli modrzewia. I dziś jeszcze figuruje tą huba, już raczej jako curiosum, w kodeksach aptecznych niektórych państw europejskich.

Używano też i innych hub jako leków. Np. huba pospolita (Fomes fomenłarius), z której i dziś robią hub-

Grzyby jadalne.

Przejdźmy teraz do grzybów jadalnych. Wiadomo, że starożytni Grecy i Rzymianie byli wielkimi amatorami trufli i innych grzybów ziemnych, które nazywali tuber. Najbardziej jednak cenionym grzybem była u Rzymian bedłka cesarska (Amanita caesarea), i dziś uważana za jeden z najprzedniejszych grzybów jadalnych. Ten smaczny krewniak trującego muchomora (Ama-niła muscaria) rośnie na południu Europy, na Kaukazie i w Himalajach. Ciekawe, że Platon nawet filozofom zalecał spożywanie grzybów.

Współczesne narody różnie ustosunkowują się do grzybów jadalnych. W Europie najbardziej lubią je Francuzi (może też dlatego, że są zagorzałymi „mikof agami“, posiadają wielu wybitnych mikologów, znawców flory grzybów wyższych).

Grzyby trujące.

Jeżeli chodzi o grzyby trujące, to o ich zgubnem działaniu wiedziano już w starożytności. Zachowało się np. podanie, że żona i dzieci wielkiego tragika greckiego Eurypidesa otruły się grzybami. W starożytności, a nawet w wiekach średnich, skrytobójcy używali grzybów jako trucizny.

W czasach obecnych zdarzają się też śmiertelne zatrucia całych rodzin; dzieje się to skutkiem lekkomyślnego spożywania grzybów bez żadnego wyboru. Trzeba zaznaczyć, że na mniej więcej 300 gatunków grzybów jadalnych przypada w Europie środkowej (i w Polsce) około 30 gatunków trujących lub szkodliwych dla zdrowia. Najbardziej niebezpiecznym grzybem, bo powodującym

hi).

śmiertelne zatrucie, jest bedłka sromot-nikowa (Amanita phalloïdes), która w swej odmianie białej ma pewne podobieństwo do pieczarki. Jako najsilniejsza trucizna działa tu związek chemiczny fallina o własnościach bardziej trujących niż muskaryna, występująca w muchomorze; 0,03 g falliny stanowi już dawkę śmiertelną dla człowieka. Trucizna ta powoduje hemolizę (rozpuszczenie czerwonych ciałek krwi), degenerację nerek i wątroby, paraliż ośrodków ruchowych i t. p. Pierwsze objawy zatrucia pojawiają się dopiero w dwanaście, a nawet trzydzieści godzin po spożyciu bedłki sromotnikowej. W 1—2 dni później następuje śmierć.

świat zwierzęcy a grzyby.

Zwierzęta, podobnie jak ludzie, podlegają schorzeniom powodowanym przez grzyby.

Nawet zwierzęta morskie, jak np, głowonogi, posiadają pasorzyty z pośród grzybów, które osiedlają się w ich nerkach.

Szczególnie wielu wrogów wśród grzybów mają owady. Grzyby wywołują wśród nich prawdziwe epidemje, zwłaszcza wśród owadów szkodliwych, występujących masowo, co sprzyja szybkiemu szerzeniu się zarazy. Epidemje na owadach szkodzących roślinom uprawnym i drzewom leśnym powodują owadomorki (Entomophthora-ceae), maczużniki (Cordyceps) i inne. Grzybów pasorzytujących na owadach starano się używać do walki z temi owadami. Wymagają one jednak dla wywołania epidemji wśród owadów określonych warunków wilgotności i temperatury, których nie możemy sztucznie stworzyć w przyrodzie.

Podobnie jak ludzie, niektóre zwierzęta chętnie odżywiają się grzybami, zwłaszcza zwierzęta leśne (z wyjątkiem drapieżników). Tak np. wiewiórki nie-tylko zjadają świeże grzyby, lecz — według obserwaeyj poczynionych w Kanadzie — zgromadzają zapasy grzybów na zimę. Wiewiórki chętnie też żywią się gałązkami sosen porażonych przez rdzę (Peridermium pini, Peridermium stro-

Bardzo ciekawym jest fakt uprawiania grzybów przez mrówki i termity. Tak np. mrówki brazylijskie z rodzaju Atta hodują w swych podziemnych mrowiskach grzyb kapeluszowy (Rogîtes gangylophora), dając mu jako podłoże rozdrobnione liście, które pod działaniem grzyba przetwarzają się w gąbczastą masę, przetkaną nićmi grzybni. Powstaje więc t. zw. ogród grzybny, który jest umieszczony zwykle w środku mrowiska. Służy on za jedyne pożywienie mrówkom, które oń dbają i wciąż uzupełniają zapasy przeżutych liści dla unawożenia „ogrodu“. Jedyna różnica pomiędzy zabiegami ogrodnika uprawiającego pieczarki a zabiegami mrówek polega na tern, że ogrodnik stara się wyhodować jak najlepsze kapelusze pieczarek, mrówrki zaś utrzymują' grzyb w stanie grzybni wegetatywnej, nie dopuszczając do wytwarzania owocników przez stosowanie nadmiernego nawożenia i inne zabiegi. Królowa, wydostająca się z mrowiska dla założenia nowej kolonji, zawsze zabiera ze sobą trochę tej grzybni, którą w nowem mrowisku użyźnia swemi odchodami do czasu, aż specjalne mrówki zgromadzą zapasy przeżutych liści jako nawóz pod nowy sad grzybny. Ciekawe jest to, że grzyb ten poza mrowiskiem nigdzie nie występuje, mamy tu więc zjawisko luźnej symbiozy.

świat roślinny a grzyby.

Grzyby, jak już wiemy, mogą być pasorzytami świata roślinnego. Występują one w tym charakterze nawet na glonach morskich. Grzyby mogą też pa-sorzytować jedne na drugich. W rolnictwie pewne dodatnie znaczenie ma zjawisko polegające na tem, że jeden grzyb niszczy inny, który występuje jako pasorzyt na roślinach uprawnych (np. grzyb Darluca filum poraża rdze zbóż i innych roślin). Gorzej jest natomiast, gdy wystąpi na hodowanych przez nas pieczarkach i w znacznym stopniu obniży ich produkcję. Takiemi pasorzytami są Mycogone perniciosa, lub M. rosea, występujące na pieczarkach i innych grzybach kapeluszowych.

Reasumując stosunek grzybów do świata roślinnego, musimy podkreślić, że organizmy te stanowią nieodłączny składnik zespołów leśnych. Wraz z niszczeniem lasów i związaną z tem zmianą warunków glebowych znikają szeregi gatunków grzybów. W sztucznie hodowanym lesie nie znajdziemy wielu gatunków występujących w puszczy leśnej, grzyby bowiem kapeluszowe, współżyjące z korzeniami drzew, nie są przygodnymi członkami zespołów leśnych.

Podłoża nieorganiczne i grzyby.

Grzyby stanowią prastarą grupę organizmów roślinnych. Znaleziono je bowiem w czerwonym piaskowcu dewoń-skim, który jest pochodzenia pustynnego. I dziś są gatunki, które rosną na piaskach pustyń i wydm oraz na glebach solankowych, np. Montagnites Candollei, Corpinus dunarum. Zwykle, nawet w warunkach pustynnych, znajdzie się trochę resztek organicznych, które starczą dla rozwoju grzybów, nadających niekiedy specjalne piętno krajobrazowi.

Na podłożu skalnem rosną głównie symbionty grzybów i glonów, tak zw. porosty, następnie mchy, a zrzadka tylko można spotkać na skałach grzyby, które osiedlają się tu zwykle na próchnicy, powstałej na skutek działalności tamtych organizmów — pionierów życia na skalnem podłożu. Nawet na kamykach wulkanicznych (lapilli) wyrzuconych z Etny występuje grzyb Riccoa aetnensis (bardzo drobny, bo mierzący zaledwie 1—2 mm). Mikolog polski B. Namysłowski znalazł nawet w nasyconej solance w Wieliczce grzyb, który nazwał Oospora salina.

W przestworzach powietrznych mogą się znajdować tylko zarodniki grzybów, które przez prądy powietrza są przenoszone na dalekie przestrzenie. Przy badaniach nad czystością powietrza, przeprowadzonych zapomocą samolotów, znaleziono zarodniki rdzy zbożowej na wysokości ponad 5.000 metrów nad poziomem morza, a na pewno mogą się one znajdować jeszcze wyżej.

Znamy obecnie przeszło 90.000 gatunków grzybów, (w tem 75°/₀ mikroskopowo małych), a liczba ta nie wyczerpuje badań systematycznych nad grzybami, gdyż są jeszcze na kuli ziemskiej duże obszary, gdzie nikt dotąd nie przeprowadzał studjów mikologicznych.

W. Siemaszko.

GWARY. Właściwości gwarowe znamy wszyscy: w tramwaju warszawskim czasem i konduktor wyjaśni, z której strony się jakaś poprzeczna ulica zacina (nie zacina ani zacyna, ale zacina, z ci takiem samem, jak np. w niemieckiem Ziege), a z której końci; w krakowskim czy poznańskim ona się nie zacina, ale zaczyno. Te dwie cechy : t. zw. „mazurzenie“, t. j. wymowa literackich cz, sz, ż (nie rz) jak c, s, z, i t. zw. d „pochylone“, t. j. bliskie lub równe o, — to najbardziej w całej Polsce znane objawy wymowy chłopskiej, wdejskiej, wcale jednak nieobce także niższej ludności miejskiej, zwłaszcza robotniczej. To też spotyka się je masowo w literackich czy teatralnych naśladowani ach języka ludowego. Wystarczy, że aktor powie o cor-nych, biołych i cerwonych krowach, a już się wie, że przedstawia on osobę z „ludu“.

Prawidłowość gwary.

Ale jak się tylko wyjdzie poza to grube stwierdzenie, zaraz się zaczynają nieporozumienia i wątpliwości. Za wybitnym pisarzem dramatycznym powtarzają aktorzy o storej poksywionej bobie, choć się tak nigdzie w Polsce nie mówi : bo wcale niekażde a można po ludowemu zastąpić przez o, a z tego, że my wymawiamy rz jak ż lub sz, nie wynika, by chłop mówiący żyto i psenica mówił też zepa — przeciwnie, rzepę zostawia on bez zmiany. Wynika z tego już jedno: że mowa ludowa wcale nie jest jakiemś bezładnem zepsuciem języka literackiego, ale że i w niej panują jakieś prawidła, czyli że i ona ma swoją „gramatykę“. Jak w języku literackim „źle“ jest poselać zamiast posyłać, jak można jeszcze powiedzieć chlib, ale żadną miarą chliba, tak w ludowym nie można mówić stora motka zam. staro matka.

Granice cech gwarowych.

Powtóre, „mazurzy“ lud na całem Mazowszu i w całej Małopolsce (prócz jej wschodnich krańców: nad średnim Sanem i górnym Wieprzem), ale nie mazurzy w Wielkopolsce ani na Pomorzu; „pochylone“ â typowe jest dla większości Polski, ale jednak nieznane w wielu okolicach dalszego Mazowsza i niektórych ' Pomorza (Lubawskie i lewy brzeg dolnej Wisły, zwany Kocie-wiem). Czyli, niewszystkie cechy gwarowe wspólne są ludowi całej Polski — ba, o taką cechę dośćby było trudno. Najprędzej jeszcze możnaby za powszechne ludowe uznać t. zw. „pochylone“ ć, t. j. wymowę w niektórych razach pisanego e jak i lub y, np. syr, śnig lub śniyg ; ale i tu mamy z jednej strony Łowickie, którego rdzennie chłopska ludność nietylko nie mówi syr, śnig, świca, rzyka, ale nawet zam. i, y ma czasem e, np. w sieła, kobeła, robieli, — z drugiej strony wiemy przecie dobrze, że to ć wcale nie musi być ludowe, że i u osób z najkulturalniej szej sfery trafia się jeszcze wymowa chlib, świca, tyż..., w czem nic dziwnego, skoro jeszcze przed półwiekiem drukowało się : nie zabieraj téj świecy. A jeśli się cofniemy nie o pięćdziesiąt, ale o dwieście lat, to zobaczymy, że wtedy drukowano np. : Ze skrzydeł choć bdiecznych Ptaków, Fenixâ y Gryfa, pożyczywszy piorą, na iednorożca rogu zaostrzę go albo przytępię, czyli że ówczesna książka miała dwa a (tylko że właśnie litera â oznaczała naszą głoskę a, a litera a głoskę d „pochylone“), natomiast bardzo często nie miała ó. Tu więc chwytamy inny fakt : oto n i e-które cechy, dziś gwarowe, niegdyś były normalnemili-terackiemi. — A nietylko w gło-skowrii tak jest. W całej wschodniej połowie t. zw. etnograficznej Polski nieraz się słyszy formy 1. osoby 1. mnogiej na -wa, np. robiwa, niesiewa, jeszcze częściej w rozkaźniku : pódźwa! bierz-wa! I to bywało dawniej, nawet w poezji — ale u Kochanowskiego jego do-wiewa sie czy zmiękczywa miały wyraźne znaczenie liczby podwójnej, czego resztki dziś spotyka się jeszcze tylko czasem w Sandomierskiem i Lubelskiem.

Wartość naukowa i artystyczna.

Tak więc dzisiejsze cechy gwarowe w dwie główne możnaby ująć grupy. Albo są to dawne cechy także piśmiennego języka, tylko że później wyszłe w nim z użycia, czyli t. zw. archaizmy, np. â, albo też cechy takie, co nigdy nie weszły do języka literackiego, ale też nigdy nie były powszechne, czyli t. zw. prowincjonalizmy, np. mazurzenie. Z punktu widzenia dzisiejszego gwarowe są jedne i drugie, ale z perspektywy historycznej za właściwe, regjonalne dialektyzmy uznamy tylko drugie. — Ale tu się nasuwa inna wątpliwość : skoro wymowa siececie żyto jest regjo-nalnym dialektyzmem małopolsko-ma-zowieckim, a wymowa seczece żęto re-gjonalnym dialektyzmem kaszubskim, to wymowa sieczecie żyto jest takimże dialektyzmem wielkopolskim. Tak, oczywiście, z tern tylko zastrzeżeniem, że tak było niegdyś, przed wyrobieniem się języka ogólnopolskiego, czyli dialektu kulturalnego, z którego potem powstał pisany język literacki. Ale z chwilą, gdy ten język powstał — w Polsce z narzecza wielkopolskiego, choć nie bez pewnych wpływów małopolskich, wschod-niokresowych, nawet mazowieckich, tylko nie pomorskich i śląskich —, to stał się czemś samodzielnem, swojemj nieraz idącem drogami, a przez to odciął się od mowy ludowej, którą zaczęto uważać za gorszą i ochrzczono lekceważącą nazwą „narzecza“ albo „gwary“. Rehabilitację mowy ludowej podjął dopiero romantyzm, ale raczej w teorji niż w praktyce. Niewiele jej też pomógł demokra-tyzm XIX wieku, bo przez szerzenie umiejętności czytania bardzo rozszerzył u ludu znajomość języka literackiego, tak że jakichś gwar „czystych“, t. j. nie mieszanych z językiem literackim, właściwie już dziś niema. Fakt to zupełnie naturalny i niema co żałować przeszłości. Z drugiej jednak strony dopiero w drugiej połowie minionego wieku uświadomiono sobie, że język literacki jest tylko cząstką całości językowej, że w narzeczach jest olbrzymia moc mater jału, o ogromnej wartości. Pierwsza nauka zrozumiała, że tylko na podstawie gwar można naprawdę poznać dzieje języka literackiego; to też dialekto-logja polska rozwija się już dawno i bez niej niema polskiego lingwisty. Na końcu dopiero odczuła artystyczną wartość

gwar literatura. Najwyżej stanął pod tym względem Tetmajer ze swem „Skal-nem Podhalem“, ale nie on jeden: Dygasiński, Witkiewicz, Orkan, Zegadłowicz — to też prawdziwi w tym mate-rjale artyści (mniej prawdziwy jest Reymont) ; bardzo silnie, choć raczej pośrednio, posługiwał się gwarą Żeromski. Ciekawe, że wszyscy oni czerpali z gwar małopolskich ; liczne są też próby śląskie; z kaszubskich najważniejszą pozostaje „epopeja“ Derdowskiego „O panu Czorlińścim“.

Rozmaitość gwar polskich.

Ilość właściwości gwarowych jest wprost nieskończona, bo niemal każda zasada, czasem najdrobniejszy szczegół języka literackiego może w tej czy innej okolicy wykazywać jakieś odstępstwo. Weźmy poza omówionemi po parę przykładów z różnych działów.

W głoskowni cały południowy zachód Polski zmienia e przed ł (t. j. u) w o, przez co powstają nietylko dopuszczone już do języka literackiego kozioł i osioł, ale też orzoł, połny, wołna... Dalsze Mazowsze znamionuje wymowa jeb ko, je-goda, jestrząb..., choć nawet tam zostają bez zmiany jama i jasny, gdy znów jerzmo (lub jérzmo) sięga o wiele dalej na pd.-zachód. Najdziwniejsze dziwy wykazują samogłoski nosowe: nosowe ą (nie q) takie jak we franc, penser ma zamiast ę bodaj połowa Polski, a więc znane z pod samiutkiej Warszawy ząby, piąta, gąsty, jązyk, ja widzą krową — czego zupełnie, nawet w resztkach, nie posiada ze starych dialektów chyba tylko właściwa Wielkopolska; ale ząby i piąty zmieniają się na zamby i pianty, a końcowa nosowość ginie, przez co powstaje ja widza krowa, gdzieindziej zaś ja widzau kroway i gausty, to znów gaj si lub géjsi, jéjzyk i wojski, wiójzać (wiązać) ; no a cała północna Małopolska, prawie od rogatek Krakowa niemal

Słownik gwarowy.

po Radom (a więc głównie Kieleckie) nie ma tych tak znamiennych głosek wcale, mówi : ręka, gęba, jeżyk, pamie-

A cóż dopiero słownik gwarowy! Jeżąc i moka, loka, wiozać (właściwie ma- go obfitość bodajże przewyższa obfitość

ka, taka)...

przeciwny znaczeniem przy-

literackiego — oczywiście nie w zakre-Ze spółgłosek znana jest północna sie nauki ¹ techniki; nadto geograficz-wymowa miękkich wargowych jako pja- nie Jest on niemniej zróżnicowany niż sek, kobjéta, w jara, " Kurpj, goląbj, formy gramatyczne. Dotyczy to także pawj, z czego dalej psiàsek, psiwo, kob- wyrazów i pojęć znanych wszędzie: tak ziéta, wziara, Kurpś, a nawet ziara, nP- zamiast płytki (pierwotnie: co się zino, paź (paw), scaź (szczaw), wcale da przepłynąć) mówi się w Wielkopol-nietylko kurpiowskie, bo znane też sze- sce miałki (pierw. : mający miałkie dno, roko na pruskiem Mazowszu, na War- Por- mielizna), a na Kaszubach snâdki mji, a nawet na północnych Kaszubach ; (pierw. : łatwy do przejścia, por. snad-w związku z tern północne mniasto, me) mniód, mnila (trafiające się i u inteli- miotnik tylko w zachodniej Wielkopol-gentów), a nawet niasto, niód, kanień. sce ma odmienną formę: dęboki; w wie-Literackie grupy śr-, źr- występują lu okolicach nieznany jest ludowi wy-w północnej Małopolsce w postaci prze- ?az skroń, skronie, mówi się: spania, stawionej, jest tam rśoda, rźódło, rźebie śpiki^ (por. niem. Schläfe), puisa..., aż i w związku z tern sporźi, dorźeć (spój- na Kaszubach wypływa on znów w tam-rzy, dojrzeć) ; na Śląsku i Kaszubach tejszej postaci skarnia, ale w znaczeniu panują strzoda, zdrzódło, gdzieindziej policzka, bo nasze skronie zwą się tam chrzoda lub szoda, żódło, i t. p.    słuchy ; nasz kaszel — to na Śląsku

Ze słowotwórstwa wspomnimy o wiel-kopolskiem i pomorskiem -ity, np. wod-nity, górzyty, skąd i nazwa licznych wsi Ostrowitych, jakby ostrowistych (obfitujących w ostrowy = wyspy) ; o mazowieckim braku zdrobnień na -ę, wskutek czego niema tam cieląt ani szczeniąt, same tylko cielaki, źrebaki, nawet dziéwcâki.

Z konjugacji wspomnijmy o Śląskiem archaicznem -ch w 1. osobie trybu warunkowego i czasu przeszłego: robił-bych, woziłech, co na małopolskiem Podkarpaciu brzmi byłek, a w znanej piosnce :

tańcowałbyk, kiebyk móg, kiebyk ni miał krziwyk nóg ;

resztka tego archaizmu w trybie warunkowym na drugim końcu Polski, na zachodniej Warmji: kiebych móg, to-bych zrobziuy. I t. d. bez końca.

i w południowej Małopolsce krzypota; małopolska jest złocista wilga, zwana na bliższem Mazowszu wywielga, na północnym Śląsku i w Sieradzkiem bo-guwola, ale dziś od całej północy szerzy się nowa nazwa zofija; nawet powszechnie znany kogut niewszędzie ma tę nazwę: gdy ją na zachodniem Mazowszu przejmowano na miejsce dawnego kura, to go przekręcono na kobu-ta; ten kur, ew. kur as, dotąd panuje na całem Pomorzu, w Wielkopolsce kokot, w górach słowacki kohót. — Tern bardziej dotyczy to tworów rąk ludzkich, niewszędzie przecie jednakich : małopolska kalenica i wielkopolska ka-lonka nazwane są od umacniania grzbietu dachu chałupy kałem, t. j. rozrobioną gliniastą ziemią, na której się puszcza perz — na piaszczystem i niegdyś lesistem Mazowszu ten sam drew-nianemi koźlinami umocniony grzbiet zwie się stropem (któryto wyraz język

•Królewiec

:■

M-ocłaus

Gwary:

! shsA/e

O. — Olsztyn,

T. — Tuchola, Wł. — Włocławek, stwa.

Stg. — Starogard, ..... granice pań-

literacki zna jako powałę lub sklepienie), a jeszcze indziej zwą go warstem, siodłem, grzebieniem...; albo takie drobne, ale niezbędne przy oraniu narzędzie, jak kij do oczyszczania pługa z ziemi, to w całej Małopolsce (z Kie-leckiem i Lubelskiem) styk, lub archaicznie j istyk, ale na Mazowszu, Kujawach, Warmj i zwie się on kozica, tak samo więc jak małopolskie biczysko.

Ugrupowanie gwar.

Chcąc w ten chaos, oczywiście pozorny, wprowadzić jakiś ład, najlepiej się oprzeć na właściwościach dających się ująć w system, lepiej więc na gramatyce niż na słowniku, a w gramatyce najlepiej na najściślejszym jej dziale, głoskowni, wybierając przytem właściwości stare i jednolicie zajmujące rozległe obszary. — Za takie mogą nam posłużyć: 1) stosunki między s z c dz z jednej, a sz ż cz dż i ś ź ć dź z drugiej strony, 2) międzywyrazowe stosunki co do dźwięczności spółgłosek, 3) zachowanie się końcowego -ch. W ten sposób otrzymamy na pierwotnie polskim obszarze 5 językowych prowincyj, mianowicie: 1) Wielkopolska (wraz z rdzennie do niej należącem Kaliskiem, a też z Kujawami i ziemią Chełmińską) rozróżnia s z c dz tak od sz ż cz dż jak od ś ź ć dź — mówi koza, żyto, ziemia ; zmienia końcowe bezdźwięczne przed samogłoskami i półotwartemi na dźwięczne, np. chłob idzie, brad ojca, jag nowy; zachowuje -ch. — 2) Pomorze właściwe, t. j. tylko leżące na lewym brzegu Wisły, mówi nietylko chłop idzie, brat ojca, jak nowy, ale też grzyp rośnie, rót ojca, wós jego-, zachowuje -ch ; południowa jego część, t. zw. Bory Tucholskie i Kociewie, ma spółgłoski s sz ś, jak Wielkopolska, ale północna, Kaszuby, nie ma zupełnie ś ź ć dź, zastępując je przez s z c dz (sano, zemja, przëdzece — przędziecie). — 3) Mazowsze wymawia brat ojca i rot ojca bezdźwięcznie, jak Pomorze, zachowuje -ch, ale mazurzy. — 4) Małopolska też mazurzy, między wy razową wymowę ma dźwięczną, jak Wielkopolska, ale sama jedna tylko nie zna końcowego -ch ; wymowa grok, do nik, na górak do dziś panuje na całem południu (koło Nowego Targu i na Spiszu brzuf, na góraf ), ale w resztkach trzyma się jeszcze nawet w Sieradzkiem (z Ostrze-szowskiem) i na północnym stoku gór Świętokrzyskich, niema jej tylko w Lubelskiem, które silnie uległo wpływom mazowieckim. — 5) Śląsk najbliższy byłby Małopolsce, ale — prócz pierwotnie małopolskich okolic Pszczyny i Bytomia, gdzie się do dziś mówi byłek i na nogak — zachowuje -ch, a południowa jego część (Cieszyńskie, Rybnickie i Raciborskie) nie mazurzy; jest to prowincja najmniej jednolita, wahająca się między Małopolską a Wielkopolską.

W obrębie tego podziału wiele cech łączy Wielkopolskę, Śląsk i Małopolskę w jedną całość, możnaby rzec, pierwot-

Gwary:

Dm*»**

\widho-I -pMie

pm

\maztMfdriv

.....

Ryc. 114. Gwary zachodniej Polski. Kreski przerysowane oznaczają wpływ oznaczonego niemi dialektu na dialekt oznaczony zacieniowaniem ciągiem. B. — Bytom, Ch. — Chełmno, Ma. — Malbork, Mi. — Miechów, Lu. — Lublin, Ło. — Łomża, R. — Racibórz,

o, ale noto nie źi,

V,

Śląsk :

(z pod Raciborza) żymy gąsto rei na gumnie i bydziymy młócić.

cić.

Mazowsze :

(z pod Łomży)

Kaszuby :

(z pod Pucka)

ną Polskę, gdy Mazowsze i Pomorze, zwłaszcza jego najarchaiczniejsza część, Kaszuby, więcej mają cech odrębnych. Mazowsze, np. ma bardzo starą resztkę w traktowaniu wyrazów wełna i pełł, zmełty, które tam nieraz brzmią wiołna, piołł, zmiotły, a także dość odrębny słownik. Kaszuby mają odmienny akcent wyrazowy, swoiste dźwięki, jak rodzaj tylnego ë, np. rëba obok rybka, Żedze (Żydzi) obok Żyd, grupę ar odpowiadającą w reszcie Polski grupie ro, np. skarnia, Karwia (Krowia), Starogard (Starogród), warna (wrona), ale wszystkie te kaszubskie odrębności idą w tym samym kierunku, co ogólny rozwój całej polszczyzny, w jej obrębie to ostatnia resztka daleko niegdyś na zachód sięgającego szczepu Pomorzan.

Próbki gwarowe.

Do unaocznienia głównych w Polsce różnic gwarowych najlepiej posłuży podanie tego samego zdania w 5-u omówionych właśnie odmianach. W formie kaszubskiej oznacza miejsce akcentu, ë swoiste tylne e; to sowę a, y — ale z + i.

Wielkopolska: puewiycta słryjewi: ruez-n!a)zach’ od Pozna' ueżymyj gystue żyłye na buejewicyj i bydymyj muycić.

powiyccie ujcowi: rozło-

Małopolska : pvowiccie stryjowi: yoz-(z pod Miechowa) łozywa gęstwo zytvo na bvojsku i bedziewa młu-poziycta sirijkoziu: roz-uoząm gąsto z ito na klep-sisku ji bądziąm muóciyć. rz'eknita u'uji: rozŸoiimë g'ąsto i]ëto na kl'epchisz-czu a mdz]emë mtocëc.

Prawda, jak pięknie po polsku brzmi zachodniośląska odmianka z archaizmami: rei i gumno? tylko ujec w znaczeniu stryja jest może germanizmem. A kaszubska z pod Pucka, od t. z w. By-laków, t. j. mówiących l zamiast ł, ze staropolskiem rzeknij? wuja mówią też w WTielkopolsce, skrót nie mdzie możliwy też na Śląsku, ale -iszczę w klepi-szczu jest wyłącznie północnokaszubskie.

Gwary polskie nie są więc tak różne, by mogły się stać wzajemnie niezrozu-miałemi ; jedynie północnokaszubskie mogą pewne stanowić trudności. Ale nawet tych odrębności nie można porównywać z różnicami w innych językach, np. we włoskim lub niemieckim, gdzie mówiący swojemi dialektami Sycylijczyk i Lombardczyk lub Tyrolczyk i Pomorzanin mogą się tak nie rozumieć, jakby dwoma zupełnie odrębnemi mówili językami. Zróżnicowanie językowe Polski jest niewielkie, i to mimo znacznej polskich gwar starożytności. Jest ono w sam raz takie, że nie przeszkadzając ścisłej jedności narodowej, pozwala zachowywać głęboko ugruntowane różnice regjonal-ne i dostarcza bogatego materjału do odświeżania języka literackiego.

Powstanie gwar polskich.

Z podanego tu ugrupowania i z załączonej mapki wychodzi jasno pewna istotna właściwość gwar polskich: oto stoją one w ścisłym związku z dawne-mi polskiemi dzielnicami, opartemi na przedhistorycznych podziałach szczepowych. Mowa ludu polskiego świadczy głośno, że Wielkopolska to nietylko Poznańskie, a tern bardziej Małopolska to nie była zaborowa Galicja, ale zwłaszcza całe dawne województwo sandomierskie i sieradzkie. Oczywiście historja zrobiła tu swoje, ale wcale nie rozbiorowa, lecz przedrozbiorowa wewnętrzna i zewnętrzna historja Polski. Z mapki widać, że w obrębie Polski etnograficz-

K. Nitsch.

nej cechy wielkopolskie szerzyły się na wschód, a razem z małopolskiemi na Mazowsze, którego bliższe części wyzbywały się cech uważanych za gorsze, jak mazurzenia, wymowy psies, jegoda i t. p. Natomiast dialekt mazowiecki szerzył się silnie w innych kierunkach. Przede-wszystkiem na północ, gdzie zdobył nowe, niegdyś litewsko-pruskie obszary, mianowicie południową część dzisiejszych Prus Wschodnich, mówiącą najzupełniej tym samym dialektem, co pod Ostrołęką czy Kolnem, tak że mówienie o jakimś „języku“ mazurskim jest po-prostu nonsensem. Następnie bardzo silnie parły wpływy językowe mazowieckie z biegiem Wisły na pn.-zachód, czego rezultatem nietylko wytworzenie się przejściowych dialektów mazowiecko-wielkopolskich (w chełmińskiej tych ostatnich odmianie), jakiemi są dialekty warmiński, lubawski, a nawet mal-borski, ale nawet zupełnie wyraźne cechy mazowieckie na t. zw. Kociewiu w rodzaju tamtejszych swat, śwćca, czy szewcowiu, krawcowiu. Ale ekspansja mazowiecka zaznacza się i w przeciwnym kierunku wgórę Wisły: całe Lubelskie ma dziś mazowiecką fonetykę między-wyrazową, a mazowieckie śwece, śwynie, lypy, łysy i narzędniki nogamy, palca-my charakteryzują nawet kąt między Wisłą a Sanem.

Gwary kresowe.

Silne posuwanie się polskości na wschód wytworzyło tam nowe stosunki. Przedewszystkiem rozszerzył się w tym kierunku zwarty obszar języka polskiego, przybyły nowe gwary małopolskie, a mimo to niemazurzące, mianowicie nad Sanem i górnym Wieprzem; ponieważ powstały już w epoce istnienia wyraźnego języka literackiego i mniej się od niego różnią niż gwary stare, więc je dawniej uważano za najładniejsze, który to pogląd musiał się zmienić, odkąd zaczęto w gwarach szukać właśnie cech indywidualnych, starych, a jako nieistniejących w języku literackim, mimo to świeżych. Cały zaś dalszy pd.-wschód, gdzie zasadniczo panuje język małoruski (ukraiński), zasiany jest — zwłaszcza na Rusi Czerwonej, pod Lwowem i w Tarnopolszczyźnie — polskiemi wyspami, mającemi też swoje właściwości gwarowe, niepozbawione oczywiście wpływów ruskich. — Inny typ ma mowa polska na północnym wschodzie: wytworzona zwłaszcza dokoła Wilna wcale rozległa polska wyspa językowa ma jednak niewiele cech litewskich, raczej widoczny tam dawniejszy podkład białoruski. — Wspólnem znamieniem tych dialektów jest brak â pochylonego i mazurzenia; a choć typ lwowski i wileński dość się między sobą różnią, to przecie jedno je w uszach niepochodzącego stamtąd Polaka łączy : oto jakiś nieokre: ślony odrębny „akcent“ (-> Akcent), polegający przede wszystkiem na silniej-szem przeciąganiu zgłosek akcentowanych.

GWIAZDY. (Tabl. 96). W pogodną noc bezksiężycową w całym przepychu ukazuje się oczom naszym świat gwiazd pod postacią tysięcy punktów świetlnych rozsianych na ciemnym aksamicie nieba. Obraz nieba gwiaździstego nasuwa nam odrazu mnóstwo zagadnień takich, jak odległości gwiazd, ich ruchy, budowa fizyczna i t. p. Niewiele o tern wszystkiem umiano powiedzieć przed stu laty, dopiero świetny rozwój astronomji (-» Astronom,ja), zapoczątkowany w ubiegłem stuleciu, sprawił, że astro nomja gwiazdowa wysunęła się obecnie na czoło wszystkich działów nauki o niebie.

Gwiazdozbiory.

Jeszcze w starożytności gwiazdy nazwano s t a ł e m i, gdyż wzajemne ich położenia w ciągu długich wieków pozostają bez zmiany. Ten fakt umożliwił starożytnym podział gwiazd na szereg stałych ugrupowań, czyli gwiazdozbiorów, którym ponadawano nazwy zwierząt, osób lub przedmiotów, oparte przeważnie na mitologji. Bardzo jasne gwiazdy otrzymały nawet nazwy własne, które zachowały się aż do naszych czasów. Np. najjaśniejsza gwiazda nieba nosi nazwę Syrjusza, najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Lutni nazywa się Wegą i t. d. Od XVII w. stosujemy do oznaczania jaśniejszych gwiazd litery greckiego alfabetu z dodaniem łacińskiej nazwy gwiazdozbioru (np. Wega = a Lyrae), przyczem najjaśniejszą gwiazdę w gwiazdozbiorze oznaczamy zwykle literą a, następne zaś gwiazdy w miarę malejącej ich jasności oznaczane są dalszemi literami ß, y, S...

Oczywiście, ten sposób oznaczania mógł objąć tylko niewielką ilość gwiazd, rozmieszczonych w 88 gwiazdozbiorach, na które obecnie niebo zostało podzielone. Wiele gwiazd ponadto oznaczamy bądź numerami w gwiazdozbiorach (np. 39 Ceti, czyli 39-ta gwiazda w Wielorybie), bądź też numerami katalogów, w których gwiazdy są zarejestrowane. Katalogi, czyli spisy gwiazd zawierają obecnie dokładne pozycje i inne dane około 4 mil jonów gwiazd.

Aby scharakteryzować siłę blasku gwiazd, starożytni podzielili je na 6 t. zw. wielkości, przyczem najjaśniejsze gwiazdy nieba zaliczono do 1-ej wielkości, najsłabsze zaś, dostrzegalne jeszcze gołem okiem, do wielkości 6-ej. Podobny sposób oznaczania jasności gwiazd, przyjęty w nowożytnej astronomji, rozciągnięty został również na słabe gwiazdy, widoczne tylko przez lunety, przyczem umówiono się, że przyrostowi jednej wielkości gwiazdowej odpowiada 2¹/₂-krotne zmniejszenie blasku. A więc gwiazda 6-ej wielkości jest 2x/₂ razy słabsza od gwiazdy 5-ej wielkości i t. d. Najsłabsze gwiazdy, jakie są jeszcze dostępne dla największych teleskopów, są 21-ej wielkości ; blask ich jest 100 000 000 razy słabszy od najjaśniejszych gwiazd nieba 1-ej wielkości. Oko ludzkie bez pomocy środków optycznych może dostrzec na całem niebie około 6000 gwiazd.

Odległości gwiazd.

Mil jony słabych gwiazd-słońc, jakie ukazują nam wielkie lunety astronomiczne, przekonywają nas, że odległości ich muszą być bardzo duże. A nawet najświetniejsze gwiazdy nieba leżą w tak wielkich odległościach, że metody, jakie stosujemy do określenia odległości Księżyca i planet bliskich Ziemi, nie mogą znaleźć zastosowania przy pomiarach nawet tych najbliższych odległości gwiazdowych. Wiemy, że odległość Księżyca (-» Księżyc) oraz bliskich planet wyznaczamy w ten sposób, że mierzymy położenia tych ciał niebieskich z różnych miejsc na Ziemi i obliczamy odległość według znanej z geometrji zasady mierzenia odległości punktu niedostępnego. W porównaniu jednak z odległościami najbliższych nawet gwiazd rozmiary Ziemi są takie znikome, że nie dostrzegamy najmniejszej różnicy w ich położeniach, obserwując je z różnych części Ziemi. Natomiast różnice te wystąpią, gdy obserwować będziemy położenia gwiazd w różnych porach roku, a więc z różnych miejsc drogi Ziemi. Jak wiadomo (—» Ziemia), Ziemia zakreśla dokoła Słońca orbitę zbliżoną do koła o promieniu 149 000 000 km. A więc punkty tej orbity, przez które Ziemia przechodzi w odstępie półrocznym, są odległe od siebie prawie o 300 000 000 km. Dokładne pomiary pozwalają na znalezie-

Ruchy gwiazd.

Niezmienne prawie ugrupowania gwiazd w gwiazdozbiorach wywołują wrażenie, że gwiazdy tkwią nieruchomo w przestrzeni. Jest to jednakże tylko złudzenie, wywołane wielkiemi odległościami gwiazd, w istocie bowiem gwiazdy poruszają się ze znacznemi

nie kąta, pod jakim z niewielu najbliższych gwiazd widać promień orbity Ziemi, a ponieważ długość tego promienia w km jest znana, więc też łatwo jest obliczyć odległość gwiazdy w km. Wspomniany kąt nosi nazwę paralaksy gwiazdy.

Paralaksy gwiazd okazały się nadzwyczaj małe, z najbliższej bowiem gwiazdy promień orbity Ziemi widoczny jest pod kątem ³/₄", to znaczy, że gwiazda ta leży 270 000 razy dalej niż Słońce, czyli w odległości 40 000 000 000 000 km. Gdybyśmy wyobrazili sobie Słońce jako kulkę o średnicy 1 cm, wówczas Ziemia krążyłaby dokoła tej kulki w odległości 110 cm najdalsza planeta Pluton zakreślałaby dokoła Słońca koło o promieniu 43 metrów, najbliższa zaś gwiazda w tym modelu byłaby położona aż w odległości 300 km. Model więc całego systemu planetarnego o średnicy 43 metrów zmieściłby się wygodnie w niejednym gmachu w Warszawie, natomiast najbliższą gwiazdę trzeba byłoby umieścić aż w Gdyni.

Wyrażanie odległości gwiazd w kilometrach zmuszałoby nas do wypisywania ogromnej ilości cyfr i te dziesiątki, setki biljonów oraz tryljony kilometrów małoby przemawiały do naszej wyobraźni. Dlatego do mierzenia tych odległości stosujemy inne jednostki, przedewszystkiem zaś t. zw. rok światła, którym nazywamy taką odległość, jaką światło przebiega w ciągu roku. Łatwo obliczymy, że odległość najbliższej gwiazdy jest większa od 4 lat światła, to znaczy, że światło, które w chwili obserwacji najbliższej gwiazdy do nas dotarło, opuściło ją przed czterema laty.

Metoda geometryczna pozwoliła. sięgnąć w głąb przestrzeni gwiazdowej na odległość 130 lat światła. Aby móc tę przestrzeń wysondować głębiej, musimy odwołać się do właściwości fizycznych gwiazd, przedewszystkiem zaś do ich jasności rzeczywistych. Wiemy, że pozorny blask gwiazd zależy od odległości, im bowiem gwiazda dalej jest położona, tern słabiej świeci. Aby więc można było porównywać ze sobą blask różnych gwiazd, musimy go odnieść do pewnej stałej odległości, za którą obecnie przyjmujemy 32,6 lat światła, skąd promień drogi Ziemi widać pod kątem 0",1. Wielkość gwiazdową, jaką miałaby jakakolwiek gwiazda, gdyby ją umieszczono w tej fundamentalnej odległości, nazywamy jej wielkością absolutną. Wielkość zaobserwowana, porównana z absolutną, wskazuje nam, ile razy gwiazda słabiej lub też jaśniej świeci z tego powodu, że odległość jej różni się od 32,6 lat światła. A więc, gdybyśmy w jakikolwiek sposób zdołali obliczyć wielkość absolutną gwiazdy, to obliczenie odległości nie sprawi nam żadnego trudu, skoro bowiem wiemy, ile razy zaobserwowany blask gwiazdy musiał być zwiększony lub zmniejszony, aby otrzymać blask absolutny, przez to samo wiemy, ile razy odległość gwiazdy jest niniejsza lub większa od fundamentalnej odległości 32,6 lat światła. W jaki sposób poznać możemy absolutne wielkości gwiazd, dowiemy się niżej. Na-razie uprzytomnijmy sobie fakt niezwykłej pustki wszechświata, którą nam może uzmysłowić rozmieszczenie gwiazd jako kulek o średnicy 1 cm we wzajemnych odległościach kilkuset kilometrów.

prędkościami. Ruch ten możemy stwierdzić, porównywaj ąc położenia gwiazd zaobserwowanych w odległych od siebie epokach i znajdując niewielki kąt, o jaki gwiazda na niebie się przesunęła wt ciągu roku lub stu lat. Kąt ten nosi nazwę ruchu własnego gwiazdy. Ruchy własne ogółu gwiazd są bardzo małe, zazwyczaj mniejsze od 1" rocznie.

Obok kątów, o jakie gwiazda przesuwa się na niebie w wybranej jednostce czasu, możemy mierzyć prędkość zbliżania się do nas lub oddalania od nas gwiazdy wprost w km/sek. zapo-mocą spektroskopu. Według bowiem znanego z fizyki prawa Dopplera-P i z e a u prążki w widmach gwiazd przesuwają się ku czerwonemu końcowi widma, gdy gwiazda od nas się oddala, ku fioletowemu zaś końcowi — gdy gwiazda ku nam się zbliża. Wielkość przesunięcia tych prążków pozwala nam obliczyć prędkość ra-d j a 1 n ą , czyli prędkość zbliżania się lub oddalania w km/sek.

Z obu rodzajów obserwacyj dowiadujemy się, że wszystkie gwiazdy biegną w przestrzeni z prędkością przeciętnie kilkudziesięciu km/sek. i że nasze Słońce wraz z całym orszakiem planet i komet też się porusza wśród gwiazd, pędząc z prędkością około 20 km/sek. ku gwiazdom położonym w gwiazdozbiorze Herkulesa. Początkowo przypuszczano, że ruch gwiazd jest całkowicie bezładny, późniejsze jednak badania doprowadziły do wykrycia wielu regularności w ruchach gwiazdowych. Regularności te zostały przed paru laty doskonale wyjaśnione przez ruch obrotowy całego systemu gwiazdowego Wielkiej Galaktyki (—» Droga Mleczna).

Temperatury gwiazd.

Spektroskop przekonywa nas, że gwiazdy są słońcami, a więc tak samo, jak nasza gwiazda dzienna, są one kulami gazowemi, rozżarzonemi do wielu tysięcy stopni na powierzchni i posiadającemi w gazowem wnętrzu temperaturę wielu mil jonów stopni (-»Słońce). Natura jednak nie utworzyła gwiazd według jednego modelu, spotykamy bowiem wśród gwiazd zarówno kule gazowe znacznie gorętsze od Słońca, jak i znacznie od niego chłodniejsze. O tern, że gwiazdy posiadają niejednakowe temperatury, mówią nam ich barwy. -Gwiazdy te, które świecą czerwonym blaskiem, zaliczamy do najzimniejszych; wraz zaś z wzrostem temperatury zmienia się również barwa gwiazd, przechodząc kolejno przez pomarańczową i żółtą ku białoniebieskawej u gwiazd najgorętszych.

Skala temperatur powierzchniowych gwiazd zawarta jest w granicach od 35 000° u najgorętszych gwiazd białych do 1500° u najzimniejszych gwiazd czerwonych. Najgorętsze więc gwiazdy z każdego cm² wysyłają 140 000 razy więcej promieniowania, niż gwiazdy najzimniejsze, tysiąc zaś razy więcej, niż nasze Słońce, będące gwiazdą żółtą z temperaturą powierzchniową 6000°.

Olbrzymy i karły.

Gdyby wszystkie gwiazdy posiadały jednakowe rozmiary, to czerwone gwiazdy powinny naogół słabiej świecić, niż białe, położone w tej samej odległości. Jednakże wśród czerwonych gwiazd obserwujemy często niezwykle jasne. Np. czerwony Antares w gwiazdozbiorze Niedźwiadka, mimo że jest odległy o 360 lat światła, należy do najświetniejszych gwiazd nieba; to samo da się powiedzieć o czerwonej gwieździe w gwiazdozbiorze Orjona, znanej pod nazwą Beteigeuze. Temperatura tych gwiazd jest niewielka, zaledwie 3000°, jasność powierzchniowa względnie mała, a więc znaczny ich blask całkowity możemy tłumaczyć tylko olbrzymiemi rozmiarami tych kul gazowych. Istotnie, pomiary astronomiczne wykazały, że gwiazdy te zasługują na miano o 1-b r z y m ó w, Antares bowiem posiada średnicę 450 razy większą, niż Słońce, średnice zaś innych czerwonych olbrzymów również okazały się bardzo wiel-kiemi. Średnica Antaresa wynosi aż 630 000 000 km, gdyby więc środek tej gwiazdy można było umieścić w środku Słońca, to wewnątrz jej znalazłaby się nietylko cała droga Ziemi dokoła Słońca, lecz nawet orbita Marsa. Olbrzymie nasze Słońce, wewnątrz którego można byłoby zmieścić 1 300 000 kul ziemskich, jest tak małe w porównaniu z Antare-sem, że trzeba byłoby aż 90 miljonów Słońc, aby wypełnić objętość zajmowaną przez Antaresa.

Olbrzymy stanowią jeden skrajny przypadek w rozmiarach gwiazd; drugą osobliwością są gwiazdy karły, których średnice są wielokrotnie mniejsze od średnicy Słońca. Np. gwiazda o₂ Eridani posiada średnicę 53 razy mniejszą od średnicy Słońca czyli tylko 2 razy większą od średnicy Ziemi, a więc wewnątrz Słońca zmieściłoby się 150 000 takich gwiazd, jak o₂ Eridani.

Gdy jednakże zamiast objętości gwiazd będziemy rozpatrywali ich masy, to różnice okażą się o wiele mniejsze. Np. wielki Antares, 90 miljonów razy większy od Słońca, posiada masę zaledwie 30 razy większą od masy słonecznej, karzeł zaś o₂ Eridani, 150 000 razy mniejszy od Słońca, masę ma tylko 2,3 razy mniejszą niż Słońce. Widzimy stąd, że gęstość materji wewnątrz Antaresa musi być bardzo mała, natomiast gęstość karła o₂ Eridani bardzo duża. Antares jest tak rozrzedzony, że gazy tworzące tę gwiazdę są 3000 razy rzadsze od powietrza ziemskiego w normalnych warunkąch. Natomiast materja, z której utworzona jest gwiazda o₂ Eri-dani, posiada gęstość 64000 razy większą od gęstości wody, to znaczy, że 1 cm³ raaterji tej gwiazdy ważyłby na Ziemi aż 64 kg.

Mała gęstość Antaresa jest jeszcze dla nas zrozumiała, wielka jednak gęstość o₂ Eridani wydaje się czemś zupełnie niemożliwem. Przed 10-ciu wszakże laty wielki uczony angielski E d-d i n g t o n wykazał, że nietylko taka gęstość jest możliwa, lecz że ponadto ma-terja, mimo tak olbrzymiej gęstości, nie przestaje być gazem. Wytłumaczenie tego dziwnego faktu znajdujemy we właściwościach atomu (~*Atom). Wiemy, że mater ja zbudowana jest z atomów, które składają się z jąder, naładowanych dodatnią elektrycznością, i z ujemnych elektronów, otaczających jądro, jak planety otaczają Słońce. Materja da się zgnieść tylko do tego stopnia, aby zewnętrzne orbity elektronów stykały się z sobą. Atomy w stanie normalnym mają stosunkowo dużą objętość i dlatego materja w niskich temperaturach nie może osiągnąć bardzo wielkich gęstości. Inaczej natomiast sprawa się przedstawia w rozżarzonem do wielu miljonów stopni wnętrzu gwiazd. Wskutek ogromnej temperatury atomy są porozrywane przez to, że wiele elektronów jest oderwanych od jądra. Wnętrze gwiazd składa się naogół z obnażonych jąder atomów, samotnych elektronów i stosunkowo niewielkiej ilości atomów, które zdołały utrzymać zaledwie po kilka elekro-nów przy sobie. Oczywiście, że takie cząsteczki materji posiadają bardzo małe rozmiary w porównaniu z normalne-mi atomami, a więc materja może być ściśnięta do bardzo dużych gęstości, jakie obserwujemy u gwiazd karłów.

Olbrzymy i karły, jako skrajne typy gwiazdowe, spotykane są Stosunkowo rzadko w świecie gwiazd. Najliczniejszą jest rzesza gwiazd normalnych, których materja ma własności zbliżone do tego stanu, jaki panuje na Słońcu. Oczywiście różnorodna gęstość gwiazd musi wpłynąć na charakter ich widma, które dla jednakowych temperatur nieco jest odmienne u olbrzymów w porównaniu z gwiazdami normalnemi i karłami. Badając więc widmo, możemy nietylko orzec, czy mamy do czynienia z olbrzymem czy też z gwiazdą normalną, lecz nawet możemy określić wielkość absolutną gwiazdy, a co za tem idzie, i jej odległość. Paralaksy gwiazd, obliczane z widm gwiazdowych, umożliwiły nam sondowanie przestrzeni kosmicznej do odległości, wyrażających się już w tysiącach lat światła.

Gwiazdy zmienne.

Dalej zaś w głąb wszechświata, do chmur gwiazdowych Drogi Mlecznej (-> Droga Mleczna), do gromad gwiazdowych i odległych mgławic pozagalaktycznych (-> Mgławice), pozwoliły nam sięgnąć pewne gwiazdy zmienne, zwane cefeidami. Zmiennemi nazywamy takie gwiazdy, których blask nie jest stały, lecz ulega wahaniom regularnym lub nieregularnym. Np. blask cefeid zmienia się nieustannie, wzrastając i malejąc, przytem wzrost blasku odbywa się szybciej niż jego zmniejszanie się. Okres zmienności, w jakim odbywają się wahania blasku, jest stały dla każdej cefeidy i wynosi od ułamka doby do 50 dni. Wraz z blaskiem zmienia się również temperatura cefeid, wzrastając, gdy blask ich rośnie, i malejąc, gdy ten blask się zmniejsza.

Cefeidy zaliczamy do gwiazd olbrzymów, t. j. do gwiazd o wielkiej objętości i małej gęstości. Zmiany ich blasku i temperatury wyjaśniamy w ten sposób, że olbrzymie te kule gazowe pulsują, t. j. kurczą się i rozszerzają w zupełnie regularnych okresach czasu. Okazało się przytem, że wielkość absolutna cefeid jest ściśle związana z okresem zmienności w ten sposób, że im okres cefeidy jest dłuższy, tem cefeida jest jaśniejsza. Aby więc określić wielkość absolutną cefeidy, wystarczy poznać jej okres zmienności, jaki z łatwością otrzymujemy z obserwa-cyj astronomicznych. Znając wielkość absolutną cefeid, położonych w odległych zbiorowiskach gwiazd, bez trudu obliczamy odległość tych zbiorowisk. Tym sposobem zdołano określić nietylko rozmiary Wielkiej Galaktyki, lecz sięgnięto nawet do mgławic pozagalaktycznych, odległych o miljony lat światła.

Gwiazdy podwójne.

Pulsujące cefeidy mówią nam o działaniu potężnych sił rozdymających i kurczących olbrzymie gwiazdy. Kto wie, czy nie obserwujemy tu, jak przypuszcza uczony angielski jeans, stadjum podziału gwiazdy na dwa składniki, czego ostatecznym rezultatem byłoby powstanie gwiazd podwójnych. Systemy takie gwiazd podwójnych i wielokrotnych trafiają się bardzo często w świecie gwiazd i oddają nam nieocenione usługi przy zgłębianiu tajemnic wszechświata, ruch jch bowiem, odbywający się według prawa ciążenia powszechnego, pozwala na obliczenie mas gwiazdowych (—» Ciążenie powszechne).

Gromady gwiazd.

Wielokrotne systemy gwiazdowe urastają niekiedy do tak olbrzymich rozmiarów, że liczyć zaczynają setki, tysiące a nawet setki tysięcy gwiazd. Takie systemy noszą nazwę gromad gwiazdowych. Na niebie dostrzegamy dwa rodzaje gromad, otwarte i kuliste. W gromadach otwartych, do których zaliczamy m. i. widoczne gołem okiem Plejady w gwiazdozbiorze Byka, gwiazdy nie są nagromadzone bardzo gęsto nawet w środku i zliczenie wszystkich gwiazd jest możliwe. Odległości gromad otwartych są stosunkowo niewielkie ; Plejady np. odległe są o 500 lat światła, Hyjady w gwiazdozbiorze Byka leżą jeszcze bliżej (130 1. św.). Natomiast gromady kuliste należą do bardzo odległych zbiorowisk gwiazd. Kształt tych gromad jest prawie dokładnie kulisty, w środku ich zaś widzimy tak gęsto nagromadzone gwiazdy, że przeliczenie ich jest niepodobieństwem. Dzięki cefeidom zaobserwowanym wewnątrz gromad kulistych udało się poznać odległości tych gromad. Najbliższa z nich, 47 Tucanae, odległa jest od nas o 22.000 lat światła, najdalsza zaś ze znanych gromad kulistych położona jest aż w odległości 185.000 lat światła. Gromady kuliste tworzą razem zespół też kształtu kulistego, otaczający środek Wielkiej Galaktyki {-> Droga Mleczna).

Rozwój gwiazd.

Nowoczesna fizyka, która związała atom z gwiazdą, umożliwiła nam przeniknąć w głąb gwiazd i odtworzyć obraz budowy tajemniczego wnętrza gwiazdy. Panują tam bardzo osobliwe warunki fizyczne ; w temperaturze dziesiątków miljonów stopni, pod straszliwem ciśnieniem warstw zewnętrznych atomy bez ustanku wysyłają olbrzymie ilości promieniowania. Wskutek tego gwiazda może wysyłać w przestrzeń olbrzymie ilości energji promienistej pod postacią światła i ciepła. O tern, jak wielkie ilości energji są wysyłane przez gwiazdy, poucza nas światło i ciepło, otrzymywane ze Słońca. Wiemy zaś z geologji, że Słońce musiało stale zasilać naszą Ziemię taką samą ilością promieniowania, jak obecnie, przez setki miljonów lat, a więc wiek Słońca liczyć musimy co najmniej na mil jardy lat. To samo da się powiedzieć «o innych gwiazdach, które wysyłając potężne ilości promieniowania, muszą posiadać bardzo wydajne ich źródła, inaczej bowiem prędkoby ostygły.

Żadne ze znanych nam na Ziemi źródeł energji nie są wystarczające, aby gwiazdom zapewnić wiek wielu mil jardów lat. Gdyby np. Słońce było złożone z płonącego węgla, to mogłoby świecić zaledwie 5000 lat, co jest bardzo krótkim okresem czasu nawet w dziejach ludzkości. Inne źródła energji, jak np. kurczenie się kuli słonecznej, mogłoby zapewnić Słońcu promieniowanie na dziesiątki mi-1 jonów lat, lecz i ten okres dla nas jest zbyt krótki. Musieliśmy więc sięgnąć do najbardziej wydajnego źródła, jakie nam daje nowoczesna fizyka. Według najświeższych poglądów gwiazda, promieniując, unicestwia (-» E ner g ja) swąma-terję, która zamienia się na promieniowanie i odbiega w bezkresy wszechświata. Słońce w ten sposób traci w każdej sekundzie 4 200 000 tonn materji, olbrzymy zaś są o wiele rozrzutniejsze od Słońca, gdyż siła promieniowania gwiazdy jest tern większa, im masa jej jest większa. Np. olbrzym Capella o tej samej temperaturze, co i Słońce, traci w każdej sekundzie 530 miljonów tonn masy, która się zamienia na promieniowanie.

Na tym fakcie, że gwiazda bezustanku traci masę, opieramy rozważania na temat przeszłości i przyszłości gwiazd, ich rozwoju i śmierci. Być może, gwiazda rozpoczyna swój żywot jako czerwony olbrzym o wielkiej masie. W młodzieńczym wieku szafuje wydatnie swą ener-gją, gwiazda więc szybko traci masę Temperatura jej początkowo wzrasta wskutek kurczenia gwiazdy, potem jednak gwiazda zaczyna stygnąć. Wraz ze zmniejszaniem się masy zmniejsza się również i wydajność energji, gwiazda świeci coraz słabiej, stygnie i kurczy się, wreszcie ostatniem ogniwem w tym rozwoju stać się może karzeł, wydzielający bardzo skąpo promieniowanie.

Wielkie masy gwiazd sprawiają, że pomimo wielu miljonów tonn, zamienianych w każdej sekundzie na promieniowanie, życie każdej gwiazdy możemy li-

E. Rybka.

czyć śmiało na bil jony lat, na takie bowiem długie okresy czasu zapewniona jest możność zamiany materji na promieniowanie. Trzeba jednak zauważyć, że zagadnienie rozwoju gwiazd jest dalekie jeszcze od rozwiązania, wiele jeszcze bowiem zasadniczych trudności pozostaje do pokonania na drodze poznania praw rządzących rozwojem gwiazd. Jeden wynik wszakże wydaje się pewnym, t. j. stałe zmniejszanie się masy gwiazd wraz z ich wiekiem, ostatecznej jednak i pewnej odpowiedzi na pytanie, jaką drogą odbywał się rozwój gwiazd, dziś dać jeszcze nie możemy.

Obszerniejsze wiadomości z nowoczesnych poglądów na istotę gwiazd Czytelnik znajdzie w polskich tłumaczeniach popularnych książek Jeansa p. t. Niebo (1933) i Wszechświat (1932), wydanych przez Mathesis Polską w Warszawie oraz w artykule prof. Cz. Białobrzeskiego p. t. „Budowa i ewolucja gwiazd“ w książce „Od gwiazdy do atomu“. Ponadto różne zagadnienia z astronomji gwiazdowej omawiane były w popularnych artykułach, drukowanych w „Uranji“, czasopiśmie Polsk. Tow. Przyjaciół Astronomji i we „Wszechświecie“, organie Polsk. Tow. Przyrodników im. Kopernika.

HABSBURGOWIE.

Znaczenie Habsburgów w historji.

Habsburgowie byli jedną z licznych rodzin panujących w Niemczech, która ze skromnych początków wybiła się na przodujące w Europie stanowisko. Dziedzice szczupłych posiadłości w Szwaj-carji, Szwabji, nad Renem, w XIII w. dostali się pierwszy raz na tron Św. Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. Utrwaliwszy się na nim ostatecznie w w. XV, dźwigali odtąd koronę cesarską niemal bez przerwy, aż do zniszczenia Św. Imperjum przez Napoleona (1806). Równocześnie wznoszą gmach swojej potęgi rodowej, oparty na trzech kompleksach terytorjalnych : krajach alpejskich, krajach sudeckich oraz ziemiach korony Św. Szczepana. Wiek XVI oglądał wzniesienie się Habsburgów na wyżyny potęgi światowej przez opanowanie Niderlandów oraz korony hiszpańskiej wraz z związanem z nią panowaniem nad Włochami oraz olbrzymiem państwem kolonjalnem. Z burzliwych przejść doby rewolucyjnej i napoleońskiej wychodzą Habsburgowie jako władcy dziedzicznego cesarstwa au-strjackiego, na kongresie zaś wiedeńskim 1815 r. uzyskują wpływ przeważający we Włoszech i w Niemczech. Ruchy narodowe i zjednoczeniowe, których widownią był wiek XIX, wypchnęły ich wprawdzie z tych obu krajów, zato otwarł się przed nimi szlak ekspansji w głąb półwyspu Bałkańskiego. Aż do wojny światowej, która państwo ich obróciła w gruzy, dynastję zaś skazała na wygnanie, zajmowali Habsburgowie jedno z najbardziej poważanych stanowisk w areopagu wielkich mocarstw.

Jak powstała potęga Habsburgów?

Zjawisko to, tak niezwykłe z punktu widzenia dzisiejszych pojęć, w których świetle wielkie państwo może wyrosnąć tylko na podłożu wielkiego narodu, wy-

szukctj w tomie piątym!

maga wytłumaczenia historycznego. Dlaczego tak mało znaczący początkowo ród hrabiów alzackich potrafił zjednoczyć w swojem ręku tyle odrębnych, różnojęzycznych krajów i przez cztery przeszło wieki wypowiadać ważkie słowo w sprawach wielkiej polityki europejskiej? By móc odpowiedzieć na to pytanie, należy zdać sobie sprawę z olbrzymiej roli, jaką w tworzeniu się nowoczesnych państw europejskich odegrał czynnik dynastyczny. Monarchowie byli nietylko absolutnymi dzierżycielami, ale głównymi twórcami i pomnożycielami swych państw. Formowanie się nowoczesnej Francji splata się nierozłącznie z dziejami polityki Bourbonów ; nowoczesne państwo moskiewsko-rosyjskie zawdzięcza swój rozrost carom, a Prasy są już całkowicie dziełem Hohenzollernów. Wśród tych dynastów odznaczali się Habsburgowie uporczywą wytrwałością i żelazną konsekwencją, z jaką zmierzali do wytkniętych celów. Jeden z najbardziej nieudolnych i gnuśnych władców habsburskich, Fryderyk III (1452 do 1493), sformułował przewodnie dążenie swojego domu w słynnej zasadzie pięciu samogłosek: A(ustriae) E(sł) l(mperare) O(rbi) V (niverso) — „Au-strja winna panować nad całym światem“. Do zdobycia tego panowania uniwersalnego dążyła dynastja habsburska nie drogą wojen i podbojów, lecz prze-dewszystkiem przez szczęśliwe małżeństwa ; polityka ta wymagała wszelako wielkiej obrotności i nieustannych, czujnych zabiegów, zyskane zaś dzięki związkom rodzinnym nabytki należało później utrwalać i ochraniać na polach bitew. Podobna ciągłość tradycji ujawnia się w polityce wewnętrznej Habsburgów, której celem było stopić różnorodne części składowe monarchji w organiczną całość i związać je węzłem t. zw. „austrjackiej idei państwowej“.

Tak rozległe a trudne zadania wyma-

gały niebyłej akich wykonawców. Habsburgowie nie wydali w ciągu wieków żadnego władcy obdarzonego prawdziwym genjuszem; było natomiast wśród nich kilku panujących, odznaczających się bądź wybitnemi zdolnościami dyplomaty cznemi, bądź wielką energją i zapobiegliwością w urzeczywistnianiu problemów polityki wewnętrznej. Takim władcom, jak Maksymiljan I (1493 do 1519), twórca potęgi europejskiej Habsburgów, jak jego dwaj wnukowie, pierwszorzędny gracz polityczny Karol V (1519—1556) i energiczny pracownik Ferdynand I (1521—1564), jak niezłomna Mar ja Teresa (1740—1780), zawdzięcza dynastja i państwo wiele w zakresie swojej potęgi. Polityka Habsburgów odznaczała się zawsze umiejętnością skupiania około swego tronu i wprzęga-nia w służbę idei dynastycznej wysokiej hierarchji duchownej, arystokratycznej i wojskowej. Z ludzi tych wyrastali dyplomaci, administratorzy i wodzowie, którzy niejednolitemu pod względem narodowym państwu nadawali zewnętrzną przynajmniej jedność i pozorną chociażby siłę, niekiedy zaś trafiali się wśród nich prawdziwi pomnożyciele potęgi Habsburgów, jak wielki wódz i namiestnik cesarski, Eugenjusz Sabaudzki (1663—1736), znakomity dyplomata Kaunitz (1711—1794), albo ,,woźnica Europy“, kanclerz Meter-nich (1773—1859).

Jeden z żywotnych rysów polityki Habsburgów stanowiła zdolność wchodzenia w kompromis z wymogami chwili. Przez kilka wieków byli oni konsekwentnymi rzecznikami polityki absolu-tystyczno-centralizatorskiej i germani-zatorskiej ; gdy jednak w XIX w. państwo znalazło się na skraju przepaści, zdobyli się na wprowadzenie rządów konstytucyjnych, nadanie Węgrom odrębności państwowej i zaspokojenie praw narodowych Polaków. Położenie wreszcie geograficzne krajów środkowoeuropejskich czyniło z nich pewną całość polityczną, gospodarczą i kulturalną, nad której zjednoczeniem pracowali nietylko Habsburgowie, lecz również Przemyślidzi, Luksemburgowie, Maciej Korwin i dynastja jagiellońska. Jeżeli dążenie Habsburgów do panowania nad Niemcami i Włochami okazało się chimerą, to ich władztwo nad krajami nad-dunajskiemi i sudeckiemi oparte było nietylko na pewnych tradycjach historycznych, ale wypływało z realnych wymogów życiowych. W XIX i XX w. uznawano naogół w Europie rację istnienia państwa austrjackiego, a problem ten nie stracił swojej aktualności również w dobie współczesnej.

Na szczytach wielkości.

Od schyłku XV w. rozpoczęła się najświetniejsza era w dziejach Habsburgów. Rodzina habsburska rozszczepiła się wprawdzie w XVI w. na dwie lin je : starszą, która władała Hiszpan ją, Niderlandami, posiadłościami we Włoszech i w kolonjach, oraz młodszą, która jednoczyła w swem ręku kraje alpejskie, korony św. Wacława i św. Szczepana wraz z koroną cesarską, mimo to jednak obie te lin je działały solidarnie i prowadziły wspólną politykę w najważniejszych kwestjach europejskich. Rola Habsburgów na widowni międzynarodowej polegała przedewszystkiem na tern, że stanowili oni, wraz ze Stolicą Apostolską i zakonem jezuito»w, główną siłę bojową obozu katolickiego w jego zmaganiach z protestantyzmem. Wiąże się z tem ściśle ich trzech wiekowa walka z wdzierającą się do Europy nawałą turecką, przyczem, ■obok względów religijnych, przedmiotem walki były Węgry, rozdarte od XVI w. na część habsburską, turecką i siedmiogrodzką pod rządami książąt narodowych. Dopiero odsiecz Wiednia (1683) i upadek potęgi tureckiej sprowadza zjednoczenie całych Węgier pod berłem Habsburgów i otwiera przed nimi możliwości rozszerzania się w kierunku Bałkanów. Prowadzą oni wreszcie zażartą walkę z Francją, rywalizując z nią o brzegi Renu, o panowanie nad Włochami i przewodnictwo w Europie. Po wygaśnięciu starszej linji Habsburgów (1700) i podziale monarchji hiszpańskiej antagonizm ten stopniowo słabnął, aby w połowie XVIII w. przedzierzgnąć się w przymierze. Wyrósł natomiast Habsburgom pod bokiem nowy, groźny wróg w postaci Prus, które, zagarniając Śląsk (1740), zainaugurowały wiekowy przeszło okres walk o panowanie nad Niemcami.

W rządach wewnętrznych naczelnem zadaniem Habsburgów było zniszczenie odrębności historycznej poszczególnych ziem, wchodzących w skład ich państwa, ograniczenie praw stanowych i stworzenie jednolitego kompleksu państwowego, kierowanego od góry absolutyzmem monarszym i machiną biurokratyczno-policyjną. Ogłoszona przez Karola VI t. zw. sankcja pragmatyczna (1713), wprowadzająca dla wszystkich krajów habsburskich wspólny porządek dziedziczenia, miała spoić je ostatecznym i nierozerwalnym węzłem. Mar ja Teresa i Józef II dokończyli dzieła centralizacji państwa i przeprowadzili szereg doniosłych reform w duchu oświeconego absolutyzmu (-»Absolutyzm).

Rozkład i upadek.

Z trwających blisko ćwierć wieku wojen z Francją rewolucyjną, potem napoleońską, wyszło państwo Habsburgów skonsolidowane terytorjalnie i pozornie wzmocnione, z potężnemi wpływami w Niemczech i Włoszech i świetną pozycją międzynarodową. Równocześnie jednak epoka ta, rzucając w życie ludów europejskich zarodki dwóch idei, które-mi będą one żyły przez wiek XIX: liberalnej i narodowej, przygotowała stopniowy rozkład i likwidację absolu-tystycznej i różnojęzycznej monarchji austrjackiej. Przez pierwszą połowę XIX w. utrzymywała się ona na wyżynach, na które wyniósł ją kongres wiedeński, dzięki zainaugurowanemu przez kanclerza Meternicha systemowi Świętego Przymierza (t. zn. związkowi autokratycznych monarchij przeciw dążeniom wolnościowym ludów). W ciągu tej doby postępował jednakowoż naprzód proces uświadamiania i budzenia się do samodzielnego życia wchodzących w obręb monarchij habsburskich licznych narodowości. Zbudzili się z letargu i przeżyli okres świetnego odrodzenia Czesi (-* Czechosłowacja) ; wzmocnili poczucie swoich praw historycznych Węgrzy; coraz niecierpliwiej znosili jarzmo obcych rządów Włosi i Polacy. Wszystkie te wzbierające namiętności narodowe wybuchnęły gwałtowną burzą w rewolucji 1848 roku, która strącając Meternicha, na najcięższe przejścia wystawiła byt monarchji. Jedynie wierności wojsk, energji kilku oddanych dworowi generałów, jak Radetzky, Windisch-grätz, Jellacic, w ostatecznym zaś momencie pomocy Rosji mieli Habsburgowie do zawdzięczenia swój ratunek. Przegrana wojna we Włoszech (1859) i klęska w rozprawie z Prusami (1866) zmusiła dynastję do radykalnego przeobrażenia ustroju państwa. W ugodzie z r. 1867 Węgry uzyskały uznanie swojej odrębności prawno-państwowej, przez co monarchja habsburska zamieniła się w dualistyczne państwo au-stro-węgierskie, złożone z dwóch całkowicie równorzędnych części, złączonych wspólnością dynastji, armji, polityki zagranicznej i pewnych spraw gospodarczych. Ustrój części austrjackiej (zw. Przedlitawją) został zreformowany w duchu konstytucyjnym i parlamentarnym, a poszczególne kraje otrzymały dość ograniczoną autonomję i własne sejmy.

W polityce zagranicznej Habsburgowie, utraciwszy swoje wiekowe stanowisko we Włoszech i w Niemczech, obrali definitywnie za teren swej ekspansji Bałkany. W r. 1878 dokonały Austro-Węgry z upoważnienia mocarstw europejskich okupacji Bośni i Hercegowiny, którą w r. 1908 zamieniły w aneksję. Przez to wzmógł się ich antagonizm ze światem południowo-słowiańskim, który ciążył ku Serbji, jak również ze stojącą, poza Serbją Rosją. Zamordowanie au-strjackiego następcy tronu Franciszka Ferdynanda przez serbskich spiskowców w Serajewie 28 czerwca 1914 skłoniło Austrję do wystosowania pod adresem rządu belgradzkiego niezmiernie twardego ultimatum, którego celem było wywołanie wojny. W wielkich zmaganiach państw i narodów, rozpoczętych w sierpniu 1914 r., monarchja habsburska okazała słabość, która wprawiła w zdumienie nawet jej przeciwników, wskutek czego popadła ona w całkowitą zależność militarną, polityczną i gospodarczą od sprzymierzonych z nią Niemiec. Austrja wytrwała przy boku sojusznika do końca wojny i ostatecznie została rozsadzona przez dążenia wolnościowe swych ludów. Jesienią 1918 r. dokonał się rozpad wiekowego państwa habsburskiego: jedne jego części ukształtowały się jako odrębne jednostki (Czechy, Węgry, Austrja), inne połączyły się z większemi państwami narodowemi. Traktaty pokojowe wSt. Germa in (1919) i Trianon (1920), stwarzając nowy stan rzeczy w Europie środkowej, nie rozwiązały definitywnie problemu austrjackiego ani kwestji Habsburgów. Myśl federacji krajów naddunajskich przewija się często przez współczesną politykę międzynarodową, powrót zaś dawnej dynastji staje się kwestją aktualną nietylko dla Węgier, lecz również

ostatnio dla Austrji    (—> Austrja,

skiego kandydata narodowego, Stanisława Leszczyńskiego, za Augusta III przeciwstawili się próbie reformy państwa, wreszcie w 1772 i 1795 wbrew najoczywistszym swym interesom wzięli udział w rozbiorach Polski. Kongres wiedeński 1815 ustalił ostatecznie ich stan posiadania na ziemiach polskich, przyznając im Galicję, do której w 1846 wcielili Wolne Miasto Kraków.

Dunaj).

Habsburgowie a Polska.

Rządy austrjackie na ziemiach polskich znamionował krańcowy centralizm, wszechwładza tępej i dokuczliwej biurokracji, forsowna germanizacja w każdej dziedzinie życia, dławienie prób gospodarczego i kulturalnego dźwignięcia kraju, rozniecanie waśni pomiędzy Polakami a Rusinami, przedewszystkiem zaś wygrywanie przeciw szlachcie ciemnych mas ludu wiejskiego, czego najjaskrawszym przejawem jest rzeź galicyjska w r. 1846. Dopiero po załamaniu się systemu rządów absolutystycznych zdecydowała się dynastja zawrzeć z Polakami kompromis. Galicja otrzymała dość ograniczoną autonomję z własnym sejmem i radą szkolną krajową. Przez blisko pół wieku zażywała Galicja pod rządami austrjackiemi szerokich swobód narodowych i wyrosła wskutek tego do roli ośrodka polskiego życia kulturalnego i niezależnej myśli politycznej. Po wybuchu wojny światowej nadzieje części społeczeństwa polskiego zwróciły się ku Habsburgom, po których oczekiwano częściowego przynajmniej odbudowania Polski. Atoli w austrjackich sferach rządzących, zwłaszcza zaś wojskowych, odżył wrogi polskości kierunek, który zna-nazł wyraz w brutalnem postępowaniu wobec ludności galicyjskiej, szykanowa-zaś niu polskich leg jonów, zwłaszcza zaś

brzeskim

Z Polską łączyły Habsburgów wielorakie stosunki, zwłaszcza w epoce nowożytnej. Siedem arcyksiężniczek z rodu Habsburgów zasiadało wówczas na tronie polskim. Władcy polscy, Zygmunt August, Zygmunt III, Władysław IV zawierali z Habsburgami pakty o charakterze dynastycznym, a również Rzplta pozostawała z nimi niejednokrotnie w przymierzu. W czasie „Poto-pu“ za Jana Kazimierza Habsburgowie szli Polsce z pomocą, ta zaś wywdzięczyła się im odsieczą Wiednia; następnie przez lat kilkanaście pozostawała z nimi w Lidze św. przeciw Turkom. Obok współdziałania występowały również przejawy antagonizmu. Maksymiljan I, rywalizując z Jagiellonami o tron czeski i węgierski, formował przeciw nim rozległą koalicję europejską. Maksymiljan II wystąpił w r. 1573 wobec Moskwy z propozycją rozdarcia Rzpltej.

Również w szerokich warstwach społeczeństwa polskiego panował nastrój wrogi Habsburgom. Obawiano się, że dostanie się ich na tron polski narazi Rzpltą na wojnę z Turcją, pozbawi ją wolnej elekcji, spowoduje wzmożenie się żywiołu niemieckiego i gwałtowną reakcję katolicką. Dążenie Zygmunta III do zacieśnienia stosunków z Habsburgami stało się jedną z przyczyn rokoszu Zebrzydowskiego.

W epoce załamania się potęgi mocarstwowej Polski Habsburgowie zajęli wobej niej stanowisko naogół nieżyczliwe. Poseł cesarski Lisola był jednym ze sprawców upadku zamierzonej za Jana Kazimierza reformy sejmowej,

w 1676 podpisał dwór wiedeński układ w osławionym traktacie z Moskwą, gwarantujący anarchiczny (1918) : oddawał on Ukrainie całą ustrój Polski. * W 1733 Habsburgowie Chełmszczyznę i przewidywał podział wspólnie z Rosją usunęli z tronu poi- Galicji na część polską i ruską. Wsku-

w gruzy.

nie.

tek tego sympatje polskie całkowicie odwróciły się od Habsburgów, zanim jeszcze wynik wojny obrócił ich państwo

J. Feldman.

HANDEL. Z kilku poprzednich artykułów (-> Cena, Gospodarka, Gospodarki rodzaje) wiemy, że życie gospodarcze społeczeństw współczesnych oparte jest na daleko posuniętym podziale pracy, a w związku z tern na wymianie. H a n-del jest stałem, zawodowem pośredniczeniem w wymianie towarów. Człowiek, który zajmuje się handlem, jest k u p c e m. Z codziennego doświadczenia wiemy, że olbrzymia większość przedmiotów, z których korzystamy lub które spożywamy, nabywana jest w sklepie, w przedsiębiorstwie handlowem. Zdarza się co-prawda, że niektóre przedmioty kupujemy wprost od ich wytwórcy, np. buty od szewca. Przy wielkich zakupach czasem też omija się pośrednictwo kupca i nabywca zwraca się wprost do wytwórcy, np. przy kupnie lokomotyw, okrętów, materjałów na odzież dla wojska i t. p. Naogół jednak między wytwórcą a ostatecznym odbiorcą towaru jest cały szereg ogniw pośredniczących, jest handel.

Nasuwa się pytanie, czy nie byłoby prościej i taniej, gdyby znieść ten cały aparat pośredniczący, który przecież kosztuje, i gdyby odbiorcy zaopatrywali się wprost u wytwórców. Otóż nie, nie byłoby ani prościej, ani taniej. Bardzo łatwo jest pójść w Warszawie do składu opałowego i kupić tonnę węgla. Ale bardzo trudno i bardzo drogo jest jechać do zagłębia węglowego po tonnę węgla. Wytwórcy materjałów włókienniczych w Łodzi czy w Bielsku bardzo łatwo jest sprzedać na miejscu stu kupcom po 200 m tkaniny, ale niemożliwą jest rzeczą sprzedać 3 m rolnikowi z pod Wołomina. Często się słyszy o nadmiemem pośrednictwie, o „przeroście“ aparatu handlowego. To nadmierne pośrednictwo spotyka się w krajach ubogich w kapitały i o niedość rozwiniętej sieci komunikacyjnej. Jest to zjawisko raczej wyjątkowe i przejściowe.

Bez handlu dzisiejsze społeczeństwo jest nie do pomyślenia.

Czy zawsze tak było? — Oczywiście,

Dzieje handlu.

Rozwój handlu jest ściśle związany z rozwojem podziału pracy. To też początki handlu widzimy w wymianie — najpierw przypadkowej i dorywczej — między różnemi plemionami, z których jedno nauczyło się np. wyrabiać jakąś broń, a drugie ma nadmiar skór czy żywności. Wymiana ta odbywała się nietylko bez pieniędzy, ale nawet bez ścisłej oceny rzeczy wymienianych.

Używając dzisiejszych nazw, powiedzielibyśmy, że handel bierze swe początki z handlu zagranicznego. I ten charakter zachowuje handel jako rys dominujący przez długi czas. Jeszcze w średniowieczu handel polegał przede-wszystkiem na sprowadzaniu z innych krajów tego, czego się samemu wytworzyć nie potrafiło. Ale każde gospodarstwo rolne jest potrochu gospodarstwem rzemieślniczem i sporządza samo większość przedmiotów, które mu są potrzebne. A przytem kosztowność, uciążliwość, długotrwałość i niebezpieczeństwo podróży stawia wielkie przeszkody wymianie-handlowi.

To też pierwsze ośrodki handlowe powstawały w miejscowościach nadmorskich i nadrzecznych. W starożytności ośrodki te znajdowały się nad brzegami morza Śródziemnego (Fenicja, Kartagina, Grecja, Aleksąndrja). Średniowiecze rozszerza rozmieszczenie ośrodków handlowych na wybrzeża oceanu Atlan-tyckiego i morza Bałtyckiego (Flan-drja, związek miast: Hanza).

Odkrycie Ameryki na schyłku XV stulecia wytworzyło nowe kierunki handlu i wprowadziło nowe towary do obrotów handlowych.

Im większe postępy czynił podział pracy w społeczeństwach, im bardziej doskonaliły się drogi komunikacyjne, przyrastała ludność i zwiększały się jej potrzeby, im większe możliwości dawał postęp techniki w dziedzinie wytwórczości masowej i jednolitej, tern bardziej rosła rola handlu, zarówno międzynarodowego, jak krajowego.

Jednocześnie zaś zmieniała się struktura handlu.

Struktura handlu.

Podobnie jak wśród rzemieślników i przemysłowców, tak i wśród kupców następowała z biegiem czasu specjalizacja pracy: jeden poświęcał się wyłącznie handlowi żelazem, inny — skórami, jeszcze inny — książkami i t. d. Powstały różne gałęzie, branże (la branche — gałąź) handlu. Wielka ilość towarów, będących w obrocie handlowym, uniemożliwia handlowanie wszyst-kiem. Kupiec musi się przecież znać na towarze, którym handluje, musi znać i źródła zakupu i sposoby przyciągnięcia klienteli.

Niemniej ważna jest inna zmiana, jaka zczasem dokonała się w handlu. Mianowicie w miarę rozrostu społeczeństw i równoległego wzrostu produkcji masowej stało się niemożliwem — zarówno dla wytwórcy, jak dla kupca — dokonywanie transakcyj bezpośrednio w fabryce. Między kupca sprzedającego towar bezpośrednio ostatniemu odbiorcy a wytwórcę towaru wszedł jeszcze jeden pośrednik : kupiec posiadający już nie sklep, lecz biuro i składy, kupiec, który odsprzedaje towar innym, mniejszym kupcom, a ci już w sldepach sprzedają go szerokiej publiczności. Mamy dzisiaj w handlu hurtowników i detalistów.

Te dwie kategorje kupców nie wyczerpują całej struktury handlu. Mamy jeszcze np. przedstawicieli handlowych i komiwojażerów. Wytwórca jedwabiu w Lyonie np. dla wygody swych odbior-ców-kupców polskich ustanawia w Warszawie przedstawiciela handlowego, który nie dokonywa transakcyj we wła-snem imieniu i na własny rachunek, a tylko pośredniczy w zbieraniu zamówień od nabywców dla firmy przez siebie reprezentowanej. Podobny charakter ma praca komiwojażerów, czyli kupców podróżujących. Z próbkami towarów objeżdżają oni kraj, starając się zjednać klientów dla swej firmy.

Takie są najważniejsze typy kupców, przedsiębiorstw handlowych.

Instytucjami pomocniczemi dla handlu są też giełdy towarowe (-» Giełda). W Bremie istnieje giełda bawełniana, w Liwerpoolu giełda pszeniczna, w Londynie — metali półszlachetnych; za pośrednictwem tych giełd cały świat zaopatruje się w odpowiednie towary — dzięki handlowi korzystamy z dóbr i bogactw całego świata.

Domy towarowe.

Powiedzieliśmy poprzednio, że w handlu istnieje specjalizacja, podział na branże. Ciekawem jest, że w ostatnich kilkudziesięciu latach widzimy zjawisko wręcz odwrotne, mianowicie skupienie handlu różnorodnemi towarami w jed-nem przedsiębiorstwie, w jednym sklepie, w jednym domu towarowym.

Na całym świecie znane są takie domy, jak Galeries Lafayette czy Au Bon Marché w Paryżu, Kaufhaus des Westens (w skrócie Kadewe) czy W. Tietz w Berlinie, czy wreszcie Woolworth w New Yorku. W Warszawie mamy też podobny magazyn.

Dom towarowy, skupiając mnóstwo towarów w jednem miejscu, oszczędza klientowi chodzenia i szukania, oszczędza jego czas. Dom towarowy, nabywając odrazu od hurtowników czy wprost od wytwórców wielkie ilości towarów, uzyskuje lepsze warunki i może sam zkolei sprzedawać nie drożej niż inne sklepy, aczkolwiek koszt utrzymania takiego wielkiego magazynu jest niejednokrotnie stosunkowo większy (na jednostkę sprzedanego towaru) aniżeli koszty u drobnego kupca.

W niektórych krajach, w szczególności w Stanach Zjednoczonych A. P., domy towarowe otwierają liczne filje w szeregu miast, powstaje jakby łańcuch sklepów, należących do jednego przedsiębiorstwa, stąd też poszła ich angielska nazwa, bardzo znana na całym świecie, chain stores (sklepy łańcuchowe).

Praca kupca.

Wiemy, na czem ona w zasadzie polega: na kupnie i sprzedaży towarów. Między jedną a drugą czynnością z natury rzeczy upłynąć musi pewien czas, niekiedy kilka miesięcy. Wyjątkowo tylko kupiec ma tyle własnych pieniędzy, aby mógł za nabyte przez siebie towary zapłacić gotówką i czekać na sprzedanie towaru, aby ją zpowrotem z pewną nadwyżką odzyskać. Regułą jest, że kupiec tylko część swych zakupów może zapłacić gotówką, a poza tein musi korzystać z kredytu (-» Banki, Kredyt).

W pracy swojej ma kupiec dwie zasadnicze czynności : kupić i sprzedać. W jego własnym interesie leży więc, aby jak najlepiej (co niezawsze znaczy: najtaniej) kupić i jak najlepiej (co niezawsze znaczy: najdrożej) sprzedać. Kupiec musi wiedzieć, gdzie najlepiej jest kupić, gdzie jest najlepszy gatunek towaru i taki właśnie, jakiego żądają jego klienci. Musi wiedzieć, kiedy najlepiej jest kupić: jeśli przypuszcza, że towar zdrożeje, będzie się starał kupić jak najprędzej ; jeśli sądzi, że towar stanieje, będzie zwlekał z zakupem (-* Cena).

Kupiec nie jest sam jeden na rynku. Inni kupcy sprzedają taki sam towar. Istnieje konkurencja. Każdy stara się zjednać sobie jak najliczniejszych klientów dobrocią sprzedawanego towaru, niską ceną, uprzejmą i sprawną obsługą, no i — reklamą.

Jednym z rozpowszechnionych ostatnio sposobów zjednywania klienteli jest sprzedaż na raty. System ten, choć bardzo dla nabywców wygodny, ma jednak cały szereg niebezpieczeństw: dużo ludzi, nie potrzebując płacić odrazu gotówką, kupuje więcej niż ich na to stać i w rezultacie zarywają kupca, sami wpadając w długi, z których nie mogą wybrnąć.

Reklama ma na celu zwrócenie uwagi publiczności na dany sklep czy dany towar. Służą temu celowi ozdobne, zwracające uwagę szyldy (np. neonowe), ogłoszenia w prasie, szczególnie dowcipne czy pomysłowe, reklama w kinach, przez radjo, rozsyłanie ulotek, prospektów, ofiarowywanie klienteli upominków i t. d.

Wszystko to wymaga od kupca inicjatywy, rzutkości, znajomości gustów i upodobań publiczności, umiejętności przekonania klienta, doradzenia mu i pokierowania nim w jego zakupach. Istnieją szkoły handlowe, gdzie uczą różnych rzeczy w handlu przydatnych (towaroznawstwa, geografji gospodarczej, ekonomj i politycznej i t. d.), ale zalet, jakie do prowadzenia handlu są potrzebne, nikt nauczyć nie może. Trzeba je mieć lub w sobie wyrobić. Bez tego żadne przedsiębiorstwo handlowe prosperować nie może.

Spółdzielnie. Monopole.

Obok kupców we właściwem tego słowa znaczeniu, t. j. handlujących dla osiągnięcia pewnego zysku, zarobku, handlem zajmują się również w pewnych wypadkach i specjalne instytucje.

Mamy tu na myśli spółdzielnie (—» Spółdzielczość), których celem jest usunięcie pośrednictwa w handlu dla tańszego zaopatrywania swych członków. W spółdzielni mamy jakby połączenie kupca z odbiorcą ostatecznym.

Niekiedy znowu wytwórca towaru zajmuje się sam handlem detalicznym, np. fabryki włókiennicze otwierają sklepy detaliczne, niekiedy rolnicy organizują w mieście sklepy spożywcze i t. d.

Wreszcie szereg towarów, jak np. tytoń, alkohol, zapałki, jest zmonopolizowany przez państwo (w Polsce). Towary te są sprzedawane wprawdzie przez kupców, ale rola kupca w tych wypadkach jest nadzwyczaj skromna : nie ma on swobody ani co do źródła zakupu, ani co do ceny sprzedażnej, ani co do jakości towaru. Staje się on jakby urzędnikiem monopolu.

Handel wewnętrzny i zagraniczny.

Jeśli w wyniku danej transakcji handlowej towar nie przekracza granic kraju, to mamy do czynienia z handlem wewnętrznym : towar pozostaje wewnątrz granic jednego kraju. Jeśli natomiast dana transakcja handlowa powoduje wywiezienie towaru do innego kraju, albo, odwrotnie, sprowadzenie towaru z innego kraju, mamy do czynienia z handlem zagranicznym, międzynarodowym.

Każdemu państwu zależy na tern, aby jego wywóz był możliwie największy: wówczas w kraju jest zatrudniona największa ilość pracowników, bogactwa naturalne kraju i urządzenia przedsiębiorstw są najlepiej wykorzystane, a przytem wywóz przynosi często pokaźne zyski: duży wywóz sprzyja wzrostowi dobrobytu i bogactwa kraju.

Nieomal wręcz odwrotnie przedstawia się sytuacja, jeśli chodzi o przywóz. Pożądany jest wprawdzie bardzo przywóz np. surowców, których dany kraj nie posiada, jak bawełny do Polski, a węgla do Szwecji. Ale np. przywóz węgla do Polski albo przywóz papieru, ubrań i t. p. byłby bardzo niepożądany : nasze kopalnie, fabryki, robotnicy nie mieliby co robić, przedsiębiorstwa mogłyby zacząć bankrutować, robotnicy pozostaliby bez pracy. Zyski, jakie daje wytwarzanie i sprzedaż towarów, szłyby zagranicę, kraj ubożałby.

To też każdy kraj stara się w miarę możności o to, aby jego przywóz obejmował przedewszystkiem surowce, a wywóz, odwrotnie, wyroby gotowe, wytworzone z krajowych surowców i w krajowych przedsiębiorstwach.

Państwa powołują do życia specjalne instytucje, które mają na celu opiekowanie się wywozem. W Polsce np. istnieje Państwowy Instytut Eksportowy, który oddaje wielkie usługi sprawie rozwoju wywozu z Polski, informując o możliwościach zbytu towarów polskich w różnych krajach, o wymaganiach odbiorców, o innych konkurentach, ułatwiając nawiązanie kontaktu między polskim eksporterem a zagranicznym odbiorcą i t. d.

Polityka handlowa.

Poszczególne państwa zawierają między sobą umowy, traktaty handlowe, które regulują obroty towarowe umawiających się krajów (-» Cło).

Doniedawna cła wystarczały dla normowania obrotów międzynarodowych. Jednak w latach kryzysu 1930—1934 okazało się, że szereg krajów sprzedaje swoje towary zagranicą po tak niskich cenach, że stawki celne nie wystarczają do powstrzymania takiej konkurencji, z którą krajowa wytwórczość nie mogła sobie poradzić. Niektóre kraje uprawiają t. zw. dumping (po angielsku dump znaczy wyrzucać niepotrzebne rzeczy na jedno miejsce), t. j. sprzedają swoje towary zagranicą po cenach niższych niż koszty własne sprzedającego. To jest możliwe, o ile ceny krajowe są odpowiednio wyższe i tak skalkulowane, że pozwalają pokryć te straty, albo gdy państwo popiera wywóz przy pomocy pre-mij, t. j. specjalnych dopłat z kasy państwowej. Taki wywóz uprawia się głównie ze względów społecznych, aby dać zatrudnienie robotnikom, aby nie dopuścić do unieruchomienia i zalania wodą kopalń, aby podnieść na rynku krajowym zbyt niskie ceny produktów rolniczych, cukru i t. d.

Dla bronienia się przed takim wywozem innych krajów poszczególne państwa wprowadzają różne ograniczenia przywozu, np. ostre przepisy weterynaryjne, przedewszystkiem zaś kontyngentowanie przywozu : rząd danego kraju określa (w liczbach bezwzględnych lub w jakiś inny sposób) najwyższą ilość danego towaru, jaką przywieźć wolno, bądź wogóle, bądź ze wskazanych w takiem rozporządzeniu krajów.

Drugim sposobem ograniczania przywozu jest system kompensacyjny : tylko wówczas zezwala się np. na przywóz kawy z Brazylji do Polski, o ile jednocześnie zostaną wywiezione z Polski do Brazylji szyny kolejowe w odpowiedniej ilości.

Te wszystkie sposoby ograniczania przywozu — niejednokrotnie usprawiedliwione z punktu widzenia interesów poszczególnych krajów — powodują jednak kurczenie się i dezorganizację międzynarodowych obrotów handlowych, co zkolei odbić się musi ujemnie na całej sytuacji gospodarczej świata. Dotychczas jednak żadnym konferencjom międzynarodowym nie udało się doprowadzić do porozumienia w sprawie jednoczesnego i powszechnego zaprzestania popierania wywozu za wszelką cenę i hamowania przywozu.

Każde zaś państwo boi się zacząć taką politykę na własną rękę, aby inne państwa nie wykorzystały tego „rozbrojenia celnego“. Każdy kraj dąży do dodatniego bilansu handlowego.

Bilans handlowy i płatniczy.

Bilans handlowy jest to zestawienie przywozu i wywozu towarów za pewien określony czas : miesiąc, kwartał, rok. Jeśli wartość wywozu była większa niż przywozu, mamy saldo dodatnie (czynne) bilansu handlowego: danemu krajowi należy się coś od zagranicy za tę nadwyżkę wywiezionych towarów. W odwrotnym wypadku — saldo jest ujemne (bierne) : dany kraj winien coś dopłacić zagranicy za sprowadzoną nadwyżkę towarów.

Jeśli wartość wywozu nie wystarcza na zapłacenie przywozu (saldo bilansu handlowego jest ujemne), to niedobór ten może być pokryty z następujących źródeł: 1) z wydatków turystów zagranicznych w danym kraju, o ile przewyższają wydatki turystów krajowych zagranicą; 2) z otrzymanej zapłaty za przewóz zagranicznych towarów okrętami i kolejami danego kraju, o ile te wpływy są większe aniżeli zapłata za przewóz towarów danego kraju obcemi okrętami i kolejami; 3) z kredytów otrzymanych od zagranicy, o ile przewyższają one kredyty, udzielone przez dany kraj zagranicy; 4) z otrzymanych z zagranicy procentów od udzielonych zagranicy kredytów, o ile te procenty przewyższają te, które dany kraj powinien zapłacić zagranicy; 5) z przekazów emigrantów do danego kraju, o ile są one wyższe niż przekazy immigran-tów do innych krajów. Dalej wchodzą tu w grę takie rozrachunki, jak z ty-

tum opłat za filmy, honorarja autor- trwało zbyt długo, rezerwy takie mo-skie, korzystanie z patentów i licencyj głyby nie wystarczyć. Kraj nie ma na wynalazki i t. d.

Wszystkie te pozycje wraz z przywo- zobowiązań, jego obroty z zagranicą do-zem i wywozem towarów składają się znają zakłócenia, waluta się załamuje na bilans płatniczy danego kra- (-» Pieniądz). ju: jest to zestawienie wszystkich wpływów i rozchodów danego kraju w jego dlowego mogą mieć bez żadnych dla stosunkach z zagranicą za pewien okres siebie niebezpieczeństw kraje, które ma-czasu. Bilans handlowy stanowi zawsze ją stale wielkie wpływy z tych właśnie bardzo ważną, a w wielu krajach, jak innych pozycyj bilansu płatniczego po-np. w Polsce, najważniejszą część skła- za handlem zagranicznym. Do takich dową bilansu płatniczego. To też saldo krajów należą np. W. Brytanja, Fran-bilansu handlowego ma wielki wpływ cja, Stany Zjednoczone A. P., Belg ja — na saldo bilansu płatniczego. Jeśli zaś kraje bogate, które czerpią takie do-to ostatnie jest ujemne, jeśli nadwyżek chody z odsetek od pożyczonych innym w wymienionych przez nas pozycjach krajom pieniędzy, z przyjazdów zagra-niema, a bilans handlowy jest w dodat- nieznych turystów, z przewozu obcych ku ujemny, to żeby to ujemne saldo towarów na swoich okrętach, że z ła-bilansu płatniczego wyrównać, należy twością mogą pokrywać z nadwyżką sięgnąć do rezerw: rezerwami takiemi ujemne salda swych bilansów handlo-są zapasy złota i walut zagranicznych wych. Polska jednak musi stale dbać w kraju, a przedewszystkiem w banku o dodatnie saldo tego bilansu, emisyjnym (-» Banki). Gdyby jednak

to saldo ujemne było zbyt wielkie lub niczy Polski za rok 1931.

Nazwa pozycji

wtedy czem zapłacić zagranicy swoich

Natomiast ujemne saldo bilansu han-

Dla przykładu podajemy bilans płat-

Handel zagraniczny..........

Przewóz towarów, turystyka, emigracja i t. d.

Odsetki i prowizje..........

Kredyty krótkoterminowe........

Kredyty długoterminowe........

Inne rozrachunki ..........

Przychód Rozchód

w mil jonach złotych

_ +2

Saldo

r-1 CO

4.107    4.107

Razem .    .

Uwaga : Dane tymczasowe według Głównego Urzędu Statystycznego.

Jak widać z tych liczb, nadwyżka wywozu nad przywozem (dodatnie saldo bilansu handlowego) wraz z nadwyżką w rozrachunkach z tytułu przewozu towarów i t. p. oraz z kredytów długo- skie“ w numerze z dnia 16 listopada terminowych pokryły niedobory w ta- 1909 roku wydrukował pod dziwnym kich pozycjach, jak odsetki i prowizje tytułem „Bi-bi i Bi-es“ artykuł pióra oraz kredyty krótkoterminowe.    P- Edmunda Naganowskiego o powsta

niu w Anglji organizacji młodzieży, posiadającej znamienne cele i metody wy-

HARCERSTWO POLSKIE.

Historja ruchu harcerskiego.

Lwowski dziennik p. n. „Słowo Pol-

T. Sławiński.

chowawcze. Organizacją tą był skauting (-» Skauting). Na podstawie wiadomości czerpanych wprost od twórcy jej gen. Baden - Powella informował autor czytelników o swoistości ciekawego ruchu wychowawczego młodzieży angielskiej.

Trochę zatem pod wpływem wieści z Anglji, a przedewszystkiem jednak jako wyraz nieujawnionych sił społecznych tkwiących w ówczesnem pokoleniu polskiem, poczęły niebawem po ukazaniu się wymienionego wyżej artykułu powstawać we Lwowie „drużyny młodzieży sokolej“, które wkrótce przekształciły się w drużyny skautowe. Na młody polski ruch skautowy zwróciły się oczy przedewszystkiem wielu tajnych i półjawnych związków i organi-zacyj młodzieży, stawiających sobie cele samowychowania narodowego oraz odzyskania niepodległości.

Na wartość skautingu w wychowaniu fizycznem młodzieży zwrócili też uwagę higjeniści z prof. Eugenjuszem Piaseckim na czele. Z tych i innych jeszcze tendencyj skrystalizowała się wreszcie idea skautingu (harcerstwa) polskiego jako wszechstronnego ruchu wychowawczego.

Ze Lwowa rychło „harcerska wieść“ przeszła do Warszawy, gdzie nauczyciel Edmund Nebel w r. 1910 na terenie szkoły Wróblewskiego (dziś gimnazjum Czackiego) zorganizował pierwszą drużynę skautową.

W r. 1912 polski ruch skautowy poczyna ogarniać młodzież żeńską, tak że w r. 1913 mamy do zanotowania fakt powstania Sekcji Żeńskiej Skautingu jako Zarządu Głównego Żeńskich Drużyn Skautowych przy Związkowem Naczelnictwie Skautowem.

Skauting polski przeniknął szybko poza Małopolskę i Kongresówkę do Wilna. Poznań przystąpił również do coraz bardziej potężniejącego ruchu młodych; w r. 1912 powstała Pierwsza

Poznańska Drużyna Skautów — Piast, a wkrótce szereg innych.

Manifestacją polskiego ruchu harcerskiego wobec zagranicy był udział (lipiec 1913) reprezentacyjnej drużyny polskiej pod polskim sztandarem w zlocie skautów angielskich w Birmingham. Wyprawa ta była doskonałą propagandą zagraniczną na rzecz Polski, spotkała się też ze szczerą życzliwością ze strony Anglików.

Po wybuchu wielkiej wojny, a zwłaszcza z chwilą zajęcia przez państwa centralne b. zaboru rosyjskiego, rozpoczęła się wytężona praca nad zjednoczeniem organizacyj harcerskich na wszystkich ziemiach polskich. Rzecznikiem tej tendencji był m. innymi ks. Jan Mauers-berger, późniejszy niejednokrotny przewodniczący Związku Harcerstwa Polskiego, wymówmy entuzjasta wychowania metodami skautowemi w Polsce, który też doprowadził do jednolitości organizacji skautowej naprzód w b. Kongresówce (r. 1916), a później na terenie całej Rzeczypospolitej (r. 1918). W ten sposób połączona organizacja przybrała nazwę Związku Harcerstwa Polskiego.

Osobną kartę posiada harcerstwo polskie w dziejach walk o niepodległość. W walkach tych poprzez legjony, rozbrajanie okupantów, wreszcie w walce z najazdem bolszewickim harcerze w liczbie wielu tysięcy zaszczytnie się zaznaczali.

Uzyskanie niepodległości i zapanowanie pokoju po inwazji r. 1920 postawiło harcerstwo wobec właściwych, ściśle wychowawczych jego celów. Do zadań wychowawczych harcerstwo jest specjalnie powołane dzięki temu, iż 1) jest etycznym ruchem młodzieży, 2) posiada charakterystyczne dla siebie metody wychowawcze, 3) jest organizacją samo wychowawczą. Wszystko to razem wyróżnia organizację harcerską od wielu jej podobnych.

„czyniąca dobro“.

Założenia ideowe harcerstwa.

Założenia ideowe harcerstwa streszczają się w przyrzeczeniu, które składa każdy harcerz i które obowiązuje go moralnie przez całe życie oraz w prawie harcerskiem, zawartem w dziesięciu punktach :

Oto przyrzeczenie i prawo harcerskie :

Przyrzeczenie: Mam szczerą wolę ca-łem życiem pełnić służbę Bogu i Polsce, nieść chętną pomoc bliźniemu, być posłusznym prawu harcerskiemu.

Prawo harcerskie:

1.    Harcerz służy Bogu i Polsce i sumiennie spełnia swoje obowiązki.

2.    Na słowie harcerza polegaj jak na Zawiszy.

3.    Harcerz jest pożyteczny i niesie pomoc bliźnim.

4.    Harcerz w każdym widzi bliźniego, a za brata uważa każdego innego harcerza.

5.    Harcerz postępuje po rycersku.

6.    Harcerz miłuje przyrodę i stara się ją poznać.

7.    Harcerz jest karny i posłuszny rodzicom i wszystkim swoim przełożonym.

8.    Harcerz jest zawsze pogodny.

9.    Harcerz jest oszczędny i ofiarny.

10.    Harcerz jest czysty w myśli, mowie i uczynkach, nie pali tytoniu, nie pije napojów alkoholowych.

Prawo harcerskie określa oblicze duchowe harcerza: harcerz, to jednostka wysoce ideowa, społecznie aktywna, a co najważniejsze Uczynność (codzienny dobry uczynek) wyróżniać ma harcerza z pośród ludzi egoistów.

Metody wychowania harcerskiego.

Cele swoje harcerstwo osiąga przy pomocy zespołu metod zapożyczonych od skautingu angielskiego, lecz pogłębionych i przystosowanych do psychiki chłopca i dziewczyny polskiej. Na harcerskie wychowanie składa się współżycie z przyrodą, współdziałanie i współzawodnictwo, specjalny system gier i zabaw, wreszcie system wychowujących grup rówieśniczych (system zastępowy).

Młodzież harcerska współżyje z przyrodą na obozach i wycieczkach. W tej chwili harcerstwo posiada wcale pokaźny dorobek metodyczny w wychowujących sposobach obozowania i wycieczkowania. W czasie każdych wakacyj wszystkie bardziej malownicze okolice Rzeczypospolitej goszczą obozy harcerskie lub wędrujących harcerzy.

Harcerze nie wyrzekają się bynajmniej szlachetnego współzawodnictwa, w równej jednak mierze ze współzawodnictwem w wychowaniu harcerskiem występuje współdziałanie, boć harcerz w każdym widzi bliźniego, a za brata uważa każdego innego harcerza.

Specjalny system stanowią gry i zabawy harcerskie. Są one przystosowane do psychiki młodzieży w różnych fazach jej rozwoju, posiadają znaczenie kształcące i wychowujące. Właśnie te gry i zabawy pod nazwą „harców“ w połączeniu z metodą współżycia z przyrodą tak bardzo pociągają młodzież, zwłaszcza w pewnych okresach jej życia.

System wreszcie grup rówieśniczych, zwany popularnie systemem zastępowym, polegający na tern, że młodzież harcerska pracuje w ścisłych, zżytych wewnętrznie grupach koleżeńskich, zwanych zastępami, to prawdziwa szkoła społeczna dla wielu tysięcy naszej młodzieży.

Harcerstwo jako system samowycho-wawczy.

W pedagogice współczesnej coraz dobitniej podkreśla się wartość i skuteczność samowychowania, a właśnie harcerstwo jest doskonałym przykładem wielkiej organizacji samowychowaw-

bo cn

VI V1

848

czej. W systemie harcerskim młodzież wychowuje młodzież, kierownicy zaś większych jednostek organizacyjnych, jeżeli już nie są młodzi wiekiem, to w każdym razie są młodzi duszą i psychiką. W dobie współczesnych przemian oblicza świata postulat samowychowania jest coraz szerzej uznawany. Pod tym względem harcerstwo jest wychowaniem najbardziej nowoczesnem.

Organizacja harcerstwa.

Podstawową jednostką organizacyjną harcerstwa jest drużyna, złożona z około 30—40 chłopców lub dziewcząt. Drużyna zkolei składa się z kilku zastępów (zastęp: około 8—10 chłopców lub dziewcząt dobranych według wieku, zainteresowań i t. p.). Młodzi chłopcy i dziewczęta, w wieku do lat 11, zwani zuchami, tworzą dla wspólnej zabawy t. zw. gromady zuchowe. W tej chwili jesteśmy świadkami niebywałego rozwoju ruchu zuchowego w Polsce. Starsi harcerze, po skończeniu szkoły średniej jako akademicy lub pracujący zawodowo, a nie pozostający na stanowiskach kierowniczych w organizacji (istruktor skich), tworzą t. zw. zrzeszenia starszo-harcerskie. Na czele całej organizacji stoi Naczelnictwo Związku Harcerstwa Polskiego w "Warszawie, któremu bezpośrednio podlegają Główna Kwatera Harcerek i Główna Kwatera Harcerzy. Główne kwatery z Naczelniczką Harcerek i Naczelnikiem Harcerzy na czele kierują pracą wychowawczą harcerstwa. Przy poszczególnych drużynach lub ich zespołach (hufcach) istnieją Koła Przy jaciół Harcerstwa, otaczające te drużyny lub hufce opieką moralną i materjal-ną. Są one złożone z rodziców oraz przedstawicieli szkoły.

Według urzędowej statystyki stan liczebny Związku Harcerstwa na dzień 31 grudnia 1932 roku przedstawiał się jak następuje:

harcerki:

ogólna liczba harcerek . . . 37.052 instruktorek (kierowniczek pracy posiadających specjalne kwalifikacje harcerskie) .... drużyn, gromad i zrzeszeń .    .    1

harcerze:

ogólna liczba harcerzy    . . . 55.881

instruktorów

drużyn, gromad i zrzeszeń . .    1.457

Niektóre z wymienionych drużyn harcerzy i harcerek uprawiają w szerszym zakresie jakąś specjalną dziedzinę pracy, np. żeglarstwo, lotnictwo (szybownictwo), strażactwo i t. p.

Wspaniały swój rozwój, w tej chwili wyrażający się w stale rosnącej liczbie powyżej 100.000 harcerek i harcerzy, nie licząc tych, którzy w różnych okresach przez organizację przeszli i wynieśli z niej młodzieńcze ukochanie ideałów i zasadę czynienia w życiu dobra — zawdzięcza harcerstwo swojej pięknej tradycji, sięgającej w mroki naszej niewoli, głębokim celom i założeniom ideowym, atrakcyjności metod oraz chyba temu, że jest ruchem ludzi o duszach młodych, j. Sosnowski.

Por. Piasecki-Schreiber: Harce młodzieży polskiej. Lwów-Warszawa.

HARMONJA. W życiu codziennem bardzo często spotykamy się z wyrazem „harmonja“. O zgrabnej dziewczynie mówi się, że ruchy jej cechuje harmonja; współżycie zgodnej i kochającej się rodziny określa się jako harmonijne, t. j. takie, w którem panuje harmonja; piękne budowle odznaczają się harmo-nją linij i kształtów; słyszymy również często o harmonji barw, a zwłaszcza o harmonji dźwięków. Gdy dobrze wyszkolony chór śpiewa znaną nam piosenkę, zadowolenie nasze nieraz wyrażamy w słowach: „Jakież to piękne har-monje !“ Harmonją nazywa się także zespół dętych instrumentów blaszanych, stanowiący orkiestrę marszową. Ale w szkołach muzycznych jako osobnego przedmiotu uczy się również harmonji, a w popularnej piosence śpiewa się, że „Antek na harmonji gra...“

Zastanówmy się chwilę nad różnemi zwrotami, w których używamy wyrazu „harmonja“. Bez trudu zauważymy, że określamy nim cechy ładu, umiaru, zgodności, piękna. Ale gdy mówimy o harmonjach pięknie brzmiącego chóru, mamy na myśli coś więcej, niż tylko jego zgodność. Harmonje znaczą tu tyle, co współbrzmienia, których dźwięk jest dla ucha naszego miły. Jeszcze inne znaczenie ma wyraz „harmonja“ w dwu ostatnich przykładach. Jako przedmiot nauczania w szkołach muzycznych, harmonja jest wstępem do nauki kompozycji. W ostatnim wreszcie przykładzie mowa jest o instrumencie muzycznym, którego dwie główne formy: harmonja czyli harmonika ustna i harmonja ręczna z miechem, są powszechnie znane.

Co rozumiemy dzisiaj przez harmonję w muzyce?

W powyższych przykładach cztery ostatnie zaczerpnięte zostały z dziedziny muzyki, a w każdym z nich wyraz „harmonja“ ma inne znaczenie. Dwa z nich nie wymagają już objaśnień. Zajmie nas tylko harmonja w znaczeniu współbrzmienia i harmonja jako nauka.

Nieraz mamy sposobność słuchać pieśni śpiewanych chórem. Ale jeśli uważnie posłuchamy różnych chórów, to łatwo spostrzeżemy różnice między niemi. Gdy dzieci chórem śpiewają piosenkę, wszystkie śpiewają to samo, jakby „jednym głosem“. Mówimy, że dzieci śpiewają unisono albo w unisonie. Gdy wierni śpiewają w kościele pieśń nabożną, odróżnimy w tym nienczonym chórze „cienkie“ czyli wysokie głosy kobiece i „grube“ czyli niskie głosy męskie. Ale i mężczyźni i kobiety śpiewają tę samą melodję. Różni się ona tylko wysokością głosu. Tę różnicę wysokości czyli odległość głosu kobiecego od męskiego w takim chórze nazywamy oktawą. Jest ona współbrzmieniem, ale nie jest harmonją. Dwa współbrzmiące tony różniące się wysokością tworzą interwał; oktawa jest jednym z interwałów.

Inne jednak brzmienie, niż chór w unisonie lub w oktawie, ma chór wyszkolony, np. złożony z kobiet i mężczyzn, którzy śpiewają na cztery głosy. Jedne kobiety śpiewają głosem wyższym, drugie niższym : są to głosy kobiece — sopran i alt. Podobnie jedni mężczyźni mają głos wyższy, drudzy niższy : są to głosy męskie — tenor i bas. Melodję śpiewa tu zwykle sopran, inne głosy mu towarzyszą. Czterogłosowe współbrzmienia takiego chóru są już harmonjami. Harmonja jest to współbrzmienie złożone co najmniej z trzech tonów należących do jakiegoś jednego akordu.

Zasadniczym akordem i pierwowzorem innych akordów jest trój-dźwięk. Jest on dany w naturze, o czem można przekonać się łatwem doświadczeniem. Gdy uderzymy dowolny klawisz fortepianu, znajdujący się nisko z lewej strony klawjatury, i wsłuchamy się uważnie w dźwięk, rozróżnimy obok najsilniejszego, niskiego tonu jeszcze słabsze tony wyższe, równocześnie z nim brzmiące. Te tony wyższe są to t. zw. tony górne albo harmoniczne. Z nich właśnie składa się trójdźwięk. Zawiera on w sobie interwał tercji i kwinty, licząc od tonu najniższego, który nazywa się tonem podstawowym (podstawą) albo prymą trójdźwięku. Interwały trójdźwięku najlepiej poznać

OKI

•    799

Harmonja.

800

W łl clle UJ¹1

Ryc. 115.

można przy pomocy klawjatury fortepianu. Na ryc. 115 przedstawiona jest część klawjatury, obejmująca dwie oktawy. Litery oznaczają nazwy tonów, leżących w obrębie interwału oktawy.

Jeśli równocześnie uderzymy trzy białe klawisze, oznaczone literami : c-e-g, usłyszymy trójdźwięk: jego tonem podstawowym jest c, tercją e, kwintą g. Możemy dołączyć do niego jeszcze górną oktawę c, a otrzymamy trójdźwiękową harmonję chóru czterogłosowego. Całkiem podobne brzmienie do trój dźwięku c-e-g mają także trój-dźwięki f -a-c i g -h-d. Każdy z nich składa się z interwału tercji wielkiej i kwinty czystej. Są to trójdźwięki wielkie albo durowe (majorowe). Inaczej jednak brzmi np. trójdźwięk d-f -a i podobne do niego trójdźwięki e - g - h lub a-c - e. Ich tercja jest tercją małą, a kwinta tak samo jak w trój dźwięku wielkim — kwintą czystą. Są to trójdźwięki małe albo mollowe (minorowe). Zupełnie inne brzmienie, niż trójdźwdęki wielkie i małe, ma jeden tylko trójdźwięk: h-d-f. Nie jest on ani wielki, ani mały. Jest to trójdźwięk zmniejszony (ryc. 116).

Ośm tonów oktawy c - c wyznacza gamę durową (majorową). Po-

I ii 1 5    ¥1 Y!i

5T

Ryc. 116.

szczególne jej tony nazywamy stopniami i oznaczamy je cyframi rzymskie-mi. Z pośród wszystkich trójdźwięków, jakie można zbudować na tonach tej gamy, szczególne znaczenie mają trzy trójdźwięki wielkie. Znajdują się one na I, IV i V stopniu gamy. Noszą one również nazwę funkcyj harmonicznych i stanowią t. zw. centrum tonalne gamy. Funkcje oznacza się symbolami T, 8. D t. j. Tonika, Subdominanta i Dominanta.

Gdy do melodji dodamy towarzyszenie czyli akompanjament akordowy, mówimy, że melodja została zharmonizowana. W takiej właśnie postaci słyszymy pieśni, śpiewane przez chór czterogłosowy mieszany. Jeden ton trój-dźwięku jest wr zespole czterogłosowym podwojony.

Podobne akordy jak w chórze czterogłosowym słyszymy także w muzyce instrumentalnej, jeśli do melodji, umieszczonej w głosie najwyższym, dodany jest akompanjament. Instrumentem, który najwięcej posługuje się takim sposobem kompozycji, jest fortepian.

Przedmiot nauki harmonji, albo krótko : harmonji, stanowią akordy. Jest ona teorją tworzenia i budowy akordów, ich wzajemnych stosunków i sposobów ich łączenia się z sobą. Uczy ona poznawać i stosować akordy. Przygotowuje zatem zarówno do poznawania i rozumienia muzyki, jak do jej tworzenia (kompozycji). W szczególności przedmiotem jej są funkcje harmoniczne i różne ich formy, następnie przewroty akordów, powstające wskutek oparcia akordu bądź na tercji (np. e- g - c zamiast c-e-g), bądź na kwincie (np. g - c - e w miejsce :    c-e-g). Oprócz

trójdźwięków T, S, D bada harmo-nja trójdźwięki na innych stopniach gamy oraz wzajemne ich stosunki między sobą i między trójdźwiękami a funkcjami T, S, D. Czterodźwięki i wielodźwię-

ki, powstające wskutek dodania u góry do trójdźwięku jednego lub kilku interwałów tercji, rozmaite akordy powstające przygodnie, kadencje czyli zakończenia szeregów akordowych oraz wszelkie inne zjawiska współbrzmień harmonicznych dopełniają zakresu harmonji jako nauki.

Pochodzenie wyrazu „harmonja“ i rozwój jego znaczenia w muzyce.

Wyraz „harmonja“ pochodzi z greckiego âoftovia (harmonia), co znaczyło pierwotnie : skład, zgodny układ. Już w starożytnej Helladzie wyraz ten szczególnie ważne stanowisko zdobył sobie w muzyce, która później stała się jego właściwą dziedziną. W ciągu wieków jednak znaczenie tego wyrazu uległo tak poważnym zmianom, że dziś oznacza on w muzyce zupełnie coś innego, niż przed dwudziestukilku wiekami w swej helleńskiej ojczyźnie.

'Agfiorta w starożytnej teorji muzycznej znaczy tyle co skala albo gama. Muzyka starogrecka była wyłącznie jednogłosowa. Obcą była jej harmonja w dzisiejszem znaczeniu. Także muzyka wczesnego średniowiecza, której najdoskonalszym pomnikiem są śpiewy kościoła katolickiego, zwane muzyką gre-gorjańską, nie znała wielogłosowości. Dopiero z biegiem czasu w średniowiecznej muzyce europejskiej rozwija się wielogłosowość, a mianem harmonji określać zaczęto współbrzmienia, powstające wskutek śpiewania jakiegoś utworu na kilka głosów.

Późne średniowiecze (w. XV) i początek ery nowożytnej (w. XVI) były epoką rozkwitu wokalizmu, t. j. muzyki śpiewanej, i polifonji, t. j. wielogłosowości. Każda z melodyj śpiewanych w zespole wielogłosowym była samodzielna i niezależna, a współbrzmienia czyli t. zw. wówczas harmonje powstawały tylko wskutek łączenia się z sobą rozmaitych interwałów, nie tworzących akordów.

Dopiero w r. 1558 teoretyk włoski Zarlino odkrył, że zasadniczym dźwiękiem współbrzmień wielogłosowych jest trój dźwięk, i ustalił, że o istocie harmonji stanowi tercja: wielka w trójdźwięku wielkim, mała w trójdźwięku małym.

Odróżnienie tych dwu „harmonij“ oznaczało zarazem zwycięstwo dwu gam: durowej i mollowej, wymienione trójdźwięki bowiem stanowią o istocie i różnicy tych gam. Gama durowa np. c-d-e-f-g-a-h-c ma na I stopniu trójdźwięk durowy (c-e-g), gama mollowa np. a-h-c-d-e-f-g-a trójdźwięk mollowy (a-c-e). Inne gamy, których średniowieczna praktyka muzyczna znała aż 12, straciły powoli swoje znaczenie. Gama durowa i mollowa stały się teraz podstawą rozwoju nowej muzyki, harmonicznej, i olbrzymiego rozwoju instrumental i-z m u. Zadecydowały o powstaniu nowej techniki kompozycji i nowego stylu w muzyce.

Rzecz prosta, iż muzyka „harmoniczna“ w znaczeniu melodji z towarzyszeniem akordowem istniała w rzeczywistości już wcześniej, przed odkryciem jej zasad teoretycznych i przed ostatecznem jej zwycięstwem w dziedzinie twórczości artystycznej. Była to przedewszyst-kiem muzyka ludowa, która oddziałała najpierw na świecką muzykę artystyczną, a stopniowo opanowała całą europejską twórczość muzyczną, rozstrzygając o jej rozwoju w nowej formie od XVII wieku aż po wiek XX.

W związku z określeniem szczególnego znaczenia w harmonji akordów T, D, S, przez teoretyka francuskiego Jana Filipa Rameau (1772) ustaliły się stopniowo także pojęcia tonacji, toniki i tonalności. Powiedzenie „tonacja C-dur“ oznacza zarówno rodzaj gamy

26

szukaj w tomie piątym!

świat i życie. — II.

(dur), która stanowi materjał muzyczny danej kompozycji, jak i podstawowy ton tej gamy (C), czyli jej tonikę. Powiedzenie takie, jak np. „muzyka romantyczna pozostaje w granicach to-nalności“ znaczy, że akordy tej muzyki są ściśle określone ze względu na tonikę.

Przeciwieństwem tonalności jest a t o-n a 1 n o ś ć, stosowana w muzyce współczesnej. Jest to brak w kompozycji toni-ki, brak centrum tonalnego, do którego możnaby odnieść jej akordy. Obok ato-nalności spotykamy się w nowoczesnej muzyce także z politonalnością. Oznacza ona współistnienie w jednej kompozycji kilku tonik, do których odnoszą się różne tony równocześnie z sobą współbrzmiące. Zarówno politonal-ność, jak atonalność są zaprzeczeniem harmonji, nad której stworzeniem pracowały całe pokolenia, od późnego średniowiecza aż po wiek XX, tworząc jej pomnik nieśmiertelny w dziełach największych mistrzów muzyki europejskiej XVIII i XIX wieku.

B. Wójcik-Keuprulian.

Najważniejsze polskie podręczniki harmonji:

W. Żeleński i G. Roguski, Nauka harmonji.

Z. Noskowski i M. Z a w i r s k i, Wykład praktyczny harmonji.

J. Reiss, Harmonja.

P. Rytel, Harmonja.

HELLENIZM.

Co to jest hellenizm?

Starożytni Hellenowie, zwani przez nas z łacińska Grekami, stworzyli, głównie za sprawą Ateńczyków wieku V i IV przed Chr., owe dzieła architektury, rzeźby, poezji, prozy, wymowy, filozofji, które nazywamy klasycznemi w znaczeniu doskonałych, wzorowych. Maleńka Attyka, zwana stolicą i szkołą całej Hellady, była zarazem niby „szkółką“, której drzewka czekały na jakiegoś ogrodnika, aby je porozsadzał na rozleglej szym gruncie i pozwolił z ich owoców korzystać „całemu światu“, t. j. i poza-greckim krajom śródziemnomorskim. Tym ogrodnikiem był Aleksander Wielki (-» Aleksander Wielki). Jego to podboje i polityka otwarły przed kulturą grecką bliższy Wschód i Egipt. Z jego ogromnej monarchji wykroili sobie jego następcy trzy królestwa: macedońskie Antygonidów, egipskie Lagidów i syryjskie Seleucydów, z którego części wyłoniło się też czwarte, pergameńskie królestwo Attalidów. Panowanie tych następców Aleksandra W. nad olbrzymiemi (w porównaniu z państewkami greckie-mi) obszarami, zamieszkanemi przez „barbarzyńców“ (t. j. nie-G reków ), opierało się na zaciężnych armjach grec-ko-macedońskich i urzędnikach greckich, a dalej na kupcach, rzemieślnikach i emigrantach ze „starej Grecji“, którzy zaludniali nowozakładane w tych mo-narchjach wojskowych miasta. Wznosili oni w nich, na wzór miast ojczystych, świątynie i teatry, palestry i gimnazja, stad jony i portyki, fabryki i targowice, a przez swą kulturę oddziaływali na tubylców, ulegając także ze swej strony ich starym cywilizacjom. Kultura helleńska, rozlewając się w ten sposób po ogromnych obszarach, traciła swą rasowość i głębokość, tak jak język attycki, mieszając się z dialektem joń-skim i innemi greckiemi i macedońskie-mi, stracił swą „czystość“ i dał podstawę językowi wspólnemu wszystkich Greków, kojné (didlektos). Temu ogólno-greckiemu językowi, używanemu w wymienionych królestwach (jak zresztą i w starej Grecji), odpowiada ogólno-grecka kultura na tych samych obszarach w czasie od Aleksandra Wielkiego (urn. w r. 323 przed Chr.) do Oktawja-na Augusta (31 przed Chr. do 14 po

(ok. 140

Chr.). W przeciwstawieniu do dawnej (klasycznej) helleńskiej nazwano ją (dopiero przed stu laty) hellenistyczną, jako coś, co nie jest pełno-helleńskie, lecz nieco rozrzedzone. Podobnie od przymiotnika „klasyczny'‘ utworzono „klasycystyczny“ na oznaczenie pewnych naśladownictw wzorów klasycznych. Hellenizm jest wykładnikiem owej powszechnej greckiej kultury, która łączy attycki klasycyzm z powstałą na gruncie hellenizmu kulturą rzymską i chrześcijańską. Dawniej tę kulturę hellenistyczną nazywano aleksandryjską od jej głównej siedziby w stolicy egipskich Lagidów, Aleksandr ji.

Aleksandr ja siedzibą nauk i sztuki.

Założona w r. 331 przed nar. Chr. przy ujściu Nilu, tam, gdzie leżąca przed lądem wyspa Faros ułatwiała zbudowanie portu, Aleksandrja stała się już za sprawą Ptolemeusza I Sotera (Zbawcy) z dynastji Lagidów (323 do 285) ośrodkiem nietylko handlu i przemysłu, ale i kultury greckiej, a za jego dwóch następców, także Ptolemeuszów, z przydomkami Filadelfos (285 do 247) i Euergetes (Dobroczynny, 247—220), siedzibą nauk i sztuk. Wszyscy ci Ptolemeusze ściągali na swój dwór uczonych, literatów i artystów greckich i popierali ich hojnie. Poparcie to wyraziło się najwspanialej w założeniu przez Ptolemeusza I bibljoteki aleksandryjskiej, a przez Ptolemeusza II muzeum aleksandryjskiego. W bibljo-tece, pomieszczonej w dwóch odległych od siebie gmachach (w Brucheion i Se-rapeum), zgromadzono za wielkie pieniądze wszystko, co istniało z piśmiennictwa greckiego od Homera do De-metrjosa z Faleronu (organizatora bibljoteki) w setkach tysięcy zwojów papirusowych (bibloi). Starano się przy-tem o najstarsze egzemplarze, z pomocą których sporządzano poprawne, krytyczne wydania tekstów, zbierano materja-ły do biograf i j i objaśnienia tak wydanych autorów, a w obszernych katalogach, obejmujących poszczególne gatunki poezji i prozy (epika, liryka, dramat, historja, wymowa), położono podwaliny historji literatury i krytyki estetycznej. Nietylko poprawna forma tekstów autorów z przed w. III przed Chr., ale i samo ich uratowanie dla potomności, jest zasługą krytyków i filologów aleksandryjskich. Resztki ich komentarzy do autorów zachowały się jedynie w późniejszych objaśnieniach, zwanych scho-1 j a m i, i w późniejszych słownikach (leksykach); ich badania językowe przekazał szkołom zachowany podręcznik gramatyki (Téchue grammatiké) Dionyzjosa Traka przed Chr.). Dzisiejsze rozróżnianie ośmiu części mowy i rozmaitych dekli-nacyj i konjugacyj doszło do nas z tego podręcznika za pośrednictwem gramatyków rzymskich.

Czem dla literatury i języka była bi-bljoteka aleksandryjska, tern dla nauki było muzeum (Museion, niby świątynia muz) aleksandryjskie, jako królewski zakład naukowy, do którego powołani członkowie otrzymywali ze skarbu królewskiego mieszkanie, pełne utrzymanie i pensje, a nadto fundusze na badania naukowe w takich królewskich zakładach, jak obserwatorjum astronomiczne, ogród zoologiczny i botaniczny, klinika i t. p. W takich warunkach, istniejących wtedy po raz pierwszy w Europie, stworzono dzięki ścisłej obserwacji (którą w epoce klasycznej zastępowano genjalną spekulacją) i stosowanym metodom szereg nauk. Nazwiska przedstawicieli ówczesnej nauki błyszczą do dziś w korowodzie pionierów postępu.

I tak geometrja zawdzięcza obowiązujące do dziś sformułowanie swych za-

fję-

sad Euklidesowi (Euklejdes, ok. 300 przed Chr.), autorowi zachowanych „Elementów geometrji“ (Stoicheia). Największy matematyk starożytny, A r-chimedes z Syrakuz (ok. 285 do 212 przed Chr.) działał wprawdzie w mieście ojczystem, ale utrzymywał przez całe życie ścisłe stosunki z uczonymi aleksandryjskimi i w Aleksandrji wydawał swe dzieła z zakresu matematyki i mechaniki.

Postęp matematyki niezmiernie korzystnie wpłynął na rozwój mechaniki i astronomji, której najznakomitszy przedstawiciel, Arystarch z Samos (z III w. przed Chr.), obliczył dość dokładnie odległość ziemi od księżyca i uczył, że ziemia i planety krążą około słońca, a więc był twórcą systemu heljocentrycznego przed Kopernikiem. Sławę jego przyćmił w II w. po Chr. najbardziej wpływowy astronom starożytny, Klaudjusz Ptolomeusz, autor „Wielkiej Księgi“ (Megdle Syn-taksis, po arabsku almagest). W niej zapomocą skomplikowanej teorji epi-cyklów objaśniał system geocentryczny (około nieruchomej ziemi krąży słońce i planety) i narzucił go wiekom aż do Kopernika. Niemniejsze i niemniej fatalne znaczenie dla potomności miał jego „Czworoksiąg“ (Tetrâbiblos), systematyczny wykład „nauki“ o wpływie planet i gwiazd na losy ludzi i narodów, czyli astrologji. Natomiast jego podręcznik geografji (Geographikâ), podający długość i szerokość geograficzną około 8000 miejscowości (wśród nich Kalissia i Karodunum na terytorjum polskiem), godnie zamyka badania takich geografów, jak Eratostenes z Cyreny (z III w. przed Chr.), który pierwszy pokrył ziemię siecią południków (pierwszy południk szedł przez wyspy Szczęśliwe, potem Ferro!) i równoleżników i obliczył jej obwód na 252 tysiące stadjów, myląc się „tylko“ o 900 mil (za dużo).

Nawet ten pobieżny rzut oka na naukę aleksandryjską dowodzi, jak niewiele przesady jest w zdaniu K. G. Wellsa („Historja naszego świata“), że założenie muzeum i bibljoteki aleksandryjskiej jest kamieniem granicznym w hi-storji ludzkości i oznacza początek histo-rji nowożytnej, jako epoki, w której się wiedzę systematycznie zdobywa i rozszerza.

Z rozwojem nauki nie szedł w parze rozwój literatury pięknej, którą trafnie scharakteryzował A. Mickiewicz w słowach: „Poezja, która była niegdyś potrzebą narodową, przeszła w zabawę eru-dytów lub próżniaków“. To też nawet największy poeta aleksandryjski, K a 1-limanach z Cyreny (po r. 300), znany jest dziś tylko erudytom. Większą wziętością cieszą się do dziś idylle pasterskie Teokryta z Syrakuzi niedawno odkryte obrazki z życia codziennego (odpowiadające naszym skeczom) Herondasa (ok. 250), zwane mimi-jambami, t. j. mimami w wierszach jam-bicznych. W atmosferze dworskiej nie było też miejsca na wymowę, słusznie zwaną „córką wolności“, ani na filozo-

Z rzeźby hellenistycznej wreszcie najbardziej słynie ołtarz pergameński (dziś w Berlinie) z płaskorzeźbami, przedstawiającemi walkę bogów z gigantami, i grupa Laokoona (tabl. 90, a, dziś w muzeum Watykańskiem). Sami starożytni zaliczali do „siedmiu cudów świata“ olbrzymi posąg patrona wyspy Rodos, Heljosa, zwany kolosem rodyj-skim, a wzniesiony ok. r. 290, obalony zaś przez trzęsienie ziemi już po 70 latach, i Faros (por. rys. 17 tom I, str. 103), olbrzymią latarnią morską (mającą według najnowszych badań 140 m wysokości), zbudowaną w r. 279.

Grekom. Literatura

O architekturze hellenistycznej dają nam dokładne wyobrażenie odkopane miasta hellenistyczne, jak Pergamon i Priene (w Azji Mn.), a o życiu, jakie prowadzili Grecy i Egipcjanie w miastach i wsiach egipskich, bardzo liczne papirusy, zapisane dokumentami i aktami publicznemi i prywatnemi.

Znaczenie hellenizmu.

Zdobycze epoki hellenistycznej i jej znaczenie nietylko dla Europy oceniono dopiero w ostatnich dziesiątkach lat. Pokazało się, że sztuka hellenistyczna dotarła z państwa Seleucydów i z nawpół zhellenizowanej Baktrji do Chin i Indy j, dając wzory i podniety artystom krajowym; wierzenia i przesądy hellenistyczne żyją do dziś u ludów mahome-tańskich Azji Mn. i Afryki. Zdobywcy Egiptu, Arabowie, nietylko nie spalili bibljoteki aleksandryjskiej (uległa ona wcześniejszym pożarom), ale wnet zabrali się do tłumaczenia dzieł matematyków, astronomów, astrologów, lekarzy hellenistycznych i podzielili się ich znajomością z ludźmi Zachodu w wiekach, które zapomniały o greczyźnie.

Na bliższym Wschodzie hellenizmowi ulegli Żydzi aleksandryjscy, których najwybitniejszym przedstawicielem jest Filon (z I w. po Chr.), autor licznych dzieł teologiczno-filozoficznych, którym wiele zawdzięczają pisarze chrześcijańscy; ulegli mu też Żydzi palestyńscy, najsilniej w czasach około narodzenia Chrystusa. To też najwcześniejsza literatura chrześcijańska (Ewangelje, Listy i Dzieje Apostolskie) nietylko jest pisana (czasem tłumaczona z aramej-skiego) w hellenistycznej kojné, ale zawiera też pewne pojęcia i poglądy hellenistyczne. Dzięki swej formie była ona zrozumiała dla całego zhellenizowanego Wschodu, którego kulturalne zjednoczenie było niejako koniecznem przygotowaniem do szybkiego schrystjanizowa-nia świata. Ale chrześcijaństwo zorganizowało się dopiero w Rzymie. Otóż i ten Rzym ulegał, zwłaszcza od końca drugiej wojny punickiej, hellenizacji w religji, literaturze i obyczaju, a zawdzięczał ją współczesnym sobie, a więc hellenistycznym rzymska jest dalszym (i lepszym) ciągiem hellenistycznej, od której różni się głównie językiem. To też spuścizna duchowa, przekazana przez nią wiekom średnim, było spuścizną myśli hellenistycznych. Formy królestwa hellenistycznego pomogły Rzymianom przekształcić ustrój państwowy, panujący za pierwszych cesarzy, w absolutną monar-chję Dioklecjana; na organizacji tej monarchji wzorowała się organizacja kościoła, która przetrwała aż do czasów dzisiejszych. Nawet najoryginalniejszy twór ducha rzymskiego, prawo rzymskie, zawdzięcza niejedno prawom pto-lemejskim. Przejęcie prawa rzymskiego przyniosło więc i późniejszej Europie pewne formy i instytucje prawne z epoki hellenizmu. Kultura hellenistyczna utorowała drogi do rozpowszechnienia się na całym świecie kultury rzymskiej, która była właściwie hellenistyczno-rzymską, a ta wpłynęła na powszechność ( katholikós — powszechny ) chrzęści j ań-stwa i chrześcijańskiej kultury Europy. I w tern leży największa doniosłość hellenizmu.

Inne znaczenia słowa „hellenizm“.

Z hellenizmem w znaczeniu przedstawionego tu zjawiska kulturalnego nie ma nic wspólnego nazywanie hellenizmem studjów i wpływów sztuki i myśli greckiej w jakimś kraju (np. hellenizm we Francji) lub u jakiegoś artysty (np. hellenizm J. Słowackiego). W pierwszym wypadku można mówić o studjach greckich, uprawianych przez specjalistów, zwanych hellenistami, rzadziej grecystami (specjaliści od łaciny

T. Sinko.

nr.

Karktnvsz

Si

zwą się latynistami), w drugim zaś o greckości (wyraz „helleńskość“ nie jest używany) pewnego artysty. W obu wypadkach hellenizm pochodzi wprost

od Hellen (<==■■ Helen, Grek).

Z przystępnej dla starszych uczniów literatury polskiej można wymienić : W. Natan s o n, W Aleksandrji, Przegl. Współcz.

139, listopad 1933 ; T. S i n k o, Poezja aleksandryjska, Kraków 1905 (Program gimn. św. Anny) ;T. Zieliński, Religja hellenizmu, Warszawa 1925; Mantouf-f e 1 - S m o 1 k a, Papyrologja, Lwów 1933, Bibl. Filomaty.

HETYCI. (Tabl. 97—100). Lud Hetytów występuje w dziejach starożytnego Wschodu w okresie od około 1950 do 1190 r. przed Chr. w charakterze władców środkowej Anatolji, osiągając szczyt potęgi mocarstwowej i kulturalnej dopiero w XIV i XIII w. przed Chr. W owym czasie państwo hetyckie, obejmujące cały niemal półwysep anatolij-ski i znaczną część Syrji, staje się groźnym współzawodnikiem Egiptu, nie ustępując znaczeniem ani Babilonji, ani też Asyrji. Mimo to doniedawna o Hetytach wiadomo było bezporówna-nia mniej, niż o innych ludach starożytnego Wschodu — Egipcjanach, Asy-ryjeżykach, Babilończykach oraz Fenicjanach i Persach, obok których odegrali oni tak wybitną rolę. Badania ostatnich zaledwie dwudziestu lat dały

Sw.

‘jsC,

* WSP

Vaiwy Uarttytntptdkrtilont. ? wtpółcteine niipedkreślone

i    O    gOOkm

Hyc. 117.

nam dopiero odpowiedź na szereg niewyjaśnionych przedtem pytań — kto właściwie byli Hetyci, skąd przybyli do Azji Mniejszej, jaka była ich histo-rja i kultura i co wnieśli ze sobą do cywilizacji starożytnej. Stąd wiadomości nasze o Hetytach są świeżej zupełnie daty i, jako zdobycze naukowe ostatniej doby, winny wzbudzić szczególne zaciekawienie.

Anatolja przed Hetytami.

W chwili, gdy Hetyci pojawiają się na widowni historycznej, Anatolja ma już za sobą długą przeszłość i pokaźny dorobek cywilizacyjny. Od samych początków kultura jej rozwija się w ścisłych związkach z krajami nad morzem Egejskiem na zachodzie, a Iranem i Mezopotamją na wschodzie. Wczesnej zwłaszcza daty są stosunki ludów Me-zopotamji z płaskowyżem środkowej Anatolji, gdzie już ok. 2550 r. przed Chr. osiedlają się kupcy z nad Eufratu. Napływ ich nie ustaje i później, tak iż w XXI w. przed Chr. w miastach ana-tolijskich kwitną faktor je handlowe przybyszów mezopotamskich, wśród których przeważają wychodźcy z Asy-rji, utrzymujący ożywioną wymianę towarową z jej ówczesną stolicą, miastem A s s u r. Pozostając pod ochroną miejscowych książąt, mieszkają owi kupcy w osobnej dzielnicy poza murami miasta, gdzie mieszczą się ich składy, zajazdy i biura. Tak właśnie zorganizowana była największa, przewodząca wszystkim pozostałym faktor ja kupiecka w środkowej Anatolji — Kanes, po której zachowało się bogate archiwum tabliczek glinianych z korespondencją, rachunkami oraz rozmaitemi in-nemi zapiskami w piśmie klinowem. Ten żywioł obcy eksploatuje zasoby naturalne kraju, wywozi stamtąd metale,, zwłaszcza miedź i srebro, oraz wełnę ^ ludność tubylcza, rozbita na drobne

Z pomroki dziejów wynurza się państwo hetyckie dopiero w połowie XV w. przed Chr., już jako krzepki, pełen rozmachu

zdobywczego

państewka, nie jest zdolna stworzyć większego organizmu politycznego i zapewnić sobie należnego stanowiska wobec sąsiadów.

Początki państwa hetyckiego.

Stosunki te zmieniają się radykalnie wraz z podbojem środkowej Anatolji przez Hetytów. Należą oni do wielkiej rodziny ludów indoeuropejskich, od której oddzielili się bardzo wcześnie, podążając z Ukrainy do wschodniej Traćji na półwyspie Bałkańskim. Stamtąd powiodło się drużynom hetyckim ok. 2000 r. przed Chr. wtargnąć do Anatolji, której centrum opanowują, stopniowo posuwając się ku wschodowi. Po pewnym czasie obszary nad K y-zył Irmakiem, główną rzeką półwyspu, znajdują się we władaniu Hetytów, którzy zakładają tam swe siedziby. Pod wpływem zmian powyższych kupcy mezopotamscy opuszczają swe faktorje w środkowej Anatolji, a stosunki handlowe z Asyrją ulegają zerwaniu.

Niewielkie zrazu państewka hetyckie jednoczą się niebawem w większe królestwo ze stolicą początkowo w Hussar, a od połowy XVIII w. przed Chr. w Hattusas, które pozostaje nią do upadku monarchji hetyckiej. W tym czasie państwo hetyckie występuje po raz pierwszy w roli zaborcy. Królowie hetyccy usiłują rozszerzyć swe panowanie na południu półwyspu i w północnej Syrji, zapędzają się nawet do Babilonu, skąd wracają z ogromną zdobyczą. Zamieszki wewnętrzne, ciągłe rewolucje pałacowe i zmiany panujących osłabiają wszakże rychło siłę państwa, którą napróżno usiłuje odbudować T e-libinus (ok. 1650 r. przed Chr.) przez uregulowanie sprawy następstwa tronu i wzmocnienie władzy królewskiej. Po jego śmierci tracimy na blisko dwa stulecia z oczu Hetytów. Losy ich w tym okresie są zupełnie nieznane, przypuszcza się powszechnie, iż pozostają oni przez długi czas w zależności od ludu H u r r i, który panuje wtedy nad rozległemi obszarami północnej Mezopotamji, Syrji i Armenji.

Hetyci u szczytu potęgi.

organizm.

Z jednej strony dążą teraz królowie hetyccy do zjednoczenia pod swem berłem wszystkich ludów i krajów półwyspu, z drugiej zaś podejmują dawną politykę zaborczą w północnej Syrji. Podboje Hetytów w Syrji i parcie ich ku południowi prowadzą do nieuchronnego starcia z Egiptem, zagrożonym w swem posiadaniu. Starcie to następuje na początku XIII w. przed Chr., a wielka bitwa pod K a d e s z w środkowej Syrji kończy się odwrotem wojsk egipskich. W rezultacie faraon egipski Ramzes II zawiera ok. 1277 r. przed Chr. traktat wieczystej przyjaźni z królem hetyckim Hattusilisem III, uznając zdobycze terytorjalne Hetytów w Syrji. Państwo hetyckie jest wówczas jedną z pierwszych potęg starożytnego Wschodu, sięgając na zachód do morza Egejskiego, na wschód w góry Armenji, a na południe — niemal po granice Palestyny. Jest to zarazem doba rozkwitu wewnętrznego i kulturalnego Anatolji.

Stosunki wewnętrzne.

W monarchji hetyckiej, jako powstałej drogą podboju, Hetyci stanowili warstwę panującą i uprzywilejowaną. Do nich przedewszystkiem należała własność ziemska, w ich rękach skupiały się urzędy administracyjne i wojskowe oraz wysokie godności dworskie. Ponadto szlachta hetycka dostar-

go

czała wojowników, walczących na wozach wojennych, które od XVII wieku przed Chr. tworzą podstawę wszelkiej siły zbrojnej na Bliskim Wschodzie. Do wystawiania oddziałów posiłkowych na wypadek wojny obowiązani byli liczni wasale królewscy. Byli to władcy krajów podbitych, pozostawieni w swych posiadłościach, lecz związani zależnością lenną wobec króla he-tyckiego. Państwo hetyckie posiada więc organizację nawskroś feudal-n ą. Skupia ona pod przewodem Hetytów rozmaite szczepy Anatolji i krajów ościennych, zapewnia panującemu środki materjalne i potęgę militarną, ale nie daje państwu należytej spoistości. Nieustanne dążenia separatystyczne wasalów, wybuchające w coraz to innych okolicach państwa rokosze zbrojne — wszystko to sprawia królom hetyckim nieustanny kłopot, pochłania dużo energji, grozi nieraz utratą z wysiłkiem zdobytych terytorjów. Stąd ciągłe wojny z nieposłusznymi lennikami, które wypełniają ostatnie dwa stulecia dziejów hetyckich.

Archiwum hetyckie i jego odcyfrowanie.

Wiadomości nasze o dziejach Hetytów, z któremi zapoznaliśmy się powyżej, czerpiemy przeważnie z dokumentów archiwum hetyckiego, odkrytego w ruinach stolicy państwa — Hattu-s a s. Składają się nań tysiące tabliczek glinianych, zapisanych pismem klino-wem, zapożyczonem przez Hetytów z Mezopotamji. Odcyfrowania tych niezrozumiałych początkowo tekstów dokonał w r. 1915 znakomity uczony czeski Fryderyk Hroznÿ, profesor uniwersytetu Karola w Pradze. Epokowe to wydarzenie naukowe, które można jedynie porównać z odcyfrowa-niem hieroglifów egipskich przez Cham-polliona lub napisów staroperskich przez Grotenfenda, postawiło w zupełnie nowem świetle wszelkie zagadnienia przeszłości Anatolji. Bzecz zrozumiała, iż dzięki temu możemy obecnie bliżej zapoznać się z treścią piśmiennictwa hetyckiego. Większa część jego pomników pochodzi z XIV i XIII w. przed Chr. Są wśród nich nietylko zapiski historyczne, umowy z sąsiednie-mi państwami lub wasalami królewskimi, ale i utwory literatury pięknej, jak np. urywki słynnego eposu babilońskiego o Gilgameszu w tłumaczeniu he-tyckiem. Główną przecież masę tekstów stanowią zabytki piśmiennictwa religijnego, które w nader drobiazgowy sposób zapoznają nas z wierzeniami i rytuałami Hetytów. Bezcennym wreszcie pomnikiem kulturalnym jest kodeks hetycki, który zachował się w redakcji z pierwszej połowy XIII w. przed Chr. Zajmuje on zaszczytne miejsce wśród prawodawstw pokrewnych starożytne-Wschodu, dzięki przebijającemu zeń, właściwemu Hetytom, humanitaryzmowi. Trzeba bowiem podkreślić, iż Hetyci, inaczej niż wszystkie ludy ówczesne, odznaczają się prawdziwem poszanowaniem jednostki, które na każdym kroku przebija z pomników ich piśmiennictwa.

Technika i sztuka.

Zdobycze wykopalisk i poszukiwań archeologicznych na obszarze Anatolji świadczą dowodnie o wysokich umiejętnościach technicznych Hetytów. Znajdowały one przedewszystkiem zastosowanie w dziedzinie wojskowej. Tak więc obróbka rozmaitych metali osiągnęła znaczną doskonałość, a Hetyci byli bodajże pierwszymi, którzy rozpoczęli na większą skalę wyrób broni żelaznej. Budownictwo ich celowało w fortyfikacjach. Każde większe miasto Anatolji było potężną warownią, opasaną murami.

>^=r*

Ryc. 118. Rekonstrukcja fortyfikacyj w Hattusas na podstawie wykopalisk.

Najokazalszemi zabytkami sztuki hetyckiej są rzeźby, zdobiące wnętrza pałaców lub narożniki bram miejskich. Liczne arcydzieła powstały również w służbie religji. Ciekawe zwłaszcza są płaskorzeźby wycięte w skałach, jakich sporo zachowało się z czasów he-tyckich na półwyspie. Przemysł artystyczny Anatolji reprezentuje godnie ceramika — zgrabne, o oryginalnych kształtach naczynia, bogato zdobione różnorodnemi ornamentami.

Upadek państwa hetyckiego.

Ów okres potęgi mocarstwowej i rozkwitu kulturalnego kończy się nagłą katastrofą. Osłabionemu ustawicznemi walkami z buntowniczymi wasalami państwu hetyckiemu zbrakło sił do stawienia czoła wielkiej inwazji ludów, które wtargnęły z początkiem XII w. przed Chr. z Bałkanów do Anatolji. Zniknęło ono dosłownie z powierzchni, a na jego miejscu wyłoniły się drobne państewka udzielne bez większego politycznego znaczenia. W ten sposób wróciła Anatol ja do stann rozdrobnienia, w jakim znajdowała się do powstania monarchji hetyckiej.

Tradycje kulturalne hetyckie przetrwały upadek państwa nietylko w Anatolji, ale i w północnej Syrji. Tu i tam przynajmniej do drugiej połowy VIII w. przed Chr. pozostało w użyciu t. zw. hetyckie pismo obrazkowe, które poznajemy przedewszyst-kiem z pieczęci i zabytków sztuki.

\î

-vA

7æW^'-' fr -m

g||:':,:y - il

i > aj

•#

V)

mm

Ryc. 119. Odbitka w glinie hetyckiej pieczęci królewskiej z XIII w. przed Chr. W otoku pismo klinowe, pośrodku znaki obrazkowe. Prawa strona silnie uszkodzona.

Ryc. 120. Pomnik kamienny w stylu prowincjonalnym południowo-zachodniej Anatolji, z Fasiler (XIII w. przed Chr.).

St. Przeworski.

Znaczenie Hetytów w dziejach.

Hetyci spełnili w okresie swego panowania nad Anatol ją doniosłą rolę łącznika pomiędzy światem wschodnim a zachodnim. Wiele zdobyczy cy-wilizacyj wschodnich, które przyswoiło sobie społeczeństwo anatolijskie, przekazane zostało następnie przy ich współudziale mieszkańcom Egei. W ten sposób i Hetyci oddziałali pośrednio na powstającą kulturę antyczną, na której zbudowana jest dzisiejsza cywilizacja europejska. Już przez to samo Hetyci i ich dorobek kulturalny zasługują na szczególne zainteresowanie z naszej strony.

Przedstawione tu zagadnienia potraktowano obszerniej w pracach ks. W ł. Szczepańskiego, Egea i Hatti, Warszawa 1923 i St. Przeworskiego, Dzieje i kultura Azji Mniejszej do podboju perskiego (Wielka Historja Powszechna, t. I), Warszawa 1931. Wybór tekstów he-tyckich w tłumaczeniu podaje M. S c h o r r, Chatti i Aram. (Teksty źródłowe do nauki historji w szkole średniej , zesz. 3 a), Kraków 1927.

HIGJENA. Higjena stanowi odrębną gałąź nauki lekarskiej.

Higjena teoretyczna i praktyczna.

Rozróżniamy higjenę teoretyczną i praktyczną czyli stosowaną. Higjena teoretyczna stanowi zbiór faktów zdobytych bądź drogą dokładnego spostrzegania, bądź na drodze doświadczalnej, uporządkowanych w jedną całość, odpowiednio tłumaczonych z pewnego swoistego punktu widzenia. Z tego zbioru faktów higjena wyprowadza pewne normy i ta część higjeny t. zn. higjena normatywna stanowi przejście do higjeny praktycznej, czyli stosowanej. Higjena praktyczna musi, w celu wprowadzenia w życie wyżej wzmiankowanych norm, uciekać się do pomocy rozmaitych działów administracji lub innych zawodów albo też wpływać odpowiednio na nie. Higjenie praktycznej, czyli stosowanej nadaje się, przeważnie w Rosji, nazwę sanitarji.

Rzut oka na rozwój higjeny praktycznej.

Higjena praktyczna czyli stosowana powstała znacznie wcześniej niż higjena naukowa. Przepisy higjeniczne znane były już starożytnym ludom, ale głównie pod postacią przepisów religijnych, jak zmywania, wskazówki co do odżywiania się, spoczynku podczas jednego dnia w tygodniu, zakazu zawierania małżeństw między krewnymi i t. p.

W Asyrji i Babilonji istniał już pewien opracowany system ochrony zdrowia publicznego. Kierownictwo temi sprawami znajdowało się w rękach kapłanów, przepisy sanitarne miały przeto charakter religijny.

W Egipcie pieczę nad zdrowiem ludności mieli w ręku również kapłani. Istniały też przepisy o odżywianiu się, ubraniu, o zachowaniu czystości ciała, o stosunkach płciowych, o urządzaniu mieszkań, przepisy chowania zwłok. Miasta i świątynie posiadały swoje wodociągi i kanalizację.

Kultura żydowska rozwijała się pod znacznym wpływem wyżej wymienionych trzech starożytnych państw. Wpływ ten widoczny jest także w sprawach tyczących się higjeny praktycznej. Zakon Mojżeszowy zabrania używania krwi i mięsa świń, zwierząt drapieżnych i jednokopytkowych, daje przepisy obowiązujące przy zabijaniu zwierząt, zwraca uwagę na czystość gruntu i wody. Świątynię Salomona i część miasta zaopatrywał w wodę osobny wodociąg. Zakon Mojżeszowy zaleca siódmy dzień w tygodniu jako dzień wypoczynkowy, wprowadza izolację przy chorobach zakaźnych, dezynfekcję przy pomocy ognia i mechaniczną dezynfekcję zapomocą mycia.

Higjenę starożytnego świata greckiego i rzymskiego scharakteryzować można jako dążenie do wzmocnienia sił fizycznych i psychicznych obywateli. W Grecji i w Rzymie zrodziło się przekonanie o tern, że piecza nad zdrowiem publicznem należy do zadań i obowiązków państwa. Objawiało się to najwybitniej w Spareie, tam bowiem wprowadzono ścisły regulamin życia społecznego i prywatnego, tam wprowadzono w życie pozytywne postulaty eugeniki w celu zapewnienia rodzicom i państwu zdrowego potomstwa, wychowywanego przez państwo. Przypisywano wielkie znaczenie dietetyce i ćwiczeniom fizycznym. Budowano wodociągi w większych miastach, prowadzono kontrolę środków spożywczych na targach, znane były przepisy tyczące się budowy domów prywatnych i t. p. (wielki wodociąg Pizy-stratesa w Atenach). Już w IV w. przed Chr. spotykamy też w Grecji początki higjeny naukowej greckiej. Hipokrates w swem wielkiem dziele: O powietrzu, wodach i miejscach, wykazuje, że między zdrowiem i chorobą a warunkami zewnętrznemi zachodzi ścisły i naturalny związek.

W Rzymie dbano więcej o higjenę praktyczną niż o naukową. Utworzono policję sanitarną, tworzono urządzenia sanitarne na wielką skalę. Rzym posiadał wodociągi i kanalizację (cloaca maxima), pola irygacyjne, publiczne ustępy spłókiwane wodą, kąpiele publiczne ; ulice miast były brukowane (-» Akwedukty i termy). Istniały specjalne prawa sanitarne tyczące się nadzoru nad środkami spożywczemi i t. d. Sprawami sanitarnemi zawiadywali edy-lowie. Przy zwalczaniu epidemij Rzymianie posługiwali się racjonalnemi spo-sobami zwalczania zaraz. Stosowano izolację chorych, oczyszczano i odnawiano mieszkania, palono rzeczy zakażone i zwłoki osób zmarłych na choroby zakaźne. Rzymianie pierwsi, mianowicie Varro wyraził przypuszczenie, że choroby zakaźne powstają wskutek dostawania się do ustroju ludzkiego istot tak małych, że ich nie można dostrzec gołem okiem.

W wieku IV i Y wraz z zanikiem kultury starożytnej i rozwojem ascetycznej kultury chrześcijańskiej następuje i u-padek higjeny. Medycynę zastępują astrolog ja i alchemja. Temu odpowiada ogólne zubożenie ludności Europy i znaczne obniżenie się warunków higje-nicznych życia wszystkich warstw społecznych. Dopiero w XII w. zainteresowanie dla spraw higjeny zaczyna wzrastać. Wielkie epidemje panujące w XIV i XV w. stały się bodźcem postępu na. polu higjeny. Ówczesna Polska nie stała gorzej od innych państw europejskich pod względem higjeny. Niektóre miasta polskie, jak np. Kraków, wyprzedzały nawet inne miasta europejskie. Policyjna czynność rady miasta obejmowała straż porządku, zdrowia, bezpieczeństwa i dobrych obyczajów.

Pod koniec wieków średnich zauważyć się daje wielki rozwój łaźni publicznych, ale ponieważ instytucje te były zarazem miejscem zabaw i rozpusty, spotkały się przeto z potępieniem duchowieństwa i były bardzo energicznie przez nie zwalczane, tak że wkońcu zupełnie upadły.

Wiek XVII wraz z długoletniemi wojnami odznacza się upadkiem miast Europy środkowej pod względem higje-nicznym.

Wiek XVIII przynosi szereg wynalazków z dziedziny techniki sanitarnej. Wielki wynalazek Jennera, szczepień ochronnych krowianką przeciwko ospie, wprowadza zasadę zapobiegania chorobom.

Pod koniec XVIII w. J. P. Frank, który przez 4 lata (1804—1808) był profesorem uniwersytetu wileńskiego, daje podstawy higjeny społecznej i medycyny sądowej. W latach 1830—1850 zaczął się w Anglji bardzo silny ruch w kierunku uzdrowotnienia kraju. W 1848 r. wydaje parlament sławny Public Health Act (prawo o zdrowiu publicznem). To wywarło wpływ na podniesienie warunków higjenicznych i w innych krajach.

Na początku jednak XIX wieku higjena była głównie nauką opisową, nie była jeszcze nauką doświadczalną. Wspaniały rozwój nauk ścisłych i doświadczalnych w XIX w. i zastosowanie ich metod badania w naukach medycznych powoduje zastosowanie metody doświadczalnej i w higjenie. Początek temu dał M. Pettenkofer, który stworzył higjenę doświadczalną i zapewnił jej byt jako samodzielnej gałęzi nauki. Powstają osobne katedry higjeny na uniwersytetach. Pamiętny był spór Virchowa z Rubnerem o stanowisko higjeny jako samodzielnej gałęzi nauki i o utworzenie w Berlinie osobnej katedry tej nauki, zakończony zwycięstwem Rubnera. Wielkie odkrycia Listera, Pasteura i Kocha (-> Bakteriolodzy) i wogóle klasyczna bakterjologja wywarły potężny wpływ na całą medycynę i na higjenę. Obecnie widzimy prawie wszędzie oddzielenie katedr bakte-rjologji od katedr higjeny.

Równocześnie z rozwojem innych gałęzi medycyny i higjena zrobiła tak duże postępy w przeciągu ostatnich kilku dziesiątków lat, że z pnia macierzystego higjeny zaczynają się wydzielać nowe jej działy jako samodzielne gałęzie wiedzy. Nauka higjeny tak wzbogaciła swoje spostrzeżenia, że nawet specjaliście trudno jest już obecnie jednakowo opanować wszystkie jej działy. Higjena podzieliła się na działy, jak: higjena osobnicza, h. publiczna, h. społeczna, h. fizykalna, h. rozrodu, pomijając specjalne działy, jak: higjena szkolna, wojskowa, morska, tropikalna, więzienna.

Istota i zadania higjeny.

Higjena w najogólniejszem tego słowa znaczeniu jest to nauka o zachowaniu zdrowia i życia wszystkich istot organicznych i to nietylko obecnie żyjącego pokolenia, ale zdrowia i życia także przyszłych pokoleń. Higjena stwarza na podstawie odpowiednich badań naukowych i spostrzeżeń pewne prawa i przepisy, według których istoty organiczne mają żyć, żeby zachować zdrowie i żeby żyć jak najdłużej. Zadaniem higjeny jest badanie wpływów na zdrowie i na przedłużenie lub skrócenie życia wszelkich czynników zarówno tego środowiska, wśród którego dany ustrój żyje, jak i czynników wewnętrznych, t. j. cech odziedziczonych po przodkach.

Dążeniem higjeny jest stworzenie najkorzystniejszych warunków bytowania dla istot organicznych, usuwanie niekorzystnych, a wzmacnianie wpływów działających dodatnio na zdrowie i tężyznę fizyczną, a u człowieka i zwierząt i na tężyznę psychiczną; jej celem jest niedopuszczenie do powstawania chorób oraz ustrojów wątłych, kalekich, mało odpornych, mniej wartościowych. W tem dążeniu objawia się najwyraźniej zapobiegawczy charakter wszelkich poczynań higjenicznych. Działalność higjeny jest zatem prze-dewszystkiem zapobiegawcza. Jeżeli chodzi o higjenę ludzi, dąży ona do szerzenia racjonalnych pojęć higjenicznych wśród coraz szerszych mas, w celu podniesienia stopnia kultury sanitarnej ogółu.

Ale takie określenie nie jest jeszcze wystarczające. Higjena jako nauka o zachowaniu zdrowia i życia istot organicznych dąży nietylko do tego, aby przedłużyć ich życie, ale i do tego, żeby podczas swego istnienia ustrój mógł korzystać z pełni życia, a nie jedynie wegetować, żeby mógł żyć przy największej sprawności wszystkich swoich władz i funkcyj fizycznych, a u ludzi i u zwierząt także przy największej sprawności władz psychicznych. Cóż bowiem przyjść może samemu ustrojowi lub społeczeństwu z tego, gdy dany ustrój będzie długo żyć, ale sprawność jego władz fizycznych i umysłowych będzie mała? Będzie on wtedy jedynie ciężarem dla ogółu, a sam nie będzie miał dobrego samopoczucia, nie będzie odczuwać tej radości życia, jaką odczuwa jedynie człowiek zupełnie zdrowy.

Higjenę stworzyło życie, warunki życiowe, higjena więc nie ma zamkniętego zakresu działania. Kultura postępuje naprzód, stwarzając coraz to nowe warunki, wśród których żyją istoty organiczne, więc i higjena staje ciągle przed coraz nowemi zadaniami — badania wpływu tych nowych czynników na zdrowie i życie istot organicznych, usuwania wpływów szkodliwych, a wzmacniania dodatnich.

Higjena wogóle ujmuje zdrowie w szerszeni znaczeniu, niż reszta nauk lekarskich. Pomiędzy ustrojem potrzebującym opieki i leczenia, pomiędzy człowiekiem, któremu coś dolega, który niedomaga, który jest obłożnie chory, który szuka rady i pomocy lekarskiej — a ustrojem zupełnie, czyli idealnie zdrowym istnieje cały szereg stanów przejściowych, Są ustroje, które same nie czują się chore, są ludzie, którzy sami czują się zdrowi i których i inni ludzie nie uważają za chorych, a jednak mogą to być ustroje chore w znaczeniu higje-nicznem. Ustrojów obarczonych dzie-dzicznemi zawiązkami cech chorobowych, chociażby się te cechy nie ujawniały u danego osobnika, nie uważa higjena za idealnie zdrowych. Pomiędzy ustrojem idealnie zdrowym a widocznie chorym, pomiędzy temi skraj nemi stanami, istnieje cały szereg stanów przejściowych ; są to te właśnie ustroje mniej wartościowe, które ujemnie wpływają na jakość rasy, są te istoty, które jako mniej wartościowe przysparzają społeczeństwu kłopotów i wydatków, a jeżeli mnożą się silniej niż jednostki zdrowe, mogą stworzyć z rasy silnej i odpornej rasę słabą, mało odporną i zwyrodniałą. Niedopuszczanie do powstawania takich typów mniej wartościowych jest właśnie zadaniem higjeny.

Higjena tem jeszcze różni się od większości nauk lekarskich, że zajmuje się przeważnie ustrojami zdrowemi, a cho-remi o tyle, o ile chore ustroje mogą być niebezpieczne dla otoczenia, niebezpieczne dla otaczających je istot organicznych zdrowych, wskutek możliwości przeniesienia się tej choroby na otaczające je istoty zdrowe. Innemi chorobami zakaź-nemi, a także niezakaźnemi zajmuje się higjena również, o ile one występują masowo, stanowiąc t. zw. choroby społeczne (gruźlica, choroby weneryczne, alkoholizm, nikotynizm), i o ile przynoszą bądź pojedynczemu człowiekowi, bądź społeczeństwu większe straty, lub przenoszą się drogą dziedziczności na potomstwo.

Dwa wielkie działy higjeny.

Rozróżniamy zwykle dwa wielkie działy higjeny : higjenę osobniczą czyli indywidualną i higjenę publiczną.

Pierwsza zajmuje się badaniem wpływów otoczenia i wpływów wewnętrznych dziedzicznych na pojedyńczego człowieka i jest nauką o zachowaniu zdrowia i życia jednostki. Stwarza ona pewne

HIPNOTYZM. (z gr. hypnos — sen).

Zjawiska hipnotyczne stosunkowo późno stały się przedmiotem ścisłych badań naukowych, które doprowadziły wkońcu do wykrycia ich właściwej natury.

normy, pewne przepisy, według których człowiek ma żyć, jeżeli pragnie jak najdłużej zachować pełnię zdrowia i w ta-kiem pełnem zdrowiu żyć jak najdłużej.

Higjena publiczna zajmuje się nie po-jedyńczą jednostką, nie pojedyńczym człowiekiem, lecz pewnemi grupami ludzi. Grupy te tworzą się na rozmaitych podstawach. Tworzą się one na podstawie wieku, płci, wspólnego miejsca zamieszkania, wspólnego zajęcia i t. d. Bada się np. stan zdrowia lub wpływ rozmaitych czynników na stan zdrowia osesków, matek ciężarnych, mieszkańców miast, mieszkańców wsi, dzieci szkolnych, robotników w rozmaitych rodzajach przemysłu.

Higjena publiczna rozpada się na dwa duże działy:na higjenę społeczną i higjenę fizykalną.

Higjena społeczna zajmuje się badaniem wpływów kulturalnych, t. j. ekonomicznych, społecznych, towarzyskich i t. p. na stan zdrowia grup społecznych, druga bada działanie wpływów fizykalnych, jak powietrze, światło, ubranie, pożywienie, na stan zdrowia tychże grup. Oba wymienione działy stoją najbliżej higjeny publicznej, bo zajmują się nie pojedyńczym człowiekiem, lecz grupami społecznemi, a charakterystyczną cechą higjeny społecznej jest to, że zajmuje się ona badaniem wpływów kulturalnych na zdrowie ; charakterystyczną cechą higjeny fizykalnej jest to, że bada wpływy fizykalne na zdrowie.

Higjenę społeczną dzielą zwykle na patologję społeczną, profilaktykę społeczną i na lecznictwo społeczne, zwane przez większość autorów medycyną społeczną. Istnieją już osobne katedry higjeny społecznej i osobne akademje. Kraków już w roku 1915 stworzył katedrę h. społecznej.

Patolog ja społeczna bada wpływy stosunków kulturalnych na powstawanie chorób. Profilaktyka społeczna zajmuje się sprawą zapobiegania chorobom przez zmianę lub poprawę stosunków kulturalnych. Lecznictwo społeczne zajmuje się leczeniem przy pomocy urządzeń społeczno - lekarskich, jak ubezpieczenia społeczne, dawne kasy chorych u nas, ubezpieczenia na wypadek niezdolności do pracy, na wypadek starości i t. p.

Higjena rozrodu czyli eu-g e n i k a ma za zadanie udoskonalenie rasy ludzkiej.

Wielką polemikę w swoim czasie wywoływało określenie higjeny społecznej i medycyny społecznej. Obecnie znaczna większość autorów używa terminu medycyny społecznej wyłącznie dla oznaczenia ubezpieczeń społecznych.

Należy jeszcze zauważyć, że w St. Zj. Ameryki Półn. doniedawna nazwą higjeny społecznej oznaczano wyłącznie zwalczanie chorób wenerycznych.

T. Janiszewski.

Opis zjawiska hipnozy.

Zanim przystąpimy do bliższej analizy tego ciekawego zjawiska, zobaczmy najpierw, jak wygląda przebieg hipnotyzowania i główne objawy snu hipnotycznego.

Osoba mająca ulec zahipnotyzowaniu siedzi lub leży w wygodnej pozycji. Hipnotyzer poleca jej, ażeby wpatrywała się w jego nieruchomo ustawione oczy lub w jakiś słabo świecący przedmiot, np. mosiężny guzik, kulkę szklaną i t. p. W pokoju panuje cisza, światło jest przyćmione. Słychać jedynie

ne.

słowa hipnotyzera, który równym i dobitnym głosem miarowo powtarza, żeby hipnotyzowany oddychał równo, że czuje się on senny, coraz bardziej senny — i że nie słyszy nic oprócz głosu hipnotyzera. Rzeczywiście, po dłuższym lub krótszym czasie, osoba hipnotyzowana staje się senna, oczy jej zamykają się i wkońcu zasypia. Nie byłoby w tern zresztą nic dziwnego, gdyż doskonale wiemy z własnego doświadczenia, że jednostajne otoczenie i miarowe bodźce wpływają na nas usypiająco, gdyby nie to, że sen człowieka zahipnotyzowanego nie jest zwykłym snem, lecz posiada pewne szczególne i odrębne właściwości.

Na pierwszy rzut oka trudno dostrzec różnicę: oczy są zamknięte, oddech równy, człowiek nie reaguje na to, co się wokół niego dzieje. Lecz na rozkaz hipnotyzera, aby zahipnotyzowany otworzył oczy, spełnia on to polecenie, nie przerywając snu. Okazuje się, że kontakt z hipnotyzerem nie został zerwany. Uśpiony potrafi odpowiadać na jego pytania, opowiadać dane ze swego życia, mówić o swych chęciach i uczuciach. Co więcej, okazuje się, że rzeczy, których nie wyznałby na jawie, uważając je za swoją tajemnicę, wypowie w stanie hipnozy, a nawet, że fakty zapomniane, lub „nieuświadomione“ (—> Psychoanaliza) zostają podczas hipnozy niejako wydobyte ze swego ukrycia na światło dzien-

Dalej możemy się przekonać, że hipnotyzer posiada w pewnym sensie „władzę“ nad zahipnotyzowanym i jest w stanie poddawać mu, czyli — jak powiadamy — sugerować różne, nieraz fantastyczne i bezsensowne przekonania i nie istniejące wrażenia.

Podajemy więc np. zahipnotyzowanemu szklankę wody z chininą. Powiadamy, że w szklance jest doskonała le-monjada o orzeźwiającym smaku. I oto uśpiony osobnik wypija wodę z objawami prawdziwej przyjemności. Kładziemy ołówek na stole, mówiąc, że to żmija —• uśpiony cofa się z przestrachem i obrzydzeniem. Osobnik zahipnotyzowany nie jest więc zdolny kierować się własnemi przekonaniami i danemi swych własnych zmysłów, lecz-patrzy na świat tak, jak mu to poddaje hipnotyzer, przyjmując bezkrytycznie treść jego słów za rzeczywistość.

Gdy hipnotyzer chce skończyć seans, wystarczy mu poddać sugestję w rodzaju: „Gdy doliczę do trzech, obudzi się pan“, a zahipnotyzowany budzi się w oznaczonym terminie.

Jeżeli hipnoza była głęboka i jeżeli hipnotyzer w czasie jej trwania poddał uśpionemu, że nie będzie on pamiętał swych przeżyć, jakie miał we śnie, zdarza się, że istotnie człowiek po obudzeniu nie zdaje sobie sprawy z tego, co się z nim działo.

Sugestje pohipnotyczne.

Z ciekawszych zjawisk związanych z hipnozą opiszemy t. z w. sugestje pohipnotyczne. Polegają one na tern, że hipnotyzer daje człowiekowi uśpionemu jakieś polecenie, które ten ma wykonać dopiero po obudzeniu się. Rozkazujemy np. zahipnotyzowanemu, aby w określonej chwili po obudzeniu się postawił krzesło na stół, zaklaskał w dłonie i t. p. Człowiek spełnia rzeczywiście polecenie, zdając sobie przytem często sprawę, iż podobny czyn nie ma sensu i naraża go na śmieszność, przyczem zazwyczaj wcale nie uświadamia sobie, że wykonywa dany czyn z czyjegoś polecenia. Robi tak, „bo tak mu się akurat zachciało“, z własnej, „nieprzymuszonej“ woli, bo przyszła mu do głowy jakaś dziwna, „obca“, natrętna myśl, którą stara się zwalczyć, nieraz z dużą trudnością.

Co to jest hipnoza?

Sen a jawa.

Postaramy się obecnie wyjaśnić niektóre najważniejsze własności snu hipnotycznego.

Czynność kory mózgowej, zarządzającej naszem świadomem postępowaniem (-» Mózg), może się odbywać wówczas, gdy komórki korowe są pobudliwe, t. j. gdy mogą odbierać podniety dochodzące do nich od narządów zmysłowych i przekazywać je do narządów wykonawczych. Człowiek zdolny jest wtedy postrzegać otaczającą go rzeczywistość i reagować na otrzymane bodźce, t. j. widzi, słyszy, czuje i porusza się. Stan taki określamy jako stan jawy.

Jednak pod wływem najrozmaitszych czynników (zmęczenie, jednostajne otoczenie i wiele innych) zdarza się, że pobudliwość komórek mózgowych zostaje obniżona, bądź też zupełnie zniesiona. Dzieje się to wskutek powstania w tych komórkach procesu, który nazywamy hamowaniem. To hamowanie czyni komórki nerwowe niewrażliwemi na dochodzące do nich podniety i w ten sposób tarasuje drogę tych podniet do narządów wykonawczych.

Gdy stan hamowania obejmie całą korę mózgową, wówczas wszystkie drogi przechodzące przez nią są zatarasowane. Mamy wtedy do czynienia ze zjawiskiem snu (->$en), w którym człowiek nie jest zdolny ani do postrzegania świata otaczającego, ani też do jakiegokolwiek działania.

Przyczyny powstawania snu hipnotycznego.

Hamowanie obejmujące całą korę mózgową, czyli sen, powstaje szczególnie łatwo wśród jednostajnego otoczenia, gdy bodźce zewnętrzne nie są zbyt silne, gdy działają w sposób ciągły lub powtarzają się rytmicznie. Takie właśnie warunki odpowiednie do powstania snu stwarza każdy hipnotyzer.

Z drugiej strony ogromną rolę przy powstawaniu snu hipnotycznego odgrywa sugestja słowna. Słowo jest dla człowieka sygnałem wywołującym ściśle skojarzone z niem stany pobudzenia lub hamowania w określonych ośrodkach kory mózgowej. Jeżeli np. mówimy o jedzeniu, zaczyna nam się wydzielać ślina, gdyż wypowiadane słowa są związane z pobudzeniem ośrodka pokarmowego. Podobnie, kiedy hipnotyzer sugeruje hipnotyzowanemu, że ten zasypia, że powieki mu opadają i t. d., słowa te wywołują skojarzony z niemi (na drodze nabytego doświadczenia) stan rozlanego hamowania w korze mózgowej.

Wiadomo, że im bardziej człowiek jest senny (t. j. im silniej zahamowana jest jego kora mózgowa), tern jest on podatniejszy na sugestję. Tak więc jednostajne otoczenie wpływa na hipnotyzowanego usypiająco, zaś odpowiednie sugestje, na tle powstającej senności, działają tern silniej i jeszcze bardziej senność tę potęgują. W ten sposób, w ciągu krótkiego czasu można dojść do wywołania głębokiego snu.

Sen hipnotyczny — snem częściowym.

Jednak, jak dowiedzieliśmy się wyżej, sen hipnotyczny nie jest taki sam, jak sen zwykły, gdyż człowiek w czasie jego trwania rozmawia z hipnotyzerem, wykonywa polecone czynności i t. p.

Zastanówmy się najpierw, czy analogiczne fakty nie mogą się zdarzyć i w zwykłym śnie. Wiadomo, że zmęczony jeździec zasypia na koniu, a mimo to nie spada z niego i potrafi sprawnie wykonywać dość złożone czynności, przy pomocy których utrzymuje się na siodle. Tłumaczy się to tem, że jeżeli pewne ośrodki kory mózgowej są w danej chwili silnie i trwale pobudzane, nie poddają się one ogólnemu stanowi zahamowania, który obejmuje resztę kory, i stanowią niejako „dyżurne“, „nie śpiące“ punkty, zdolne do pracy, którą wykonywają. Tak więc bywają takie stany snu, w których przez proces hamowania nie zostaje ogarnięta cała kora mózgowa, lecz określone ośrodki pozostają w dalszym ciągu pobudliwe, t. j. mogą odbierać bodźce i jirzckazywać je do narządów wykonawczych. Tego rodzaju zjawisko nosi nazwę snu częściowego.

Jest rzeczą jasną, że właśnie takim snem częściowym jest sen hipnotyczny. Wśród ogólnego hamowania, które objęło całą korę mózgową, ośrodki znajdujące się pod wpływem słów i sugestji hipnotyzera w stanie stałego pobudzenia pozostają nadal pobudliwe i czynne, dzięki czemu kontakt z uśpionym nie przerywa się, tak że ten, chociaż śpi, wykonywa polecone rozkazy i odpowiada na zadawane mu pytania.

Brak krytycyzmu u zahipnotyzowanego.

Nasza logika i krytycyzm, nasza orjentacja w warunkach realnych, którą posiadamy na jawie, zależna jest od tego, że cała kora mózgowa znajduje się wtedy w stanie pobudliwym, że najrozmaitsze bodźce, które na nią padają, kontrolują się wzajemnie i są kontrolowane przez nabyte w ciągu życia doświadczenie. Jeżeli np. ktoś da nam do ręki kwiat i powie, że to kwiat, uwierzymy mu, gdyż słowo „kwiat“ i wrażenie zmysłowe, jakie otrzymujemy od podanego przedmiotu, wywołują w nas zgodne skojarzenia. Natomiast nie uwierzymy człowiekowi, który, podając nam ołówek, powie, że to kwiat, gdyż widok ołówka -wywołuje zupełnie inne skojarzenia, niż wypowiedziane jednocześnie słowo.

W hipnozie rzecz ma się odmiennie — słowa hipnotyzera są tu jedyne-mi bodźcami, które dochodzą do kory mózgowej i wszelka kontrola pozostałych jej części jest niemożliwa, gdyż części te znajdują się w stanie zahamowania.

Powstają więc w mózgu zahipnotyzowanego jedynie te skojarzenia, które mu nasuwają wypowiedziane słowa. Stąd wynika, że nie ma on powodu wątpić o ich prawdziwości.

Fałszywe sądy o hipnozie.

Często można słyszeć, że człowiek uśpiony, albo znajdujący się pod su-gestją pohipnotyczną, jest bezwolnym automatem w rękach hipnotyzera i znajduje się całkowicie w jego władzy. Mniemanie to nie jest słuszne. Nawet w naj-głębszem uśpieniu zahipnotyzowany posiada zawsze swój indywidualny charakter, wrodzone lub wpojone w ciągu życia zasady zachowania się, które mogą się okazać silniejsze od sugestji hipnotyzera i skutecznie się im przeciwstawiać. Dlatego też mało jest prawdopodobne, żeby jednostka o zdrowych moralnych zasadach pod wpływem rozkazów danych w hipnozie dopuściła się jakichś czynów nieetycznych, sprzecznych z jej charakterem.

Błędne jest również mniemanie, że człowiek zahipnotyzowany nabiera jakichś niezwykłych umiejętności, których w normalnem życiu nie posiada, że potrafi mówić nieznanemi sobie językami, grać na instrumentach, z któremi nie miał do czynienia i t. d. Faktem jest, że w hipnozie człowiek może odświeżyć w swej pamięci rzeczy dawno zapomniane, że doskonale, nieraz z największemi szczegółami, opisuje swoją przeszłość, zdolny jest jednak tylko do takich czynności, których się kiedyś nauczył, t. j. których ślady istnieją już w jego korze mózgowej.

Wreszcie należy wspomnieć, że tak samo jak umiejętność hipnotyzowania nie jest dowodem jakiejś tajemniczej „siły“, tak też podatność na hipnozę nie świadczy o „słabości“ lub mniejszej wartości danego osobnika. Hipnoza jest zjawiskiem naturalnem i każdy człowiek

szukaj w tomie piątym!

hipnozę.

normalny, w sprzyjających warunkach, jeżeli tylko nie opiera się świadomie lub nieświadomie, może być zahipnotyzowany. Niektórzy umysłowo chorzy, z którymi prawidłowy kontakt psychiczny jest niemożliwy, nie są podatni na

S. Miller.

HISTORJA. Przez „historję“ rozumie się wszelkie wydarzenie, wypadek, czy zjawisko, które się zdarzyło. Mówi się : co za dziwna historja ! Rozumie się wszystko, co się kiedykolwiek stało, albo co się dzieje jeszcze. Wyraz historja to tyleż, co łańcuch, szereg wydarzeń, zmian, przekształceń. W tym sensie wszystko, co istnieje, ma swoją historję. Wreszcie wyraz ten oznacza naukę o tern, co się kiedykolwiek działo; znaczy po grecku — wiedza wogóle. Zczasem słowo historja nabrało znaczenia ściślejszego : wiedzy o tern, co się działo lub dzieje. Mówiąc najogólniej, historja to wiedza, czy nauka o człowieku w przeszłości; wiedza ta jest to samodzielny rodzaj nauki, obok nauki o przyrodzie, którą pierwotnie również nazywano historją, lecz dodając naturalna dla odróżnienia od tamtej, zwanej poprostu historją.

Zadania i rodzaje historji.

Historja, jako nauka o człowieku w przeszłości, ma zasadniczo dwa zadania: zajmuje się bądź badaniem konkretnych dziejów człowieka w społeczności, bądź też dąży do wykrycia sensu dziejów wogóle. W tym drugim wypadku zwie się filozofją dziejów, historjozofją lub t e o r j ą historji.

W pierwszym wypadku jako nauka konkretna zajmuje się historja człowiekiem w środowisku społecznem. Żyjąc w tern środowisku, wywołuje człowiek pewne przemiany, które w następstwie oddziaływają na niego i na innych ludzi; jednocześnie wśród tych przemian wytwarza człowiek pewne wartości czyto duchowe (np. sztuka), czy materjalne. Nieustanne przemiany, które tworzy człowiek i którym sam podlega, zwiemy procesem historycznym. Wartości, które powstają w toku owych przemian, zwiemy kulturą (-» Kultura) lub cywilizacją (~> Cywilizacja). Historja zajmuje się badaniem powstawania i rozwoju, badaniem genezy owego procesu historycznego w całokształcie jego części składowych: bada społeczność i człowieka w niej w związku z cywilizacją i kulturą, tworzonemi przez nich.

Nauka historyczna dąży do ustalania faktów życia człowieka żyjącego w społeczności i do wykrywania związku pomiędzy faktami, które je poprzedziły, a takiemi, które z nich wynikają. Bada życie narodu danego lub szeregu narodów w całokształcie ich cywilizacji. Dąży do zbadania powstawania cywilizacji świata nowożytnego i udziału w tern poszczególnych narodów, zajmuje się zwłaszcza badaniem powstawania i rozwoju wielkich systemów kultury, które zdobyły sobie rolę samodzielnego czynnika ponadnarodowego czy międzynarodowego. Dąży wreszcie do wykrycia powstawania i rozwoju zjawisk i zagadnień, które dominują nad życiem szeregu lub wszystkich narodów pewnej części świata lub świata całego, przy-czem ma za zadanie wykrycie stale rosnącej i nieustannie rozszerzającej się wzajemnej zależności ich losów oraz roli poszczególnych narodów w tym łańcuchu wzajemnych zależności. Słowem, zadaniem historji jako nauki jest wykrywanie genezy i ustalanie procesu historycznego, w którego wyniku powstała kultura dzisiejsza.

Nauka historyczna w swem badaniu jest uzależniona od czterech zasadniczych systemów warunków :

1.    Bada zjawiska, zamknięte ramami określonego czasu. Punktem początkowym badań historycznych będą czasy pierwocin organizacji społecznej. Punktu końcowego w historji niema, jest nin. w zasadzie dzień dzisiejszy, który już jutro należy do przeszłości. Na tej przestrzeni czasu każde zjawisko badane ma swoje miejsce określone w czasie.

2.    Bada ona zjawiska zlokalizowane w określonem miejscu na powierzchni ziemi. Miejsce, okolica, miasto, kraj, część świata, świat, oto różne postacie owej przestrzeni, z którą w związku bada historja zjawiska stanowiące przedmiot jej badania.

3.    Trzecim zasadniczym elementem badania historycznego jest element ludzki: jednostka i masa ; społeczeństwo, lud, naród; państwo, jako organizacja ludzi ; narody, związki międzynarodowe i t. p.

4.    Czwartym wreszcie elementem badania historycznego są wytwory działalności ludzkiej, które zdobyły samodzielną egzystencję i stały się w dalszym ciągu odrębną podstawą działania ludzi w czasie i przestrzeni, t. j. kultura moralna i materjalna i jej kształty, a zatem kościół, państwo; gospodarstwo społeczne; nauka, religja; język, wiara (patrjotyzm) ; literatura, sztuki plastyczne i t. d. ; obyczaje, moralność; wojna i t. p.

W związku z tern istnieją też różne rodzaje historji. Historja narodowa zajmuje się dziejami jednego narodu, powszechna — dziejami narodów wielu, przyczem z reguły zajmuje się przede-wszystkiem historją narodów europejskich. Przez historję powszechną rozumiało się dawniej mechaniczne zestawienie historyj poszczególnych narodów. Dzisiaj w wielkich podręcznikach histo

ryj powszechnych dąży się do wykrycia i ustalenia owych zależności wzajemnych, o których była mowa wyżej. Obok zaś historyj powszechnych tego typu istnieją historję zagadnień, wchodzących w zakres cywilizacji ogólnej, np. historja kościoła, historja sztuki, historja wypraw krzyżowych lub odkryć naukowych, które należy również zaliczyć do rodzaju historyj powszechnych.

Metoda historyczna.

W odróżnieniu od większości innych nauk w nauce historycznej przedmiot badania i przedmiot poznawania historycznego nie są identyczne. Przedmiotem badania historycznego są zachowane ślady życia, myśli i działania człowieka, zwane źródłami histo-rycznemi, przedmiotem poznawania zaś jest życie człowieka, które należy do przeszłości, którego w tej postaci, w jakiej ono istniało niegdyś, kiedy ów człowiek żył, dzisiaj już niema.

Praca historyczna składa się z dwu stopni. Stopień pierwszy obejmuje zbieranie, opisywanie i systematyzowanie źródeł historycznych wszelkiego rodzaju. Pozostałości życia człowieka w naturze, fizyczne pozostałości człowieka (kości, szkielety i t. d.), pozostałości materjal-ne jego działania (osady, domy, narzędzia pracy: rolnictwa, handlu, rzemiosł i t. d.), pomniki działalności politycznej, kultu religijnego, pomniki i narzędzia działalności duchowej są tak samo źródłami historycznemi, jak pozostałości działalności duchowej : zwyczaje i obyczaje, język (mowa), śpiew, muzyka, jak wreszcie pismo. Dawniej wyłącznie, a i dzisiaj przez źródło historyczne w ściślej szem tego słowa znaczeniu, przez t. zw. dokument historyczny rozumie się źródło pisane. Istnieje szereg działów naukowych (dyscyplin) specjalnych, których wyłączne zadanie polega na zbieraniu, opisywaniu i syste-

Metoda pragmatyczna.

2. T. zw. metoda pragmatyczna rozwinęła się z prostego opisu w związku z zadaniami religijno-moralnemi i wychowawczemi dzieł historycznych. Występowały tu związane ze sobą motywacja psychologiczna postępowania jednostki, która wypełniała całą szerokość obrazu malowanego, oraz sąd religijny lub moralny, ew. narodowy, wzgl.

matyzowaniu źródeł, lub ich właściwości. Są to t. zw. nauki pomocnicze historji, np. paleografja, która zajmuje się pismem i mater jąłem pisma, sfragistyka — pieczęcią, numizmatyka — monetami i medalami, dyplomatyka, opracowująca dokumenty prawne, t. zw. dyplomy i t. p. Sposób naukowej pracy, wyżej omówiony, nosi nazwę metody opisowej lub erudycyjnej.

Drugi etap pracy zaczyna się po wyczerpaniu zadań opisowych. Badacz przechodzi od źródła do ustalenia faktu na podstawie jednego lub kilku źródeł. Pomiędzy źródłem opisanem a faktem ustalanym na jego podstawie związku bezpośredniego niema. Ten związek ustala się pośrednio, przez wyjaśnianie treści źródła, przez wydobywanie z jego treści danych, na których podstawie drogą rozumowania, przez odpowiednie wnioskowanie, z zastosowaniem konstrukcji logicznej, przez uwzględnienie znajomości psychiki ludzkiej, własnego doświadczenia, znajomości psychologji innych ludzi i t. d. — dochodzi się do stwierdzania pewnych faktów z życia minionego ludzi. W tern postępowaniu badacz musi uwzględniać nietylko własną psychikę i psychikę innych ludzi, ale musi opierać się także na wynikach własnej obserwacji nad otaczającem go, współczesncm mu życiem zbiorowem : społecznem, politycznem, intelektualnem i t. p. Takie wyjaśnianie, taka i n t e r-pretacja źródeł, która służy za podstawę konstrukcji prowadzącej do ustalania faktów, w przeciwstawieniu do krytyki, opartej na metodzie opisowej, zwanej także krytyką niższą, zwie się hermeneutyką czyli krytyką wyższą ( -» Filolog ja).

Po ustaleniu faktu, czy faktów, drogą pośrednią przez dalsze konstruowanie związku między faktami i wyjaśnianie tego związku — dochodzi się do pozna-wania życia i działalności ludzi, których niema, a których działalność rozwijała się w przeszłości. W ten sposób postępowanie naukowe w historji składa z konstrukcji podwójnej : od dokumentu przechodzi się do ustalania faktów, od faktów do związku między niemi jako podstawy odtwarzania człowieka i jego życia w przeszłości. Ta podwójna po-średniość postępowania stanowi właściwość szczególną metody historycznej.

Mówiąc o metodzie pewnej nauki rozumie się nietylko drogę naukowego dochodzenia do poznawania zjawisk badanych, ale także sposób ujmowania zjawisk poznanych. Otóż ujmowanie zjawisk poznanych zależy od zadań, które stawiamy nauce, a te w miarę czasów ulegały w historji stopniowym przemianom.

Metotia opisowa.

1. Najdawniejszą i najprostszą metodą ujmowania zjawisk historycznych była metoda opisowa. Historja służyła wówrczas przedewszystkiem celom estetycznym, opowiadała fakty, które zdarzyły się w rzeczywistości, ale także i fakty zmyślone. W formie poetyckiej występowało to pod postacią baśni, legend, eposu ludowego. Właściwym twórcą tego rodzaju historji był Herodot, historyk grecki (V w. przed Chr.). W wiekach średnich kierunek ten reprezentują roczniki, a zwłaszcza kroniki. U nas np. kronika t. zw. Galla-Anonima w. XII jest klasyczną formą historji opisowej.

moralizatorstwo na temat postępowania ludzi opisywanych. Na plan pierwszy wysunęła się jednostka, niezawsze wybitna, lecz zajmująca, nieraz przez przypadek, uprzywilejowane stanowisko. Historja stawała się historją takich „'wielkich'“ ludzi i schodziła na poziom środka pomocniczego dla polityki czy pedagogiki publicznej. Moment opisu całokształtu zdarzeń, wypadków życia zbiorowości bywał spychany na plan dalszy : na pierwsze miejsce wybijała się w duchu tego rodzaju historji opowieść artystyczna, piękna — życia jej bohatera. Tucydydes, historyk grecki z V/IV w., Liwjusz historyk rzymski (59 przed Chr. — 19 po Chr.), Tacyt, I/II w. po Chr. są przedstawicielami tego kierunku w starożytności. Pierwszym polskim pragmatykiem był Długosz (1415—1480), który w historji widział wielką księgę wychowania publicznego.

Z biegiem czasu historja pragmatyczna wyradza się, przemienia się w XVII w. w historję panegiryczną, zatraca umiar, staje się historją dworską (-» Pragmatyzm).

Genetyczne pojmowanie historji.

3. Reakcją przeciwko tak pojmowanej historji był nawrót do czystego opisu erudycyjnego w w. XVIII. Dalszy zwrot dokonał się pod wpływem zdobyczy filozoficznych umysłowości, przedewszystkiem francuskiej (Monteskjusz i Wolter). Nadto na rozwój historji wpłynęły wydatnie ideje Włocha J. B. Vico oraz Niemca Herdera. W ten sposób powstało genetyczne pojmowanie historji : na gruncie krytyczno-erudycyjnego oczyszczenia mater jału źródeł, możliwie wszechstronnego, zjawiło się dążenie do wyjaśniania, w jaki sposób powstawało to, co się działo niegdyś. Tłumaczenie jedynie psychologiczne powstawania zjawisk indywidualnych i społecznych już nie wystarczało. Zjawiła się potrzeba tłumaczenia głębszego, które sięga poza danego człowieka, do procesu powstawania zjawisk historycznych wogóle. Zjawiska jednostkowe występują odtąd jako części nieodłączne skomplikowanego łańcucha, czy szeregu rozwojowego, ich zaś wyjaśnienie jest możliwe tylko genetycznie.

Dzisiejsza historja.

Dzisiejsza nauka historyczna nie odrzuca zdobyczy dawniejszych okresów, wyrzeka się jedynie ich tendencyj nie-przedmiotowych, wypływających z osobistych zapatrywań historyka. Opierając się na opisie, uwzględnia częściowo pragmatyczne tłumaczenie zjawisk, stara się przedewszystkiem wiązać genetycznie fakty badane czyli wyjaśniać ich powstawanie. I to jest historji wyłącznie właściwy sposób ujmowania przedmiotu. Stąd i w naukach przyrodniczych (np. w geologji) tego rodzaju genetyczne traktowanie zjawisk nosi nazwę metody historycznej. Pierwszym wielkim historykiem polskim tego kierunku był Joachim Lelewel (1786 do 1861).

Charakter poznania historycznego.

Poznając przeszłość jako pewną rzeczywistość, historyk nie odtwarza jej. On ją tworzy przez tworzenie jej konstrukcji. Poznaje ją częściowo, jak-gdyby ją przeżywał osobiście. Poznanie przeszłości jest konstrukcją twórczą, subjektywną, rozumienia rzeczywistości minionej jako całości.

Stąd proces poznawania historycznego jest obciążony subjektywizmem w silniejszym stopniu niż proces poznawania innych zjawisk. Historyk jako człowiek poznający jest istotą w czynnościach swych zasadniczo subjektywną. Jako człowiek pewnego czasu, pewnego środowiska społecznego i kultury, badający środowisko społeczne i kulturę in-

są mu narzucone

M. Handelsman.

nyeh czasów, jest obciążony właściwościami środowiska i kultury swoich czasów. Nastawienie psychiki badacza, a nawet zdolność obejmowania i zakres jej pojemności przez warunki społeczne, wśród których się rozwija. Już sam język i pismo danego narodu, danej grupy społecznej i danego okresu wpływają na zdolność ujmowania zjawisk przeszłości. To też życie jest mistrzynią historji, ono jej daje punkty wyjścia i wpływa na nastawienie kątów spostrzegania przeszłości. Doświadczenie zbiorowe lub indywidualne, nastawienie psychiczne, zależność od środowiska — oto warunki, hamujące samodzielność poznawania historyka. Jako indywidualność poznająca, wyposażony w jemu tylko właściwe cechy poznawcze, i jemu tylko właściwą ostrość wzroku, musi on podjąć walkę z temi narzucaj ącemi mu się wpływami. Jedynie świadomość tej zależności może stać się źródłem wyzwolenia od niej. Im bardziej świadomy i rozległy będzie stosunek praktyczny badacza historycznego do zjawisk jemu współczesnych, tern bardziej może być rozwarty kąt jego patrzenia na przeszłość, tern rozleglejsze pole jego obserwacji w stosunku do przeszłości i tern większa niezależność od podświadomych wpływów środowiska swego czasu. Całkowitej zresztą niezależności od nich osiągnąć niesposób.

Stąd wszelkie rozumienie przeszłości przez badacza jest procesem subjektyw-nym i indywidualnym. A o charakterze pozasubjektywnym wyników tego rozumienia decyduje możliwość kontroli innych podmiotów (ludzi) myślących.

Prawda w badaniu histo-rycznem jest tylko postulatem (nakazem), wynik osiągany, może być tylko prawdopodobny. Ten wynik prawdopodobny nabierze cech względnej pewności w miarę wzrostu i upowszechnienia przez innych badaczy kontroli wyników osiągniętych przez danego badacza. Kryterja pozasubjektyw-ności, a zatem objektywności konstrukcji historycznej sprowadzają się do następujących warunków: 1) jeżeli wyniki badania materjału historycznego popierają konstrukcję poznania historycznego; 2) jeżeli w konstrukcji tej niema wewnętrznych sprzeczności, jeżeli między częściami a całością konstrukcji nie zachodzą rozbieżności; 3) jeżeli w tej całości mieszczą się części, któreby można uznać, jako kiedyś przez siebie (badacza) przeżyte, a przy poznawaniu tych części zaznacza się trwałość obserwacyj życia praktycznego ; 4) jeżeli wreszcie całość jest sprawdzalna dziś i jutro, a przy sprawdzaniu przez badaczów innych czasów, uzupeł-niającem zresztą konstrukcję z nowego punktu nastawienia, utrzymuje się konstrukcja poprzednia.

M. Handelsman: Historyka, 1928, 2-ie wyd. Bourdeau: Historja i historycy, 1891. Zakrzewski St. : Zagadnienia historyczne, 1908. T. W o j c i e-chowski: Co to jest historja i poco się jej uczymy, 1883. W. Smoleński: Szkoły historyczne w Polsce, 1898. Z. Łempicki: Formy historycznego ujęcia zjawisk kultury. Pamiętnik IV Zjazdu historyków polskich, 1925. R. Lutman: Zagadnienie prawdy w historji. Księga ku czci O. Balzera, 1925. K. Michalski: Zagadnienia współczesnej filozofji dziejów, 1931. M. Handelsman: O nasz dzisiejszy stosunek do historji porozbiorowej. Pamiętnik Y Zjazdu historyków polskich, 1931, t. II.

r R ANCJA

fi

POR Tun

REGJONr

HISZPANJI

CWOAÙ ßl AL

,A>-#? * » •. **** CfcROO* A /

“VV&

MDAJ01

JAtN

îniiruA

AAA

3-

" VlAlAGA

HISZPANJA. (Tabl. 101—107).

Położenie geograficzne.

Hiszpanja zajmuje 505.206 km² (Polska 388.328 km²), czyli ⁵/e powierzchni półwyspu Iberyjskiego, który tworzy całość zamkniętą w sobie. Odgradza go od Francji wał Pirenejów, a pozostałe granice stanowią morze Śródziemne i Atlantyk. To, że półwysep Iberyjski leży na zachodnich krańcach ludzkiego zamieszkania i stanowi czoło półwyspu europejskiego Azji, zwrócone do Atlantyku, wytknęło mu w dziejach ludzkości zdecydowaną rolę łącznika trzech światów — Europy, Afryki i Ameryki.

Cały półwysep stanowi wielką wyniosłość z rozległem płaskowzgórzem środkowem o dwóch różnie nachylonych stokach: jednym łagodnym, chylącym się ku Atlantykowi, i drugim stromym, zbiegającym do morza Śródziemnego. Płaskowzgórze środkowe, t. zw. Meseta centralna, stanowi blok, wznoszący się ponad 600 m nad poziomem morza, a więc przewyższający swą średnią wyniosłością wszystkie kraje europejskie, z wyjątkiem Szwaj-carji. Rozciąga się ona na przestrzeni 211.000 km², zajmując w przybliżeniu prawie połowę obszaru całej Hiszpanji.

__    S    S*" ' '    Jf ÏAAACOZA

-3 ,-' .......>A«y*sî,

^ JjALAnAKCAj •* Ol/AÛAlAJ*t»AV

je«««* \ mtiï J l tmu%y*40

a.,>)......'<■■•......'>—'T«C

MUR CJA.“. ! ’.’ !f». NAWAR R A «.

(/ KjO 7QO tqokm waS"»«KÏ*.n

MUM«* miWittCA

Ryc. 121. Regjony Hiszpanji.

Na powierzchni Mesety występują przeważnie twarde skały, zaledwie przykryte cienką warstwą gleby uprawnej. Na krańcach Mesety leżą obramowane górami depresje brzeżne: aragońska, andaluzyjska i portugalska. Cały półwysep przecinają w różnych kierunkach pasma gór, dzieląc go na pomniejsze jednostki. Stąd różnice poziomów, temperatury, opadów atmosferycznych, upraw i kultur.

Klimat.

Pod względem klimatycznym cały półwysep może być podzielony na pięć obszarów: 1) obszar północny lub kan-tabryjski, posiadający klimat środko-wo-europejski o typie nadmorskim : wiatry oceaniczne, zimy łagodne, lata ciepłe, niebo zaciągnięte chmurami i obfite deszcze; 2) Meseta z klimatem kontynentalnym, temperaturami krań-cowemi, z zimami o przymrozkach stałych a niekiedy dość długich, z latami upalnemi, atmosferą suchą, niebem roz-jaśnionem i słabemi opadami; 3) depresja aragońska, mająca klimat kontynentalny, bardziej jeszcze krańcowy niż klimat Mesety, wiatry gwałtowne; charakterystyczne dla niej są obszary suche z małemi opadami; 4) depresja andaluzyjska z klimatem typu prawie afrykańskiego, zimą łagodną i latem bardzo upalnem, powietrzem przezro-czystem, niebem niezmiernie jasnein i niewielkiemi deszczami ;    5) obszar

śródziemnomorski, posiadający klimat subtropikalny, wiatry afrykańskie, powietrze suche i parowanie obfite. Niebo jest tam zawsze lazurowe i rozjaśnione; deszcze bardzo rzadkie, ale za-to ulewne i w połączeniu z burzami.

Bogactwa naturalne, uprawy i hodowla.

Hiszpanja posiada wielkie bogactwa naturalne, użytkowane już na dwa tysiące lat przed Chr.

Obecnie roczna produkcja rudy żelaza wynosi 5,482.000 tonu, wartości 60,753.000 peset (przy pesecie równej 0,75 zł.) ; produkcja węgla 5,973.000 tonn, wartości 348,916.000 peset; rudy ołowiu 186,289.000 tonn, wartości 60,369.000 peset; rudy miedzi 862.000 tonn, wartości 14,421.000 peset; rudy cynku 94,095.000 tonn, wartości 7 milj. 135.000 peset ; rudy srebra 214.000 tonn, wartości 160.000 peset ; rudy złota 10 tonn, wartości 765 peset; siarki 77.000 tonn, wartości 1,940.000 peset; soli jadalnej 63.000 tonn, wartości 608.000 peset. Prawie wszystkie kopalnie są w rękach Anglików, Francuzów i Belgów.

Z 50,541.648 hektarów powierzchni całej Hiszpanji 9,4°/₀ stanowią górskie lub pustynne nieużytki (4,609.261 hektarów), prawie 50°/o zajmują obszary odpowiednie jedynie na pastwiska (24,055.547 hektarów), a około 40°/0 (21,702.880 ha) względnie nadaje się pod uprawę. W istocie rzeczy z tych 21 miljonów hektarów jedynie 13 milj onó w jest uprawianych.

W suchych regjonach Hiszpanji przeważa uprawa zbóż oraz warzyw. Produkcja średnia jest stosunkowo dość uboga i przy złych zbiorach nie wystarcza na potrzeby kraju, wobec czego musi być uzupełniana przywozem. Wybrzeże północne posiada wielkie przestrzenie wiecznie zielonych łąk i uprawy żyta, kartofli, kukurydzy; z drzew — kasztan słodki, orzech, jabłonie; lasy bukowe, i dębowe. Na Me-secie i w dolinie Ebro intensywnie uprawiane są zboża i winogrona, a w południowej części oliwki. Na południu półwyspu istnieją uprawy pomarańcz, oliwek, winogron i zbóż oraz granatów, moreli, brzoskwiń. Na obszarze nadbrzeżnym, południowo-wschodnim, kultywowane są: palma daktylowa, trzcina cukrowa, ryż, bawełna, ba-taty, banany, pieprz, pomarańcze, cytryny, figi, migdały i winogrona.

Sztuczne nawodnienie stosowane jest w Hiszpanji na 1,231.094 hektarach. Walencja, Murcja, Granada, a następnie Aragon i Katalonja są dzielnicami, gdzie sztuczne nawodnienie jest najwyżej rozwinięte i posiada tradycje rzymskie i maurytańskie.

Hodowla zwierząt stanowi w Hiszpanji jedno z najważniejszych zajęć ludu. Hodowane są konie, muły, osły, bydło rogate, świnie, a w szczególności owce i kozy. Liczba owiec wynosi 16 miljonów, liczba kóz 3,200.000 sztuk. Od znakomitych merynosów hiszpańskich pochodzą wszystkie cienkowełni-ste owce Europy.

Warunki naturalne kraju wytworzyły pasterstwo wędrowne, t. zw. transhumancję, a w związku z tern powstały specjalne, szerokie drogi, zabezpieczone prawem obycza-jowem. Niektóre z nich mierzyły w jednym kierunku do 700 km. W wiekach XIII i XIV królowie Kastylji wydali sfederowanym związkom pasterzy, t. zw. M e ś c i e, przywilej wyłącznego prawa korzystania z dróg pasterskich, przecinających odpowiednie regjony. Wędrówki wielomiljonowych stad i specjalne prawa, zabezpieczające ich nietykalność, odbijały się ujemnie na rozwoju rolnictwa, wywołując wielowiekową walkę pasterskiej Mesty z rolniczą ludnością regjonów. Walka ta skończyła się w 1837 r. zniesieniem przywilejów transhumancji.

Stan zaludnienia.

Hiszpan ja posiada 22 miljony mieszkańców. Średnia gęstość zaludnienia całego kraju wynosi 45,4 ludzi na km². Bardzo wyraźnie zaznacza się zgęszcze-nie nadbrzeżne, które w Galicji skupia 200 mieszkańców na km², a w t. zw.

Języki i religje.

Języki Hiszpanji dzielą się na dwie grupy zasadnicze. Jedną tworzy język baskijski, drugą — języki romańskie. Do języków romańskich należą : kasty-

ogrodach Walencji dochodzi do 436 ludzi na km². Regjony ubogie w deszcze nie przewyższają średniej gęstości zaludnienia; obszary bardziej wyniosłe, a w związku z tern posiadające niższą temperaturę, wykazują gęstość zaludnienia poniżej 20 ludzi na km².

Stolica całej republiki, Madryt, posiada 845.500 mieszkańców; stolica republiki katalońskiej — port Barcelona — 720.500 mieszkańców.

Stosunki antropologiczne.

W zespole ludności hiszpańskiej przejawiają się rasy: śródziemnomorska, pirenejska zachodnia, alpejska, arme-noidalna, nordycka i rasa Guanchów. Ludność zamieszkująca obszary położone wewnątrz półwyspu oraz obszary wyżynne wykazuje znaczną długogło-wość, która zachowała się lepiej w miejscach mniej dostępnych. Ludność północnego nadbrzeża przejawia wyraźną skłonność do krótkogłowości, co należy przypisać wpływom elementu alpejskiego. Drugi ośrodek krótkogłowości występuje w południowej części Andaluzji, jako przejaw elementu armeno-idalnego, który został tu przyniesiony przez Żydów, Greków i inne ludy ze Wschodu, z Pomorza Śródziemnego i z Tunisu. Na obszarze zamieszkania

Basków występuje typ wyróżniający się płaskogłowością, charakterystyczną dla rasy zachodniopirenejskiej. Niebieskie zabarwienie oczu spotyka się głównie w regjonach północno-zachodnich i północno-wschodnich. Pozostałe obszary wykazują oczy ciemne. Jaśniejsze włosy skupiają się w regjonach przypirenejskich i w południowej Andaluzji.

lijski z dialektami — leońskim, estre-madurskim, andaluzyjskim, aragońskim i nawarskim; kataloński z dialektami — walencjańskim i majorkiń-skim oraz galicyjski.

Język baskijski, t. zw. euskera, jest językiem o budowie odmiennej od języków indoeuropejskich i należy do grupy języków aglutynacyjnycli (-» Języki). Jest on przeżytkiem pierwotnego, bardziej rozpowszechnionego języka. Wyróżniane są cztery jego dialekty: vizkajski, guipuzkański, pirenej-ski i dolno-nawarski, któremi mówi około pół miljona Basków. Językiem kastylijskim i jego dialektami posługuje się 15 miljonów, językiem kata-lońskim 4 mil jony, językiem galicyjskim 2,1 miljona ludności. Prócz tego w dawnych posiadłościach hiszpańskich językiem kastylijskim posługuje się 50 miljonów ludzi.

Hiszpanie są prawie wyłącznie wyznania rz.-katolickiego. Inne wyznania obejmują 30.000 mieszkańców, w tern 7000 protestantów i około 5000 żydów.

Historja.

Kantabrowie. Iberowie.

Najstarszymi mieszkańcami półwyspu Iberyjskiego byli przedstawiciele paleolitycznych ras Cro - Magnonu i Neanderthalu. Po nich bytował tam lud z paleolitu górnego o cywilizacji kapskiej, z którego wywodzi się najstarszy, znany nam już dokładniej w neolicie, lud Pirenejski. Potomkami tego ludu byli Kantabrowie, do których należeli przodkowie dzisiejszych Basków, oraz jeszcze inne dwa ludy, zamieszkujące podówczas środek półwyspu i Portugalję, a być może i Galicję.

W neolicie, a więc na jakieś 3000 lat przed Chr., przybyli z Afryki i zaczęli się osiedlać na południu i na południowym wschodzie półwyspu Ibe-rowie. Był to lud nie aryjskiego, nie indoeuropejskiego pochodzenia, spokrewniony z Berberami z Kabylji, współczesnymi mieszkańcami Atlasu. Należeli oni do wielkiej etnicznej grupy Hamitów. Dopiero w epoce historycznej, w III w. przed Chr., posunęli się Iberowie dalej na północ, na Me-setę środkową i do Portugalji, zderzając się z Celtami, którzy w wieku VI przed Chr. przedostali się na półwysep przez Pireneje zachodnie. Z mieszaniny Iberów z Celtami powstał lud zwany Celtoiberami, który w regjo-nach obu Kastylij i Aragonu zajął dolinę górnego Duero, to jest okolice przyległe do łańcucha Iberyjskiego.

Fenicjanie, Grecy, Kartagińczycy, Bzymianie.

Około 1100 r. przed Chr. na półwysep przybyli Fenicjanie, założyli Ka-dyks i Malagę i stworzyli faktor je na wybrzeżu południowem w celach handlu metalem z Tartesami, szczepem Ibe-rów, zamieszkującym dolinę Gwadal-kwiwiru. Po nich zaczęli napływać Grecy, którzy w VI w. przed Chr. mieli już swe kolon je w Andaluzji i w Katalonji. W połowie VI w. przed Chr. zjawili się Kartagińczycy, którzy przejęli kolon je fenickie na południu Hiszpanji i wstąpili w długotrwały spór z Grekami. W 228 r. Hazdrubal założył Cartagenę. Po pierwszej wojnie punickiej (264—241) w sprawy półwyspu wmieszali się Rzymianie, którzy podczas drugiej wojny punickiej (218—201) wypędzili Kartagińczyków z Hiszpanji. Zapoczątkowany w ten sposób rzymski podbój Iberji zakończył się ostatecznie w 19 r. przed Chr. podczas panowania Augusta.

żydzi.

Po zniszczeniu Jerozolimy przez Tytusa Żydzi wyemigrowali masowo na zachód i osiedlali się w południowych regjonach Hiszpanji jako prowincji rzymskiej, W 136 r. po Chr. na skutek wypędzenia wszystkich Żydów z Palestyny przybyła nowa ich fala w liczbie około 40.000 emigrantów i zalała Katalonję, Walencję i Andaluzję. W 1492 r. Ferdynand i Izabella wypędzili Żydów z Hiszpanji, wskutek czego 165.000 wyemigrowało do Portugalji, Italji, Grecji, Turcji i Afryki, a 100.000 przyjęło katolicyzm i zlało się z tubylczym elementem chrześcijańskim. W ciągu czternastu wieków swego pobytu w Hiszpanji wywarli Żydzi niewątpliwy wpływ etniczny na półwysep.

Goci.

Na początku V w. do Hiszpanji wtargnęli nowi najeźdźcy, którzy przybyli tą samą drogą, co Celtowie. Były to ludy germańskie oraz Alanowie, wschodni ar jo wie, spokrewnieni z ludami irańskiemi. W końcu V w. Goci panowali już prawie nad całym pół-wyspem, z wyjątkiem niektórych górskich regjonów na północy.

Maurowie.

W 711 r. do Hiszpanji przybyli z Afryki Maurowie, którzy w 713 r. opanowali już cały półwysep z wyjątkiem Galicji i Asturji. W ich skład wchodzili Arabowie, Berberowie, Syryjczycy i inni. Etnicznie wszyscy oni byli Semitami lub Hamitami, jednakże ze znaczną domieszką krwi Fenicjan, Greków, Rzymian, a nawet Wandalów i Etjopów. W ciągu ośmiu wieków trwał stały przypływ tych elementów na półwysep. Pobyt Maurów w Hiszpanji zapisał się złotemi zgłoskami w hi-storji kultury Hiszpanji i całej Europy i pozostawił niezatarte ślady na południu półwyspu w typie ludności i w jej obyczajach.

Średniowiecze i czasy nowożytne.

W 718 r. w Asturji zaczęła się odsiecz chrześcijańska, która trwała siedem wieków. Została ona zakończona w 1492 r. zdobyciem Granady przez Ferdynanda i Izabelę. W r. 1492 Kolumb wyruszył na poszukiwanie nowych dróg do Indyj i odkrył Amerykę, co dało początek potędze kolonjal-nej Hiszpanji. Od 1516 r. do 1700 r. trwało panowanie Habsburgów. Za ich czasów w posiadanie Hiszpanji przeszły Niderlandy, królestwo Obojga Sy-cylji i Neapolu, utracone kolejno w XVII i XVIII w. Od 1519—1521 Hiszpanie zdobyli Meksyk, od 1531 do 1541 zdobyli Peru i Chile, w 1535 r. Tunis. Od 1701 r. do 1931 r. z przerwami panowali Burboni. W 1812 r. została ogłoszona konstytucja, która kilkakrotnie była zawieszana i wznawiana. W 1820 r. Hiszpanja straciła ko-lonje amerykańskie. W 1868 r. wypędzono królowę Izabelę i ogłoszono republikę, która trwała od 1870 do 1871 r. W 1898 r. wojna ze Stanami Zjednoczonemi spowodowała utratę wysp Kuby, Portoriko i Filipin. W wojnie światowej Hiszpanja zachowała neutralność. W 1924—1926 prowadziła Hiszpanja wojnę z Rifenami w Afryce. W 1931 r. ustąpił król Alfons XIII i ogłoszono republikę, której prezydentem został A. Zamora.

Stan obecny.

Hiszpanja podzielona jest na 47 pro-wincyj administracyjnych, 48-ą stanowią wyspy Balearskie, a 49-ą wyspy Kanaryjskie. Z dawnych kolonij pozostało tylko około 400.000 km² z 800.000 mieszkańców w Afryce płn. zach, i zach. Dzisiejsza republika przeżywa silne wstrząsy rewolucyjne. Poszczególne re-gjony dobijają się o autonomję, a nawet o niepodległość. Po zwycięstwie Katalonji, która otrzymała własny parlament, bardziej jeszcze niepodległościowe wymagania wysuwają Baskowie, a za nimi Galicjanie. Należy przypuszczać, że dzisiejsza republika jest tylko formą przejściową, likwidacyjnym okresem dawnych rozrachunków, w myśl norm i potrzeb nowoczesnego życia. Wrzenia socjalne zmierzają do wywłaszczenia obszarników i zlikwidowania interwencji obcych mocarstw w gospodarce skarbami naturalnemi Hiszpanji. Federacja wszystkich re g jonów, równych z równymi, obejmująca Katalonję, Portugal ję, kraj Basków i wszystkie inne dzielnice z równą im wszystkim w prawach i w przywilejach Kastylją — jednem słowem Stany Zjednoczone Iberji — oto nakaz dziejowy, którego realizację w bardzo ciężkich warunkach zapoczątkowała republika w r. 1931.

Kultura Hiszpanji.

Ażeby zrozumieć dzieje kultury hiszpańskiej, trzeba poznać cechy psychiczne jej ludności. Stanowi ona mieszaninę etniczną, złożoną z ludów europejskich, azjatyckich i afrykańskich. W ciągu kilku tysięcy lat ludność Hiszpanji przetwarzała się i selekcjonowała odpowiednio do wymagań zamieszkiwanych przez nią regjonów. W tej mieszaninie etnicznej przeważają elementy śródziemnomorskie, do których należą też i najstarsze warstwy ludności — Baskowie. Intruzów północno-europejskich, Celtów, Gotów i innych, Hiszpanja wchłonęła, eliminowała lub rozpuszczała w mocniejszych rasowo elementach afrykańsko-azj atyckich.

Wybrzeża Hiszpanji zajmują osady żeglarskie i rybackie, niewielkie obszary urodzajne skupiają ludność rolniczą, nad którą już przed tysiącami lat zapanowali mieszkańcy stepowej Me-sety środkowej — pasterze. Oni to byli twórcami dziejów Hiszpanji i jej ekspansji kolonjalnej. Psychika właściwa kulturze pasterskiej, organizacja i dyscyplina przejawiły się nietylko w dzie-jach politycznych Hiszpanji. Znalazły one wyraz w całej twórczości narodu. Lotny element pasterski, spadkobierca psychiki pierwotnego myśliwego, kryje w swej duszy osobliwy stosunek do ziemi, a w związku z tem do życia i do śmierci, odmienny od uczuć i ustosun-kowań się do nich rolnika. Tęsknota za nieznanem, pociąg do zmiany miejsca i podboju stworzyły konkwistadorów Ameryki, pochodzących prawie bez wyjątku z pasterskich rodów Estremadury i Kastylji. Takimi byli Obando, Cortès, Pizarrowie, Valdivia, Vasco Nûnes, Hernando de Soto i inni.

Drugim przejawem psychiki pasterskiej jest mistycyzm hiszpański, nie mający sobie równego w innych krajach Europy. Życie — to sen, to droga prowadząca w zaświaty przez wrota śmierci... Podobnie jak konkwistadorzy wyruszali po złoto Ameryki, na podbój duszy ludzkiej wyrusza Loyola, wielki reformator religji, twórca zakonu jezuitów, na podbój ducha i ideałów rycerskich wyrusza stworzony przez Cervantesa Don Kichote, nieśmiertelne wcielenie duszy Hiszpanji wojującej. Utwory sceniczne genjal-nych pisarzy złotego wieku Hiszpanji, Calderona i Lope de Vegi, dają nam obrazy psychiki hiszpańskiej, wyolbrzymionego pojęcia honoru, który staje się nieledwie synonimem hidalga-szlachcica, rycerza Hiszpanji. Honor, duma i pycha, wypływające z poczucia swej mocy i wyższości w okresie największego dobrobytu i władztwa Hiszpanji, i mistyczny stosunek do śmierci, którą Hiszpan widzi wszędzie — to cechy wybitne jego duszy, odróżniające go od innych Europejczyków. Te cechy odrębności psychicznej odnajdujemy też i w sztuce hiszpańskiej, którą znamionuje mistycyzm religijny i osobliwe, nie mające równego w sztuce innych ludów rozmiłowanie w tematach związanych z męczeństwem i śmiercią.

Wyrazem ducha narodu hiszpańskiego są jego igrzyska z bykami, corrida de tor os, odbywające się w specjalnie na ten cel zbudowanych cyrkach. Jest to również prastara spuścizna pasterska. Nie wiem, czy jest widowisko ludowe, któreby było mniej zrozumiałe dla cudzoziemca. Olśniony i odurzony pięknem i okropnością akcji, cudzoziemiec nie widzi istoty igrzyska i ocenia je fałszywie. Nikogo tam nie upaja ani śmierć byka, ani męczarnie koni. Na to tłum nie zważa wcale. Raduje wszystkich potęga siły byka, oszałamia spokój i zachwyca odwaga torea-dora w obliczu możliwej śmierci. Biada toreadorowi, który stchórzy. Lży go wtedy tłum i ciska w niego wszyst-kiem, co ma pod ręką.

Osobliwą kartę w dziejach Hiszpanji zajmuje inkwizycja, która dzieli się na dwa okresy. Pierwszy okres obejmuje inkwizycję starszą, t. zw. regjonalną, katalońską i aragońską, która trwała od wieku XIII do XV. Ustanowiona w 1204 r. przez papieża Innocentego III we Francji, następnie w Italji, Niemczech i w Anglji, została inkwizycja w 1218 r. po raz pierwszy zaprowadzona w Hiszpanji. Druga inkwizycja, wielka, inaczej zwana narodową, została ustanowiona przez królów katolickich 27 września 1480 r. Inkwizycja regjonalna była surowa, ale w znacznej mierze łagodziły ją „fueros“, obyczajowe prawa regjo-nów. Inkwizycja narodowa wyróżniała się swem okrucieństwem. Jeden tylko inkwizytor Torquemado spalił na stosie kilkadziesiąt tysięcy nieszczęśliwych. Inkwizycja religijna, jaką była w swem założeniu, przeobraziła się zczasem w zwykłą instytucję politycz-

XVI i XVII.

ną, a pod jej osłoną niejednokrotnie dokonywano niskich rozrachunków osobistych. Dnia 4 grudnia 1808 roku Napoleon skasował inkwizycję w Hi-szpanji. Ale już w 1812 roku korte-zom w Sewilli przedstawiono petycję podpisaną przez miljon obywateli, domagających się przywrócenia trybunałów inkwizycji. Po powrocie do kraju Ferdynand VII (1808—1833) przywrócił inkwizycję w 1814 r., ale została ona znów zniesiona w 1820 r. Ostatecznie solennie skasowano inkwizycję za panowania Marji Krystyny (1833—1854) w roku 1834.

Hiszpanji danem było odegrać wielką rolę w dziejach ludzkości. W okresie sw^ej potęgi politycznej była ośrodkiem świata, a dla innych narodów wzorem kultury, dyplomacji i etykiety. W tym samym okresie była Hi-szpanja ośrodkiem katolicyzmu wojującego, przyczem znamionował ją niepowściągliwy fanatyzm religijny. Odkrycie Ameryki i idąca za niem wślad ekspansja podbojowa dała możność wyładowania się żywiołowych sił narodu. W pogoni za złotem porzuciły Hiszpanję setki tysięcy najdzielniejszych ludzi, opustoszał kraj, a złoto nie wzbogaciło ojczyzny. Nowsze badania wykrywają wielkie zasługi cichych pracowników nauki, którzy szli wszędzie wślad za awanturniczymi konkwistadorami, zdobywając dla Hiszpanji palmę pierwszeństwa w badaniach naukowych nowoodkrytych krajów. Hiszpan ja straciła wszystkie swe kolonje amerykańskie, ale związek tych krajów z Hiszpanją nie zginął. Podtrzymują go obustronnie republiki amerykańskie i Hiszpanja, a świetnem świadectwem tych więzów krwi była powszechna wystawa paniberyjska w r. 1929 w Sewilli i w Barcelonie.

W młodej republice hiszpańskiej nie brak światłych patrjotów, którzy odrodzenie Hiszpanji współczesnej starają się nawiązać do złotego okresu największego jej rozkwitu w wiekach

E. Frankowski.

Hiszpańska architektura.

W Hiszpanji jest wiele ruin miast przed wiekami umarłych. W Galicji leżą citanije o okrągłych budowlach kamiennych z epoki na 1500 lat przed Chr., w Kastylji Starej — ruiny Nu-mancji, ostatniej bohaterskiej ostoi Celtoiberów, zburzonej przez Rzymian w 133 r., w Katalonji — greckie Am-purias, Rosas, w Walencji Sagunt, w Andaluzji rzymska Italica i jeszcze dziesiątki innych miast z różnych epok i kultur.

Wiele miast współczesnej Hiszpanji zachowało budowle Rzymian, Wizygotów i Maurów, a z czasów nowszych w świątyniach i pałacach wspaniałe przejawy stylów architektonicznych całej Europy. Począwszy od IX w. Hiszpanja uległa wpływom architektury romańsko-francuskiej, przyniesionej przez benedyktynów z Cluny. Styl ten zapanował wkrótce w całej Hiszpanji, wytwarzając nową jego postać — styl romańsko-hiszpański, którego typowym przykładem jest wspaniała bazylika Św. Jakóba w Santiago.

Gotyk przyniesiony został do Hiszpanji również z Francji, do czego przyczynili się cystersi w wieku XII. Przetrwał on w pełnej swej czystości do XV wieku. W stylu północno-francu-skiego gotyku zbudowane są przepiękne katedry w Burgos (1221 r.) iw Toledo (1227 r.). Największym gotyckim kościołem Hiszpanji, a równocześnie najszerszym kościołem świata, jest pełna arcydzieł sztuki katedra w Sewilli, zapoczątkowana w 1403 r. W wieku XV przejawia się w Hiszpa-

łaców.

nji gotyk płomienisty, przyniesiony przez majstrów niemieckich, flamandzkich i burgundzkich. Pod wpływem sztuki maurytańskiej przetwarza się on na gruncie Hiszpanji w nowy i ostatni swój przejaw, znany pod nazwą Isdbelino, stylu Izabeli.

Pierwszy okres budownictwa muzułmańskiego w VIII i IX w. nosi wybitne piętno rzymskie i wizygockie. W końcu X w. daje się w niem wyczuć wpływ Syrji, Armenji i Mezopotamii oraz dążność do wschodniego przepychu. W następnym wieku rozpowszechnia się budownictwo ceglane, zjawiają się łuki w kształcie podkowy ostro zakończonej i stalaktyty pochodzenia perskiego, wykonywane początkowo w kamieniu lub w gipsie, a następnie w drzewie. Wzorowem dziełem tego stylu jest znakomita Giralda, alminar meczetu, zamieniona w dzwonnicę przy katedrze w Sewilli, wzniesionej na gruzach dawnego meczetu. Ostatni okres architektury muzułmańskiej obejmuje dzieje Granady, ostatniej ostoi Maurów na półwyspie, a jego wyrazem są poszczególne fragmenty cudownego, jak z bajki wyczarowanego, pałacu Alhambry. Z mieszaniny architektury chrześcijańskiej z maho-metańską, z przewagą to jednych, to drugich składowych, narodził się styl mudejar, będący zjawiskiem wyłącznie hiszpańskiem.

Renesans przedostał się do Hiszpa-nji z Włoch w wieku XVI i trwał bez przerwy do końca XVIII w. Z połączenia renesansu z elementami gotyku i mudejaru, wytworzył się renesans hiszpański t. zw. plateresco, który rozwijał się głównie w pierwszej połowie w. XVII. W Kastylji architekturę tego okresu znamionuje powściągliwa surowość, jej przejawem jest świąty-nia-grobowiec w Escorialu, wzniesiona przez Filipa II.

Barok hiszpański bez wyraźnego charakteru przejawił się głównie w kompozycji frontonów i odrzwi świątyń i pa-

E. Frankowski.

Hiszpańskie malarstwo.

W wielkiej rodzinie narodów romańskich malarstwo hiszpańskie zajmuje obok malarstwa włoskiego i francuskiego miejsce zaszczytne. Hiszpanja wydała wielkich mistrzów, których nazwiska można postawić w szeregu największych malarzy świata.

W malarstwie hiszpańskiem odzwierciedlają się cechy narodowe psychiki i charakteru hiszpańskiego : mistycyzm, graniczący z fanatyzmem, umiłowanie wszelkich ponurych tematów wiążących się ze śmiercią i cierpieniami, a obok tego tak bardzo dla całej Hiszpanji charakterystyczny kontrast: dworskość i rycerskość. Jeżeli chodzi o wyraz artystyczny tych tendencyj, sztuka hiszpańska waha się między dwoma biegunami: skrajnym realizmem i niemniej skrajnym idealizmem. Dwa te pierwiastki występują często niemal równolegle zarówno w twórczości poszczególnych mistrzów, jak i całych epok i szkół.

Malarstwo hiszpańskie przez dość długi okres czasu nie może się otrząsnąć z pod wpływów obcych, przeważnie włoskich, flamandzkich i francuskich. Rzecz dziwna: oryginalne narodowe malarstwo hiszpańskie tworzy cudzoziemiec : Domenikos Theotokopu-los, zwany El G r e c o, z pochodzenia Kreteńczyk (1542—1614). Twórczość El Greca jest najczystszym wyrazem artystycznym mistycyzmu. Jego obrazy — to wielkie wizje religijne, poczęte z natchnienia mistycznego i gorącej miłości do Boga. W ostatnich czasach twórczość El Greco stała się przedmiotem entuzjastycznych badań

K.

i studjów, El Greco bowiem, jeżeli chodzi o formę i wyraz artystyczny, jest niezmiernie bliski nowoczesnym kierunkom malarskim : jego dziwne, w specjalny jakby sposób zniekształcone postaci, ciemny, ciężki koloryt stały się niedoścignionym wzorem dla pionierów współczesnego malarstwa (np. ekspresjonizmu).

Obok El Greca malarstwo hiszpańskie reprezentowane jest w tym szczęśliwym okresie przez cały szereg wybitnych mistrzów (Ribera, Herrera, Zurbaran). Ponad nich wszystkich jednak wyrasta gigantyczna postać jednego z największych malarzy świata, Velasqueza (1599—1660).

Velasquez, mistrz formy i barwy, reprezentuje wielkie malarstwo rodzajowe i portretowe. Jego życie upływa w zaszczytach i chwale. Jest on nadwornym malarzem królów, książąt i możnych tego świata, a tern samem jest wyrazicielem wielkiej kultury dworskiej Hiszpanji, która w tym czasie wpływami swemi ogarnia całą Europę. Jest to malarz nawskroś świecki, realista nic nie mający wspólnego z mistycyzmem El Greca i innych mistrzów. Najsłabsze jego dzieła to obrazy religijne malowane na zamówienie królów — zato w wielkich portretach i obrazach historycznych osiąga Velasquez szczyt doskonałości.

Specjalne miejsce w malarstwie hiszpański em zajmuje Esteban Murillo (1617—1682), malarz Madonn i żebraków, w którego twórczości w niezmiernie charakterystyczny sposób splata się mistycyzm i poczucie rzeczywistości. Jego obrazy religijne, jego słynne aniołki i Madonny pełne są najrzewniejszego uczucia i słodyczy, jego zaś niemniej słynne sceny uliczne, w których występują urwisy, ulicznicy i żebracy, zdumiewają do dziś śmiałym realizmem.

Wiek XVII jest okresem zarówno największego rozkwitu sztuki hiszpańskiej, jak i początkiem jej załamania. Po wielkich mistrzach tego okresu następuje pustka i niemal zupełny brak talentów mogących dorównać wielkim poprzednikom. Dopiero na przełomie XVIII i XIX wieku zjawia się nieoczekiwany genjusz, który na nowo wskrzesza świetność sztuki hiszpańskiej : Goya (1746—1828).

Goya słynie jako malarz okrucieństwa i grozy. Ulubionemi jego tematami są walki byków, jakieś upiorne sabaty czarownic, egzekucje wojenne i t. d. Jego ludzie mają potworne i groźne maski. Jest to malarz niesamowity, fantastyczny, patrzący na rzeczywistość przez krzywe zwierciadło. Obok malarstwa olejnego uprawiał Goya na wielką skalę grafikę, pozostawił też po sobie przebogatą spuściznę sztychów i akwafort.

Polska literatura o Hiszpanji jest bardzo uboga. Nowsze wiadomości znaleźć można w pracy E. Frankowskiego: „Organizacja nauki w Hiszpanji“, Nauka Polska, t. XIX. Warszawa 1931, E. Frankowskiego: „Regjony Hiszpanji“. Wyd. Inst. Etnologji Uniw. Poznań 1933 i St. W ę d-kiewicza: „Zaniedbana dziedzina humanistyki“, „Przegląd Współczesny*‘, tom XVI. Kraków.

HODOWLA ROŚLIN. Celem praktycznej hodowli roślin jest wytwarzanie odmian lub form posiadających jakieś nowe, korzystniejsze cechy oraz uszlachetnianie, ulepszanie odmian już istniejących. Do tego celu dążono w różnych czasach rozmaitemi drogami, zależnie od stopnia rozwoju pojęć i metod stosowanych w hodowli. Już za czasów nadzwyczaj odległych wybierał człowiek do uprawy takie rośliny, które odznaczały się pewnemi szczególnemi właściwościami i przynosiły mu największy pożytek.

Przedsiębiorczy umysł ludzki wytworzył w ciągu wieków z wielu niepozornych, dziko rosnących, a w tym stanie żadnego prawie pożytku nie przynoszących roślin liczny zastęp ziemiopłodów, mających dla ludzkości niesłychanie ważne znaczenie. Niektóre z nich przybrały pod wpływem wieloletniej hodowli zupełnie inną postać, tak że często pochodzenia ich niepodobna sprawdzić. Któżby pomyślał, że np. nasze zboża, wydające obecnie piękne, pełne kłosy i dorodne ziarno, pochodzą prawdopodobnie od nikłych roślin trawiastych? Jeszcze wyraźniej niźli na zbożach rzuca się w oczy rezultat pracy i starań hodowcy na uprawianych dziś roślinach okopowych, warzywach, drzewach owocowych lub kwiatach. Tu jeszcze wybitniej występują różnice pomiędzy roślinami pierwotnemi a odmianami, które uprawia rolnik lub ogrodnik. Trudno prawie uwierzyć temu, że nasze buraki ćwikłowe lub cukrowe są potomkami chwastu po dziś dzień dziko rosnącego na wybrzeżach południowej Europy, którego cienki łykowaty korzeń do żadnego użytku nie jest przydatny. Jakaż wielka różnica zachodzi pomiędzy marchwią rosnącą jako chwast po łąkach i miedzach a marchwią uprawianą w polu lub ogrodzie; pomiędzy dziką gruszą-ulęgałką o owocach drobnych, cierpkich a odmianami szlachetnemi, sadzonemi w naszych sadach.

Selekcja masowa.

Pierwsze metody hodowli roślin uprawnych polegały na selekcji masowej (selekcja — dobór), która w najprostszej formie wyraża się w tern, że z dwóch np. łanów zboża przeznaczamy do siewu ziarna ten, który jest najmniej zachwaszczony i składa się z roślin o kłosach pełniejszych i o dorodniejszem nasieniu. Po zbiorze staramy się oddzie-lic nasiona większe od drobnych, ciężkie od lekkich. Dawniej było ogólnie przyjętym zwyczajem posługiwanie się w tym celu siłą wiatru. I dziś jeszcze drobny rolnik lub ogrodnik, który nie ma za co kupić sobie niezbędnych przyrządów, staje z sitem na przewiewnem miejscu i rzucając nasiona cienkim strumieniem, oddziela przy pomocy wiatru poślad od nasienia celnego. W większych gospodarstwach używają dziś zamiast tych sit różnych maszyn, jak: wialni, młynków, tryjerów i t. p. W ten sposób uzyskane doborowe nasiona wysiewamy, przyczem czynność oczyszczania powtarzana jest corocznie.

Przeznaczając najlepiej wykształcone nasiona do siewu, otrzymuje się wprawdzie lepsze plony, ten jednostronny jednak wybór, opierający się jak w danym wypadku na wadze absolutnej, niezawsze prowadzi do celu, gdyż wielkość nasion niekoniecznie idzie w parze z plennością. Stwierdzono np., że u żyta największe, najgrubsze ziarno znajduje się w kłosach niedobrze wypełnionych, tak zw. przestrzelonych, a ponieważ cecha ta jest dziedziczna, przeto w potomstwde takich roślin otrzymujemy również dużo kłosów tego typu, skutkiem czego plon się zmniejsza. Wynika stąd potrzeba odrzucania przy zbiorze nasion wszystkich roślin o wadliwym ustroju i konieczność ciągłego doboru najlepszych osobników do dalszego rozmnażania.

Selekcja masowa polega więc na wyborze pewnej liczby roślin, które następnie wszystkie razem idą do rozmnożenia i dalszej obserwacji, stanowiąc tym sposobem t. zw. elitę, mate-rjał wyjściowy do dalszej hodowli. Metoda ta nigdy jednak nie doprowadza do wytworzenia odmiany, któraby przekazywała swe własności z pokolenia na pokolenie w stanie niezmienio-

nazwaną

nÿm, w materj ale bowiem, którym hodowca operuje, znajdują się zawsze osobniki mniej wartościowe, te zaś po zaprzestaniu selekcji mogą silniej się rozmnożyć, w rezultacie czego po pewnym czasie cała odmiana „wyrodzi się“ t. j. cofnie do dawnego nieusżlaehet-nionćgo stanu. Zjawisko to nazywamy w hodowli regresją. \

Selekcja indywidualna.

Nowoczesne metody hodowli roślin, opierające się na znajomości praw rządzących zjawiskami dziedziczności (—> Dziedziczność) i zmienności (—» Zmienność), datują się od połowy XIX stulecia, gdy Ludwik Vilmorin we Francji i John Hallet w Anglji prawie równocześnie zaczęli stosować metodę rodowodową - genealogiczną, w Anglji pedigree (ang. — drzewo rodowe). Metoda ta polega na wyodrębnianiu pojedyńczych osobników, odznaczających się jakiemiś pożądanemi właściwościami, oddzielnem ich rozmnażaniem i porównywaniem na zasadzie wartości potomstwa. Mówimy w tym wypadku o selekeji indywidualnej. O ile mamy do czynienia z roślinami samozapylającemi się, stosunkowo szybko dochodzimy w ten sposób do wyodrębnienia t. zw. linij czystych, t. j. zbiorowisk osobników jednorodnego typu. Każda lin ja czysta pochodzi więc od jakiejś jednej wybranej rośliny, zapylonej własnym pyłkiem.

Wyosobnienie linij czystych w wypadku, w którym mamy do czynienia z roślinami obcopylnemi, połączone jest już z większemi trudnościami i wymaga długotrwałych doświadczeń, przy-ezem niezbędne jest ochranianie roślin przed obcozapyleniem przy pomocy specjalnych przyrządów, zwanych izolatorami. Izolatory w kształcie np. skrzynek bez dna, których ramy sporządzone są z listew, boki zaś obite gęstą gazą* nastawiamy w okresie kwitnienia na osobniki wybrane, przez co uniemożliwiamy zapylenie ich przez pyłek innych roślin. Rośliny przykryte izolatorami musimy w odpowiednim momencie zapylić sztucznie, przenosząc pyłek z pylników na znamię słupka. Do zapylenia używamy cienkiej pin-cetki, z której pomocą wyrywamy pręciki i dotykami pylnikami dojrzałe znamię . słupka. Można również przenosić pyłek z pręcików na znamię cienkim pendzelkiem.

Termin „lińj à czysta“ stworzony został przez Duńczyka Johannsena. Wykazał on również, że nieuszlachetnione odmiany roślin uprawnych są zazwyczaj populacjami, t. j. miesza n i n a-m i złożonemi z wielu różnorodnych typów. Tak .np. w łanie nieuszlachet-nionego zboża, dajmy na to pszenicy, obserwować możemy występowanie roślin o bardzo różnej budowie kłosów lub barwie ziarna.

Z chwilą wyodrębnienia z populacji czystych linij praca hodowcy polega na zbadaniu ich stałości i wartości. Selekcja w obrębie linji czystej nie prowadzi, jak to niejednokrotnie stwierdzono, do dalszego jej polepszania, gdyż zmienność, jaka tu występuje, jest tylko t. zw. zmiennością fluktuacyjną (płynną, niestałą), wywołaną nie różnicami w składzie genetycznym, lecz warunkami zewnętrznemi, np. silniej-szem lub słabszem odżywianiem poszczególnych osobników — zmiany zaś te nie są dziedziczne.

Ocena wartości poszczególnych czystych linij musi być możliwie wszechstronna, to znaczy musi ona polegać nietylko na choćby najdokładniejszej analizie plonu, lecz hodowca winien zbadać również reagowanie wybranych typów na warunki zewnętrzne: wilgoć,

szukaj w tomie piątym!

posuchę, mróz, stopień odporności przeciw chorobom pasorzytniczym i t. p. Badania te prowadzi się zwykle nad większą liczbą porównywanych czystych linij. Po kilku latach pracy możemy już orjentowaó się co do wartości poszczególnych typów, przyczem nieodpowiednie odrzucamy. Po rozmnożeniu bardziej wartościowych bierze się je do prób porównawczych na większą skalę, gdzie w warunkach uprawy polowej możemy uzupełnić ich charakterystykę oraz otrzymać pewną już odpowiedź co do plenności danej odmiany i jej ewentualnej przewagi nad in-nemi pod tym lub innym względem.

Genealogja odmian utrwalona jest w specjalnych książkach hodowlanych, zawierających zarówno historję powstania, jak i opis jej właściwości.

Drogą rozmnożenia wybranych typów otrzymujemy elity, a z nich ma-terjał nasienny oryginalny, który rozmnażamy albo we właściwem gospodarstwie hodowlanem lub na subplanta-cjach. Pierwsze pokolenie otrzymane z nasienia oryginalnego zwiemy I-ym odsiewem, drugie Il-im i t. d.

Otrzymywanie nowych odmian.

Stosując wyłącznie metodę wyboru, nie stwarzamy jednak nigdy czegoś nowego, gdyż w wypadku tym korzysta-my jedynie tylko z tego, co daje nam sama przyroda. Tworzenie sztuczne mieszańców ma w ogrodnictwie i rolnictwie oddawna olbrzymie zastosowanie, zwłaszcza od czasu gdy Kölreuter w połowie XVIII wieku udowodnił możliwość sztucznego krzyżowania roślin. Z nauki o dziedziczności wiemy, że im więcej różnic przedstawiają odmiany użyte do skrzyżowania, tern większą rozmaitość typów otrzymujemy w drugiem pokoleniu. Ta właśnie rozmaitość kombinacyj cech, przejawiająca się w drugiem pokoleniu mieszańców, przedstawia niezmiernie ponętne pole dla hodowcy. Z owego bogactwa typów może on wybierać te, które dla jego celów mają jakieś cenne zalety. Dalsza praca polega na ustaleniu otrzymanych form, t. j. wyodrębnieniu osobników, których cechy w pokoleniach dalszych przy rozmnażaniu płciowem nie ulegają rozszczepianiu.

Otrzymanie przez krzyżowanie osobników o pożądanych kombinacjach cech, któreby swe właściwości przekazywały potomstwu, jest często ze względu na zjawiska rozszczepiania utrudnione, lub nawet niemożliwe. W tych wypadkach jednak, gdy rośliny dadzą się rozmnażać wegetatywnie, można powstałe formy utrzymać w postaci niezmienionej. Liczne odmiany drzew owocowych, róż, lilaków i t. p. powstałe naskutek krzyżowania rozmnażamy przez szczepienie albo sadzonkowanie, inne, jak np. odmiany ziemniaków przez wegetatywne rozmnożenie przy pomocy bulw. Zbiór osobników otrzymanych na drodze podziału na części jednej istoty (okazu) nazywamy klonem (ang. clones). Selekcja w obrębie klonu, podobnie jak w obrębie linji czystej, nie prowadzi do wytworzenia nowej formy i pozwala tylko na utrzymanie na stałym poziomie plenności i zdrowotności osobników rozmnażanych.

Ponieważ przy rozmnażaniu wegeta-tywnem nie wchodzi w grę rozszczepianie się cech, przeto wszystkie osobniki przenoszą swe właściwości na potomstwo bez zmiany. Wykorzystanie zdolności do wegetatywnego rozmnażania danej rośliny ma dla hodowcy tę dogodność, że gdy przez skrzyżowanie otrzymamy w pierwszem już pokoleniu pożądaną formę, możemy ją odrazu rozmnażać rostowo — jako nową od-

St. Woycieki.

Hodowca może wywrzeć i wywiera wpływ na hodowane zwierzęta w obu wymienionych składnikach tej wypadkowej, t. j. wpływa zarówno na wewnętrzny pęd rozwoju hodowanych zwierząt, jak i na działanie środowiska.

mianę. Niezmiernie ważną dla hodowcy sprawą jest możność wegetatywnego rozmnażania mieszańców w wypadku przejawu heterozji, t. j. wystąpienia w pierwszem pokoleniu po skrzyżowaniu formy odznaczającej się wybitnie bujnym wzrostem. Typowym przykładem heterozji jest orzech wyhodowany przez Burbanka w Santa Rosa w Kali-fornji. Przez skrzyżowanie orzecha czarnego z kalifornijskim otrzymał wybitny ten hodowca mieszańca o dużych owocach, szybko rosnącego, dochodzącego do 25 metrów wysokości, a posiadającego mimo to twarde ładne drewno. Ponieważ bujność rozwoju przy rozmnażaniu płciowem spada zwykle raptownie i często bardzo znacznie w pokoleniach dalszych, przeto osobniki odznaczające się tą właściwością można utrzymać jedynie przez wegetatywne ich rozmnażanie.

HODOWLA ZWIERZĄT DOMOWYCH.

Co to jest hodowla.

Istoty żywe w ciągu wielu stuleci swego istnienia ulegają rozwojowi i doskonalą się, t. j. coraz lepiej przystosowują się do środowiska, w któ-rem żyją i rozmnażają się. Zdolność do rozwoju tkwi w każdej istocie żywej — zwierzęciu, czy roślinie, a być może nawet w przyrodzie nieuorgani-zowanej, która nie jest tak „martwą¹“, jak to napozór się wydaje.

Stałe doskonalenie się istot żywych powoduje, że gdy porównamy ten sam gatunek w ciągu tysiącleci (na podstawie wykopalisk), możemy stwierdzić znaczne różnice w osiągniętym poziomie rozwojowym w różnych czasach. Możemy również przekonać się, jaki kierunek przybiera rozwój danego gatunku zwierząt, stwierdzamy wreszcie, z jaką szybkością odbywa się rozwój gatunku przez tysiączne pokolenia, wciąż następujące po sobie. Osiągnięty poziom rozwoju, jego kierunek i szybkość są wypadkową wewnętrznego pędu rozwojowego jako właściwości każdej żywej komórki, hamowanej jednakże, a czasem zniekształcanej przez działanie środowiska.

Gdyby zwierzęta gospodarskie mnożyły się dzieworódczo, wpływ na wewnętrzny pęd rozwojowy ze strony hodowcy byłby bardzo utrudniony. Każde jednak następne pokolenie jest wypadkową połączenia dwóch różnych osobników, które mogą mieć bądź p o-dobny poziom, kierunek i szybkość rozwojową i wtenczas przelewają ją bez zmiany na potomstwo, bądź też mogą różnić się i to nieraz bardzo znacznie, czyto pod względem osiągniętego poziomu rozwoju, czyto kierunku, czy wreszcie szybkości, a nawet paru lub wszystkich tych składników rozwojowych razem, a ich potomstwo ma w takim razie poziom, kierunek i szybkość rozwojową będące kombinacją tych własności rodziców.

Człowiek, parząc zwierzęta według swej woli, dobiera osobniki albo rozwojowo podobne, albo rozwojowo różne i powoduje bądź utrzymanie czystych ras, bądź powstawanie mieszańców. Ostatnie, łączone między sobą, dają najrozmaitsze kombinacje cech rodzicielskich. Niektóre z tych kom-binacyj są nowe; przez to powstają formy różniące się od obu form, z których się wywodzą, czyli t. zw. formy nowe. W niektórych razach nowy zespół cech dziedziczy: się stale -r- „forma nowa“ się ustala, powstaje nowa rasa. A zatem celowy dobór płciowy prowadzi bądź do utrzy m a-nia ras istniejących, ..bądź do wytwarzania nowych.,

. Utrzymanie pędu rozwojowego na pożądanym poziomie jest przede-wszystkiem zależne od zdrowia zwierząt. Choroby, t. j. zaburzenia w nor-malnem. spełnianiu, czynności życiowych, wyraźnie szkodzą rozwojowi. Niektóre pasze wywierają wpływ podobnie hamujący, jak choroby, tak np. pasza czysto zwierzęca, a. szczególnie żerowanie na istotach tego samego gatunku, pociąga za sobą zahamowanie rozwoju. Są jednak pasze, które mają wręcz przeciwne działanie, np* niektóre pasze roślinne wyraźnie sprzyjają rozwojowi. Zauważono wpływ na rozwój zwierząt i miejscowości, w której się znajdują. Są okolice na kuli ziemskiej, w których rozwój gatunków zarówno roślinnych, jak i zwierzęcych, odbywa się szybciej niż gdzie indziej. Rosyjski genetyk Wawiłow ustalił kilka głównych punktów na kuli ziemskiej, które są wyraźnemi ośrodkami rozwoju zbóż uprawnych. Punkty Wa-wiłbwa kryją się do pewnego stopnia z'punktami rozwoju zwierząt, a nawet kultury ludzkiej, co zdawałoby się wskazywać na ich wzajemną zależność.

Wpływ człowieka na rozwój zwierząt jest przez niego wykorzystany w całej pełni i przejawem tego wpływu jest hodowla zwierząt, stąd definicja racjonalnej hodowli jako: cel o-w eg o kierowania rozwojem zwierząt domowyc h.

Cele hodowlane.

Hodowca kieruje rozwojem zwierząt przedewszystkiem i głównie w kierunku ekonomicznym, f. zn. celem jego pracy są korzyści gospodarcze: wyzyskanie, pracy, zwierząt, pozyskanie ich wełny, mleka, mięsa, tłuszczu, skór, a od ptactwa domowego jego jaj i pierza. .

Zadaniem hodowcy jest otrzymać zwierzęta o takiej sprawności życiowej, by one z jak najmniejszem spożyciem dóbr, t. zn. z jak najmniejszem zużyciem paszy i różnych na nie wydatków, dawały jak największą ilość pożytków gospodarczych.

Czasem w wyjątkowych wypadkach hodowca stara się uzyskać . prócz korzyści gospodarczych zwierzęta piękne, chociażby mniej pod względem ekonomicznym pożyteczne ; szczególnie w hodowli psów i drobiu spotykamy się z tym objawem. Korzyści mater j aine i w tych razach mogą się stać naszym udziałem przez sprzedaż udanych sztuk, innym lubownikom piękna. Hodowla taka nosi nazwę amatorskiej.

Czasem rozrywka jest głównym celem hodowlanym, np. hodowla koni do gry w póło, chów koni cyrkowych, chów psów myśliwskich; hodowlę taką nazywamy tresurową (z tresurą).

Najwyższym stopniem hodowli jest produkcja rozpłodników, poprawiających pogłowie zwierząt; taką hodowlę nazywamy zarodową.

Zakres hodowli zwierząt domowych w Polsce.

W kraju geograficznie dość jednolitym, jakim jest Polska, można jednak wykryć, wprawdzie bez ostrych granic między niemi, trzy różne krainy rozwojowe zwierząt domowych: wielkopolską, małopolską i litewską. Kraina wielkopolska obejmuje, oprócz właściwej Wielkopolski, Pomorze, Kujawy, zachodnie Mazowsze i częściowo północny Śląsk. Kraina małopolska sięga na północ aż po Puławy, na zachodzie obejmuje cały południowy Śląsk a na wschodzie ziemie pryiskie z północną granicą, biegnącą wzdłuż błot poleskich. Kraina hodowlana litewska sięga pod Warszawę, zajmując nietylko ziemie litewsko-białoruskie, lecz również całe wschodnie Mazowsze wraz z puszczą Kurpiowską i Podlasiem. Całe Polesie należy do tej krainy, która pod względem rozmiarów, jest największa w Polsce. Te same gatunki zwierząt hodowane w tych trzech krainach rozwijają się odmiennie: w krainie zachodniej (wielkopolskiej) powstają formy duże, ciężkie, często lim-fatyczne, w krainie wschodniej (litewskiej) formy są dorodne, z wyglądu mało ujmujące, a nawet ordynarne, lecz wytrzymałe i mało wymagające, wreszcie w krainie południowej (małopolskiej) formy zwierząt domowych są zwykle drobniejsze niż w Wielko-polsce a roślejsze niż litewskie. Są one suche, o wyrazistej budowie kośćca i umięśnienia, wolne od limfy. Przy pewnych staraniach ze strony hodowcy łatwo wśród nich otrzymać formy wy-soko-szlachetne.

Warunki naturalne tych krain są w dużym stopniu zmieniane i wpływ ich ograniczony jest przez rodzaj opieki, jaką człowiek roztacza nad zwierzętami: przez stajnie, okólniki, zme-ljorowane pastwiska, dożywianie naj-Tozmaitszemi paszami, pochodzącemi nieraz z odległych okolic — wszystko to wywiera tak przemożny wpływ na rozwój zwierząt, że przy odpowiednich staraniach można na terenie Wielkopolski a nawet ziem litewskich wyhodować zwierzęta pod każdym względem doskonalsze aniżeli wyhodowane w najbardziej sprzyjających warunkach Małopolski.

Całkowitą wartość rocznej produkcji hodowlanej w Polsce szacujemy na zgórą dwa mil jardy złotych, a zatem sama produkcja zwierzęca, gdyby była w całości spieniężona i zużyta na cele państwowe, pokrywałaby nasz budżet, który niezbyt wiele sumę tę przekracza.

Działanie hodowcy gospodarskiego ogranicza się. u nas do hodowli koni, bydła, owiec i trzody, a w niektórych gospodarstwach i do hodowli drobiu. Według statystyki rolniczej za rok 1931/32 miała Polska w dniu 30. VŁ 1932 ogółem 3,940.132 koni, z tego 3,165.805 koni dojrzałych. Z ostatniej liczby 2,679.015 koni znajdowało się w rękach drobnej własności, a zaledwie 486.790 w rękach większych właścicieli. Widzimy z tego, że głównym hodowcą jest u nas włościanin, który w r. 1932 wyhodował około 160.000 źrebiąt, podczas gdy wielka własność wyhodowała niespełna 30.000. Jednakże, jeśli uwzględnić procentowo liczbę źrebiąt otrzymanych przez mniejszą własność, to okaże się ona niższą niż u większej własności.

Hodowla bydła pod względem liczebnym przedstawia się bardziej imf ponująco. Mamy bowiem ogółem bydła rogatego 9,460.682 sztuk, w tern krów 6,582.914, dających nam rocznie około 5 miljonów cieląt, z tego do chowu zatrzymaliśmy w 1932 r. 1,258.642 sztuk.

W hodowli bydła Avłościanin jeszcze silniej wysuwa się naprzód aniżeli w hodpwli koni w porównaniu z większym właścicielem, posiadał bowiem w tymże 1932 roku krów 5,9 milj., podczas gdy większy właściciel miał ich zaledwie 430.000. Również i cieląt włościanie chowają dziesięć razy tyle, co więksi właściciele. Jednakże pod względem jakości bydło hodowli większej przeważnie znacznie przewyższa hodowlę włościańską ; szczególnie dobitnie widać to w mleczności krów, która przeciętnie w drobnej własności wynosi 1400 litrów, a w większej 2800 litrów rocznie.

Trzoda chlewna liczyła w Polsce w 1932 roku 5,843.654 sztuk, w tem sztuk dojrzałych 1,6 milj. Liczba prosiąt rocznie hodowanych wynosi około 3 milj., z tego wynika, że macior jest w Polsce około 400 tysięcy.

Wreszcie stan liczbowy naszych owiec wynosił w dniu 30 czerwca 1932 r. 2,488.054, w czem owiec dojrzałych 1.456 tysięcy.

Liczby powyższe, z wyjątkiem stanu liczbowego owiec, wskazują nam na umiarkowane i w małym tylko stopniu wystarczające na potrzeby kraju nasycenie pojemności gospodarczej zwierzętami domowemi. Tylko skromność potrzeb przeciętnego Polaka jest przyczyną, że te liczby inwentarza wystarczają do ich zaspokojenia.

Jedynie tylko w hodowli owiec mamy nawet na nasze skromne potrzeby poważny, a w razie wojny, groźny deficyt. Na zaspokojenie bowiem potrzeb kożuchów i odzieży wełnianej potrzeba byłoby siedem razy tyle owiec, ile ich posiadamy. Troską rządu jest przede-wszystkiem pomnożenie liczbowe pogłowia tych zwierząt.

Metody hodowli w Polsce.

Cały ten olbrzymi materjał hodowlany prowadzony jest przez hodowców rozmaitemi drogami ku osiągnięciu celów, które życie zakreśla hodowcy. Te drogi nazywamy metodami postępowania; dadzą się one podzielić na wysiłki poszczególnych hodowców i na czynność zbiorową rządu i organizacyj społecznych. Zarówno wysiłki jednostek, jak i zamierzenia rządu wzajemnie się wspierają i uzupełniają i ani hodowca bez pomocy z zewnątrz, ani rząd bez hodowcy nie mogą osiągnąć dobrych wyników. Wskutek tego niezmiernie ważną jest rzeczą, żeby w kraju prowadzona była polityka hodowlana, godząca harmonijnie potrzeby kraju jako całości, której rzecznikiem jest rząd, z interesami poszczególnych hodowców, reprezentowanych przez organizacje społeczne. W ciągu ostatnich lat opracowany został w Polsce plan postępowania zbiorowego, oparty o pewien przymus, służący jednak interesom zarówno kraju, jak i hodowców. Polska została podzielona na tereny izb hodowlanych, w obrębie zaś każdej izby na okręgi hodowlane. Często izba obejmuje jeden tylko okrąg hodowlany, np. Izba Pomorska, Lwowska, większość jednak izb miewa po parę, a czasem nawet po kilka okręgów hodowli tego samego gatunku zwierząt gospodarskich : Izba Poznańska ma np. w hodowli bydła okrąg czarno-biały, obejmujący niemal całe województwo, i okrąg bydła czerwonego, zajmujący południowe jego powiaty. W obrębie danego okręgu hodowla musi iść w kierunku zakreślonym dla tego okręgu. Kierunek hodowlany nadaje rozmieszczanie rozpłodników po stacjach znajdujących się pod kontrolą izb rolniczych, przymusowe kastrowanie samców nie uznanych przez izby i t. p.

Hodowla prywatna opiera się na dwóch metodach: rodowodowej i roz-rodowej. Hodowla rodowodowa bierze za podstawę selekcji sztuk wartość ich przodków, ujawnionych w rodowodzie. Hodowla rozrodowa ocenia rozpłodniki na podstawie ich potomstwa. Szczególnie w ocenie rozpłodników męskich metoda rozrodowa coraz bardziej zyskuje na wartości.

Do stosowania obu metod potrzebna jest skala oceny wartości hodowanych osobników. Osiągamy ją przez t. zw. kontrolę użytkowości: w hodowli koni przez wyścigi, konkursy pociągowe i t. p., w hodowli bydła przez kontrolę mleczności i t. d. Wogóle selekcja t. j. usuwanie osobników dla dalszej hodowli niepożądanych (celem umożliwienia parzenia między sobą osobników możliwie najlepszych) opiera się na: 1) usuwaniu osobników chorych — selekcja na zdrowie, 2) usuwaniu darmozjadów —- selekcja na użytkowość, 3) usuwaniu odmieńców — selekcja na pokrój, czyli wygląd zewnętrzny i wreszcie 4) usuwaniu złych rozpłodników — selekcja genetyczna czyli rozrodowa wzgl. rodowodowa. Zabiegi selekcyjne powinny się odbywać w tym właśnie porządku, to znaczy, przedewszystkiem należy usuwać osobniki chore, a nawet pod względem zdrowia podejrzane, następnie wyzbywać się osobników nieprodukcyjnych lub mało produkcyjnych, a dopiero wówczas, gdy rozporządzać będziemy pogłowiem zdrowem i produkcyjnem, dążyć do jego wyrównania i uzyskania jednolitej stawki potomstwa. Ta selekcja jest koroną prac hodowlanych i wyrównanie osiąga się dopiero po wielu łatach wytrwałej hodowli w obranym kierunku. Widać z tego, jak ważnem jest dobrze wybrać kierunek hodowlany, ażeby nie było potrzeby zmieniać obrany kierunek i tem samem zaczynać znowu pracę od początku. Ku stałości kierunków hodowlanych zmierza każda racjonalna polityka hodowlana.

bijemy rocznie trzody chlewnej, mianowicie 5,5 milj. sztuk, z tego przeszło 4 milj. na spożycie wewnętrzne, a przeszło milj on sztuk na wywóz zagranicę w postaci szynek, boczków (bekonów) i częściowo żywca. Wreszcie ubój owiec wynosi około milj ona sztuk rocznie. Spożycie na głowę ludności mięsa wołowego wynosi 5,7 kg, cielęcego około 1,5 kg, wieprzowego 10,5 kg i owczego 0,3 kg. Daje to razem około 18 kg mięsa na głowę ludności. Jest to liczba bardzo mała, wskazująca na ogólne ubóstwo kraju. Wprawdzie uzupełnia ją mięso drobiu, zwierzyny i ryb, ale spożycie tych rodzajów pokarmów zwierzęcych jest również znikomo małe. Póki ogólna zamożność społeczeństwa nie wzrośnie i tern samem nie podniesie się spożycie produktów hodowlanych, poty postęp hodowli w Polsce będzie powolny. W dzisiejszych warunkach należy podziwiać dzieło dokonane przez hodowców, którzy przy znikomo małym popycie i przy niskich cenach potrafią utrzymać hodowlę naogół na wysokim poziomie, przynoszącym zaszczyt ich przedsiębiorczości i wytrwałości.

Z. Moczarski.

Wyniki.

Osiągnięte w Polsce wyniki hodowlane dadzą się w ogólnym zarysie uzmysłowić w następujących liczbach. Eksportujemy rocznie koni około 60 tys. sztuk. Mleka krowiego doimy około 7 miljardów litrów, mleka owczego — 20 miljonów litrów. Skór wołowych i krowich dostarczamy rocznie garbarniom około półtora milj ona sztuk, skór owczych — około miljona. Produkcja wełny wynosi rocznie około 40 tys. q wełny niepranej.

Ubój roczny wynosi około 15 tys. sztuk koni, około półtora miljona sztuk bydła oraz 2,2 milj. cieląt. Najwięcej

Por.: L. Adametz: Hodowla ogólna zwierząt domowych, Kraków 1925; S t. Rogoziński:    Chów zwierząt domowych,

Warszawa 1930, Z. Moczarski: Hodowla zwierząt, Toruń 1931, oraz Z. Moczarski: Hodowla zwierząt (wyd. skróć.). Warszawa 1931 — wszystko dzieła obszerne i na wysokim poziomie. Są ponadto w Polsce czasopisma specjalne poświęcone zagadnieniom hodowlanym: „Jeździec i Hodowca“, Warszawa, „Przegląd Hodowlany“, Warszawa. Por. także artykuły w „Świecie i Życiu“: Domowe zwierzęta, Dziedziczność i t. d.

HORMONY. (Tabl. 108—109).

Normalnie funkcjonujący żywy ustrój kręgowca — to przedewszyst-kiem zharmonizowanie szeregu funkcyj poszczególnych narządów pozostających ze sobą we wzajemnej zależności, a regulowanych zapomocą ośrodkowego układu nerwowego. Drugim pośrednikiem w regulowaniu harmonijnego współdziałania narządów, a zwłaszcza w przenoszeniu substancyj wytwarzanych przez poszczególne narządy, rozrzucone w różnych miejscach ustroju, a więc istotnym łącznikiem między niemi jest ustawicznie odbywający się w ustroju obieg krwi i limfy (->Krew). Tak więc obok regulacji nerwowej istnieje (często ściśle z nią związana) regulacja chemiczna, kierowana przez ciała o potężnem działaniu, choć wytwarzane w ilościach stosunkowo drobnych.

Ciała te, będące wydzielinami gruczołów dokrcwnych (—> Gruczoły), nazywamy hormonami (od słowa greckiego honnao pobudzam).

Struktura chemiczna tylko niewielu z nich jest do dziś dnia dokładniej poznana, szybki jednak postęp wiedzy w tej dziedzinie rokuje jak najlepsze nadzieje na przyszłość. Dzięki współpracy chemików z biologami i lekarzami opracowano szereg metod, pozwalających na zorjentowanie się w działaniu hormonów na ustrój i wykorzystanie tych wiadomości w lecznictwie. Podstawą badań są zwierzęta kręgowe, a zwłaszcza organizmy stałocieplne (ptaki, ssaki). Doświadczenia w tej dziedzinie idą trzema drogami : po pierwsze starają się uczeni stwierdzić zmiany zachodzące w organizmie na skutek usunięcia danego gruczołu i pracują nad zwalczaniem szkodliwych następstw wypadnięcia czynności brakującego narządu przez jego ponowne wszczepienie. Drugą drogą jest badanie skuteczności działania wyciągów (z gruczołów) lub ciał o poznanej już strukturze chemicznej. Trzecim sposobem jest określanie siły działania preparatów hormonalnych. Chodzi tutaj o uchwycenie związku między ilością wprowadzanego hormonu, a dającą się łatwo uchwycić widoczną zmianą w ustroju. Próby te (t. zw. „testy“) pozwalają następnie na określenie „jednostki działania'“ i odpowiednie dawkowanie preparatów hormonalnych w lecznictwie.

Tarczyca.

Tarczyca jest jednym z lepiej poznanych gruczołów o wydzielaniu we-wnętrznem. Znane są przykłady zaniku tego gruczołu lub też zupełnego czy częściowego usuwania go w przypadkach, gdy mamy do czynienia z jego przerostem (struma, czyli wole), groźnym dla życia wskutek ucisku na naczynia. Związane z brakiem tego gruczołu lub osłabieniem jego czynności jest ogólne zahamowanie wzrostu (zwłaszcza układu kostnego), które tern wyraźniej występuje, im niedomoga rozpoczęła się wcześniej. Zaburzenia dotyczą także podstawy czaszki, której skrócenie powoduje wciągnięcie jakby chrząstki nosowej. Nawet i uzębienie wykazuje ogromne opóźnienie, tak że mleczne zęby pojawiają się między 3 a 4-tym rokiem życia, a trwać mogą aż do wieku średniego. Także i rozwój psychiczny osób pozbawionych tarczycy lub cierpiących na jej niedomogę jest wyraźnie zahamowany. Najbardziej eharaktery-stycznemi, zewnętrznemi cechami są: sucha, wybitnie zgrubiała skóra twarzy, brak uwłosienia lub uwłosienie bardzo skąpe, kruchość paznokci i t. d. ; wszystkie te cechy stanowią charakterystyczne rysy obrzęku śluzakowate-g o, któremu towarzyszy często i niedo-

rji

rozwój narządów płciowych. Gdy zaburzenie, prowadzące do obrzęku śluzako-watego, objawia się wcześnie, tarczyca nie ulega powiększeniu. Rodzajem natomiast samoobrony organizmu w przypadkach późniejszych zmian jest wole, czyli struma, a więc powiększenie gruczołu, prowadzące często także do kretynizmu. Tym wszystkim chorym, dotkniętym niedostateczną ilością wydzieliny tarczycy, przynosi się ulgę zapomo-cą odpowiednich preparatów hormonalnych, które stosowane w przypadkach normalnego funkcjonowania gruczołu wywohiją wzmożoną przemianę mate-prowadzącą do chudnięcia — przyśpieszenie bicia serca, nerwowość, bezsenność, wreszcie powiększenie tarczycy i charakterystyczną wypukłość gałki ocznej (cechy występujące także przy wzmożonem wydzielaniu tarczycy, znane jako objawy choroby Basedowa).

Podawanie tarczycy lub jej preparatów niewykształconym larwom płazów przyśpiesza wyraźnie ich metamorfozę. Znany i często hodowany w pracowniach szkolnych płaz meksykański, aksolotl, z trudem przekształcający się w Europie w formę dorosłą, pozbawioną skrzel i prowadzącą tryb życia ziemnowodny (Amblystoma), ulega całkowitej przemianie pod wpływem podawania tarczycy zwierzęcej lub tylko preparatów jodu. Podobnie i kijanki karmione tarczycą bardzo wcześnie tracą ogon i przekształcają się w młodociane żabki (por. ryc. 122).

Tarczyca a rola jodu w ustroju.

Tarczyca charakteryzuje się znaczną zawartością jodu (—»Gruczoły). Szereg badań, a zwłaszcza prace Kendalla nad wyodrębnieniem z tarczycy znanego nam już dziś dokładnie ciała, zwanego tyroksyną, wykazały, iż jod stanowi niezbędny czynnik hormonu tarczycy. Tarczyca reguluje całą gospodar-

Ryc. 122. Larwy żaby w wieku 61 dni. U góry 4 osobniki normalne, u dołu 4 małe kijanki, któro przeszły przedwczesną metamorfozę pod wpływem roztworu tyroksyny 1:100,000.000;

kę jodową w ustroju ludzkim, aczkolwiek zawiera tylko ¹/₅ ogólnej ilości jodu, występującej w ilości 51 mg w ciele dorosłego człowieka. Ilość jodu pobieranego przez poszczególne jednostki zależy nietylko od powietrza i wody, ale także i od pokarmu, a więc od całości warunków życia w danem środowisku : niewątpliwie mieszkaniec wybrzeży oceanu czy morza pobiera znacznie więcej jodu niż zamieszkały w strefie wysokogórskiej Szwajcar. Z przeprowadzonej w Szwaj car j i i w Ameryce statystyki wynika, iż tam, gdzie brak jodu lub gdzie znajdujemy w otoczeniu znikome tylko jego ilości, występuje nagminnie wole i związane z niem zmiany w skórze i rozwoju władz umysłowych (obrzęk śluzakówaty). Dlatego też w okolicach, gdzie ludzi z wolem spotyka się częściej, sprzedawana jest z inicjatywy uczonych, a pod kontrolą władz, sól kuchenna z bardzo drobną domieszką jodku potasu (5 mg na 1 kg). Ta nikła ilość jodu wystarcza już na pokrycie całkowitego zapotrzebowania jodu i stanowi znakomity środek zapobiegawczy przeciw powstawaniu wola i związanych z niem zmian chorobowych, wykluczających często jednostki chore poza nawias społeczeństwa ( kretynizm ).

Wydzielanie wewnętrzne gruczołów przytarczycznych.

Dopiero w ciągu lat ostatnich poznano doniosłą rolę, jaką odgrywa hormon wydzielany przez przytarczyczki. Jest on regulatorem, utrzymującym na stałej wysokości poziom wapnia i fosforu w środowisku wewnętrznem ustroju. Oba te pierwiastki odgrywają nietylko pierwszorzędną rolę w procesach kostnienia, ale także w hamowaniu pobudliwości nerwów i mięśni (wapń) oraz w utrzymywaniu równowagi kwasowo-zasadowej (fosfor).

W warunkach prawidłowych odbywają się w ustroju dwa procesy, odwrotnie przebiegające, ściśle regulowane przez hormon przytarczycowy. Mianowicie codziennie ulega usunięciu pewna ilość fosforanu wapnia, zawartego w kościach, z drugiej zaś strony odkłada się w szkielecie odpowiednia ilość tego samego ciała pochodzącego z pokarmu. Dzięki prawidłowości tej ustrój posiada zrównoważony bilans mineralny.

W związku z tern wyróżnić możemy dwa niewątpliwe zespoły chorobowe, wywołane nieprawidłową produkcją hormonu przytarczycowego. Zespołem niedomogi jest tężyczka (tetania), zespołem zaś nadczynności jest choroba opisana po raz pierwszy przez R e c k 1 i n g-hausena (1891). Polega ona na rozlanych zmianach kostnych, prowadzących do odwapniania i niszczenia kości oraz do przesycania osocza solami wapnia i następnego ich strącania.

W zespole niedomogi gruczołów przytarczycznych poza objawami tężyczki spotykamy wyraźne zaburzenia w układzie kostnym, jak niedorozwój kostnych części szkieletu, niedostateczne wytwarzanie się kości po złamaniach i t. d.

Najwyraźniejsze zmiany stwierdzić jednak możemy w uzębieniu, gdzie zarówno warstwa zewnętrzna (szkliwo), jak i wewnętrzna (zębina), są mało odporne i zęby z łatwością pękają. Ten obraz chorobowy przypomina najbardziej krzywicę, która jest również zaburzeniem przemiany materji wapniowej.

Dwoistość fizjologiczna nadnerczy.

Jak to już przedstawiliśmy na innem miejscu (—» Gruczoły), nadnereze składa się z dwóch odmiennych części, zwanych korową i rdzenną, a różniących się nietylko budową, ale i pochodzeniem. Otóż te części wykazują odmienne czynności fizjologiczne, co zostało w latach ostatnich udowodnione z dostateczną ścisłością.

Początkowo przypuszczano, iż najistotniejszą wydzieliną nadnerczy jest substancja produkowana przez część rdzeniową, a zwana adrenaliną. Wierzono nawet, iż zwierzęta pozbawione nadnerczy giną z powodu jej braku. Okazało się jednak, iż niezbędną do życia jest wydzielina części korowej, odgrywająca pierwszorzędną rolę w procesach przemiany materji i odpornościowych ustroju.

Zwierzęta pozbawione doświadczalnie nadnerczy giną, przyczem kot ginie już na siódmy dzień po usunięciu drugiego nadnercza. W czasie pooperacyjnym stwierdzić możemy obniżenie ciepłoty ciała, zwolnienie oddechu i t. d. Ponadto występuje szereg zmian, które sprowadzamy do wypadnięcia czynności części rdzeniowej nadnerczy, jak obniżenie poziomu cukru we krwi, obniżenie parcia krwi i t. p. Dopiero w r. 1929 udało się badaczom amerykańskim otrzymać wyciąg z substancji korowej nadnerczy, który pozwala utrzymać przy życiu zwierzęta pozbawione tego gruczołu. Wprawdzie hormon ten nie jest jeszcze dokładnie poznany pod względem chemicznym, ale usuwa zupełnie wyraźnie zmiany chemiczne we krwi, towarzyszące niedomodze kory nadnercza, a więc zaburzenia przemiany materj i i nadmierną wrażliwość na jady.

U ludzi niedomoga nadnerczy znana jest jako choroba A d d i s o n a. Jest to cierpienie rzadkie, objawiające się ni-skiem ciśnieniem krwi w tętnicach, zaburzeniami trawiennemi i bólami oraz nadmierną łatwością męczenia się i ciemnem zabarwieniem skóry. Wyniki leczenia tej choroby wyciągami kory nadnerczy są wprost uderzające. Niestety, otrzymanie tego hormonu związane jest z dużemi trudnościami technicznemi i cena jego jest bardzo wysoka.

Substancja rdzeniowa nadnerczy, wywodząca się z układu nerwowego współ-czulnego, wydziela ciało dobrze znane pod względem chemicznym : adrenalinę. Adrenalina jest ciałem bardzo ezynnem, wprowadzenie dożylne zaledwie 0,0025 mg na 1 kg wagi ciała wpływa na zmianę ciśnienia krwi. Wystarczy więc choremu wstrzyknąć 1 mg adrenaliny, aby podnieść ciśnienie krwi o 10—30 mm Hg. Działanie jej jest jednak stosunkowo krótkotrwałe, a po upływie 1—2 godzin mija. Najprawdopodobniej działa adrenalina podrażnia-jąco na zakończenia nerwowe, dochodzące do małych tętnic i naczyń (—» Gruczoły).

Czynności wewnątrz-wydzielnicze trzustki.

Wiemy, że dla normalnego przebiegu procesówr przemiany materji nieodzowną jest wydzielina gruczołu trzustkowego. Już poprzednio mówiliśmy, iż w trzustce znajdują się wśród odcinków pęcherzykowych, wyprowadzających swą wydzielinę nazewnątrz, swoiste skupienia komórek, tworzące t. zw. wysepki Langerhansa. Usunięcie trzustki sprowadza objawy choroby znanej pod nazwą cukrzycy, a którą wiążemy z wypadnięciem czynności wydzielni-czej wysepek trzustki. Objawy, które zaobserwować możemy u operowanych zwierząt, to silnie objawiający się głód, pragnienie i obfitość oddawanego moczu. Zwierzęta, na których dokonano takiego zabiegu, w szybkim czasie chudną i w przeciągu niespełna miesiąca umierają. We krwi zwierząt pozbawionych trzustki stwierdzić można znacznie wyższą od normy (0,l°/₀) ilość cukru (0,3—0,4°/₀). Zjawiający się w nadmiarze cukier jest stale wydalany wraz z moczem, który zawierać może do 10°/o cukru gronowego. U ludzi niedomoga wydzielnicza trzustki wywołuje chorobę, która ma przebieg analogiczny. W przypadkach zachorzeń łagodniejszych, kiedy najprawdopodobniej część trzustki funkcjonuje, organizm posiada jeszcze zdolność spalania powstającego cukru gronowego i odpowiednio uregulowana dieta daje możność zapobiegania zgubnym skutkom tej niedomogi. Charakterystyczny bywa wtedy brak jeszcze w moczu acetonu, ciała, które w cięższych stanach stanowi wyraźną oznakę cukrzycy (Diabetes mellitus).

Insulina.

Związek cukrzycy z trzustką udowodniono całkowicie od chwili, kiedy Kanadyjczykowi Bantingowi i jego współpracownikom udało się wyodrębnić dokrewną wydzielinę trzustki, t. j. hormon wysepek Langerhansa, nazwany insuliną, który wprowadzony w określonych dawkach usuwa w sposób nadzwyczajny dolegliwości związane z wadliwem utlenianiem cukru w komórkach ustroju.

Badanie chemiczne insuliny wykazało, iż jest to substancja białkowa, zawierająca około 3°/₀ siarki. Dziś otrzymuje się już insulinę w postaci krystalicznej, a więc jako produkt czysty. In-

ag

sulina jest prawdziwem dobrodziejstwem w zwalczaniu objawów cukrzycy, a data jej odkrycia (1922) stanowi jeden z ważniejszych etapów w nauce o wydzielaniu wewnętrznem. W świetle badań dalszych okazało się, iż trzustka produkuje obok insuliny inne jeszcze hormony, o różnym od niej składzie chemicznym i odmiennej czynności

Przysadka.

Przysadka to narząd, który wykazuje duże zróżnicowanie w budowie tkankowej, a poszczególne części gruczołu mają odrębne zadania czynnościowe. Część przednia posiada właściwą budowę gruczołu, tylna składa się z elementów nerwowych. Na podstawie doświadczeń przeprowadzonych na zwierzętach, którym usunięto przysadkę, jak też i u ludzi, u których doszło do zmian chorobowych tego gruczołu, stwierdzono niezwykłą rolę przedniego płatu przysadki dla spraw rozwojowych, a zwłaszcza dla rozwoju gruczołów płciowych. Zahamowania wynikające z braku przysadki czy ze zmian chorobowych, zachodzących naskutek osłabienia jej czynności, objawiają się w sposób bardzo charakterystyczny.

mi

li

Lm

Ryc. 123. Dwie samice szczura w wieku 400 dni. Okaz po stronie prawej otrzymał wstrzykiwanie wyciągu z płata przedniego przysadki. Waga tego szczura wynosiła 600 g, waga osobnika normalnego (po lewej stronie) 250 g.

Wczesny zanik lub zniszczenie przedniego płatu powoduje karłowatość organizmu oraz szereg wybitnych zmian, świadczących o doniosłej roli tego gruczołu.

Przemiana materji może wykazywać także wyraźne zaburzenia, które objawiać się poczynają odkładaniem w rozmaitych miejscach „uprzywilejowanych“ całych wTarstw tłuszczu. Jednocześnie rozwój narządów płciowych i drugorzędnych cech płciowych, jak budowa krtani, uwłosienie i t. d., ulega zatrzymaniu.

Odwrotnie znowu nadmierny rozrost płatu przedniego przysadki przejawia się w tendencji do nadmiernego wzrostu organizmu. Jeżeli zaś nadczynność płatu przedniego przypadnie już po ukończeniu wzrostu organizmu, przejawi się wtedy rozrostem jedynie specjalnych części ciała, np. nóg lub rąk, które stają się wyjątkowo grube i niezgrabne, czy też nosa lub brody. Cała wtedy twarz wygląda bardzo charakterystycznie i jest wyraźnie dłuższa od normalnej. Tego rodzaju przerost zna medycyna pod nazwą akromegalj i.

Dziś zdołano już wyodrębnić z moczu (powstający prawdopodobnie jako wydzielina płatu przedniego przysadki; t. zw. p r o 1 a n, którego skład chemiczny jest dotychczas jeszcze niecałkowicie wyświetlony, ale wybitne działanie stwierdzono doświadczeniem. Za-strzyknięty młodym zwierzętom, powoduję prolan przyśpieszenie dojrzewania płciowego. W okresie ciąży przysadka (zdaniem innych uczonych łożysko) wydziela znaczne ilości prolanu, który dostaje się do moczu. Dzięki temu można przeprowadzić u kobiet wczesne stwierdzenie ciąży, gdyż myszki, niedojrzałe płciowo, naskutek odpowiednich wstrzy-kiwań moczu zawierającego małe choćby ilości prolanu, dojrzewają o wiele wcześniej niż normalnie.

Łvia

i.-

A \l

w/

7’

W.

Odmienne jest działanie płatu tyk nego przysadki. Ciała w nim powstające wywołują cały szereg różnorodnych skutków ; podnoszą ciśnienie krwi w naczyniach, wpływają na. mięśnie gładkie, a nawet wywołują przelotne wzmocnienie funkcji gruczołu mlecznego i wydzielania moczu, wreszcie zwiększają ilość ziarenek barwika skóry, która wyraźnie ciemnieje. O potędze działania hormonów przysadki mówią także i rozcieńczenia, w jakich ciała te działać mogą. Otrzymano więc np. wyciąg z tylnego płatu, który wywoływał skurcze mię^ śni macicy jeszcze w rozcieńczeniu 1 na 100.000,000.000. Próba biologiczna jest w tym i podobnych przypadkach znacznie bardziej czuła niż chemiczna.

Czynności wewnątrz-wydzielnicze gruczołów płciowych.

Jńż przed wielu laty stwierdzono w szeregu badań naukowrych (Ber-t h o 1 d, Brown-Séquard i inni), iż gruczoły płciowe obok wytwarzania elementów komórkowych (plemniki, jaja), ważnych dla celów rozrodu ustrojów żywych, wywierają swoisty wpływ

K.T-

.ib

,7

1S mm tMM

Ryc. 124. Jajniki królic tego samego wieku i wagi. A. — jajnik prawidłowy, B. — jajnik królicy, której wstrzykiwano wyciąg z płatu przedniego przysadki. Widać liczne ciałka żółte i pęcherzyki z krwią (ciemniejsze).

<b w Cd.--'

Ryc. 125. Grzebień w l-asie Leghorn, a. — dorosły kogut, b. i c. — dorosła kura, d. — dorosły kapłon.

na kształt i budowę ciała oraz życie psychiczne ludzi i zwierząt.

Dzięki długiemu szeregowi dalszych poszukiwań ustalony dziś został ścisły związek zachodzący między czynnością innych gruczołów dokrewnyęh (zwłaszcza przysadki) a rolą gruczołów płciowych w ustroju. Rozwój tych ostatnich uzależniony jest wyraźnie od hormonu produkowanego przez przednią część przysadki mózgowej, która wpływa na czynność i reguluje tempo rozwoju gruczołów płciowych.

Te ostatnie (jądra u płci męskiej, a jajniki u żeńskiej) wpływają nietylko na pewne swoiste dla odrębnych płci różnice w zewnętrznej, zarówno jak i wewnętrznej budowie narządów płciowych, ale i na szereg cech zewnętrznych (t. zw. drugorzędne cechy płciowe) jak rogi u jeleni, upierzenie u pawi, grzebień u kogutów i t. d.

Hodowcy oddawna znali już skutki trzebienia (kastrowania) zwierząt dla pewnych celów hodowlanych, gdyż trzebione osobniki są naogół łagodniejsze i podatniej sze do pracy oraz lepiej się hodują. Ptaki trzebione dają się lepiej tuczyć, dla tego też celu oraz dla bardziej delikatnego mięsa zabieg ten stosowano już oddawna. Jest rzeczą charakterystyczną, że trzebione koguty

i drugorzędnych cech płciowych i usuwa zgubne skutki kastracji. Poznanie hormonów męskich posuwa się nieco wolniej. Przed niedawnym czasem głośne były badania Steinacha nad pobudzeniem czynności męskich gruczołów płciowych przez specjalny zabieg operacyjny. Istotnie, efekt operacyjny był w wielu razach niewątpliwie pomyślny, jednak dość krótkotrwały (porównaj tabl. 109). Od r. 1927 (Koch) trwają prace nad wyodrębnieniem chemicz-i kury upodabniają się do siebie tak nem męskiego hormonu płciowego, pro-bardzo, że nawet specjalista nie jest wadzone głównie przez gdańskiego w stanie poznać pierwotnej płci po- uczonego Butenanda, który uważa go szczególnych kapłonów (osobników trze- za ciało spokrewnione z folliculiną. bionych). Kapłony posiadają upierzenie i ostrogi, jak koguty, ale brak im grze- nowa dziedzina wiedzy biologicznej, bienia, tej prawdziwej cechy koguciego związana ściśle z postępem metod ba-rodu (por. tabl. 108, ryc. 125). Szereg dawczych. Dzięki niej dokonał się prze-dalszych doświadczeń przeprowadzono wrót poglądów na życie organizmu i wie-nad ptakami, stosując po trzebieniu le niewyjaśnionych dotychczas spraw przeszczepienie (transplantację) gru- chorobowych znalazło swe wytłumacze-czołów płci przeciwnej. Dzięki temu za- nie oraz odpowiednie metody leczenia, biegowi udało się otrzymać odwrócenie Wreszcie naznaczyć należy, iż substan-płci u ptaków, a więc koguty zdolne do cje macierzyste wchodzące w skład hor-składania jaj i kury niczem nie różniące monów często są spokrewnione z ciała-się od zwykłych samców (kogutów). Po- mi, z których powstają witaminy za ptakami dalsze doświadczenia prze- tarniny).

/*■

NJ

Ryc. 126. Profil normalnej (linja przerywana) i kastrowanej krowy (linja ciągła).

Oto tak przedstawia się w krótkości

P. Słonimski.

HUCULI. W jednym z najpiękniej-

prowadzono także nad ssakami i łudź- Piśmiennictwo : A. Beck: Podręcznik mi. W ciągu lat ostatnich stwierdzono fizjologji, II wyd., Lwów-Warszawa 1924; nadzwyczajną różnorodność w dziedzi- r. Ri voire: Nowe zdobycze endokry-nie funkcyj płciowych, zależnie od nologji, Warszawa 1934 (obydwie prace przynależności gatunkowej badanych trudniejsze), zwierząt. U kobiet stwierdzono istnienie dwóch hormonów, powstających w żeńskim gruczole płciowym (jajniku), szych zakątków naszego kraju, w po-a mianowicie hormonu pęcherzykowego łudniowych powiatach województwa (folliculiny) i hormonu ciałka żółtego, stanisławowskiego (Nadworna, Koło-Jest rzeczą zdumiewającą, że hormon myją, Kosów), na dzikim, niedostęp-żeński (folliculiną) jest bardzo rozpo- nym obszarze wierzchowiny Prutu i je-wszechniony w przyrodzie — stwierdzo- go górskich dopływów, na zboczach no go nawet w ciałach pochodzących Gorganów, Czarnohory i na rozciąga-z epok ubiegłych (nafta). W r. 1929 jącem się poniżej podgórzu, mieszka udało się uczonym otrzymać go w for- wyraźnie wyodrębniona grupa karpac-mie krystalicznej. Działa on wyraźnie kich Rusinów, zwanych pospolicie Huna rozwój sutek, narządu rozrodczego cułami. Nazwa to bynajmniej nie sta-

rożytna, rozpowszechniona bowiem dopiero w ciągu zeszłego stulecia, a wyprowadzana najczęściej bądź od rumuńskiego słowa hocy co ma znaczyć złodziej, zbójca, bądź też od przezwania hucuł, jakie tamtejsi górale nadają swej ulubionej, drobnej rasie tureckiego pochodzenia koni, a które zczasem zostało prawdopodobnie na nich samych przeniesione. Jak malowniczą, zmienną w krajobrazie i pełną niespodzianek jest ta kraina, tak też dorodnym, strojnym i niezwykle ciekawym jest jej lud, uwieczniony już pendzlem niejednego z pośród naszych malarzy, jak np. Sichulskiego i Jarockiego, a będący prawdziwym, żywym zabytkiem przeszłości, wiernie odbijającej się w gospodarce, budownictwie, ubiorze, sztuce, obyczajach i w całej umysłowo-duchowej kulturze tych mało wystawionych na wpływy zewnętrzne „dzieci natury“.

Stosunki antropologiczne na Huculszczyźnie.

Najczęściej spotykanym typem antropologicznym jest na Huculszczyźnie charakterystyczny dla południowej Słowiańszczyzny typ dynarski, odznaczający się słusznym wzrostem, wybitną krótkogłowością, ściągłemi rysami twarzy, prostym i wąskim nosem, ciemnym kolorytem ciała, włosów i oczu. Typ ten, choć przeważający, nie jest naturalnie wyłączny, boć i tam spotyka się nierzadko oczy jaśniejsze, wzrost niższy, twarz szerszą i brzydszą, i tam miejscowa ludność otrzymała pewną domieszkę krwi rumuńskiej i madziarskiej ; i na Węgrzech zresztą, i w Czechosłowacji, i na Bukowinie znajdują się, choć nielicznie, wioski huculskie. Naogół jest więc lud huculski urodziwy, silnie i ładnie zbudowany, zgrabny, po góralsku zręczny i zwinny w ruchach, pełnych swobody i energji, a zdradzających wielką żywość usposobienia i burzliwy temperament.

Niewygasła tradycja zbójnicka.

O tem, że pozory w tym wypadku nie mylą, wiemy dobrze z niewygasłej dotąd tradycji, wedle której ten zapadły kąt Rzeczypospolitej miał być w minionych wiekach „matecznikiem oprysz-ków“, ukrywających się wśród skał i borów i odbywających stąd łupieskie wyprawy na wędrownych kupców, na dwory, cerkwie i miasteczka. Stawali się też oni postrachem okolicy, jak np. słynny w początkach XVIII w. Dobosz, którego przypomina nam dzisiaj t. zw. „Kamień Dobosza“, oznaczający jednocześnie miejscowość i olbrzymi głaz, leżący w miejscu, gdzie podobno zbójnik Dobosz został zamordowany. Zbójnicy ci rekrutowali się w większości wypadków ze zbiegów, którzy, po dokonaniu aktu krwawej zemsty na kimś, kto ich skrzywdził, czy obraził, uciekali na dłuższy lub krótszy czas przed prawem w góry, nie mając zaś środków utrzymania, zdobywali je kradzieżą i rabunkiem. To zbójnickie rzemiosło nie było ongi ani potępiane, ani pogardzane. Przeciwnie, zbójnik uchodził za pewnego rodzaju „bohatera“, sławionego w pieśniach i opowieściach, a imponującego dziewczętom patrzącym z lekceważeniem na „parubka“, który nigdy nie był zmuszony uciekać „w o-pryszki“. Zbiedzy ci byli dawniej liczni, gdyż Hucuł, wrażliwy i obraźliwy, gwałtowny, dumny i pamiętliwy, skłonny był zawsze do „swarek“ i bójek, kończących się często okaleczeniem lub uśmierceniem przeciwnika.

Stosunki gospodarcze na Huculszczyźnie.

Zbójnictwo huculskie należy już dzisiaj do przeszłości, to też zwiedzającym ten zakątek turystom nie grozi żadne niebezpieczeństwo, ale czeka ich zazwyczaj gościnne przyjęcie nawet w najuboższej chacie, której gospodarze nie przyjmują nigdy zapłaty za ofiarowane mleko, w przeświadczeniu, że wówczas „wyginęłoby im bydełko“. Biednych zaś gospodarzy na Huculszczyżnie nie brak, bp, choć ojczyzna ich tak piękna i bogata w lasy, pastwiska i różne skarby ziemne, uboga jest w nadające się do uprawy pola, których płody zdołałyby wyżywić zaledwie jedną dziesiątą miejscowej ludności ; ludnpść ta czuje przy-tem atawistyczną niechęć do pracy na roli i nie wyzbywa się zakorzenionego przesądu, iż „grzechem jest pruć Bożą rolę“. Najgłówniejszem więc zajęciem i podstawą bytu tych karpackich górali jest nie rolnictwo, lecz pasterstwo. Hodują krowy, woły, kozy, świnie, ale przedewszystkiem i najliczniej owcę, gdyż, jak mówią gospodynie, „Święciłaby się Boża owieczka, z niej wszystko: mleko, wurda (ser otrzymany z przegotowania serwatki), żętycia (kwaskowatego smaku płyn, ściekający przy wyrobie wurdy), huślanka (kiszone, przegotowane mleko), bryndza, kożuch, sierak (kaftan sukienny), koc, nadto i wędzone mięso“. Dodajmy, że poza nabiałem podstawowem pożywieniem jest na Huculszczyżnie mąka kukurydziana, z której gotują typowe huculskie potrawy: kukurydzianą mama-łygę, zwaną tu kuleszą, banusz, czyli kuleszę zaprawioną śmietaną, i słodką kaszę, pieką zaś chleby — małaji, albo korzi.

. Oprócz marżyny-bydisi, hodują też Huculi stada drobnych, znanych ze swej dzielności i zmyślności koni — ich nieodłącznych towarzyszy życia, gdyż Huculi są „konnym rodem“, zarówno więc-mężczyźni, fjak i kobiety dosiadają tam wierzchowca od wczesnego dzieciństwa aż do podeszłego wieku. Konno jadą państwo młodzi wraz z całą drużyną do ślubu, gaździna zaś potrafi, siedząc na koniu, karmić dziecko lub prząść kądziel.

Zwyczaje i obyczaje pasterskie.

Wypasanie bydła i koni odbywa się od połowy maja do jesieni na połoninach. Na ten termin każdy deputat, czyli właściciel połoniny, ma już zgodzonego watahę, t. j. starszego, doświadczonego w zawodzie pasterskim gazdę-kierownika całej pracy, i juhasów, jego pomocników. Watah z juhasami wyprzedza nieco przybycie bydła, aby w miejscu uporządkować kolibę, szałas dla ludzi, i koszary dla zwierząt; Obowiązkowo też rozpala przez tarcie hubki o deskę „żywą watrę“, posiadającą w ich mniemaniu moc ochronną i nie dającą się zastąpić ogniem wznieconym „djabelskiemi zapałkami“. Przez ten „żywy“ ogień przepędzają też inwentarz, przybywający połonynskym chi-dem wraz z całą drużyną wioskową. Zwyczaj ten, jak również szereg innych zabiegów i ceremonij towarzyszących przyprowadzaniu czworonożnego dobytku na letnie wywczasy, uwydatnia mocno zanieczyszczoną pogańskiemi wierzeniami religijność Hucułów, będących w 99°/₀ wyznania grecko-katolickiego. Pochód inwentarza w góry trwa ze dwa tygodnie, a odbywa się wśród gry na trembitach i donośnego śpiewania polo-nynek, Po przybyciu na miejsce następuje zawarcie umowy z właścicielem połoniny, którym niestety rzadko kiedy bywa Hucuł, najczęściej zaś obcokrajowiec, wyzyskujący niemiłosiernie biednych górali. Poczem drużyna wioskowa rozchodzi się, pozostawiając zwierzęta na opiece watahy i juhasów.

Artystyczny przemysł domowy.

Rodziny huculskie, nie posiadające własnych stad, a takich jest bardzo wiele, muszą z konieczności imać się innej pracy, a więc z siekierą w ręku pracują Huculi po lasach jako drwale, zamieszkali w nadrzecznych wioskach trudnią się spławem drzewa, większość zaś znaj-

duje nędzny zarobek w przemyśle domowym: w tkactwie, hafciarstwie, stolarstwie, bednarstwie, łyżkarstwie, rzeźbiarstwie, mosiężnictwie, kuśnierstwie, skórnictwie. Nadmienimy, że ceramika, pochodząca z tych podgórskich miasteczek (Kosowa, Kut, Pistynia), nie jest w rękach Hucułów, lecz miejskiego pochodzenia „chałupników“. Huculi posiadają niezaprzeczone poczucie artystyczne i wybitne zamiłowanie do bogatej i barwnej ornamentyki, więc też wy-

iS

i»l

IS

Ryc. 128. Góral z Jaworowa w codziennem letniem ubraniu.

ii

ii

mm

«ma

Ryc. 127. Trójramienny świecznik — trijcia — z drzewa jaworowego, zdobiony płaskorzeźbą z cisu i drzewa gruszkowego, inkrustowany mosiądzem.

bego, białego płótna — porkyneci, szerokie z czerwonego sukna — kraszanyci, wreszcie z białego lub czarnego sukna — chołoszni. Rubachę przepasują czeresem (szeroki, skórzany pas, zwykle nabijany mosiężnemi guzikami), a na nią kładą krótki, biały kożuch bez rękawów — keptar, zdobiony naszywaniami z kolorowych skórek, lub sierak — sukienny kaftan z rękawami. Nieodzowną częścią

■A

v\

Ryc. 129. Mołodycia z Mikuliczyna.

roby z ich warsztatów wychodzące są bardzo ozdobne. W ornamentyce przeważają motywy geometryczne lub stylizowane roślinne. Zasadniczemi barwami tkanin i haftów, a tern samem i huculskiego ubioru są : czerwona, czarna, biała, rzadziej żółta, zielona i niebieska. Ubiór huculski jest bardzo malowmiczy: barwmy i strojny. Haftują nietylko białe, płócienne rubachy, peremitki i ręczniki, ale i dół spodni i sieraki. Męskie ubranie składa się zasadniczo z krótkiej koszuli wypuszczanej na spodnie, które bywają rozmaite: z gru-

szukaj w łomie piątym!

ubrania kobiecego są poza tem zapaski : salę poświęconą etnograf ji Huculszczy-

M. Wróblewska.

tylna — pozadnycia i przednia — po- zny. perednycia, przytrzymywane bądź wąskim wełnianym paskiem — poprużką, szczyzna, 1904; bądź też wąskim rzemykiem, zwanym Lwów-Warszawa 1928. bukurija. Na nogach noszą kobiety wełniane, czerwone, własnej roboty pończochy, mężczyźni owijają nogi w sukienne czerwone onuce lub nakładają z tegoż materjału kapci. Zimą noszą wysokie nogawice z białego sukna — pokolinnyci. Stopy obuwają w skórzane, nieraz czerwone kierpce — postoly z za-dartemi nosami, lub w buty — czoboty z cholewami u mężczyzn, na wysokich obcasach, z safjanowej, kolorowej skóry u kobiet. Dziewczęta mają głowy odkryte, co najwyżej przybrane kwiatami, mężatki noszą białe czepce, a na to albo biały płócienny zawój — peremitkę, albo czarną czy czerwoną chustkę w kwiaty, mężczyźni — czarne, pilśniowe kapelusze — kreśania, przystrajane kolo-rowemi sznurkami lub mosiężną blachą.

Konieczne uzupełnienie ubrania stanowi tabiwka, czyli przez ramię przewieszana skórzana, ładnie wykończona torba, fajka, nóż składany, prochownica, wkońcu toporek lub laska. Nadto kobiety zawieszają na szyi sznurki różnobarwnych korali, a starsi gazdowie — mosiężne krzyże. Odświętne ubranie jest oczywiście jeszcze strojniejsze.

Ten dekoracyjny, starodawny strój stanowi dumę Hucułów, a troskę Tow. Przyjaciół Huculszczyzny, które ma za zadanie czuwanie nad tem, aby górale ci jak najdłużej zachowali swą odrębność zarówno w ubiorze i bogatej obrzędowości, jak i we wszystkiem, co nie przeszkadza w racjonalnym postępie. We wsi Żabie — ośrodku Huculszczyzny — projektowane jest założenie muzeum huculskiego. Tymczasem odsyłamy interesujących się tym zakątkiem naszego kraju do Warszawskiego Muzeum Etnograficznego, gdzie znajdą oddzielną

Literatura: W. Szuchiewicz: Hucul-A. Fischer: Rusini,

HUMANIZM.

Go to jest humanizm?

W przekonaniu szerokich sfer inteligencji łączy się zwykle pojęcie humanizmu z pojęciem renesansu, t. j. tej bujnej i ciekawej epoki w dziejach kultury, która stanęła na pograniczu wieków średnich i czasów nowożytnych. Mówi się często tak, jakby humanizm i renesans były jednem i tem samem. Rzecz przedstawia się w istocie inaczej. Renesans, czyli odrodzenie (-» Odrodzenie), był wielkiem odnowieniem życia ludzkiego i świata, wielkim, chociaż stopniowym i powolnym buntem przeciw średniowieczu i jego poglądowi na świat; bunt ten ogarnął wszystkie dziedziny życia: stosunki polityczne, religijno-ko-ścielne, państwo, stosunki społeczne i gospodarcze, sztukę, naukę, literaturę, życie towarzyskie. Była to potężna przemiana, podobna np. do tej, jaką nasza współczesność przeżywa od czasu ukończenia wielkiej wojny. Ludzie zaczęli się wtedy jakby „odradzać“, patrzeć innemi oczyma dookoła siebie, wytwarzać sobie jakieś nowe idee i pojęcia o życiu, o człowieku i o tem wszystkiem, co jego dotyczy.

Humanizm jest natomiast czemś in-nem. Jest to prąd wieczysty i wiecznie wracający, a polega na zwracaniu się ludzkości ku ideałom, ku pracy duchowej, ku kulturze starożytnych Greków i Rzymian i na czerpaniu z tych źródeł podniet do życia. W starożytnych dziełach najznakomitszych pisarzy Grecji i Rzymu kryje się pewien ideał kulturalno-wychowawczy, pewien urobiony przez wieki wzór człowieka i jego życia. Otóż humaniści wydobywają ten ideał, zaklęty w grecko-rzymskiej książce, wskrzeszają go i usiłują stosować w życiu. „Człowiekiem jestem— brzmi to hasło starożytne i humanistyczne — a więc nic ludzkiego nie powinno być mi obce“. Człowiek powinien być człowiekiem w całej pełni, dążyć do rozwoju wszystkich swoich przyrodzonych zdolności, właściwości i zamiłowań; nie może on zapominać o tern, że żyje na ziemi, wśród innych ludzi, że cele i sprawy tego ziemskiego żywota są ważne i godne wszelkich wysiłków. A gdzie znaleźć naukę o takiem życiu, gdzie szukać treści, którą to życie trzeba wypełnić? Naturalnie — odpowiadał humanizm — że w dziełach literatury helleńsko-rzymskiej, u filozofów, mówców, poetów, uczonych starożytności. W ten sposób literatura starożytna, niemal każde słowo klasycznego pisarza osiągało wartość niezwykle wysoką; zajmowanie się tą literaturą, naśladowanie jej w treści i formie, korzystanie z jej nieprzebranych skarbów stawało się modą czasu.

Prąd humanistyczny, polegający na zwrocie do ideałów starożytnych, zawartych w literaturze Greków i Rzymian, pojawiał się w ciągu wieków niejednokrotnie. Zwracano się w jego stronę nawet w średniowieczu (w IX w. za Karola Wielkiego i w XII w.), pojawiał się potem, z mniejszem lub większem nasileniem, w każdem prawie stuleciu, aż do naszych czasów. Najświetniejszy swój okres przeżywa jednak humanizm w epoce renesansu, czyli odrodzenia, trwającej mniej więcej od połowy XIV do końca XVI wieku.

Humanizm renesansowy.

Dla ludzi renesansu, wyzwalających się z poglądów średniowiecznych, humanizm stał się jakby no wem wyznaniem wiary, filozofją życia i tworzenia, oficjalnym ideałem. Hasło nawrotu do starożytności (najpierw rzymskiej) rzucili pierwsi Włosi w XIV wieku (wielki poeta Petrarca, uczony Boccacio, marzyciel i polityk Cola Rienzi), widzący w kulturze rzymskiej kulturę swoich przodków, dawną kulturę własnego narodu ; pierwiastek patrjotyczny, tęsknota upadających wtedy Włoch do potęgi i wielkości Romy — odegrały tutaj decydującą rolę. Głosili tedy pierwsi humaniści Włoch, że oto teraz—gdy idą nowe czasy — trzeba stać się pełnymi ludźmi na obraz starożytnych ; że trzeba myśleć, działać i tworzyć (pisać) tak, jak to czynili Rzymianie i ich nauczyciele Grêcy, których nikt prześcignąć nie potrafi ; że umiejętność wstępowania pod każdym względem w ślady starożytnych — to najwyższy zaszczyt i chluba. Ponieważ zaś tę całą mądrość starożytnych znajdował humanizm renesansowy w piśmie, w książce, przeto charakter prądu, zrazu bardzo szerokiego, przyjmuje zczasem zabarwienie przede wszy stkiem (chociaż nie wyłącznie) literackie.

Za Petrarką i Bokacjuszem, którzy byli pionierami humanizmu i -wytyczyli mu drogi działania, przyszedł w XV w. cały szereg humanistów włoskich, entuzjastów, głównie z Florencji; przeprowadzają oni wielką kampanję odkrywczą rękopisów starożytnych, przetrząsają średniowieczne bibljoteki, archiwa i zakrystje klasztorne, wydobywają na światło zapomniane dzieła Cycerona, Tacyta, Liwjusza, Kwintyljana, poetów, historyków, mówców, badaczy urządzeń i życia starożytnego. Ogląda się te dzieła jak najdroższe klejnoty, kopjuje się je, redaguje, ogłasza. Nowa sztuka drukarska przyczynia się znakomicie do ich upowszechnienia. Powstają równocześnie dzieła nowe, wzorowane na starożytnych. Centrum ruchu jest zrazu Florencja, potem także wszystkie większe ogniska kultury włoskiej. Wielcy papieże XV w. (Mikołaj V, Pius II i in.) oraz wszyscy niemal książęta włoscy stają się mecenasami (opiekunami) humanizmu; ich dwory przygarniają humanistów : uczonych, historyków, mówców, poetów, a ci wyrastają na ozdoby tych dworów i w pismach swoich unieśmiertelniają — jak im się zdaje — swoich protektorów. Piękna wymowa klasyczna i wykwintny list, przeznaczony dla wszystkich, oto najbardziej pożądane efekty nauczania humanistycznego. Cycero staje się w XV w. bóstwem epoki, najwyższym mistrzem. Cała elita społeczeństwa włoskiego chce teraz mówić i pisać jak Cycero ; smak klasyczny szerzy się wszędzie. Książka starożytnego pisarza jest ozdobą wszystkich bibljotek i domów; wchodzi w modę pisanie wierszy na sposób starożytny, układanie traktatów i rozpraw filozoficznych, moralnych, politycznych. Naturalnie przedewszystkiem po łacinie, chociaż i język włoski kształci się teraz na stylistyce łacińskiej, na obrazowaniu klasycznem i dochodzi powoli do głosu. Wiek XV — to najpiękniejszy rozkwit humanizmu we Włoszech, wzmożony jeszcze dzięki temu, że mniej więcej od połowy stulecia dołączają się do zainteresowań kulturą łacińsko-rzymską zainteresowania greką; przybywają do Włoch uczeni i nauczyciele greccy, krzewi się filozof ja grecka (Platona), wychodzą w druku wydania poetów i prozaików greckich, powstają t. zw. „akademje platońskie“ we Florencji, Rzymie i t. d., słowem wytwarza się ruch filhelleński.

W XV w. przenika też humanizm renesansowy włoski poza Alpy, do zachodniej i środkowej Europy, gdzie istniały czasem już pewne zadatki takich zamiłowań. Dopiero jednak wiek XVI jest okresem szerokiego rozprzestrzeniania się prądu humanistycznego w krajach europejskich na tle rozbudzonego tam życia renesansowego. We Francji największy rozwój przypada na czasy Franciszka I i jego następców (powstanie osobnego zakładu naukowego humanistycznego, t. zw. College Royal, wzrost studjów greckich, poezja francuska w nowym duchu) ; w Niemczech i Austrji czasy Maksymiljana I i Karola V doprowadzają humanizm do wysokiego poziomu (odnowienie uniwersytetów, literatura humanistyczna) ; w A n g 1 j i przypadnie to samo na czasy Henryka VIII i Elżbiety ; wHiszpanji na czasy Filipa II; na Węgrzech za panowania Macieja Korwina w XV w. następuje nagły rozbłysk humanizmu, który trwa jeszcze za Jagiellonów ; z Niderlandów wychodzi człowiek, który swoją działalnością na wielką skalę jednoczy niemal wszystkie kraje europejskie, osiadając ostatecznie w Szwajcarji, największy humanista XVI w., najwszechstronniejszy umysł, Erazm z Rotterdamu.

We Włoszech w XVI w. kierunek humanistyczny zmienia swoje oblicze : z entuzjastycznego, twórczego, swobodnego ruchu o rozległym zakresie idei przemienia się powoli w kierunek bardziej naukowo-literacki ; z Florencji przenosi się stolica humanizmu raczej do Wenecji (wielkie drukarnie i wydawnictwa), do Padwy i Bolonji (na uniwersytety) i do Rzymu, gdzie za wspaniałych papieży renesansu, Juljusza II i Leona X, protektorów sztuki renesansowej, inicjatorów pomnikowych budowli, dochodzi wprawdzie do ogromnego blasku, ale zaczyna też już powoli przekwitać, wchłaniać w siebie pierwiastki nowe. Gdy reszta spóźnionej Europy, zwłaszcza środkowej i północnej, oddycha jeszcze w pełni powietrzem humanizmu renesansowego, w jego kolebce, we Włoszech, krzewi się nauka humanistyczna (filologja,

Jeżeli za Kazimierza Jagiellończyka

starożytnictwo), rozwija się poezja i proza artystyczna, zwłaszcza w języku i Jana Olbrachta (pierwszego renesan-narodowym, lecz zaczynają się już też sisty na tronie polskim) padły pierw-pojawiać zapowiedzi nowego stylu sze posiewy humanizmu na grunt pol-w życiu i twórczości, baroku (-» Barok), ski, to za czasów Zygmunta I i Bony

następuje utrwalenie się nowych prądów i większe ich rozpowszechnienie także wśród wielmożów świeckich,

Humanizm w Polsce.

czyna się powoli organizować. Nowy prąd sadowi się nie w uniwersytecie i szkołach, które są średniowieczne, ale na dworze królewskim i na dworach magnatów duchownych, t. j. biskupów. Sprzyja mu elita polska: biskupi, dworacy, garść światłych profesorów uniwersytetu, znakomici i zamożni mieszczanie krakowscy. Krzewi się w kancelarji królewskiej (piękny styl dokumentów) i w otoczeniu protektorów (powstaje poezja dworska humanistyczna, dzieła historyczne).

Do Polski przenika humanizm już w XV w. pod wpływem gromadnego najmożniejszej szlachty i mieszczań-zetknięcia się Polaków z Włochami na stwa- Ma tu ważne znaczenie przyjazd t. zw. wielkich soborach kościelnych „Bony (1518), liczna immigracja Wło-(zwłaszcza w Bazylei) i pod wpływem chów do Polski, ciągłe stosunki potęż-częstych wyjazdów naszych rodaków neg° państwa Jagiellonów z zagranicą, na studja do Włoch i w różnych spra- Wiemy, że rozwija się wtedy wspania-wacli do kurji papieskiej. Interesują ¹¹ nas sztuka renesansowa (Wawel, się początkowo tym ruchem jednostki kaplica Zyginuntowska, pałace magna-wyjątkowe, czyto pod 'względem sta- tów), to samo powiedzieć można o li-nowiska, czy umysłowości (kardynał teraturze, która wydaje takiego świet-Oleśnicki, wielki historyk Długosz, kil- nego poetę łacińskiego, jak Klemens ku profesorów uniwersytetu Jagieł- Janicius (uwieńczony przez papieża we lońskiego). Są to jednak ludzie śred- Włoszech), lub mniejszy od niego niowieczni jeszcze, draśnięci tylko Krzycki, historyków, jak Miechowita promieniami nowych prądów, co naj- * Decjusz, wielu uczonych i literatów, wyżej przedsłannicy tego ruchu. Do- mówców. Rozwija się doskonale ruch piero w ostatniem ćwierćwieczu XV w, drukarski w Krakowie, skrzypią prasy za Kazimierza Jagiellończyka i Jana drukarskie, wypuszczając na świat nie-Olbrachta, przenika humanizm silniej tylko dzieła pisane po łacinie, ale także do Polski przez takich ludzi obcych, pierwsze książki polskie, np. Marcina jak włoski poeta Kallimach-Buonac- Bielskiego i Mikołaja Reja. Dwór kró-corsi, pracujący w kancelarji królew- lewski przypomina żywo dwory włoskiej, lub Niemiec Konrad Celtis, wę- skie, biskupi (zwłaszcza krakowscy, drowny humanista, wykładający po jak sławny Piotr Tomicki i Samuel bursach studenckich w Krakowie. Ży- Maciejowski) usiłują wprowadzić hucie naukowo-literackie humanizmu za- manizm, z greką, hebrajszczyzną, prawem rzymskiem, na uniwersytet ; magnaci (Kmita, hetman Tarnowski) stają się mecenasami pisarzy, a młodzież wysyłają do Włoch.

Ruch humanistyczny wzmaga się jeszcze mocniej w drugiej połowie XVI wieku, za Zygmunta Augusta, wysoko wykształconego na sposób włoski, i za Stefana Batorego (t. j. w latach 1548 do 1586). Wtedy zaczyna on sięgać poza dwór królów i sfery wielmożne — do większych, szerszych kół szlacheckich, do uniwersytetu, do szkół. Król

Zygmunt August opiekuje się czynnie nauką i literaturą — za nim idą inni. Reformacja religijna, która jeszcze za Zygmunta I przyszła z Niemiec, ogarnia teraz różne tereny Polski, przyczynia się do wielkiego ruchu umysłów, wywołuje — wśród ciągłych walk i u-tarczek — znakomity rozwój literatury, szczególnie w języku polskim. Sprowokowany przez nią obóz katolicki zaczyna również działać żywiej, produkować literaturę ojczystą. Do walki z bardzo dobremi szkołami protestanckiemi (Pińczów, Raków, Gdańsk i in.) stają humanistyczne szkoły jezuickie, popierane przez kard. Hozjusza (największego wroga reformacji), przez biskupów i magnatów. Za Batorego powstaje nowy uniwersytet w Wilnie (1578).

Pod opieką królów i wielkich protektorów (kanclerz Zamoyski, Radziwiłłowie, biskupi) rozkwita złoty okres literatury polskiej, pojawiają się takie nazwiska, jak Modrzewski, Orzechowski, Górnicki, Marcin Kromer i Reinhold Heidenstein, Andrzej Patrycy Ni-decki (największy filolog polski XVI wieku), wielu pisarzy historycznych, poetów, mówców, badaczy starożytności, prawników, pedagogów, lekarzy i t. d. Nad wszystkimi góruje największy przed Mickiewiczem poeta polski (i łaciński zarazem), śpiewak z Czarnolasu, natchniony Jan Kochanowski, humanista wykształcony we Włoszech; wielki ten artysta nadaje poetyckiemu językowi polskiemu siłę i wdzięk dotąd niebywały, wprowadza nowe rodzaje poetyckie, nowe kształty poezji, a tą poezją swoją obejmuje cały świat polski.

Ostatni okres polskiego humanizmu renesansowego przypada mniej więcej na czasy panowania pierwszego Wazy, Zygmunta III, na ostatnie ćwierćwiecze XVI i pierwsze XVII stulecia (1587 do 1632). Mijają czasy humanizmu swobodnego, nacechowanego niezawisłością myśli, pełnego rozpędu i płodnych idei. Zjawia się t. zw. humanizm katolicki, przystosowany do stosunków, jakie nastąpiły po soborze trydenckim, służący przedewszystkiem sprawie odrodzenia katolicyzmu i kościoła. W szkolnictwie reprezentują go jezuici, na polu piśmiennictwa wielu wybitnych pisarzy katolickich, wstępujących w ślady polskiego latynisty, europejskiej sławy pisarza religijnego, kardynała Stanisława Hozjusza. Wśród pisarzy tego właśnie typu, jak Karn-kowski, Stanisław Reszka, Śmiglecki (teologowie), Jakób Górski, Benedykt Herbest (filologowie), Solikowski (historyk), Stanisław Sokołowski (kaznodzieja) i t. d., błyszczą jednak trzy prawdziwie wielkie nazwiska ostatnich humanistów polskich ; są to : wspaniały mistrz polszczyzny, gorejący ka-znodziejskiem natchnieniem, jezuita Piotr Skarga, subtelny znawca wszystkich tajników klasycznego piękna, autor „Sielanek“, Szymon Szymon o w i c z, i natchniony „chrześcijański Horacy“, poeta jezuicki, ks. Maciej Sarbiewski.

Humanizm broni się dzielnie w Polsce przed swoim zmierzchem. Hetman Jan Zamoyski wystawia mu ostatnią, spóźnioną twierdzę w postaci swojej „Akademji Zamojskiej“ (1594—1600), protegują piśmiennictwo łacińsko-pol-skie liczni książęta kościoła polskiego, mecenasi typu katolickiego, w ciszy pracowni i szkół przygotowują się i wychodzą jeszcze na świat różne wydawnictwa humanistyczne (z zakresu filologji, filozofji i t. d.),ale zmierzch jest już coraz wyraźniejszy. Na święcie zaczynają wiać inne prądy, występuje zwrot do realizmu, zmienia się i psuje poczucie piękna, przychodzą nowe mody i manjery w twórczości literackiej. W Polsce, wstrząsanej

tymczasem wielkiemi wojnami, odcię- staje się teraz źródłem natchnienia i na-tej na długo od Zachodu i od wędró- śladowania. Na życie, które płynęło już wek po obcych uniwersytetach, wynu- wtedy innemi torami, kierunek ten nie rzają się teraz na powierzchnię przy- wywiera wpływu. Klasycyzm francuski, tłoczone przedtem przez humanizm najpierw w swoim kształcie czystym, pierwiastki nowe, utajone i nurtujące potem w postaci przesadnej i hamują-szeroko w narodzie szlacheckim i mie- cej oryginalność pisarzy, pojawia się szczańskim. „Bronią się twierdze Grenady“, ostatni obrońcy ciasno pojętego, do retoryki ograniczonego humanizmu — jezuici. Lecz w piśmiennictwie zaczynają się pojawiać nowe gusty: w wyższych sferach t. zw. barok, stylizowany wedle wzorów włosko-francuskich, w niższych tryska mocnym zdrojem rodzimość, zdrowa, świeża, daleka od humanistycznych wykwintów.

jeszcze i u innych narodów, np. i w Polsce, u t. zw. klasyków i pseudoklasyków naszych w drugiej połowie XVIII i w początkach XIX stulecia.

Oczyszczeniem i podniesieniem pseu-doklasycyzmu jest t. zw. neohumanizm XIX w. (zwany także neoklasycyzmem), który — dzięki wielkim odkryciom archeologicznym — zwrócił się przede-wszystkiem w kierunku starożytnej Grecji, do jej kultury, literatury, sztuki, ideałów i starał się wskrzeszać je w różnych dziedzinach twórczości i życia. Prądowi temu ulegają najwięksi pisarze europejscy w okresie przed romantyzmem.

W zakresie szkolnictwa, które w tym duchu wychowywać miało nowe pokolenie, ustala się wtedy typ gimnazjum klasycznego z łaciną i greką, którego wartość wychowawcza gruntować się miała głównie na kulturze i językach starożytnych. W czasach nowszych kla-syczność tego typu szkoły średniej została jakgdyby rozszerzona, posunięta w szerszą sferę humanistyczną, poza same języki starożytne ; usunięto więc wprawdzie grekę, do której neohumanizm odnosił się z największym entuzjazmem, ale obok kultury, języka i literatury łacińskiej położono wielką wagę na inne przedmioty owiane duchem humanistycznym, t. j. związane z człowiekiem i jego życiem na ziemi, a więc na język ojczysty, języki nowożytne, historję, geografję. W ten sposób powstał nowy typ : gimnazjum humanistycznego w przeciwstawieniu do gimnazjum matematyczno-przyrodniczego, opartego głównie na naukach ścisłych

Humanizm renesansowy, który Polskę zeuropeizował, zbliżył do zagadnień ogólno-światowych i ogólno-euro-pejskich, który dał wysoki poziom naszej oświacie i piśmiennictwu, który po raz pierwszy stworzył w Polsce fuch umysłowy i życie literackie — przestał być czemś żywotnem. Zasługi jego były jednak niezaprzeczalne.

Nawroty humanizmu.

W epoce renesansu święcił humanizm swoje największe triumfy, dlatego mó-więc o humanizmie, ma się prawie zawsze na myśli tylko humanizm renesansowy. Fale tego prądu wracały jednak i później, chociaż już nigdy nie pojawił się on w formie tak pełnej, wszechstronnej, i nie opanował twórczości i życia ludzkiego na tak wielką miarę, jak w XV lub XVI wieku. W t. zw. klasycyzmie francuskim XVII w. za Ludwików (-» Klasycyzm) występuje humanizm jako kierunek literacki, nakazujący pisarzom rodzimym, tworzącym w języku narodowym, trzymać się ściśle wzorów starożytnych i reguł pisania, ustanowionych przez Rzymian. Literatura rzymska, a nie grecka,

St. Łempicki.

i przyrodzie. Dzisiaj w Polsce gimnazjum humanistyczne staje się jedynym typem ogólnie obowiązującym, a specjalizowanie się w naukach czyto ściśle klasycznych, czy matematyczno-przyrodniczych stanie się zadaniem t. zw. liceów. Mimo przykrego dla wielu miłośników starożytności rozbratu z greką ta ki stan rzeczy jest niezaprzeczenie zwycięstwem humanizmu w szkolnictwie odrodzonej Polski.

Humanizm — jak powiedziano przedtem — jest prądem wieczystym. Czyż nie widzieliśmy np. u nas pięknego nawrotu ku kulturze helleńsko-rzymskiej u wielu wybitnych pisarzy naszych przed wojną, aby wspomnieć tylko hellenizm Stanisława Wyspiańskiego, który tak cudownie umiał ducha greckiego łączyć z naszemi pradawnemi wspomnieniami i z ideami narodowemi? Czy nie widać tego prądu i dzisiaj u znakomitych myślicieli i pisarzy polskich, którzy — jak najwybitniejszy z nich, prof. Tadeusz Zieliński — w ideale greckim, w kulturze i myśli starożytnych widzą najpiękniejszy zadatek odrodzenia duchowego nietylko Polski, ale świata i ludzkości wogóle?

Bibljograf ja :

J. Burckhard: Kultura Odrodzenia we Włoszech. Kraków 1930. Z. Ł e m p i-e k i : Renesans, Oświecenie, Romantyzm. Warszawa 1923. I. Chrzanowski-S. Kot: Humanizm i reformacja w Polsce. Lwów 1927. K. Morawski: Historja Uniwersytetu Jagiellońskiego. Średnie wieki i Odrodzenie. T. I—II. Kraków 1900. K. Morawski: Czasy Zygmuntowskie na tle prądów Odrodzenia. Kraków 1922. K. Morawski: Andrzej Patrycy Ni-decki. Jego żywot i dzieła. Kraków 1892. A. Brückner: Dzieje kultury polskiej. Tomy I i II. Kraków 1930. Kultura staropolska (dzieło zbiorowe) Kraków 1932.

Prócz tego godne uwagi są prace K. C błędowskiego (np. Dwór w Ferra-rze, Siena, Królowa Bona, Rzym - ludzie Odrodzenia i inne) oraz Z. Morawskiego (np. Sacco di Roma, Z Rawenny i inne), przedstawiające barwnie i przystępnie różne epizody z historji renesansu i humanizmu.

HUTNICTWO. (Tabl. 110—112). Hutnictwo stanowi jedną z najważniejszych gałęzi przemysłu metalurgicznego ; polega ono na wytapianiu z rud metali. Z punktu widzenia życia gospodarczego Polski na specjalną uwagę zasługują dwa wielkie działy hutnictwa: żelazne i cynkowe.

Hutnictwo ielazne.

Żelazo — to najpożyteczniejszy i najwięcej zastosowań mający metal, bez którego nie możemy sobie wyobrazić kultury dzisiejszej. Znane jest od wielu tysięcy lat. Odgrywa w życiu człowieka tak wielostronną rolę, że stało się cechą charakterystyczną okresu, trwającego w Europie co najmniej od 35—40 wieków. Technika zrobiła przez ten czas olbrzymie postępy: od najdawniejszych małych grotów do dzisiejszych dziesiątki tonn liczących okrętów pancernych rozpiętość jest ogromna. Życie współczesne zdaje się wysuwać na pierwszy plan parę czy elektryczność, rad czy radjo, w rzeczywistości nad wszystkiem zawsze dominuje żelazo, którego brak niczem nie dałby się zastąpić.

Żelazo, jak wszystkie metale (ołów, cynk, miedź i t. d.), nie znajduje się w naturze w stanie czystym, ale zawsze w postaci rudy, zanieczyszczonej różne-mi domieszkami. Przemysł przetwarzający rudę w metal nazywamy hutnictwem, a hutą — zakład przemysłowy, w którym zastosowanie chemji, fizyki, mechaniki, technologj i i metalurgji pozwala na otrzymanie metalu w stanie i w jakości potrzebnych dla określonego celu.

Od dawnych kuźnic do dzisiejszych wielkich pieców.

Oczywiście nie odrazu umieli ludzie budować takie huty. Początkowo w wykopanym dole rzucano rudę poprostu na stos płonący drzewa i po kilku godzinach otrzymywano z niej gąbczastą masę, surówkę, od której przez cierpliwe ręczne kucie odłączano żużel i w ten sposób otrzymywano żelazo. Później zastąpiono dół w ziemi murowaną piwnicą, d y m a r k ą, a ręce ludzkie — wiel-kiemi młotami, poruszanemi wodą bieżącą; środkiem opałowym wciąż było drzewo. To też huty, zwane dawniej kuźniami, kuźnicami, zakładano nad rzeką wśród wielkich lasów. W Polsce np. istniały odwieczne zakłady hutnicze nad rze-• ką Kamienną wpobliżu puszcz leśnych, których fragmenty zachowały się do dziś jako lasy niekłańskie i starachowickie.

Zapotrzebowanie na żelazo rosło, wiedza czyniła postępy, doświadczenie nauczyło używania fryszerek, wielkich skrzyń żelaznych, w których topiącą się surówkę poddawano działaniu świeżego (niern. frisch = świeży) powietrza celem uwolnienia jej od węgla, fosforu i t. d. W wiekach średnich, w czasie stuletniej wojny i może nie bez związku z jej potrzebami, poprawiono produkcję surówki przez wybudowanie pierwszych wielkich pieców kilkumetrowej wysokości ; nie posiadano jednak możności wtłaczania do nich większych ilości powietrza.

Dopiero w wieku XVIII nauczono się używać koksu zamiast drzewa, wtłaczać do pieca powietrze z pomocą maszyny parowej, stosować piece pudlarskie do mieszania (ang. to puddle = mieszać) rudy z powietrzem, co pozwalało otrzymywać dobre żelazo i dziesięciokrotnie skrócić czas produkcji.

Wszystko to obniżało wprawdzie koszty wytwórczości żelaza, jednocześnie jednak wytwórczość ta stawała się moż

liwa tylko wT dużych kosztownych instalacjach. Małe kuźnice zaczynają znikać, produkcja koncentruje się w większych zakładach, hutach. Proces koncentracji trwa przez cały wiek XIX, doprowadza w Polsce do pozostania 22 hut w ręku 10 spółek akcyjnych. W wieku XIX wynalazczość nie ustaje ; przeciwnie, tempo jej rośnie. W jednostce czasu otrzymujemy żelazo w coraz większych ilościach i coraz taniej. Dzięki wynalazkowi Anglika Bessemera udaje się skrócić dwieście ( ! ) razy czas otrzymywania żelaza z surówki, zawierającej mało fosforu (stal bessemerowska). Wynalazek dwóch jego rodaków Thomasa i Gilchrista umożliwia również przerabianie surówki rud fosforowych (stal tomasowska). Dwom Francuzom Martinom zawdzięczamy łatwy i tani sposób otrzymywania stali z jakiejkolwiek surówki (stal marte-nowska). Te trzy sposoby otrzymywania stali z jakiejkolwiek surówki w specjalnych piecach stały się punktem wyjścia dla całego szeregu ważnych wynalazków, ułatwiających lub doskonalących wytwórczość hutniczą.

Różne rodzaje rud żelaznych.

Istnieje wiele rodzajów rud, które w pomieszaniu z węglem, siarką, wapieniem, krzemionką i t. d. zawierają mniejszy lub większy procent czystego żelaza (Fe). Takiemi rudami (żelezia-kami) są: hematyt (czerwony), limonit (brunatny), magnetyt (szary) i inne. Rozmaitość budowy i składu chemicznego powoduje rozmaitość własności (np. topliwości) oraz jakości ostatecznego rezultatu. Zgodnie z potrzebą można otrzymać żelazo, zasobne np. w mangan czy fosfor lub też pozbawione jednego, drugiego czy obu. Przeważnie miesza się kilka gatunków rud o różnym składzie, o różnej zawartości żelaza i różnego pochodzenia.

WPROWADZENIE

GAZÓW

¹ y.."¹

.WYPŁYW ’ ŻUŻLA

TRZA

Rudy polskie, wydobywane pod Wieluniem i Częstochową, mają najwyżej do 37°/₀ żelaza. Są to syderyty, zawierające niewielki procent szkodliwego fosforu i potrzebnego (dla odsiarczania) manganu. Istnieją rudy z zawartością żelaza od 65—70°/₀ z dużą domieszką fosforu (Gelliwara w Szwecji) lub manganu (Kriwyj Rog w Rosji). Metalurg ja uczy, jak z każdą rudą postępować i jak je mieszać.

W Polsce wydobycie rud żelaznych wyniosło w ciągu r. 1933 — 160.000 tonn, a w r. 1934 — przeciętnie miesięcznie 18.000 tonn. Dawniej małe kuźnice zużytkowały rudy darniowe, zalegające płytko pod ziemią, rozrzucone po całym kraju; dziś jest to zaniedbane jako nie opłacające się.

Kosztowność transportu z kopalni rudy do huty sprawiła, że przed wysyłką ruda jest prażona w specjalnych piecach, w których traci część wody, węgla i t. d. Zmniejsza się jej waga, a zwiększa procent żelaza. Rudy polskie z prażelni wychodzą z zawartością do 48°/₀ żelaza.

Huta żelazna.

Huta żelazna ma budynki tak inne od kopalnianych czy fabrycznych, że już zdaleka narzuca się naszemu wzrokowi. Całość huty zajmuje zawsze ogromną powierzchnię, otoczoną wysokim murem. Przez wielkie bramy przechodzą do niej tory bocznic kolejowych. Dookoła huty rozsiada się osada ludzka, nieraz miasto o kilkudziesięciu tysiącach 'mieszkańców (Dąbrowa Górnicza, Chorzów, Siemianowice). Polskie huty żelazne zatrudniają ok. 27.000 robotników.

W przeciwieństwie do fabryk chemicznych huty potrzebują dużo robocizny i najbardziej zmechanizowane czy zelektryfikowane nie obejdą się bez setek robotników na każdą z trzech zmian, huta bowiem jest w ruchu całą dobę, nieprzerwanie, a wielkie piece nawet w niedzielę, nawet w uroczyste święta. Chodzi o to, by nie stracić ciągłości wysokiej temperatury, w jakiej znacznym kosztem utrzymywany jest wielki piec. Zadaniem wielkiego pieca jest otrzymanie z rudy surówki, która jest produktem podstawowym całego hutnictwa. W tym celu trzeba, żeby ruda straciła tlen (redukcja rudy) i inne przymieszki, następnie żeby nawęgłiła się i żeby się stopiła. Wszystko to odbywa się w temperaturze do 1300°. Mater jąłem opałowym jest koks, t. j. produkt suchej destylacji węgla (-» Węgiel).

Wielkie piece.

Wielki piec — to ogromna budowla z ogniotrwałej cegły, wysoka na 25—30 metrów. Są to dwa stożki ścięte, stojące jeden na drugim, schodzące się szersze-mi podstawami, zakończone u dołu i u góry walcowato. Kąty nachylenia obu stożków są różne : górnego (szybu) jest większy (ok. 85°), dolnego (spadu)—mniejszy (ok. 75°). Górny więc jest szerszy i zarazem dużo wyższy (mniej więcej dwukrotnie). Część pieca najszersza, gdzie spotykają się

DZWON

ZAMYKAJĄCY

KOKS

RUDA ŻELAZNA I TOPNIKI

DYSZAMI

doprowaC

DZENIE POWIE

WYPŁYW . SURÓWKI"

Ryc. 130.

podstawy stożków, zwana jest prze- w surówkę i spływa w stanie płynnym s t r o n e m ; miewa ona 5—10 m średni- na dno garu, do kotliny wraz cy. Górny walec zwany jest paszczą lub gardzielą (bo służy do wrzucania rudy, koksu i t. d.) ; średnicy ma 4 do 6 m; dolny walec, czyli gar, jest mniejszy (2—4 m średnicy). (Ryc. 130).

z żużlem, t. j. mieszaniną krzemianów, wytworzoną w czasie procesu wielkopiecowego i stanowiącą odpadek, oddzielnie odprowadzany z kotliny. Częściowo zalega on następnie okolice huty, tworząc wielkie zwały, częściowo daje się użyć jako materjał na powierzchnię drogową.

Wróćmy do surówki. Po przebiciu otworów w garze wylewa się ona gorąca, podobna do lawy i albo jest chwytana do wielkich kadzi, albo pędzi przed siebie kanalikami z piasku, wlewa się do form zawczasu przygotowanych i krzepnie w postaci grubych płyt. Są to t. zw. gęsi, które po ostudzeniu wyjęte z form mogą być łatwo przewiezione na miejsce dalszej przeróbki.

żelazo lane.

Jakość surówki zależy od woli hutnika, od składu namiaru. Możemy otrzymać w różnych kombinacjach surówkę szarą, kruchą, nadającą się do odlewu, lub białą, twardszą, o większym ciężarze gatunkowym (7,6), jakiej potrzeba dla stalowni. Jeżeli surówka ma być przerobiona na wyroby żeliwne, lane, będzie w odlewni przelana (znów w bardzo wysokiej temperaturze) do form, zrobionych w piasku z drewnianych modeli ; będą to kraty, balustrady, koła, słupy, rury i t. d., towar tani, ale kruchy, łamliwy, nie dający się zginać.

Stal.

Jeżeli chcemy z surówki otrzymać wyroby stalowe, musimy ją poddać ponownemu procesowi metalurgicznemu w stalowni według jednego ze stosowanych sposobów bessemerowskiego,. tomasowskiego lub martenowskiego, a otrzymamy stal zlewną. W Polsce cała wytwórczość stali oparta jest na sposobie martenowskim, ograniczymy się więc do niego w przedstawieniu

Z tych kilku danych widzimy, że wielki piec przjrpomina swym wyglądem raczej potężną basztę, niż wysoki, wysmukły komin fabryczny. Wrażenie jest tem potężniejsze, że zwykle stoją obok siebie dwa lub trzy wielkie piece, w najbliższem zaś sąsiedztwie mają niemniej wysokie cylindryczne zbiorniki, pokryte grubą blachą i zakończone kopułą, od nazwiska wynalazcy zwane Cowperami. Całość robi potężne wrażenie, gdy u stóp wielkiego pieca bucha ogień: to kulminacyjny punkt codziennego życia huty, wypływ surówki żelaznej, czyli spust.

Niełatwe jednak ma zadanie hutnik, nielada ma pracę do spełnienia wielki piec, zanim nastąpi spust.

Trzeba zawczasu na teren huty przywieźć rudę, koks, topniki, t. j. dodatki, ułatwiające stopienie rudy. Dobór rodzaju rudy nie może być przypadkowy, ale zależy od przeznaczenia surówki, które musi być zgóry znane. Również topniki muszą być dostosowane. Wszystko musimy zawczasu podwieźć pod wielki piec, o wyznaczonej porze wraz z koksem wciągnąć windą na wierzch wielkiego pieca i wrzucić do paszczy.

Powoli namiar z koksem opuszcza się ku dołowi, równocześnie zaś od dołu przez dysze, wielkie otwory w garze, wtłaczane jest gorące powietrze, wiel-kiemi przewodami ściągnięte z sąsiednich Cowperów, w których się nagrzało do 900°. Spala ono koks, a wytworzone gazy nagrzewają namiar, odbierają rudzie tlen i na węgla ją ją. Po kilkunastu godzinach przebywania w wielkim piecu ruda, już stopiona, przemienia się

przebiegu powstawania wyrobów stalowych.

Stalownia — to ogromna otwarta konstrukcja halowa, której środek zajmują piece, zbudowane z ogniotrwałej cegły.

Opala je gaz, wytwarzany w sąsiednich generatorach na węglu lub koksie. W temperaturze do 1800° roztapia się surówką, dowiezioną z pod wielkiego pieca ; dodaje się do niej następnie wielkie ilości starego żelastwa (dwu lub — trzykrotnie przekraczające ilości samej surówki). Stare żelastwo zawiera mniej domieszek, niż surówka, a rdza, którą jest pokryte, w piecu martenowskim odgrywa pożyteczną rolę, dając tlen, potrzebny dla świeżenia surówki.

Ładowanie starego żelastwa do pieca jest bardzo interesujące. Przed stalownią leżą stosy starych blach, połamanych kół lub osi, części samochodów czy kotłów, pogięte kawałki szyn, rur, rusztów i t. d. Schylają się ku nim wielkie elektromagnesy — żelazne talerze o metrowej średnicy, przez które przebiega prąd elektryczny — przyciągają je do siebie, podnoszą i składają do długich żelaznych koryt, ustawionych na balkonie na wysokości okien w piecach jakgdyby na pierwszem piętrze hali. Teraz koryto zaczyna się posuwać w' stronę pieca. Zasłona okna, ciężka żelazna rama, wypełniona szamotą, t. j. pewnym gatunkiem cegły ogniotrwałej, podnosi się. Odsłania się widok na top-nisko z szalejącym ogniem. Koryto wsuwa się do topniska, przechyla, wysypując swą zawartość i cofa się. Wszystko to odbywa się w błyskawicznem tempie.

Co kilka godzin po drugiej stronie pieców następuje spust. Stal wylewa się płynna, jasna, oświecając całą halę. Wlewa się do wielkiej kadzi, zawieszonej na żórawiu elektrycznym i posuwanej po hali, w której oczekują już ustawione czwórkami żelazne formy, k o k i-1 e. W nich krzepnie i nabiera kształtu bloku, najczęściej podłużnego sześcianu. Ten blok — to żelazo kowalne, potocznie zwane stalą, materjał rozciągliwy, nie-łamliwy, spawalny, któremu możemy nadać formę dowolną.

Dzięki właściwościom stali używamy jej do najrozmaitszych celów i w zależności od jej ostatecznego przeznaczenia przerabiamy ją rozmaitemi sposobami : w odlewni, kuźni, tłoczni lub walcowni. W odlewni stali, podobnie jak i w odlewni żeliwa, odlewa się wyroby stalowe o większej wytrzymałości, niż odlewy żeliwne. Są to np. rury, części maszyn. W kuźni uderzeniami młota ręcznego czy maszynowego, lub w tłoczni — uderzeniem prasy nadaje się stali rozgrzanej kształt potrzebny. Prasy dochodzą do kilkunastu tonn wagi i tłoczą z łatwością największe bloki. Wyroby kute i tłoczone spotykamy na każdym kroku: naczynia, osie, obręcze na kołach kolejowych, części samochodów i t. d. Wreszcie w walcowni rozgrzany blok przesuwany jest szereg razy między dwoma potężnemi walcami, obracającemi się w przeciwnych kierunkach. Rozstawienie walców jest regulowane stopniowo w ten sposób, że blok wydłuża się i zmienia kształt. Walce mogą być gładkie (np. dla blachy) lub z brózdą, która z brózdą przylegającego walca tworzy wykrój, jaki chcemy nadać blokowi (np. dla szyn lub dla belek o przekroju T). Oddzielnemi działami walcowni są: rurkownia, produkująca m. i. rury bez szwu, i druciarnia.

Zastosowanie wyrobów walcownia-nych jest niekończenie wielkie i coraz to nowe: w budownictwie np. jako kombinacja prętów żelaznych z cementem (-* Beton), a ostatnio w konstrukcjach szkieletowych, co umożliwia budowę amerykańskich „drapaczy nieba“. W urządzeniu hoteli, kawiarni, poczekalni pojawiły się obecnie meble stalowe. Wagony pullmanowskie są teraz całe (z wyjątkiem ławek) budowane z żelaza.

Rozwój hutnictwa współczesnego.

W ostatnich latach hutnictwo zrobiło olbrzymie postępy. Są one zwłaszcza widoczne w dziedzinię stopów żelaza z in-nemi metalami, np. z chromem, niklem, wolframem i t. d. Stopy takie, czyli stale szlachetne, służą do wyrobu narzędzi chirurgicznych, części samolotów, łożysk kulkowych i t. d. Technika musi stale śledzić postępy wiedzy i równolegle do tych postępów doskonalić produkcję.

Niemniej ważnem zagadnieniem jest w hutnictwie sprawa potanienia produkcji. Jest to możliwe nietylko przez zastąpienie pracy ręcznej maszynami lub powiększenie wydajności pieców. Wielką a niedocenioną rolę odgrywa tu inteligentne i planowe kierownictwo, organizujące całość we wszystkich szczegółach i uzgadniające poszczególne działy huty. Klasycznym przykładem jest gospodarka cieplna i umiejętne zużytkowanie gazu. Chwycić ulatniające się przez paszczę gazy wielkopiecowe i zaprząc je — po oczyszczeniu — do pracy w ogrzewaniu Cowperów lub pieców koksowni, a gazy z koksowni zużytkować do ogrzewania generatorów w stalowni — oto przykład oszczędności planowej. Naukowa organizacja jest w hutnictwie tem ważniejsza, że koszty produkcji ze względu na potrzebę wysokich temperatur, konieczność ciężkich transportów i t. d. są bardzo wysokie, a ceny rynkowe — coraz niższe. Mimo te ciężkie warunki hutnictwo nasze zabiega o rynki zagraniczne i wywozi — dosłownie — do wszystkich części świata. Przez Gdynię idą transporty rur, szyn, blach do Ińdyj Brytyjskich i Holenderskich, do Brazylji, do Mandżurji, Sy-rji, Egiptu i t. d.

Produkcja polska wynosi w r. 1934 przeciętnie miesięcznie 29.000 tonn surówki (wyprodukowanych w 9 piecach obecnie czynnych), 65.000 tonn stali martenowskiej (pieców mańiy czynnycb 22), 50.000 tonn wyrobów walcownia-nych (w tem 4.000 tonn rur). Nie jest to wiele w stosunku do wytwórczości światowej (przeciętnie 4 milj. tonn surówki, 5,5 milj. tonn stali, 4,5 milj. tonn wyrobów walcownianych miesięcznie), ale jakże wiele w stosunku do całości przemysłu polskiego ! Obecny kryzys gospodarczy i zastój w budownictwie boleśnie odbiły się na hutnictwie. Zarazem są one jednak bodźcem do prac nad potanieniem kosztów własnych i nad znalezieniem nowych zastosowań w kraju, nowych rynków zbytu zagranicą.

W. Olszewicz.

Technikę hutnictwa przedstawiają K. Korwin -Krukowski: Wstęp do hutnictwa żelaza. Warszawa 1923. S t. A n-czyc: Żelazo. Lwów 1926; popularniej W ł. Wrażej: Metale w przemyśle. Lwów 1928. Historję polskiego hutnictwa zawiera: Żelazny przemysł hutniczy na ziemiach polskich do r. 1914. Warszawa 1931. Stan obecny: A. Dzik: Hutnictwo żelazne w Polsce. Warszawa 1931. J. Dębicki: Przemysł hutniczy w Polsce. Poznań 1929.

Hutnictwo cynkowe.

Cynk jest metalem na całej kuli ziemskiej dość rozpowszechnionym. Główne znaleziska rud cynkowych znajdują się na Górnym Śląsku, w Nadrenji, Belgji, Anglji i Stanach Zjednoczonych A. P. Rudy cynkowe występują prawie zawsze narówni z rudami ołowianemi, tak, że obydwa metale są wydobywane w tej samej kopalni. Najważniejszemi rudami cynkowemi są:

1)    blenda cynkowa, sfaleryt (siarczek cynku), zawierająca około 67°/0 cynku i 33°/₀ siarki;

2)    galman szlachetny, smitsonit (wę

glan cynku), zawierający około 65°/0 tlenku cynku i 35°/₀ bezwodnika kwasu węglowego ;

3) galman zwykły, hemimorfit (u-wodniony krzemian cynkowy), zawierający około 67,5°/₀ tlenku cynku, 25°/0 krzemionki i 7,5°/₀ wody.

Cynk jako metal nie był znany w starożytności, chociaż otrzymywano już wtenczas mosiądz (stop miedzi z cynkiem) przez stapianie miedzi z rudami cynkowemi znajdowanemi nad brzegami morza Czarnego. Aż do końca wieku XVIII pokrywała Europa całe swoje zapotrzebowanie cynku importem z Indyj wschodnich t. zw. „cyny indyjskiej“.

Wytapianie cynku.

Zasługa zastosowania po raz pierwszy zasady, która następnie legła u podstaw metalurgji cynku, przypadła w udziale pszczyńskiemu hutnikowi Ruhbergowi, który w r. 1798 w hucie szklanej w Wesołej do wytopienia cynku z żużla i odpadków wielkiego pieca posiłkował się po raz pierwszy piecem muflowym. Doświadczenia Ruhberga powtórzone zostały z dobrym wynikiem w Hucie Pokoju w Chorzowie, a w r. 1804 Georg von Giesche otrzymał przywilej na przeróbkę galmanu, wydobywanego od r. 1701 z kopalni Szarlej, czynnej jako kopalni blendy ołowianej od r. 1200.

Zapoczątkowana przez Ruhberga współczesna metoda otrzymywania cynku rozpada się na trzy główne procesy. Wydobytą rudę cynkową praży się w piecach, które zależnie od składu chemicznego rudy są rozmaicie urządzone. Smitsonit i hemimorfit praży się w piecach o bardzo prostej konstrukcji, przypominającej piece do wypalania wapna. Podczas prażenia rudy w temperaturze od 650° do 950° następuje usunięcie z rudy wody i bezwodnika kwasu węglowego, poczem rudę wydobywa się z pieca i przewozi do huty. Jeżeli przerabiana jest blenda (sfaleryt), prażenie uskutecznia się z dopływem lub nawet wdmuchem powietrza w prażalnych piecach rusztowych różnych systemów. Ruchome ruszty w tych piecach przesuwają prażoną rudę wzdłuż pieca, a właściwa regulacja dopływu temperatury i powietrza powoduje prawie całkowite utlenienie siarki na bezwodnik siarkowy (który jest usuwany i przerabiany jako produkt uboczny na kwas siarkowy), z pieca zaś wychodzą grudki tlenku cynkowego. Teraz transportuje się rudę do huty (gdyż piece prażalne znajdują się często w bliskości kopalni w celu potanienia przewozu rudy), gdzie następuje drugi proces: redukcja (odtlenia-nie) tlenku na cynk metaliczny, uskuteczniana przy pomocy węgla lub tlenku węgla. Ponieważ jednak redukcja tlenku zachodzi dopiero w temperaturze wyższej niż temperatura wrzenia stopionego cynku, po redukcji otrzymuje się cynk metaliczny w postaci pary. Właściwe skroplenie pary cynku należy technicznie do najtrudniejszych procesów metalurgicznych. Urządzeniem u-możliwiającem przeprowadzenie tego procesu jest piec muflowy.

Zasada pieca muflowego polega na tern, że w masyw pieca wbudowuje się kilka szeregów poziomo leżących rur (mufle) o przekroju okrągłym, owalnym lub sklepionym, zamkniętych od wewnątrz pieca a otwartych naze-wnątrz. Mufle wypala się z gliny o specjalnym składzie chemicznym, bardzo trudno topliwej (powyżej 1600°) i po wypaleniu nie przepuszczającej w stanie ogrzanym pary cynku.

Po napełnieniu mufli (zwykła długość 1,5 m) mieszaniną prażonej rudy i sproszkowanego węgla zamyka się jej otwór pękatą rurą (chłodnicą), zakończoną odbieralnikiem również z wypalonej gliny.

Doprowadziwszy wnętrze mufli do pożądanej temperatury (1250° do 1400°), czeka się pewien okres czasu (do trzech dni), poczem opróżnia się odbieralniki z przedystylownego płynnego cynku i napełnia rudą mufle (czynność zwana „szarżą“). Otrzymany w piecu muflowym cynk zawiera liczne domieszki zanieczyszczające, głównie żelazo i ołów (do 4 proc.). Następuje teraz trzeci proces: oczyszczenie cynku, czyli rafinerja. W tym celu przewozi się cynk do ogrzewanych basenów (o pojemności od 20 do 30 tonn), t. zw. pieców rafinacyjnych, i w możliwie najniższej temperaturze przeprowadza się stopienie całej masy cynku. Żelazo i ołów opadają na dno basenu, skąd są usuwane, a lekkie domieszki (resztki rudy, tlenek cynku) wypływają na powierzchnię, z której są zbierane (popiół cynkowy).

Cynk elektrolityczny.

Trudności i braki powyższego procesu hutniczego były przyczyną, że od dość dawna poszukiwano prostszych i pewniejszych metod otrzymywania cynku, opartych na innych zupełnie zasadach.

Poszukiwania te długo pozostawały bezowocne i dopiero w r. 1880 dzięki próbom wykonanym przez Lukowa oraz Létrange’a zarysowała się możliwość nowej metody, polegającej na rozpuszczeniu rudy lub odpadków cynkowych w kwasach i elektrolizy otrzymanych roztworów soli cynkowej. Nowa ta metoda natknęła się początkowo na poważne trudności, które usunięte zostały dopiero około 1900 r. Powstaje w tym czasie kilka niewielkich fabryk, które produkują cynk elektrolityczny (w Polsce fabryka Łaszczyńskiego w Kielcach).

Produkcja elektrolityczna rozrasta się na wielką skalę dopiero w latach 1914 do 1916, kiedy dwa amerykańskie towarzystwa metalurgiczne uruchomiły swoje wielkie zakłady (St. Zj. Am.), czerpiąc potrzebną energję elektryczną ze spadających wód wodospadu Niagara.

Elektrolityczna produkcja cynku posiłkuje się obecnie dwoma równorzędne-mi metodami. Obydwie metody wymagają uprzedniego prażenia surowca w piecach rusztowych, poczem rozpuszcza się otrzymany tlenek cynku w kwasie siarkowym. Teraz roztwór siarczanu cynku przepływa przez szereg urządzeń, w których oczyszcza się go od domieszek i reguluje jego stężenie, kwasowość i temperaturę. Dokładnie zobojętniony, oczyszczony roztwór dostaje się wreszcie do naczyń podługowatych zwanych wannami, w których zanurzone są elektrody ; cynk wydziela się na katodzie sporządzonej z grubej blachy aluminjowej. Co 24 godziny odrywa się od katody płaty cynku grubości od 2 do 4 milimetrów i przenosi się je do pieca, w którym cynk z zachowaniem ostrożności, zapobiegających jego utlenieniu, przetopiony zostaje w formy.

Elektrolityczna produkcja cynku wzrasta stale z roku na rok: w r. 1920 wynosiła 11 proc., w r. 1931 do 33 proc. ogólnej produkcji światowej. Polska (Spółka Akcyjna Giesche w Szopienicach) zajmuje w tej produkcji trzecie miejsce w Europie po Francji i Norweg j i.

Hutnictwo cynkowe rozwinęło się u nas w trzech okręgach : w śląskim, krakowskim i dąbrowskim. Przemysł ten powstał w doskonałych warunkach, gdyż huty polskie mają na miejscu i rudę i w dużych ilościach węgiel.

Zastosowanie cynku.

Cynk używany jest w dużych ilościach w postaci blachy cynkowej do krycia dachów, do wyrobu rynien, wanien, wiader, lodowni i t. d., następnie jako opakowanie przy transporcie tłuszczów, farb, herbaty. Blacha cynkowa używana jest w budownictwie okrętów

do obijania ścian. Dalej cynk używany ryczne cynk używany jest do powleka-jest do wyrobu prętów i płyt cynko- nia metali w celu zabezpieczenia ich od wych, mających zastosowanie w kotłow- utleniania (rdza).

E. Kahl.

nictwie. Dzięki większej aniżeli u innych por. J. Dębicki: Przemysł cynkowy, metali odporności na wpływy atmosfe- Warszawa 1927.

IDEA. Pojęcie idei powstało jako wy- naturę piękna możemy tylko zrozumieć nik abstrakcyjnych rozważań filozo- przez pojęcie piękna. Własności zaś ficznych; twórcą jego był filozof grecki rzeczy postrzeganych są zależne od na-Platon (IV w. przed Chr.). Później, tury praw wiecznych: jeśli np. w świe-głównie już w epoce nowożytnej między cie realnym są rzeczy piękne i istoty XVII a XIX wiekiem, przeszło ono — dobre, to dlatego, że świat jest ukształ-wraz z szeregiem pojęć pochodnych, jak towany wedle idej piękna i dobra; jeśli ideał, idealizm, idealista, ideowiec — rzeczy można mierzyć, obliczać, ściśle do myśli i mowy potocznej i stało się ich określać, badać matematycznie, to dla-składnikiem ważnym, bezmała niezastą- tego, że istnieją ideje miary, liczby,

pionym,

Idealizm platoński.

Platon wytworzył pojęcie ideiwzwiąz-

s z y m. I dziś nadal byt wieczny, nie-

równości i że ich wcieleniem są wymiary i stosunki jednostkowych rzeczy. Owym prawom wiecznym Platon dał ku ze swą filozofją, odbijającą od natu- nazwę idej, czyli (po grecku) „kształ-ralnego poglądu większości ludzi. Twier- tów“. W pierwotnem tern, ale dziś je-dził, że świat nie jest li tylko zespołem szcze żywem w filozofji znaczeniu idea materjalnych, zmysłom dostępnych to tyle, co byt wieczny, nie-przedmiotów ; osnowę świata stanowią zmienny, a — w stosunku do przed-prawa ogólne, a przedmioty jednostko- miotów jednostkowych — ogólny; we i materjalne są tylko praw tych za- z punktu widzenia umysłu poznającego stosowaniem i ucieleśnieniem. Prawa jest to byt czysto rozumowy, są pierwotne, a jednostki są wtórne, bo uchwytny tylko w formie pojęcia; dopiero wedle praw tych przez stwórcę w sformułowaniu ,zaś negatywnem, od-zbudowane. Prawa są wieczne, a jed- dzielającem ideje od rzeczy realnych, nostki materjalne są zniszczalne i prze- jest to byt niejednostkowy, nie-mijające. Tego, co prędzej czy później materjalny, niezmysłowy. Że istnieć przestanie, niepodobna za byt zaś to, co wieczne, jest doskonalsze od prawdziwy uważać, tak iż tylko wieczne tego, co przemijające, więc idea, ten prawa są prawdziwym bytem, rzeczy zaś najtrwalszy składnik świata, jest zara-materjalne są jedynie przemijającemi zem jego składnikiem najdoskonal-zjawiskami.

Nie zmysłami, lecz myślą, nie po- zmysłowy, doskonały bywa w filozofji strzeżeniem, lecz pojęciem ujmujemy nazywany „ideą“ lub dokładniej (ponie-owe wieczne prawa świata; piękne rze- waż zczasem termin ten otrzymał rów-czy np. możemy widzieć, ale wieczną nieżinne znaczenie)—„ideą platońską“.

Pogląd zaś, że ideje istnieją i stanowią osnowę świata, bywa nazywany ^„filozofją idealistyczną'“, krócej „idealizmem“ lub dokładniej „idealizmem platońskim“.

Między idealizmem a jego przeciwieństwem, realizmem, ważyły się od Platona dzieje filozoficznego poglądu na świat.

W starożytności Platon był dość odosobniony w swym idealizmie i nawet wielki jego uczeń Arystoteles twierdził, że ideje są tylko wymysłem filozofa, bo rzeczywistość składa się wyłącznie z konkretnych jednostek; mimo to przejął on coś z idealizmu: idej oddzielnie bytujących niema i być nie może, ale zato w każdej rzeczy realnej jest pewien składnik idealny, odpowiadający gatunkowemu pojęciu tej rzeczy i będący jej trwałą osnową i istotą. To stanowisko Arystotelesa było pośrednie między idealizmem a realizmem, rzec można, że było idealizmem umiarkowanym.

W średniowieczu szala przeważyła się na stronę idealizmu i nie mogło być inaczej w okresie usposobionym tak całkowicie religijnie. Idealizm średniowieczny miał też charakter teologiczny; zwolennicy jego przyznawali realistom, że świat ziemski składa się istotnie tylko z jednostkowych rzeczy, ale twierdzili, że świat Boski składa się z idej wiecznych i doskonałych. Ideje są to myśli Boże, pierwotwory, wedle których świat został stworzony. Poza nielicznymi wyjątkowymi myślicielami, wieki średnie myślały idealistycznie, przyczem najpierw przeważał skrajny idealizm platoński, dostosowany do pojęć chrześcijańskich przez św. Augustyna (IV—V w.), potem zaś — umiarkowany w duchu Arystotelesa, przystosowany znów przez św. Tomasza z Akwinu (XIII w.).

W czasach nowożytnych większość myślicieli wróciła do realizmu, jednakże poszczególni filozofowie, a nawet całe okresy, pozostały przy idealizmie. W postaci szczególnie oryginalnej i skrajnej wystąpił on zwłaszcza w pierwszej połowie XIX wieku w Niemczech. Idealizm niemiecki, zapoczątkowany przez F i c h t e g o, doszedł do największego rozkwitu i do olbrzymich wpływów w systemie Hegla. Zespoliwszy idealizm z ewolucjonizmem, rozumiał on świat jako zespół rozwijających się idej ; rozwój idej jest natury logicznej, a przeto ustrój i dzieje świata, zależne od natury, powiązania i rozwoju idej, nie mają w sobie nic przypadkowego, lecz we wszystkich swych częściach są rzeczą bezwzględnej konieczności i dają się całkowicie w ogólnych pojęciach ująć i rozumieć.

I dziś jeszcze idealizm ma obrońców czy to w platońskiej, czy w heglowskiej, czy w stu innych odmianach. Rzec można, że uczeni specjaliści i ludzie życia praktycznego naogół skłaniają się do realizmu, natomiast umysły o skłonnościach metafizj'cznych, dążące do ostatecznego pogłębienia i uogólnienia poglądu na świat, kończą zazwyczaj na takiej czy innej postaci idealizmu.

Idealizm subiektywny.

Większość myślicieli nowożytnych była istotnie daleka od idealizmu platońskiego. Nawet termin „idea“, który w metafizycznem platońskiem znaczeniu przestał im być potrzebny, zużytkowali w bardziej ostrożnem, psycholo-gicznem zastosowaniu. Mianowicie wielcy filozofowie XVII w., Descartes i Locke, a za nimi i inni, zaczęli używać wyrazu „idea“ w znaczeniu ogól-nem przedstawienia, czyli wszelakiej treści naszego umysłu. Łącznikiem „idei“ w starem i w nowem znaczeniu była jej — niematerjalność : przedstawienia są czemś psychicznem,

30

szukaj w łomie piątym!

éwiat ł Życie. — II.

„idea-

a więc niematerjalnem, jak ideje Platona. Różnica jest jednak wyraźna, idea bowiem w sensie „przedstawienia“ nie ma w sobie nic z wieczności, niezmienności, doskonałości, ogólności, bo-skości, jest jednostkową rzeczywistością, tyle tylko, że nie materjalną, lecz psychiczną.

Nowe znaczenie „idei“ weszło nie do wszystkich języków europejskich ; weszło np. do angielskiego i francuskiego, nie weszło do polszczyzny. Natomiast wyraz do idei podobny lizm“ — przyjął się w terminologji filozoficznej wszystkich języków. Oznacza on tu pogląd, że przedmioty zewnętrzne, jakie spostrzegamy i skłonni jesteśmy uważać za rzeczywistość poza nami istniejącą, faktycznie nie są różne od naszych przedstawień (idej), że utożsamiają się z ich treścią. Pogląd taki, wypowiedziany w postaci zdecydowanej i skrajnej po raz pierwszy przez angielskiego filozofa XVIII wieku Berkeleya, a później w różnych postaciach i odmianach głoszony przez myślicieli XIX i XX w., bywa nazywany idealizmem subjektywnym, w odróżnieniu od platońskiego, czyli objektywnego. Podobnie jak idealizm platoński był przez wieki przedmiotem sporu wśród metafizyków i dzielił ich na idealistów i realistów, tak znów idealizm subjektywny i przeciwstawiający mu się realizm był i jest nadal w ośrodku dyskusyj między teoretykami poznania.

Idealizm życiowy.

Idealizm subjektywny był wszakże zawsze tylko koncepcją zawodowych filozofów, gdy zaś „idea“ i „idealizm“ przeszły w ostatnich stuleciach do użytku potocznego, to raczej w znaczeniu zbliżonem do platońskiego. Myśl potoczna, a za nią potoczna mowa ma za przedmiot nietyle naturę bytu, ile sprawy praktyczne i ludzkie. Jednak i do tego znalazły oparcie w teorji platońskiej : dla niej bowiem ideje, zwłaszcza takie, jak dobro i piękno, były nie tylko osnową b y t u, ale także celem działania dla istot rozumnych. Wedle idealizmu platońskiego człowiek dążyć winien nie do takiego czy innego dobra realnego, a w szczególności nie do przyjemności życiowych, nie do korzyści doraźnych, nie do zbierania dóbr ma-terjalnych, lecz do osiągnięcia wiecznej, powszechnej, doskonałej idei dobra, powinien zaś traktować wszelkie dobra realne, nawet najszlachetniejsze, tylko jako szczeble zbliżające go do idei.

W tern też znaczeniu ustaliło się na-ogół pojęcie „idei“ w mowie potocznej : to koncepcja czegoś, czego niema w rzeczywistości, a co jest na tyle cenne, że warto pracować nad tern, by je uczynić rzeczy wistem. Dokładniej : to myśl ogólnej treści o jakimś stanie rzeczy lepszym od istniejącego, którego urzeczywistnienie dla pewnych ludzi jest dyrektywą ich życia. Oświecenie umysłów, braterstwo ludów i wolność ludów, zaprowadzenie pokoju na ziemi, uzyskanie sprawiedliwości dla upośledzonych, niepodległości dla ojczyzny, uszczęśliwienie i upiększenie życia ludzkiego — oto niektóre z najogólniejszych idej, jakie występowały w dziejach ludzkości.

Wraz z „ideą“ wszedł do mowy potocznej cały szereg wyrażeń podobnych. Ideowiec to człowiek, który podporządkowuje swe życie takiej czy innej idei, nie licząc się z osobistemi interesami i korzyściami. To rodzaj człowieka, jaki dobrze znamy z dziejów walki o niepodległość Polski i jaki w literaturze został utrwalony przez Żeromskiego w osobach Judyma, Raduskiego i tylu innych.

Ideał (wyraz ten został utworzony dopiero z końcem XVII w.) to ucieleśnienie idei; ma się do idei, jak jed-

Vergilius, Aeneis VI 851—853. (Tłum. ks. P. Karyłowskiego).

nostka do ogólnej koncepcji, jak przedmiot konkretny do abstrakcji ; rzadko bywa realny, częściej — tylko wyobrażony.

O idealizowaniu mówi się, gdy ktoś, zapatrzony w swą ideę i widzący ją dokładniej niż rzeczywistość, uważa rzeczywistość za bliższą idei, niż jest naprawdę. Krócej mówiąc: gdy ktoś rzeczywistość widzi lepszą, niż jest.

Idealista w mowie potocznej, jak większość wyrazów potocznych, waha się w swem znaczeniu. Bądź oznacza człowieka, który wierzy w ideje i jest przekonany, że można i należy życie podporządkować ideom: należy — bo są lepsze od rzeczywistości, a można — bo są od rzeczywistości silniejsze i prędzej czy później ją przetworzą. To znów oznacza człowieka skłonnego do idealizacji, zapatrzonego tylko w ideje, a ślepego na rzeczywistość. W pierwszym sensie idealista podobny jest do ideowca, w drugim — do marzyciela.

Analogicznie ma się rzecz z idealizmem w potocznem znaczeniu. Tak nazywa się stanowisko przypisujące wydatne znaczenie idei, ale bądź w tern znaczeniu, że należy zbliżać rzeczywistość do idei, bądź w tern, że jest ona zbliżona do idei. Odpowiednio do rozumienia wypada też ocena idealizmu: że idealizm w pierwszem znaczeniu, czyli postawa ludzi pracujących dla idei, był zawsze czynnikiem dobra i postępu, to nie ulega wątpliwości ; natomiast może to być sporne co do drugiego idealizmu, czyli postawy optymistów i marzycieli idealizujących rzeczywistość.

Ideje, tak jak rozumie je mowa zwykła, czyli cele wybiegające ponad rzeczywistość, nie są tak niezmienne i wieczne, jak ideje platońskie. Z chwilą, gdy zostały urzeczywistnione, przestają ex definitione być ideami. Niepodległość Polski, która była ideą pokoleń, przestała nią być, odkąd stała się rze-ezywistością. Wraz ze zmianą układów społecznych, warunków gospodarczych, poziomu moralnego epoki, dawne ideje zostają zastąpione przez nowe. Dla XIX w. wolność była ideą przewodnią, która, zdawało się, nigdy już żadnej innej nie ustąpi miejsca; tymczasem czasy powojenne są świadkiem jej zaniku i wyparcia przez inne, przedewszystkiem przez ideę ładu i organizacji, przeprowadzanej choćby przymusem i przemocą w każdej zbiorowości ludzkiej. Można wszakże przypuszczać, że przy zmienionych warunkach życia idea wolności znów wróci. Bywały ideje osobiste, głoszone przez jednostki, które wygasały też wraz z niemi. Ale także ideje, które porywały całe kraje i epoki, okazywały się w perspektywie pomyłką i mijały bezpowrotnie. A jednak mamy podstawy do wiary, że między ideami są trwałe i nieprzemijające; dzieje uczą, że są takie, które odkąd zostały uświadomione przez ludzkość, nie przestały być jej celem i bodźcem. Takiemi są przedewszystkiem chrześcijańskie ideje miłości i królestwa Bożego w sercach ludzkich.

Wł. Tatarkiewicz.

IMPER JALIZM.

Tu regere imperio populos, Romane, memento (hae tłbi erunt artes) pacis-que imponere morem parcere subiectis et debellare superbos. (Ty, władnąc nad ludami, pomnij, Rzymianinie !

To twe sztuki: Nieść pokój, jak twa wola samać

Nakaże, szczędzić kornych, a wyniosłych łamać I ).

Powyższe słowa poety charakteryzują w lapidarnej formie rolę dziejową Rzymian, która jest nie pierwszym wprawdzie, ale zato najdoskonalszym i w skutkach najdonioślejszym przykładem imperjalizmu w dziejach ludzkości. Pierwszy z zacytowanych wierszy wyraża istotę imper jalizmu, dwa na-

Termin rzymski imperium, od którego zostały urobione wyrazy „imperja-lizm¹“

stępne metodę postępowania stosowaną przez Rzymian (i przez wielu ich naśladowców) przy realizowaniu polityki imperialistycznej.

Imperjalizm jest zawsze polityką silnych.

„imperjalny“ i t. d., oznacza władztwo, t. j. prawo rozkazywania ludziom wolnym i w razie potrzeby wymuszania siłą posłuszeństwa. Prawo to przysługuje państwu i jego organom w stosunku do obywateli, których z tego powodu nazywano dawniej poddanymi. Jednakże mianem imperjalizmu nie oznaczamy wykonywania przez państwo władztwa nad własnym obywatelem. O imperjalizmie mówimy dopiero wówczas, gdy jakieś państwo usiłuje wbrew ich woli rozciągnąć swoje imperjum na inne zorganizowane państwowo społeczności. Stopień i jakość organizacji państwowej ofiar polityki imper jalistycznej jest zasadniczo bez znaczenia dla istoty imperjalizmu, gdyż może on przejawiać się zarówno w stosunku do społeczeństw o niskim poziomie kultury i słabo rozwiniętej państwowości, jak wobec ludów stojących na równym, a nawet daleko wyższym szczeblu cywilizacji niż państwo uprawiające imperjalizm. Starożytni Rzymianie dostarczają przykładu na obie te ewentualności. Imperium Romanum objęło z jednej strony ludy o kulturze mniej lub więcej prymitywnej, jak Celtowie, Iberowie, Germanowie, z drugiej zaś Wschód hellenistyczny, reprezentujący najwyższą cywilizację świata starożytnego. Tak samo nowożytny imperjalizm kolonjalny państw europejskich objął zarówno kraje starej kultury, jak Meksyk, Peru czy Ind je, jak t. zw. dzikich Ameryki, Afryki, Australji i Oceanji. Naodwrót mamy przykłady wielkich imperjów stworzonych przez najbardziej niewątpliwych barbarzyńców, jak Hunnowie i Mongołowie. Imperjalizm jest zawsze polityką silnych, ale niekoniecznie wyższych moralnie i kulturalnie.

Imperjalizm a aneksjonizm.

Końcowym etapem imperjalizmu jest zupełne unicestwienie państwowości społeczeństwa podlegającego i wcielonego (czyli aneksja) do państwa impe-rjalistycznego. Jest to proces powtarzający się stale od najdawniejszych czasów. Najstarsi wielcy zdobywcy — babilońscy, egipscy, hetyccy — zadowalali się uznaniem swego zwierzchnictwa przez władców krajów podbitych oraz płaceniem przez nich haraczu. Jednakże państwa podległe prawie nigdy nie chciały pogodzić się ze swym losem i próbowały przy sprzyjających okolicznościach odzyskać niepodległość. Stąd dzieje wielkich imperjów starożytnego Wschodu są wypełnione usta-wicznemi powstaniami ludów podbitych. Powstania te często powodowały upadek imperjów dotychczasowych. W wypadku ostatecznego zwycięstwa potęgi imper jalistycznej odrębność państw buntowniczych była zniesiona i zastąpiona przez zarząd bezpośredni państwa zwycięskiego. Po raz pierwszy na wielką skalę formę aneksjonistycz-ną imperjalizmu uprawiali Asyryjczy-cy, poczynając od VIII wieku przed Chr., a przykład ich był naśladowany przez późniejsze imperja wschodnie — nowobabilońskie, medyjskie, perskie.

Jakkolwiek aneksjonizm towarzyszy najczęściej imperjalizmowi, zwłaszcza w jego fazie końcowej, to jednak nie należy utożsamiać dwu tych pojęć. Różnica pomiędzy niemi występuje zupełnie wyraźnie w wypadkach, w których aneksja prowadzi do zupełnej asymilacji ludności obszarów anektowanych z ludnością państwa anektuj ące-go pod względem politycznym, a często także narodowym. Aneksja prowadzi tu do rezultatu zasadniczo przeciwnego imperjalizmowi, albowiem do zupełnego zatarcia przedziału pomiędzy społecznością panującą a społecznościami podbitemi.

Imperjalizm rzymski.

Klasycznego przykładu na, to zjawisko dostarcza państwo rzymskie, a jest on tern bardziej pouczający, że Rzym od samego początku praktykował równocześnie aneksjonizm i imperjalizm. Legendowy Horatius zabija trzech swych kuzynów, Curiatiusów z Alba Longa. Ut Romanus Albano imper et (ażeby Rzymianin panował nad Albań-czykiem). W następstwie tego zwycięstwa Alba Longa podporządkowała się Rzymowi, zachowując narazie swą odrębność państwową. Wkrótce potem jednak, według legendy, z powodu próby zdrady na wojnie Alba została zburzona, jej terytorjum wcielone do państwa rzymskiego, mieszkańcy zaś obdarowani obywatelstwem rzymskiem; cały szereg najbardziej w dziejach Rzymu wsławionych rodów, przedewszystkiem gens Julia (ród Julijski), wywodził się z Alby. W dalszym ciągu swych dziejów Rzym powiększał stale swój obszar państwowy przez wcielanie doń w całości lub części ziem zdobytych, z drugiej zaś strony organizował system imperjalistycz-ny, oparty na zasadzie „nierównego przymierza“ (foedus iniquum), najpierw na terenie Italji, następnie na terenie całego świata śródziemnomorskiego. W Italji imperjalizm rzymski został zlikwidowany na rzecz aneksjonizmu wskutek wojny ze sprzymierzeńcami (bellum sociale) oraz nadania prawa obywatelstwa rzymskiego wszystkim Ita-likom, a proces ten powtórzył się w odniesieniu do prowincyj w trzysta lat później, kiedy Karakalla w słynnej con-stitutio Antoniniana nadał obywatelstwo rzymskie wszystkim ludziom wolnym w obrębie Imperii Romani.

Imperjalizm nowożytny.

Całkiem odmienny obraz pod tym względem przedstawia ewolucja wielkich imperjów kolonjalnych doby nowożytnej. Wszystkie one, poczynając od hiszpańskiego, a kończąc na brytyjskiem, rozpoczęły od aneksjonizmu, odpowiadającego rzymskiemu, ale praktykowanemu nie w Italji, lecz wobec t. zw. pro-wincyj. Jak te ostatnie za republiki stanowiły praedia populi Romani (łupy narodu rzymskiego), służące do wzbogacenia społeczeństwa panującego, taką samą rolę odgrywały olbrzymie obszary, zdobyte w XVI wieku przez konkwistadorów hiszpańskich i portugalskich w Ameryce, Afryce i Azji lub w XVIII wieku przez angielską kompanję wschod-nio-indyjską w Indjach. Atoli podczas gdy rozwój w Imperium szedł w kierunku dośrodkowym na drodze wyrównania różnic pomiędzy zwycięzcami i zwyciężonymi i wytworzenia przez to prawdziwej jedności politycznej i kulturalnej, to w imperjach kolonjalnych nowożytnych prądy odśrodkowe wzięły stanowczo górę, przyczem — rzecz bardzo znamienna — najsilniej zaznaczyły się dotąd wśród ludności pochodzenia europejskiego.

Imperjalizm brytyjski.

Niezdolność zupełna przezwyciężenia tendencyj separatystycznych to rys charakterystyczny imperjalizmu nowożytnego, dyskwalifikujący go z punktu widzenia imperjalistycznego wobec imperjalizmu rzymskiego. Pierwszem walnem zwycięstwem separatyzmu kolonjalnego było oderwanie się Stanów Zjednoczonych od imperjum brytyjskiego w roku 1776 (-» Ameryka Póln., Stany Zjednoczone), poczem nastąpiło w pierwszej ćwierci XIX w. usamodzielnienie się ko-lonij hiszpańskich i portugalskich w Ameryce (-» Ameryka Południowa, Bolivar). Z secesji Stanów Zjednoczonych imperjalizm brytyjski wysnuł wskazanie, że nie należy siłą zwalczać separatyzmu kolonij zamieszkanych przez ludność białą, lecz że należy ostrze jego stępić przez coraz to dalej idące ustępstwa. Rezultat jednak był taki, że na mocy t. z w. statutu Westminsterskie-go z r. 1932 dominja brytyjskie, będące dotąd z punktu widzenia prawnego tylko samorządnemi prowincjami Zjednoczonego Królestwa, stały się teraz całkiem niezależnemi i suwerennemi państwami, złączonemi z W. Brytanją jedynie przez osobę monarchy; zresztą Anglja uznała całkiem formalnie prawo każdego dominion do jednostronnego zerwania tej unji personalnej. Narazie dominja — z wyjątkiem Irlandji — nie zamierzają czynić użytku z prawa secesji, gdyż przynależność do imperjum brytyjskiego w niczem ich nie krępuje, a natomiast zapewnia ogromne korzyści polityczne i gospodarcze. Ten stan rzeczy atoli bynajmniej nie musi być trwały. W razie jakiejkolwiek poważniejszej kolizji interesów któregoś z dominjów z interesami kraju macierzystego, czy to w dziedzinie polityki zewnętrznej, czy gospodarczej, zerwanie łączności impe-rjalnej może nastąpić bardzo łatwo. Jesteśmy tu świadkami faktu dotąd bezprzykładnego w dziejach, mianowicie dobrowolnego samolikwidowania się największego (przynajmniej pod względem rozległości zasięgu terytorjalnego) imper jalizmu, jaki zna historja.

Coprawda, gdy chodzi o udział siły w zbudowaniu i utrzymaniu imperjum brytyjskiego, to był on daleko mniejszy, a udział kunsztu politycznego daleko większy niż w jakiemkolwiek innem imperjum doby dawniejszej lub dzisiejszej. Ten rys niezmiernie charakterystyczny imper jalizmu brytyjskiego tłumaczy się poczęści okolicznością, że był on — w przeciwieństwie do imper jalizmu hiszpańskiego, francuskiego, rosyjskiego i niemieckiego — wyłącznie kolo-njalny. Do podboju i utrzymania w posłuszeństwie ludów prymitywnych lub przynajmniej zacofanych na punkcie techniki wojennej wystarcza oczywiście daleko mniejszy wysiłek militarny, niż do złamania państw stojących na tym samym szczeblu kultury i organizacji wojskowej. Ale także ustrój państwowy Anglji oraz umysłowość angielska czyniła Albion skłonnym do operowania raczej sztuką niż siłą, raczej złotem niż żelazem. Metody te na dłuższą metę nie wystarczyłyby do zdobycia i utrzymania imperjum obejmującego czwartą część ludzkości, gdyby nie wyjątkowo dotąd pomyślny dla Anglji zbieg okoliczności, wyzyskany naogół niezmiernie zręcznie przez politykę brytyjską, która umiała przeszkodzić powstaniu jakiejkolwiek przemożnej potęgi na kontynencie europejskim. Anglicy są dumni — i słusznie — że mądrość stanu dała im większe triumfy niż brutalna siła. Jednakże z punktu widzenia imperjalizmu taki stan rzeczy mieści w sobie poważne niebezpieczeństwa. Imperjum brytyjskie, którego wielkość nie odpowiada istotnej sile, jest wystawione na nieuchronną katastrofę w razie niekorzystnej konjunktury międzynarodowej albo wewnętrzno - imperjalnej, połączonej z niedość umiejętnem kierownictwem w Londynie. Gdyby dziś w Indj ach na czele ruchu niepodległościowego stanął człowiek typu nie Gandhiego, lecz Piłsudskiego, panowanie angielskie nad tym krajem, liczącym 70°/₀ ludności całego imperjum brytyjskiego, runęłoby jak domek z kart.

Miarą imperializmu jest stopień przewagi sił rzeczywistych.

Ideałem imperjalizmu jest potęga nie mająca sobie równej w ś wiecie dla siebie dostępnym. W dotychczasowych dziejach świata takie imperium mundi (imperjum światowe) było tylko dwukrotnie zrealizowane, raz w imper jum Aleksandra Wielkiego (—> Aleksander Wielki), drugi raz prze?, republikę rzymską w okresie 168—54 przed Chr. Od końca trzeciej wojny macedońskiej do pierwszej wojny z Partami słowo Rzymu było prawem na każdym obszarze tego, co wówczas było światem, wszelkie zaś próby przeciwstawiania się woli mocarzy nad Tybrem kończyły się zagładą opornych. Ten stan rzeczy skończył się z chwilą, kiedy Partowie stawili Rzymowi opór nieprzezwyciężony. Dlatego dzień bitwy pod Corrhae w r. 53 oznacza koniec rzymskiego panowania nad światem, chociaż stan posiadania Rzymian później jeszcze się znacznie powiększył. Przykład powyższy okazuje, że miarą imperjalizmu jest stopień przewagi sił rzeczywistych, politycznych, zwłaszcza militarnych, państwa imperja-listycznego nad innemi państwami, nie zaś absolutna ani bezwzględna wielkość terytorjum państwowego czy liczba mieszkańców. Chiny dzisiejsze liczbą ludności dorównują niemal imper jum brytyjskiemu, mimo to są przedmiotem obcego imperjalizmu.

źródła imperjalizmu.

Jeżeli chodzi o źródła imperjalizmu, to są one przedewszystkiem natury psychologicznej. Najgłębsze z nich to „wola do potęgi“, znamionująca zarówno jednostki, jak społeczeństwa silne. Towarzyszy jej stale przeświadczenie o wyższości własnej, dającej prawo moralne do panowania nad innymi. Często z 1em poczuciem wyższości łączy się wiara w specjalne posłannictwo, które ma być spełnione drogą podboju. Powyższe trzy pierwiastki imperjalizmu występują już w imperjach starożytnegoWschodu, a następnie powtarzają się w różnych formach aż do czasów dzisiejszych. Dawniej w uzasadnieniu imperjalizmu główną rolę grał czynnik religijny. Już król Darjusz panowanie swe nad światem traktuje jako dar boga najwyższego. W imię chrześcijaństwa Karol Wielki i jego dziedzice pretendowali do imperium mundi. Pod znakiem Proroka Arabowie stworzyli imper jum sięgające od Pirenejów aż po Azję centralną. Postępujące od czasów rewolucji francuskiej zeświecczenie kultury i państwowości pociągnęło za sobą zmianę usprawiedliwienia imperjalizmu, który misję swą widział w szerzeniu już nie religji, lecz „cywilizacji“ wśród ludów zacofanych. W porównaniu z psychologicznemi czynniki gospodarcze i społeczne odegrały w imperjalizmie naogół daleko mniejszą rolę. Większe znaczenie miały tylko dla imperjalizmu Kartagińskiego w starożytności oraz holenderskiego i angielskiego w czasach nowożytnych.

Dużo mówiono i pisano o stosunku imperjalizmu do nacjonalizmu, który dobro narodu czyni naczelnem wskazaniem życia publicznego. Niekiedy usiłowano skonstruować przeciwieństwo zasadnicze pomiędzy niemi. Pogląd ten jest całkiem błędny, gdyż w rzeczywistości imperjalizm najczęściej rozwija się na podłożu nacjonalizmu narodów silnych. Tak było z wielkiemi imperja-mi starożytnego Wschodu oraz z impe-rjum europejskiem doby nowożytnej. Wyjątkiem od tej reguły jest w starożytności imperjum rzymskie — Rzymianie bowiem nigdy nie byli narodem, lecz społeczeństwem wyłącznie państwo-wem — a w czasach nowszych imperjum brytyjskie, które było tworem nie narodu angielskiego, lecz państwa Wielkiej Brytanji, obejmującego szereg narodów (angielski, walijski, szkocki). Nacjonalizm narodów słabszych oczywiście przeciwstawia się godzącym w nie zakusom imperialistycznym narodów silniejszych — stąd pozór przeciwieństwa pomiędzy nacjonalizmem a imperjali-zmem.

Znaczenie dziejowe imperializmu.

Znaczenie dziejowe imperjalizmu jest olbrzymie. Można powiedzieć bez przesady, że dzieje zewnętrzne ludzkości od zarania doby historycznej aż do chwili dzisiejszej są w głównym zrębie dziejami różnych imperjalizmów oraz stworzonych przez nie imperjów. Ale doniosłości imperjalizmu nie wyczerpuje się w sferze historji politycznej. Ekspansji imperjalistycznej towarzyszyła bardzo często, choć niezawsze, ekspansja kulturalna. Gdyby nie imperjum Aleksandra Wielkiego, kultura grecka pozostałaby kulturą ściśle narodową, bez możności silniejszego promieniowania na-zewnątrz, dzięki zaś podbojowi macedońskiemu stała się kulturą światową, która po przejęciu jej przez Rzymian stała się podstawą całej późniejszej cywilizacji europejskiej. Z drugiej jednak strony właśnie imper jalizm rzymski stłumił dalszy rozwój kultury hellenistycznej, a przez to przyczynił się w walnej mierze najpierw do zastoju, następnie zaś do dekadencji cywilizacji starożytnej, jeszcze przed wielkiemi najazdami barbarzyńców w V wieku po Chr., przed któremi nie zdołał obronić świata cywilizowanego. Triumfujący imperjalizm ludów barbarzyńskich w rodzaju Hun-nów lub Mongołów pociągał za sobą zawsze katastrofalne skutki dla kultury.

T. Wałek Czarnecki.

IMPRESJONIZM. (Tabl. 113-119). Nazwą impresjonizmu (od franc, słowa l’impression — wrażenie) określamy kierunek, który z niezwykłą siłą wystąpił w malarstwie francuskiem u schyłku XIX wieku i rychło rozpowszechnił się w całej Europie, powodując prawrdziwą rewolucję dotychczasowych pojęć. Już sama nazwa, która zresztą — jak to często bywa — została nadana przez przypadek, streszcza dość dobrze istotę tego kierunku: wrażenie. Artysta, jak najczulszy instrument, wychwytuje swym wzrokiem najdrobniejsze drgnienia i zmiany kolorystyczno-świetlne, bezustannie zachodzące w naturze ; przy pomocy szybkiej techniki malowania plamami stara się utrwalić momentalne, jednorazowe zjawisko, które w naturze już nigdy się nie powtórzy w tern samem zestawieniu barw i z taką samą siłą światła.

Impresjonizm na tle epoki.

Tak rozumiany impresjonizm był już najdalej posuniętą konsekwencją w rozwoju sztuki naturalistycznej (-* Naturalizm), wyrażał jakby całkowite zespolenie się człowieka z naturą w jedność. Korzystając z doświadczeń malarstwa japońskiego oraz rozprowadzając założenia, które tkwiły już w malarstwie europejskiem epok dawniejszych (Ty-cjan, Tintoretto, Velâzquez, malarstwo holenderskie XVII wieku, pejzażyści angielscy wieku XVIII) — impresjonizm w szerokiej mierze wyzyskał również zdobycze wiedzy przyrodniczej w zakresie nauki o kolorach oraz doświadczenia znakomitych fizyków i chemików XIX wieku, jak Chevreula, Helmholtza, Lipmanna lub Ch. Henry'ego.

Impresjonizm był nieodrodnem dzieckiem swego wieku, tej epoki schyłkowej w przededniu wielkiej wojny, która dziś coraz wyraźniej jawi nam się jako data graniczna dwóch kultur. Impresjonizm był przejawem ducha odtwórczego: wyrastając w atmosferze skrajnego

subiektywizmu, głosząc pełną swobodę — by nie rzec: dowolność malarskiego widzenia, nakazywał całkowite poddanie się chwilowym wrażeniom, odbieranym w naturze, w dziele sztuki zaniedbywał kompozycję, rysunek i bryłę, t. zn. właśnie te czynniki, które są wyrazem silnej woli i dyscypliny duchowej. Impresjonizm, głoszący względność i dowolność malarskiego widzenia, był odpowiednikiem prądów nurtujących społeczeństwo europejskie u schyłku XIX wieku z jego do skrajności posuniętym ideałem swobody jednostkowej oraz nawskroś egoistycznemi formami gospodarczemi. Typ impresjonisty-wra-żeniowca charakteryzuje całą ówczesną schyłkową kulturę, i to nietylko w malarstwie lub rzeźbie, ale równie dobrze np. w literaturze, czy też w innych dziedzinach życia duchowego.

Wodzem impresjonistów i prawdziwym twórcą tego kierunku był znakomity malarz francuski Edward Manet (1832—1883); za nim poszła cała plejada wybitnych artystów, jak M o-net, Lisie y, Renoir, Laurat, S i g n a c i wielu innych. Dziś impresjonizm jest już kierunkiem przebrzmiałym i przezwyciężonym; reakcja przeciw niemu w imię zaniedbywanych walorów kompozycyjnych pojawiła się bardzo wcześnie już w dziełach takich artystów, jak Cézanne, którzy w przeważnym odłamie swej twórczości całkowicie jeszcze należeli do impresjonizmu. W dalszych latach XX wieku występują nowe kierunki, impresjonizmowi wyraźnie wrogie i przeciwstawne (—> Ekspres jonizm). Mimo to jednak spełnił on doniosłą rolę historyczną: sztuce europejskiej pozostawił szereg dzieł znakomitych, a jednocześnie odsłonił malarstwu całe mnóstwo nowych środków technicznych i nieznane przedtem bogactwo możliwości kolorystyczno-świetl-nych zestawień. Rzecz oczywista*, że im

presjonizm, głoszący nowy sposób wczu-wania się artysty w naturę, zaważył prze-dewszystkiem na rozwoju wszechświatowego malarstwa krajobrazowego, ale i w dziedzinie portretu widać jego niemniej silne wrpływy. Również i w rzeźbie święcił impresjonizm znaczne triumfy, zacierając w niej kontury, wprowadzając ruch, płynność i malarski światłocień; głównym przedstawicielem tego kierunku w rzeźbie był August R o d i n.

Tematy obrazów impresjonistycznych.

Tematami obrazów impresjonistycznych bywają wyłącznie przedmioty i zjawiska rzeczywiście widziane; wr tych ramach niema miejsca na malarstwo historyczne, na mitologję lub alegorję. Najczęściej jest to jakiś drobny, sam w sobie nic nic znaczący, niemal przypadkowo wybrany wycinek życia codziennego, jakaś martwa natura lub bezpretensjonalny widoczek, będący jedynie pretekstem dla przedstawienia światła i barwy, których wspaniała i tajemnicza gra jest właściwie wyłącznym tematem zainteresowań malarza-impresjoni-sty. Niekiedy też sięgać on będzie po motywy z życia i doli ludu roboczego, ale i tutaj poszukuje przedewszystkiem czysto artystycznych efektów, rzadko tylko włączając jakąś nutę żywszego współczucia lub społecznego apostolstwa.

Impresjonistyczna technika malarska.

W obrazie impresjonistycznym chodzi zatem nie o to, co, ale o to, jak się przedstawia. Impresjoniści widzą w naturze jedynie światło i kolory; ich zdaniem żaden przedmiot w naturze nie posiada ustalonej barwy lokalnej : jego kolor bezustannie się zmienia w zależności od oświetlenia, które znów ulega zmianom stosownie do pory dnia, warunków atmosferycznych i t. d. Tak więc np. kłos zboża, który z zasady wydaje nam

się żółty, może zależnie od okoliczności przybierać tony niebieskawe, zielone lub różowe. Sztuka dąży do tego, by utrwalić chwilowe wrażenie, odebrane przy momentalnym oglądzie danego przedmiotu w danych warunkach. Ponieważ zaś taka pierwsza momentalna wizja jawi się oku naszemu w formie wielkich, barwnych plam, nie pozwalając na dokładniejsze zróżnicowanie konturów i brył, przeto operowanie śmiałemi, zde-cydowanemi plamami barwnemi stało się podstawową zasadą impresjonizmu: unika on starannego, drobiazgowego mo-delunku i cieniowania.

Chcąc uzyskać w swych obrazach jak najsilniejszy blask i wibrację kolorytu, impresjoniści posługiwali się nową i nader pomysłową techniką t. zw. d y w i-z jon izmu. Na czem ona polega? Oto starają się oni malować wyłącznie przy pomocy czystych, niezałamywanych, zasadniczych barw widma słonecznego. Tam, gdzie konieczne jest uzyskanie jakiegoś tonu pośredniego ze zmieszania dwóch różnych farb, nie malują nigdy tak, jak malarze dawnych epok, zapo-mocą farby uzyskanej przez zmieszanie dwóch innych już na palecie, ale kładą wprost na płótnie dwie różne plamki barw składowych w tonach czystych, które dopiero w oku widza, przy odstąpieniu na pewną odległość, zlewają się w jedność. Ten środek malarski, ściśle oparty zresztą na badaniach i doświadczeniach fizycznych, zczasem zostaje przez impresjonistów doprowadzony do skrajności : przedstawiciele pewnego ich odłamu pokrywają swTe płótna całem mrowiem drobniutkich różnobarwnych plamek, które błyszczą i wibrują, w oku widza układając się w harmonijne, jednolitym tonem przesycone zespoły.

Impresjonizm polski.

Do Polski impresjonizm przenikał różnemi drogami: częściowo drogą po

średnią przez Monachjum, o wiele mocniej zaś bezpośrednio z Paryża. Mimo szeregu triumfów, mimo entuzjastycznej kampanji, jaką w obronie nowego prądu stoczył Stanisław Witkiewicz w imię ideałów czystego, niezależnego artyzmu — nie można powiedzieć, aby impresjonizm w sposób wyłączny opanował polskie malarstwo. Obcy pozostał technicznym subtelnościom. tego kierunku największy malarz polskiego krajobrazu i ludu, Józef Chełmoński. A jego znakomity rówieśnik, Aleksander Gierymski, choć w swTem namiętnem wypracowywaniu niezwykłych efektów kolo-rystyczno - świetlnych samorodnie docierał nieraz do wyników pokrewnych impresjonizmowi, zawsze jednak utrzymywał zwartą, naturalistyczną budowę całości obrazu. Impresjonizm w jego czystej francuskiej redakcji ze wszelkie-mi efektami techniki dywizjonistycznej wprowadzają do nas około 1890 r. dwaj wybitni artyści : przedwcześnie zmarły Władysław Podkowiński i Józef Pankiewicz, który jednak w dalszym rozwoju odszedł nieco od swych pierwotnych założeń, o wiele silniej podkreślając wartości kompozycyjne. Skrajnie rozumiany impresjonizm w Polsce się nie przyjął. Nasi impresjoniści, w szerokiej mierze korzystając ze zdobyczy technicznych nowego prądu, zachowują jednak odmienny, na-wskroś uczuciowy stosunek do tematu. Motyw z życia ludu czy widok polskiej przyrody nigdy nie służy naszemu artyście tylko za pretekst do rozwinięcia jakiejś zupełnie oderwanej gry świateł i barw : jest on zawsze przedmiotem miłosnej i pełnej zrozumienia interpretacji. Tak odczuwać należy znakomite, od jednego, śmiałego rzutu powstające widoki Jana Stanisławskiego, bądź też długi korowód prac Leona W y c Żółkowskiego, którego skala

go.

Stefanja Zahorska :

i bogactwo możliwości technicznych są wręcz niezrównane, bądź wreszcie mistrzowskie akwarele Juljana Fałat a lub brawurowo malowane portrety Konrada Krzyżanowskie

Podobnie jak we Francji, tak i w Polsce reakcja przeciw impresjonizmowi rozpoczęła się wcześnie. Już w podkrakowskich pastelach Stanisława Wyspiańskiego przy silnem uwydatnieniu dekoracyjnej linji widać tęsknotę za nowym wyrazem stylu, a nawet w niektórych jego pracach, jak np. „Chochoły“, mamy już do czynienia wprost z ekspresjo-nistycznem przekształcaniem natury. Po tej linji dokonywała się dalsza ewolucja pojęć artystycznych, coraz bardziej oddalających się od naturalizmu w kierunku silnie zrytmizowanej, dekoracyjnej formy. Mimo to jednak bogactwo czysto malarskich zdobyczy impresjonizmu z jego kultem światła i koloru jeszcze i dziś, i w przyszłości spełnić może doniosłą, ożywczą rolę.

J. Starzyński.

Por. Stanisław Witkiewicz : Sztuka i krytyka u nas, Lwów 1899. — Wacław Husarski : Malarstwo nowoczesne. — Mieczysław Treter : Rozwój sztuki polskiej 1863—1930, wyd. „Polska, jej dzieje i kultura“.

Dzieje malarstwa polskiego, wyd. „Wiedza o Polsce“.

INDETERMINIZM. Mało kto nie zadawał sobie zapewne dręczącego pytania, czy wola ludzka jest wolna, czy też wszystko, co czynimy — czynić musimy, bo działanie nasze jest już zgóry wyznaczone przez pewne fakty wcześniejsze (jak motywy działania, skłonności wrodzone, warunki zewnętrzne i t. p.).

Kto raz sobie takie pytanie postawił, nie opędzi się też zapewne i dalszym myślom, bardziej jeszcze może niepokojącym. Jeśli tak jest, jeśli istotnie wszelkie nasze czyny są całkowicie wyznaczone przez pewne zdarzenia uprzednie — jakże wtedy z odpowiedzialnością, zasługą, winą, nagrodą i karą? Czy odpowiedzialny jest za swoje czyny ten, kto zrobił tak dlatego, że tak zrobić musiał? Czy sprawiedliwą jest rzeczą karać jednych, a nagradzać innych, skoro w obu przypadkach czyny, o które chodzi, są koniecznym wynikiem przyczyn minionych, niezależnych od woli sprawcy? Z drugiej jednak strony nasunąć się też może wątpliwość, czy wiara w racjonalność i skuteczność nagród i kar jako środków wychowawczych nie opiera się właśnie na przekonaniu, że zmiepią one w kierunku pożądanym dalsze zachowanie się danej jednostki, a więc że wraz z inne-mi warunkami wyznaczą je przyczynowo.

Te i tym podobne refleksje — dotyczące, jak widać, spraw niezmiernie doniosłych dla człowieka myślącego — cisną się do głowy każdemu, kto choć raz próbował zastanowić się nad zagadnieniem indeterminizmu. Nic więc dziwnego, że zagadnienie to stało się przedmiotem zaciekłych sporów, których historja sięga czasów starożytnych i ciągnie się nieprzerwaną linją aż do dni dzisiejszych, kiedy spór między de-terminizmem a indeterminizmem wybucha ze wzmożoną siłą. — Ale cóż to jest determinizm i indeterminizm (od łac. determinare — wyznaczyć) ?

W znaczeniu zwykłem indeterministą nazywa się ten, kto wierzy w wolność ludzkiej woli, a więc kto uznaje, że pewne przynajmniej z pośród naszych de-cyzyj nie są zgóry wyznaczone przez żadne przyczyny. Odpowiednio za de-terministę uchodzi ten, kto przyjmuje, że w sferze doznań ludzkich wszystko jest całkowicie zdeterminowane, że panuje tu zatem konieczność, ' będąca przeciwieństwem wolności.

Indeterminizm na terenie humanistyki.

Często można się spotkać z poglądem, że prawa przyrody obowiązują co najwyżej w zakresie zjawisk będących przedmiotem badań nauk przyrodniczych, nie stosują się natomiast do zdarzeń, których badaniem zajmują się nauki humanistyczne. Pogląd ten uzasadnia się zwykle tern, że podczas gdy nauki przyrodnicze mają do czynienia ze zjawiskami powtarzaj ącemi się wielokrotnie w różnych okresach czasu i w różnych częściach przestrzeni (jak swobodne spadanie ciał w próżni, rozszerzanie się pod wpływem ciepła gazów o stałem ciśnieniu i t. d., i t. d.) — nauki humanistyczne zajmują się faktami indywidualnemi, które zachodzą raz tylko i nie powtarzają się już potem nigdy (jak np. czyjeś osobliwe przeżycie, którego ani dany człowiek, ani nikt poza tern nigdy już więcej nie doznał). Ze względu na ten właśnie charakter indywidualny fakty takie nie mogą podpadać — wedle rozważa- jące się zauważyć w świecie organicznego poglądu — pod prawa przyro- nym, a polegające na tern, że liczne dzone, ponieważ prawa te są z natury urządzenia i zachowania się istot ży-

Sprawa wolności woli jest istotnie nerwem sporu między determinizmem a indeterminizmem. Jednakże w literaturze fachowej spór ten rozwija się na-ogół na znacznie szerszym terenie. De-terminista twierdzi mianowicie, że wszystko, cokolwiek dzieje się w przyrodzie, jest wyznaczone przez pewne zdarzenia wcześniejsze na mocy praw przyrodzonych; indeterminista zaś u-trzymuje, że są zdarzenia, które nie podporządkowują się wcale prawom przyrody i nie są zdeterminowane przez żadne zdarzenia minione. Zostańmy przy tern szerszeni rozumieniu indeter-minizmu (analogicznie determinizmu) i spróbujmy zdać sobie sprawę z ważniejszych argumentów, przytaczanych przez zwolenników tego poglądu.

swej prawami ogólnemi, stwierdzającemi to tylko, co się powtarza w wielu przypadkach poszczególnych (jak np. prawo swobodnego spadania : v — gt, które stwierdza zależność prędkości v od czasu t, wspólną wszystkim przypadkom swobodnego spadania ciał). Samo pojęcie prawidłowości w obrębie zdarzeń indywidualnych jest na gruncie tego poglądu czemś logicznie niedorzecznem, zawiera-jącem poprostu sprzeczność wewnętrzną.

Cóż na to determiniści ? Kwestjonują oni ostatni krok w przytoczonym wywodzie, twierdząc, że powtarzanie się zdarzeń nie jest wcale koniecznym warunkiem podlegania tych zdarzeń prawom przyrodzonym. Nikt przecież nie wątpi — powiadają — że pyłek kurzu np., który, spadając, przebiegł szereg stadjów najbardziej fantastycznych i jedynych w swoim rodzaju, w każ-dem z tych stadjów zachowywał się ściśle wedle praw przyrody — choćby nie było nawet żadnego prawa, opisującego takie właśnie stadja spadania. Wystarczy, że są prawa, z których wynika, że przy takim układzie sił, jaki oddziaływał na ów pyłek kurzu, pyłek ten zachowuje się tak a tak. Analogicznie przedstawia się sprawa, zdaniem deterministów, w odniesieniu do świata humanistycznego : każdy fakt indywidualny jest wyznaczony przez pewną kombinację zdarzeń wcześniejszych, ponieważ istnieją prawa, z których wynika, że po tej kombinacji zdarzeń wcześniejszych musiał nastąpić dany fakt indywidualny.

Indeterminizm na terenie biologji.

Z innej jeszcze dziedziny badań czerpią swoje argumenty wyznawcy indeterminizmu. Powołują się mianowicie na pewne przypadki celowości, da-wy cli okazują się dla nich pożyteczne dopiero w późniejszych stadjach rozwoju jednostki lub całego gatunku, Ciekawe są chociażby przykłady z życia błonkówek, tych zwłaszcza, które — jak osmyk — same żywią się miodem, a mimo to pod wpływem instynktu polują niezmordowanie na pewne gatunki owadów, przygotowując je na pokarm dla swego przyszłego potomstwa (poczwarki osmyków są owado-żerne), którego nigdy w życiu nawet nie widzą. Niemniej ciekawych przykładów dostarczają zjawiska regeneracji (-» Regeneracja), polegające na tern, że organizm pozbawiony pewnych narządów wytwarza na ich miejsce narządy zastępcze. Wiadomo np., że u jaszczurki, której obcięto ogon, wyrasta wkrótce w miejscu rany nowy ogon, że u traszki odradzają się łatwo ogon, łapa, soczewka oka i niektóre inne części ciała, że każda z wyciętych części zarodka jeżowca przekształca się wkońcu w normalną larwę jeżowca, i t. d. We wszystkich tych przypadkach organizm zachowuje się tak, iż nawet przy zakłóceniu normalnego toku zachodzących w nim procesów efekt końcowy tych procesów jest taki sam, jak w warunkach normalnych.

Otóż te i tym podobne przykłady świadczą, zdaniem indeterministów, o tern, że pewne zmiany w organizmach zależą od pewnych zdarzeń przyszłych, są bowiem takie a nie inne dlatego, że taki właśnie przebieg tych zmian doprowadza do takiego a takiego stanu późniejszego (np. do powstania normalnego okazu danego gatunku). Stąd wywodzi się dalej, że skoro zmiany te zależą od pewnych zdarzeń przyszłych, nie są one wyznaczone przez żaden zespół zdarzeń wcześniejszych, tern samem zaś sprzeciwiają się wyraźnie zasadzie determinizmu.

Warto wszakże zaznaczyć, że deter-miniści nie uważają tych konkluzyj za dostatecznie uzasadnione. Zgadzają się wprawdzie z tem, że np. proces, który zachodzi w oku traszki, pozba-wionem soczewki, i który doprowadza w stadjum końcowem do powstania nowej soczewki, w pewnym sensie od tego stadjum zależy (np. w tym sen: sie, że ilekroć w oku traszki powstaje nowa soczewka, tylekroć zachodzi w niem uprzednio taki właśnie proces), twierdzą jednak (i nie bez słuszności, dodajmy), iż nie przeszkadza to wcale temu, aby w każdem ze swych stadjów proces ten był całkowicie wyznaczony przez pewne zmiany wcześniejsze, zachodzące w uszkodzoneni oku lub w jego otoczeniu. (Badania wykazują podobno, że samo usuwanie soczewki drażni brzegi tęczówki, a podrażnienie to jest bodźcem, pobudzającym komórki nabłonkowe do energicznego rozmnażania się i do wytwarzania nowej soczewki). Krótko mówiąc, determiniści w dalszym ciągu nie czują się zmuszeni do zrezygnowania z wyznawanego dotąd poglądu.

Indeterminizm na terenie fizyki.

W czasach ostatnich coraz częściej dają się słyszeć głosy, że spór między determinizmem a indeterminizmem został ostatecznie rozstrzygnięty na gruncie fizyki współczenej, która przyczyniła się w sposób stanowczy do umocnienia pozycji indeterminizmu. Rolę tę przypisuje się zwłaszcza t. zw. mikro-fizyce, powołując się na to, że najnowsze wyniki jej badań nie pozwalają już wątpić w statystyczny charakter praw mikrofizykalnych, nie dający się pogodzić ze stanowiskiem determinizmu ( -» artykuły z działu fizycznego : Atom, Elektron, Kwanty i t. d.).

Chcąc wyjaśnić, na czem polega ów statystyczny charakter praw, możnaby zgrubsza powiedzieć, iż prawa takie

odznaczają się w każdym razie tem, że odnoszą się wyłącznie do zjawisk masowych, nie przesądzając tem samem przebiegu tych lub innych zjawisk indywidualnych. Jako typowe przykłady praw statystycznych podaje się zazwyczaj uogólnienia, stwierdzające np., że przy dużej liczbie rzutów monetą mniej więcej ¹/₂ daje orła, że na 100 dziewczynek rodzi się przeciętnie 106 chłopców, że w Niemczech umiera przeciętnie ll⁰/₀₀ mężczyzn 40-letnich w 41-ym roku życia i t. p.

zykalnych) umiemy wykrywać wyłącznie prawa statystyczne, nie pozwalające na przewidywanie żadnego z podpadających pod nie przypadków indywidualnych? Świadczy to co najwyżej o tem, że w tej dziedzinie (podobnie jak np. w dziedzinie zjawisk meteorologicznych) wiedza nasza nie jest jeszcze zupełna i że narazie musimy poprzestać na ustalaniu prawidłowości statystycznych — do czasu, kiedy dalszy postęp techniki badań i wiedzy doświadczalnej umożliwi poznanie zależności ściślejszych, zachodzących między zjawiskami indywidualnemi. Niedoskonałość zaś naszej wiedzy nie dyskredytuje wcale stanowiska deter-minizmu.

Otóż w tym właśnie punkcie inde-terministom przychodzi w sukurs argument, dostarczony przez wyniki badań fizyki współczesnej. Powołuje się on mianowicie na t. zw. zasadę inde-terminacji (zwaną również zasadą nieokreśloności lub niepewności), sformułowaną przez Heisenberga i stwierdzającą „zasadniczą nieokreśloność“ pewnych zjawisk mikrofizykalnych. Np. dokładne ustalenie położenia elektronu pociąga za sobą — w myśl tej zasady — nieokreśloność jego impulsu i odwrotnie: dokładne ustalenie impulsu idzie w parze z nieokreślonością położenia.

Przekonywać ma o tem następujący eksperyment. Przypuśćmy, że chodzi o jak najdokładniejsze wyznaczenie położenia pewnego elektronu i że w tym celu posługujemy się jakimś potężnym mikroskopem. Otóż wiadomo, że elektron może być widziany przy pomocy mikroskopu wtedy tylko, jeżeli zostanie odpowiednio oświetlony, i że położenie elektronu może być wyznaczo-odpowiadają ne w tych warunkach z dokładnością, że w obrębie pewnych* nie przekraczającą długości fali pro-

Każde z tych praw pozwala przewidzieć, jak często zajdą pewne zjawiska w obrębie pewnej dostatecznie dużej grupy zjawisk (np. ile rzutów da orła w obrębie dostatecznie dużej liczby rzutów monetą), nie pozwala jednak wysnuwać wniosków co do tego, jakie zjawisko nastąpi w pewnym określonym przypadku indywidualnym. Z uogólnienia stwierdzającego, że na 1000 mężczyzn 40-letnich 11 przeciętnie umiera w 41-ym roku życia, nie wynika przecież wcale, że ten właśnie, a nie inny 40-letni mężczyzna umrze w najbliższym roku swego życia; analogicznie w zastosowaniu do innych przykładów. Podobnie przedstawia się sprawa z prawami mikrofizykalnemi, Ustalają one np. w odniesieniu do olbrzymich ilości cząsteczek gazu, że przeciętnie cząsteczki te tak a tak się zachowują (np. że tak a tak często zderzają się ze ścianką naczynia), nie pozwalają jednak przewidzieć losów poszczególnych cząsteczek. Z tej właśnie racji statystyczny charakter praw mikrofizykalnych przemawiać ma, zdaniem indeterministów, na korzyść wyznawanego przez nich poglądu.

Argument tep nie wszystkim jednak wydaje się dostatecznie przekonywający. Cóż z tego przeciwnicy

zjawisk (mianowicie zjawisk mikrofi- mieni, użytych do oświetlenia. Wynika

stąd, że jeśli się chce osiągnąć możliwie największą ścisłość pomiaru, trzeba oświetlić elektron przy pomocy promieni o możliwie najkrótszej fali. W tym jednak przypadku otrzyma się warunki niekorzystne dla dokładnego wyznaczenia pędu elektronu, ponieważ im krótsza jest fala światła naświetlającego, z tern większą energją zderza się kwant tego światła z oświetlanym elektronem i tern większą wywołuje zmianę w pędzie tego elektronu. Analogicznie przedstawia się sprawa w przypadku odwrotnym. Chcąc osiągnąć jak największą dokładność pomiaru pędu, należy oświetlić elektron przy pomocy możliwie najdłuższych promieni (ponieważ zmiana pędu elektronu jest wtedy najmniejsza), co pociąga za sobą, jak widać z poprzednich wywodów, zwiększenie się niedokładności w oznaczeniu położenia. Niezależnie zatem od błędów przypadkowych, spowodowanych niedoskonałością przyrządów i błędami pomiaru, położenie i pęd elektronu (z jakiegoś określonego czasu, tego samego dla obu wspomnianych wielkości) nie mogą być wymierzone z nieograniczoną dokładnością. Większy stopień dokładności w oznaczeniu jednej z tych wielkości okupuje się mniejszym stopniem dokładności w oznaczeniu drugiej wielkości.

Jakież wnioski wysnuwają stąd in-determiniści ? Twierdzą oto, że nieoznaczoność w skali mikrofizykalnej ma charakter zasadniczy, wynika bowiem z praw przyrody i nie może być zmniejszona z postępem techniki badań doświadczalnych. Stąd dalsza konkluzja, że stan wcześniejszy w zakresie zjawisk mikrofizykalnych nie wyznacza bynajmniej stanu późniejszego (bo tylko dokładnie określony stan wcześniejszy mógłby dokładnie wyznaczyć stan, który po nim nastąpi) — a więc, że w dziedzinie tych zjawisk panuje indeterminizm.

Determiniści nie dają jednak za wygraną wobec takiej repliki. Zwracają oni uwagę na to, że przytoczone przed chwilą rozumowanie uprawnia co najwyżej do wysnucia konsekwencji, że warunki techniczne badań doświadczalnych nie pozwalają na ustalenie w drodze eksperymentu zarazem położenia elektronu w jakiejś określonej chwili i pędu tego elektronu z tej samej chwili — a więc że w dziedzinie mikrofizyki granice naszego poznania są zgóry zakreślone i nie dadzą się przekroczyć przy najdalej nawet posuniętym postępie wiedzy. Ta konsekwencja nie godzi jednak — jak twierdzą — w stanowisko determinizmu, które nie obstaje przecież przy nieo-graniczoności naszych władz poznawczych, lecz broni istnienia objektywnej prawidłowości przyrodzonej, niezależnej od tego, w jakim stopniu jest ona dostępna naszemu poznaniu.

Determinism czy indeterminizm?

Pytanie to narzuci się niewątpliwie każdemu, kto zaznajomił się z treścią dotychczasowych wywodów. Wydaje się jednak, że aktualny stan wiedzy nie uprawnia jeszcze do żadnej stanowczej odpowiedzi. Argumentacja in-deterministów jest jawnie niezadowalająca. Ale i determiniści — silniejsi, być może, w krytyce — nie zdobyli się dotąd na dostatecznie mocne uzasadnienie swego poglądu. To spór między determinizmem a indéterminé zmem należy uznać w jego obecnem stadjum za nierozstrzygnięty, traktując obie hipotezy jako ewentualności możliwe w zasadzie do przyjęcia. Dodajmy — we własnem imieniu — że hipoteza determinizmu narzuca się ze znacznie większą siłą przekonywającą.

D. Sztejnbarg.

Determinizm i fatalizm.

Na zakończenie warto przestrzec przed pewnem dość pospolitem nieporozumieniem. Niejednemu nasuwa się mianowicie taka wątpliwość. Jeśli jest tak, jak twierdzi determinista, a więc jeśli istotnie wszystko, co będzie, jest wyznaczone przez to, co już było — czy wówczas działanie jakieś jest wo-góle potrzebne? Czy nie ma raczej racji ów legendarny Arab, wyznawca fatalizmu, który, leżąc tuż przy rzece i konając z pragnienia, tak rozumował: Jeśli sądzono mi żyć — będę żył niezależnie od tego, czy wstanę i napiję się wody, czy też będę leżał tak nadal, nie gasząc pragnienia; jeśli sądzono mi umrzeć — umrę zarówno w jednym, jak i wr drugim z tych dwu przypadków. Pocóż więc wstawać i robić cokolwiek? Co ma się stać, i tak stać się musi. Wszelkie działanie, zmierzające do osiągnięcia jakiegoś celu, jest więc zbyteczne, skoro to, czy ten cel będzie, czy też nie będzie osiągnięty, jest już i tak wyznaczone od wieków.

Łatwo dostrzec, że rozumowanie to opiera się nietylko na tezie determini-zmu (głoszącej, że każde zdarzenie jest wyznaczone przez pewne zdarzenia wcześniejsze na mocy praw przyrodzonych), ale również na dodatkowem założeniu, że do faktów, wyznaczających bieg zdarzeń w przyrodzie, nie mogą należeć ludzkie czyny, które nic mają tern samem wpływu na nic, co się dzieje z nami lub w otaczającym nas świecie. Nie potrzebujemy chyba dodawać, że założenie to, charakterystyczne właśnie dla fatalizmu, nie wynika bynajmniej z doktryny deterministycznej i nie obowiązuje żadnego z jej wyznawców. Wbrew pozorom, być może, fatalizm nie jest konsekwencją determinizmu.

Literatura filozoficzna dotycząca inde-terminizmu jest — zwłaszcza w czasach ostatnich — zarówno w językach obcych, jak i w języku polskim bardzo bogata. Dzieła jednak poświęcone temu zagadnieniu są naogół bardzo trudne. Zwracamy uwagę naszych Czytelników na piękną i niezbyt trudną rozprawę M. Plancka i E. Schrödingera: Zagadnienia współczesnej nauki (O indeterminizmie w fizyce. — Pojęcie przyczyny w fizyce. O wpływie środowiska na nauki przyrodnicze). Przełożył E. Poznański. Warszawa 1933.

INDJANIE. (Tom I, Tabl. 13 b, 22 a). Indjanie to z pewnością nasi dobrzy, choć nieosobiści znajomi. Większość bowiem z pośród nas zapoznała się z nimi już w pierwszych latach szkolnych zia pośrednictwem niezliczonych powieści podróżniczych i fantastycznych, usiłujących wprowadzić młodocianego czytelnika w życie i obyczaje tubylców Nowego Świata, nazwanych — jak wiemy — przez proste nieporozumienie „Indja-nami“. Utwory te jednak, zaprawione nadmiernie pierwiastkiem nadzwyczajności i nieprawdopodobnych przygód, dbały raczej o ciekawą i sensacyjną akcję książki, aniżeli o jej prawdziwość.

Pochodzenie Indjan.

Chcąc mówić o Indjanach, musimy sobie przedewszystkiem uprzytomnić, że stanowią oni pojęcie pod każdym względem niesłychanie złożone. Indjanie to ludność wielomiljonowa, nadzwyczajnie zróżnicowana zarówno fizycznie, jak i psychicznie, językowo i kulturalnie, będąca więc nie jakąś jednolitą rasą, ale raczej zespołem ras, produktem skrzyżowania niezliczonych fal etnicznych. Pochodzenie tych ras i kierunek ich wędrówek, odbywających się poprzez długie okresy czasów przedhistorycznych, należą jeszcze we współczesnej nauce do zagadnień oczekujących na dalszy materjał dowodowy i na dalsze rozwią-

Ryc. 131. Indjanin w stroju zimowym.

zania. Możemy też śmiało powiedzieć, że pochodzenie żadnej innej zbiorowości ludzkiej nie wywołało tylu sporów naukowych, nie stało się przedmiotem tylu przypuszczeń, co właśnie pochodzenie tubylców amerykańskich.

Dzisiaj uczeni uważają powszechnie, iż kolebki Praindjan szukać należy na północy Azji. Badania geologiczne, archeologiczne, antropologiczne i lingwistyczne potwierdzają jednogłośnie to przypuszczenie, pociągające za sobą konieczność uznania, że człowiek jest w Ameryce copra wda przybyszem, ale przybyszem wielce starożytnym, prawdopodobnie niemniej starożytnym, aniżeli nasi przodkowie w Europie. Te migracje ludnościowe na ziemie NcTwego Świata, które zdarzyły się nie raz, nie z jednego źródła i nie w jednej epoce, rozpoczęły się z północnej Azji być może już w miocenie i pliocenie, czyli w młodszym trzeciorzędzie (—» Geolog ja), wówczas, gdy oba te kontynenty łączył na północy pomost lądowy. Dopiero w ciągu następnych okresów, po zapadnięciu się owego pomostu, Ameryka, odcięta od reszty świata, zaczęła zwolna stapiać na swoim gruncie poszczególne składniki etniczne, inaczej mówiąc, wykształcać swoją odrębną rasę, charakteryzującą się wielkiem bogactwem form przy zachowaniu wspólnego wszystkim typu podstawowego.

Do najpowszechniej spotykanych cech tego amerykańskiego typu nalóżą : barwa skóry przechodząca przez różne odcienie od żółtego do ciemno-bronzowego, włosy czarne, proste, grube, uwłosienie naogół skąpe, oczy ciemne z lekko zaznaczonym fałdem mongolskim, zwanym dla wyróżnienia fałdem indjańskim, głowa mniejsza niż u Europejczyków i różnego kształtu (t. zn. długogłowa, krótkogło-wa luł) pośrednia) ; kości policzkowe wystające, nos duży, wydatny, często orli, wargi grube, zęby mocne, budowa ciała zgrabna i dobra, wzrost o wysokiej skali różnic, np. od krańcowo niskorosłych Karaibów do bardzo wysokich Patagoń-czyków.

Przytoczony powyżej zespół cecli fizycznych wykazuje jasno, że mamy tu do czynienia z typem antropologicznym pośrednim między rasą mongolską i kaukaską, co przeczy dawnym poglądom, przeceniającym wpływy mongolskie na kształtowanie się typu pramieszkańców Ameryki, uważanych przez szereg uczonych za bezpośrednią gałąź rasy mongolskiej. Ten przejściowy pod względem antropologicznym, mongolsko-kaukaski charakter tubylców Ameryki tłumaczy współczesna nauka stosunkami rasowe-mi, jakie panowały w czasach ich migra-cyj z macierzystego, azjatyckiego kontynentu. Był on wówczas ojczyzną nie wyłącznie mongolskich ludów, lecz przeciwnie i licznych fal etnicznych pochodzenia kaukaskiego, które na rozległych równinach Starego Świata krzyżowały się między sobą, wytwarzając pokłady ludności o bardzo niejednolitym składzie rasowym.

Podstawowy typ indjański posiada liczne i daleko idące odchylenia, zbliżające go z jednej strony nawet do europejskiego ideału piękności, jak to widzimy np. u kobiet plemienia Taulipângo z Gujany środkowej, z drugiej zaś stro-

szukaj w tomie piątym!

ny do objawów krańcowo przeciwnych, jak np. u wymarłej już dawno grupy pramieszkańców zachodniego wybrzeża Ameryki Półn. (w okręgu dzisiejszego miasta S. Francisco). Langsdorff, odbywający w 1806 r. naukową ekspedycję, zostawił o nich nader niepochlebne świadectwo, pisząc, iż byli niscy i nieproporcjonalnie zbudowani, prawie czarnoskórzy, mieli wargi wywinięte, nosy spłaszczone, a cały wygląd brudny, nędzny, głupi i ponury. Zaznaczymy też nawiasem, że rozpowszechnione miano „czerwonoskórych“, jakiem ochrzczono tubylców Ameryki Północnej, jest najzupełniej fałszywe, gdyż miedziany odcień skóry spotyka się tylko u nielicznych plemion, zamieszkujących otwarte przestrzenie, jak np. u Patagończyków, Bororo i Karajów. U wielu natomiast plemion, zwłaszcza żyjących w cieniu puszcz, barwa skóry jest raczej szarawo-żółta, a u karaibskich Jekuana uderza wprost swym bardzo jasnym, prawie białym odcieniem. Mylne mniemanie, że Indjanie są „czerwonoskórzy“, pochodzi najpewniej stąd, iż pierwsi tubylcy, przywiezieni z tej części świata „na pokaz“ do Europy, byli wojownikami malującymi swe ciało, zgodnie z obowiązującym ich zwyczajem, na czerwono.

Kultura Ind j an w okresie kolumbijskim.

W chwili, gdy „biali“ najeźdźcy podążali wślad za Kolumbem na podbój tajemniczego wówczas lądu amerykańskiego, przedstawiał on pod względem kultury swych tubylców obraz bardzo urozmaicony. Byli wśród nich mieszkańcy Ziemi Ognistej, koczownicy wodni, zaliczani do jednych z najpierwotniejszych plemion ludzkich na ziemi ; byli kanadyjscy myśliwi i zbieracze gotowych płodów natury; były ruchliwe, koczownicze plemiona północno-amerykańskich preryj i południowo-amerykańskich pam-pasów, z których sprowadzenie z Europy konia uczyniło zapalonych jeźdźców, spędzających życie na grzbiecie wierzchowca ; byli wreszcie i osiadli rolnicy. Naturalnie, że i te osiadłe ludy różniły się między sobą szczeblami rozwoju, tworząc szereg wyodrębnionych pod względem geograficzno-etnicznym okręgów. Należeli wszak do nich zarówno nad-atlantÿccy Algonkini i Irokezi, prowadzący jeszcze prymitywną gospodarkę motykową, jak zamieszkujący ongi dzisiejsze stany: Nowo-Meksykański, Ari-zoński i Kolorado, Indjanie Pueblo, rolnicy już na większą skalę, jak i wreszcie twórcy sławnych kultur przedkolum-bijskiej Ameryki : starożytnego Meksyku, kultury Majów z głównym ośrodkiem na półwyspie Jukatan i niezwykle ciekawej kultury Inków peruwjańskich.

Kultura starożytnego Meksyku 1 Majów.

Kulturę starożytnego Meksyku przypisuje się zwykle Aztekom, choć byli oni właściwie najmłodszymi jej nosicielami, następcami i spadkobiercami dwóch wcześniejszych epok. Te obie kultury: Azteków i Majów, znajdowały się w pełnym rozkwicie w chwili przybycia niepożądanych gości z za oceanu. Posiadały one obok wysoko stojącej gospodarki rolnej i niemniej rozwinięte tkaetwo, garncarstwo, ceramikę, obróbkę kamienia. Budownictwo obejmowało obok

*y.

?'•

>v

Ryc. 132. Aztek z Quauhtlantzico.

S-Î

% \\ i À

u.

i Jt

Ryc. 133. Dziewczynka z plemienia Taulipńngo.

zwykłych, z gałęzi kleconych szałasów i z wysuszonych na powietrzu cegieł stawianych domów wspaniałe, imponujące Europejczykom kamienne świątynie i pałace.

Ale nietylko w zakresie kultury mater jalnej wznieśli się Aztekowie i Majowie ponad inne ludy Ameryki. Obie te kultury mogły się poszczycić posiadaniem pisma obrazkowego i kalendarza z podziałem roku na 260 dni (13 okresów po 20 dni). Poza bóstwem ognia olimp ich zaludniały liczne bóstwa uosabiające moce ziemskie i kosmiczne. Cały ten system religijny, przeniknięty czarodziejskiemi wierzeniami i cere-monjami, posiadał na swe usługi zorganizowaną kastę kapłanów, a w praktykach ujawniał okrutny charakter swych wyznawców. Wszak zachował on ofiary z ludzi i obrzędowy kanibalizm: ofiary zabijali kapłani, stojący na szczycie piramidalnie zbudowanych świątyń, a uczestnicy uroczystości spożywali je wspólnie podczas uczt. W krajach tych spotkano również zwyczaje rozpowszechnione wśród wielu innych, niższych kulturalnie szczepów, a więc: malowanie i tatuowanie ciała, sztuczne zniekształcanie głowy, noszenie ozdób w nosie i w dolnej wardze.

Kultura Inków.

Również i rozciągające się wzdłuż Pacyfiku państwo sławnych Inków (nazwę „Peru“ wprowadzili dopiero Hiszpanie, przenosząc ją z nazwy jednej z rzek w Kolumbji), potężne tery tor jalnie, o surowej dyscyplinie wojskowej i niebywałej sile ekspansji, posiadało pomimo swej wysokiej kultury wiele rysów świadczących, iż wyrosło z bardzo pierwotnego gruntu. Tubylcy, należący głównie do dwóch rodzin językowych : kcczua i aimara, mieli również w swym kraju dobrze postawione rolnictwo, jedyni na południowym kontynencie byli hodowcami zwierząt (lamy i alpaki), a w obróbce metalów wyprzedzili wszystkie ludy Nowego Świata (najprawidło-wiej umieli przygotowywać stop bron-zu). Posiadali oni także kalendarz słoneczny i księżycowy, z drugiej jednak strony nie znali pisma, porozumiewając się na odległość przy pomocy mnemotechnicznego systemu sznurków z węzełkami. W swej organizacji plemiennej zachowali wyraźne ślady totemizmu (choć jego uprzywilejowanym terenem była Ameryka Półn.), religja ich zaś, której ośrodek stanowił kult słońca, była pełna praktyk czarodziejskich i znała również ofiarę bogom z życia ludzkiego. Ustrój tego ciekawego indjańskiego państwa można nazwać teokratyczno-komu-nistycznym : nie uznając prywatnych majątków, zobowiązywało ono wszystkich swych obywateli do pracy dla wspólnego dobra, zapewniając wzamian

rt07y//JTt7ff///fĄ'A

I«

|/M

Kyc. 134. Współczesna zagroda meksykańska.

chorym i starcom pomoc i opiekę. Nie swej „wyższości“ odbierali Indjanom było tam więc biednych ani bezrobot- ziemię, a wydziedziczonych maltretowanych, ale nie było również wolności, li, transportując ich na tereny planta-gdyż władze mieszały się nawet do ży- cyjne, do kopalń, lub używali do poło-cia prywatnego. Podobny, teokratyczno- wu pereł. Okazało się jednak niebawem, socjalistyczny ustrój posiadało państwo że Indjanin jest za słaby do tego rodza-indjańsko-jezuickie (-*Brazylja), istnie- ju wyzysku, gdyż stosowanie kar i przy-jące przez XVII i XVIII w. na obsza- musu zamiast spodziewanego zysku przy-rze Paragwaju, Urugwaju, południo- niosło jedynie nieprawdopodobny wzrost wych stanów Brazylji i obecnego, nie- śmiertelności. Wówczas to zaczęto za-wielkiego terytorjum Missiones.    stępować ich sprowadzanymi z Afryki

_ ,    .    . ,    murzynami, jako wytrzymalszą siłą ro-

o omzacja europejs a.    boczą. Nie przyniosło to jednak zasadni-

Szczepy indjańskie nie w równej mie- czego polepszenia położenia Indjan, któ-rze okazały się podatnym mater jąłem do rZy w dalszym ciągu ginęli, dziesiątko-„zeuropeizowania“. Dzieje kolonizacji Wani zarówno przez nieodpowiedni dla Ameryki dostarczyły jeszcze jednego do- nich tryb życia, choroby i głód, jak wodu na to, że wyższe kulturalnie, [ w czasie powstań i walk kolonjalnych. osiadłe ludy rolnicze dają się łatwiej w wyniszczaniu tubylczej ludności brali ujarzmić, aniżeli koczownicy, bardziej przytem udział nietylko Europejczycy,

ale też podburzani przeciwko sobie przez sprytnych kolonizatorów sami Indjanie, tak czystej krwi, jak i mieszańcy.

Mieszańcy.

Ryc. 135. Łuki i strzały plemion Bugre i Matako.

Mieszańców posiada Ameryka bardzo wysoki procent, gdyż od czasu wypraw Biali najeźdźcy, posługując się bro- Kolumba ludność jej ulegała i nadal nią i terorem, dali sobie jednak radę na- ulega ciągłemu i intensywnemu krzyżo-wet z najoporniejszym elementem ludz- waniu z przedstawicielami różnych ras kim, nie wyłączając rozsianych wówczas i narodów. Spisy ludnościowe ostatnich po Małych Antyli ach i po północnych lat wykazują w Ameryce na 14 miljo-wybrzeżach Południowej Ameryki Ka- nów Indjan prawie drugie tyle mieszań-raibów, tych budzących postrach, ców, stanowiących np. w Meksyku jedną okrutnych i mściwych Karaibów, którzy trzecią ogółu mieszkańców. Rodzaj i sto-wzdłuż dróg ustawiali słupy, zatykając pień skrzyżowania zaznacza przytem od-na nie głowy wymordowanych jeńców, powiednia nazwa. I tak potomków In-i nosili naszyjniki z zębów ludzkich, djan i białych zwie się ogólnie metysa-Zwalczając okrucieństwo okrucieństwem, mi, a Indjan i murzynów — zambos; wytrzebili gorliwi kolonizatorzy nietylko obok tego Indjano-Europejczycy nazy-Karaibów, lecz i niezliczone inne ple- wają się w pampasach : ‘gauchos, a In-miona obu Ameryk, z pośród których djano-Portugalczycy mamelukami, któ-wiele ustosunkowało się do nich począt- rzy zaznaczyli się w swoim czasie krwa-kowo przyjaźnie. Bodźcem bowiem dla wo jako zacięci wrogowie państwa je-działalności europejskich cywilizatorów zuicko-indjańskiego. (Amerykanie hi-nie było dobro tubylców, ale przede- szpańskiego, portugalskiego lub francu-wszystkiem głód przestrzeni i żądza pa- skiego pochodzenia nazywają się kreo-nowania. To też bez skrupułów, w imię lami\ są to nieraz typy niezwykle pięk-

ne. Kreolką była np. cesarzowa Józefina).

Indjanie dzisiejsi.

Pewien odsetek Indjan potrafił zespolić się z kulturą białych zaborców, wydając z pośród siebie jednostki wybitne, odgrywające nawet dziejową rolę na swym macierzystym kontynencie. Do nich należą w naszych czasach dwaj prezydenci Meksyku : Porfirio Diaz i Benito Juarez. Naogół jednak położenie Ind j an pomimo urzędowej opieki roztaczanej nad nimi przez rządy państw zaborczych jest i dzisiaj bardzo ciężkie. Z jednej strony wyzyskiwani przez właścicieli ziemskich i różnego rodzaju przedsiębiorców, z drugiej strony zmuszani do wegetowania w t. zw. rezerwatach, czyli wydzielanych im „wspaniałomyślnie“ terytorjach, wiodą beznadziejnie smutne życie, pozostając w zależności i pod nadzorem swych „cywilizowanych“ zwierzchników, którzy odmawiają im prawra do pełnego człowieczeństwa i do wolności, czyli do tego, co nadaje istnieniu ludzkiemu całą jego wartość moralną i urok. m. Wróblewska.

Polska literatura etnograficzna jest bardzo uboga, chcąc więc wiedzieć o tem, co mówi o Indjanach współczesna nauka, zmuszeni jesteśmy zwracać się do opracowań w językach obcych, jak np. do „Illustrierte Völkerkunde“ wyd. przez G. Buschana, do pracy Eickstedta : „Rassenkunde und Rassengeschichte der Menschheit“ (1934) i t. d. Poza tem pewne wiadomości o Ameryce i jej tubylcach znajdzie czytelnik w licznych sprawozdaniach z podróży znanych polskich autorów: T. Chrostowskiego, Stefana Barszczewskiego, Mieczysława Fularskiego, M. B. Lepec-kiego i innych.

INDJE. (Tom I, Tabl. 54, 96—98, II 120—123).

Podział geograficzny, góry i rzeki.

W zamierzchłych epokach geologicznych Indje tworzyły z Austral ją i Afryką jeden kontynent, t. zw. „ląd Gondwana“, od Azji zaś były oddzielone przez płytkie morze. W początkach trzeciorzędu te same siły górotwórcze, które stworzyły Alpy, wydźwignęły z dna morza Himalaje i oderwały Dekan od Afryki. Pomiędzy nowemi górami i przysuniętym lądem powstało głębokie wklęśnięcie, które zczasem wypełnił namuł rzeczny. W ten sposób ukształtował się cypel o powierzchni trzynastokrotnie większej od powierzchni Polski (4 900 500 km : 389 000 km), złożony wyraźnie z trzech odrębnych części : 1. północnego pasma potężnych łańcuchów górskich, 2. niziny północno-indyjskiej i 3. właściwego półwyspu po-łudniowoindyjskiego.

Himalaje (po indyjsku „Siedziba śniegu“) ciągną się na przestrzeni przeszło 2500 km i są najwyższemi górami świata (główne szczyty: Nanga Parbat 8120 m, Dauligiri 8180 m, Gaurisankar 7020 i Everest 8840 m). Od Afganistanu i Beludżystanu oddzielają nizinę hindostańską góry Hindukusz, Sulaiman i Kirthar, od półwyspu indochińskiego cały szereg łańcuchów gór birmańskich.

Samą nizinę hindostańską podzielić można na dwie części : zachodnią (porze-cze Indusu) i wschodnią (porzecze Gangesu z rzekami Dżamną - Jamuną i Brahmaputrą). W części zachodniej przeważa dzisiaj (niezawsze tak było) krajobraz stepowry i stępowo-pustynny, ale im dalej na wschód, tem bogatsza szata roślinna. Stoi to w związku z warunkami klimatycznemi i ilością opadów rocznych, uzależnioną od perjodycznej zmiany monsunów. Największą ilość opadów mają Assam i Bengal, to też kraje te pokrywają wspaniałe, tropikalne dżungle. Z tych samych powodów bogatą roślinnością odznaczają się zbocza i przedgórza Himalajów.

Właściwy półwysep składa się z płaskowyżu Dekanu pomiędzy górami Windhja i Nilgiri oraz górzystego cypla, oddzielonego od Nilgiri ważną ze względów komunikacyjnych doliną Phal-gatu. Wschodnią i zachodnią krawędź Dekanu zamykają łańcuchy Ghatów; u ich podnóża ciągną się po obu stronach półwyspu wąskie pasy nadbrzeżne: Konkany i Malabar na wybrzeżu za-chodniem, Koromandel na wybrzeżu wschodniem. Część północną i północno-wschodnią, a także pasy nadbrzeżne pod Ghatami pokrywa bujna roślinność ; w częściach centralnych nie brak jednak obszarów o charakterze pustynnym.

Ludność, rasy, języki i religje.

Ludność Indyj wynosi obecnie 350 mil jonów, t. j. prawie tyle, co ludność całej Europy bez Rosji Sowieckiej. Ta olbrzymia masa nie stanowi ani pod względem rasowym, ani pod względem językowym, ani wreszcie pod względem wyznaniowym jednolitej całości.

Pomijając element mongolski w Himalajach i wr okolicach podhimalajskich, odróżnić możemy w dzisiejszym składzie ludności indyjskiej dwa zasadniczo różne elementy etniczne : drawidyjski i aryjski, przyczem każdy z tych terminów rozumiany być może bądźto jako określenie przynależności rasowej, bądź też językowej, co oczywiście nie jest równoznaczne. Niewszyscy Hindusi o typie rasowym drawidyjskim mówią językami drawidyjskiemi i to samo dotyczy typu aryjskiego.

Rasę drawidyjską charakteryzują : niski wzrost, głowa podłużna, nos szeroki, włosy czarne, kręcące się, czasem wełniste, cera ciemna lub bardzo ciemna. Cechami aryjskiemi są : wzrost wysoki, głowa podłużna, nos wąski i prosty, ale niezbyt duży, cera jasna, włosy i oczy czarne. Typ drawidyjski występuje na całym obszarze właściwego półwyspu aż do Gangesu i Dżamny, typ aryjski w północno zachodnich Indjach w Ka-śmirze, Pendżabie i Radżputanie. Resztę Indyj zajmują typy mieszane.

Zróżnicowanie języka jest niemniej-sze od rasowego. Największy obszar zajmują języki aryjskie (indoeuropejskie), któremi mówi przeszło 200 miljonów ludzi. Na południe od rzeki Kitsny rozciąga się teren języków drawidyjskich, któremi mówi 70 miljonów ludzi. Wymienić wreszcie wypada rozsiane w różnych częściach Indyj języki mundajskie albo kolaryjskie (około 4 miljonów), które nie należą do grupy drawidyj-skiej, są natomiast spokrewnione z językami austroazjatyckiemi Indochin i półwyspu Malajskiego. Języków indyjskich jest więc kilkadziesiąt; niektóre z nich różnią się między sobą tak, jak polski i turecki, inne przynajmniej tak, jak portugalski i francuski. Nonsensem jest więc mówić o „języku indyjskim“.

Pod względem religji Ind je przedstawiają obraz niemniej urozmaicony. Olbrzymią większość (216 miljonów) stanowią wyznawcy hinduizmu, pamiętać jednak trzeba, że hinduizm (—>• Braminizm) nie jest jednolitą religją ani tern bardziej kościołem, lecz raczej zespołem wielu najrozmaitszych sekt, kultów i wierzeń. O tern, czy ktoś jest lub nie jest Hindusem, nie decydują żadne określone dogmaty, ale fakt urodzenia się w jednej z wielu kast oraz związane z tem urodzeniem przepisy regulujące pożywienie, zawieranie małżeństw, wybór zawodu i t. d. Jest więc hinduizm raczej organizacją społeczną na podstawach religijnych niż religją w potocznem rozumieniu tego słowa. Drugą zkolei najliczniejszą grupę wyznaniową (blisko 70 miljonów) stanowią muzułmanie. Większy lub mniejszy procent muzułmanów posiadają dzisiaj wszystkie prowincje ; w Kaśmi-rze, Pendżabie, Siudzie i wschodniej części Bengalu mają muzułmanie nawet bezwzględną większość. Inne religje są liczebnie znacznie słabsze. Buddyzm, którego kolebką jest prowincja Bihar i który ongiś liczył w Ind j ach mil jony wyznawców, reprezentowany jest obecnie tylko w krajach podhimalajskich zaledwie przez 3 miljony wyznawców. Mniej więcej tyleż wyznawców, co buddyzm, liczy sekta Sikhów w Pendżabie. Jej założyciel, Baba Nanak (1469 do 1538), pragnął stworzyć religję, która mogłaby pogodzić Hindusów z muzułmanami, ale ten szlachetny cel nie został osiągnięty : Sikhowie rychło przekształcili się w rycerski zakon, który odegrał ważną rolę w krwawych walkach z muzułmanami, dziś zaś są jednym z „wojowniczych szczepów“, które dostarczają armji angloindyjskiej zawodowego żołnierza. Bardzo starą religją jest dżinizm, którego założyciel, Dżina Ma-hawira, był rywalem Gautamy Buddy. Liczebnie jeszcze mniejszą, bo zaledwie 100.000 głów liczącą gminę tworzą w Gudżeracie Parsowie, wyznawcy religji Zarathustry, potomkowie tych Persów, którzy w VIII wieku po Chr. opuścili swoją ojczyznę w ucieczce przed prześladowaniami religijnemi muzułmańskich najeźdźców. Statystyki angielskie podają ponadto jako oddzielną grupę 10 miljonów „animistów“. Są to prymitywne, półdzikie szczepy, rozrzucone w różnych częściach Indyj i stojące poza kastowym systemem hinduskim. Nie można wreszcie nie wspomnieć o blisko 5 miljonach chrześcijan indyjskich (w tern 1,800.000 katolików). Jest to w znacznej części owoc pracy misyjnej katolickiej i protestanckiej, ale nie wyłącznie. Chrześcijan indyjskich na wybrzeżu malabarskiem zastali żeglarze portugalscy już w XVI wieku. Pochodzenie tej tak starej gminy chrześcijańskiej, którą według legendy miał założyć apostoł Tomasz, nie jest wyjaśnio-nc.

Indje starożytne.

Przedstawione stosunki rasowe, językowe i wyznaniowe w Indjach tłumaczy historja. Drawidowie stanowią najstarszą warstwę ludności, nie umiemy jednak powiedzieć dokładnie ani kiedy, ani skąd przybyli. Niewiele więcej wiemy o inwazji austroazjatyckiej z mórz południowych.

Mniej więcej w końcu II tysiąclecia przed Chr. wkraczają do Indyj przez przełęcze Hindukuszu pokrewne Persom szczepy aryjskie. Zająwszy Pendżab, w ciągu kilku stuleci rozszerzają swoje panowanie na całą nizinę północnoin-dyjską aż do delty Gangesu i narzucają podbitej ludności język i obyczaje, ze swej strony również ulegając — pomimo systemu kastowego — silnym, z biegiem czasu coraz silniejszym wpływom ludów ujarzmionych. W rezultacie kultura indoaryjska jest syntezą elementów aryjskich, drawidyjskich i austro-azjatyckich. A że twórcami tej syntezy byli w pierwszym rzędzie bramini, możemy kulturę indoaryjską określić wręcz jako „braminizm“.

Ze względu na poziom i bogactwo nie ustępuje ona najstarszym i najznakomitszym kulturom świata, nie wyłączając Grecji i Rzymu. Olbrzymia literatura w języku sanskryckim może poszczycić się cennemi utworami poetyekie-mi, filozoficznemi i religijnemi. Monumentalna architektura wspaniałych świątyń, rzeźba i malarstwo świadczą o wysokim rozwoju sztuk pięknych. W naukach przyrodniczych i w matematyce uczeni bramińscy stali wprawdzie niżej od Greków, ale w filozofji dorównali im całkowicie, a w jednej nauce: w języ-

koznawstwie przewyższyli ich znacznie.

Jedności kulturalnej, którą Indje zawdzięczają braminom, nie odpowiadała, niestety, jedność polityczna. Powstawały wprawdzie kilkakrotnie w ciągu wielowiekowych dziejów wielkie imper ja pod rządami różnych dynastyj, ale nie trwały nigdy dłużej ponad 100—250 lat; po ich upadku Indje znowu wracały do swego normalnego stanu: rozbicia na wielką ilość państw i państewek. Ze źródeł buddyjskich wiemy, że w VI wieku przed Chr. istniało w północnych Indjach aż szesnaście królestw aryjskich z Magadhą (dzisiejszy Bihar) na czele. W 326 r. Aleksander Wielki.

rozgro-

miwszy państwo perskie, przekroczył Indus i zajął Pendżab. W kilka lat później dokonał się brzemienny w następstwa przewrót: Czandragupta z rodu Maurjów zjednoczył pod swojem berłem po raz pierwszy w dziejach Indyj wielkie państwo od Kabulu do ujścia Gangesu. Jego wnuk A ś o k a (273—232), słynny opiekun buddyzmu, rozszerzył granice państwa daleko na drawidyjskie południe. Jest to jego jedyna wojna, z powodu której po nawróceniu się na buddyzm wyraża skruchę w jednym ze swych edyktów, rytych na skałach w różnych miejscowościach rozległego imperjum. Resztę swego panowania poświęcił pracy nad dobrem poddanych i propagandzie nauki Buddy w kraju i u sąsiadów. Przeszedł do legendy jako idealny monarcha, nieomal święty. W historji ludzkości pozostanie jako rzadki przykład pacyfisty na tronie cesarskim.

Mahometanie w Indjach.

W XII wieku Indje stają się łupem mahometańskich hord Afganów i Turków. W Delhi powstaje sułtanat, ale władcy zmieniają się ustawicznie, wodzowie wysyłani na podboje zdobywają nowe prowincje i uniezależniają się od swoich suwerenów. Z tego chaosu w połowię XVI wieku wyłania się znowu — po raz czwarty w historji Indyj — wielkie cesarstwo od Afganistanu do Benga-lu, tym razem pod panowaniem maho-metańskiej dynastji Wielkich Mogułów. Już jednak w pierwszej połowie XVIII wieku w całych Indjach panuje stan graniczący z anarchją.

Kultury, którą stworzyli mahometanie w Indjach, mimo wszystko lekceważyć nie należy. Dała ona obok bardzo ciekawych literatur w języku perskim i Urdu wspaniałą architekturę i bogate malarstwo. Wielu władców mahometańskich opiekowało się sztuką i nauką. Dla hinduizmu zetknięcie się z islamem miało ważne następstwa, stało się bowiem prądem twórczym, zasilając prądy reformatorskie, zmierzające do przełamania systemu kastowego, przywilejów bramińskich i wszelkich uprzedzeń związanych z urodzeniem. Apostołami tych nowych idej byli przeważnie ludzie prości z niższych kast, tkacze, farbiarze, garbarze i t. d. Wszyscy oni, nauczając, posługiwali się nie uczonym sanskrytem, lecz ludowemi narzeczami, przyczyniając się tern samem do jmwstania i rozkwitu literatur w językach nowoindyjskich.

Mimo to jednak podbój mahometań-ski był dla Indyj klęską. Po raz pierwszy zjawili się obcy najeźdźcy, których system kastowy nie zdołał wchłonąć i którzy nie podlegli hinduizacji, lecz utrzymali się na stałe jako potężna, przez szereg stuleci panująca, później mniej lub więcej wpływowa warstwa. Antagonizm pomiędzy wyznawcami proroka i Hindusami nie osłabł w ciągu wielowiekowego współżycia ; istnieje nadal i dzisiaj jeszcze i jest jedną z ważniejszych przyczyn tragicznego rozdarcia narodu indyjskiego.

Indje pod panowaniem brytyjskiem.

W tym samym mniej więcej czasie, kiedy w Indjach utrwala się potęga Mo-

977

Indje.

978

gułów, na wybrzeżach indyjskich usa-dawiają się Europejczycy: najpierw śladami Vasco de Gamy jego ziomkowie Portugalczycy, potem Holendrzy, Francuzi i Anglicy. Celem tej ekspansji kolonjalnej było zapewnienie sobie udziału w intratnym handlu zamorskim z Indjami. Dlatego też pierwsi przybysze z Europy ograniczali się do zakładania handlowych faktoryj na wybrzeżach. Gdy w XVIII w. warunki polityczne zmieniły się i aneks ja większych terytorjów stała się możliwa, Portugalczycy utracili już swoje znaczenie na morzu, Holendrzy zaś całą ekspansję skierowali na wyspy indyjskie. Walka o władzę nad Indjami rozegrała się wobec tego pomiędzy dwoma tylko państwami europejskiemi : Anglją i Francją, a raczej między dwoma towarzystwami han-dlowemi : angielską „Kompanją Wschod-nioindyjską“, założoną w 1600 r„ i fran-cuskiem „Towarzystwem Indyjskiem“, powołańem do życia w 64 lata później. W rezultacie długoletnich wojen (od 1746 do 1783), prowadzonych z Anglją w Europie, Ameryce i Azji, Francja utraciła w Indjach wszelkie wpływy. Jednocześnie udało się Anglikom objąć w posiadanie cały Bengal, a niebawem przyszła kolej i na inne dotychczas niepodległe państwa indyjskie. W środkach nie przebierano : przekupstwo, intrygi, prowokowanie wojen domowych, a niekiedy wręcz zdrada i fałszerstwa dokonały swego. W ciągu kilkudziesięciu lat całe Indje, nie wyłączając krajów dalekiego południa, znalazły się we władaniu angielskiej Kompanji Wschodnioin-dyjskiej.

Fakt zdobycia tak wielkiego imperjum kolonjalnego przez towarzystwo handlowe jest bodaj że jedyny w dziejach świata. Świadczy on, niestety, nietylko o zaborczości brytyjskiej, ale także o bezsilności i politycznem niedołęstwie władców indyjskich. Niewszystkie wprawdzie tery tor ja stały się prowincjami an-gielskiemi bezpośrednio administrowa-nemi przez Kompanję : w wielu wypadkach pozostawiono przy władzy panujące dynastje, ograniczając się do delegowania oficjalnych przedstawicieli, tak zw. „rezydentów“ ; nie trzeba jednak dodawać, że decyzja we wszystkich istotnych sprawach spoczywała w rękach tych właśnie rezydentów i że niepodległość „państw tubylczych“ była wyłącznie formalna.

Rok 1858 przyniósł ważną zmianę: po stłumieniu z niezwykłą surowością i brutalnością powstania sepojów (indyjskich żołnierzy w służbie angielskiej) Kompan ja Wschodnioindyjska po 258 latach istnienia została rozwiązana. Odtąd aż do chwili obecnej Indjami administruje centralny rząd indyjski z wicekrólem na czele, mianowany bezpośrednio przez koronę i kontrolowany przez oddzielne ministerstwo do spraw indyjskich w Londynie. Wicekrólowi podlegają gubernatorowie prowincyj i rezydenci na dworach książąt indyjskich. Już po rozwiązaniu Kompanji Anglja anektowała Beludżystan na zachodzie i Birmę Górną na wschodzie, ustalając ostatecznie obecne granice cesarstwa angloindyjskiego.

Światła i cienie panowania angielskiego.

Rządy angielskie w Indjach oceniano różnie. Sami Hindusi nie szczędzą jak najsurowszych oskarżeń pod adresem okupantów, podczas gdy Anglicy lubią powoływać się na misję cywilizacyjną białego człowieka i dużo mówią o dobrodziejstwach, jakie Indje mają do zawdzięczenia opiece brytyjskiej. Prawda, jak zwykle, leży gdzieś pośrodku, chyba jednak bliżej oskarżeń niż pochwał.

Niewątpliwą korzyścią dla Indyj jest zapewnienie i utrwalenie ładu, bezpieczeństwa i pokoju wewnątrz kraju, dawniej nękanego ustawicznemi wojnami, najazdami i rewolucjami. Nie można też niedoceniać znaczenia wielkich prac inwestycyjnych, dokonanych wprawdzie za pieniądze indyjskie, ale z inicjatywy i pod kierownictwem inżynierów angielskich : olbrzymiej sieci kolejowej (w 1927 r. 63.000 km) oraz przede wszy stkiem gigantycznych tam i urządzeń meljora-cyjnych w prowincjach o niedostatecznych lub nieregularnych opadach. W rezultacie słynne głody indyjskie, które od niepamiętnych czasów co kilkanaście lat nawiedzały poszczególne kraje półwyspu i zbierały mil jony ofiar, dzisiaj stają się coraz rzadsze i coraz mniej groźne. Dalszym, narazie nieobliczalnym jeszcze, ale niewątpliwie również korzystnym dla Indyj skutkiem panowania angielskiego jest przełamanie ich dotychczasowej izolacji i związanie z ogólnoświatowemi procesami gospodar-czemi, kulturalnemi i politycznemi.

Tym doraźnym i przyszłym korzyściom należy, niestety, przeciwstawić długi rejestr strat moralnych i materjal-nych. Cesarstwo angloindyjskie powstało z przedsiębiorstwa handlowego i to kupieckie nastawienie pozostało nadal obowiązującą tradycją: jest rzeczą jasną, że Anglicy nie przez filantropję rządzą Indjami i że misja cywilizacyjna białego człowieka, o której tak przekonywająco potrafił pisać Kipling, to tylko frazes dla usprawiedliwienia mniej lub bardziej brutalnego wyzysku i eksploatacji. W wielu wypadkach dobrze rozumiany interes angielski pokrywa się z interesem indyjskim, ale przecież niewszędzie i niezawsze, a gdzie takie kolizje zachodzą, rozstrzyga oczywiście angielski, a nie indyjski punkt widzenia.

O tych kolizjach możnaby wiele powiedzieć ; tutaj poprzestaniemy na kilku tylko przykładach. Indje posiadają w olbrzymich ilościach wszystkie najcenniejsze surowce: bawełnę, kauczuk, naftę, węgiel, rudy i t. d., są więc dosłownie krajem nieograniczonych możliwości gospodarczych. Pomimo to miljonowe masy ludności żyją w nieopisanej nędzy. Jakie znaczenie dla podniesienia dobrobytu miałoby stworzenie i rozwój rodzimego przemysłu, o tern nie trzeba się rozwodzić. Ale w interesie angielskim bynajmniej nie leży, aby Indje, które po dziś dzień pochłaniają olbrzymią część eksportu angielskiego, miały zaopatrywać się we własne tkaniny, maszyny i t. d. Aby unicestwić konkurencję indyjską, już za czasów Kompanji Wschodnioindyjskiej ustanowiono wysokie cła ochronne na towary przywożone z Indyj. Zmiany polityczne po wojnie europejskiej 1914—1918 zmusiły wprawdzie rząd londyński do ustępstw na polu polityki celnej, ale szkody poczynione w ciągu dwóch blisko stuleci nieprędko dadzą się odrobić. Jeśli dzisiaj rozwijać się poczyna rodzimy przemysł indyjski, dzieje się to nie dzięki, ale pomimo Anglików.

Nie przyczynia się również do poprawy warunków gospodarczych bardzo kosztowna, iście „kolonjalna“ administracja. Od Anglików przyjmowanych do służby cywilnej i wojskowej w lndjach wymaga się bardzo poważnych kwalifikacyj, a że i wzgląd na prestiż „białego sahiba“ każe prowadzić życie na odpowiedniej stopie, pensje muszą być bardzo wysokie. Byłoby pół biedy, gdyby te sute dochody pozostawały w lndjach! Ale klimat indyjski nie pozwala Europejczykom na stałe osiedlenie się. Normalnie każdy Anglik jedzie do Indyj poto tylko, aby w ciągu kilkunastu lat zebrać jak największy majątek i potem wrócić do kraju. W ten sposób olbrzymie sumy pieniędzy pochodzących od podatnika indyjskiego płyną do Anglji, zasilając banki i przemysł angielski, a uszczuplając dotkliwie majątek narodowy indyjski. W tych warunkach obciąże-

nie podatkami musi być bardzo wysokie. Cierpi na tern zwłaszcza rolnik indyjski, gospodarujący zwykle na małych działkach (od ¹/₂ do 2 ha), i to często nie własnych, lecz dzierżawionych za lichwiarski czynsz od bogatych obszarników indyjskich. Fakt, że w wyzysku rolnika indyjskiego obok rządu bierze udział także i część społeczeństwa indyjskiego, nie zmniejsza jednak odpowiedzialności angielskiej za wręcz bezprzykładną nędzę na wsi indyjskiej.

Młodo Indje.

Narodziny ruchu nacjonalistycznego w Indjach łączą się z powstaniem „Narodowego Kongresu“, nieoficjalnego parlamentu, który od roku 1885 rok rocznie zbiera się w różnych miastach Indyj. Program Kongresu był początkowo umiarkowany: domagano się dopuszczenia Hindusów na odpowiedzialne stanowiska w administracji, zniesienia ceł ochronnych na tkaniny indyjskie, wreszcie stworzenia oficjalnej parlamentarnej reprezentacji ; bezpośrednia akcja polityczna ograniczała się do składania władzom angielskim memorjałów i petycyj w duchu całkowitej lojalności i zaufania. Po kilkunastu latach, gdy petycje okazywały się mało skuteczną metodą, nastroje uległy zmianie. W całym kraju, a zwłaszcza w Bengali!, doszło do silnego wrzenia rewolucyjnego, a w 1905 r. rzucono hasło bojkotu towarów angielskich i proklamowano bierny opór wobec władz. Podkreślić jednak należy, że i w tej jeszcze fazie ruchu nacjonalistycznego Kongres za ostateczny cel walki uważał autonomję (po indyj-sku swaradż) w ramach Imperjurn Brytyjskiego ; odłam radykalny, domagający się całkowitej niepodległości, znalazł się w 1908 r. w mniejszości, wobec czego postanowił w pracach Kongresu nie brać udziału.

W czasie wojny światowej umiarkowani autonomiści stanęli po stronie Anglji i za cenę reform obiecanych przez rząd Lloyd George’a poparli Anglję finansowo i militarnie, subskrybując olbrzymie pożyczki wojenne i dostarczając przeszło 1.250.000 żołnierza. Reformy istotnie w r. 1919 nastąpiły. Stwarzały one dwuizbowe „Ciało Ustawodawcze“, złożone częściowo z wybieranych, a częściowo z mianowanych delegatów, poza tern przekazywały pewne sprawy (sanitarne, oświatowe) prowincjonalnym samorządom, rezerwując wszystkie inne po dawnemu wyłącznej kompetencji władz angielskich. System ten, zwany „diarchją“ (dwój-władztwo), nie zadowolił nawet umiarkowanych. Powszechnie wyrażano opi-nję, że rząd angielski oszukał społeczeństwo indyjskie, a gdy jednocześnie dla zwalczania propagandy rewolucyjnej wydano surowe dekrety, faktycznie zawieszające resztę swobód obywatelskich, cały kraj ogarnął znowu silny niepokój. Przebraniem miary był best jalski czyn generała Dyera, który 12 kwietnia 1919 r. w Amritsarze w Pendżabie kazał wziąć pod ogień karabinów maszynowych nielegalne zebranie dziesięciotysiącznego tłumu mężczyzn, kobiet i dzieci, pozostawiając w rezultacie na placu 379 trupów i 1200 rannych. Odpowiedzią na ten masowy mord bezbronnych ludzi było podjęcie akcji cywilnego nieposłuszeństwa i bojkotu ekonomicznego. Na czele tej akcji stanął Mohandas Karam-czand Gandhi, dotychczas zwolennik współpracy z rządem angielskim, odtąd jego zdecydowany przeciwnik.

Metodę cywilnego nieposłuszeństwa, zapożyczoną od autonomistów irlandzkich, stosowali nacjonaliści indyjscy, jak wiemy, już w r. 1905. W latach powojennych nabrała ona jednak w in

terpretacji Gandhiego zgoła odmień- mych powodów nietylko technikę i jej nego, typowo indyjskiego charakteru, zdobycze, ale także medycynę i higje-Gandhi połączył ją bowiem ze staroin- nę współczeną, uważając za grzech dyjskim ideałem ahimsy (niekrzywdze-nia) i wypełnił głęboką treścią etyczną, nadając indyjskiemu ruchowi nacjonalistycznemu sens nieomal religijny. Gwałtu, zdaniem Gandhiego, nie wolno zwalczać gwałtem. Wypowiadając posłuszeństwo władzom, należy przekraczać prawa i przepisy uznane za niemoralne, ale represje ze strony władz należy znosić biernie, ulegać przemocy, nie próbując jej przemocą przełamać. Aby temi metodami walczyć, trzeba zdobyć wysoki poziom doskonałości moralnej, trzeba wyzbyć się nienawiści do przeciwnika i nigdy nie dać się porwać ślepym, zwierzęcym instynktom walki. Dlatego też jednym z warunków skuteczności „cywilnego nieposłuszeństwa“ jest usunięcie wszelkich wewnętrznych antagonizmów, dzielących ludność indyjską. W pierwszym rzędzie chodzi o stosunek Hindusów do mahometan i do parjasów.

wogóle wszelką troskę o zdrowie i o ciało.

O celowości propagandy Gandhiego z punktu widzenia interesów indyjskich można być różnego zdania i niekoniecznie godzić się na wszystko. Trudno zwłaszcza zgodzić się z poglądem, że zbawienie Indyj polegać ma na tem, aby wyrzekły się maszyn i motorów, telefonów, telegrafu i kolei, szpitali i klinik. Ten ideał nie jest ani pożądany, ani też — co ważniejsze — możliwy do zrealizowania. Fabryki angiel-. skie istotnie przyczyniły się do zubożenia kraju, ale poprawy nie da powrót do kołowrotka, lecz raczej stworzenie silnego, zdolnego do konkurencji przemysłu krajowego. Jeśli Indje nie chcą pozostać wyzyskiwaną kolon ją angielską, muszą pójść drogą modernizacji. Chodzi o to tylko, aby przy tym procesie zachowały swoją kulturalną odrębność i aby weszły do ogólnoludzkiej cywilizacji nietylko jako bierny odbiorca gotowych zdobyczy, ale jako samodzielny tych zdobyczy współtwórca. Ideologja Gandhiego urzeczywistnienia tego ideału nie ułatwia.

Mimo to jednak dla emancypacji Indyj Gandhi ma ważne i niezaprzeczone znaczenie: jego jest zasługą, że sprawa oswobodzenia Indyj stała się sprawą ludową, że poruszone zostały masy, dotychczas bierne i obojętne. W chwili obecnej ruch wolnościowy w Indjach jest żywiołową potęgą, której nic już powstrzymać nie zdoła. Władze angielskie są w gruncie rzeczy bezsilne. Świadczy o tem chociażby niezdecydowana i niekonsekwentna powojenna polityka angielska, wahająca się ustawicznie pomiędzy surowemi represjami i połowicznemi koncesjami. Coprawda nie wiadomo, w jakim kie-

Obydwie te kwestje odgrywają w dzisiejszej sytuacji politycznej ważną rolę; ich rozwiązanie napotyka duże trudności, Gandhi zaś nie cofa się przed twierdzeniem, że Hindusi nie są godni wolności, dopóki nie nauczą się widzieć w mahometanach i parjasach swoich braci.

Ten sam głęboki etyczny i religijny sens nadaje Gandhi bojkotowi towarów angielskich. W fabrykach Manchesteru widzi nietylko groźnych konkurentów przemysłu krajowego, ale przede-wszystkiem symbol zmaterjalizowanej i zmechanizowanej, „satanicznej“ w jego określeniu — cywilizacji europejskiej. Propaguje kołowrotek i tkaniny własnego wyrobu, bo święcie wierzy, że tylko powrót do prymitywnych form gospodarki może uszczęśliwić i uszlachetnić człowieka. Potępia dla tych sa-runku należałoby szukać możliwego śniowego. Jeśli się uderzy lekko nogę dla Anglji rozwiązania. Nacjonaliści poniżej kolana, noga zostaje wyrzucona indyjscy jako minimum domagają się wgórę. Jest to ruch właściwy wszystkim t. zw. „statusu dominjalnego“ na wzór ludziom normalnym, ruch wynikający Kanady, Australji i Południowej Afry- z mechanicznego podrażnienia nerwu, ki i takie obietnice były też robione który w tern miejscu przebiega bezpo-przez angielskich mężów stanu. Ale średnio pod skórą. Z właśeiwrem życiem status dominjalny dawałby Indjom duchowem ruchy tego rodzaju, których prawo zabierania głosu także i w spra- znamy mnóstwo, nie mają nic wspólne-wach bezpośrednio dotyczących Wiel- go. Są to odruchy (refleksy). Dru-kiej Brytanji, a na to nawet najliberal- gi rodzaj zjawisk to nasze uczucia i prze-niejsze sfery angielskie zgodzić się nie życia wewnętrzne, wszystko to, co zwy-ehcą. Tymczasem już na sesji Kon- kle obejmujemy nazwą „duszy“. Otóż gresu Indyjskiego w Madrasie w ro- zachodzi potrzeba wyróżnienia jeszcze ku 1929 przeszedł wniosek domagający trzeciej kategorji zjawisk, stojącej na się całkowicie od Anglji niezależnej pograniczu pomiędzy obydwoma. Są to „Socjalistycznej Republiki Indyjskiej“.

ruchy i postępki wynikające wprawdzie St. Schayer. także z mechanizmu układu nerwów Zwracamy uwagę na pracę St. S c h a y e- i mięśni, jednak zachodzące z pewnym ra o literaturze indyjskiej w Wielkiej Lit. udziałem świadomości. Dla nich właśnie Powsz. (Warszawa 1931). Tamże antologja stworzono nazwę instynktów, przekładów. Por. jeszcze prace T. S ł u ż-kie wieża (Wielka Historja Powsz.) oraz Wł. Gump łowicza. (Wielka Geograf ja Powszechna).

Dawny pogląd na zagadnienie instynktu.

Instynkt jest zdolnością wrodzoną.

Najlepiej będzie zwrócić się odrazu do przykładu konkretnego. Najpiękniejszych przykładów instynktu dostarczają nam znakomite badania Fabre ’a nad

owadami. Osa z rodzaju Sphex ryje w ziemi głęboką norkę, zakończoną rozszerzoną komorą. Po wyrównaniu i wygładzeniu ścianek norki Sphex udaje się na polowanie. Jego zwierzyną są świerszcze, kilkakrotnie większe i silniejsze od niego. Mimo to Sphex bez wahania rzuca się do walki ze świerszczem, a tak

Niezależnie od pewnych różnic w pojmowaniu instynktu w nauce panował INSTYNKT. Niewiele jest pojęć na- dotąd pogląd, że instynkt posiada trzy ukowych równie niejasnych dla większo- cechy zasadnicze: jest on wrodzony, ści ludzi, jak pojęcie instynktu. Nie celowy i niezmienny. Sprawę przeszkadza to nam używać nazwy tej tę omówimy szczegółowo, na każdym kroku. Mówimy, że „padając, instynktownie wyciągnął ręce przed siebie“, że ktoś „poczuł do kogoś instynktowną niechęć“ i t. d. Trudno jest o większą gmatwaninę. Wyciąganie rąk podczas padania nie jest żadnym instynktem, jest to bowiem ruch nabyty przez doświadczenie, a niechęć do kogokolwiek wogóle nie ma nic z instynktem wspólnego. Trzeba jednak przyznać, że i w nauce pojęcie instynktu było i jest przedmiotem wielu sporów.

Co to jest instynkt?

Musimy odróżnić dwa bardzo odmień- wielka jest jego zręczność, że zawsze wy-ne od siebie rodzaje zjawisk. Jedne chodzi z tej walki zwycięsko. Osa chwy-z nich to postępki i czyny wynikające ta przeciwnika szczękami i po dłuższem li tylko z mechanizmu nerwowego i mię- szamotaniu się kładzie go „na obie ło-

patki“. Teraz jednak następuje dramat. Sphex siada na powalonym przeciwniku, manewrując szczękami i kończynami w ten sposób, aby odsłonić połączenie głowy z tułowiem, gdzie pokrywa chitynowa świerszcza jest cienka. Następnie Sphex wygina odwłok i żądłem zadaje przeciwnikowi trzy prawidłowe ciosy: jeden w szyję, drugi w środek tułowia i trzeci w połączenie tułowia z odwłokiem. Po tej operacji świerszcz jest sparaliżowany; żyje i miesiącami może pozostawać bez zmian, ale niezdolny jest uczynić najmniejszego ruchu. Teraz zdobycz zostaje przyniesiona do norki osy, której larwa żywi się sparaliżowanym świerszczem. Wszystko to jest pomyślane i wykonane po mistrzowsku. Gdyby osa zabiła świerszcza, ten zacząłby wkrótce gnić i zatrułby larwę, której rozwój trwa parę tygodni i której świerszcz musi wystarczyć aż do końca. Ale larwa osy jest godna swej matki. Gdy tylko nabierze trochę sił, wgryza się stopniowo w ciało świerszcza. Ale to wgryzanie śię musi być bardzo ostrożne i umiejętne. Bowiem zapas musi starczyć na cały czas rozwoju i larwie nie wolno zabić świerszcza, nie wolno uszkodzić żadnego ważnego narządu ciała. To też larwa najpierw wyjada zapasy tłuszczu w odwłoku, potem zabiera się do żołądka i jelit, potem do mięśni, a dopiero na samym ostatku do serca i systemu nerwowego. Przedwczesne zaatakowanie tych ostatnich spowodowałoby śmierć świerszcza. Najmniejsza pomyłka larwy miałaby skutki fatalne. Fabre przesadzał larwę Sphex na sparaliżowaną przez inny rodzaj osy liszkę chrząszcza. Zawsze liszka zaczynała się psuć i powodowała śmierć larwy. Widocznie larwa nie zna anatomj i liszki, zjada ją nieprawidłowo, a tern samem podpisuje wyrok śmierci na siebie.

Fakty te, zwłaszcza w pełnym napięcia literackiego opisie Fabre’a, są zdumiewające! Tak wygląda według niego typowy instynkt owadzi. Sphex nie uczy się w życiu niczego, swoją wiedzę i swoje nadzwyczajne zdolności chirurgiczne przynosi on z sobą na świat w gotowej postaci. Larwa osy, siedząca na sparaliżowanym świerszczu, także nie ma od kogo nauczyć się sztuki zjadania, gdyż jest sama, a matka jej tej sztuki nie posiada. Instynkt jest więc zdolnością wrodzoną, uczenie się, doświadczenie osobiste nie odgrywa w działaniu instynktu żadnej roli.

Druga charakterystyczna cecha instynktu: celowość.

Sphex postępuje tak, jakgdyby posiadał specjalną wiedzę : każdy jego ruch jest skierowany ku określonemu celowi i jest w danej sytuacji najlepszy. Już sam sposób unieruchamiania o wiele silniejszego świerszcza jest szczytem kunsztu. Paraliżowanie świerszcza jest także wysoką sztuką, polega na precyzyjnej znajomości punktów ciała, w których cienkie i słabe żądło osy może przebić twardą powłokę chitynową i zadać cios decydujący. Znamy bardzo wiele gatunków os, z których każdy wyspecjalizował się na jakimś jednym objek-cie. Jedne z nich obezwładniają chrząszcze, inne muchy, jeszcze inne — koniki polne, pszczoły, gąsienice motyli, pająki i t. d. Anatomja każdego z tych zwierząt jest inna i do każdej anatomji napastnik musi być dokładnie przystosowany. Instynkt jest mniej lub więcej skomplikowanym szeregiem działań, wrodzonych zwierzęciu i odznaczających się najwyższym stopniem celowości.

Niezmienność instynktu.

Jeszcze trzecią ważną cechę posiada instynkt: niezmienność. Wszystkie Sphexy napadają na świerszcze określonego gatunku, każdy z nich paraliżuje zdobycz zapomocą tych samych ruchów. Fabre przytacza jaskrawy przykład niezmiennej jednakowości działań instynktowych. Gdy sparaliżowany świerszcz zostaje przywleczony do otworu norki, Sphex porzuca go i wchodzi do norki. Poco to robi, dokładnie niewiadomo. Być może, że chce się przekonać, czy w czasie jego nieobecności nie dostał się do przyszłego mieszkania larwy jakiś gość nieproszony. Wizyta w norce trwa zaledwie pół minuty, poczem osa powraca na powierzchnię, chwyta zdobycz i wciąga ją do norki. Korzystając z chwili, gdy osa znika w norce, Fabre odciągnął świerszcza o kilka centymetrów. Nie znajdując zdobyczy na swojem miejscu, powracająca osa rozpoczyna poszukiwania i bardzo prędko znajduje ją znowu. Świerszcz zostaje ponownie przyciągnięty do otworu norki, potem zaś... osa puszcza go i wchodzi do norki. W jednym przypadku Fabre czterdzieści razy zrzędu odciągał świerszcza i zawsze zachowanie się osy było dokładnie takie samo.

Inny przykład tego rodzaju widzimy w przypadku osy Bembex, aprowizującej swe norki muchami. Norki Bembex są wykopane w sypkim piasku i gdy osa wychodzi z norki, piasek zasypuje jej wejście. W przeciwieństwie do innych os, które zaopatrują norki odrazu w dostateczny zapas pożywienia, Bembex przynosi coraz nową zdobycz przez cały czas rozwoju larwy. Posiada przy-tem nieomylny instynkt odnajdywania zasypanego wejścia do norki. Można to wejście zamaskować, jak się podoba, można je przykryć czemkolwiek, można wylewać na norkę różne substancje pachnące, a jednak zawsze osa znajdzie wejście bez wahania. Ale Fabre wykonał następującą próbę. W czasie nieobecności osy-matki ściął nożem cały wierzch norki, tak że norka stała się płytkim rowkiem, otwartym zgóry na całym swoim przebiegu. W końcu norki leży larwa na stosie zabitych much. Zdawałoby się, że powracająca matka pośpieszy swemu dziecku na ratunek, przeniesie je do jakiegoś schronu zabezpieczającego przed zabój czerni promieniami słońca. Ale ona nie zwraca żadnej uwagi na larwę, depce ją nogami, jak jakiś przedmiot obojętny. Zato z uporczywością w ciągu całych godzin poszukuje wejścia do norki, które znikło ! Troskliwość macierzyńska jest jakby końcową nutą melodji granej przez pozytywkę grającą zawsze w ten sam sposób ten sam motyw. Aby dojść do nuty końcowej, pozytywka musi wygrać całą melodję od początku. Dzieckiem osy jest to, co znajdzie ona po odszukaniu wejścia do norki, oczyszczeniu go z piasku i przebyciu korytarza, prowadzącego do komory końcowej. Ale to coś, leżące na wierzchu i wijące się pod żarem promieni słonecznych, to nie może być jej dziecko. Zwierzę jest nakręconym na jeden tylko szereg działań mechanizmem i jeśli się je wytrąci z normalnego trybu, mechanizm zwierzęcia staje się bezradny i niecelowy w najwyższym stopniu.

Jakże inaczej zachowuje się człowiek. Jego sposób postępowania jest giętki, plastyczny, zmienia się zasadniczo zależnie od okoliczności. Człowiek potrafi przystosować się do najrozmaitszych warunków działania, osa zaś jest wprawdzie znakomicie przystosowana, ale tylko do jednych i tych samych warunków, a jakakolwiek ich zmiana odrazu znosi całe przystosowanie i całą celowość instynktu.

Instynkt w oświetleniu najnowszych badań.

Doniedawna jeszcze taki pogląd na instynkt zwierzęcy cieszył się powszech-nem uznaniem. Jednakże z postępem naszych wiadomości o zachowaniu się zwierząt, po bardziej drobiazgowem zapoznaniu się z ich postępowaniem w różnych warunkach, wyłoniły się pewne wątpliwości.

Instynkt może dostosowywać się do warunków.

Każdy Sphex paraliżuje świerszcza, ale czy wszystkie robią to naprawdę jednakowo? Otóż nie. Jak wykazały późniejsze i dokładniejsze badania Marchal-la, sposób napadania jest bardzo zmienny i bynajmniej niezawsze najdoskonalszy. Liczba pchnięć żądła bywa różna, wcale niezawsze Sphex trafia, gdzie potrzeba, napastnik często postępuje egoistycznie, bo wysysa zdobycz sam, trwanie walki i sposoby unieruchomienia mogą być bardzo rozmaite. Co się tyczy stereotypowego znikania osy pod ziemią, to już sam Pabre rzuca uwagę, że doświadczenie to czasem się nie udaje. Zdarzają się bowiem Sphexy „chytre“, które już po paru powtórzeniach próby nie dają się nabrać i odrazu wciągają świerszcza do norki. Żyjące w wodzie larwy naszych chróścików budują, jak wiadomo, domki z najrozmaitszych mater jałów. Larwa chróścika Molanna buduje domki z ziarenek piasku. Ale można ją zmusić do budowania z patyczków, tłuczonych skorup jajowych, skrawków papieru, kawałków drutu żelaznego i t. d., przyczem zwierzątko w nader ciekawy i subtelny sposób dostosowuje metodę budowania do własności materjału. Plastyczność jego działań i umiejętność przystosowania się do nowych warunków są oczywiste. Jeśli krabowi morskiemu Dromia przewiąże się nitką przednią kończynę, zwierzę używa aż dwunastu różnych sposobów rozwiązywania się, które stosuje w różnej kolejności. Każdego świerszcza opanowuje Sphex zapomocą innych ruchów ciała, gdyż warunki napadu nigdy nie mogą być te same. W walce Sphex korzysta z każdego nieostrożnego ruchu przeciwnika, wyzyskuje każdą chwilową sytuację. Działania owada nie mogą być zawsze jednakowe, albowiem wobec zmiennych sytua-cyj życiowych absolutnie nie mogłyby być celowe. Instynkt jest czemś p 1 a-styczne m, zmienne m, może dostosowywać się do każdorazowych warunków.

Czy instynkt jest wrodzony?

Zastanówmy się nad sprawą pochodzenia instynktu. Czy rzeczywiście instynkt jest wrodzony i nie można go się nauczyć? I na to pytanie nowsze badania dały ciekawą odpowiedź. Pszczoła powraca do ula nawet z odległości pięciu kilometrów. Wiemy jednak, że młode pszczoły, wylatujące po raz pierwszy, nigdy nie lecą daleko; bardzo stopniowo rozszerzają one zakres swoich wycieczek. Wzięto pewną liczbę pszczół zaraz pierwszego dnia po przeniesieniu roju do nowego ula i wypuszczono je w odległości sześciu metrów od ula. Ani jedna z nich nie powróciła do domu. Ten sam wynik otrzymano drugiego dnia. Na trzeci dzień wróciło już 30°/₀ wypuszczonych osobników, na czwarty — 65°/₀, a na ósmy dzień aż 90°/₀ pszczół znalazło drogę powrotną. Więc zdolność odnajdywania drogi powrotnej do domu nie jest u pszczoły wrodzona, lecz zostaje nabyta przez stopniowe doświadczenie. Bardzo interesujące wyniki doświadczeń nad instynktami kota podał niedawno badacz chiński Zing Yang Kuo. Kot posiada rzekomo wrodzony instynkt chwytania i zabijania myszy. Kuo hodował dwadzieścia kociąt w zupełnej izolacji od chwili ich urodzenia. Nie widziały one nigdy, jak ich matka chwyta i pożera mysz. Z tych kociąt tylko dziewięć same przez się nauczyły się zabijać myszy, pozostałe jedenaście natomiast aż do wieku czterech miesięcy nie uśmierciły ani jednej myszy. Inne dwadzieścia jeden kociąt hodowano w tych samych warunkach, ale widziały one często, jak ich matka poluje na myszy. Z nich aż osiemnaście nauczyło się zabijania. Wreszcie dalsze osiemnaście kociąt od urodzenia hodowano w klat-

wiastek rozumu.

kach razem z myszami. Tylko trzy z nich nauczyły się zabijać myszy, ale ani razu się nie zdarzyło, aby kot zabił mysz, z którą razem się wychowywał. Przeciwnie, zanotowano oznaki nadzwyczajnego przywiązania. Kot chroni swoją mysz, zupełnie jak matka chroni swoje kocięta, rzucając się zaciekle na każdego wroga, liże ją, bawi się z nią, głośno miauczy, gdy się mysz zabierze z klatki, i wo-góle zdradza wszelkie objawy wielkiej miłości do myszy. Kuo rzuca słuszną uwagę, że jeśli prawdą jest, iż kot posiada wrodzony instynkt zabijania myszy, to prawdą być musi, że posiada takiż instynkt kochania jej. W rzeczywistości i jednego, i drugiego kot musi się nauczyć, ta lub owa skłonność rozwija się w nim pod wpływem warunków wychowania. Wrodzony jest tylko pewien mechanizm nerwów i mięśni, ale używanie tego mechanizmu jest sprawą wychowania. Ptak dziedziczy po swoich rodzicach szereg wspaniałych przystosowań do lotu, ale nie dziedziczy wcale zdolności lotu, tego bowiem musi. się nauczyć. Każdy widział naukę lotu młodych jaskółek i mógł zauważyć, jak dalece niezdarne są ich pierwsze próby. Brak nam dokładnych danych o zachowaniu się owadów młodocianych i dlatego nie wiemy, czy istotnie już od pierwszej chwili swego istnienia owad umie wszystko, co mu w życiu jest potrzebne. W przypadku pszczół na pewno tak nie jest. Stwierdzono, że młoda pszczoła wykonywa w ulu różne prace, zależnie od swego wieku. Zaczyna od najprostszych czynności, przechodząc stopniowo do czynności bardziej skomplikowanych, aż wreszcie wykonywa pierwsze loty orjentacyjne i po zapoznaniu się z okolicą staje się zbieraczką miodu lub pyłku. Mamy tu zupełnie prawidłowe wychowanie, każdej czynności trzeba się uczyć, trzeba przejść przez wszystkie stad ja, aby posiąść sztu

kę najtrudniejszą: znoszenie miodu z kwiatów w promieniu do pięciu kilometrów dokoła ula. Niewątpliwie pszczoła nie jest żadnym wyjątkiem wśród owadów i jeśli nie znamy u innych podobnych faktów, to tylko dlatego, że życie pszczoły znamy bardziej szczegółowo. Przyszłe badania pozwolą rozszerzyć ten wniosek na cały świat owadzi.

Instynkt... to tylko nazwa.

Jak widzimy, instynkt jest plastyczny, zmienny i najprawdopodobniej jest zdolnością nabywaną przez doświadczenie. Wobec tego trudno jest ściślej powiedzieć, co właściwie nazywamy u zwierząt instynktem, bowiem nie posiada on właśnie tych cech, które przez długie lata uważane były za najbardziej charakterystyczne. Tak czy inaczej, instynkt jest tylko nazwą, w którą zależnie od postępów nauki wkładamy coraz nową treść. Głębsze poznanie sprawy, jak zawsze, doprowadza do wniosku, że w przyrodzie niema skoków i że niema u zwierząt zdolności różniących się od siebie zasadniczo. Twierdzenie, iż człowiek powoduje się rozumem, zwierzę zaś instynktem, jest pozbawione treści, gdyż bardzo trudno jest określić, w jakim stopniu to, co nazywaliśmy dotąd instynktem, zawiera w sobie pier-

J. Dembowski.

INTELIGENCJA. Słowo „inteligencja“ ma dwojakie znaczenie. Powiadamy o pewnym człowieku, że cechuje go niezwykła inteligencja. Czytamy w gazecie, że sytuacja inteligencji doznała znacznego pogorszenia. W pierwszym wypadku określamy tern słowem pewną właściwość umysłu ludzkiego, w drugim wypadku posługujemy się niem dla oznaczenia pewnej warstwy społecznej. To drugie znaczenie pozostaje z pierw-szem w oczywistym związku. Zaczęto bo-

szukaj w tomie piątym!

wiem tę warstwę tak nazywać, wychodząc z założenia, że należą do niej właśnie ludzie obdarzeni tą cechą umysłową. Najpierw więc wypadnie się zastanowić nad pojęciem inteligencji jako określeniem pewnej właściwości umysłu ludzkiego.

Inteligencja jako właściwość umysłu ludzkiego.

Inteligencja jest właściwością umysłu polegającą na zdolności orjentowania się oraz kombinowania, t. j. stwierdzania związków, wykrywania podobieństw i konstatowania różnic. Nieodzownym warunkiem inteligencji jest posiadanie pewnego zasobu wiedzy, jednakowoż wielkość czy doskonałość inteligencji nie pozostaje w żadnym związku z ilością i jakością zasobu wiadomości. Można bowiem umieć niezmiernie dużo w zakresie różnych działów, można być w jakimś dziale wybitnym fachowcem i pierwszorzędnym znawcą, a pomimo to nie zasługiwać na miano człowieka inteligentnego. Inteligencja bowiem polega na odpowiedniem zużytkowaniu i opracowaniu posiadanego zasobu wiedzy. Człowiek inteligentny potrafi z danego materjału przez bystrą obserwację i orjentację, a następnie przez wnikliwą kombinację zjawisk wydobyć takie fakty, związki i prawa, które zarówno na t. z w. pierwszy rzut oka, jak i nawet przy głębszem zastanowieniu się mało komu wpadną do głowy. Jest więc inteligencja ważnym i podstawowym warunkiem wszelkiej pracy twórczej w ści-słem tego słowa znaczeniu.

Z dwóch zwierząt to, które prędzej wjdïombinuje sobie drogę do przygotowanego dlań na jakiemś podwyższeniu jedzenia, z dwojga dzieci to, które łatwiej wprawi w ruch jakąś nieskomplikowaną zabawkę, z dwóch uczniów nie ten, który umie więcej słówek napamięć albo pamięta więcej dat historycznych, ale ten, który prędzej odkryje, gdzie tkwi tajemnica pozornie trudnego, a w gruncie rzeczy bardzo łatwego zadania matematycznego, lub powiąże ze sobą dwa fakty historyczne — zasługuje na nazwę inteligentnego. Trafne odgadywanie zagadek może uchodzić za miernik inteligencji, natomiast niemniej trafne wypełnianie t. zw. krzyżówek nie jest już miarą inteligencji, polega bo-wriem głównie na czysto mechanicznem zestawianiu wyrazów i dużym zasobie wiedzy. Zdolność kombinowania, będąca niewątpliwie także jedną z cech inteligencji, może jednak czasem rozwinąć się bardzo jednostronnie. Mistrz gry w szachy, do której nieodzowną jest zdolność kombinowania, wcale nie musi być człowiekiem inteligentnym — musi nim być natomiast wielki wódz, który nietylko kombinuje mechaniczne ruchy wojska, ale rozumie, na czem polega psychika żołnierza i taktyka nieprzyjaciela. Lekarz, który nie posiada inteligencji, przyłoży odpowiedni plaster na ranę. wykona odpowiedni zabieg chirurgiczny, ale wobec nieprzewidzianej komplikacji lub trudnej do rozpoznania choroby stanie bezradny. Sumienny, ale nieinteligentny badacz zbierze wszystkie fakty odnoszące się do jakiegoś wydarzenia, uporządkuje je i zestawi, nie wyciągnie jednak z nich żadnych wmiosków i nie wydobędzie istoty zjawiska. Inteligencja jest warunkiem działalności krytycznej, tylko bowiem człowiek inteligentny potrafi wychwytać cechy dodatnie i podchwycić ujemne zarówno w poszczególnych dziełach sztuki, jak i w pewnych ogólnych prądach i objawach kultury.

Testy — próby inteligencji.

Inteligencja jest nieodzownym warunkiem wykonywania pewnych zawodów ; nawet przygotowywanie się do nich dla człowieka nieinteligentnego bywa wręcz niemożliwością. Dlatego też t,ę inteligencję próbuje się zarówno' u dzieci wstępujących do szkoły, jak i u młodzieży rozpoczynającej studja fachowe, zwłaszcza przyrodnicze lub techniczne. Taka próba inteligencji nazywa się „testem“. Dajmy do przeczytania dziecku następujące opowiadanie : W dawnych czasach ludzie wytworzyli przypadkowo szkło i pokazali je pewnemu staruszkowi. Żeby je lepiej obejrzeć, staruszek założył na nos okulary i t. d. — Jeśli dziecko nie wykryje odrazu nonsensu tkwiącego w tern zdaniu, stanowi to oczywisty dowód, że nie jest ono inteligentne. Nie znaczy to, żeby dziecko to nie mogło np. być wybitnie uzdolnione do rysunków lub języków, niewątpliwie jednak nie umie ono szybko się orjentować, a więc nie jest inteligentne.

Pseudointeligencj a.

Mądra zasada, że z próżnego nie naleje, ma w pełni zastosowanie do zjawisk inteligencji. Są ludzie, którzy niewątpliwie posiadają w wysokim stopniu dar obserwacji i kombinacji. Jednakowoż obserwacja ich przesuwa się jedynie po powierzchni zjawisk, wpadają im więc w oko np. tylko rzeczy śmieszne lub brzydkie. Nie posiadając w żadnym kierunku solidnej i gruntownej wiedzy, wiążą ze sobą fakty i zjawiska nie posiadające przy bliższem zbadaniu żadnego związku, a czynią to tylko dla efektu, poto, by — jak powiada pewne francuskie określenie — olśnić przeciętnego mieszczucha. Żonglują małym zasobem po łebkach zebranych wiadomości, a zestawiając je naprzekór rzeczywistości, wytwarzają przez to wrażenie t. z w. „wygłupiania się“. Styl taki przenika nieraz, niestety, zbyt często na szpalty dzienników w formach t. zw. feljetonów, pisanych przez ludzi, którzy mało wiedzą i nie mają nic do powiedzenia, a posiadają tylko pewną giętkość myślenia i wyrażania się. Ten typ inteligencji, a raczej pseudointeligencji, lubującej się zwłaszcza w krytyce i poprostu szukaniu wszędzie dziury na całem, był przyczyną powstawania prądów wrogich inteligencji i uważającej ją nawet za zjawisko groźne dla kultury.

Intelektualizm.

W związku z omawianemi faktami pozostaje inny odcień tego zjawiska, mianowicie istnienie i pojawianie się prądu duchowego określanego mianem inte-lektualizmu. Intelektualizm cechuje odnoszenie się zarówno do rzeczywistości zewnętrznej (przyroda), jak i wewnętrznej (życie duchowe), oparte wyłącznie na kierowaniu się rozumem i czynnikami racjonalnemi, ustosunkowanie się chłodne, raczej analizujące niż ulegające entuzjazmowi albo innym porywom. Intelektualista do wielkich przejawów w życiu duchowem i kulturalnem, do wielkich przewrotów odnosi się z rezerwą, analizuje je spokojnie, obserwuje bacznie i krytycznie, śledzi raczej nieufnie i wyprowadza stąd wnioski oparte na przesłankach czysto racjonalnych. Ten typ człowieka, pojawiający się oczywiście zawsze w historji, przeważa jednak w takich okresach, jak epoka sofistów w Grecji, oświecenia i pozytywizmu.

Półinteligent.

Wśród typów inteligencji należy wyróżnić jeszcze jeden typ bardzo charakterystyczny i raczej sympatyczny — to typ t. zw. półinteligenta. Człowiek, który nie ma zazwyczaj nawet wykształcenia średniego ani tem bardziej wyższego, na kursach dokształcających zdobywa sobie pewien zasób wiedzj% który uzupełnia lekturą książek i czasopism popularnych oraz dzienników. Posiadając pewną zdolność operowania zdobytą wiedzą, wypowiada się nieraz dosyć naiwnie na temat obserwowanych zjawisk

999

Inteligencja.

1000

i wydarzeń, czuje wewnętrzną potrzebę przetworzenia w sobie zdobytej wiedzy i wyrażenia swych myśli. Typ taki spotykamy często w ośrodkach robotniczych i miejskich i stanowi on jakgdyby dolną granicę tej warstwy, którą określa się mianem inteligencji.

Inteligencja — warstwa ludzi wykształconych.

W okresie powstawania burżuazji i początków rozwoju kapitalizmu zasiąg t. zw. ogólnego wykształcenia stawał się coraz większy. Podczas gdy aż do tego okresu było ono udziałem tylko szczupłej garstki uprzywilejowanych, możnych i zamożnych, zaczęło teraz wnikać coraz głębiej w szerokie warstwy wzbogacającego się mieszczaństwa, a powoli nawet i coraz lepiej finansowo sytuowanego stanu robotniczego. Zczasem nietylko treść tego wykształcenia, ale i jego forma dzięki organizacji szkolnictwa, ujednostajnionej niemal we wszystkich krajach kulturalnych, ulega pewnej normalizacji. Wprowadzony w tych krajach niemal wszędzie egzamin dojrzałości stanowił pewnego rodzaju linję demarkacyjną, odgradzającą jedną warstwę od innych. Egzamin dojrzałości dawał przecież szereg praw, np. jednorocznej służby wojskowej, dawał wstęp do wyższych studjów. Właściwie dopiero ich ukończenie i uzyskanie dyplomu czy stopnia akademickiego otwierało drzwi do pewnej warstwy, którą przyzwyczajono się określać mianem inteligencji. Nazwa to może nawet niebar-dzo szczęśliwa, bo przecież ani ukończenie szkoły średniej, ani szkoły wyższej nie stanowiło jeszcze o prawdziwej inteligencji człowieka. Jednak ludzie ci mieli odpowiednie przygotowanie umysłowe i wnosili określony zapas wiedzy, który ich stawiał na pewnym poziomie, uprawniał do zabiegania o pewne stanowiska i do ich piastowania. Z punktu widzenia społecznego określenie to miało o tyle uzasadnienie, iż w duchu demokratycznych idej tych czasów dostęp do tej warstwy stał dla każdego otworem, kto chciał się uczyć, a koszty nauki przy pomocy społecznej wcale nawet nie były tak wysokie. Tak więc wytworzył się w w. XIX stan ludzi, którzy na podstawie przygotowania i uzyskanych kwali-fikacyj stanowili w życiu kulturalnem narodów pewien zespół wytwórców i odbiorców dóbr duchowych.

Różny był w różnych krajach poziom i różne ambicje tej inteligencji. W krajach o ustalonej od wieków tradycji, gdzie każda warstwa społeczna miała silnie wyrobione poczucie własnej godności — w Skandynawj i chłop dumny był z tego, iż jest chłopem, a w Niemczech rzemieślnik z tego, że jest rzemieślnikiem — nie było gwałtownego pchania się do warstwy inteligencji, które mi-mowoli obniżało jej poziom. Natomiast np. w Rosji widzimy objaw gwałtownego uinteligentniania się pewnych warstw ze szkodą dla struktury społecznej całości państwa i ze zwichnięciem równowagi społecznej między poszczególnemi stanami, co ułatwiło grunt pod rewolucję bolszewicką, w której wzięły udział masy niedokształconych półinteligentów. W mało którem społeczeństwie obserwujemy ten pęd do inteligencji i tak gwałtowne przeskoki z warstwy najniższej do tej sfery właśnie, jak u Żydów.

Zmierzch inteligencji?

Wielki rozwój warstwy inteligencji w wieku XIX nie przyczynił się z pewnością do nadzwyczajnego pogłębienia i rozwoju kultury. Prowadził on bardzo często raczej do jej trywjalizacji aniżeli celowego rozpowszechniania głębokich i istotnych walorów. To dało powód niektórym myślicielom do głębokiej zadumy nad upadkiem kultury Zachodu właśnie w dobie jej największego roz-

cji współczesnej.

kwitu. W różnych ośrodkach występowali myśliciele, którzy zachęcali do poddania się raczej urokowi ducha ludzkiego, aniżeli propagowaniu rozpowszechniania zdobytych przez umysł ludzki wiadomości. Reakcje takie występowały już nieraz w dziejach, by wskazać na Rousseau’a, romantyzm i jego walkę z oświeceniem. Wojna, która wywołała wstrząs w duchowości ludzkiej, która pociągnęła za sobą tyle ofiar, która zgotowała ludzkości tyle cierpień i bólów, osłabiła nieco wiarę w potęgę i siłę intelektu, przez co oczywiście poderwała znaczenie inteligencji. Gdy zaś po wojnie doszły w różnych państwach do władzy rządy oparte na zasadzie autorytetu, wodzowie tych państw i ich doradcy w dziedzinie kulturalnej rozpoczęli planową niejako kampanję przeciwko intelektowi jako rozsadnikowi bezpłodnej krytyki oraz przeciw inteligencji jako warstwie nie chcącej się poddać ślepej wierze w autorytet. Inteligencji przeciwstawiać się zaczyna swoiście zrozumiane pojęcie elity (-» Elita) jako grupy ludzi ideowo najściślej związanych z władcą czy wodzem państwa, ślepo mu oddanej, wierzącej w jego ideologję i propagującej ją żarliwie w szerokich warstwach, żądając dla niej równie ślepego uznania. Oznacza więc okres powojenny zmierzch intelektu i inteligencji — jak dzieje uczą — najprawdopodobniej tylko przejściowy. Państwa i narody o starej kulturze, jak Anglja i Francja oraz związana najściślej kulturalnie z duchem Zachodu Polska, potrafiły się uchronić od tych niepoważnych zwykle porywów, a w Polsce po zdobyciu niepodległości podjęto we wszystkich dziedzinach pracę nad pogłębieniem i rozszerzeniem inteligencji.

Zagadnienie to jednak dziś ma w całym szeregu społeczeństw i narodów także oblicze bardzo specyficzne — chodzi mianowicie o t. zw. „hiperprodukcję in-teligencji“, objaw dający się najgroźniej odczuwać młodzieży kończącej szkoły wyższe. Jest to jeden z najprzykrzejszych objawów t. zw. kryzysu gospodarczego, który w Polsce, potrzebującej we wszystkich dziedzinach pracowników dzielnych i wykwalifikowanych, stosunkowo mniej daje się odczuwać. W miarę powrotu stosunków gospodarczych do normalnych warunków da się niewątpliwie skierować produkcję inteligencji na tory dające zarówno społeczeństwu, jak i poszczególnym jednostkom, największe szanse dobrobytu.

To naderwanie zaufania do wartości inteligencji jako pewnej twórczej warstwy społecznej przy równoczesnych trudnościach jej sytuacji życiowej — oto główne powody tego, coby określić można było mianem tragedji inteligen-

Z. Łempicki.

Por. II. Taine: O inteligencji (prz. polsk.) ; Z. Łempicki: Problem inteligencji („Marchołt“, nr. I); A. Binet i L. Ter man: Skala inteligencji Lwów-Warszawa 1932; Wł. Dawid: Inteligencja, wola i zdolność do pracy, Warszawa 1926.

INTUICJA. Wyraz ten jest pochodzenia łacińskiego i wywodzi się od czasownika intueor, co znaczy patrzę, oglądam, wglądam.

Intuicja życiowa.

W pewnym domu dokonano kradzieży. Śladów żadnych nie pozostawiono. Niczego wywnioskować ani wyrozumować nie można. Niema żadnych danych ani bardziej przekonywających poszlak. Przychodzi wreszcie jakiś zdolny wywiadowca, rozgląda się w sytuacji, zadaje kilka pytań, zastanawia się chwilę, powiada „wiem“ — i naprawdę wie. Sprawcę kradzieży wykrył. Ciężko chory człowiek był już badany w kilku klinikach, przychodzi wreszcie do sławnego lekarza, wybitnego diagnosty, t. zn. po-

ÎOOB

Intuicja.

1004

siadającego zdolność rozpoznawania rodzaju i przyczyny chorób. Lekarz go nawet nie bada, obserwuje go tylko bacznie, przygląda się, jak idzie przez pokój, jak podchodzi do biurka, patrzy na jego rysy i ruchy i już wie, co za choroba trawi organizm pacjenta. Ten lekarz to nie jest żaden cudotwórca, to nie jest żaden znachor, ma on jednak bystry dar patrzenia, oglądania i poniekąd wglądania we wnętrze człowieka. Powiadamy, że ten lekarz ma znakomitą intuicję. Uczony ma przed sobą tekst jakiegoś utworu literackiego, którego autor nie jest znany. Żadne dokumenty nie zawierają danych, któreby pozwalały przypisać to dzieło temu lub innemu autorowi, wskazówki zaś stylistyczne, a więc budowa zdań, dobór słów (—> Filologia) nie pozwalają także na decyzję zupełnie pewną. Mimo to filolog, nawet nie wczytawszy się gruntownie w ten utwór, lecz zmierzywszy go niejako okiem i wysłuchawszy uchem, powiada: ten utwór może być tylko dziełem autora X. Po roku odnajdują korespondencję autora X, z której niedwuznacznie wynika, że właśnie X jest autorem tego utworu. Ten filolog ma intuicję.

Z przytoczonych tu przykładów wynika, że intuicja jest pewną właściwością ducha ludzkiego, która pozwala zdobyć pewne wiadomości bez sięgania do doświadczenia i opierania się na wnioskowaniu czy też rozumowaniu. Intuidja nie jest żadną tajemną czy tajemniczą siłą ducha ludzkiego, ale pewną jego właściwością, którą w mniejszym lub większym stopniu obdarzony jest każdy człowiek.

Filozoficzne znaczenie słowa „intuicja“.

W literaturze filozoficznej pojawia się słowo „intuicja“ w odmiennem nieco znaczeniu. Wielki francuski filozof Kar-tezjusz (1596—1650), wybitny przedstawiciel racjonalizmu, twierdził, że punktem wyjścia wszelkiej wiedzy ścisłej nie jest rozum, ale właśnie intuicja, bezpośredni wgląd umysłu ludzkiego w pewne oczywiste prawdy. Dzięki tak pojętej intuicji chwyta człowiek i rozumie to, co jest oczywiste, to, co jest pewnikiem (aksjomatem), a więc punktem zaczepienia całej wiedzy w pewnym zakresie nauki, np. matematyki. Takim pewnikiem jest więc np. twierdzenie, że część jest mniejsza od całości. Takich pewników nie trzeba udowadniać, do ich zrozumienia nie dochodzi się drogą wnioskowania, rzucają się one niejako w oko każdemu człowiekowi obdarzonemu normalnym umysłem. Inny racjonalista, Spinoza (1632—1677) uważał także, że najwyższym rodzajem poznania jest właśnie wiedza intuicyjna, dzięki której człowiek dochodzi do uchwycenia najwyższych, najoczywistszych i najbardziej podstawowych prawd.

I Kartezjusz, i Spinoza używają wprawdzie wyrazu intuicja w innem znaczeniu niż w przytoczonych wyżej przykładach z życia potocznego, mimo to jednak w każdym razie rozumieją oni przez intuicję pewien sposób dochodzenia do prawdy odmienny od czysto rozumowego, opartego na doświadczeniu. Jeśli więc nawet racjonaliści tak wielką rolę przypisują intuicji, to tern bardziej podkreślają jej znaczenie przeciwnicy racjonalizmu, czyli t. zw. irracjonaliści. Twierdzą oni, że źródłem poznania jest przedewszystkiem właśnie jakieś wyczucie, przeczucie, wczucie się, przekonanie, coś w rodzaju instynktu. Nie da się bowiem zaprzeczyć, że pomiędzy intuicją w zakresie poznawania i orjentowania się w rzeczywistości a instynktem w zakresie działania istnieje pewna analogja. Zdaniem irracjonalistów to właśnie wyczucie stanowić może jedyny instrument, przy pomocy którego człowiek jest w stanie zgłębić istotę wszechświata i wydrzeć mu jego tajemnice.

R.

Pogląd ten zapanował wszechwładnie w okresie romantyzmu; Mickiewicz dał mu w wierszu „Romantyczność“ wyraz bardzo prosty i przekonywający, pisząc, że „nie mędrca szkiełko i oko“, lecz „serce“ tłumaczy tajemnicę wszechbytu. Druga połowa XIX w. była epoką wielkich triumfów rozumu i świetnego rozkwitu nauk zwłaszcza przyrodniczych, okresem pozytywizmu wielbiącego władzę rozumu i potęgę doświadczenia. Mimo to jednak właśnie w kraju, który ten rozum zawsze tak wysoko stawia i ceni, t. j. we Francji, przywrócony został honor intuicji. Wielki filozof francuski H. Bergson oparł całą swoją filozofję na przekonaniu, że intuicja, wywodząca się z instynktu, ma większą wartość dla wniknięcia w istotę rzeczywistości i bliższa jest życiu niż rozkładający i powierzchownie tylko ujmujący rzeczywistość rozum. Człowiek obdarzony prawdziwą intuicją wczuwa się w rzeczywistość „z intelektualną sympatją“ ; rzeczywistość ta jest właściwie wartkim i coraz nowe formy wytwarzającym prądem stawania się „życiem, pędzonem rozpędem życiowym“, „twórczym rozwojem“, który uchwycić można tylko I)rzez zagłębienie się naszego ja w samego siebie i przez współczucie w ten sposób z rzeczywistością. Bergson (ur. 1859) jest twórcą kierunku filozoficznego zwanego intuicjonizmem, który rozwinął się bardzo silnie z początkiem w. XX we wszystkich krajach, a także i w ojczyźnie wielkich filozofów, Niemczech. Najsławniejszy filozoficzny kierunek niemiecki w w. XX, fenomenolog ja, którego twórcą jest E. Husserl, uczy także, że „czysta intuicja“ jest niezbędna do wglądu w istotę bądźto zjawiska, bądź przedmiotu, bądź rzeczywistości wogóle.

Intuicja jest więc tą władzą ducha, która pozwala nam wedrzeć się w dziedziny, których nie jest w stanie zgłębić rozum, posługujący się opartem na doświadczeniu wnioskowanem. Jasnem jest, że niepodzielnem niemal królestwem intuicji jest sztuka. Dzięki intuicji wyczuwa i widzi artysta takie rzeczy, o których się filozofom nie śniło, i pokazuje je światu. Dzięki intuicji też tylko może człowiek pojąć i wyczuć wielkość tych dzieł, a krytyk literacki czy też artystyczny wczuć się i wgłębić się w nie oraz pokazać ludziom ich wielkość i znaczenie.

ISLAM. (Tabl. 124—128).

Nieco statystyki. Obszar. Skład etniczny.

Islam należy do religij świata posiadających największą ilość wyznawców. Liczba ich dochodzi do ćwierci mi-ljarda, co stanowi przeszło 15°/₀ ludności ziemi. Już to samo wystarczy, by liczyć się z islamem jako doniosłym czynnikiem w układzie sił na naszym globie. Ale nie brak jeszcze innych ważnych przyczyn, dla których powinniśmy starać się dowiedzieć nieco więcej o istocie tej potężnej religji.

Obszar islamu sąsiaduje bezpośrednio z Europą, tak od wschodu, ze strony Azji, jak od południa, ze strony Afryki. Z obu tych stron usiłował islam w ciągu dziejów wtargnąć na teren europejski, co mu się też częściowo udawało : Hiszpanja, Sycylja, południowe Włochy, Bałkany, pewne obszary Europy wschodniej noszą jeszcze dziś wybitne ślady tej ekspansji.

Właściwy obszar islamu leży jednak w Azji i Afryce i ciągnie się wydłużonym pasem, o zmiennej szerokości, od granic Chin na wschodzie aż po wybrzeże Atlantyku na zachodzie, obejmując znaczną część Azji centralnej i całą Azję przednią, tudzież całą Afrykę północną. Na tern jednak nie koniec. W Azji sięgnął islam jeszcze w głąb Indyj, gdzie liczy ponad 60

miljonów wyznawców, i na obszar wysp malajskich (około 45 miljonów w t. zw. Indjacli holenderskich), zaś w Afryce rozprzestrzenił się niebywale pośród czarnej ludności wnętrza kontynentu.

Jądro całego tego obszaru tworzą kraje o ludności mówiącej po arabsku (Arabja, Syrja z Palestyną, Irak, Egipt, Trypolitanja, Tunis, Alger), ku wschodowi przylega strefa irańska (Persja, Afganistan), od północy i pół-noco-zachodu rozsiadły się ludy mówiące językami tureckiemi (Turcja, tureckie kraje Związku Sowieckiego). Najdalsze kresy świata islamu stanowią na południowym wschodzie ludy malajskie, na najdalszym zachodzie Berberowie i w głębi Afryki różne ludy czarne.

Początki islamu. Mohammed i Koran.

Islam jest wyrazem arabskim i znaczy „oddanie“. Streszcza się w tern słowie cała istota tej najprostszej w święcie religji, która głosi, że jest jeden Bóg, Allah, i że jemu powinien człowiek oddać się bezwzględnie, aby uzyskać po śmierci zbawienie wieczne. Twórcą islamu był Mohammed, Arab rodem z Mekki w Hedżazie, żyjący na przełomie VI i VII stulecia po Chr. W dojrzałym już wieku poczuł Mohammed powołanie prorocze i zaczął głosić naukę o jednym Bogu, przed którym każdy człowiek będzie musiał zdać rachunek ze swoich uczynków na sądzie ostatecznym. Materjał, z którego Mohammed czerpał, stanowiły wierzenia chrześcijańskie, żydowskie i niektóre nie będące w sprzeczności z monoteizmem składniki dawnej ludowej religji Arabów. Mohammed wierzył, że głosi swą naukę z natchnienia bożego, że powtarza tylko słowa Allaha, które mu przynosi archanioł Gabrjel.

Zwolennicy zapamiętywali sobie za

słyszane słowa objawienia i spisali je z pamięci, częściowo za życia, częściowo dopiero po śmierci proroka. W ten sposób powstał Koran, księga święta wyznawców islamu, główne, chociaż nie jedyne źródło wiedzy religijnej, odgrywające podobną rolę w życiu ludów muzułmańskich, jak Pięcioksiąg u żydów, a Ewangelja u chrześcijan.

Prócz zasad wiary wypracował Mohammed dla swoich wiernych prostą naukę o obowiązkach, do których skrupulatnego spełniania przywiązywał wielką wagę. Silna wiara i żar wewnętrzny proroka przełamały opór przeciwników, tak że pod koniec życia stał on na czele dobrze zorganizowanej gminy, obejmującej znaczną część szczepów arabskich.

Podboje arabskie. Rozbudowa islamu.

Umierając w r. 632, nie zdawał sobie Mohammed sprawy z wszystkich następstw wszczętego przez siebie ruchu. Masy koczowników, ujęte w karby silnej organizacji, sfanatyzowane i żądne łupu, skierowały się niebawem ku bogatym prowincjom bizantyńskim i państwu perskich Sasanidów, sąsiadującym od północy z półwyspem Arabskim. W bezprzykładnie szybkiem tempie zajęli Arabowie w prźeciągu pierwszych stu lat od śmierci Mohammeda niemal cały dzisiejszy obszar islamu. W skład ich olbrzymiego państwa weszły kraje o dawnej kulturze, a islam przestał być jedynie arabską religją, dostosowaną do ograniczonych potrzeb koczowników. Zmienione stosunki nastręczały mnóstwo wypadków domagających się unormowania przez religję.

Pod naciskiem tych potrzeb doznał islam ogromnej rozbudowy. Naiwną, prostą, pełną sprzeczności dogmatykę uzupełniono i rozwinięto, posługując się w rozumowaniu dialektyką zapoży-

czoną u filozofji greckiej, z którą zaznajomili się muzułmanie na zajętych przez siebie obszarach. Wyrazem tej rozbudowy jest ustalenie jeszcze trzech równorzędnych z Koranem źródeł wiedzy religijnej: tradycji (hadit), zgody powszechnej (idżma') i analogji (kijäs). Pojęcia te wymagają kilku słów wyjaśnienia.

Nie znajdując na jakąś ważną kwe-stję odpowiedzi w Koranie, powoływano się na tradycję, że w takiej a takiej sytuacji Mohammed tak a tak postępował, lub że na takie a takie pytanie taką a taką dał odpowiedź. Te orzeczenia tradycji o postępowaniu Mohammeda spisano, a kanoniczne ich zbiory cieszą się niemal taką samą powagą, jak Koran. Postępowanie Mohammeda, będące wzorem postępowania dla jego wyznawców, nazywa się sunną, skąd nazwa ortodoksyjnych muzułmanów sunnici. Tradycja (hadit) poucza tedy muzułmanina o tern, co to jest sunna.

O ile jednak ani Koran, ani sunna nie dawały wskazówki, jak sobie w pewnej ważnej kwestji poczynać, rozstrzygała zgodna opinja teologów danej epoki. Uważano, że dzięki łasce bożej ogół wiernych nie może być zgodnym w błędzie. Zgoda powszechna mogła się objawiać w czynie, w słowie, a nawet w milczeniu. Każda zasada wiary czy postępowania, która utarła się na tyle w opinji ogółu, że nie wywoływała sprzeciwu, uchodziła tern samem za obowiązującą.

Wreszcie istniały wypadki, które rozstrzygano, powołując się na analogiczne wypadki, przewidziane w Koranie lub tradycji, albo ustalone przez zgodę powszechną.

Obok dogmatyki rozwinięto szeroko prawo religijne, normujące wszystkie dziedziny życia prywatnego, rodzinnego i państwowego.

Widać z tego, jak fałszywy jest po

gląd, z którym można się często spotkać, jakoby muzułmanin czynił tylko to, co mu poleca Koran. Wierutną bajką jest też utarte mniemanie o konserwatyzmie islamu, który rzekomo nie dopuszcza żadnej innowacji. Zasada zgody powszechnej jest aż nazbyt szeroko otwartą bramą, przez którą mogą się dostawać nowe wierzenia i nowe zasady postępowania, o ile tylko zyskają sobie powszechne uznanie.

Zasady wiary. Główne obowiązki.

Pięć jest obowiązków, od których spełnienia zależy w teorji przynależność człowieka do islamu: wyznanie wiary, modlitwa, jałmużna, post i pielgrzymka do Mekki. Jeden z nich tylko, ale naczelny, dotyczy wiary, cztery pozostałe odnoszą się do uczynków.

Wyznanie wiary głosi, że niema Boga prócz Allaha, a Mohammed jest posłańcem Allaha. Mieści się w niem uznanie bezwzględnego monoteizmu i przyjęcie za prawdę wszystkiego, co głosił Mohammed. Muzułmanin wierzy, że od początku ludzkości Bóg zsyłał jej proroków, którzy głosili wolę bożą. Do takich proroków należeli między innymi Adam, Noe, Abraham, Mojżesz, Jezus. Ale grzeszna ludzkość za każdym razem kaziła prawdziwą naukę, tak że Bóg musiał wreszcie zesłać największego i ostatniego z proroków Mohammeda, by obwieścił ludziom doskonałą naukę, wolną od błędów, w jakie popadli żydzi i chrześcijanie.

Muzułmanin obowiązany jest modlić się pięć razy na dobę, w określonych porach, zwrócony twarzą w stronę Mekki. Ważną jest modlitwa tylko, o ile odbywa się w stanie rytualnej czystości, to też musi ją poprzedzić stosowne obmycie. Południową modlitwę w piątek powinni muzułmanie w każdej miejscowości odbyć wspólnie wr przeznaczonych na ten cel domach modlitwy, meczetach

(z arabskiego mesdżid) czy dżamijach (arab. dżamic).

Jałmużna polegała na oddaniu określonej części plonów czy dochodów na rzecz dobra powszechnego, m. i. na potrzeby biednych. Dziś w wielu krajach muzułmańskich zastąpiono tę daninę religijną systemem podatków państwowych o charakterze świeckim.

Okresem postu jest dziewiąty miesiąc kalendarza księżycowego, ramadan (w wymowie tureckiej ramazan). Post polega na całkowitem wstrzymaniu się od jadła, napoju i palenia tytoniu, od świtu aż do zmroku. W nocy wolno jednak jeść, pić i palić bez żadnych ograniczeń.

Raz w ciągu życia powinien muzułmanin odbyć pielgrzymkę do Mekki, gdzie mieści się największa świętość, Kacba, czworoboczna świątynia z wmurowanym w jedną ze ścian czarnym kamieniem, pochodzącym wedle wiary powszechnej z raju.

Inne przepisy. Wielożeństwo.

Wojna święta.

Prócz tych pięciu fundamentalnych obowiązków nakłada prawo religijne (szarVa) na muzułmanina jeszcze szereg innych. Tak więc obowiązuje obrzezanie, które w wierze szerokich mas nabiera wprost znaczenia decydującego o przynależności do islamu. Dalej istnieje szereg przepisów dotyczących rytualnej czystości, tudzież zakaz spożywania pewnych potraw i napojów, m. i. mięsa wieprzowego i napojów wyskokowych. Ten ostatni zakaz, który tak dobroczynnie wpłynął na ludy muzułmańskie, decydując o ich trzeźwości i zdrowiu, praktyka codzienna coraz częściej przełamuje.

W prawie rodzinnem charakterystyczne jest dopuszczenie wielożeństwa (jednak najwyżej czterech żon) i ogranicze-

nie praw kobiety, która przy kontrakcie małżeńskim nie jest stroną, lecz przedmiotem umowny. Wyrazem tego ograniczenia jest ogromne ułatwienie rozwodu (ale tylko z inicjatywy męża) i odsunięcie kobiety od życia publicznego. Oczywiście i tu praktyka wielu krajów przełamuje dawny obyczaj i kobieta wyzwała się powoli z krępujących ją ograniczeń.

Islam uznaje w zasadzie instytucję niewolnictwa, jakkolwiek każe traktować niewolników łagodnie. Dopuszczenie wielożeństwa i niewolnictwa ułatwia islamowi propagandę wśród ludów pierwotnych i daje mu wśród nich przewagę nad chrześcijaństwem.

W prawie karnem uderza surowość w karaniu kradzieży, rozboju i cudzołóstwa, jak również dopuszczenie odwetu za uszkodzenie ciała i zabójstwo. Z zakresu prawa publicznego należy podnieść obowiązek mężczyzn brania udziału w walce o rozszerzenie granic islamu, o ile najwyższy zwierzchnik (dawniej kalif) wezwie wiernych do wojny świętej (dżihdd). Śmierć w wojnie przeciw niewiernym zapewnia muzułmaninowi udział w raju.

Spory w łonie islamu.

Rozbudowa islamu, o której mówiliśmy poprzednio, nie odbyła się całkiem gładko i bez wstrząśnień. Już w samym Koranie jest dużo niejasności i sprzeczności, które dały powód do wielu sporów teologicznych. Jednak nie te spory, lecz różnice w zapatrywaniach na zagadnienia prawnopaństwowe doprowadziły do rozłamu. Szło mianowicie o to, kto ma prawo stać na czele całego świata islamu, jako następca Mohammeda, czyli kalif, kierownik najważniejszych spraw i najwyższy zwierzchnik. Wśród zaciętych walk, jakie się w związku z tern pytaniem wywiązały, ustaliły się trzy odmienne zapatrywania: 1) kierunek skrajnie demokratyczny, utrzymujący, że zwierzchnia władza należy się najdoskonalszemu mężowi, wybranemu przez ogół wiernych, 2) kierunek dynastyczny, zastrzegający godność kalifa dla rodziny Mohammeda i jej potomków, i wreszcie 3) kierunek oportunistyczny, uznający stan faktyczny, to jest godzący się na każdego, kto potrafi ująć silnie władzę w ręce i przy niej się utrzymać. Pierwsze z tych przekonań, skrajnie demokratyczne, reprezentowali t. zw. charydżyci, którzy wskutek swego nieprzejednanego stanowiska zostali prawie w zupełności wytępieni. Zwolennicy rodziny proroka, a więc kierunku dynastycznego, oderwali się od reszty świata muzułmańskiego, jako t. zw. szyici. Wreszcie trzecią grupę stanowią dzisiejsi muzułmanie ortodoksyjni, określający się nazwą s u n n i t ó w.

Sunnici i szyici.

Nazwa „sunnici“ pochodzi od wyrazu sunna, którego znaczenie objaśniliśmy poprzednio, zaś „szyici“ od wyrazu arabskiego szï'a „partja“, w skróceniu zamiast „partja Alego“ (czwartego kalifa i bliskiego krewnego Mohammeda). Szyityzm jest dziś wyznaniem panują-cem w Persji, gdy reszta świata muzułmańskiego jest naogół sunnicka. Różnica między obu odłamami polega na wyłożonych poprzednio poglądach na kwest ję naczelnej władzy. Dołączyły się do niej jednak jeszcze pewne różnice dogmatyczne. Dla sunnitów objawienie boże skończyło się na Mohammedzie. Kalif jest dla nich głową państwa, najwyższym sędzią i wodzem, ale bynajmniej nie żadnym autorytetem w sprawach religijnych. Natomiast dla szyitów najwyższy zwierzchnik, widm, jest zarazem spadkobiercą proroczej działalności Mohammeda i dziedzicem wiedzy nadprzyrodzonej. W opinji szerokich mas jest on bezgrzeszny i nieomylny.

Mistycyzm. Różnice etniczne.

Prócz tych różnic o charakterze dogmatycznym i prawnopaństwowym można zauważyć już wcześnie dwa kierunki życia religijnego: rytualistyczno-forma-listyczny, kładący nacisk na skrupulatne wypełnianie wszystkich przepisów prawa kanonicznego, i kierunek mistyczny, uważający religję za przeżycie wewnętrzne człowieka. Mistycyzm stworzył cały szereg odrębnych instytucyj religijnych, z bractwami i zakonami derwiszów (-» Fakir) na czele.

Pewne różnice dają się zauważyć także zależnie od podkładu etnicznego, na jakim się religja rozwija. Inaczej kształtuje się islam w krajach arabskich, a inaczej wśród ludów tureckich czy irańskich, nie mówiąc już o ludach cywilizacyjnie tak odległych, jak ludy murzyńskie czy malajskie.

Kultura islamu.

Islam przedstawia dla nas duże znaczenie nietylko jako system religijny, ale także jako podstawa kultury ogromnej części naszego globu, kultury, która przez długie wieki pozostawała w stosunkach wymiennych z naszą własną, europejską.

Obszary, które objął islam, jednoczyła poprzednio już dwakroć wspólna kultura, najpierw staroorjentalna, następnie hellenistyczna. Resztki tych kultur, zachowane na obszarach podbitych przez Arabów, skupiły się dokoła centralnej idei, jaką się stała nowa religja, dając początek nowej, oryginalnej kulturze muzułmańskiej. Powstała bogata literatura piękna i naukowa, przedewszyst-kiem w języku arabskim, ale również i w językach prowincjonalnych, perskim, wschodnio- i zachodnio-tureckim. Zakwitły nauki bądź samodzielne, bądź oparte na zdobyczach greckich, filolog ja, historja, geograf ja, matematyka, astro-nom ja, filozof ja, medycyna i inne, które poprzez Hiszpanję i Sycylję oddziałały bardzo silnie na średniowieczną naukę europejską.

Z podobnych źródeł powstała przebogata sztuka muzułmańska, która, najwyższy rozkwit osiągnęła w architekturze i w przemyśle artystycznym. Architektura pozostawała przedewszystkiem w służbie religji i stworzyła na przestrzeni od Indyj po Marokko tysiące wspaniałych meczetów, klasztorów, szkół duchownych (medrese), mauzoleów i i., a prócz tego szereg budowli świeckich, pałaców, zamków, warowni, szpitali i t. p. Ze skrupułów religijnych płynąca niechęć do przedstawiania postaci ludzkich i zwierzęcych wstrzymała rozwój rzeźby figuralnej i malarstwa, z wyjątkiem malarstwa minjaturowego. Zato tern bujniej rozwinęły się sztuki deko-ratywne i przemysł artystyczny, zwłaszcza ceramika i tkactwo ozdobne (-» Dywan),

Ogólna charakterystyka społeczeństw muzułmańskich.

Islam kształtuje w swoisty sposób wyznające go społeczeństwa. Jest on re-ligją nawskroś demokratyczną, biorącą poważnie naukę o równości wszystkich wobec Boga. Stąd pochodzi słabe zróżnicowanie społeczeństw muzułmańskich pod względem stanowym. Swoim wyznawcom daje islam poczucie wyższości nad innemi religjami, uczy ich jednocześnie poprzestawania na małem, trzeźwości i uczciwości. Mniej korzystnie wpływa wiara w predestynację, paraliżując inicjatywę człowieka i pogrążając go w apatji. Ta sama wiara jednak powoduje u muzułmanina w walce z innowiercami nieustępliwość i pogardę śmierci.

Pod względem obyczajowym przedstawiają kraje islamu dużo charakterystycznych cech. Do nich należy przedewszystkiem odsunięcie kobiet od życia społecznego i przymusowe wtłoczenie ich w zacisze domowe. W związku z tern pozostaje zewnętrzny obraz typowych miast muzułmańskich, których domy zwracają się frontem ku wewnątrz, ku centralnie położonemu ogródkowi czy podwórzu, a tyłem ku ulicy. Sylwety meczetów i tak charakterystycznych minaretów dopełniają tego obrazu.

Obecny stan świata islamu.

Islam, który we wczesnem średniowieczu wyprzedzał znacznie Europę, zatrzymał się później w rozwoju i wpadł jak-gdyby w stan odrętwienia. Złożyło się na to wiele czynników, między innemi zniszczenie wielu bogatych obszarów przez najazd mongolski w XIII wieku i wyczerpanie sił kulturotwórczych.

To też kiedy Europa, zbrojna w nowoczesną technikę, zaczęła dla swej ekspansji szukać terenów na Wschodzie, obszary muzułmańskie stały się jeden po drugim łupem polityki kolonjalnej i imperjalistycznej. Dziś większość ludów muzułmańskich pozostaje pod rządami chrzęścijańskiemi, a tylko drobna część zdołała zachować zupełną niezawisłość (Turcja, Persja, Afganistan).

W łonie społeczeństw muzułmańskich zaczynają się jednak dokonywać w o-statnich dziesiątkach lat głębokie przemiany, które od czasu wojny światowej przybrały jeszcze na sile. Usunięta przez religję na dalszy plan świadomość narodowa zaczyna zwolna dochodzić do głosu. Coraz szersze kręgi ludności zaczynają odczuwać potrzebę oświaty w sensie europejskim. Ludność tubylcza w kolon j ach i obszarach mandatowych organizuje się i coraz niechętniej znosi rządy obce. Zdaje się, że najbliższa przyszłość przyniesie nam jeszcze wyraźniejsze objawy chęci ludów muzułmańskich pozbycia się nieproszonych opiekunów*.

listyki.

Islam i Polska.

Od początku XV stulecia spotykała się Polska przez całe wieki z islamem, reprezentowanym głównie przez ludy tureckie. Stosunki z chanatem krymskim (-» Chanat) i z sułtanatem tureckim stanowią niemałą czę^ó naszych dziejów politycznych, a były to stosunki przeważnie wojenne. Wymiana dóbr kulturalnych była w tych warunkach dość ograniczona, tern bardziej że kraje, z któremi mieliśmy bezpośrednie stosunki, nie należały do najświetniejszych ognisk kultury muzułmańskiej. A jednak mimo to Wschód muzułmański wpłynął, zwłaszcza w XVII i XVIII w., bardzo wybitnie na naszą obyczajowość, strój, sztukę wojenną i język, czego dowodem setki zapożyczeń z tureckiego i tatarskiego w polszczyźnie ówczesnej.

Żywym dowodem naszych związków ze światem muzułmańskim są nasi właśni obywatele wyznający islam, t. z w. Ta-tarzy litewscy, których kilka tysięcy zamieszkuje po dziś dzień nasze kresy wschodnie. Zatracili oni coprawda w zupełności język, ale zachowali jeszcze religję i pewne z nią związane tradycje.

Znajomość świata islamu ma dla Polski jednak nietylko teoretyczne, ale i praktyczne znaczenie. Po odzyskaniu własnej państwowości musieliśmy nawiązać stosunki dyplomatyczne ze Wschodem muzułmańskim i mamy już dziś poselstwa w Turcji, Egipcie i Persji, nie licząc placówek konsularnych. Szybko europeizujący się świat muzułmański przedstawia dla Polski dużo możliwości zbytu artykułów przemysłowych, tern bardziej że do konkurencji występujemy nie obciążeni grzechem polityki zaborczej wobec Wschodu. To też wielkie przeobrażenia, jakie się dokonywają w łonie islamu, wymagają czujnej uwagi i badania, którem się zajmuje

dziś już specjalna nauka, i s 1 a m i s t y-k a, stanowiąca jedną z gałęzi orjenta-

T. Kowalski.

IZOTOPY. Nazwa umieszczona w nagłówku mało mówi. Może się wydawać, że chodzi tu o rzecz bardzo specjalną, techniczną ; tymczasem naprawdę termin „izotopy“ wiąże się z jednem z najciekawszych, najogólniejszych, najgłębiej sięgających zagadnień fizyki nowoczesnej.

Dawne wyobrażenia o stałości mas atomów.

W wieku XIX, kiedy wyobrażano sobie atomy jako rodzaj kulek jednolitych i niepodzielnych, nie powątpiewano ani na chwilę, że wszystkie atomy danego pierwiastka posiadają tę samą masę. I trzeba przyznać, że to wyobrażenie należało do najlepiej ugruntowanych doświadczalnie. Przecież wszystkie analizy chemiczne (a iluż analiz dokonywano corocznie na świecie!) wskazywały, że łączenie się pierwiastków zachodzi zawsze w myśl prawa stosunków stałych. Naprzykład dwutlenek węgla otrzymuje się zawsze przez połączenie 12 części Wagowych węgla z 32 częściami wa-gowemi tlenu, a metan (gaz błotny) przez połączenie 12 części węgla z 4 częściami wodoru (zaokrąglamy cyfry). Czyż można było inaczej interpretować te wyniki, niż zakładając stałość mas atomów? Na podstawie badań ilościowych chemji ułożono tablice mas atomowych, albo jak się częściej mówi, ciężarów atomowych; liczba 12, która jak to wyżej nadmieniliśmy, charakteryzuje związki węgla, uważana jest za ciężar atomowy węgla, gdy 16 jest ciężarem atomowym tlenu. Są to liczby względne, które mają tylko oznaczać stosunki mas atomów; masa atomów indywidualnych jest, rozumie się, niezmiernie mała.

O* o<*

Nowa idea.

Dopiero rozwój nauki o promieniotwórczości zachwiał wyobrażeniem, że wszystkie atomy danego pierwiastka muszą być jednakowe, jak monety odbijane w mennicy przez maszynę. A stało się to w następujących dość dramatycznych okolicznościach. Ciała radjoaktyw-nc, jak wiadomo (-» Atom, Rad), ulegają wciąż przeobrażeniom w inne pierwiastki. Można nakreślić drzewo genealogiczne pierwiastków radjoak-tywnych. Koło r. 1913 drzewo genealogiczne pierwiastków radu i toru było już znane. Należy zdać sobie sprawę, że jeżeli w historji kompletna genealogja często nastręcza trudności, to tem bardziej nie była ona łatwa w odniesieniu do pierwiastków promieniotwórczych. Zrozumiemy to, rozpatrując chociażby przykład słynnego radu. Preparaty dostępne do badań rzadko zawierają więcej niż Vio grama radu. Rad jednak rozpada się niezmiernie powoli; jego trwanie obliczamy na tysiące lat. Tym sposobem rozporządzalna ilość produktów rozpadu tego pierwiastka jest niesłychanie mała; ciał tych zazwyczaj nie można ani widzieć, ani zważyć. Na szczęście, ulegając kolejnemu rozpadowi, promieniują one. Z obserwowanych zmian w intensywności i charakterze promieniowania wyciągamy wnioski o zachodzących przemianach. Tym sposobem kreśli się drzewo genealogiczne, w przeważnej mierze na podstawie subtelnej interpretacji obserwowanych faktów. Dajemy poniżej kilka pierwszych ogniw schematu przeobrażeń.

o°<

^226^—*(222)—►(Sa)

RAD RADON RADA

Ryc. 186.

Pierwiastek promieniotwórczy, rozpadając się, wyrzuca ze swego jądra albo cząstka a, albo cząstkę ß. Gdy wyrzuca cząstkę ß, strata masy atomu jest znikomo mała, gdyż cząstka ß jest elektronem ; gdy wyrzuca cząstkę a, traci 4 jednostki; taka jest właśnie masa cząstki a. Wyjaśnia to poglądowo rysunek 136. Masa atomowa radonu, otrzymanego z radu przy równoczesnem wysyłaniu cząstki a, wynosi 222; masa następnego pierwiastka — już tylko 218 i t. d. Z drzewa genealogicznego radu wynika, że ostateczny końcowy produkt rozpadu jest już pierwiastkiem zwykłym, nie-promieniotwórczym, i że podczas wszystkich przeobrażeń radu tylko 5 razy jest wyrzucana cząstka a. Prosty rachunek arytmetyczny pokazuje zatem, że końcowy produkt rozpadu musi mieć ciężar atomowy : 226 — 5 • 4 = 206.

Izotopy ołowiu.

Zaglądając do tabeli ciężarów atomowych, przekonamy się łatwo, że pierwiastka o ciężarze atomowym 206 niema wcale. Najbliższym byłby ołów, jednak jego ciężar atomowy jest znacznie większy, wynosi mianowicie 207,2. Wobec tego wyniku istniały dwie alternatywy: albo należało przyjąć, że drzewo genealogiczne nie jest doskonałe i dlatego otrzymuje się błędną wartość ciężaru atomowego, bądź też, że schemat rozpadu pierwiastków jest prawdziwy, lecz że istnieje nowy gatunek ołowiu, nie dostrzeżony przez chemików w ciągu stulecia. Zdrowy rozsądek przemawiał za pierwszem przypuszczeniem ; wiara w potęgę myśli, w jej zdolność wnikania wr tajniki zjawisk natury, pewien nastrój romantyczny — wszystko wskazywało na to, że słuszność jest może po drugiej stronie. Znaleźli się odważni, a byli nimi Kazimierz Fajans (rodak nasz, obecnie prof. uniwersytetu w Monachjum) i Fryderyk Soddy, któ-

(ołów

206

208*

rzy nietylko oświadczyli się za drugiem przypuszczeniem, lecz nawet postanowili znaleźć jego bezpośrednie potwierdzenie. Rozumowali tak: jeżeli Pb o ciężarze atomowym 206) jest wytworem radu, to powinien się on znajdować w czystych rudach uranowych, gdyż uran jest przodkiem radu, a rad znów przodkiem ołowiu. Zupełnie analogiczne rozumowanie prowadziło do wniosku, że w czystych rudach torowych znajduje się jeszcze inny gatunek ołowiu Pb

Niełatwo było znaleźć odpowiednie rudy, mianowicie uranowe bez toru i torowe bez uranu; niełatwo też było skłonić chemików analityków do wyznaczenia mas atomowych ołowiu, zawartego w tych rudach. Samo postawienie zagadnienia wydawało się bezsensowne ludziom, których długoletnia owocna praca opierała się właśnie na wyobrażeniu o niezmiennej masie atomów. W naprężeniu oczekiwano wyniku analiz. Nowe ideje odniosły całkowite zwycięstwo. Tak np. w rudzie smołowcowo-urano-wej z Morogoro w Afryce znaleziono ołów o ciężarze atomowym 206,046 ; natomiast ciężar atomowy ołowiu pochodzącego z norweskich złóż torytu miał ciężar atomowy 207,9 ; małe odchylenie od wartości teoretycznej 208 tłumaczy się tern, że rudy torowe zawsze zawierają domieszkę uranu.

Stwierdzono, że te różne odmiany ołowiu posiadają identyczne własności chemiczne, jednakowe widma optyczne. Praktycznie biorąc, nie możemy ich zatem uważać za odrębne pierwiastki ; lecz — za odmiany tego samego pierwiastka. Należy je zatem umieścić w tern samem miejscu (tej samej kratce) pe-rjodycznego układu pierwiastków. Stąd właśnie powstała nazwa izotopów, od greckich słów izos — równy i topos — miejsce. Odkrycie izotopów "potwierdziło myśl przewodnią nowej atomistyki, że o pozycji w układzie Mendelejewa, a więc i o własnościach chemicznych, nie decyduje ciężar atomowy, lecz ładunek jądra atomowego (~*Atom).

Oddzielanie izotopów.

Odkrycie odmian ołowiu narzucało myśl o istnieniu izotopów pierwiastków nie związanych z promieniotwórczością, nadaremnie jednak w poszukiwaniu izotopów dokonywano analiz chemicznych najrozmaitszych rud : stwierdzono jedynie, że pierwiastki posiadają zdumiewającą stałość ciężarów atomowych. Może najbardziej pouczające były badania dokonane w ostatnich lat dziesiątku nad niklem i krzemem, które badano tak w ciałach ziemskich, jak i w meteorytach (kamieniach pochodzenia kosmicznego). Pomimo ogromnych różnic genetycznych stwierdzano absolutną niezmienność ciężarów atomowych badanych pierwiastków. Chemja jednak operuje zawsze stosunkowo wielkiemi masami, gdzie się ma do czynienia nie z atomami indywidualnemi, lecz z ol-brzymiemi zbiorowiskami atomów. Wydawało się rzeczą możliwą, że pierwiastki badane przez chemję są mieszaninami odmian izotopowych i że dopiero badanie poszczególnych atomów mogłoby doprowadzić do oddzielenia izotopów. Jak dosięgnąć indywidualne atomy? Niezmiernie pomysłowa metoda została zainicjowana w tym celu przez J. J. Thomsona z Cambridge. Przy przechodzeniu elektryczności przez gazy rozrzedzone (rozrzedzenie musi być jednak znacznie większe niż w świecących rurach reklamowych) atomy obojętne tracą jeden lub kilka elektronów ujemnych ; pozostaje wówczas jądro atomu z resztą elektronów ; otrzymany twór posiada, praktycznie biorąc, całą masę dawnego atomu, gdyż masa oddzielonych elektronów jest znikomo mała ; zarazem jednak niesie pewien ładunek dodatni, gdyż usunięte elektrony zobo-

jętniły część ładunku jądra. Najistotniejszą rolę gra właśnie ów ładunek dodatni. Dzięki niemu taka cząstka może już być poddana działaniu sił elektrycz- na, jak i w badaniach nad ciałami pro-nych (w praktyce stosuje się siły elek- mieniotwórczemj, operuje się minimal-tryczne i siły magnetyczne). Przypuść- nemi ilościami substacyj. Sceptycy my, że pozornie jednorodny gaz, dajmy mogliby mniemać, że tego rodzaju eks-na to powszechnie używany do celów re- perymenty nie dają dość ważkiego ma-klamy neon, jest mieszaniną dwóch izo- terjału (i dosłownie, i w przenośni), by topów; atomy jednego posiadają masę * na nich opierać koncepcje chemji. Nie-mniejszą, drugiego większą. Jeżeli oba te oczekiwane, stosunkowo niedawne (rok rodzaje atomów, posiadające jednakowy 1932) odkrycie dało jednak wspaniałe ładunek dzięki oddzieleniu zewnętrz- potwierdzenie koncepcji izotopów pier-nych elektronów, poddamy działaniu po- wiastków pospolitych (nieradjoaktyw-la elektrycznego, cząstki mniej masywne nych).

Ciężka woda.

W subtelnych doświadczeniach Asto-

będą bardziej odchylane od masywniej- Wydoskonalone metody badania do-szych ; oddzielenie izotopów staje się prowadziły do wykrycia izotopów tlenu ; możliwem. W. Aston, uczeń Thomsona, stąd już należało wnioskować, że i naj-pierwszy dał bezwzględnie ścisły dowód lżejszy, najprostszy pierwiastek chemicz-istnienia izotopów pierwiastków zwy- ny, wodór, musi posiadać ciężki izotop ; kłych. Usilną pracą długiego szeregu lat reguła liczb całkowitych prowadziła do doprowadził metodę oddzielania atomów wniosku, że jego ciężar atomowy mu-o różnych masach do najwyższej precy- siałby wynosić 2 lub 3. Wniosek ten zji i zdobył szereg pozytywnych danych potwierdzili niebawem badacze amery-o izotopach. Okazało się, że, poza nie- kańscy, wykrywając izotop wodoru licznemi wyjątkami, pierwiastki, które o ciężarze atomowym 2,014, gdy ciężar chemja uważała za całkiem jednolite, atomowy zwykłego wodoru = 1,008. Ten naprawdę są mieszaninami izotopów. izotop jest szczególnie interesujący: gdy Tak np. neon, o którym wspominaliśmy, izotopy innych pierwiastków, np. chlo-jest mieszaniną trzech izotopów o cię- ru, różnią się od siebie stosunkowo nie-żaracli atomowych 20, 21, 22; przeważa znacznie ciężarami atomowemi, tu róż-izotop o masie atomowej 20; dlatego nica wynosi 100 proc. Można więc było neon spotykany w naturze ma ciężar oczekiwać, że ciężki wodór znacznie róż-atomowy bliski 20, mianowicie 20,2. nić się będzie własnościami od wodoru Bardzo pospolity pierwiastek chlor, zwykłego ; badania doświadczalne po-o ciężarze atomowym 35,5, zawiera dwa twierdziły to, wprowadzono nawet spe-izotopy o ciężarach atomowych 35 i 37, cjalne oznaczenie wodoru ciężkiego D przyczem znów przeważa ilościowo izo- (od nazwy diplogen, zaproponowanej top lżejszy. W niektórych przypadkach przez Rutherforda). W bardzo ciekawy (cyna, rtęć) liczba izotopów jest bardzo sposób ujawniła się odrębność D duża, dochodzi do dziesięciu. Uderzają- w związkach chemicznych. Jak wiadomo, cem jest, na co Czytelnik, być może, najpospolitszym w naturze związkiem zwrócił już uwagę, że masy atomo- wodoru jest woda H₂ O ; analogicznie we izotopów są liczbami całkowitemi powinna istnieć ciężka woda D₂ O. (czasem różnią się od liczb całkowi Otrzymali ją w stanie czystym w Ame-tych, jednak różnice są bardzo nie- ryce w r. 1933 Lewis i Macdonald, znaczne).    Punkt zamarzania ciężkiej wody wynosi

4-3,8° C, a nie — zero; punkt wrzenia pod normalnem ciśnieniem atmosferycz-nem — 101,42° C ; temperatura jej gęstości maksymalnej wynosi nie 4° C, lecz 11,6° C.

Dziś trudno jeszcze przewidzieć wszystkie konsekwencje teoretyczne i praktyczne znalezienia ciężkiego wodoru. Rozpatrzymy jeden tylko punkt. Ohemja organiczna zna kilkaset tysięcy związków ; większość ich zawiera wodór. Jakim zmianom ulegną te związki, gdy wodór lekki zastąpimy wodorem ciężkim? Może nieznacznym, może jednak w niektórych razach — bardzo istotnym, analogicznie do wody ciężkiej. Może związki te będą miały osobliwe własności fizjologiczne, bo przecież i woda ciężka okazała się dla pewnych organizmów trująca. Dziś jeszcze na te pytania niema odpowiedzi, między innemi dlatego, że jeszcze 1 gram wody ciężkiej kosztuje kilkadziesiąt dolarów i eksperymenty na szerszą skalę nie są możliwe.

To nowe, piękne odkrycie krzepi serca w naszej epoce tak burzliwej, tak zmiennej w wartościowaniu dóbr życia ludzkiego, wskazując na nieprzemijającą potęgę wnikliwej myśli ludzkiej, zdobywającej tajniki materji.

St. Ziemecki.

konowi krzyżackiemu, w XVI — przeciw potężniejącej na wschodzie Moskwie. W momentach, kiedy nieprzyjaciel zewnętrzny słabł, rozluźniały się i związki polsko-litewskie; kiedy zaś wybuchały spory między obu narodami o pograniczne ziemie (Wołyń, Podole i in.), niekiedy bardzo ostre i gwałtowne, Jagiellonowie byli czynnikiem łagodzącym waśnie; mimo gorzkich wyrzutów, rozlegających się niekiedy po obu stronach, umieli z całą odwagą i energją bronić naczelnego postulatu swego programu politycznego — a było nim

zgodne współżycie Polski i Litwy.

JAGIELLONOWIE—to jedna z najznakomitszych dynastyj europejskich w XV i XVI wieku, potomkowie Giedymina i Olgierda, przez lat prawie dwieście panujący na Litwie (od 1377 r.) i w Polsce (od 1386 r.), nadto krócej w innych krajach (Węgry, Czechy).

Rozpoczyna dynastję Władysław Jagiełło, kończy prawnuk — Zygmunt August (t 1572 r.).

Idea jagiellońska.

Pod rządami Jagiellonów doszła Polska do świetnego rozkwitu, który się przedewszystkiem przejawił w rozwoju terytorjalnym państwa. Rozwój ten zaznacza się szczególnie w kierunku Tej idei służyli wszyscy członko-wschodnim (Litwa, Ruś) i północnym wie dynastji, od pierwszego poczynając, (Prusy, Inflanty). Przed małżeństwem na ostatnim kończąc. Czując zbliżającą Jadwigi z Jagiełłą stosunki polsko-litew- się śmierć, zaklinał Zygmunt August skie były naogół wrogie, na gruncie oba narody, aby „ ...miłość, zgodę, jed-jednak niebezpieczeństwa idącego od ze- ilość, którą przodkowie nasi po łacinie wnątrz zawierali Litwini unje z Polską Unją zwali, moenemi spiski wspólnie w XIV—XV w. zwrócone przeciw za- obywatelów obojego Państwa utwierdzo-

szukaj w tomie piątym!

nemi na wieczność ukrzepiły. A który z tych dwóch narodów naród tę Unję od nas wdzięcznie przyjąwszy, mocno trzymać będą : tym to błogosławieństwo dajemy, aby ich Pan Bóg w łasce swej w szerokim i wspólnym panowaniu, we czci i sławie domowej i postronnej i we wszystkim dobrym i potrzebnym przed inne narody wysławił i wywyższył. A który zasię naród niewdzięczen będzie i dróg do rozdwojenia będzie szukał, niechaj się boi gniewu Bożego...“.

Aby zapewnić związkom polsko-litewskim trwałość, dążyli od początku Jagiellonowie do stopniowego zacierania odrębności między dwoma narodami w różnych dziedzinach życia. Przede-wszystkiem widać to w stosunku do re-ligji. Mimo że ziemie ruskie, zależne od Litwy, wyznawały obrządek wschodni, Litwini — podobnie jak Polacy — przyjęli chrzest z Rzymu (1387).

Chęć zbliżenia Litwy do Polski widać i w innych poczynaniach Jagiełły — w reformie ustroju państwa i społeczeństwa litewskiego. Na Litwie władza wielkich książąt miała dotychczas charakter despotyczny; panujący nie był niczem ograniczony wobec ludności, gdy w Polsce rycerstwo miało oddawna szerokie wolności i przywileje. Jagiełło rozpoczął dzieło zrównania w prawach Litwinów z Polakami, zdejmował z nich — jak się sam wyraża w akcie horodel-skim 1413 r.— „jarzmo niewoli, którem dotąd byli skrępowani i związani“ ; mieli Litwini korzystać z wielu tych samych praw, co Polacy, „aby nie było nierówności między poddanymi jednego monarchy“. Następcy Jagiełły kontynuowali zamierzenia królewskie. Dzięki związkom z Polską bez walk i wstrząsów — jak to się często działo w innych krajach — zyskiwali bojarowie litewscy szerokie prawa, dotyczące posiadanej przez nich ziemi, wolności osobistej, wpływów na rządy w państwie i t. d.

Jagiellonowie uważali Litwę za swoją dziedziczną własność; Polacy wprawdzie mogli wybierać swobodnie króla, zwykle jednak powoływali na tron krakowski potomków Jagiełły według porządku starszeństwa. Sytuacja Zygmunta Augusta była znacznie trudniejsza od ojca czy dziada : król nie pozostawiał następcy» gdy tymczasem oba narodjr łączyła dotychczas osoba wspólnego panującego (wyjątek — krótkie okresy 1440—1447, 1492—-1501). Każde z obu państw, Zygmuntowi Augustowi podległych, żyło dotąd własnem życiem, wytwarzało swoje własne, odrębne instytucje. Świadom końca dynastji, na sejmie w Lublinie 1569 r. połączył Zygmunt August Polskę z Litwą w jedno państwo („Korona Polska i Wielkie Księstwo Litewskie jest jedno nierozdzielne i nieróżne ciało, a także nieróżna, ale

jedna wspólna Rzeczpospolita,

która się ze dwu państw i narodów w jeden lud zniosła i spoiła“) i stworzył szereg wspólnych instytucyj, które związać miały mocno dwa narody (wspólna elekcja wspólnego monarchy, wspólna polityka zagraniczna, wspólne sejmy i t. d.).

Aby umocnić związki polsko-litewskie, wciągali świadomie Jagiellonowie społeczności obu państw do aktów unji. Nic bardziej charakterystycznego, jak owo słynne przyjęcie w Horodle bojarów litewskich do herbów przez panów polskich. Kto miał ten sam herb, uważał się za krewniaka. W r. 1413 spokrewniły się z sobą warstwy przednie Polski i Litwy. Porozumieniem obu narodów kierowała

zasada wolności 1 równości.

Tę ideę przeszczepiali Jagiellonowie i na inne kraje i narody. Nie na drodze gwałtu i podbojów krzepła i rozszerzała się terytorjalnie Polska w XV i XVI w., ale przez swobody, które reprezentowała, któremi sąsiadów nęciła.

Przez poszanowanie miejscowych praw jak na wschodzie we współżyciu z Li-i iradycyj, przez równouprawnienie ję- twinami czy Rusią, tak tu w Prusiech zyka, przez tolerancję wyznania, przez wystąpią całe zastępy owych Germano-zapewnienie pełni swobód obywatel- Polonusów, mężów tej miary, co Koperskich, patrjotyzm lokalno-narodowy po- nik, Ilozjusz, Kromer i w. in. szczególnych krajów łączył się nieroz-dzielnie z patrjotyzmem ogólnopolskim.

W XVI w. daje się zauważyć silne ciążenie ku Polsce również ze strony Inflant. Zakon inflancki stanowił od XIII w. całość organizacyjną z zakonem krzyżackim w Prusiech. Gdy jednak w r. 1525 nastąpiła sekularyzacja Prus, Inflanty nie mogły same utrzymać swej niezależności, zwłaszcza że jako kraj nadmorski budziły szczególną pożądliwość sąsiadów. Zagrożony przez potężnego cara Moskwy Iwana Groźnego, słynnego z despotyzmu i okrucieństw, nie przygotowany do obrony, poddał się zakon inflancki (mistrz Gotard Keller; Zygmuntowi Augustowi (1561). Tylko państwo jagiellońskie mogło Inflanty ochronić od wrogów zewnętrznych, tylko ono mogło hojne przywileje obiecać i obietnicy dotrzymać. Jakoż Zygmunt August zabezpieczył Inflantom oprócz rozległego samorządu prawa wyznania augsburskiego i języka niemieckiego. Istnieje pewna analogja między polityką inflancką ostatniego z Jagiellonów a pruską Kazimierza Jagiellończyka. Na obu terenach zarysowuje się ciążenie ludności ku Polsce; o obie ziemie przyszło Jagiellonom staczać długie a zaciekłe walki. Tylko gdy dziad wła-snemi oczyma oglądał kapitulację przeciwnika, wnuk ostateczne rozstrzygnięcie orężnego starcia z Moskwą o Inflanty pozostawił Batoremu. Wreszcie w grę wchodzi moment geograficzno-gospodar-czy: Prusy i Inflanty uzupełniają się nawzajem, tworzą dwa ramiona, dwa wielkie szlaki handlowe, zadzierzgające nierozerwalny związek Polski z Bałtykiem.

W r. 1435 Ruś halicka otrzymała prawo polskie naskutek żądań miejscowej ludności, akty ruskie stają się tam coraz rzadsze i w XYTI w. zanikają. Podobnie wyglądają stosunki — choć w słabszym stopniu — bardziej na wschód, na Wołyniu, na Podolu i in. Popularny pisarz XVI w. Stanisław Orzechowski powie o sobie: „Gente Ruthenus sum, naiione Polonus“ (jestem z pochodzenia Rusin, narodowości polskiej). Również i na północy — Prusy i Inflanty zdradzają wyraźne ciążenie loi Polsce.

Ekspansja nadbałtycka.

Po bitwie grunwaldzkiej Jagiełło obdarował miasta pruskie hojnemi przywilejami, które później zakon poznosił.

Ekspansja czarnomorska.

Rozwój terytorjalny państwa jagiellońskiego szedł w dwóch kierunkach —

Stany pruskie, tęskniąc do swobód polskich, umacniają się w przekonaniu, że dążenia ich i interesy najlepiej mogą być zabezpieczone przez łączność z Polską. W tym celu tworzą w roku 1440 związek pruski i nawiązują rokowania z Kazimierzem Jagiellończykiem. Na początku r. 1454 przedstawiciele stanów pruskich uroczyście w Krakowie poddali się Kazimierzowi. „Jego Majestatowi, jego berłu... uległość i posłuszeństwo... najuroczyściej ślubujemy i... jako prawi poddani wiernie i statecznie zawsze i do ostatniego tchu życia... posłusznymi być chcemy, zastrzegając sobie jedynie nietykalność praw naszych“. Połączywszy swe wojska z siłami związku pruskiego, zwłaszcza Gdańska, prowadził Kazimierz Jagiellończyk długą a zaciekłą wojnę z krzyżakami (1454—1466), zakończoną zwycięskim pokojem w Toruniu. Wielki król utrwalił na szereg wieków panowanie Polski nad brzegami Bałtyku. I tak,

„od morza do morza“. W porównaniu jednak z bałtycką słabiej wygląda ekspansja czarnomorska. Jeszcze przed un ją z Polską granice Litwy ginęły w bezkresnych stepach południa. Wprawdzie Witold doznał klęski od Tatarów nad Worsklą (1399), jednak wykorzystując wewnętrzne zaburzenia w ordzie, utrzymał panowanie litewskie i dostęp do morza od ujścia Dniestru do ujścia Dniepru. W r. 1387 hospodar mołdawski złożył hołd Władysławowi Jagielle, przez co zwierzchnictwo korony polskiej dotarło z biegiem Dniestru do wybrzeży czarnomorskich. W miarę jak rosła potęga turecka, gdy został zdobyty Konstantynopol (1453), gdy orda tatarska na Krymie uznała zwierzchność sułtana, gdy Turcy opanowali dwa ważne porty (1484) : Kilję przy ujściu Dunaju i Bia-łogród (Akerman) przy ujściu Dniestru, utrzymanie przez Jagiellonów brzegów „drugiego“ morza stawało się coraz bardziej wątpliwe.

W obronie swych interesów czarnomorskich musiał się zdobyć Kazimierz Jagiellończyk na walną rozprawę orężną z Turkami i Tatarami ; wiadomo, że król czynił w tym kierunku przygotowania wojenne, ale do decydującego starcia nie doszło. Konsekwencje tej polityki dały się szybko zauważyć. Napady tatarskie na Ruś litewską i koronną powtarzały się coraz częściej ; odcinały one państwo jagiellońskie od osad nad morzem Czarnem. Polska i Litwa miały słabą podstawę strategiczną do działania przeciw najeźdźcom, skoro na południe od Bracławia i Czerkas ciągnęły się tylko same pustkowia. Już w osiemdziesiątych latach XV wieku granica państwa Jagiellonów, teoretycznie i nadal oparta o wybrzeża czarnomorskie, faktycznie cofnęła się do kresów stałego osadnictwa tuż za ostatniemi grodami Podola i Kijowszczyzny. Wobec grozy niebezpieczeństwa tureckiego hospodar mołdawski Stefan złożył hołd Kazimierzowi Jagiellończykowi (1485), jednak gdy oczekiwanej pomocy zbrojnej nie uzyskał, zerwał związki z królem, a nawret występował w rzędzie wrogów państwa jagiellońskiego. Późniejsze wysiłki Polski, aby zmusić hospodarów do uległości — m. in. śmiała polityka Jana Olbrachta — nie osiągnęły rezultatów. Zygmunt Stary i Zygmunt August dążyli do utrzymania pokoju z Turkami, nie chcąc się narażać na konsekwencje niebezpiecznej a ryzykownej wojny.

Ocena polityki zagranicznej Jagiellonów.

Wiadomo, że planom politycznym Jagiellonów wr stosunku do sąsiadów można czynić pewne zarzuty. Na południo-wschodzie nierozwiązany został problem czarnomorski ; na wschodzie potężniejąca Moskwa zdradzała coraz wyraźniej przewagę orężną nad Litwą. Zygmunt Stary stracił Smoleńsk (1514), Zygmunt August — Połock (1563). Na północy godził się ostatni Jagiellończyk, by Prusy po wymarciu Hohenzollernów ans-pachskich odziedziczyli Hohenzollernowie brandenburscy. Na południo-zacho-dzie ustępował Zygmunt Stary sukcesję w Czechach i na Węgrzech po bracie Władysławie i synu jego Ludwiku Habsburgom (-> Habsburgowie). Można tego rodzaju zarzuty mnożyć, można w pewnych decyzjach Jagiellonów dopatrywać się nieszczęśliwych posunięć, ale sprawiedliwość każe przyznać, że niektóre problemy wymagały ogromnego nakładu sił, często większego niż królowie mieli do dyspozycji. Z rozrostem tery tor jalnym Rzeczypospolitej w XV i XVI w., z tym śmiałym rozmachem nie szły w parze przemiany wewnętrzne. Brak było reform, brak było organizacji wewmętrznej silnej i sprawnej, dostosowanej do nowych warunków i potrzeb.

wy-

Sprawy wewnętrzne.

Nie utrzymali Jagiellonowie władzy królewskiej w tych rozmiarach, jaką odziedziczyli po ostatnich Piastach i Ludwiku ; z każdem pokoleniem rosły przywileje, wzmagał się wpływ mas szlacheckich na bieg spraw państwowych. Stwierdzić jednak trzeba, że królowie nie byli skłonni do rozszerzania swobód. Wychowany w⁷ samowładztwie, Jagiełło upornie trwał przy swych prawach monarszych, niczego z nich nie chciał uronić. Pod Czerwieńskiem (1422) szlachta wymogła na królu ustępstwa (m. in. neminem captivabimus) w obliczu nieprzyjaciela, występującego już na plac boju. Po objęciu tronu przez szereg lat nie chciał potwierdzić Kazimierz Jagiellończyk przywilejów swoich poprzedników. Gdy w r. 1454 zw⁷ołał król pospolite ruszenie, szlachta, zebrana pod Cerekwicą, wszczęła rozruchy i oświadczyła, że nie ruszy na nieprzyjaciela, jeśli król jej nowych przywilejów nie nada. Tak doszły do skutku statuty nie-szawskie (1454), wymuszone na Kazimierzu. W najważniejszych sprawach państwowych — wojska i skarbu — miały decydować sejmiki szlacheckie poszczególnych ziem. Godził się na uszczuplenie władzy królewskiej Aleksander Jagiellończyk, gdy sejm radomski uchwalił konstytucję nihil novi (1505). Spełzły na niczein zbawienne plany Zygmunta Starego, by zamiast udziału w pospolitem ruszeniu płaciła szlachta pewne sumy na utrzymanie stałego żołnierza. „Nie mamy czem wojny prowadzić!“ rywrał się okrzyk rozpaczy z ust króla. Wprawdzie na wielu sejmach za obu Zygmuntów w związku z t. zw. ruchem egzekucyjnym podnoszono konieczność gruntownej reformy państwa, jednak panowanie ojca przeszło bez rezultatów w tej dziedzinie, a za rządów syna załatwiono rzecz tylko połowicznie (egzekucja dóbr koronnych — sejm piotrkowski 1562—63 r.). Dzięki ofiarności króla powstało wojsko kwarciane, kilka tysięcy lekkiej jazdy, utrzymywanej stale na kresach wschodnich.

Galer ja niezwykłych postaci.

Charakteryzując Zygmunta Augusta, stwierdzał Bielski, że „była w nim ludzkość wielka“ — a ten rys łagodności wobec poddanych, pokojowości wobec sąsiadów zewnętrznych cechuje wszystkich członków dynastji jagiellońskiej. Brakowało Jagiellonom mocnej ręki Batorego, która umiała wszelki opór skruszyć i opornych do wykonania swej woli przymusić. A jednak potrafił się Jagiełło zdobyć na decyzję, miał wolę zwycięstwa, kiedy zastępy polsko-litewskie prowadził pod Grunwald*; rozumiał grozę niebezpieczeństwa tureckiego dla Europy młodzieńczy Władysław, gdy z brawurą wkraczał na pola Warny. Miał zaciekłość i upór żelazny młodszy Jagiellończyk, gdy poprzysiągł złamać potęgę krzyżacką ; miał Kazimierz poczucie swego królewskiego dostojeństwa, gdy trony sąsiadów⁷ synami obsadzał. Dziwna siła bije od Zygmunta, gdy na rynku krakowskim od klęczącego Hohenzollerna przysięgę wierności przyjmuje. Miał zmysł polityczny Zygmunt August i szczerą troskę o przyszłość Polski i Litwy. Oto galer ja niezwykłych postaci, jako ludzi zdumiewających szlachetnością i prostotą, jako królów pełnych uroku i blasku. Naród polski poprzez wieki zachował dla Jagiellonów’ cześć i sentyment ; wsłuchany w spiżowy głos „Zygmunta“, z dumą wspomina minione czasy swojej świetności i chwały.

U. Paszkiewicz.

Literatura: Polska i Litwa w dziejowym stosunku — praca zbiorowa; Finkei L.: Elekcja Zygmunta 1; Ha leck i O.: Dzieje unji jagiellońskiej, t. I—II; tenże: Przyłączenie Podlasia, Wołynia i Kijowszczyzny w r. 15(59; Jakubowski J.: Studja nad stosunkami narodowościowemi na Litwie przed un ją lubelską ; Kamieniecki W. : Rozwój własności na Litwie w dobie przed I statutem ; Kolfinkowski L. : Dzieje W. Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. I; tenże: Zygmunt August, w. książę Litwy ; P a p ó e F. : Polska i Litwa na przełomie wieków średnich ; Paszkiewicz H. : Jagiellonowie a Moskwa, t. I (czasy przed-jagiellońskie) ; Prochaska A.: Król Władysław Jagiełło, t. I i II; tenże: Dzieje Witolda — iw. in. Nadto różne dzieła w literaturze obcej : rosyjskiej : Downar-Zapolskij, Ljubawskij, Maksimiejko i in.; w niemieckiej: Caro, Zivier i in.

JAPONJA. (Tabl. 129—137). Słowo Japonja pochodzi od nazwy Zy-pen „Początek słońca“, którą Chińczycy nadali w r. 671 wyspom leżącym na wschód od ich ojczyzny. Japończycy wraz z pismem chińskiem przyswoili sobie i tę nażwę własnego kraju, wymawiając ją jednak Nikon lub Nippon. Ostatnio (w r. 1934) rząd japoński oficjalnie przyjął tę drugą wymowę, wyrażając nawet życzenie, aby i zagranicą miast używanych dotychczas form: Japonja, Japon, Japan czy Giaponne przyjęto formę Nippon, Nippończyk, nippoński. Do Europy pierwsze wieści o Japonji przywiózł w końcu XIII wieku słynny kupiec i podróżnik wenecki Marco Polo, który spędził na dworze panującej podówczas w Chinach dynastji mongolskiej (-* Chiny) lat kilkanaście i tam zebrał nieco danych o „wyspie Zipangu“ (Zi-pangu — Zy-pen-kuo. Kuo — kraj).

Archipelag japoński jest resztką wschodniej części kontynentu azjatyckiego, która w odległych epokach geologicznych zapadła się w morze tak, że nad powierzchnią wód pozostały jedynie łańcuchy górskie; to też w Japonji niema zupełnie większych rówmin ani dłuższych rzek. Łączna powierzchnia archipelagu japońskiego, składającego się z czterech wielkich wysp : Hokkaido,

Honszu, Szikoku i Kiu-sziu oraz paru tysięcy mniejszych, wynosi 382 tys. km², czyli dokładnie niemal to samo, co i Polski.

Zarys dziejów.

Ludność zamieszkująca archipelag powstała przez stopienie się dwu fal immi-grantów, z których jedna (plemiona mongolskie i tunguskie) przybyła poprzez półwysep Koreański z północno-wschodniej Azji, druga zaś (Malajowie) z wysp południowo-azjatyekich. Przed przybyciem tych najeźdźców Japonję zamieszkiwali A j n o w i e, będący dziś na wymarciu. W początkach bieżącego stulecia znakomity uczony polski Bronisław Piłsudski wsławił się badaniami nad tą ginącą rasą.

Owe zdobywcze plemiona, z których zezasem powstał naród japoński, wytworzyły już w pierwszych wiekach naszej ery dość silne państwo, oparte na ustroju rodowym. W miarę tego, jak zaczęło się ono organizować i utrwalać, ożywiły się jego stosunki ze światem zewnętrznym, a przedewszystkiem z Chinami, które podówczas pod względem kulturalnym przewyższały wszystkie inne narody świata. Z Chin poprzez Koreę przyszedł do Japonji buddyzm (-» Buddyzm), ten największy rozsadnik kultury, jaki znają dzieje ludzkości, a wraz z nim przeniknęły na archipelag wszystkie skarby cywilizacyj Indyj, Persji, świata helleńskiego i Chin. Najcenniejszym jednak darem, który otrzymała Japon ja z kontynentu, było pismo chińskie. W r. 710 zostaje wybudowana pierwsza stolica Japonji Nara, która po dziś dzień zachowała wiele pięknych budowli z tego okresu. Po kilkudziesięciu latach władcy japońscy, chcąc wyzwolić się z pod wpływu zbyt potężnego kleru, który w licznych klasztorach Nara znajdował oparcie, przenieśli stolicę do K j o t o, gdzie pozostała ona aż do r. 1868.

Dzięki swemu wyspiarskiemu położeniu Japon ja mogła swobodnie czerpać ze skarbca wszystkich kultur, nie obawiając się jednocześnie obcych napaści. Raz tylko wrogowie pokusili się o zdobycie archipelagu. A mianowicie w czterdzieści lat po bitwie pod Ligni-cą (1241) Mongołowie, rzuciwszy pod kopyta swych koni cały świat, zapragnęli zdobyć i Japonję. Trzykrotne ich ataki zostały jednak odparte dzięki bohaterstwu Japończyków i wskutek burzy, która zniszczyła flotę mongolską.

Państwo japońskie w czasie swego wielowiekowego istnienia przechodziło przez różne fazy ustrojowe. Teoretycznie najwyższym władcą był zawsze cesarz, którego przodkowie wywodzili się od bogini słońca, jednakże zajmując zbyt wysokie stanowisko z punktu widzenia religijnego, został on wkrótce odsunięty przez swych poddanych od kłopotów codziennych rządów. Faktycznie rządził Japon ją t. zw. szogun — „wódz“, który posiadał swoją oddzielną stolicę i tylko pozornie otrzymywał władzę z rąk cesarza. Władza shoguna była dziedziczna i w historji Japonj i znamy szereg rodów, które ją sprawowały nieraz po kilka wieków. Ostatnim był ród Tokugawa, którego członkowie panowali od r. 1603 do restauracji pełnej władzy cesarskiej, t. j. do roku 1868. W czasie panowania rodu Tokugawa Ja-ponja zupełnie odgrodziła się od świata, zabraniając pod karą śmierci swoim obywatelom wyjeżdżać, a cudzoziemcom przyjeżdżać na archipelag. Powodem takiej decyzji był masowy napływ kupców, piratów i podróżników europejskich, którzy swojem postępowaniem zniechęcili do siebie życzliwych im początkowo Japończyków. Kupcy i piraci — a w owych czasach było to przeważnie jedno i to samo — snuli nawet plany zagarnięcia Japonji. Dwa i pół wieku izolacji od reszty świata przekonały Japonję, że nie może się ona sama wyżywić i że niepodobna dalej utrzymywać dwu stolic, dwu dworów i dwu rządów. Kiedy w dodatku w połowie XIX wieku okręty różnych państw zaczęły dobijać się do portów Japonji, domagając się ich otwarcia dla handlu międzynarodowego, Japończycy przekonali się również, że długi okres odosobnienia pozostawił ich pod względem technicznym i militarnym daleko wtyle za innemi narodami.

W roku 1868 Japonja pod wodzą ge-njalnego cesarza Mutsuhito obala szo-guna i związany z nim ustrój feudalny. Stolica zostaje przeniesiona z Kjoto do Edo, stolicy szoguna, która teraz otrzymuje nazwę Tokjo: Wschodnia Stolica. Jest to symboliczne podkreślenie, że odtąd władza duchowna i świecka spoczywać będą w jednem ręku. Kjoto nadal pozostaje miastem koronacji i pogrzebów cesarskich, miastem pamiątek historycznych drogich każdemu Japończykowi. Kjoto i Tokjo w Japonji to jak Kraków i Warszawa w Polsce. Po restauracji świeckiej władzy cesarza rozpoczynają się gorączkowe reformy, zmierzające przedewszystkiem do zapewnienia Japonji potęgi militarnej. I rzeczywiście w ćwierć wieku później maleńka Japonja bije na głowę tylekroć od siebie większe Chiny, rozszerzając swoje posiadłości na południe aż po Formozę. Upływa jeszcze dziewięć lat i ku zdumieniu całego świata gromi tym razem największą, zdawaćby się mogło, potęgę: Rosję, uzyskując południowy Sachalin, Koreę początkowo jako protektorat, a od roku 1910 jako kolonję, półwysep Liao-tung w Mandżurji i znaczną część dawnych przywilejów rosyjskich w tym kraju. W ten sposób państwo japońskie zwiększyło niemal w dwójnasób swoje tcrytorjum (Japonja właściwa 382 tys. km², Korea 222 tys. km², Formoza 35 tys. km², południowy Sachalin 36 tys.

km², razem z innemi drobniejszemi posiadłościami ogółem 674.877 km²) i stanąwszy mocną nogą w Mandżurji, mogło w ćwierć wieku później (1932) oderwać ją od Chin i przeobrazić pod swoim protektoratem na oddzielne państwo Man-ozou-ti-kuo, „Cesarstwo Mandżurskie“.

Ludność.

Obecnie na terenie państwa japońskiego żyje około 94 miljonów mieszkańców, z czego niemal s/₄, t. j. 64 milj., przypada na rdzennych Japończyków, ściśniętych na archipelagu Japonji właściwej (w r. 1930). W Polsce na powierzchni wynoszącej 389 tys. km2 (w czem 49°/₀ ziemi uprawnej) mieszka 32 milj. ludności, w Japonji na tej samej prawie powierzchni (z której zaledwie 15°/₀ nadaje się do uprawy) — 64 milj. Japończyków. W dodatku o ile w Polsce można jeszcze dość wydatnie powiększyć ilość ziemi uprawnej, o tyle w Japonji, składającej się z samych niemal łańcuchów górskich, jest to już niemożliwe.

Po swoich przodkach malajskich odziedziczyli Japończycy umiłowanie wolności i nieustraszoną odwagę. Krew mongolska i tunguska dała im odporność. Wpływy chińskie wyrobiły w nich wyniosłość, przybraną jednak w szatę wyszukanej grzeczności. A buddyzm i jego nauka o wędrówce dusz nauczył Japończyków przyjaźnie odnosić się do wszystkich istot żywych. Wszystkie te cechy stopiły się w jedną całość, dając typ człowieka o silnym charakterze, wrażliwego na piękno natury, rycerskiego, a nadewszystko karnego. Największą siłą narodu japońskiego jest jego karność i ślepe posłuszeństwo rozkazom wodza. Umiejętność podporządkowania się jednostki interesom ogółu, karność i odwaga posunięta do bohaterstwa nie jeden raz już ocaliła Japonję od zagłady. Oczywiście w miastach portowych i w wielkich ośrodkach przemysłowych Japończyk, stykając się z ludźmi Zachodu, utracił wiele ze swoich pierwotnych pięknych cech, ale na wsi wśród ludu prostego pozostały one jeszcze po dziś dzień nietknięte.

Stara i nowa Japonja.

Niestety Japonja, chcąc ocalić swą niepodległość przed zachłannością Europy i Ameryki, musiała odrzucić wiele dawnych pięknych tradycyj i obyczajów i przystąpić do gwałtownego modernizowania i uprzemysławiania kraju oraz rozbudowy wojennych sił na lądzie, morzu i w powietrzu. To też dziś żyją obok siebie, czasami zwalczając się nawet, ale przeważnie stanowiąc wzajemne uzupełnienie, dwie Japon je: stara i nowa.

Aby zapoznać się z życiem nie dotknię-tem jeszcze wpływami obcemi, trzeba udać się na wieś. Tam bowiem zawsze architektura, stroje i dawne obyczaje przechowują się najdłużej.

Charakterystyczną cechą domu japońskiego jest to, że nie posiada on fundamentu, dotykając gruntu tylko pewną ilością słupów, tak że powietrze swobodnie przenika pod. podłogę, wznoszącą się o pół metra nad ziemią. Dom ten nie posiada również stałych ścian, zarówno zewnętrznych, jak i wewnętrznych ; wszystkie je można bowiem dowolnie przesuwać, odsłaniając pewną część domu od zewnątrz lub dzieląc mieszkanie na taką ilość pokojów, jaka nam w danej chwili jest potrzebna. Okna zastępują części ścian, podzielone na małe kwadraciki i zalepione nieprzezroczystym papierem. Cóż za rozkosz dla małego psotnika japońskiego wetknąć palec i przebić taką papierową „szybę“. Oczywiście dzisiaj nawet na wsi, u zamożniejszych gospodarzy droższe, lecz praktyczniejsze szkło wypiera powoli papier. Całe wnętrze domu japońskiego jest wysłane matami ze słomy ryżowej, zawsze bardzo czystemi, gdyż wchodzenie do domu w obuwiu, które służyło nam na ulicy, uważa Japończyk za barbarzyństwo. Czystość to jedna z najbardziej rzucających się w oczy cech Japonji. Nietylko bowiem pozostawia się przy wejściu obuwie, ale co najważniejsze, wszyscy kąpią się tam codzień. U bogatych znajdziemy wspaniałe baseny wykute w skale, do których płynie woda z naturalnych, gorących źródeł, u biedaków będzie to tylko beczka, ale niema domu japońskiego bez łazienki. Japończycy starannie szorują się przed wejściem do wody, w której zanurzają się dopiero po umyciu. Europejczyk, pierwszy raz wchodząc do wanny japońskiej, wyskakuje z niej co prędzej, gdyż temperatura wody przekracza 40°. W domu japońskim niema mebli, śpi się na materacach zwijanych na dzień, je na małej tacy na nóżkach, stawianej przed każdym z członków rodziny, siedzi zaś na matach. Lekka drewniana konstrukcja domów uniemożliwia również stawianie dużych pieców. To też, gdy nadejdą chłody zimowe, nader dotkliwe na północy Japonji, w każdym domu pojawiają się wielkie urny, wypełnione drobniutkim przesianym popiołem, pośrodku których żarzą się węgle drzewne ; ostatniemi czasy ogromnie rozpowszechniło się użycie piecyków naftowych. O ile ogrzewanie pozostaje w domach japońskich nadal prymitywne, o tyle w każdej nawet słomą krytej chatce widzimy światło elektryczne, dostarczane przez jedną z niezliczonych elektrowni, zużytkowujących „biały węgiel“, energję wodną tysiącznych wodospadów i kaskad archipelagu.

Ubrania japońskie zależnie od okoliczności, na które są przeznaczone, różnią się bardzo między sobą, to też musimy poprzestać na opisaniu najprostszych tylko jego form. Przedewszyst-

kiem około bioder owija się rodzaj szerokiego fartuszka z białego muślinu. Potem wdziewa się długi chałat, odgrywający rolę naszej koszuli, na który dopiero wkłada się drugi chałat, znane nam kimono, ściśnięte u mężczyzn wąskim, u kobiet szerokim i często bardzo kosztownym pasem. Kobiety zawiązują ów pas na plecach w szeroką, prostopadłą kokardę. Na nogach nosi się coś w rodzaju „rękawiczek“, szytych z ma-terjału i posiadających oddzielny wielki palec. Sięgają one tylko do kostek i zapinają się na dużą płaską haftkę. Jako obuwie służą sandały z drzewa, słomy, a ostatnio nawet z kauczuku, przytwierdzone sznurkiem do wielkiego palca, który u Japończyków jest chwytny. W czasie lata często ubraniem Japończyków jest tylko pojedyńczy chałat bawełniany, wdziewany na gołe ciało i używany w domu, a niekiedy nawet na ulicy. Po restauracji władzy cesarskiej w r. 1868 Japonja zaczęła gwałtownie wprowadzać ubrania europejskie i zdawało się, że wkrótce piękne, wielobarwne kimona znikną z powierzchni ziemi. Na szczęście ten szał europeizacji szybko minął i ubranie nasze przyjęło się tylko tam, gdzie istotnie jest ono praktyczniejsze:    a więc w armji,

w urzędach, oraz częściowo także w szkołach. W życiu prywatnem Japończyk, a przedewszystkiem Japonka najchętniej wraca do rodzimego, wygodnego i higjeniezncgo ubrania. Oczywiście istnienie dwu różnych zupełnie rodzajów ubrania powoduje nieraz zabawne mieszaniny. I tak np. można nierzadko spotkać w Japonji eleganta ubranego w kimono i w meloniku na głowie, lub innego, co z dumą nosząc marynarkowy garnitur, pozostawił jednak sobie sandały i chroni się przed deszczem pod wielkim, papierowym parasolem.

Jedzenie japońskie cechują najbardziej trzy rzeczy : ryż, ryby i zupełny brak tłustych, ciężkich potraw. Ryż odgrywa w Japonji tę samą rolę, co u nas chleb. Niestety jest on drogi i biedniejsza ludność kontentować się musi jęczmieniem lub gorszemi gatunkami ryżu, sprowadzanemi z Indochin. Brak odpowiednich pastwisk, oraz wpływ buddyzmu, zabraniającego spożywania mięsa, spowodowały, że hodowla zwierząt na ubój rozwijała się w Japonji bardzo słabo i w związku z tem mięso odgrywa minimalną rolę w kuchni przeciętnego Japończyka. Mięso zastąpiły ryby, których nieprzebrane mnóstwo zawierają morza otaczające Japonję. W Japonji właściwej jest półtora miljona rybaków, posiadających 360 tys. statków, w tem 36 tys. motorowych. Bez ryb Japończycy wymarliby z głodu. Ryż, ryby, jarzyny świeże, marynowane lub smażone na tłuszczu roślinnym, wszystko to stanowi pożywienie lekkie i zdrowe. Do tego należy dodać jeszcze fasolę, z której przyrządza się drogą fermentacji potrawę podobną do białego sera, zawierającą wielkie ilości białka i stanowiącą część składową codziennych posiłków japońskich.

Nową Japonję oglądać można w To-kjo, które zniszczone w r. 1923 trzęsieniem ziemi, odbudowało swe główne dzielnice z żelazobetonu odpornego na drgania skorupy ziemskiej. Widzimy ją w Yokohama, Kobe, Osaka i innych wielkich portach, tętniących życiem okrętów, fabryk, doków i elewatorów. Nowa Japonja mówi do nas kamemi, wspaniale wyekwipowanemi oddziałami żołnierzy, stalowemi ciałami pancerników lub ewolucjami powietrznemi aeroplanów. Nowa Japonja patrzy na nas oczami dziesiątków tysięcy dzieci i młodzieży, uczęszczających do niezliczonych szkół powszechnych, średnich i wyższych. Mimo wielkich trudności bowiem, jakie dla dzieci japońskich przedstawia nauka pisma — Japonja chlubić się może słusznie tem, że wśród jej synów niema analfabetów.

Armja i młodzież, stanowiące dla każdego narodu skarb największy, w Japonji stanowi właśnie „arkę przymierza między dawnemi i młodszemi laty“. Młodzież szkolna czerpie już ze swoich elementarzy wzory bohaterstwa i poświęcenia (-» Banzai). Kilkolctnie dziecko zna już nupamięć historję generała Nogi, który w czasie wojny rosyjsko-japońskiej wysłał synów swoich na pewną śmierć, uważając, że niema dla człowieka większego zaszczytu, jak paść na polu chwały w walce za ojczyznę. Opowiadania, które słyszy dziecko japońskie, są nieraz krwawe i straszne, ale wszystkie one uczą podstawowych cnót, jakiemi są odwaga i wierność. Kiedy przygotowany w ten sposób od dzieciństwa chłopiec staje nareszcie w szeregach armji, tam, obok najnowszych wynalazków z dziedziny techniki, spotyka go surowa dyscyplina, opracowana na podstawie średniowiecznego rycerskiego kodeksu honorowego.

Posłuchajmy, jak w dziesięciu punktach ujął ów kodeks honorowy rycerza-obywatela największy bohater Japonji współczesnej, pogromca floty rosyjskiej pod Cuszima, admirał Togo, którego śmierć okryła kirem cały archipelag w lipcu 1934 r.

1.    Rób zawsze to, co ci nakazuje obowiązek, bez względu na konsekwencje, jakie to może za sobą pociągnąć.

2.    Wybierz sobie ideę, której chcesz służyć, i pozostań jej wiernym do śmierci.

3.    Bądź twardym w niepowodzeniach. Bądź skromnym w powodzeniu, to bowiem jest jeszcze ważniejsze.

4.    Nie obiecuj nigdy więcej jak połowę tego, co możesz i masz zamiar zrobić.

5.    Z namiętnościami trzeba walczyć jak z chorobą — przy pierwszych ich przejawach. Inaczej nie da się im rady.

6.    Ucz się bezwzględnego posłuszeństwa. Da ci to potem siłę przy rozkazywaniu.

7.    Jeśli musisz wybierać między sro-gością i miłosierdziem — bądź miłosierny.

8.    Jeśli musisz wybierać między miłosierdziem i sprawiedliwością — bądź sprawiedliwy.

8.    Jest tylko jeden sposób wyzbycia się tchórzostwa, tej największej hańby ludzkości : a mianowicie zrozumieć, że honor jest cenniejszy od życia.

9.    Postępuj zawsze tak, jakbyś znajdował się na wielkim odkrytym placu i przyglądały ci się tysiączne tłumy.

10.    Nie puszczaj wodzy myślom, które nie wiodą do czynów. Ale w szczególności nie gadaj napróżno: nie jesteś przecież kobietą.

Życio gospodarcze.

Położywszy takie fundamenty pod wychowanie swoich obywateli, związawszy się z duchami wszystkich bohaterów swej historji, przemawiających ze stronicy każdego elementarza, Japonja spokojnie może patrzeć w przyszłość mimo niesłychanie ciężkich warunków, w jakich się znajduje. I rzeczywiście tylko bohaterski naród może rozwinąć się w tych warunkach, w jakich żyje Japonja. Ziemi uprawnej jest w stosunku do ludności sześć razy mniej niż w Polsce i nawet przy najlepszych zbiorach kraj sam nie może się wyżywić. Trzeba sprowadzać ryż i fasolę. Aby zdobyć pieniądze na zakup środków żywności, trzeba eksportować wyroby przemysłu, a niestety przemysł japoński również nie posiada na miejscu dostatecznej ilości najważniejszych surowców, jak węgiel, żelazo i bawełna. Jeżeli w najlepsze lata ledwie starczy energji, aby sprowadzać surowce, przerobić je na gotowe wyroby, sprzedać zagranicę i za otrzymane pieniądze kupić

żywność, to cóż mówić o latach klęski, które, niestety, zdarzają się tak często. Japonja jest krajem trzęsień ziemi, których codziennie bywa kilka. Przeważnie są one tak słabe, że przechodzą nie zauważone przez nikogo. Co jakiś czas przychodzi katastrofa: największą klęską są wtedy nie walące się domy, lecz pożary spowodowane przez krótkie spięcia, pęknięte rury gazowe, a na prowincji najczęściej przez przewrócony piecyk naftowy. Niemniej groźne od pożarów są skutki trzęsień ziemi na morzu. Ruchy dna podnoszą olbrzymie fale, które wdzierają się głęboko w brzegi, zmiatając wszystko po drodze.

Japonja jest krajem górzystym, to też rzeki jej płyną wąskiemi dolinami. Jeśli monsun przyniesie zbyt wiele deszczów, rzeki, nie mogąc się szerzej rozlać, zamieniają się w huczące potoki, niszczące wszystko na swej drodze.

Niemniejsze klęski powoduje posucha, niszcząca całe połacie plantacyj ryżowych. A tu co roku bezmała miljon nowych obywateli japońskich wyciąga rączki do rodziców, wołając „jeść“. To też życic przeciętnego Japończyka jest bardzo ciężkie, gdyż nie istnieją tam żadne ustawy, któreby, tak jak w Polsce, ograniczały pracę dzieci i kobiet, pośredniczyły między robotnikiem i pracodawcą, opiekowały się chorymi i kalekami. Japonja, aby wyżywić swą ludność, musi sprzedać jak najwięcej towarów zagranicę. Ponieważ jednak dzisiaj wszystkie państwa starają się tylko sprzedawać, a możliwie jak najmniej kupować u obcych, przeto i eksport japoński napotyka na olbrzymie trudności. Jedynem więc wyjściem było dla przemysłowca japońskiego produkować tak tanio, aby nawet po opłaceniu kosztów długiego transportu i wysokich ceł towar japoński był tańszy od wyrobów miejscowych. I tak np. u nas guma do roweru lub żarówka japoń-

ska kosztuje trzy razy taniej od krajowych. Ta niezwykła taniość towarów japońskich jest wywołana długością dnia roboczego, niskością zarobków robotniczych, a przede wszy stkiem masowem zużytkowaniem tańszej siły roboczej kobiet i dzieci. W fabrykach wyrobów bawełnianych lub jedwabnych pracują dziesiątki tysięcy dziewcząt, wynajętych pracodawcy przez rodziców za określoną sumę na pewien czas. Żyją one w olbrzymich koszarach, utrzymywanych przez fabrykę, jedzą tam i śpią po znojnych godzinach spędzanych przy warsztacie. Zależnie od sumy, którą fabrykant zapłacił rodzicom, praca dziecka trwać może od kilku miesięcy do kilku lat nawet. Na wsi praca niewiele jest lżejsza.

Religja.

W Japonji religją oficjalną jest s z i n t o, oparte na kulcie sił natury i cesarza, który jako potomek bogini słońca z tą naturą najściślej jest związany. Oprócz tego bardzo rozpowszechniony również jest i buddyzm. Byłoby jednak błędem dzielić Japończyków na szintoistów i buddystów, większość bowiem ludności wyznaje, a raczej praktykuje obie te religje jednocześnie. I tak np. w miesiąc po urodzeniu niesie się dziecko do świątyni szinto, ale w pogrzebach biorą udział przeważnie kapłani buddyjscy odpowiednich para-fij. Obecna religja Japończyków' to fanatyczna miłość ojczyzny, uosobionej w postaci cesarza. Dawny kult sił przyrody pozostawał wr duszy japońskiej niezatarte ślady, żaden inny naród bowiem nie jest tak wrażliwy na piękno natury i nie oddaje temu pięknu takiej czci. Buddyzm zaś wpłynął łagodząco na zwyczaje japońskie, nakazując kochać bliźniego swego więcej niż siebie samego i zabraniając pozbawiać życia nawet owady. Oczywiście szczytne ideały buddyjskie w⁷ zetknięciu z codzien-nem życiem uległy znacznym zmianom, mimo to jednak wycisnęły one niezatarte piętno na całem życiu Japonji.

Język i pismo.

Język japoński nie jest spokrewniony z żadną ze znanych nam grup językowych (—> Język i Języki), natomiast w obecnej swej formie posiada bardzo wiele zapożyczeń : przedewszystkiem z chińskiego, następnie zaś z języków europejskich.

Japończycy w starożytności nie znali sztuki pisania i po raz pierwszy zetknęli się z nią dopiero w V-tym wieku naszej ery za pośrednictwem Koreańczyków, znających pismo chińskie. Nauczył jednak pisać Japończyków dopiero buddyzm, mający święte księgi w przekładach chińskich. Zapał do poznawania nowej religji był tak wielki, że wszyscy zaczęli uczyć się czytać po chińsku. Z pomocą przyszła tu pewna cecha pisma chińskiego, która odegrała w dziejach cywilizacji azjatyckiej olbrzymią rolę. Pismo chińskie jest ideo-graficzne, a nie fonetyczne (—» Pismo), i pod tym względem przypomina nieco formuł} algebraiczne. I tak np. Francuz, Anglik, Niemiec, Turek czy Polak przeczytają każdy inaczej formułę

V3a" + Y 6ń"⁺¹

ale każdy zrozumie ją w jeden i ten sam sposób. Podobnie Koreańczyk czy Japończyk wymawia znaki chińskie na swój sposób. Języki chiński i japoński należą do dwu zupełnie różnych grup, dlatego też początkowo napotkano ogromne trudności w przedstawieniu japońskiego pismem chińskiem. Początkowo pisano wyłącznie po chińsku, wymawiając jednak nieprawidłowo, gdyż o stronę fonetyczną nie troszczono się. Ta nieprawidłowa, zjaponizowana wymowa słów chińskich zczasem ujedno-

J. Jaworski.

* stajniła się i została ogólnie przyjęta. Kiedy spotykano jakąś nazwę japońską, transkr.ybowano ją znakami chińskiemi, używając ich fonetycznie. Następnie wybrano pewną ilość ideograficznych znaków chińskich i zaczęto używać ich wyłącznie jako znaków fonetycznych japońskich. W obecnem piśmie japoń-skiem używa się znaków chińskich i owych znaków fonetycznych, powstałych z transformacji pewnych znaków chińskich, które w tern zastosowaniu straciły swoje pierwotne znaczenie. Wprowadzenie tych znaków fonetycznych było dlatego konieczne, że jedno-sylabowy język chiński nie posiada, między innemi, konjugacyj, bardzo rozpowszechnionych w języku japońskim. I tak np. pierwiastek jakiegoś czasownika pisze się znakiem chińskim, zaś końcówkę wskazującą czas i tryb dopisuje się sylabowem pismem alfabe-tycznem. Skomplikowany system pisma spowodował wielkie zróżniczkowanie stylów zależnie od mniejszej lub większej ilości domieszki chińszczyzny. Naogół, podobnie jak to było z łaciną w Europie, chińszczyzną posługiwali się więcej mężczyźni, a kobietom nawet przypadł w udziale zaszczyt stworzenia kilku największych arcydzieł literatury japońskiej. Posłuchajmy teraz kilku poemacików japońskich, które oczywiście w przekładzie musiały zatracić swój pierwotny wdzięk.

„Jeśli mię ktoś zapyta o duszę girlandy wysp japońskich, odpowiem mu, że znajdzie ją w woniejącym na słońcu porannem kwiecie górskiej wiśni“.

„Wielka góro Fudżi, biegnąca w niebo, tyś jest skarbem danym marnemu człowiekowi. Bóstwo opiekuńcze, czuwające nad Japonją, pozwól radować się mym oczom twoim widokiem“.

A oto hymn narodowy japoński : „Niechaj twe panowanie trwa tysiąc wieków, dziesięć tysięcy wieków, aż

z drobnych kamyków powstaną skały, które mech porasta“.

Z dziejami Japonji można się zapoznać z J. Jaworskiego Historji Japonji. Wielka Historja Powszechna, Warszawa, 1931, a z geograf ją fizyczną, ekonomiczną oraz z dziejami odkryć — z J. J a w o r-s ki ego Geografji Japonji. Wielka Geograf ja Powszechna, Warszawa 1933.

JĄDRO ATOMU. W artykule „Atom“ była już mowa o tern, że atomy wszystkich pierwiastków są zbudowane w podobny sposób. Atom nie jest pełną kuleczką, jak to sobie wyobrażano dawniej ; wprost przeciwnie, jest w nim daleko więcej miejsca pustego niż pełnego. Każdy atom składa się z dwóch zasadniczo różnych części. Jedna część atomu to elektrony (—» Elektron), druga część to właśnie jądro.

Fizyka jądra atomu.

Nazwa „jądro“ świadczy o tern, że uważamy jądro za najważniejszą część atomu. Istotnie, fizycy interesują się w najwyższym stopniu wszystkiem, co dotyczy jądra atomu, a chociaż wiemy o jego istnieniu dopiero od dwudziestu pięciu lat, to jednak powstała już rozległa gałąź nauki, zwana fizyką jądra, której poświęca się bardzo wielu badaczy i która jest uprawiana w wielu la-boratorjach świata. Przyczyna tego zainteresowania może się wrydać dzivraa, gdy zważymy, że rozmiary najmniejszego jądra, t. j. jądra wodoru, przekraczają rozmiary elektronu tylko kilkakrotnie, a nawet największemu zc wszystkich, jądru uranu, przypisujemy średnicę zaledwie kilkadziesiąt razy większą od średnicy elektronu. Ten fakt dobitnie mówi nam o pustce, w której jest rozproszona materja świata. Gdyby wszystkie atomy na ziemi utraciły elektrony i ich jądra zbliżyły się do siebie, tworząc zbite grono o kształcie kulistym, kula ta posiadałaby średnicę zaledwie 1 km. Gęstość tej kuli byłaby nieprawdopodobnie wielka; 1 cm³ takiej „jądrowej“ materji ważyłby dziesięć miljonów tonn (-» Gwiazdy).

Już okoliczność, że jądra w malutkiej objętości posiadają tak wielką stosunkowo masę, mogłaby stanowić pewne usprawiedliwienie dla fizyków zajmujących się jądrami atomowemi. Sprawa jest jednak bez porównania donioślejsza : fizyka jądra jest nowoczesną alchemją, zgłębienie jej tajemnic musi nas doprowadzić do zrozumienia genezy materji i do umiejętności przetwarzania jednych pierwiastków w inne. Nie jest przypadkiem, że jądro zostało odkryte przez Rutherforda, jednego z pionierów nauki o promieniotwórczości (-» Promieniotwórczość). Odkrycie zjawiska promieniotwórczości, dokonane w końcu zeszłego stulecia, położyło kres przeświadczeniu o niezmienności pierwiastków, ponieważ pierwiastki promieniotwórcze przeistaczają się samorzutnie.

Siedliskiem przemian promieniotwórczych są jądra atomu. Teraz rozumiemy, dlaczego w jądrze — jeżeli wolno użyć gry słów — spoczywa jądro zagadnienia genezy materji. Nie jest zapewne przypadkiem, że jądro jest tak malutkie i dobrze ukryte w głębi atomu, jak zamek śpiącej królewny w niedostępnym borze. Nie może być bowiem rzeczą łatwą przeniknąć do jądra i obudzić śpiącą królewnę, t. j. spowodować przemianę jednego pierwiastka w inny; inaczej ludzkość dawno wiedziałaby o zmienności pierwiastków. Przyczyną tej odporności pierwiastków musi być małość jądra, jego zabezpieczone położenie w atomie oraz charakter jego budowy, nadający mu wielką trwałość. Tak czy inaczej, widzimy, że nie posuniemy się naprzód, dopóki nie dowiemy się czegoś więcej o jądrze.

Budowa jądra.

Gdy myślimy o sprawach tego rodzaju, zawsze usiłujemy dopomóc sobie jakimś obrazem albo modelem pojęcia, które badamy. Takie modele nie mogą być zupełnie dokładne, bo natura nie jest warsztatem fabrycznym, mimo to są jednak bardzo pożyteczne. Otóż pierwsze pytanie, jakie sobie postawimy, będzie brzmiało: Czy obrazem jądra jest pełna kuleczka, czy zbiór mniejszych kuleczek? Nauka bez wahania obiera ten drugi model, bo z pełną kuleczką nic zrobić nie można, a zbiory kuleczek można przekształcać jeden w drugi. Jądro składa się zatem z części, które nazwiemy cząstkami elementarne-m i.

Następuje drugie pytanie : Czy wszystkie cząstki elementarne są identyczne?

Zwróćmy uwagę, że gdyby tak było istotnie, znaczyłoby to, że wszystkie pierwiastki mają wspólne pochodzenie. Ot, istniała sobie pramaterja, której jądra były poprostu owemi najmniejszemi cząstkami elementarnemi, a jądra innych pierwiastków powstały później wskutek łączenia się jąder pramaterji w większe skupienia. Myśl ta nie jest nowa, wypowiedział ją aptekarz angielski Prout już sto lat temu. Myślał on, że pramaterją jest wodór, i opierał się na tern, że znane mu ciężary atomowe różnych pierwiastków dzieliły się bez reszty przez ciężar atomowy wodoru. Np. azot jest 14 razy cięższy od wodoru, co możnaby objaśnić, zakładając, że atom azotu (Prout nie wiedział jeszcze o jądrze) składa się z 14 atomów wodoru. Hipoteza Prouta przechodziła różne koleje; w XIX w. uważano ją za błędną, ponieważ przekonano się, że wiele ciężarów atomowych wyraża się liczbą ułamkową, jeżeli ciężar atomowy wodoru obierzemy jako równy 1. Po odkryciu izotopów (-» Izotopy) hipoteza

Prouta odzyskała prawo obywatelstwa. Wodór znowu awansował na pramate-rję, a jądro jego nazwano „protonem“, czyli „pierwotnym“.

Neutrony.

Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że sprawa budowy jądra rozwiązuje się bardzo prosto: mianowicie wystarczy założyć, że wszystkie jądra są zbudowane z protonów, jak wyobrażano sobie jeszcze bardzo niedawno. Łatwo jednak dowieść, że jest to niemożliwe. Ponieważ w atomie wodoru proton wiąże jeden elektron, jądro atomowe złożone np. z 14 protonów musiałoby utrzymywać dokoła siebie 14 elektronów, innemi słowy, pierwiastek o ciężarze atomowym 14 musiałby mieć liczbę atomową 14 (liczba atomowa — numer wskazujący miejsce pierwiastka w układzie perjodycznym pierwiastków) ; ogólnie biorąc, liczba atomowa musiałaby równać się ciężarowi atomowemu. Dwa przykłady wystarczą, by nas przekonać, że tak nie jest. Ciężar atomowy azotu wynosi 14,01, liczba atomowa — 7 ; ciężar atomowy uranu — 238,18, liczba atomowa — 92. Co więcej, samo istnienie izotopów przeczy hipotezie, bo izotopy mają tę samą liczbę atomową i różne ciężary atomowe. Wygląda to zatem tak, jak-gdyby zawsze w jądrze część protonów była pozbawiona możności wiązania elektronów lub — co na jedno wychodzi — pozbawiona elektrycznego naboju. Aby wytłumaczyć tę trudność, uczeni wyobrażali sobie przez pewien czas, że samo jądro zawiera pewną liczbę elektronów, które oczywiście swoim ujemnym ładunkiem zobojętniają taką samą liczbę protonów. Hipotezie tej przeczyły jednak liczne fakty, tak iż uczeni byli w wielkim kłopocie, z którego wybawiło ich dopiero odkrycie neutronów. Okazało się bowiem, że istnieją cząstki zupełnie podobne do protonów, lecz pozbawione ładunku; te „martwe“, „neutralne“ protony otrzymały nazwę neutronów. Sprawę niezgodności ciężarów i liczb atomowych oraz istnienie izotopów tłumaczymy sobie teraz bardzo prosto. Zakładamy, że liczba protonów w jądrze równa się dokładnie liczbie elektronów, t. j. liczbie atomowej ; a ponieważ ciężar atomowy jest zawsze większy od tej ostatniej, zakładamy, że reszta to „martwe protony“, czyli neutrony. Np. w omawianym przykładzie azotu mówimy, że jego jądro zawiera 7 protonów oraz 14 — 7 — 7 neutronów; podobnie jądro uranu zawiera 92 protony i 238 — 92 — 146 neutronów. Równie łatwo tłumaczymy istnienie izotopów. Jądra izotopów zawierają tę samą liczbę protonów i różne liczby neutronów. Np. w dwóch izotopach chloru o ciężarze atomowym 35 i 37 oraz liczbie atomowej 17 jądra jednego rodzaju zawierają 17 protonów i 18 neutronów, jądra drugiego rodzaju 17 protonów i 20 neutronów.

Rozbijanie jąder atomów cząstkami alfa.

Mamy zatem już jasny pogląd na sprawę budowy jądra. Ale to nie może nas zadowolić. Chcielibyśmy wiedzieć, jak jądra powstały, dlaczego niektóre jądra, mianowicie pierwiastków promieniotwórczych, są nietrwałe jak mechanizm źle zrobiony i zamieniają się w przemianach promieniotwórczych na inne, lżejsze. Nie chcemy pogodzić się z tern, by fabrykacja jąder miała być wyłącznym przywilejem natury; chcemy podpatrzyć jej tajemnicę i nauczyć się „robić jądra“, t. j. zamieniać jedne pierwiastki na inne, oczywiście — jak to już wiemy — tylko w bardzo małej skali. Wreszcie Czytelnik ma prawo zapytać, na jakiej podstawie mówimy z taką pewnością o budowie jądra, tej najmniejszej i najlepiej ukrytej rzeczy na świecie. Podobnie jak dziecko Wyciąga kółka z zegarka, tak i my chcielibyśmy wyjmować z jądra jego cząstki elementarne, aby upewnić się, że nasze domysły są prawdziwe. Donie-dawna nie umieliśmy tego czynić; mogliśmy tylko przyglądać się, jak się to dzieje w jądrach nietrwałych, t. j. promieniotwórczych. Istotnie jądra atomów promieniotwórczych wyrzucają z siebie cząstki; tak się jednak dziwnie składa, że nie są to ani neutrony, ani protony. Ciała promieniotwórcze wysyłają między innemi promienie a i ß; pierwsze są utworzone z cząstek a (Atom I, str. 413), które są jądrami atomu helu, drugie poprostu z elektronów. Oczywiście wysyłanie cząstek a nie obala naszego poglądu, że każde jądro składa się z protonów i neutronów, jądra helu bowiem same składają się z protonów i z neutronów; a najwyżej jest to dowodem, że jądro helu jest jednym z najbardziej udanych fabrykatów natury, których części są tak mocno spojone ze sobą, że nawet w rozpadzie nietrwałych jąder promieniotwórczych — rozpadzie, któryby można przyrównać do eksplozji rakiety — nie rozlatują się na cząstki elementarne, lecz wybiegają jako spójna całość. Mimo to tłumaczenie takie nie może nam zastąpić upragnionego dowodu istnienia protonów i neutronów w jądrze. Przez długi czas wydawało się, że tego dowodu nigdy nie zdobędziemy, ponieważ dostęp do jądra jest trudny. Dopiero Rutherford zrobił pierwszy wyłom w tej twierdzy. Zauważył on, że cząstki a — jakgdyby dla potwierdzenia zasady: „kto mieczem wojuje, ten od miecza ginie“ — powstające w rozpadzie jąder promieniotwórczych, mogą, trafiając w jądra innego rodzaju, mianowicie jądra bardzo lekkich pierwiastków, rozbijać je, t. j. zmuszać do przemiany i do wysyłania swoich cząstek elementarnych. Rutherford znalazł w r. 1919, że jądra trafione cząstkami a wyrzucają z siebie protony; znacznie później, bo w r. 1930, stwierdzono, że w niektórych przypadkach jądra trafione cząstkami a wyrzucają również neutrony.

Rozbijanie jąder zapomocą wyładowań elektrycznych w próżni.

Dodajmy, że dzisiaj już nie mamy tego trwożnego szacunku dla jądra, co dawniej, gdyż oprócz sposobu odkrytego przez Rutherforda rozporządzamy w wojnie oblężniczej wieloma innemi sposobami. W zasadzie do atakowania jądra nadaje się każda cząstka, byle jej udzielić dostatecznej energji. Trzeba bowiem zaznaczyć, że energja kinetyczna cząstek a jest olbrzymia: pędzą one z prędkością równą ¹/₁₅ prędkości światła. Umiemy jednak wystrzeliwać podobne, chociaż nieco słabsze pociski z naszych armat laboratoryjnych, t. j. wytwarzać je w przyrządach fizycznych. Sposobem prowadzącym do tego celu jest stosowanie wyładowań elektrycznych w próżni. Nie jest to bynajmniej łatwe, gdyż wymaga użycia wielkich rur z elektrodami, do których przykładamy olbrzymie napięcia, sięgające miljona woltów, ale dzisiejsza technika umie sobie dać radę z temi trudnościami. Jeżeli do rury takiej wpuścimy trochę wodoru lub lepiej jeszcze jego ciężkiego izotopu (-> Izotopy), zwanego diplogenem, to jądra wodoru, czyli protony, lub jądra diplo-genu, czyli diplony, uzyskują wielką prędkość, wystarczającą do rozbijania twierdz atomowych, t. j. jąder. Oto są sposoby nowoczesnej alchemji, umiejętności przetwarzania pierwiastków. Należy tylko dobrze pamiętać, że chociaż eksperymenty są wykonywane w skali imponującej — nowoczesne la-

boratorjum fizyki jądra wygląda czasem jak wielka hala fabryczna — to rezultaty są zawsze mikroskopijne i przemiany pierwiastków dotyczą tylko nielicznych atomów, nigdy ciał, które moglibyśmy zobaczyć lub z których moglibyśmy mieć jakikolwiek użytek praktyczny. Mimo to eksperymenty tego rodzaju mają olbrzymie znaczenie, gdyż w małej skali odtwarzają to, co dzieje się lub działo się we wszechświecie, gdy z protonów i neutronów powstawały jądra coraz to cięższych pierwiastków.

Promieniowanie positronowe.

Uważny Czytelnik zauważył niewątpliwie, że rozpisaliśmy się o cząstkach a, neutronach i protonach, a o promieniach ß, t. j. o elektronach, wspomnieliśmy mimochodem. Sprawa pochodzenia promieni ß jest zagadnieniem bardzo trudnem i dotąd niezupełnie jeszcze wyjaśnionem. Ponieważ te promienie są utworzone z elektronów, wszystkie zaś zjawiska promieniotwórcze, t. j. przemiany pierwiastków, odbywają się w jądrach, przeto najprościej byłoby wyobrazić sobie, że jądra zawierają elektrony. Wspominaliśmy jednak o tern, że to przypuszczenie nie daje się utrzymać i że jądra składają się tylko z protonów i neutronów. Sprawę utrudnia jeszcze okoliczność, że oprócz elektronów zwykłych, t. j. ujemnych, istnieją również elektrony dodatnie, czyli t. zw. positrony, które jednak ujawniają się tylko w wyjątkowych okolicznościach. Otóż uczeni skłaniają się dzisiaj do poglądu, że elektrony i positrony są cząstkami, które mogą znikać lub powstawać ; dzieje się to wtedy, gdy neutron zamienia się w proton lub odwrotnie. Aby to zrozumieć, zauważmy, że proton jest bardzo podobny do neutronu i różni się od niego tylko tein, że posiada ładunek dodatni. Wobec tego podobieństwa sądzimy dzisiaj, że neutron i proton to jakby dwie postaci tej samej cząstki, które mogą zamieniać się jedna w drugą. Wyobraźmy sobie, że z jakichś powodów w jądrze jeden neutron zamienia się w proton. Gdy się zastanowimy nad tein, co zaszło, zrozumiemy, iż w gruncie rzeczy cała zmiana polega na tern, że w jądrze powstał jeden ładunek dodatni, którego przedtem nie było, mianowicie ładunek nowego protonu. Każdy, kto się uczył o elektryczności, wie, że elektryczność dodatnia nie powstaje nigdy bez jednoczesnego pojawienia się elektryczności ujemnej w tej samej ilości. Otóż zgodnie z dzisiejszemi poglądami podczas przemiany neutronu w proton ta elektryczność ujemna rodzi Się w postaci elektronu. Ale elektron, jak wiemy, nie może mieszkać w jądrze, przeto wyrusza w świat. Jeżeli przemiany tego rodzaju dzieją się w wielu jądrach danego pierwiastka, są one przyczyną emisji roju elektronów, czyli promieniowania ß. A zatem pierwiastki wysyłające promienie ß są to pierwiastki, których jądra są siedliskiem przemiany neutronu na proton.

Gdyby odwrotnie w jądrach jakiegoś pierwiastka proton zamieniał się na neutron, pierwiastek taki musiałby wysyłać positrony. W istocie w takiej zamianie unicestwia się dodatni ładunek protonu, a ponieważ, jak wiemy, elektryczność dodatnia znika wtedy tylko, gdy do niej dodamy równą ilość ujemnej, możemy powiedzieć, że w tym przypadku jądro zyskuje jeden ładunek ujemny. Wobec tego musi urodzić się jednocześnie taki sam ładunek dodatni, co można jeszcze prościej opisać, mówiąc, że skoro ładunek dodatni zniknął w protonie, to taki sam ładunek musi powstać gdziein-

szukaj w tomie piątym!

L. Wertenstein.

Rozpowszechnienie wzdłuż wybrzeży morza Śródziemnego zawdzięczamy Arabom, którzy w zawojowanych krajach zaszczepiali swoją kulturę, a z nią i umiejętność hodowania jedwabników. Kraje europejskie zawdzięczają mniejszy lub większy rozwój jedwabnictwa tym ze swych panujących, którzy, dbając o rozwój gospodarczy państwa, rozpowszechniali jedwabnictwo drogą propagandy, zachęty, a nieraz i drogą nakazów administracyjnych.

dziej. Otóż zakładamy, że powstaje on w formie positronu, który wybiega w przestrzeń, podobnie jak elektron w poprzednim przypadku. Innemi słowy, pierwiastki, w których protony zamieniają się na neutrony, wysyłają promieniowanie positronów. Jest rzeczą bardzo ciekawą, że żaden z pierwiastków istniejących w przyrodzie tego nie czyni, i dlatego przemiany posi-tronowe były nieznane aż do ostatnich czasów. Dopiero w r. 1934 państwo Joliot (żona p. Joliot jest córką M. Skłodowskiej-Curie) odkryli, że \\ie-które lekkie pierwiastki bombardowane cząstkami a przeistaczają się w pierwiastki nietrwałe, które w następstwie ulegają przemianie positronowej, t. j. wysyłają positrony. Pierwiastki te są zatem promieniotwórcze i dlatego to nowe zjawisko nazwano sztuczną promieniotwórczością.

Widzimy, jak wielkie jest bogactwo zjawisk rozgrywających się w jądrze; ktoby się temu dziwił, niech sobie przypomni, że liczba pierwiastków wynosi 92, liczba izotopów jest jeszcze większa, a Wszystkie te formy materji powstały jako skutek przemian jądrowych.

JEDWAB NATURALNY. (Tabl. 138 i 139). Znamy w przyrodzie dość liczną rodzinę motyli nocnych, t. zw. prządek (Bombytydae), przechodzących trzy przeobrażenia: z jajka wylęga się gąsienica, która przeobraża się w poczwar-kę i następnie w motyla. Przed przeobrażeniem się w poczwarkę gąsienice prządek wysnuwają mniejszą lub większą ilość cienkiej niteczki, którą otaczają się wokoło, tworząc sobie ochronę, czyli oprzęd albo kokon.

Otóż jedna z odmian tych prządek, żerująca wyłącznie na morwie i stąd nosząca nazwę jedwabnika morwowego (Bombyx mori L.), wysnuwa niteczkę wyjątkowo długą — około 1000 m, mocną, miękką, lśniącą, jednolitą, dającą się z łatwością odwinąć z oprzędu. Liczne te zalety pozwoliły człowiekowi wykorzystać nitkę jedwabnika na własny użytek, dla wyrobu przędzy i niezrównanych w swej jakości — tkanin jedwabnych.

Dla uzyskania dowolnej ilości oprzę-dów jedwabnika, stanowiących surowiec jedwabny, ludzkość od niepamiętnych i nie objętych historją czasów hoduje jedwabniki. Jedwabnik morwowy z biegiem czasu przystosował się przytem do tej hodowli, w stanie dzikim zanikł na świecie zupełnie i stał się owadem hodowanym wyłącznie w domu.

Kto pierwszy i kiedy wpadł na pomysł wykorzystania nitki wysnutej przez jedwabnika, na pewno nie wiemy. Istnieją na ten temat poetyczne legendy chińskie i japońskie, Chiny bowiem i Japo-nja są na pewno ojczyzną jedwabiu.

jedwabnictwa

Na czem polega hodowla jedwabników.

Głównym warunkiem prowadzenia hodowli jedwabników jest posiadanie drzew lub krzewów morwowych, których liśćmi żywią się gąsienice jedwabnika. Na wiosnę, gdy na morwie ukażą się pierwsze listki, hodowca umieszcza w mieszkaniu sprowadzone ze specjalnego zakładu jajeczka jedwabnika,

cą, o

chętnego, naturalnego jedwabiu.

podobne do ziarenek maku; w ciepłej temperaturze mieszkania wykluwają się z jajek małe gąsieniczki. Od tej pory rozpoczyna się właściwy chów gąsienic, trwający miesiąc (w Polsce od połowy maja do połowy czerwca). Dla wykorzystania miejsca kładzie się gąsienice na półkach umieszczonych jedna nad drugą w pomieszczeniu pod dachem. Przeciętna hodcrwla, prowadzona przez jedną rodzinę, zazwyczaj z 25—30 g jajeczek, mieści się z łatwością w jednej izbie. Nadmienić należy, że wszędzie na całym świecie, nie wyłączając ojczyzny jedwabników, Chin — gąsienice jedwabnika hoduje się w budynkach, a nie pod gołem niebem.

Chów gąsienic polega na podsypy-waniu im pięć razy dziennie liści morwy i utrzymywaniu ich w czystości.

Po upływie miesiąca, gdy gąsienice dorosną do wielkości palca, następuje najciekawszy okres w hodowli — snucie przez gąsienice nitek jedwabnych i budowa oprzędów pośród gałązek suchych roślin, wiórków drzewnych i t. p., które im hodowca zawczasu przygotowuje.

Nitka jedwabna jest w rzeczywistości strumykiem lepkiej cieczy, wypuszczanym przez gąsienicę z dwóeh gruczołów przędnych i krzepnącym na powietrzu. Układane jeden przy drugim, kręgi nitki zlepiają się, tworząc zwartą i twardą skorupkę oprzędu. W zależności od odmiany (rasy) jedwabnika oprzędy bywają różnej wielkości, barwy i kształtu — białe, różowe, żółte, zielone, owalne, okrągłe, z wcięciem lub zaostrzone.

Po kilku dniach, gdy oprzędy są gotowe, hodowca zbiera je i sprzedaje jako surowiec jedwabny.

Ponieważ po trzech tygodniach z oprzędów wyszłyby motyle i przedziurawiłyby je, naruszając jednolitość nitki, bezpośrednio po zbiorze zabija się oprzędy działaniem wysokiej temperatury, poezem można je przechowywać nawet kilka lat.

Jak produkuje się z oprzędów jedwabną nitkę.

Każdy oprzęd stanowi jakgdyby kłę-buszek nitki jedwabnej, jednolitej, długości około 1000 m. Człowiekowi pozostaje odwinąć, ją, jak ze szpulki. W tym celu przedewszystkiem rozmiękcza się oprzędy w gorącej wodzie, poezem przy pomocy szczotki ryżowej odszukuje się końce nitek. Pod wpływem lekkich uderzeń szczotki w oprzędy końce nitek przyczepiają się do źdźbeł szczotki ; chwyta się je wówczas i ciągnie z oprzędów, nawijając jednocześnie na motowidło. Pojedyńcze niteczki byłyby zbyt cienkie, dlatego snuje się jednocześnie nitkę z kilku lub kilkunastu oprzędów. Uwagę robotnic pochłania stałe regulowanie ilości oprzędów, z których snują nitkę, gdyż to gwarantuje jej równą grubość na całej długości, a wymagania przemysłu są pod tym względem bardzo surowe i ściśle określone.

Produkt, jaki się z procesu tego otrzymuje, jest to nitka jedwabna surowa, tak zw. „grègejeszcze sztywna, bez połysku, pokryta jest bowiem warstewką kleistej substancji, t. zw. sery-cyny.

Następną, zasadniczą czynnością przy produkcji nitki jedwabnej jest nadanie jej na specjalnych maszynach skrętu, silniejszego lub słabszego, w zależności od gatunku i przeznaczenia nitki.

Trzecim zasadniczym procesem jest pozbawienie nitki jedwabnej sery cyny drogą wygotowania w wodzie z mydłem. Otrzymuje się wówczas nitkę gotową, zawsze białą, miękką, lśnią-wszelkich właściwościach szla-

Dalsze etapy to barwienie nitki i wyrabianie z niej tkanin lub innych jedwabnych przedmiotów.

Zastosowanie jedwabiu naturalnego.

Zastosowanie jedwabiu naturalnego jest wielorakie.

Tkaniny odzieżowe, w których jedwab znalazł największe zastosowanie, znane są wszystkim jako najpiękniejsze, a może nie wszystkim wiadomo, że i najtrwalsze. W wykopaliskach starych grobów z przed setek lat spotyka się tkaniny jedwabne całkiem świeże pośród oddawna spopielonych szczątków. Dzięki wielkiej wytrzymałości jedwabiu prawdziwego w stosunku do jego grubości — jest to jedyne włókno, któremu człowiek powierza swe życie, wytwarzając z tkanin jedwabnych spadochrony. Jedwab stanowi też materjał dla wyrobu woreczków prochowych dla pocisków armatnich. Poza tern wyrabia się z niego spadochrony rakietowe, nici chirurgiczne, sita do młynów, żyłki i nici do wędek, izolacje do kabli elektrycznych. Z jedwabiu prawdziwego wyrabia się wysokocenne artystyczne przedmioty, mające przetrwać wieki, jak makaty, gobeliny, dywany, zasłony, szaty liturgiczne, chorągwie i sztandary. Jedwab prawdziwy nadaje się do wykonania zarówno najcięższych jak i najlżejszych, najprzejrzystszych tkanin, jak welony, woalki, koronki, iluzje. Poza takiemi tkaninami wielki dział zastosowania jedwabiu stanowią sznury i linki do spadochronów, nici do szycia i haftów, wstążki, ob-szywki, galony, krawaty i t. d.

Przy tak wielkiem zastosowaniu jedwabiu prawdziwego trudno jest sobie wyobrazić kraj kulturalny, który mógłby się bez niego obyć. To też każdy kraj dąży do posiadania własnego przemysłu jedwabniczego.

Światowa produkcja jedwabiu naturalnego.

Przemysł jedwabny rozpada się wyraźnie na dwa działy: produkcję jedwabnego surowca i przemysł przetwórczy. Dział pierwszy należy do wytwórczości rolniczej, ponieważ ze względu na drzewa morwowe hodowla jedwabników jest zajęciem przeważnie rolników. Produkcją jedwabnego surowca zajmują się te kraje, które są położone w zasięgu drzewa morwowego i które mają przewagę ludności rolniczej.

Największym producentem jedwabnego surowca na świecie jest Japonja, produkująca około 360,000.000 kg rocznie oprzędów jedwabnych. Następne miejsce zajmują Chiny, produkujące 170,000.000 kg rocznie.

Kraje te są dostarczycielami surowca jedwabnego na cały świat. Eksport surowca jedwabnego Japonji przewyższa znacznie eksport roczny wszystkich towarów z Polski.

W Europie największym producentem surowca jedwabnego są Włochy, produkujące około 50,000.000 kg rocznie, poza tern pokaźne miejsce zajmuje Francja, której produkcja wynosi 4,000.000 kg rocznie.

Obecnie wszystkie niemal kraje europejskie, z wyjątkiem położonych na dalekiej północy, dążą do rozwinięcia u siebie produkcji jedwabnego surowca i własnego przemysłu jedwabniczego. Jedwabnictwo u siebie rozwijają Jugo-sławja, Węgry, Rumun ja, Hiszpan ja, Niemcy, Austrja; podążają za niemi Czechosłowacja, Rosja i najmłodsza pod względem zainteresowania w tym kierunku — Polska.

W Polsce pierwsze próby zaszczepienia jedwabnictwa datują się w końcu XVIII i połowie XIX stulecia. Pozostawiły one po sobie w spuściźnie rzecz bardzo cenną — pewną ilość drzew

i innych.

morwowych, rozrzuconych po całym kraju, nie potrafiły jednak zaszczepić jedwabnictwa w Polsce. Główną tego przyczyną były zgoła fałszywe ówczesne metody hodowlane i nieumiejętne obchodzenie się z gąsienicami, które w pierwszych hodowlach masowo chorowały i ginęły ; wywołało to zupełne zaniedbanie hodowli i nieuzasadnione mniemanie, które się utrzymało w Polsce przez pół wieku, że hodowle jedwabników u nas się nie udają z powodu nieodpowiedniego klimatu. Dopiero Centralna Doświadczalna Stacja Jedwabni-cza w Milanówku pod Warszawą, założona w r. 1924, podjęła walkę z tym błędnym poglądem i rozpoczęła pracę w kierunku rozpowszechnienia jedwabnictwa w Polsce. Stacja ta prowadzi doświadczenia nad różnemi rasami jedwabnika morwowego i rezultatami hodowli w Polsce, nad odmianami morwy oraz nad przetwarzaniem polskiego surowca jedwabnego na fabrykaty ; propaguje jedwabnictwo przy pomocy specjalnych wydawnictw, wystaw, kursów jedwabniczych ; prowadzi biuro bezpłatnych porad i infor-macyj dla hodowców. Finansową jej podstawię stanowi dział przemysłowy, który jest jednocześnie zapoczątkowaniem i terenem dla doświadczeń nad wszystkiemi gałęziami jedwabnego przemysłu przetwórczego. Po kilku latach prac stacji widzimy w Polsce coraz większe zainteresowanie sprawami jedwabnictwa. Inicjatywę sadzenia drzew morwowych podejmuje Ministerstwo Komunikacji (wzdłuż torów kol.), Ministerstwo Rolnictwa, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Ministerstwo Oświaty i Ministerstwo Sprawiedliwości (przy więzieniach), wiele instytu-cyj państwowych, społecznych i osób prywatnych. Jesteśmy zatem na najlepszej drodze do rozwinięcia w Polsce przemysłu jedwabnego.

Jedwab naturalny dziki.

W odróżnieniu od jedwabiu naturalnego szlachetnego, który produkuje jedwabnik morwowy, istnieje szereg gatunków jedwabiu produkowanego przez gąsienice żyjące w stanie dzikim i żerujące na dębie, ajlantynie, rycynusie i innych drzewach. Gąsienice te wydzielają nitkę znacznie niższego gatunku, grubszą, szorstką, z mniejszym połyskiem, twardszą i tylko u niektórych gatunków dającą się rozwinąć z oprzę-dów. W większości wypadków oprzędy muszą być rozgotowane lub rozmace-rowane na watę, z której drogą przędzenia otrzymuje się nitkę. Nitka ta służy do wyrobu tkanin o typie ludowym, jak np. czesuczy, tussoru, tussy

H. Witaczek.

JEDWAB SZTUCZNY. (Tabl. 140 i 141). Bawełnę (-» Bawełna) słusznie możemy nazwać surowcem włókienniczym XIX w., bo choć wełna i len, mater jały, z których od wieków narody białej rasy przygotowywały sobie o-dzież, znajdują nadal zastosowanie, to jednak na pierwszy plan wysuwa się w tym okresie czasu nowy, egzotyczny surowiec — bawełna. Pomimo postępów dotychczasowych w produkcji tkanin bawełnianych naogół nie osiągnęły one wysokiej jakości, zaś ich wielkoprzemysłowa produkcja stała się w popularnem ujęciu równoznaczną z wytwarzaniem masowej, taniej lichoty. Był to pierwszy etap na drodze do rozwiązania przez technikę zagadnienia odzieżowego w duchu nowoczesnej demokracji. Decydującą rolę odegrała w nim mechanika.

Zkolei powstała myśl wytwarzania taniego, masowego materjału odzieżowego o wysokiej jakości, której niepodobna otrzymać z bawełny. Tu głos musiała zabrać chemja. Wynalazcy postawili sobie za cel otrzymanie w sztuczny, tani sposób najszlachetniejszego surowca włókienniczego, jakim jest połyskliwy jedwab, przywożony od wieków do Europy z Chin (~> Jedwab naturalny).

Surowiec włókienniczy XX wieku.

Myśl wytwarzania „sztucznego jedwabiu“ datuje się jeszcze od 1665 r., gdy Robert II o o k e przedstawił swoje doświadczenia Królewskiemu Towarzystwu w Londynie. Praktycznie jednak została ona po raz pierwszy zrealizowana dopiero z końcem XIX wieku. Przemysł sztucznego jedwabiu rozwijał się od tego czasu w coraz to gwałtow-niejszem tempie, tak iż jedwab sztuczny nazwać można niewątpliwie surowcem włókienniczym XX w., którego produkcja wypiera stopniowo produkcję przemysłu bawełnianego. Sztuczny jedwab umożliwia najszerszym warstwom ludności, nawet niezamożnej, zaspokojenie już nietylko pierwszej potrzeby zdobycia niedrogiej, a mimo to trwałej odzieży i bielizny, lecz również właściwego każdemu człowiekowi dążenia do przyozdobienia swej odzieży, nadania jej estetycznego wyglądu.

Celuloza z... celulozy.

Należy odrazu zaznaczyć, że nazwa „sztuczny jedwab“ obrana została wysoce niefortunnie. W istocie żaden z rodzajów tego produktu nie jest otrzymanym w drodze sztucznej tworem identycznym z jedwabiem naturalnym. Jedwab sztuczny jest przetworzonem włóknem roślinnem i — podobnie jak bawełna i len — składa się z celulozy. Celuloza jest podstawowym materjałem budowy roślin, a tem samem jest ciałem niezmiernie rozpowszechnionem w przyrodzie, przedewszystkiem jako najważniejszy składnik wszelkiego rodzaju drewna. Celuloza należy do węglowodanów, stanowiących pewną ka-tegorję zwdązków węgla, wodoru i tlenu.

Otrzymywanie sztucznego jedwabiu polega na nadaniu celulozie postaci bardzo długich, cienkich, błyszczących niteczek, jakich nie tworzy ona w przyrodzie. Osiągnąć to można tylko przez rozpuszczenie celulozy naturalnej i wydzielenie jej zpowrotem z roztworu. Roztwory celulozy są to syropowate, lepkie płyny, które porównać można z surowem „białkiem“ jaja kurzego, t. zw. roztwory koloidalne (—> Koloidy). Jak wiadomo, „białko“ kurze .(—» Białko) zestala się („ścina się“, „koaguluje“) przy podgrzaniu (gotowanie na twardo) lub też naskutek działania kwasów albo roztworów soli. Roztwór celulozy „ścina się“ w ten czy inny sposób w chwili, gdy wyciąga się go w cienką nić tak, jak to się dzieje z wydzieliną jedwabnika lub pająka. Zachodzi jednak pewna różnica: t. zw. roztwory celulozy są właściwie roztworami innych, wywodzących się z niej związków chemicznych, czyli „pochodnych“ celulozy, po „ścięciu się“ więc płynu otrzymuje się w stanie stałym odpowiednią „pochodną“ celulozy, a nie samą celulozę. Dla większości rodzajów sztucznego jedwabiu trzeba zpowrotem niteczki zrobione z „pochodnej“ celulozy przemieniać za-pomocą odpowiednich działań chemicznych w niteczki samej celulozy.

Jedwab kolodjonowy.

Ojcem sztucznego jedwabiu jest Hilary hi*, de Chardonnet, który pierwszy zdołał wytworzyć ten nowy produkt w sposób przemysłowy. Opierając się na doświadczeniach innych wynalazców, którzy, poczynając od 1855 r„ wykazywali możność wyciągania niteczek z t. zw. kolodjum, opracował on w 1884 r. system urządzenia technicznego, na którego podstawie powstała w 1891 r. pierwsza fabryka sztucznego jedwabiu. Na celulozę (w postaci odpadków bawełnianych, nie nadających się do przędzenia) działa się mieszaniną kwasu azotowego z kwasem siarkowym i otrzymuje się wybuchową „bawełnę strzelniczą“, czyli nitrocelulozę, będącą pewnego rodzaju związkiem celulozy z kwasem azotowym. Rozpuszcza się ona w mieszaninie alkoholu i eteru, dając bezbarwne, kleiste kolo-djum, znane powszechnie z tego, że uż}rwa się go do zalewania drobnych ranek czy opatrunków. Przetłaczane przez włoskowate rurki, wybiega z nich kolodjum wąskiemi strumyczkami, zastygaj ącemi na powietrzu na cieniutkie niteezki wskutek wysychania eteru i alkoholu. Zauważymy, że sposób ten szczególnie blisko przypomina pracę gąsienicy jedwabnika. Niteczki suchej nitrocelulozy łączy się w pęki i skręca, razem, otrzymując w ten sposób nić. Oczywiście posiada ona niebezpieczne własności nitrocelulozy. Pierwszy sztuczny jedwab był istotnie bardzo łatwo palny, a nawet mógł wybuchać, wkrótce jednak wynaleziono sposób powrotnej przemiany na celulozę, przeprowadzanej już w przędzy, dzięki czemu stał się on niebardziej palnym niż zwykła bawełna czy len. Jedwab kol od jonowy z biegiem lat, zwłaszcza po wojnie światowej, coraz trudniej wytrzymywał konkurencję jedwabiu wiskozowego, którego wytwarzanie jest znacznie mniej kosztowne. Obecnie produkcja jedwabiu kolodjonowego ustała prawdę zupełnie.

Jedwab miedziowo-amonjakalny.

Jeszcze w 1857 r. stwierdzono, że celuloza rozpuszcza się w roztworze tlenku miedzi w amonjaku. Roztwór ten przygotowuje się najlepiej w ten sposób, że miedź zalewa się amonjakiem, a potem przetłacza się przez amonjak powietrze ; powstaje płyn o silnie nie-bieskiem zabarwieniu, rozpuszczający celulozę. Pierwsze patenty na otrzymywanie na tej zasadzie sztucznego jedwabiu datują się z 1890 r., pierwsza fabryka zaś powstała wr 1899 r. Mie-dziowo-amonjakalny roztwór celulozy ścina się w wodzie, otrzymaną zaś niteczkę zamienia się działaniem kwasu zpowrotem na celulozę. Jedwab tego rodzaju wytwarzany jest obecnie głównie przez niemiecką firmę „Bemberg“ i związane z nią fabryki w niektórych innych krajach. Wysoko ceniona, niezwykła cienkość niteczek, dająca się uzyskać tym systemem, posunięta dalej jeszcze, niż w jedwabiu naturalnym, nadaje szczególną miękkość w dotyku wyrobom z przędzy miedziowo-amo-njakalnego jedwabiu. Inną jego zaletą jest umiarkowany, szlachetny połysk, podobny do połysku jedwabiu naturalnego. Mimo że nowszy od niego jedwab wiskozowy jest tańszy, dzięki sw'ym zaletom jedwab miedziowo-amo-njakalny znajduje dotychczas pewne zastosowanie.

Jedwab wiskozowy.

W 1891 r. odkryli Cross, Bevan i B e a d 1 e, że celuloza z ługiem sodowym i siarczkiem węgla daje związek, który nazywamy celulozoksanto-genjanem. sodowym, rozpuszczalny wr wodzie lub ługu. Otrzymywany w ten sposób roztwór o pomarańczo-wem zabarwieniu nazwano dzięki jego lepkości wiskozą (ang. viscous — lepki ). Wiskoza, wypływając-z maleńkich otworków do roztworu jakiejkolwiek soli, ulega „ścięciu“ na stały, galaretowaty celulozoksantogenjan w postaci niteczek, ten zaś pod działaniem kwrasu, np. siarkowego, ulega rozkładowi, który przemienia niteczki znów na celulozę. Wynalezienie odpowiedniego sposobu przeprowadzenia tej przemiany było dziełem wielu lat pracy. Dopiero w' 1905 r.

szulcaj w tomie piątym!

udało się uczynić pierwsze kroki w tym kierunku, a w 1910 r. osiągnięto wreszcie rozwiązanie techniczne zagadnienia. Od tego czasu rozpoczęła się produkcja przemysłowa jedwabiu wiskozowego, rosnąca wciąż w szybkiem tempie. Taniość swą zawdzięcza on nietylko tańszym chemikaljom, niż używane przy innych systemach, lecz i taniości surowca. Gdy do wyrobu wszystkich innych sztucznych jedwabi potrzebne są odpadki bawełniane, to dla wiskozy wystarcza znacznie od nich tańsza masa celulozowa siarczynowa (-» Papier), otrzymywana z drewna. Jedwab wiskozowy, poczynając zwłaszcza od mniej wnęcej 1927 r., wyzbył się wielu swych wad, a prze-dewszystkiem nadmiernego, jaskrawego połysku i znacznej grubości niteczek : otrzymuje się go obecnie dowolnie z wszelkim stopniem połysku, aż do zupełnej „bawełnianej“ matowości, i przjr najrozmaitszej grubości niteczek — tak, iż pod względem „delikatności“ rywalizuje on już z jedwabiem naturalnym.

Wytwarzanie, czyli „przędzenie“ jedwabiu wiskozowego odbywa się nie we wszystkich fabrykach jednakowo, można je jednak ogólnie scharakteryzować następująco :

T. zw. przędzalnia zastawiona jest szeregiem maszyn; każda z nich przypomina jakby rampę teatralną, w której zastąpiono żarówrki naparstkami (z platyny lub z jej stopu ze złotem), usianemi rojami drobnych otworków i zanurzonemi w wodzie zawierającej kwas siarkowy i jego sole z różnemi metalami. Do każdego naparstka doprowadzona jest rurka z wdskozą, która przez wspomniane otworki wtryskuje do opisanej kąpieli. Z każdego więc naparstka biegnie przez kąpiel pęk niteczek, który nawija się na szpulę lub układa w kłębek w odpo-wiedniem urządzeniu. Niteczki są w tern stadjum już dość mocne, by nie ulec rozerwaniu przy dalszych przeróbkach, które muszą przejść. Podobnie bowiem, jak kokon jedwabfiika musi być uwolniony w gorącej wodzie od lepiszcza, aby można było z niego odwinąć niteczkę jedwabną, tak i świeżo wyprzę-dzony jedwab wiskozowy należy wymyć z kwasu siarkowego i jego soli oraz siarczku węgla i wolnej siarki, aby otrzymać przędzę jedwabiu wiskozowego.

Jeśli porównamy naszkicowany sposób otrzymywania jedwabiu wiskozowego z tem, czego wymaga jedwab naturalny, to przyczyna wielkiej rozpiętości między kosztem otrzymywania jednego i drugiego stanie się jasną. Wystarczy przypomnieć sobie konieczność żywienia jedwabników liśćmi morwy, utrzymywania ich przez dłuższe okresy czasu w wysokiej temperaturze, długiego wyczekiwania na omotanie się, wreszcie stałego wystrzegania się nawiedzających je chorób epidemicznych, aby zdać sobie sprawę, że włókno dostępne dla wszystkich nie może być otrzymane tą drogą.

Jedwab wiskozowy jednak nie jest jeszcze najtańszym ze szlachetnych surowców włókienniczych. Obecnie wytwarzane jest sztuczne włókno cięte, t. j. jakby „sztuczna bawełna“, składająca się z bardzo cienkich włosków, identycznych z najdelikatniejszym jedwabiem wiskozowym, lecz długości kilku tylko centymetrów. Sztuczne włókno cięte, czyli sztuczne przędziwo (wytwarzane w Polsce pod nazwą „Textra“), jest wprawdzie droższe od bawełny, daje jednak po wyprzędzeniu na tych samych maszynach, co bawełna, przędzę niemniej szlachetną, efektowną i trwałą, niż jedwab sztuczny. Ten młodszy brat jedwabiu wiskozowego, który dopiero wstępuje w szranki, w przyszłości może bardziej jeszcze zagrażać bawełnie niż sam jedwab.

i najszlachetniejszym rodzajem sztucznego jedwabiu. Różni się on od poprzednich rodzajów tern, że składa nie je dziś w znacznej większości się nie z celulozy, lecz z zachowanej, państw* i coraz to bardziej, wbrew nierozłożonej jej pochodnej — acetylo- światowemu kryzysowi, zwiększa swą celulozy. Acetylocelulozę otrzymuje się produkcję. Powstają co roku fabryki przez działanie na odpadki bawełniane w państwach, które ich dotychczas nie kwasem octowym i bezwodnikiem kwa- posiadały. Również w Z. S. R. R. zało-su octowego. Rozpuszcza się ją w ace- żono szereg fabryk, które podobno do-tonie, z otrzymanego zaś lepkiego płynu starczają już przemysłowi przetwór-wyciąga się niteczki w sposób podobny, czemu wielkich ilości przędzy. Produk-jak w kolodjum: aceton wyparowywuje, cJa światowa (bez Z. S. R. R.) za 1933 r. pozostaje zaś acetyceluloza. W odróżnię- przedstawia się w tysiącach tonn następująco (cyfry przybliżone) :

głównie dla zadowolenia próżności, jak

Jedwab octanowy jest najmłodszym ^o, ^yć może, jeszcze niektórzy sobie

wyobrażają.

72

41

38

36

35

26

10

Jedwab octanowy.

niu jednak od kolodjonowego jedwabiu, jak już zaznaczyliśmy, kwasu octowego nie odszczepia się od celulozy. Jedwab octanowy okupuje wyższą cenę szczegól-nemi swemi walorami, wynikającemi z odmiennego składu chemicznego. Nie farbuje się go mianowicie barwnikami (—» Barwniki) używanemi dla celulozy, a więc dla innych jedwabi sztucznych oraz bawełny, lecz wymaga on odrębnego sposobu farbowania. Tkanina (np. z jedwabiu wiskozowego) z wplecioną nitką jedwabiu octanowego zabarwia się we wspomnianych barwnikach cała z wyjątkiem tej nitki, co pozwala na łatwe otrzymywanie pożądanych wzorów w tkaninie. Jedwab octanowy bywa stosowany również samodzielnie, przy-czem ma tę zaletę, że nieznacznie tylko nasiąka wodą.

Walka o rynek światowy.

Gdy zdamy sobie sprawę z tego, jak powszechne stały się odzież i bielizna, zwłaszcza damska, ze sztucznego jedwabiu, z tegoż surowca pończochy, krawaty, tkaniny meblowe i t. d., to stanie się oczywiste, iż przemysł wytwarzający jedwab sztuczny jest obecnie doniosłym czynnikiem życia gospodarczego. Niema on nic wspólnego z wytwarzaniem jakiegoś falsyfikatu, służącego

Przemysł sztucznego jedwabiu ist-

Stany Zjednoczone Japonja

Wielka Brytanja

Włochy

Niemcy

Francja

Holandja

Szwajcarja

Belgja

Polska

Inne państwa

Razem 280

W Polsce czynne są trzy fabryki : Tomaszowska Fabryka Sztucznego Jedwabiu, Fabryka Przędzy i Tkanin Sztucznych „Chodaków“ i Myszkowska Fabryka Sztucznego Jedwabiu. Pokrywają one zapotrzebowanie kraju, a nadto część swojej produkcji eksportują zagranicę. Wszystkie wytwarzają jedwab wiskozowy. Zajmuje on, jak zaznaczyliśmy, dominujące miejsce wśród wszystkich gatunków sztucznego jedwabiu.

Jakie są jeszcze przyszłe możliwości sztucznego jedwabiu (i sztucznego przędziwa), można ocenić, gdy się zważy, że mimo ciągłego wzrostu jego produkcji stanowi on obecnie zaledwie

F. Wiślicki.

Istota języka.

Tu chwytamy istotę rzeczy : język jest systemem znaków, ale normalnie i pierwotnie właśnie znaków głosowych ; wyraża się w nim cała nasza treść duchowa, niesłychane wprost usługi oddaje nam on przy wzajemnem porozumiewaniu się. System taki istnieje w duszy każdego członka pewnego społeczeństwa, mamy więc tu do czynienia ze zjawi-

około 8°/₀ wszystkich surowców, przetwarzanych przez światowy przemysł włókienniczy.

JĘZYK. Któż nie zna oklepanego powiedzenia, że „język służy do wyrażania myśli“, od którego się do ostatnich niemal czasów zaczynało tyle „gramatyk“ ? Że służy, to pewna, ale czy to jakieś narzędzie, jak np. łopata czy igła, umyślnie zrobione do tego, by służyły do kopania czy szycia? I jakby tylko myśli można nim wyrażać — gdy w real-nem życiu u większości ludzi niemniej często odbijają się w nim uczucia (radość czy bo jaźń, bardzo często zwłaszcza bezmyślny gniew) i najrozmaitsze chęci ! A potem, czy mówimy tylko językiem i tylko ułożonemi gramatycznie wyrazami ? Małe dziecko mówi rękami i nogami, całem ciałem, przyczem jego opiekunka dobrze nieraz wie, czego ono chce, choć jeszcze nie używa słów; podobnie jest ze zwierzętami, tylko że te nigdy nie dochodzą do właściwego, ludzkiego mówienia — przecie powtarzanie przez srokę czy papugę kilku wyrazów bez rozumienia ich treści nie jest wcale mową, tylko pewnego rodzaju zabawą. A nawet dorośli nieraz umyślnie czy mi-mowoli mówią gestami, obok słów czy nawet bez nich. Zwłaszcza jeśli nie mogą się posługiwać głosem, jak głuchoniemi, których systemowi znaków wzrokowych nikt nie odmówi miana języka, mowy.

skicm zarówno psychicznem, jak i spo-łecznem.

System ten nawet w językach najprymitywniejszych ludów' jest już bardzo skomplikowany, nie ma już związku nawet z najbardziej rozwiniętym „językiem“ zwierząt. Mówimy słowami, nie-będącemi odpowiednikami przedmiotów ani nieokreślonych stanów uczuciowych, ale równoważnikami istniejących w naszej duszy pojęć : krowa nie oznacza tej czy owej krowy, ale jakąkolwiek krowę, zielony nie oznacza pewnego zielonego liścia, ale zieloność jakiegokolwiek przedmiotu, a cóż dopiero mówić o wyrazach, jak ulepszać, przeczucie, względność, będących objawami daleko posuniętego różnicowania tych pojęć. Nawet jeżeli idzie o codzienne przedmioty i czynności, jest ich tyle, że na dużą naiwność wygląda powtarzanie niebacznie kiedyś przez wybitnego myśliciela rzuconego powiedzenia, jakoby prosty robotnik wiejski nie używał więcej niż trzystu wyrazów. Zastanówmy się choćby nad wyrazami oznaczającemi wszystkim znane części naszego ciała i ich zdrowe i chorobowe funkcje, a przekonamy się, że ich samych jest więcej niż sto. Ludy pierwotne zaś nie mają wielu naszych uogólnień (oczywiście całego zakresu naukowego), ale zato mają uogólnienia inne, dla nas nieraz bardzo dziwne, jednak mimo to istniejące. Cały zaś ten ogromny zasób wyrazów-pojęć ujęty jest w system gramatyczny, określający wzajemne tych pojęć stosunki, system w różnych językach bardzo różny, ale zawsze będący rezultatem pracy myślowej, wielowiekowej? — nie, na-pewno wielotysiącoletniej. Wszystko to zaczęło się tworzyć w niedającej się nam wprost wyobrazić przeszłości, w czasach powstawania człowieka na ziemi, tak że o początku języka właściwie nic nie wiemy. W naszych zaś oczach, t. j. w czasach historycznych, każdy język jest w stanie

ustawicznej ewolucji, zmienia się wciąż, natomiast pismo, zwłaszcza druk, prze-choć zwykle bardzo powoli, jak każdy mawiać może także do nieobecnych bez wyjątku wytwór ludzkiej kultury, w danej chwili, ba, i po latach do po-Istotą wyrazów mowy ludzkiej jest tomko w, a nawet do ludzi innych kul-ich dowolność: to samo pojęcia wyraża tur. Mamy przecie wymarłe kultury, Polak przez wyraz krowa, Niemiec przez egipską czy hetycką, przemawiające do wyraz Kuh, Francuz przez vache, An- nas wyłącznie zapomocą pisma, bo po glik przez cow, Węgier przez tehén i t. d. ich mówionym języku nawet pośredni — bez końca. Słynne w literaturze powie- jak po łacinie języki romańskie — nie dzenie pewnej Niemki, dziwiącej się pozostali następcy, francuskiemu fromage i twierdzącej, że o wiele naturalniejsza jest dla tego przedmiotu nazwa Käse, nie jest w życiu tak rzadkie, jakby się mogło zdawać, i wcale nie jest ograniczone do prostaczków. A już co do wyrazów t. zw. dźwiękonaśladowczych, to zupełnie pospolite jest łudzenie się ich naturalnością: widocznie różnie szczekają psy u różnych narodów, skoro to samo pojęcie oddaje się po niemiecku przez hellen, po francusku przez aboyer (z łac. baubari), po węgiersku przez ugatni\

Ale nawet nie sięgając tak daleko, nawet w bieżącem życiu praktycznem ma język pisany przewagę przez swą trwałość i — o czem zaraz niżej — większą powszechność. On jest językiem administracji (a więc państwa), językiem nauki i literatury (a więc wyższych wytworów kultury)- To też nic dziwnego, że ogół niezastanawiających się nad tern ludzi za wzór języka uważa jego formę pisaną, zwłaszcza jeżeli ma ona za sobą nieco dłuższą historję, że do pisma stara się nagiąć język żywy, jakkolwiek w zupełności wykonać

Język pisany, jako wspólny dla całego społeczeństwa, ma oczywiście wyższość nad realnemi językami indywidu-alnemi, rodzinnemi, które naturalnie łączą się w języki tery tor jalne    Gwa

ry) i społeczno-klasowe, a dopiero pośrednio osiągają godność wspólnego języka narodowego czy państwowego. Ten język ogólny jest zawsze pewną kombinacją wymienionych grup, ściśle według niego mówią tylko nieliczne t. zw. klasy wykształcone. Dlatego jest on zawsze trochę sztywny, nawet trochę martwy, i dlatego to literatura piękna, której ideałem jest język indywidualny, nieraz sięga do języka żywego (nawet do gwar), gdy bezwzględnie krpłuje język t. zw. literacki nietyle w literaturze, ile w niedbających o jednostki wytworach państwowych (ustawach i rozporządzeniach), ekonomicznych, technicznych, poczęści też naukowych.

Bardzo różne więc są te zasoby wyrazów, bardzo różne systemy grama- się to nie da (-» Głoska). tyczne (-» Języki), różne też systemy głoskowe (-» Głoska).

Język pisany.

Ale przejdźmy do społeczno-histo-rycznej roli języka. Jest faktem, że wszystkie kulturalne społeczeństwa obok jego formy podstawowej, głosowo-słu-chowej, wytwarzają sobie równorzędną formę pisano - wzrokową (-» Alfabet, Pismo). Ten język pisany, mimo że jest wtórnym, i to wtórnym nietylko historycznie, ale i indywidualnie (każde dziecko najpierw się uczy mówić), nabiera jednak tak wielkiego znaczenia, że nieraz w cień usuwa swego rodzica, swój prototyp. Dzieje się to z powodu jego roli społecznej. Bezpośrednio przemawiać można choćby i do tysiąca osób, dziś — ale to dopiero dziś — przez radjo choćby i do miljona, ale i to tylko do tych, co w tej chwili słuchają,—

Język narodowy a dialekt.

Jest więc różnica między językiem z punktu widzenia jego genezy i naukowego opisu a z punktu widzenia jego społecznej (narodowej czy państwowej) stosowalności. Łączy się to czasem z rozróżnianiem języka od dialektu; mianowicie społecznie uznaje się czasem za język tylko taką mowę, która ma wyrobioną jednolitą formę pisaną i spełnia funkcje narodowe czy państwowe, dialektem zaś (w znaczeniu bądź co bądź niższem, naukowo nieusprawiedli-wionem) mianuje się mowę bez tych kwalifikacyj. Mamy w Europie parę wybitnych tego rodzaju przykładów. I tak język prowansalski, naukowo równie samodzielny jak francuski czy włoski, był do XIII w. samodzielnym językiem literackim, poczem, z powodów politycznych wyparty z literatury, spadł do roli dialektu; również samodzielny, naukowo odrębny od kastylskiego (zwanego zwykle hiszpańskim) język kata-loński w miarę zdobywania przez tę prowincję autonomji zaczyna też wchodzić do życia publicznego, czyli społecznie z dialektu staje się językiem. Na gruncie germańskim resztki Fryzów nad morzem Niemieckiem są językowo bliższe Anglikom niż Niemcom, ale urzędowo mowa ich uważana jest poprostu za dialekt niemiecki ; natomiast język holenderski powstał właściwie z dialektów północno-niemieckich, ale wskutek odrębności politycznej i związków kulturalnych raczej z Francją wyrósł na język samodzielny tak narodowo, jak i literacko, a bardzo mu bliski flamandzki w Belgji wskutek odrębności politycznej zachowuje też pewną odrębność literacką. Język polskich Żydów jest co do swej podstawy, i to tak słownikowej, jak i gramatycznej, właściwie dialektem języka górno-niemieckiego, będąc jednak wyrazem ludności kulturalnie bardzo odrębnej, czego objawem

jest istnienie w nim mnóstwa wyrazów hebrajskich, nie mówiąc o pewnej liczbie słowiańskich — nadto pisany odrębnym alfabetem hebrajskim, może być najzupełniej uznany za język, coraz częściej nazywany nie ,,żargonem“ (co właściwie oznacza tylko mieszaninę), ale, w przeciwieństwie do hebrajskiego, językiem żydowskim, jidisz. I t. p.

K. Nitsch.

JĘZYKI. Gdy w rozmowie nie możemy dojść z kimś do porozumienia, powiadamy : „Nie można się z nim dogadać, mówi zupełnie obcym dla mnie językiem“. Jest to 'oczywiście przenośnia, wyrażająca, że mamy inne, niż nasz rozmówca, zapatrywania, a oparta jest ona na świadomości, że obok naszego istnieją języki inne, bardzo od naszego różne, języki innych narodów, a nawet innych ras.

Niewszystkie jednak języki są dla nas jednakowo niezrozumiałe : Polak łatwiej zrozumie mówiącego po czesku Czecha, czy po małorusku Ukraińca, aniżeli jakiegoś Greka czy Węgra, bo pierwsze dwa języki należą, podobnie jak nasz, do gromady spokrewnionych blisko ze sobą języków słowiańskich, gdy grecki stanowi już inną rodzinę w grupie języków indoeuropejskich, węgierski zaś nie należy do niej wo-góle, wchodząc do odrębnej grupy ugrofińskiej. Podobieństwa czy różnice występują zależnie od stopnia pokrewieństwa języków między sobą, co się ustala przez badanie poszczególnych języków i wyznaczanie między niemi cech wspólnych bądź odrębnych zarówno w systemie gramatycznym, jak i w zasobie wyrazów.

Języki indoeuropejskie.

Takie porównawcze badania pozwoliły ustalić związki pokrewieństwa dla wielkiej gromady języków indoeuro-p e j s k i c h (zwanych przez niemieckich uczonych indogermańskiemi), zajmujących całą niemal Europę i znaczną część Azji aż po Indje, a dzielących się na cały szereg mniej lub więcej zróżnicowanych grup językowych. Do tej gromady należą: bardzo starożytny język grecki z dialektami attyckim, jońskim (język Tljady i Odysei), doryc-kim i eolskim, które bardzo wcześnie zlały się w jeden wspólny język grecki, hojne (język Nowego Testamentu), podstawę późniejszego nowogreckiego języka ; różne języki italskie, z których do największego wpływu doszedł i na światowy wyrobił się język łaciński (tak nazwany od prowincji Lacjum), dając początek wielkiej rodzinie języków romańskich, jak włoski, francuski, prowansalski, mówiony w południowej Francji, a mający dawniej samodzielną literaturę, hiszpański, czyli kastylski, kataloński, portugalski i wreszcie przemieszany dziś z elementami sło-wiańskiemi rumuński. Dawniej bardziej rozpowszechnione w południowej i zachodniej Europie języki celtyckie (—» Celtowie) zajmują dzisiaj niewielkie stosunkowo obszary : na kontynencie we francuskiej Bretanji jako język bretoń-ski i na wyspach brytyjskich jako języki walijski, szkocki, wreszcie irlandzki. Do tej samej grupy indoeuropej-skiej należą : język albański nad Adrjatykiem i armeński, którego największe skupienie znajduje się na Kaukazie; zamieszkali w Polsce przedstawiciele tego języka, Ormianie, prawie zupełnie go zapomnieli, używając go tylko w liturgji; jeszcze tylko w Kutach zdarzają się starsi ludzie’ mówiący po ormiańsku. Znaczną część środkowej Europy zajmują języki germański e. Do nich należą: jako gałąź zachodnia: niemiecki, holenderski (oparty właściwie na dwóch dialektach dolno-niemieckich : dolnofrankońskim i dolno-saskim), resztki języka fryzyjskiego na wybrzeżach morza Niemieckiego i na Helgolandzie oraz angielski, zaś jako gałąź północna (t. zw. nordyjska) : szwedzki, duński, norweski i islandzki; do grupy wschodniej należał przede-wszystkiem język tak ważnych w histo-rji Gotów. Obchodzącą nas bliżej, bo i my do niej należymy, rodziną języków jest grupa bałtycko-słowiańska. Bałtycka obejmuje dzisiejszy litewski i łotewski oraz wymarły już pruski, język dawnych Prusaków, wytępionych przez zakon krzyżowy, i język również oddawna wytępionych Jadźwingów. Grupa słowiańska dzieli się na : 1) języki Słowian zachodnich: polski, stanowiący z wytępionemi dialektami pomorskiemi (też na Rugji) i wymarłym w XVIII w. połabskim ściślejszą grupę lechicką, dwa odrębne od siebie serbo-łużyckie (dolno- i górnołużycki), dziś wyspa językowa w Niemczech, a dalej czeski i słowacki, 2) języki Słowian południowych : słoweński, serbochorwac-ki, bułgarski, 3) języki Słowian wschodnich: małoruski (czyli ukraiński), wiel-koruski i białoruski.

Wyliczone tu języki i ich narodowości (choć oba te pojęcia wcale nie są ściśle ze sobą związane, tak samo jak nie da się łączyć pojęcia rasy białej, czarnej czy żółtej z jakąś określoną grupą językową) wszystkie mają siedzibę w Europie, ale języki indoeuropejskie szeroko rozmieszczone są także w południowej i zachodniej Azji. Tam mianowicie mieszkają t. zw. Arjowie; języki ich wyodrębniły się bardzo wcześnie w dwie grupy: 1) irańską (w której upatrują niektórzy pewne zbieżności językowe ze słowiańską) z dawnym awestyjskim językiem świętych ksiąg Zaratustry, ze staroperskim i jego pismem klinowem i z szeregiem innych, jak nowoperski, afgański, osetyjski (na Kaukazie), kurdyjski (w Turcji) i t. d.,

dziś jeszcze nawet pewne pozostały ślady. Usunęły ją nowoczesne języki narodowe. Dziś niebywały rozrost potęgi ekonomicznej państw anglosaskich wynosi angielski do roli pierwszego języka światowego: panuje on wyłącznie lub istnieje obok innych we wszystkich częściach świata (Amer, pn., Afryka pd., Azja pd; i wsch., Austr.), a i w Europie od czasu spisania traktatu wersalskiego po francusku i po angielsku nabiera coraz większego znaczenia.

oraz 2) i n d y j s k ą z językiem starych hymnów wedyjskich, sięgających prawdopodobnie połowy II tysiącolecia przed Chr., z sanskrytem, klasycznym językiem religijnym i literackim starożytnych Indów, i z późniejszemi odgałęzieniami dialektycznemi sanskrytu. Językami indo-aryjskiemi mówi dziś w Ind j ach przeszło 230 mil jonów, nic też dziwnego, że uległy one znacznym zmianom i zróżnicowaniu na kilka wielkich grup dialektycznych. Jeden jest jeszcze język z grupy indyjskiej, który nawet sami możemy łatwo usłyszeć, nie ruszając się z Europy, a to dzięki temu, że mówiący nim Cyganie wywędrowali w A w. z dawnych swych siedzib na północo-zachodzie Indyj, a w ciągu wieków przenikły ich podziśdzień koczowniczo żyjące gromady aż do Europy Zachodniej ( -> Cyganie ).

Języki chamicko-semickie.

nocną. Biorą one swą nazwę od imion biblijnych Starego Testamentu, Chama i Sema, ale nie mają z historją Noego i jego synów nic wspólnego. Do grupy semickiej zaliczamy arabski, używany dziś jako język islamu w całej pn. Afryce (aż po Marokko), aramejski, którym się za czasów Chrystusa mówiło w Palestynie, i hebrajski, do dziś zachowany jako język liturgiczny wśród Żydów, a teraz na nowo wskrzeszany w Palestynie, wchodzący także w postaci licznych zapożyczeń w skład obecnego „żargonu“ żydowskiego (t. zw. jidisz), opartego zasadniczo na dialektach górno-niemieckich. Do grupy chamickiej należy wymarły staroegipski ze słynnem pismem hieroglificznem i języki libijsko-berberyjskie, któremi mówią Tuaredzy i Berberowie.

Grupa indoeuropejska, najlepiej dziś zbadana, stanowi zaledwie drobną część w nieprzebranem mnóstwie innych grup językowych, obcych między sobą zupełnie w systemie gramatycznym i w rdzeniach wyrazów. Z tych innych wymienimy przedewszystkiem rodzinę języków Przyjmuje się, że ludy mówiące ja- chamicko-semickich, zajmują-kimś wspólnym praindoeuropejskim ję-- cych Azję Przednią i całą Afrykę pół-zykiem, o których poza tern, że należały do rasy białej, nic bliżej nie wiemy, wywędrowały kiedyś z dawnych siedzib do Europy, a zastawszy tam plemiona przcdindoeuropejskie, opanowały je, narzucając im częściowo swój język, dzięki czemu ukształtowały się obecne języki indoeuropejskie. Mimo to zachowały się na naszym kontynencie resztki ludności nieindoeuropejskiej : jeszcze za Cezara było ich więcej (Ligurowie, Piktowie), dziś jest to tylko nad zatoką Biskajską w Pirenejach język baskijski — Basków, należących politycznie do Francji i do Hiszpanji. Także w Indjach zdobywali Indowie dla swego języka i kultury coraz większe obszary, wypierając na południe półwyspu Indyjskiego języki ludności pierwotnej — drawidyjskie.

Języki fleksyjne i aglutynacyjne.

Zarówno grupa indoeuropejskich, jak chamicko-semickich języków należy do

Języki indoeuropejskie panują dziś nad światem. Przez półtora tysiąca lat była łacina językiem całej kulturalnej Europy nietylko w kościele, ale też w polityce, nauce, literaturze, z czego

typu t. zw. języków fleksyjnych, czyli odmienianych zapomocą przyrostków i końcówek, wyrażających równocześnie w tern samem zakończeniu przypadki, rodzaje, liczby i t. p. ; np. w wyrażeniu prawą ręką końcówka -ą oznacza jednocześnie formę narzędnika, liczbę pojedyńczą i rodzaj żeński. Inaczej ma się rzecz w grupie języków ugrofińskich z fińskim (suotni), estońskim, węgierskim i całem mnóstwem innych języków w Europie pn.-wschodniej i nad Obem na Syberji, oraz w zupełnie innej grupie, ałtajskiej, do której wchodzą prócz języków tureckich także mongolskie i tunguskie (mandżurskie). Z rodziny tureckiej wyróżnimy język Turków osmańskich w Azji Mniejszej i pod Konstantynopolem, bardzo mu bliskie dialekty tatarskie z karaimskim, którym mówią osiadli w Polsce od XV wieku Karaimi (w Trokach i Haliczu), język Turkmenów w stepach środkowej Azji, wreszcie język Jakutów nad Leną na Syberji.

Te grupy języków, ałtajską i ugrofińską,. a zwłaszcza turecką i mongolską, cechuje inna budowa gramatyczna, polegająca na braku przedrostków, natomiast na dodawaniu do wyrazu szeregu przyrostków, z których każdy oddzielnie oznacza, bądź liczbę, bądź przypadek, bądź jaką inną treść gramatyczną (pojęcie rodzaju, powszechne w językach semickich czy indoeuropejskich, tu nie istnieje) ; stąd narastają całe zastępy formantów, dosyć ruchomych, bo się je zależnie od treści wyrazu dodaje, przestawia, odrzuca i t. p., np. od tur. czał-„grać“ tworzy się zapomocą przyrostka -gi temat rzeczownikowy czał-gi „muzyka, instrument muzyczny“, a przez dodanie -dii: czał-gi-dżi „grajek, muzyk“, do czego dla utworzenia liczby mnogiej dodaje się -lar: czał-gi-dżi-łar „grajkowie“, aby zaś wyrazić formę celownika w tejże liczbie mnogiej, rozszerza się

wyraz o jeszcze jedno zakończenie: -a, i powstaje forma czal-gi-dżi-łar-a „grajkom“ ; albo: tur. at „koń“, at-im „mój koń“, w 1. mn. at-łar-im „moje konie“. Języki o takim sposobie budowy wyrazów nazywają się aglutynacyjne, czyli „zlepiające“.

Języki izolujące.

Ale to nie wyczerpuje wielkiej rozmaitości systemów językowych. Znamy np. jeszcze języki składające się z jed-nozgłoskowych (monosylabicznych) wyrazów, bez końcówek i bez żadnej odmiany, zato ze skomplikowanym systemem akcentu muzycznego i bardzo rozwiniętą składnią, gdzie funkcja gramatyczna wyrazów zależy od miejsca w zdaniu, np. chiń. ni szuo żen lai = ty mówisz: człowiek przyszedł, ale lai zen szuo — przybyły (człowiek, który przybył) mówi. Są to t. zw. języki izolujące, dla których najbardziej typowa jest grupa języków chińsko-tybetańskich, mylnie czasem utożsamianych z mongolskiemi. Jest to zupełnie odrębna grupa językowa, obejmująca języki chińskie (ale nie mandżurskie), tybetańskie, birmańskie, an-namicki i język Tai w państwie Syjamu. Pierwsze miejsce co do znaczenia i roli cywilizacyjnej zajmuje tu język chiński z pismem ideograficznem, wywierający w pewnych epokach przemożny wpływ kulturalny na wiele sąsiednich narodów.

ten sposób np. japoński, nienależący wcale do grupy chińsko-tybetańskiej, język wielozgłoskowy (polisylabiczny) i o budowie aglutynacyjnej, przyjął pismo chińskie i ulegał przez wiele wieków oddziaływaniu języka i cywilizacji chińskiej ; to samo stało się z koreańskim, bliskim językowo japońskiemu i wespół z nim zaliczanym czasem do rodziny mongolskiej.

tylko próby.

Inne rodzaje języków.

Istnieje wreszcie całe mnóstwo języków, które przy dzisiejszym stanie wiedzy trudno nieraz ugrupować i ustalić związki między niemi. Tu wspomnieć trzeba o języku Ajnów na Sachalinie, badanych przez Bronisława Piłsudskiego, o licznych kaukaskich z gruzińskim na czele, o językach malajsko-polinezyj-skich i t. p.

Nie można także przemilczeć olbrzymiej grupy języków amerykańskich : dają one tak wielką i tak skomplikowaną rozmaitość językową samych tylko pierwotnych plemion tubylczych, że trudno je między sobą wewnętrznie powiązać w większe gromady; jest ich ponad sto dwadzieścia, a wymienić z nich warto jeden z najbardziej na północ wysuniętych : język eskimoski na Alasce i na Grenlandji, łączony niekiedy z językami azjatyckiemi.

W obrębie języków afrykańskich, z ważnemi językami sudańskiemi i t. zw. bantu, wyodrębniają się języki pierwotniejszych ras: buszmeński i hotentocki (na południu), którąto grupę języków cechują dźwięki obce innym systemom wymawianiowym, np. jakieś głoski wdechowe, różne mlaski, dźwięki ssące i t. p.

Język a rasa.

Ale kiedy przy ludach tak prymitywnych, jak Buszmeni, związek języka z rasą jest widoczny, to zupełnie inaczej ma się sprawa w wyższych kręgach kulturalnych, o dziejach napewno bardzo zawiłych, a bardzo mało znanych. Tak np. co do Indoeuropejeżyków wiemy właściwie tylko tyle, że kiedyś istniał taki j ę-z y k, że było to gdzieś między Pamirami a... południową Skandynawją (ale nie w Europie nad morzem Śródziemnem) i że tym językiem mówiła jakaś ludność rasy białej, już nawet niewiadomo, jasno- czy ciemnowłosa. Ale czy to byli fizyczni przodkowie dzisiejszych Indów, Słowian czy Germanów, o tem nie wiemy nic ; pojęcie „indoeuropejski“ jest — jak dotąd — pojęciem wyłącznie języ-kowem.

Czy te wszystkie języki, najróżnorodniejsze tak co do materjału słownikowego, jak i co do gramatyki, pochodzą z jakiegoś jednego? Raczej nie, dotąd przynajmniej niema na to dowodu, choć są w tym kierunku bardzo jeszcze początkujące próby.

Języki sztuczne.

Obok tych języków tradycyjnych odda wna próbowano tworzyć języki sztuczne, z założenia międzynarodowe, a nawet światowe. Zwłaszcza bardzo żywy jest na tem polu ruch od drugiej połowy XIX -wieku. Po różnych volapükach najbardziej się upowszechnił język esperanto, ułożony przez dra Zamenhofa z Białegostoku; ma on jednak i poważnych konkurentów, jak ido, latino sine flexione i t. p. Nie lekceważąc dążności do takiego języka, pozbawionego wyjątków, a więc chociaż pod tym względem łatwego dla wszystkich, a nie-obarczonego nacjonalistycznemi uprzedzeniami, stwierdzić jednak można, że np. esperanto mimo dążenia do świato-wości jest typowym językiem zachodnioeuropejskim — i że wogóle wszystkie te usiłowania są to dotąd ciągle jeszcze

A. ObrębsJca.

JĘZYKOZNAWSTWO.

Językoznawstwo a filolog ja.

Językoznawstwo czyli 1 i n-g w i s t y k ę bardzo często mieszają z filologją (-» Filologja), zwłaszcza lingwistów nieraz mianują filologami — mylnie, bo filolog raczej już bliższy jest historykowi literatury, niż językoznawcy. Z faktu, że filologja dąży do zrozumienia kultury pewnego narodu przez jego twory wyrażone językiem, zwłaszcza więc przez literaturę piękną, wynika, że język jest dla niej tylko środki c m do celu ; oczywiście chce ona tego pośrednika poznać dobrze — niegdyś ona pierwsza zaczęła go ściśle, choć zewnętrznie, opisywać —, ale tylko jako gotowego pośrednika i prawie wyłącznie w jego postaci pisanej. Lingwistyka natomiast — choć historycznie powstała z filologji — bada język dla niego samego, interesują ją tak warunki jego powstawania (ogólne i szczegółowe), jak i wszystkie jego rodzaje, nietylko pisany język literacki, ale równie dobrze wszystkie jego odcienie mówione, gwary.

Jest to nauka nowa, mająca mniej więcej sto dwadzieścia lat. Po starożytności odziedziczyliśmy tylko pewną ilość nieścisłych kategoryj i terminów gramatycznych. Odrodzona w czasach nowożytnych filolog ja klasyczna, nie rozumiejąc istoty zjawisk językowych, rejestrowała je w swych gramatykach zupełnie powierzchownie, zwłaszcza że szło tu o języki martwe, a takie traktowanie gramatyki jako zbioru przepisów dydaktycznych utrzymało się w szkołach do ostatnich czasów. Z tamtych to epok pochodzi rozpowszechniona niechęć do gramatyki. Tymczasem nawet gramatyczna część językoznawstwa nie ma wcale na oku poprawnościowych przepisów; mogą one z niej korzystać, ale to inna sprawa. Językoznawstwu nie idzie, jak warzywnictwu, o praktyczną korzyść, ale, jak botanice, o wszechstronne zrozumienie badanych zjawisk. Nie poprzestaje ono na stwierdzeniu, że taka jest końcówka tego czy innego przypadku tej lub owej deklinacji : wyświetla, skąd się ta końcówka wzięła, jakie, kiedy i dlaczego przechodziła koleje, jakie ma geograficzne rozprzestrzenienie, jakie składniowe znaczenie, i t. p. A skoro językoznawstwo ma podkład historyczny, geograficzny i społeczny, to najobojętniejsze zjawisko językowe przestaje być martwe : porównując czyto jego przeszłość i teraźniejszość, czy użycie literackie z ludowem, a zawsze mając na uwadze stosunek jego formy do treści i zawsze myśląc o przyczynach zmian, widzi się je w ustawicznym ruchu.

Początki językoznawstwa.

To porównywanie jest istotą naukowości językoznawstwa. Od porównywania w' wielkim stylu się ono zaczęło. Mianowicie w drugim dziesiątku XIX w. niezależnie od siebie Niemiec B o p p i Duńczyk Rask odkryli, że języki germańskie, bałto-słowdańskie, łacina, greka i aryjskie (staroperski i staro-indyjski) tak są podobne, że z jednego muszą pochodzić źródła, z teoretycznie wydedukowanego prajęzyka, który dziś nazywamy praindoeuropejskim. Znaczenie tego odkrycia okazało się ogromne. Przedewszystkiem stwierdzono wspólność wymienionych języków, sięgającą w przeszłość o wiele dawniejszą, niż o tern mogły pouczyć jakiekolwiek źródła historyczne czy archeologiczne; pojęcie tej i n d o e u r o p e j s k i e j „rodź i n y“ językowej, z biegiem czasu coraz bardziej rozszerzane (-» Języki), stało się jednem z najbardziej podstawowych założeń w historji naszego kręgu kulturalnego. Z drugiej strony okazała się ogólna teoretyczna możność wykazywania genetycznej wspólności pewnych języków, powstała więc nowa nauka : gramatyka porównawcza, z własną ścisłą metodą, najściślejszą ze wszystkich nauk humanistycznych.

Metoda językoznawcza; etymologja.

Ścisłość metody językoznawczej polega przedewszystkiem na fakcie, że każdy język ma swój określony system nie

szukaj w łomie piątym!

literowy, ale głoskowy (-» Głoska), związany organicznie z psycho-fizyczną naturą człowieka, i że zmiany tego systemu można ujmować w ścisłe odpo-wiedniości. Postawiono nawet zasadę, że w ściśle tych samych warunkach (historycznych, geograficznych, społecznych) zmiany głoskowe są bez wyjątkowe ; a choć się co do tej zasady okazały dość poważne zastrzeżenia (głównie ze względu na język indywidualny), to przecie jako pierwszorzędne narzędzie naukowe oddaje ona do dziś ogromne usługi. Bo tylko po ścisłej kontroli głoskowej można twierdzić, że występu-

prasłow.

düoa ósmi deseti suto

jące w różnych językach wyrazy lub formy gramatyczne należy uważać za genetycznie identyczne. W ten sposób pozorne podobieństwo niektórych wyrazów okazuje się nieraz przypadkowem, np. między naszym panem a Panem, starogreckim bogiem pasterzy ; naod-wrót zaś między wyrazami dziś zupełnie różnemi występuje czasem niewątpliwy pierwotny związek.

Któżby się np. mógł zgóry domyślić, że polskie dziesięć i angielskie ten (niem. zehn), albo poi. sto, greckie êxarôv (hekatón) i ang. hundred — to niegdyś te same wyrazy? Gdy jednak zestawimy :

litewskie

du

sanskryekie

dva

aszta

daśa

śatam

greckie

łacińskie

dÿo

asztuoni deszimt szimtas

to zobaczymy, że greckiemu i łacińskiemu k (tak wymawiało się każde łac. c) odpowiada po germańsku h (ch), po słowiański! s, po litewsku sz, po san-skrycku ś, i że ogólnie indoeuropej-skiemu d przeciwstawia się tylko w językach germańskich t (które w literackiej górnoniemczyźnie występuje czasem jako z). Nie są to rzeczy tak proste, jakby się tu mogło wydawać: np. tylko pewne ściśle określone greckie i łacińskie k mają takie innojęzykowc odjiowiedniki, ale to wymagałoby obszernego przedstawienia. Skomplikowa-ność tych odpowiedników przez różne języki i dialekty, różne ich oznaczania na piśmie, a także zależność od położenia w wyrazie, akcentu i t. d., sprawiła, że wyrobiła się specjalna wiedza lingwistyczna, niedozwalająca ludziom bez specjalnego przygotowania czytać dzieł lingwistycznych tak, jak czytają inne rzeczy humanistyczne.

Po prawidłowości czy odstępstwach tych odpowiedników można też niejed-

duo

octo

decem

októ deka

(he) katon centum

angielskie

two

gockie

taihun

hunda

niemieckie

zwei

acht

nokrotnie poznać, że jakiegoś wyrazu w pewnym języku pierwotnie nie było, że go skądinąd zapożyczono. Tak np. słowiański wyraz huk jest niewątpli-wem zapożyczeniem z germańskiego (dziś. niem. Buche), tak samo słowiańska chyża (— dom, stąd np. nazwy miejscowe w rodzaju Chyżne) z germ. hus (dziś. niem. Haus). Stąd niewątpliwy wniosek, że Słowianie w pewnej epoce, o której nas poza tern żadna hi-storja nie pouczy, ulegali znacznym wpływom germańskim, podobnie jak znów Germanowie silnym wpływom kultury celtyckiej, z której zapożyczyli sporo wyrazów z zakresu techniki, jak Eisen lub Zaun, i organizacji społecznej, jak Eid, Held, z wyrazem Reich, oznaczającym „państwo“, na czele. Badająca pochodzenie wyrazów nauka, e t y m o 1 o g j a, opiera się oczywiście nietylko na faktach językowych, ale też na wiadomościach z innych dziedzin. Źc nasz kościół pochodzi z łac. castel-lum, że cegłę wzięliśmy z niem. Ziegel,

jak Niemcy wzięli ją z łac. tegula, i t. p., to wiemy też z historji budownictwa, która poucza, że ani Słowianie, ani Germanowie w czasach pogańskich tego rodzaju świątyń, i to z cegły, nie wznosili. Ale że np. cerkiew, oznaczająca pierwotnie świątynię chrześcijańską wcale niekoniecznie wschodniego obrządku, pochodzi przez germańskie z greki, tegobyśmy bez lingwistyki nie wiedzieli. Wreszcie te inną drogą osiągnięte etymolog je nie mogą w żaden sposób stać w sprzeczności z zasadami językoznawstwa.

Późniejszy rozwój.

W pierwszej swrej epoce językoznawr-stwo indoeuropejskie opierało się przede wszystkiem na językach historycznych, na ich najstarszych literaturach ; dążyło do odtworzenia prajęzyka indo-europejskiego. W związku z tern także językoznawstwo ogólne zajmowała bardzo kwest ja początku języka wogóle i poczęści w tym celu badano też języki ludów pierwotnych. Oczarowani jakgdyby przyrodniczą ścisłością metody, niektórzy lingwiści widzieli w języku żywy organizm ; przeżytki tego poglądu i związanej z tern termino-logji spotyka się do dziś, mimo że się dziś wddzi dobrze, iż język nie jest organizmem, ale wytworzonym przez społeczeństwa ludzkie systemem znaków’ (-» Język). Gdy dotarcie do samych początków okazało się nierealnem, zwrócono się do badania wszelkich objawów wszystkich języków ; zrozumiano, że każdy język czy dialekt jest ciekawy jako wytwór psycho-socjalny i że każdy odzwierciedla jakąś kulturę. W tym ostatnim zakresie intensywnie rozwinęła się toponomastyka, badająca nazwry miejscowe.

Jednego z wielkich kroków dla zrozumienia struktury języka dokonano w latach 70-ych, gdy z jednej strony uściślono metodę głoskową, z drugiej odkryto zasadę t. zw. analogji. Rozumie się przez nią burzące pierwotną jednolitość głoskową dostosowywanie się pewnych form gramatycznych i wyrazów do innych form i wyrazów¹. W obrębie systemu należy tu niezliczona ilość faktów w rodzaju np. zmiany pierwotnego celownika zenie na żonie pod wpływem przeważającej ilości form z o, jak żona, żony, zmiany pierwotnego rozkaźnika piec na piecz pod wpływem form pieczesz, piecze, i t. p. W wyrazach następują takie zmiany przeważnie bez względu na znaczenie, i to tak w wyrazach swojskich, jak w przyswajanych: dawmego szedziwego (t. j. siwego, por. wyraz szadź=' osad mroźny) zmieniono w pewnych warunkach na sędziwego, choć sędzia wrcale nie musi być siwy, łacińska paeonia stała się piwonją, choć jej zapach wcale nie przypomina piwa.

Do najwybitniejszych przedstawicieli tej epoki należał — obok uczonych jak Brugmann, Saussure, Miklosich, Fortunatów — także Jan Baudouin de Cour-tenay. Dziś też stoimy w środku ruchu przeobrażeniowego, przyezcm wielką uwagę zwraca się na niedoceniane przedtem w języku pierwiastki uczuciowa i głębiej stara się ująć indywidualne (artystyczne) i społeczne znaczenie języka. \Y związku z tern są próby nowej stylistyki. Dziś wre Francji niejako wodzem bardzo żywej tam lingwistyki jest Meillet, w Niemczech, które ilościowo zawsze stały na czele, nowe ujęcie gramatyki indoeuropejskiej dał Hirt, w Polsce pierwszorzędnym językoznawcą ogólnym jest Jan Rozwadowski.

Metodę wypróbowaną na indoeurope-istyce zastosowano też do badania innych grup językowych, przyczem najdalej doprowadzone zostały gramatyki porówmawcze języków semickich i ugrofińskich. A nie są to rzeczy od siebie oderwane, czego najlepszym dowodem

K. Nitsch.

fakt następujący. Oddawna już zwrócono uwagę, że różne typy struktury językowej wcale nie są od siebie oddzielone murem chińskim, że podział na języki fleksyjne, aglutynacyjne i izolujące nie oznacza jakichś nieprzenikają-cych się wzajemnie światów. Tak np. język angielski jest tylko historycznie językiem fleksyjnym, w rzeczywistości bowiem z odmian pozostały w nim zaledwie szczątki ; bardzo przeważającą jednozgłoskowością wyrazów i bardzo w nim ważną rolą szyku wyrazów przypomina on poczęści język chiński (od którego zasadniczo się różni jego budowa pod względem fonetycznym). Otóż z drugiej strony sinologowie (t. j. uczeni zajmujący się filologją chińską) dochodzą do wniosku, że dzisiejszy język chiński przestaje już właściwie być jednozgłoskowym, a co ciekawsza, że w odległej jego przeszłości można w nim wykryć resztki form fleksyjnych. Czyli żc język chiński mógł być niegdyś fleksyjnym, a angielski może się kiedyś przemienić w izolujący.

Literatura do artykułów: Język, Języki, Językoznawstwo. Do językoznawstwa ogólnego mamy dwa zbiory pierwszorzędnych naukowo i świetnie napisanych artykułów: J. Rozwadowskiego „O zjawiskach i rozwoju języka“ (1921) i A. Gawrońskiego „Szkice językoznawcze⁴⁴ (1928). Całość dają dwa artykuły J. Baudouina de Courtenay w Wielkiej Encyklope-dji Powszechnej Ilustrowanej, t. 33—34, 1903, mianowicie: „Język i języki⁴⁴ (str. 206—78 j i „Językoznawstwo⁴⁴ (str. 278 do 296), a także jego „Zarys historji językoznawstwa⁴⁴ w „Dziejach myśli⁴⁴ (Poradnik dla samouków), t. II, zesz. 2, 1909, str. 85 do 302. — S. Szobera „Zarysu językoznawstwa ogólnego⁴⁴ ukazał się tylko ieden zeszyt (1924).

JONY. (Tabl. 141). Gdy mówimy, że płynie prąd elektryczny, nasuwa się nam porównanie z prądem wody. W i-stoeie to powiedzenie powstało w czasaeh, gdy elektryczność wyobrażano sobie jako fluid, coś w rodzaju niematerjal-nej cieczy. Dziś wiemy, że elektryczność, podobnie zresztą jak ciecze mater jalne, składa się z najmniejszych cząstek niosących t. zw. ładunki elementarne i wobec tego prąd elektryczny wyobrażamy sobie jako ruch ładunków elementarnych.

Prąd elektryczny może płynąć w metalach, niektórych cieczach przewodzących elektryczność oraz w gazach. Ten ostatni przypadek zachodzi tylko w okolicznościach, o których będzie mowa w innem miejscu artykułu. Badania tych trzech rodzajów prądu doprowadziły do wniosku, że w każdym z nich ładunki elementarne poruszają się w postaci cząstek innego typu. W metalach są niemi poprostu elektrony, w cieczach są to t. zw. jony elektrolityczne, w gazach — jony gazowe, zwane często dla krótkości poprostu jonami.

Przewodnictwo elektryczne w cieczach.

Nazwa jony elektrolityczne pochodzi stąd, że ciecze prowadzące elektryczność nazywają się elektrolitami. Typowemi elektrolitami są roztwory wodne soli, kwasów i zasad. Weźmy pod uwagę jakiś prosty przykład, np. roztwór soli kuchennej, której wzór chemiczny piszemy jako Na Cl. Ten wzór oznacza, że cząsteczka soli kuchennej składa się z atomu sodu i atomu chloru. Jest bardzo ciekawe, że sól nie przewodzi elektryczności, natomiast jej roztwór jest przewodnikiem. Fakt ten tłumaczy nam t. zw\ hipoteza dysocjacji elektrolitycznej, której twórcą był słynny szwedzki uczony Arrhe-nius. Zgodnie z jego poglądami cząsteczki soli w roztworze są częściowo zdysocjowane, t. j. rozłożone na chlor i sód. Słowo „częściowo'⁴ ozna-

ANODA

■f

c£’/

t. z w. resztą

/ m'

\*\ \

KATODA

*-e

'Xi.

ROZTWÓR JfoCfc

Ryc. 137.

cza, że dotyczy to tylko pewnego ułamka całkowitej liczby cząsteczek. Ta dysocjacja jest szczególnej natury, cząsteczka soli nie rozpada się bowiem na zwykłe atomy chloru sodu, lecz na dodatnio naładowany atom sodu i ujemnie naładowany atom chloru. Te „elektryczne“ atomy nazywają się właśnie jona-m i. Jon dodatni, t. j. jon sodu, nazywa się katjQnem, jon chloru — a n-j one m. Wyobraźmy sobie w cieczy dwie płytki metalowe, czyli elektrody, które można połączyć z biegunami ogniwa elektrycznego. Dopóki tego połączenia niema, anjony i katjony nie zdradzają niczem swego ładunku, ponieważ istnieją w różnych ilościach i są równomiernie rozsiane w całej cieczy. Jeżeli jednak uczynimy jedną elektrodę katodą, t. j. połączymy ją z biegunem ujemnym, drugą, czyli anodę, połączymy z biegunem dodatnim, wówczas wskutek przyciągania elektryczności odwrotnego znaku katjony będą przyciągane i będą biegły ku katodzie, anjony będą poruszały się ku anodzie — innemi słowy, wytworzy się prąd elektryczny.

To samo zachodzi w każdym innym elektrolicie. Charakterystyczne jest, że— pomijając niektóre przypadki bardziej skomplikowane — w solach katjony są zawsze naładowanemi atomami metalu, anjony

kwasową, czyli tem, co powstaje z cząsteczki po usunięciu atomu metalu. Np. azotan srebra AgN0₃ dysocjuje się na kat jon srebra i an jon reszty kwasowej NOs. Katjony oznaczymy kropkami, np. Ag-, anjony akcentami : N0’₃. W kwasach rolę metalu odgrywa wodór; np. cząsteczka kwasu solnego rozkłada się na katjon H* i an-jon Cl’. W zasadach rolę reszty kwasowej odgrywa grupa OH, czyli hydroksyl, np. cząsteczka ługu NaOH rozkłada się na Na* i OH’. Wzór chemiczny wody H₂0 możemy napisać II * OH, to też cząstki wody mogą również dysocjować się, mianowicie na H* i OH’. Czysta woda jest jednak bardzo słabym przewodnikiem, ponieważ na każde 1'0 miljonów cząsteczek wody tylko jedna jest zdysocjowana.

Pochodzenie jonów łatwo zrozumiemy, jeżeli przypomnimy sobie, że każdy atom zawiera pewną liczbę elektronów. Dopóki ta liczba jest normalna, t. j. równa liczbowo ładunkowi jądra, atom jest elektrycznie obojętny, jeżeli traci jeden lub kilka elektronów, staje się katjonem jedno- lub kilkuwarto-śeiowym; jeżeli zaś nicdość mu własnych, lecz chwyta ponadto z zewnątrz jeden lub kilka elektronów, staje się anjonem jedno- lub kilkuwartościo-wym. Dysocjację elektrolityczną moż-naby opisać obrazowo, mówiąc, że jedna część cząsteczki bardzo lubi obce elektrony, druga zaś nic lubi nawet własnych; pierwsza część zabiera drugiej

'i

///

JĄDRO*

Ryc. 138.

elektron (lub elektrony) i obie są zadowolone.

Zauważmy jednak, że te upodobania ujawniają się tylko w wodzie. Gdy kat jon (dosłownie z greckiego: idący wdół — nazwy te pochodzą od Michała Faraday’a) przybędzie ku katodzie, a zatem opuści wodę, jego kaprysy elektryczne ustają, musi stać się zwyczajnym, obojętnym atomem i podobny los spotyka anjon. Dlatego podczas płynięcia prądu np. w roztworze AgCl na katodzie gromadzą się atomy srebra, tworząc osad tego metalu, na anodzie zaś wydziela się zwyczajny chlor. To zjawisko nazywa się elektrolizą (—» Elektryczność).

Jony gazowe.

Cząsteczki gazu, np. tlenu lub azotu, są elektrycznie obojętne, w gazach niema dysocjacji elektrycznej. Dlatego powietrze jest naogół doskonałym izolatorem. A jednak w pewnych warunkach może płynąć w powietrzu, niekiedy nawet bardzo silny prąd elektryczny, np. w lampie łukowej. Innym przykładem prądu w powietrzu, co-prawda krótkotrwałego, jest iskra elektryczna, której najpotężniejszą postacią jest piorun. Najczęściej jednak prądy powstające w powietrzu są tak słabe, że w celu ich wykrycia musimy posługiwać się niezmiernie czułemi przyrządami.

Wszystkie te prądy pomimo olbrzymich różnic między niemi są podobne w swej istocie. Mogą przepływać wtedy tylko, gdy powietrze jest w stanie różnym od zwykłego, gdy zostało z joli i z o w a n e. Słowo to oznacza powietrze lub inny gaz, w którym powstała pewna liczba jonów, t. j. cząstek naładowanych dodatnio i ujemnie. Natura tych jonów jest jednak naogół różna od natury jonów elektrolitycznych. Cząsteczka może stać się jonem, mianowicie jonem dodatnim, jeżeli odrywa się od niej jeden elektron, może stać się jonem ujemnym, jeżeli wiąże obcy elektron. Zwykle dokoła takiej naładowanej cząsteczki skupia się kilka obojętnych cząsteczek i dopiero taka grupa nazywa się jonem dodatnim lub ujemnym. Jony mogą powstawać w gazach tylko pod wpływem jakiegoś czynnika zakłócającego równowagę gazu, który nazywa się czynnikiem jonizującym. Jednym z takich czynników może być bardzo wysoka .temperatura: ona to odgrywa wielką rolę w powstawaniu łuku elektrycznego. Najczęściej jednak jony są wytwarzane przez promienie jonizujące. Znamy wiele rodzajów promieni jonizujących. Należą do nich przedewszyst-kiem promienie Roentgena oraz w znacznie słabszym stopniu — promienie nadfiołkowe. W pewnym sensie promieniami można także nazwać szybko biegnące swobodne elektrony, uzyskujące swą prędkość wskutek przyciągania lub odpychania naładowanych do wysokiego potencjału elektrod; elektrony te wytrącają ze spotykanych cząsteczek ich własne elektrony, jak cepy wymłócają ziarna z kłosów. Ten czynnik jonizujący odgrywa największą rolę w iskrze elektrycznej.

Do promieni jonizujących należą również promienie ciał radjoaktyw-nych. Jest to nawet z punktu widzenia naukowego najważniejsza ich własność, gdyż natężenie prądu jonizującego możemy zmierzyć i otrzymaną liczbę traktować jako miarę promieniotwórczości. Tej metodzie zawdzięczamy znaczną część wiadomości, które składają się na piękną naukę o promieniotwórczości.

Promienie kosmiczne.

Z powyższego wynikałoby, że powietrze przewodzi prąd tylko wtedy, kiedy działa jakiś czynnik jonizujący. Ponieważ jednak powietrze przewodzi elektryczność zawsze, choć w niezmiernie słabym stopniu, wnosimy, że zawsze i wszędzie działa jakiś czynnik jonizujący. Część tego przewodnictwa należy położyć na karb rozproszonych w atmosferze i skorupie ziemskiej w nikłej ilości ciał promieniotwórczych. Jednakże atmosfera jest zjonizowana na wielkich wysokościach znacznie silniej, niż na powierzchni ziemi. Promienie zaś ciał promieniotwórczych nie sięgają tak wysoko. Czynnik, który wytrąca elektrony z cząsteczek powietrza, czyniąc z nich jony nawet tam, gdzie ustają wszelkie działania pochodzenia ziemskiego, zasługuje w zupełności na nazwę zewnętrznego, jak bowiem uczeni dowiedli, jego istotą jest promieniowanie przybywające do ziemi z przestworzy międzygwiezdnych, kosmicznych. Te zagadkowe promienie k o-smiczne są usilnie badane przez uczonych. Działają one również na powierzchni ziemi, ale po przebyciu całej grubości atmosfery natężenie ich jest małe; dlatego też uczeni, chcąc dowiedzieć się o nich czegoś bliższego, badają jonizację górnych warstw atmosfery, organizując loty stratosferyczne lub wypuszczając baloniki z sa-mopiszącemi przyrządami.

Znaczenie jonizacji powietrza w gospodarce natury (deszcze).

O tein, jak subtelne są dzisiejsze sposoby badania jonizacji, świadczy fakt, że na powierzchni ziemi promienie kosmiczne wytwarzają co sekunda w każdym centymetrze sześciennym tylko dwie pary jonów dodatnich i ujemnych; jeżeli zaś uwzględnimy jeszcze jonizację wytworzoną przez ciała promieniotwórcze, otrzymamy, że w każdym cm³ powstaje co sekunda około 10 par jonów. Jest to liczba wprost śmiesznie mała, np. w porównaniu z liczbą cząsteczek w cm³, do której napisania potrzeba 19 zer! A jednak ta znikomo mała jonizacja atmosfery posiada olbrzymie znaczenie w gospodarce natury. Gdyby nie jony, nie mielibyśmy deszczów, a raczej zdarzałyby się one niezmiernie rzadko i miałyby charakter żywiołowej katastrofy. Wiadomo, że deszcze powstają z pary wodnej wskutek obniżenia się temperatury powietrza. W każdej temperaturze bowiem powietrze może zawierać co najwyżej pewną określoną ilość pary i im jest zimniejsze, tern mniejsza jest ta ilość. Jeżeli powietrze zmieszane z pewną ilością pary wodnej oziębia się do temperatury, w której ta ilość jest nadmierna, czyli w której para jest przesycona, wówczas para usiłuje pozbawić powietrze swego to-warz}rstwa i próbuje się skroplić. Ta zmiana stanu nie przychodzi jej łatwo. Z pary muszą powstać krople, krople zaś mają tę właściwość, że chociaż tworzą się z pary, to początkiem ich istnienia jest zawsze jakieś obce ciałko, czyli zarodek, który cząsteczki wody oblepiają niejako, rozrastając się w coraz większą kroplę. Wpobliżu ziemi rolę tych zarodków odgrywają pyłki kurzu, ale na wielkich wysokościach niema kurzu i deszcz, chcąc spaść, byłby w największym kłopocie, gdyby mu nie przyszły z pomocą jony. Jony bowiem, choć znacznie mniejsze od pyłków kurzu, doskonale spełniają rolę zarodków, ułatwiając parze skraplanie się, i dlatego umożliwiają szybkie krążenie wody między oceanami, atmosferą i lądami.

Fotografio Wilsonowskie.

Ta własność jonów posiada również pierwszorzędne znaczenie w badaniu promieni jonizujących. Przebiegający w powietrzu elektron lub cząstka a (—> Rad) wytwarza wzdłuż swej drogi liczne jony. Oczywiście jony są niewidoczne; jeżeli jednak nagle oziębimy powietrze, na jonach osadzają się kropelki, tworząc jakby sznur perełek. W ten sposób możemy tor cząstki nie-tylko zobaczyć, ale nawet sfotografować. Ryc. A i B na tabl. 141 przedstawiają tor cząstki a, która jonizuje bardzo silnie, to też w tym wypadku nie widać oddzielnych kropelek, lecz ciągłą linję. Ryc. C na tabl. 141 przedstawia tor cząstki ß, czyli elektronu, usiany oddzielnemi kroplami, ponieważ cząstka ß ma mniejszą energję niż cząstka a i wTytwarza znacznie mniej jonów. Tc t. zw. fotograf je W i 1 s o n a są dzisiaj jednym z najpotężniejszych sposobów badania promieniotwórczości i zjawisk podobnych.

Jeżeli dodamy jeszcze, że badanie kropelek wyrosłych na jonach umożliwia wyznaczenie elektrycznego ładunku jednego jonu, t. j. elementarnego ładunku elektryczności, który jest dokładnie taki sam, jak ładunek jedno-wartośeiowego jonu elektrolitycznego, to będziemy mieli przynajmniej przybliżony obraz rozległej dziedziny fizyki dotyczącej napozór błahego faktu: nikłego przewodnictwa atmosfery, o którem nic jeszcze nie wiedziano pięćdziesiąt lat temu, a które dziś odsłania nam tajemnice łuku elektrycznego, iskry i piorunu, pozwala wydzielić i zmierzyć najmniejszą jednostkę elektryczności, oglądać drogi elektronów i cząstek alfa, wreszcie odbierać tajemnicze sygnały przybiegające ku nam w postaci promieni kosmicznych.

L. Wertenstein.

KALENDARZ.

Kalendarzem nazywamy reguły, któremi posiłkujemy się przy łączeniu dni w dłuższe okresy czasu, jak np. miesiące i lata, stosownie do potrzeb życia świeckiego lub religijnego. Kalendarz nazwę swą zawdzięcza wyrazowi łacińskiemu Ca-lendae, używanemu przez starożytnych Rzymian na określenie pierwszego dnia każdego miesiąca.

Astronomiczna podstawa rachuby czasu.

Od najdawniejszych czasów wszystkie ludy opierały rachubę czasu na okresowości zjawisk astronomicznych, takich jak zmiana dnia i nocy, przebieg faz księżyca i zmiana pór roku. Wiemy obecnie, że te trzy zjawiska są wywołane przez ruch obrotowy Ziemi dokoła osi, bieg Księżyca dokoła

Ziemi i bieg Ziemi dokoła Słońca, okresy zaś czasu związane z temi ruchami są to doba, miesiąc i rok. W kalendarzowej rachubie czasu spotykamy się jeszcze z siedmiodniowjmi okresem, czyli tygodnie m. Jest to jednak okres sztuczny, nie mający nic wspólnego z okresowością zjawisk astronomicznych, odziedziczony tylko przez nas w tradycji po ludach starożytnych : Babilończykach i Żydach.

Ze względu na zasadnicze znaczenie, jakie posiadają trzy wyżej wspomniane okresy w rachubie czasu, określimy je dokładnie. Podstawową jednostką w- rachubie czasu jest doba śre d-n i a słoneczna (—» Czas astronomiczny), o 4 min. dłuższa od okresu obrotu Ziemi dokoła osi. Ją też zawsze mieć będziemy na myśli przy wyrażaniu w dniach jakiegokolwiek odstępu czasu. Następną zkolei astronomiczną jednostką czasu będzie miesiąc s y n o d y c z n y, czyli odstęp czasu, jaki upływa między jednakowe-mi fazami Księżyca, np. od nowiu do nowiu. Miesiąc synodyczny zawiera średnio 29,5306 dni średnich słonecznych. Trzecią wreszcie jednostką astronomiczną jest rok zwrotników y, czyli okres czasu między kolejnemi przejściami Słońca przez punkt równo-nocy wiosennej. Rok zwrotnikowy liczy 365,2422 dni średnich słonecznych i jest krótszy od okresu obiegu Ziemi dokoła Słońca o 20 min. 23 sek. z powodu przesuwania się na zachód wśród gwiazd punktu równonocy wiosennej {zjawisko precesji astronomicznej). Za podstawę rachuby lat wybieramy rok zwrotnikowy dlatego, że jest to okres zmian pór roku, które zależą od położenia Słońca w stosunku do punktu równonocy wiosennej.

Łatwo obliczamy, że rok zwrotnikowy zawiera 12,3683 miesięcy synodycz-nycli, a więc wszystkie trzy zasadnicze jednostki rachuby czasu są niewspółmierne, ani bowiem rok zwrotnikowy, ani miesiąc synodyczny nie mogą być wyrażone zapomocą całkowitej ilości dni, a poza tern rok zwrotnikowy nie może być podzielony na całkowitą ilość miesięcy synodycznych. Natomiast kalendarz musi być tak ułożony, aby zarówno miesiąc kalendarzowy, jak i rok kalendarzowy zawierały całkowite ilości dni ; ponadto zaś rok powinien się składać z całkowitej ilości miesięcy. Stąd wynika, że rachuba czasu musi być naogół skomplikowana, jeżeli chcemy kalendarzowe okresy dostosować do astronomicznych. Praktycznie biorąc, niepodobieństwem jest ułożenie takiego kalendarza, w którym zarówno miesiąc, jak i rok byłyby równe średnio odpowiednim astronomicznym jednostkom. Ponieważ okres pór roku jest dla nas ważniejszy od okresu zmian faz Księżyca, więc w nowoczesnych kalendarzach staramy się tylko uzgodnić średnią długość roku kalendarzowego z rokiem zwrotnikowym, rachuby zaś miesięcy w roku nie dostosowujemy do faz Księżyca.

Kalendarze księżycowe.

Niektóre ludy stosowały jednak do rachuby czasu wprost przeciwną regułę, to jest starano się uzgodnić miesiące kalendarzowe z miesiącami sy-nodycznemi, natomiast lata w tych kalendarzach różniły się naogół znacznie od lat zwrotnikowych. Tego rodzaju kalendarze były w użyciu w Babilonie i w Grecji, do czasów zaś najnowszych kalendarze księżycowe przetrwały u Żydów' i wśród ludów maho-metańskich.

Ponieważ 12 miesięcy synodycznych wynosi 354,3672 dni, więc w zwykłym roku w kalendarzu księżycowym liczymy 354 dni i taką stałą długość roku przyjęto w kalendarzu m a h o-m e t a ń s k i m. Wobec tego początek roku w kalendarzu mahometańskim wyprzedza corocznie naszą rachubę o 11 lub 12 dni, przebiegając kolejno wszystkie pory roku w ciągu 33 lat. Chwila ukazania się na zachodniem niebie sierpa Księżyca po raz pierwszy po nowiu uważana była za początek miesiąca i ogłaszano ją z wież za pośrednictwem nmezzinów. Początek rachuby lat w kalendarzu mahometań-skim przypada na rok ucieczki Mahometa z Mekki do Medyny w 622 r. ery chrześcijańskiej.

Kalendarz żydowski również jest księżycowy, jest jednak znacznie więcej skomplikowany niż mahometań-ski. Jest on już częściowo dostosowany do zmiany pór roku, rozróżniamy w nim bowiem lata zwykłe o długości 353, 354 lub 355 dni oraz przestępne, liczące 383, 384 lub 385 dni. Lata zwykłe zawierają 12 miesięcy po 29 lub 30 dni każdy, lata zaś przestępne mają 13 miesięcy, przyczem miesiąc dodatkowy zawsze liczy 30 dni. Początek ery żydowskiej liczy się od biblijnego stworzenia świata. Według tej ery 10 września 1934 r. rozpoczął się rok 5695 ; rok ten będzie przestępnym, następny bowiem żydowski Nowy Rok 5696 przypadnie po 383 dniach 28 września 1935 r.

Kalendarz egipski.

Nasz kalendarz jest słoneczny, to zn. że reguły w tym kalendarzu zmierzają do uzgodnienia średniej długości roku kalendarzowego z rokiem zwrotnikowym. Początku rachuby słonecznej lat należy szukać u starożytnych Egipcjan w bardzo odległej przeszłości. Od najdawniejszych bowiem lat kalendarz egipski składał się z 12 równych miesięcy, po 30 dni każdy, oraz z '5 dni dodatkowych, czyli razem z 365 dni. Okres 30-dnio-wy był oczywiście związany z miesiącem synodycznym, jednakże nawet w najodleglejszych znanych nam czasach nie usiłowano dostosować miesięcy do przebiegu faz księżyca. Ponieważ rok kalendarzowy egipski liczył zawsze po 365 dni, więc nie był on dokładnie przystosowany do roku zwrotnikowego, wskutek czego początek roku przypadał coraz to wcześniej, przebiegając wszystkie pory roku w ciągu 1506 lat kalendarzowych.

Egipcjanie zdawali sobie dobrze sprawę z tego, że rok ich nie zgadza się z naturalnym, nie wprowadzali jednak poprawek do swego kalendarza. Ich rok naturalny nie był wszakże oparty na obserwacjach dat równo-nocy i stanowisk Słońca, lecz na obserwacjach t. zw. heljakalnego wschodu Syrjusza. (Nazwa „heljakal-ny wschód“ oznacza datę, w której po raz pierwszy możemy dostrzec gwiazdę po okresie jej niewidzialności wpobli-żu Słońca). Odstęp czasu między ko-lejnemj wschodami heljakalnemi gwiazdy jest prawie dokładnie równy rokowi gwiazdowemu, czyli okresowi obiegu Ziemi dokoła Słońca. Egipcjanie obliczyli na podstawie obserwacyj, że dla Syrjusza odstęp ten wynosi 365,25 dni, i tę wartość przyjęli za długość roku naturalnego.

Kalendarz juljański.

Okres 365,25 dni. jako długość roku naturalnego, zapożyczony został przez Jul j u sza Cezara w związku z reformą kalendarza rzymskiego. Przed Cezarem kalendarz rzymski był w stanie wielkiego chaosu, do którego doprowadziła go nieumiejętna regulacja, wykonywana przez rzymskich kapłanów. Chaos ten dowcipnie został scharakteryzowany przez Voltaire’a w powiedzeniu, że wodzowie rzymscy zawsze zwyciężali, tylko nigdy nie wiedzieli, jakiego dnia odnieśli zwycięstwo.

Cezar, za poradą aleksandryjskiego astronoma Sozygenesa, przyjął okres 365,25 dni jako długość roku naturalnego i nakazał po trzech latach zwyczajnych, po 365 dni każdy, liczyć czwarty jako przestępny o 366 dniach. Stąd wynikła bardzo prosta reguła zastosowana w erze chrześcijańskiej, że lata podzielne przez cztery są przestępne, a niepodzielne przez cztery — zwyczajne. Kalendarz ten otrzymał nazwę juljańskiego od imienia Cezara i przetrwał w czystej formie do XVI wieku, w krajach zaś wschodniej Europy — aż do bieżącego stulecia.

Kalendarz gregorjański.

Rok kalendarza juljańskiego średnio jest o 0,0078 dnia dłuższy od

roku zwrotnikowego, co sprawia, że    śpieszenie daty równonoey o 1 dzień

nego rachuba gregorjańska może być uważana za wystarczające przybliżenie, tein bardziej, że rok zwrotnikowy nie jest wielkością stałą, lecz skraca się o 0,54 sek. na 100 lat.

Kalendarz gregorjański wprowadzony został zaraz w 1582 r. w Polsce, we Włoszech, we Francji, w Hiszpanji, w Portugalji oraz w większości katolickich krajów niemieckich. Kraje protestanckie przyjęły ten kalendarz naogół w ciągu XVIII stulecia, państwa zaś półwyspu Bałkańskiego i Rosja dopiero w XX wieku.

w ciągu 128 lat różnica między ra- nastąpi dopiero po upływie 3333 lat, cłiubą kalendarzową i naturalną ura- ' a więc z punktu widzenia astronomicz-sta do jednego dnia. W szczególności data równonoey wiosennej przypada w kalendarzu juljańskim o jeden dzień wcześniej co 128 lat; w r. 325, podczas soboru nicejskiego, data równo-nocy przypadała na dzień 21 marca, już jednak w 1582 r. powyższa data wypadła 11 marca. Na soborze nicejskim ustalono reguły do obliczania daty Wielkanocy, postanawiając Wielkanoc obchodzić najbliższej niedzieli po pierwszej pełni Księżyca, jaka zdarzy się po 21 marca.

Nowoczesne projekty reformy kalendarza.

Jakkolwiek kalendarz gregorjański daje pod względem astronomicznym dostateczne przybliżenie do roku zwrotnikowego, jednakże ze względów ekonomicznych daje się odczuwać potrzeba pewnych reform. Kalendarz nasz bowiem ma trzy dostępujące niedogodności: 1) istnieją zbyt wielkie nierówności między miesiącami, kwartałami i półroczami; 2) jednakowe daty przypadają w różnych latach na różne dni tygodnia; 3) data Wielkanocy jest zbyt ruchoma, może bowiem przypadać najwcześniej 22 marca, najpóźniej zaś 25 kwietnia.

Ponieważ data 21 marca oddaliła się od daty równonoey w XVI wieku już o 10 dni, więc papież Grzegorz XIII postanowił zreformować kalendarz tak, aby w przyszłości data równonoey nie różniła się zbytnio od 21 marca.

A więc postanowił przedewszystkiem, że w rachubie dni należy opuścić 10 dni spóźnienia w ten sposób, że po 4 października 1582 r. odrazu miał być liczony 15-ty dzień tegoż miesiąca, lata zaś przestępne i zwyczajne w tym nowym gregorjańskim kalendarzu miały być liczone nieco inaczej, niż w juljańskim.

Zachowując naogół regułę, że lata podzielne przez cztery są przestępne,

Niedogodności te sprawiły, że zaczęto się zastanawiać nad możliwością reformy naszego kalendarza. Przy Lidze Narodów powstał specjalny komitet do spraw reformy kalendarza, który rozpatrzył wiele projektów. Na uwagę zasługują przedewszystkiem trzy na-

Grzegorz XIII wyłączył z tej reguły lata wyrażające się w całkowitych setkach. Te ostatnie tylko wtedy są przestępne, jeżeli ilość setek jest podzielna przez cztery, w przeciwnym razie liczymy je jako zwyczajne. Np. w kalendarzu gregorjańskim rok 1900

Pierwszy projekt nie narusza rachuby dni tygodnia, główną zaś jego treścią jest ustalenie daty Wielkanocy na niedzielę po drugiej sobocie kwietnia oraz wyrównanie kwartałów w ten sposób, aby w latach zwykłych trzy pierw-

był zwyczajny, a rok 2000 będzie prze- stępujące projekty: stępny.

Reforma gregorjańska sprawiła, że średnia długość roku kalendarzowego wypadła równa 365,2425 dni, a więc rok ten okazał się tylko o 0,0003 dnia dłuższy od roku zwrotnikowego. Przy-

E. Rybka.

Wiadomości o kalendarzu i o obliczaniu świąt Wielkanocnych znajdzie czytelnik w książkach : J. Jędrzejewicz, Kosmograf ja 1907 i M. Ernst, Kosmogra-fja 1931. Użyteczne tablice chronologiczne i kalendarzowe wraz z objaśnieniami znajdują się w książce T. Wierzbo w s k ie-go p. t. Vademecum, podręcznik dla stu-djów archiwalnych. Książniea-Atlas, wyd. 2, 1926.    •

sze kwartały składały się z 91 dni (dwa miesiące po 30 dni i jeden miesiąc liczący 31 dni), ostatni zaś kwartał liczyłby 92 dni. W latach przestępnych również drugi kwTartał miałby 92 dni.

Drugi, radykalniejszy projekt proponuje utworzenie w roku czterech rów-nyełi kwartałów po 91 dni każdy, tak aby początek roku i początek każdego kwartału przypadały zawsze na jeden i ten sam dzień tygodnia. Pozostały zaś dzień (lub dwa dni w roku przestępnym) byłby dniem bez daty, nie należącym do żadnego tygodnia. Rachuba tygodniowa doznałaby więc przerwy.

Trzeci wreszcie, najdalej idący projekt zawiera propozycję podziału roku na 13 równych miesięcy po 28 dni każdy z dodaniem również jednego dnia lub dwóch dni bez daty i poza tygodniem jako świąt międzynarodowych.

Wprowadzenie jakiegokolwiek projektu napotyka na duże trudności głównie z powodu konieczności przełamania tradycji w sposobie obliczania świąt kościelnych i w rachubie ciągłej dni tygodnia. O pin je rozmaitych państw w sprawie reformy kalendarza okazały się tak rozbieżne, że Liga Narodów uznała obecną chwilę za niesprzyjającą jakiejkolwiek reformie.

KANALIZACJA. (Tabl. 142—144). Kanał — to urządzenie, o którem rzadko się mówi. A jednak, jakże ścisły jest związek kanałów ze stanem cywilizacji i kultury! Radzę Czytelnikowi, który pragnie poznać rolę kanalizacji w wiel-kiem mieście, aby sobie przeczytał z przepięknej powieści Wiktora Hugo ,,Nędznicy“ w IX tomie rozdział p. t. „Wnętrzności Lewjatana“. Poeta francuski na podstawie gruntownych stu-djów nad kanalizacją Paryża poświęcił jej dużą część tomu i napisał niesłychanie ciekawą „rzecz o kanałach“.

Rys historyczny.

Kanały nie były jednak wynalazkiem francuskim. Historja uczy, że nowoczesny sposób usuwania odpadków i odchodów zapomoeą podziemnej kanalizacji znany był już w zamierzchłej starożytności. Babilon już około roku 4500 prz. Chr. miał podobno bardzo rozgałęzioną sieć kanałów podziemnych. Egipcjanie dbali mało o hi-gjenę mieszkania, natomiast Grecy okazali dużo zmysłu dla higjenicznych warunków życia publicznego, dla czystości mieszkań, ulic i placów. Szczególnie wiele na polu społeczno-higje-nicznem zdziałali Rzymianie, prze-dewszystkiem w przeprowadzaniu racjonalnych urządzeń, służących do utrzymania w czystości wody, powietrza, mieszkań i ludzkiego ciała. Słynna cloaca maxima odprowadzała wszystkie ścieki starożytnego Rzymu do Tybru. Wymiary sieci kanałów rzymskich są imponujące i świadczą o wysokim stopniu ich techniki.

W średnich wiekach ten wspaniały rozwój techniki starożytnej doznał gwałtownej przerwy. Jakby nie było wzorów' starożytnych, trapiona epide-mjami ludzkość musiała z trudem wytwarzać różne systemy kanalizacji, od nieudolnych do coraz to lepszych, ale rozwój ten był powolny i trwał zgórą sześć wieków.

Istota wód ściekowych i ich związek z życiem miasta.

Najważniejszem zagadnieniem hi-gjeny miejskiej jest z pewnością sprawa odprowadzenia wód ściekowych. Wody te składają się z opadów atmosferycznych, odchodów ludzkich i zwierzęcych oraz zużytych wód domowych. Są te wody niejako odpadkami z przebiegu życia i pracy odbywającej się wewnątrz miasta.

Średnie wieki i czasy nowożytne aż do XIX w. załatwiały sprawę wód ściekowych, infekcyjnych i pełnych bakteryj, z największą lekkomyślnością. Przez wylewanie nieczystości i odpływów z dołów kloacznych do rynsztoków ulicznych i potoków czy rzek, przebiegających przez miasto, nietylko zarażano powietrze, ale powiększano brud w mieście, zakażano grunt w sąsiedztwie domów, zatruwano wodę, dobywają ze studzien. To wszystko złożyło się na powstanie owych strasznych chorób i epidemij, które przez wieki całe dziesiątkowały ludność miejską.

Poza tern wody ściekowe wywierały ważny wpływ na sto s u n k i k o-munikacyjne miast. Odprowadzano wprawdzie w najlepszym razie wody ściekowe zapomocą rynsztoków do rowów otaczających miasto albo do pobliskiej rzeki ; ponieważ jednak ulice i place miały przeważnie bardzo mały spadek i rynsztoków nie można było czyścić, powstawały na ulicach bagna, a przy niewielkich nawet deszczach tworzyły się powodzie. Największe ówczesne miasta miały wygląd taki, jak u nas brudne miasteczka. Oto co piszą o Paryżu w w. XII. „Ulice niebrukowane i brudne, stale pokryte kurzem i błotem, wody ściekowe nie mają gdzie odpływać (Paryż zbudowany jest na równinie), gromadzą się więc po ulicach, mieszają z ulicznemi śmieciami, tworząc błoto, w którein zapadają się wozy; w lecie parują wstrętne wyziewy z rynsztoków. Psy, koty, świnie moczą się w kałużach i śmierdzących bagnach, nie dając przejść przechodniom“.

Taki stan rzeczy przetrwał bezmała do XIX w. Na początku tego wieku wynaleziono w Anglji klozet spłókiwa-ny wodą. Powoli tylko mógł się ten wynalazek rozszerzać, gdyż użycie jego wymagało dużo wody. Dopiero gdy mniej więcej w tym samym czasie centralne wodociągi (—» Wodociągi) miejskie poczęły zajmować miejsce dawnych studzien i w ten sposób każdy mieszkaniec miasta mógł łatwo mieć wodę w każdej ilości, klozet spłókiwa-ny wodą i łazienka z bieżącą wodą znajdować zaczęły szersze zastosowanie. Skutkiem tego nastąpiło jednak niesłychane wzmożenie zużycia wody i — co za tern idzie — ilości wód ściekowych. Rychło okazało się, że odprowadzanie takiej masy wód ściekowych, zmieszanych z cuchnącemi odpadkami, w rynsztokach na powierzchni ulic jest niemożliwe. Gdy w roku 1831 wybuchła niezwykle silna epide-mja cholery, poczyniono (po raz pierwszy w Anglji) doświadczenia, że w zawilgoconych, zanieczyszczonych częściach miasta srożyła się ona szczególnie, podczas gdy czystsze i wyżej położone części mniej jej uległy. Dopiero postępy techniki sanitarnej w Anglji położyły koniec tym skandalicznym stosunkom.

Techniczne systemy kanalizacji miasta.

Inżynierowie angielscy wprowadzili pierwsze planowe, racjonalne kanalizacje w miastach. W obecnym stanie techniki rozróżniamy dwa główne systemy : wspólny i rozdzielczy. Jeżeli do kanałów podziemnych spływają wszystkie wody deszczowe (śniegowe) z ulic, dachów i t. p., następnie wszystkie odpadki z gospodarstw domowych, a więc odpływy z klozetów, kuchen, łazienek

4~

Kształt

Jajowy

i t. p., a wreszcie przemysłowe wody ściekowe z różnych fabryk, mówimy wtedy o kanalizacji wspólnej, jeżeli zaś dla wód ściekowych domowych mamy osobne kanały, a osobne dla wód deszczowych i przemysłowych, mamy do czynienia z kanalizacją rozdzielczą. Pierwszy system nadaje się do wielkich miast, natomiast kanalizacja rozdzielcza raczej dla miast małych, gdyż oszczędzają one w ten sposób koszty budowy wielkich kanałów, a budują w ulicy kanały mniejsze, wyłącznie dla ścieków domowych.

Jak wygląda taki nowoczesny kanał uliczny? Tabl. 144 przedstawia wnętrze dwóch schodzących się kanałów, czyszczone właśnie przez robotników.

AJ,

Kształt złożony

M.

Kształt złożony z choc/nikiem Ryc. 139. Ksatałty kanałów.

Forma kanałów, czyli — jak ją w technice nazywają — profil, bywa rozmaita, dla dużych wymiarów przeważnie kształtu jaja, dla małych kształtu koła (zob. ryc. 139). Bardzo duże kanały jajowe mają po bokach chodniki, któremi można wygodnie chodzić. Ma-terjał, z którego są zbudowane kanały uliczne, bywa rozmaity: beton, cegła; małe kanały są budowane z polewanych rur kamionkowych. Kanały leżą zwykle głęboko pod poziomem ulicy, a wody deszczowe i inne ścieki z ulicy dostają się do nich zapomocą t. z w. wypustów ulicznych (ryc. 140), zakrytych zwierzchu kratą żelazną.

W jaki sposób łączy się poszczególne domy z systemem kanałów, pokazuje ryc. 141. Połączenie to musi być takie, aby wody ściekowe z budynku szybko i pewnie dostały się do kanału. Kanalizacyjne rury pionowe w budynku — jak widać na ryc. 141 — przedłuża się ponad dach, aby gazy, które zawsze wytwarzają się w kanałach ulicznych i wydzielają niemiłą woń, mogły ujść górą, nie wchodząc do budynku.

Nowoczesna kanalizacja nie jest dowolnym zbiorem podziemnych sieci, gdyż każda lin ja w tej sieci musi planowo łączyć się z drugą, a całość jest ściśle podług reguł techniki obliczona na ilość wód ściekowych, równą naj-

■3

Chodnik

Jezdnia

Kanał

odwadniającej

Z O-i.0 m

Kanalizacja budynku

Ryc. 140. Wypust uliczny.

va

*!

III ni

sr

3\

a~kanat uliczny ^ b~przewód łączący budynek z kanałem, c~otwór do czyszczenia,d~ściek uliczny, *-przewód boczny,f-ściekpodwórzowy ,y rury spadom«, h-odpowietrzeń ie.

Rye. 141. Kanalizacja budynku miejskiego.

większemu zużyciu wody z wodociągów i powiększoną o ilość wód deszczowych. Inżynierowie specjaliści sporządzają zgóry — przed wykonaniem — projekt kanalizacji, nieraz bardzo skomplikowany i szczegółowy.

Czyszczenie wód ściekowych.

Co dzieje się jednak z temi wodami ściekowemi, skoro dostaną się do kanałów? Wody te muszą dalej odpłynąć do rzeki, jeżeli zaś tejże niema wpo-bliżu, musimy główny przewód kanalizacji prowadzić tak daleko, aż napotkamy rzekę.

Działanie wód ściekowych na rzekę jest różne, zależnie od tego, czy dostaną się one do rzeki, której ilość wody przekracza np. tysiąckrotnie lub więcej ilość wód ściekowych, czy też do takiej, w której objętość wody (przepływającej w jednostce czasu, np. w godzinie) wynosi tyle, co ilość wód ściekowych. W pierwszym wypadku rozcieńczenie wód ściekowych będzie tak silne, że w wielkim strumieniu znikną prawie zupełnie. Natomiast mały strumień może się tak zanieczyścić, że rzeka wydzielać zacznie niemiłą woń, woda może stać się niezdatna do kąpieli i do użycia w gospodarstwie, ryby zaczną ginąć i t. d.

Co wreszcie mają robić ze ściekami miasta, które nie leżą nad żadną rzeką ?

Duże rzeki mają własność naturalnej filtracji przez rozcieńczenie ścieków dużą ilością wody rzecznej. Gdy wody ściekowe rozdzielają się w dużej rzece, wszystkie ich zanieczyszczenia stają się nieszkodliwe. Ale wymaga to dłuższego czasu i znacznej przestrzeni; Wisła np. dopiero 100 km poniżej Warszawy potrafi się uporać ze ściekami stolicy. Widzimy stąd, że wpuszczanie wszystkich ścieków kanalizacyjnych do rzek przewyższa często ich siłę samooczyszczania albo też filtracja odbywa się na zbyt długiej przestrzeni.

Nic więc dziwnego, że technika sanitarna stara się nieustannie stosować coraz to nowe i lepsze sposoby czyszczenia wód ściekowych przed wpuszczeniem ich do rzek. Istnieją więc metody :

1)    czyszczenia mechanicznego, w którem oddzielają się nie-rozpuszczone składniki wód ściekowych ;

2)    czyszczenia biologicznego, w którem oddzielają się także rozpuszczone składniki.

Przykładem pierwszego sposobu są t. zw. osadniki. Są to wielkie zbiorniki, przez które przepływa woda ściekowa tak powoli, że wszystkie nieroz-puszczone nieczystości oddzielają się, cięższe spadają na dno, lżejsze unoszą się na powierzchni wody, a woda „wyklarowana“ wchodzi z osadnika wprost do rzeki.

Jeżeli jednak ta rzeka jest niewielka, wówczas czyszczenie mechaniczne nie wystarczy, pozostają bowiem w wodach ściekowych wszystkie składniki rozpuszczone, które mogą tę rzekę silnie zanieczyścić. Wówczas staje się niezbędne dalsze czyszczenie biologiczne, dlatego tak nazwane, że głównym czynnikiem oczyszczającym są tu bakterje. Polega ono na tern, że prowadzimy wodę ściekową przez słup materjału takiego, jak koks, żwir, żużel i t. p., przyczem woda zostaje wypompowana do najwyższej części słupa, skąd kroplami spada zgóry nadół, przez warstwę materjału, stykając się przy tern zarówno z samym mater jąłem, jak i z powietrzem. Koks, żwir i t. p. mają tę własność, że zatrzymują wszystkie rozpuszczone składniki wody, osadzając t. zw. szlam, w którym tworzą się bakterje, wyciągające z wód ściekowych wszystkie zanieczyszczenia. Wodę po przepływie przez słup koksu wpuszcza się do potoków, rzek i t. p. bez obawy ich zanieczyszczenia.

Zadania cywilizacyjne kanalizacji.

Kanalizacja spełnia — jak widzieliśmy — ważne zadanie cywilizacyjne. Możemy nawet w pewnym stopniu cywilizację danego kraju oceniać podług zachowania się ludności wobec ścieków i brudów. Na niskim poziomie cywilizacyjnym spotykamy zawsze bezmyślną obojętność wobec odchodów zwierzęcych i ludzkich oraz odpadków domowych. Dopiero zwolna urabia się przekonanie, że zarazy są skutkiem brudu. Wielka śmiertelność budzi sumienie hi-gjeniczne: dąży się do usunięcia niebezpiecznych ścieków. Powstają kosztowne nieraz urządzenia, aby ochronić najcenniejsze dobro ludu: jego zdrov/ie. Urządzenia są dostępne dla wszystkich, zarówno dla bogatych, jak i dla biednych; olbrzymie masy wód ściekowych usuwa się z miast i unieszkodliwia przez rozcieńczanie, osadzanie, oczyszczanie biologiczne i t. d.

Skutki wprowadzenia kanalizacji nie dają na siebie długo czekać. Oto parę przykładów z miast niemieckich. W Hamburgu na 1000 zgonów było w latach 1839—1845 przed wprowadzeniem kanalizacji rocznie 49 wypadków śmiertelnych tyfusu, po wprowadzeniu kanalizacji w r. 1862—1869 już tylko 22, a w latach 1878—1885 po ulepszeniu kanalizacji tylko 12. W Berlinie ogólna śmiertelność przed wprowadzeniem kanalizacji była 32 na 1000, po jej wprowadzeniu spadła do 19 na 1000.

Kanalizacja w Polsce.

Jak sprawa ta przedstawia się w Polsce? Początek budowania kanałów w miastach dawnej Polski sięga czasów bardzo odległych. W Krako-w i e kanały odpływowe zakładano pod ziemią już w r. 1338. W wydatkach miejskich Lwowa w w. XV i P ł o c-k a w w. XVI znajdujemy pozycje na utrzymanie w czystości kanałów. Lwów miał od XV w. stałych miejskich rur-mistrzów. W Warszawie istniały już w w. XV kanały miejskie. Przeznaczeniem jednak tych wszystkich kanałów było tylko odprowadzenie wody deszczowej i nieczystości z ulic poza miasto ; łączenie tych kanałów z kloakami było przeważnie zakazane. To leż stan higjeniczny miast przez wieki całe — aż do odzyskania niepodległości — był fatalny.

Państwa zaborcze, przedewszystkiem zaś Rosja, świadomie nie dbały o kulturę i dobrobyt miast polskich i w czasie, gdy cała Europa zachodnia podnosiła swe miasta, u nas było inaczej. Kto zna nasze miasta i miasteczka w całej Rzeczypospolitej, z wyjątkiem miast b. zaboru pruskiego, zwłaszcza w b. Kongresówce i na kresach, ten przyzna, że warunki egzystencji ich są dalekie od tego, co widzimy na Zachodzie.

B. Biegeleisen.

Oto parę cyfr świadczących o naszem zaniedbaniu. W roku 1927 podług Piotrowskiego „Wodociągi i kanalizacja miast polskich“ w b. zaborze rosyjskim włącznie z kresami na 291 miast tylko dwa miasta posiadają planową kanalizację, w b. zaborze austrjackim na 173 miast 5 miało kanalizację planową, a 33 bezplanową i niewystarczającą, w b. zaborze niemieckim na 151 miast 26 miast posiadało kanalizację planową, a 28 częściową. Jeżeli nawet w miastach naszych są urządzenia kanalizacyjne, to z wyjątkiem miast b. zaboru niemieckiego wpuszcza się ścieki bezmyślnie do rzek, zanieczyszczając je

W ostatnich latach rząd polski zabrał się do energicznej poprawy stosunków. W Warszawie powstał Instytut Wodociągowo-Kanalizacyjny, skupiający w swem gronie inżynierów sanitarnych i poświęcony badaniom techniczno-zdrowotnym w Polsce. Miasta takie, jak Częstochowa, Łódź, Lublin, Piotrków, Radom, dopiero budują kanały.

Por.: K. Pomianowski: Kanalizacja miast, Lwów 1918; J. Polak: Wykład higjeny miast, Warszawa 1918; L. Piotrowski: Wodociągi i kanalizacja w Polsce w świetle cyfr, Warszawa 1927.

KANAŁY ŻEGLUGI. (Tabl. 145 do 147). Jeszcze w połowie XIX w. transport pszenicy z Australji do Europy trwał 120 do 150 dni; dzisiaj, dzięki wybudowaniu kanału Sueskiego, który skrócił drogę morską o kilka tysięcy kilometrów, trwa on zaledwie 40 dni. Gdybyśmy posiadali t. zw. kanał węglowy, projektowany zaraz po wojnie, wówczas dowozilibyśmy węgiel do Gdańska po cenach niższych od dzisiejszych ulgowych taryf kolejowych, coby nam niezmiernie ułatwiło konkurencję z węglem angielskim na rynkach skandynawskich.

Te dwa przykłady wystarczają, by pokazać, jak wielkie znaczenie mają kanały żeglugi dla życia gospodarczego narodów i dla handlu międzynarodowego. Woda bowiem jest nietylko najstarszym, ale i najtańszym środkiem komunikacyjnym ; przedewszyst-kiem jest nim morze, na lądzie zaś jeziora i rzeki, zwłaszcza przy transporcie wdół. Rzeki jednak w stanie naturalnym niezawsze nadają się do żeglugi ; zmieniamy je wtedy w kanały, piętrząc w nich wodę przy pomocy specjalnych przegród, t. zw. jazów, i pokonując różnicę wysokości przy jazie przy pomocy sztucznych urządzeń. Taką rzekę zmienioną w kanał nazywamy rzeką skanalizowaną. Naturalną sieć komunikacyjną rozszerzamy ponadto przez budowę sztucznych dróg wodnych w postaci kanałów żeglugi. Możemy też z kanału wytworzyć samoistną drogę wodną, zwłaszcza jeżeli łączy ona bezpośrednio dwa morza.

Kanały dzielimy na 1) 1 a t e r a 1 n e, będące przedłużeniem istniejącej komunikacji wodnej lub ominięciem odcinka rzeki nie nadającego się do żeglugi, 2) wododziałowe, łączące ze sobą dwie rzeki żeglowne lub dwie odrębne sieci dróg wodnych, i 3) morskie, dostępne dla statków morskich i łączące dwa morza lub dwie zatoki.

Sztuczne kanały budujemy także dla innych celów, jak np. dla nawodnienia lub odwodnienia pewnych obszarów ziemi, dla wyzyskania energji spadu wody w zakładach o sile wodnej. Możliwe jest też uzyskanie przez jedną budowę różnych celów ; tak samo, jak w starożytności spotykaliśmy się z kanałami irygacyjnemi, które równocześnie służyły celom komunikacyjnym, tak i dziś coraz częściej buduje

szukaj w tomie piątym!

(Prma

qorna

(Kom

Polna

Komora

■ Plan

SS

■ma-

Bqdqosza Brdqdo Utshj

Naklo

16rani ca Pan-*

VX s,wa a

Xfrie

zoo km

ISO

too

Wolna Hotel

Skanalizowana Noteć

się kanały żeglugi z wodą płynącą zu-źytkówywaną dla celów energetycznych lub meljoracyjnych.

Konstrukcja kanałów.

Kanał jest korytem z ziemi, wypeł-nionem wodą i posiadającem takie wymiary, ażeby w niem mogły się swobodnie poruszać i wymijać łodzie przeznaczone do przewozu towarów. Kanały przeznaczone wyłącznie do żeglugi mają wodę stojącą, inne zakłada się w niewielkim spadku tak, aby prędkość płynącej wody nie przekraczała 0,6 m/sek.

Dla utrzymania wody w kanale musi on być zabezpieczony przed przesiąkaniem, a skarpy muszą być zabezpieczone przed podmyciem.

Nierówności terenu nie pozwalają na budowę kanału o jednym poziomie; jest to jedynie możliwe, i to niezawsze, przy budowie kanałów morskich, natomiast w kanałach lateralnych mamy do pokonania spad doliny, zaś w kanałach wododziałowych wzniesienie się do poziomu rozdzielającego dwa systemy wód i spad w kierunku przeciwnym. Dzielimy więc kanał na szereg odcinków poziomych, czyli t. zw. stanowisk, a różnicę wysokości pomiędzy sąsiedniemi stanowiskami pokonujemy przy pomocy urządzeń sztucznych. Najczęściej używanem urządzeniem tego rodzaju są śluzy komorowe, których wynalazek przypisują wielkiemu Leonardowi da Vinci. Urządzenie to polega na tern, że pomiędzy dwa stanowiska kanału o różnym poziomie wody wstawia się komorę o długości równej wielokrotności kursujących łodzi, oddzieloną od tych stanowisk ru-chomemi wrotami. Przy pomocy stosownych urządzeń wypełnia się komorę wodą do poziomu tego stanowiska, na którem łódź przejeżdżająca się znajduje. Po wprowadzeniu łodzi do ko-mpry i zamknięciu wrót zmienia się poziom wody w komorze (podnosi się lub obniża) do wysokości następnego stanowiska a po otwarciu wrót od strony tego stanowiska łódź może swobodnie wyjechać, znajdując się już na nowym poziomie. Schemat śluzy komoro-wej podaje ryc. 142, a profil całej drogi wodnej ryc. 143.

Przekroi pionowy

‘uf

Wrota dolne

)«

Ryc. 14‘2. Schemat Śluzy komorowej na kanale żeglugi.

Przy dużych spadach i braku wody używa się wyjątkowo podnośni mechanicznych, pionowych, których kilkanaście jest w ruchu. Największą dla łodzi o udźwigu 1000 tonn otwarto w Niemczech w r. 1934 w Niederfinow niedaleko Berlina. Wybudowano ją po wojnie kosztem przeszło 10 milj. zł.

50__^    0

I * Kanal Brda\

Ryc. 143. Przekrój podluiny kanału Bydgoskiego.

Dawniej wykonywano śluzy z drzewa, cegły lub kamienia, dziś przeważnie z betonu lub żelazobetonu. Korpus śluzy składa się z trzech części : głowy górnej, dolnej i komory. W głow-ach pomieszczone są urządzenia dla zamykania i otwierania komory (wrota) oraz dla napełniania jej wodą lub opróżniania. Wysokość spadu na jednej śluzie nie powinna przekraczać ze względów ekonomicznych sześciu metrów, w trudnych jednak warunkach terenu buduje się t. zw. śluzy szybowe o spadach dochodzących do 20 metrów; stosuje się wtedy zbiorniki oszczędnościowe, do których wprowadza się wodę przy opróżnianu śluzy nato, aby jej użyć następnie do napełnienia komory.

Do najtrudniejszych zagadnień przy budowie kanałów należy zaopatrzenie w wodę potrzebną do napełniania kanału, uzupełniania strat i śluzowania (napełnianie komór).

Jak długo kanał biegnie doliną rzeki (kanał lateralny), możemy doprowadzać wodę bądźto z dopływów, bądź z samej rzeki, ale przy przekroczeniu działu wód wydajność ścieków w górnym biegu zmniejsza się gwałtownie i zwykle nie wystarcza do zaopatrzenia kanału, tem bardziej, że na stanowisku szczytowem potrzebna jest woda dla śluz w obu kierunkach. Uciekamy się wówczas do magazynowania wody w zbiornikach, do używania wód gruntowych, wreszcie do pompowania wody z dolnego stanowiska lub z rzeki z niżej położonych punktów.

Trasa handlowa i techniczna kanału.

Przy projektowaniu kanału muszą być przeprowadzone szczegółowe stu-dja ekonomiczne, których głównym celem jest zbadanie ilości towarów, jakie mogą przejść projektowaną drogą wodną w przyszłości, i jej wpływu na wzrost ruchu w istniejącej sieci wodnej. W tym celu muszą być ustalone najważniejsze punkty, wpobliżu których ma przejść trasa kanału. Są to istniejące lub przyszłe centra produkcji i konsumcji, a więc kopalnie, siedziby wielkiego przemysłu, okolice o wysokim rozwoju rolnictwa, wielkie skupienia ludności i t. p. Wytyczone w ten sposób główne kierunki trasy kanału nazywamy trasą handlo-w ą kanału. Zadaniem trasy technicznej jest przeprowadzenie postulatów trasy handlowej w sposób możliwie najekonomiczniejszy.

Trasa kanału różni się od tras innych dróg komunikacyjnych przede-wszystkiem tern, że spad od punktu końcowego w kanale lateralnym lub od działu w kanale wododziałowym może iść tylko w jednym kierunku, każda bowiem zmiana spadu wywołałaby konieczność ponownego zaopatrzenia w wodę nowego stanowiska szczytowego. Drugą zasadniczą różnicą jest to, że wyrównaniu objętości przekopów z nasypami nie przypisujemy wielkiego znaczenia, a raczej dbamy o to, ażeby woda z koryta kanału nie przedostawała się na grunt. Stąd chętniej stosujemy przekopy niż nasypy. Nasypy nie przekraczają zwykle 25 m, przekopy dochodzą do 50 m (Culebra na kanale Panamskim — 142 m). We Francji stosują chętnie na dziale wód zamiast głębokich przekopów tunele.

Sztuczne drogi wodne nie mogą być przeszkodą dla komunikacji lądowej, to też szosy i linje kolejowe przekraczają kanały mostami. Nie przedstawia to trudności z wyjątkiem kanałów morskich, które wymagają wielkiego wzniesienia jezdni (około 70 m). Stosujemy zamiast tego mosty zwodzone różnego rodzaju.

Ścieki mniejsze przeprowadzamy pod kanałami przy pomocy przepustów lub wprowadzamy wodę do kanału. Przy braku odpowiedniej wysokości stosujemy przepusty, w których woda płynie pod ciśnieniem, czyli t. zw. syfony. Rzeki wielkie przekraczamy przy pomocy mostów kanałowych, czyli akweduktów, t. j. mostów,, na których umieszczone jest szczelne koryto dla wody kanałowej. Możemy też przekroczyć rzekę w poziomie, ustalając poziom zwierciadła wody w rzece przy pomocy jazu.

Ruch na kanale odbywał się pierwotnie zapomocą holowania z brzegu przy pomocy ludzi lub zwierząt pociągowych (szybkość około 2 km na godzinę). W XIX wieku holowanie odbywało się przy pomocy statków, najczęściej śrubowych, poruszanych parą lub motorem spalinowym z prędkością około 4 km/godz. Przed wojną zaczęto ponownie stosować holowanie z brzegu, ale przy pomocy kolejek elektrycznych, po wojnie zaś zastosowano do tego celu także traktory gąsienicowe. Mechanizacja ruchu na kanałach przybiera duże rozmiary zwłaszcza we Francji. W tunelach i na śluzach mechanizację ruchu osiąga się przez rozpięcie nad wodą lin, poruszanych motorem albo będących przewodnikami elektryczności.

Historja kanałów żeglugi.

Najstarsze kanały żeglugi zbudowane w Mezopotamji między Tygrysem a Eufratem, w starodawnej Chal-dei i Babilonji i na olbrzymich przestrzeniach ziemi, przez które przepływają wielkie rzeki chińskie. I tu, i tam kanały owe służyły równocześnie do nawadniania roli.

Za czasów rzymskich mało dbano o drogi wodne i dopiero z końcem wieków średnich zaczyna się budowanie kanałów na większą skalę, przede-wszystkiem w Holandji i Flandrji.

W XVII, a przedewszystkiem z początkiem XVIII w. Francja i Anglja poczynają na wielką skalę budowę kanałów, służących wyłącznie komunikacji wodnej, tak że z końcem XVIII wieku cała Anglja jest już porznięta kanałami żeglugi, przeznaczonemi dla łodzi o pojemności od kilkudziesięciu do stu kilkudziesięciu tonn.

Wynalazek i szybki rozwój kolei żelaznych wstrzymał na lat kilkadziesiąt dalsze postępy w budowie dróg wodnych, już jednak w ostatniej ćwierci XIX w. jesteśmy świadkami ponownego ich rozwoju. We Francji została powiększona i przebudowana sieć kanałów i rzek kanalizowanych według jednolitego typu, umożliwiającego kursowanie łodzi o ładowności 300 tonn. W Niemczech w tym samym czasie rozwija się na wielką skalę akcja około regulacji rzek żeglownych, a równocześnie buduje się kilka kanałów łączących istniejące wielkie naturalne arterje wodne ze sobą lub z morzem. Z tych powodów wymiary kanałów niemieckich są większe i umożliwiają kursowanie łodzi od 600 do 1200 tonn (Dortmund-Ems, kanał Lippy, kanał śródlądowy, kanał Hohenzollernów, sieć kanałów marchijskich, droga wodna Men-I)unaj i Nekar-Dunaj, kanały wschodnio-pruskie i t. p.). Po krótkiej przerwie wojennej rozbudowa dróg wodnych w Niemczech posuwa się szybkim krokiem naprzód mimo trudności finansowych. To samo widzimy w Belgji, Holandji, we Włoszech i w bardzo wielkiej skali w Rosji oraz w Stanach Zjednoczonych. W Rosji i w Stanach wymiary niektórych kanałów pozwalają na kursowanie łodzi o pojemności 2000 tonn. W dzisiejszych stosunkach europejskich liczy się koszt wybudowania 1 km kanału w zależności od warunków terenowych od 2 do 4 miljonów zł., przy pojemności łodzi około 1000 tonn i dużym ruchu.

Pierwszym wielkim kanałem łączą-eym dwa morza jest kanał Sueski, zbudowany przez nieśmiertelnego Fr. Les-sepsa przy współudziale polskiego inżyniera E. Geniusza. Najtrudniejsza ze wszystkich była budowa kanału Pa-namskiego, przechodzi bowiem przez wysoki dział wód i wymaga bardzo dużych ilości wody; zaczęty przez Les-sepsa, ostatecznie wybudowany został jednak przez inżynierów amerykańskich. W r. 1932 ukończono w Kanadzie budowę ostatniego kanału typu morskiego między jez. Erie i Ontario (Welland-Canal).

Dla zorjentowania się w wielkości tych przedsięwzięć wystarczy zwrócić uwagę na następujące dane: kiedy wymiary zwykłych kanałów śródlądowych obracają się w granicach dla szerokości 20 do 42 m, a dla głębokości od 2 do 4 m, to nowoczesne kanały morskie mają szerokość zwierciadła wody 90 do 104 m (Yimiden 153 m), zaś głębokość 13 m. Do tych wymiarów przebudowuje się obecnie kanał Sueski. Największa śluza morska w Yimiden ma wymiary komory :    400 m dług.,

50 m szer. i 15 m głęb.

Kanały w Polsce.

O budowie kanałów zaczęto w Polsce myśleć już w wieku XVII. Pierwszy kanał wybudował jednak dopiero w latach 1765—1768 własnym kosztem wojewoda wileński Michał Ogiński między Jasiołdą a Szczarą. Kanał ten, o długości 48 km, łączy przez Niemen i Dniepr morze Bałtyckie z Czarnem. Odbudowany przez rząd polski, służy ten kanał obecnie głównie do spławu tratew, mogą przezeń jednak przejeżdżać łodzie o pojemności 120 tonn.

Na żądanie Stanisława Augusta projektuje kpt. art. F. F. Czaki kanał między Brdą a Notecią. Budowę zrealizował po pierwszym rozbiorze Fryderyk II w latach 1774—1776. Kanał ten, przeznaczony pierwotnie dla łodzi 50-tonnowych, był kilkakrotnie przebudowywany. Ostatnią przebudowę na łodzie 400-tonnowe ukończył rząd pruski w r. 1915.

W latach 1781—1783 wykonał rząd polski drugie połączenie Bałtyku z m.

Czarnem przez t. zw. kanał Królewski, łączący Wisłę przez Bug, Muchawiec z Dnieprem przez Prypeó i Pinę. Kanał ma 81 km długości i odznacza się tern, że nie posiada śluz komorowych, tylko jazy otwierane dla napełnienia sąsiedniego stanowiska w całości. Zużywa więc duże ilości wody. Jednym z celów budowy było według uchwały sejmu z r. 1775 zajęcie bezrobotnych. Dziś kanał jest używany wyłącznie do spławu drzewa.

W latach 1830/4 wybudowano z inicjatywy min. skarbu Lubeckiego kanał Augustowski, łączący Biebrzę (dopływ Narwi) z Niemnem, jako fragment wielkiej drogi wodnej Wisła-Windawa, mającej uniezależnić handel Królestwa Polskiego od Niemiec. Kanał służy dziś również tylko do spławu drzewa, choć mógłby pomieścić łodzie o pojemności 150 tonn.

Tuż przed wojną rozpoczęto w Mało-polsce budowę kanału Wisła-Odra dla łodzi o pojem. 600 tonn, którą obecnie prowadzi dalej rząd polski jako kanał lateralny Wisły do zagłębia węglowego.

Rozbudowa sieci dróg wodnych postępuje w Polsce bardzo powoli z powodu braku środków pieniężnych. Ministerstwo Komunikacji posiada jednak szeroko zakrojony projekt tej rozbudowy, niepozbawiony międzynarodowego znaczenia wobec możliwości połączenia sieci polskiej z sąsiedniemi państwami.

Znaczenie ekonomiczne kanałów żeglugi.

Aż do wynalezienia kolei żelaznych były drogi wodne jedynym środkiem komunikacji zdatnym do przewozu towarów masowych. Później zdawało się, że koleje ze względu na szybkość obsługi, regularność transportów i mniejsze koszty budowy zastąpią w zupełności drogi wodne. Okazało się jednak

morzem Białem,

M. Rybczyński.

Kapitał.

Bardziej trudne do ścisłego określenia jest pojęcie kapitału.

Przez kapitał rozumiemy te dobra gospodarcze (lub prawa do takich dóbr), które uczestniczą bezpośrednio lub pośrednio w wytwórczości lub obrocie.

Z tego wynika, że dany przedmiot, dane dobro gospodarcze, może — zależnie od swego przeznaczenia — mieć charakter kapitału albo tego charakteru nie posiadać. Narzędzia i maszyny mają

że tam, gdzie nie idzie o szybkość, a ilość towarów jest wielka, komunikacja wodna kalkuluje się lepiej, mimo bowiem wielkich kosztów inwestycji tańszy dwukrotnie tabor i kilkakrotnie tańsze koszty ruchu czynią w rezultacie drogi wodne znacznie tańszym środkiem transportu. Stukonny holownik kanałowy jest w stanie uciągnąć dwie łodzie, z których każda pomieści ładunek całego pociągu towarowego.

To sprawia, że wszystkie państwa, a zwłaszcza posiadające wielką sieć rzek żeglownych, budują i dziś w dalszym ciągu kanały, które przyczyniają się do wzrostu tempa życia gospodarczego, umożliwiając wewnętrzną wymianę tanich towarów, przedewszyst-kiem surowców i — co ważniejsze — ułatwiając państwu konkurencję na rynku międzynarodowym przez potanienie kosztów transportu towarów wywożonych lub sprowadzanych z zagranicy surowców.

Odmienną rolę odgrywają kanały morskie o znaczeniu światowem, jak Sueski i Panamski. Olbrzymi ruch, dochodzący przed kryzysem do 30,000.000 tonn rocznie, okazuje, jak wielką rolę odgrywają te kanały w handlu międzynarodowym. Dla państw, które je posiadają, stanowią one ponadto duży atut polityczny. Dla Anglji jest kanał Sueski kluczem do panowania nad In-djami, stąd też zrozumiałe są wysiłki Anglji zmierzające do utrzymania suwerenności nad państwami wpobliżu kanału. Stanom Zjednoczonym daje kanał Panamski możność panowania przy pomocy swej floty nad oboma oceanami. Na mniejszą skalę tę samą rolę odgrywa dla Niemiec kanał Kiloński. W ostatnich latach do tego samego celu zdążają Sowiety, budując kanał między Bałtykiem i Francja, projektując budowę kanału między Atlantykiem a morzem Śród-ziemnem.

Rola dróg wodnych w gospodarce światowej jeszcze się nie skończyła i prawdopodobnie będziemy świadkami dalszego ich rozwoju.

A. Różański: Drogi wodne, Lwów (w zbiorze: „Z technicznych zagadnień odbudowy kraju, R. Ingarden: Rzeki i kanały w byłych trzech zaborach, Warszawa 1922. Poza tem w dziele prof. dr M. Matakiewicza:    „Żegluga śródziem

na“, przeznaezonem jako podręcznik dla szkół wyższych, niektóre części podane są zupełnie przystępnie.

KAPITALIZM. Nauka ekonomji politycznej (-> Ekonomja) wymienia jako podstawowe czynniki wytwórczości przyrodę, pracę i kapitał. Twierdzenie to należy rozszerzyć i na inne procesy gospodarcze, jak np. przewóz i wymianę, które nazwiemy ogólnie obrotem.

Pierwsze dwa czynniki : przyroda i praca — nie wymagają dalszych wyjaśnień, chyba tylko, jeśli chodzi o pracę, tego uzupełnienia, że „pracę“ należy rozumieć bardzo szeroko, t. zn. nietylko jako pracę umysłową i fizyczną, ale również jako wszelki wysiłek ducha ludzkiego, taki jak np. wynalazczość, pomysłowość, zdolności organizacyjne, i t. p.

z reguły charakter kapitału, ale np. ubranie u kupca w sklepie ma też charakter kapitału, przeznaczone jest do wymiany, do sprzedania. Z chwilą jednak, gdy zostanie sprzedane, traci ten charakter, staje się przedmiotem użytkowym, nie przeznaczonym do udziału ani w jakimś procesie wytwórczym, ani w wymianie. Toż samo ubranie może jednak znowu odzyskać charakter kapitału: po pewnym przeciągu czasu ubranie może być sprzedane jako ubranie używane. Ten, kto je sprzedaje, nie uważa go już za przedmiot użytkowy, przeznacza je do wymiany na inne dobra, na sprzedaż.

Tak pojęty kapitał istniał bodaj zawsze: zawsze były przedmioty nie przeznaczone do zaspokojenia osobistych potrzeb ich właściciela czy jego rodziny, tylko do uzyskiwania przy ich pomocy innych dóbr, bądź w drodze wytworzenia jakiegoś przedmiotu, bądź w drodze wymiany na jakiś inny przedmiot. Jasną jest rzeczą, że stosunkowy udział wymienionych czynników wytwórczości i obrotu (przyroda, praca i kapitał) ulegał bardzo wielkim przemianom w rozwoju cywilizacji ludzkiej. W okresie prymitywnej techniki i gospodarki przyroda i praca dominowały ; narzędzia — ta najbardziej pierwotna forma kapitału — odgrywały rolę drugorzędną, ich wartość w porównaniu z wartością dóbr dostarczanych przez samą przyrodę czy przy pomocy pracy ludzkiej była niewielka. Tak samo niewielka była wartość narzędzi w zestawieniu z wartością przedmiotu, który przy pomocy tych narzędzi wytworzyć było można.

Postęp techniczny sprowadzał coraz wyraźniejszą zmianę w tych stosunkach : narzędzia stawały się coraz bardziej skomplikowane, coraz kosztowniejsze w porównaniu z przedmiotami, do których wytwarzania służyły.

Pierwsza połowa XIX w. przyniosła pod tym względem zmiany wręcz rewolucyjne. Jest to epoka wielkich wynalazków technicznych, jak maszyna parowa, zastosowanie prądu elektrycznego, czółenko tkackie i t. p. Nazywamy ten okres okresem rewolucji przemysłowej. Jest to początek przemysłu w dzisiej-szem tego słowa znaczeniu: fabryki, zaopatrzone w coraz bardziej wymyślne maszyny i aparaty, zaczęły zajmować miejsce warsztatów, które skupiały już wprawdzie większą ilość robotników, ale pracujących jeszcze metodami rzemiosła przy pomocy narzę-d z i.

Nietylko jednak technika sprawiła przewrót w metodach wytwarzania i w ustroju gospodarczym. W równej mierze trzeba brać pod uwagę przyrost ludności i wzrost jej potrzeb, co wywoływało gospodarczą konieczność powstania wytwórczości masowej, na rynek. Postęp techniczny stworzył możliwość takiej właśnie wytwórczości, obliczonej nie na niewielki targ średniowiecznego miasta i jego okręgu, ale na rynek całego kraju, czy więcej nawet, na rynek międzynarodowy.

Kapitalizm.

Te przyczyny techniczne i społeczno-gospodarcze sprawiły, że kapitał zaczął odgrywać coraz większą rolę w wytwórczości i obrocie towarów. Jednocześnie ustrój gospodarczy zaczął ulegać odpowiednim zmianom, zaczął powstawać kapitalizm.

Przez kapitalizm rozumiemy t a-k i ustrój gospodarczy, w którym wśród czynników wytwórczości i obrotu towarów kapitał zajmuje przodujące s tanowisko.

Kapitalizm jako ustrój gospodarczy nie jest nierozłącznie związany z takim czy innym ustrojem państwowym lub

społecznym. . W początkach ustroju kapitalistycznego mieliśmy do czynienia z t. zw. kapitalizmem wolnym, t. zn. przedsiębiorca nie był skrępowany w swojej działalności przez prawodawstwo. Nie istniały żadne ograniczenia ani co do metod produkcji, ani co do zatrudniania pracowników. Nie istniały monopole państwowe, które odsuwają przedsiębiorcę prywatnego od szeregu dziedzin gospodarczych. Dzisiaj mamy do czynienia z przedsiębiorcą związanym, t. zn. ograniczonym przez prawodawstwo państwowe (prawo przemysłowe, ustawodawstwo społeczne) i przez układ stosunków społecznych, a w szczególności przez bardzo istotny wzrost siły politycznej warstw robotniczych i siły gospodarczej tych warstw w wyniku rozwoju organizacyj zawodowych. W ustroju państwowym komunistycznym (jak np. Z. S. S. R.) nie istnieje przedsiębiorczość prywatna: cały kapitał jest własnością państwa i jest przez państwo zarządzany. Ale niezależnie od tych wielkich różnic w ustroju państwowym i społecznym, które dzielą naszą epokę od epoki wczesnego kapitalizmu, i niezależnie od różnic tak wielkich, jak między Z. S. S. R. a t. zw. krajami kapitalistycznemu możemy powiedzieć, że we wszystkich krajach mamy do czynienia z ustrojem gospodarczym kapitalistycznym, z kapitalizmem, bądź prywatnym, bądź państwowym, gdyż metody wytwarzania towarów i obrót temi towarami narzucają oparcie całego gospodarstwa narodowego na tukiem czy innem tworzeniu i wykorzystywaniu kapitału.

Formy kapitału.

Powyższe uwagi nie powinny prowadzić do wniosku, że kapitalizm, który może współistnieć z tak rożnorodnemi ustrojami państwowemi i społecznemi, sam jest niezmienny. Jak każdy ustrój gospodarczy, kapitalizm ulega również bardzo poważnym przemianom. Uwydatnia się to zarówno w zmianach, jakie zachodzą w* poszczególnych formach kapitału, jak w zmianach we władaniu kapitałem.

Zależnie od zasady, według której przeprowadzamy podział między po-szczególnemi formami kapitału, możemy ustalić następującą klasyfikację : k a-p i t a ł rzeczowy, t. zn, taki, który stanowią ziemia, budynki, maszyny i inne dobra gospodarcze, odpowiadające podanemu wyżej określeniu kapitału; kapitał pieniężny, obejmujący pieniądze, rachunki bieżące w bankach, papiery wartościowe i t. p. Przeprowadzając podział według innego kryte-rjum, możemy wyróżnić : kapitał stały (względnie zakładowy), t. zn. taki, który nie zużywa się całkowicie w czasie jednej fazy wytwórczości lub obrotu ; takim kapitałem jest ziemia, maszyny, urządzenia biurowe, budynki i t. p. Kapitał obrotowy — w przeciwieństwie do kapitału stałego— jest to taki kapitał, który zużywa się całkowicie w czasie jednej fazy wytwórczości lub obrotu ; takim kapitałem są towary, surowce, materjały pomocnicze, opał i t. p.

Im bardziej postęp techniczny zmusza do oparcia wytwórczości o pracę maszyn, tern wńększą rolę w gospodarce odgrywać musi kapitał stały. Jak obliczono, mniej więcej 40°/o wytwórczości przemysłowej przypada obecnie na wytwarzanie maszyn, narzędzi i innych środków produkcji. Odsetek ten ciągle ma tendencję do wzrostu.

Ta ewolucja wpływa bardzo wyraźnie na przemiany w strukturze gospodarczej : wyrażają się one przedewszyst-kiem w powstawaniu wielkich przedsiębiorstw, pracujących przy pomocy skomplikowanych metod technicznych. Maszyna w ogromnej ilości wypadków wypiera pracę ręczną, pracuje taniej. Ale

też zbudowanie czy nabycie maszyny wymaga dużego nakładu pieniężnego. Stąd powstaje konieczność gromadzenia tego kapitału, odwoływania się do licznych rzesz, posiadających niewielkie — licząc na głowę — zasoby pieniężne.

Spółka akcyjna (-» Akcja — Akcyjna spółka) jest właśnie typem przedsiębiorstwa, który mógł powstać i rozwinąć się w ustroju gospodarczym kapitalistycznym. Z rozwojem techniki i rozszerzeniem się rynku następuje więc proces koncentracji kapitału, proces powstawania wielkich przedsiębiorstw. Ale jednocześnie widzimy i inny proces, mianowicie proces demokratyzacji kapitału.

W epoce wczesnego kapitalizmu można było zgrubsza dzielić społeczeństwo na ludzi posiadających dużo i ludzi nic nie posiadających — proletarjat we właściwem znaczeniu tego słowa. Dzisiaj podział taki byłby fałszywy : między miljonerem a nędzarzem istnieje wielka ilość pośrednich stopni dobrobytu, zamożności i nawet bogactwTa. Posiadanie kapitału upowszechniło się, bardzo wielu ludzi ma dzisiaj choćby drobne oszczędności: w jednych .krajach w postaci wrkładów oszczędnościowych, w innych w postaci rent czy obligacyj państwowych lub akcyj.

Jednocześnie widzimy, że w wielu wypadkach następuje oddzielenie posiadania kapitału od zarządzania tym kapitałem. W przedsiębiorstwie, którego prowadzenie wymaga specjalnych umiejętności technicznych, handlowych czy organizacyjnych, właściwra dyspozycja spoczywa wr ręku tego, kto te umiejętności posiada, a niekoniecznie musi nim być właściciel. Dalej, wielka ilość akcjo-narjuszy wyklucza możliwość prowadzenia przez nich wszystkich spraw spółki akcyjnej. Właściwie administruje spółką tylko pewna niewielka grupa ludzi, posiadająca większość akcyj, a nawet w pewnych wypadkach tylko poważniejszą ich ilość, pozostali zaś akcjonarjusze zachowują tylko prawo do udziału w zyskach i do pewnej ogólnej kontroli, nawet kontrola bowiem wielkiego przedsiębiorstwa wymaga wiadomości fachowych, których przeciętny akcjonarjusz nie posiada.

Wreszcie ostatnie dziesiątki lat przynoszą jeszcze jedną bardzo ważną zmianę we władaniu kapitałem, mianowicie wzrost kapitału będącego w posiadaniu i zarządzie państwa, gmin i innych in-stytucyj publiczno-prawnych. Instytucje te są dzisiaj właścicielami wielkiej ilości ogromnych przedsiębiorstw, bądź opartych na całkowitym monopolu prawnym (jak np. monopol tytoniowy w Polsce, tramwaje w Warszawie), bądź konkurujących z innoini (kopalnie węgla i rafinerje nafty w Polsce, piekarnia miejska w Warszawie). Przedsiębiorstwa należące do instytucyj publicznoprawnych prowadzone są zazwyczaj według innych zasad niż przedsiębiorstwa prywatne.

Dążeniem prywatnego przedsiębiorcy jest osiągnięcie jak największego zysku. Państwo częstokroć również dąży do zysku, jak np. przy prowadzeniu monopolu tytoniowego. Niejednokrotnie jednak zysk jest tylko ubocznym, drugorzędnym celem dla przedsiębiorstwa państwowego, tak np. państwowe fabryki związków azotowych w Chorzowie i wr Mościcach mają na celu przygotowanie obrony kraju, a jednocześnie uniezależnienie Polski od dostaw nawozów sztucznych z zagranicy. Istnieją przedsiębiorstwa państwowe, do których państwo zawsze dużo dopłaca, jak np. fabryki sprzętu uzbrojeniowego. Jednakże ze względów politycznych, ze wrzględu na obronę kraju, państwo nie wyrzeka się prowadzenia tych przedsiębiorstw.

Pierwsza konsekwencja w dziedzinie społecznej powoduje zmniejszenie zapotrzebowania na pracę ludzką, a więc przyczynia się do zmniejszenia zatrudnienia i obniżenia płac robotniczych. Wręcz przeciwnie oddziaływa druga konsekwencja: potanienie towarów udostępnia je szerszym masom. Cały szereg przedmiotów, które kiedyś były przedmiotami zbytku, jak np. widelec, zega-

i poprawę.

Dzieł polskich, poświęconych specjalnie zagadnieniu kapitalizmu, niema. Z literatury międzynarodowej za podstawowe uważane jest dzieło W. Sombarta: „Der moderne Kapitalismus“ (Kapitalizm współczesny).

Rola społeczna kapitalizmu.

Bardzo liczne są próby oceny kapitalizmu ze względu na jego wpływ na układ stosunków społecznych. Ocena ta waha się od absolutnego potępienia do całkowitego uznania dodatniej roli kapitalizmu w rozwoju społecznym.

Takie stawianie sprawy, acz częste, wydaje się nam zupełnie błędne. Kapitalizm jest zjawiskiem gospodarczem, które powstało — jak wspomnieliśmy — wskutek pewnych zmian w technice wytwarzania i obrotu towarów oraz w pojemności rynków zbytu. Powiedzmy : musiało powstać. Ale ten ustrój gospodarczy może współistnieć z bardzo róż-nemi ustrojami państwowemi i społecz-nemi. Kapitalizm nie narzuca takiego czy innego ustroju społecznego.

Ustrój gospodarczy, który określiliśmy jako kapitalizm, niewątpliwie ma wpływ na stosunki społeczne, i to poważny wpływ, ale nie wyłączny. Na czem ten wpływ polega?

Jest to oczywiście zagadnienie tak skomplikowane, że możemy tylko wspomnieć o zasadniczych rzeczach, nie siląc się na całkowite wyczerpanie tematu. Tak więc kapitalizm z istoty rzeczy oparty jest o zmechanizowanie wytwórczości. To zmechanizowanie wywołuje dwojakie skutki o ważnem znaczeniu społecznem : po pierwsze zmniejsza zapotrzebowanie na pracę ludzką, po wtóre zaś pozwala na wytwórczość znacznie tańszą, aniżeli przy pomocy pracy ręcznej.

rek, są dzisiaj przedmiotami powszechnego użytku. Możność więc zaspokajania potrzeb rozszerza się coraz bardziej i na mniej zamożne warstwy społeczeństwa. Jednocześnie zmniejszenie wydatków, np. na ubranie, pozwala na zaspokojenie innych potrzeb, np. kupno książek. To wywołuje powstanie i rozwój nowych gałęzi wytwórczości, które stwarzają nowe zapotrzebowanie na rynku pracy.

Oczywiście, dAva wspomniane czynniki niezawsze się równoważą : raz jeden, raz drugi osiąga przewTagę. Przypomnijmy, że gdy instalowano pierwsze maszyny włókiennicze w Anglji, robotnicy usiłowali je zniszczyć, obawiali się bowiem, iż pozbawią one ich pracy — a nikt przecież nie twierdzi, że dobrobyt powszechny byłby dzisiaj większy, gdyby świat nie wszedł na drogę postępu technicznego. Ta droga niezawsze jest łatwa, czasem jest bardzo uciążliwa i najeżona trudnościami. Ale żaden postęp nie dał się osiągnąć bez trudności i ofiar. Tak samo jest i z kapitalizmem. Ten ustrój gospodarczy jest niewątpliwie postępem gospodarczym i technicznym w porównaniu z poprzedniemi epokami. Od okresu wczesnego kapitalizmu do dnia dzisiejszego ustrój społeczny wykazuje niewątpliwie postęp

T. Sławiński.

KARTELE, KONCERNY I TRUSTY — są to nowoczesne formy organizacyjne przedsiębiorstw. Nowoczesne nie w tem nawet znaczeniu, że zjawiają się dopiero w ostatnich dziesiątkach lat, ale z tego względu, że dopiero w ostatnich czasach uzyskują w gospodarstwie narodowem poszczególnych krajów i w gospodarstwie światowem większe znaczenie.

Kartele.

Istniejące w Polsce fabryki papieru przez długi czas prowadziły ze sobą ostrą walkę konkurencyjną, która spowodowała silny spadek cen papieru, udzielanie nawet niewypłacalnym odbiorcom nadmiernych kredytów, w konsekwencji zaś — straty dla większości przedsiębiorstwa Po pewnym czasie przedsiębiorstwa papiernicze doszły do wniosku, że dalsze trwanie tej walki jest dla wszystkich szkodliwe, postanowiły porozumieć się co do uregulowania zbytu papieru na rynku krajowym i utworzyły polski kartel papierniczy. Kartele są to porozumienia przedsiębiorców, zmierzające do uregulowania r y n'k u zbytu.

To uregulowanie może być przeprowadzone w bardzo różny sposób i w bardzo różnym stopniu, poczynając od mało krępującej umowy co do warunków sprzedaży (przedsiębiorstwa umawiają się np., że odbiorcom nie będą udzielały kredytów dłuższych niż trzymiesięczne i t. d. ), aż do syndykatów, t. j. takich karteli, które posiadają wspólne dla wszystkich uczestników biura sprzedaży; uczestnikom kartelu nie wnlno sprzedawać samodzielnie wytwarzanego przez nich towaru; sprzedaje jako komisant wspólne biuro, a poszczególni kontrahenci wypełniają tylko zlecenia dostawy, wydawane im przez takie biuro. Oczywiście, w syndykacie określona jest zarówno cena sprzedażna towaru umownego, jednakowa dla wszystkich uczestników, jak warunki sprzedaży, jak wreszcie udział każdego uczestnika (kontrahenta) w ogólnym zbycie (kontyngent).

Zależnie od sposobu powstania kar-teii dzielimy je na kartele dobrowolne i przymusowe: te ostatnie powstają wówczas, jeśli zarządzenie państwowe nakazuje przedsiębiorstwom przystąpienie do .pewnego, u-stalonego lub zatwierdzonego przez państwo porozumienia.

Powstanie kartelu.

Zorganizowanie kartelu jest rzeczą bardzo trudną: poszczególne przedsiębiorstwa mają rozbieżne interesy, każde z nich pragnęłoby uzyskać w kartelu najlepsze warunki, a jednocześnie takie, które nie wzmacniałyby zbytnio jego konkurentów ; trudną sprawą jest też skuteczna kontrola dochowywania podpisanej umowy i t. d.

Oczywiście, w pewnych wypadkach zorganizowanie kartelu jest mniej, w innych bardziej trudne. Od czego to zależy ?

Przedewszystkiem zależy od artykułu, który ma być objęty umową kartelową. Im ten artykuł jest prostszy, im łatwiej da się określić tak, aby nie było wątpliwości, że dany konkretny towar objęty jest umową, tern łatwiej jest porozumieć się co do uregulowania rynku tego artykułu.

Podobnie, im mniej jest przedsiębiorstw, wchodzących w grę, tern łatwiej jest uzgodnić ich interesy. Dalej, ma tu wielkie znaczenie technika wytwarzania danego artykułu. Jeśli towar, który ma być objęty umową kartelową, wytwarzany jest w przedsiębiorstwach wymagających dużego nakładu kapitału albo pracujących według specjalnych patentów, mniejsze istnieje niebezpieczeństwo, że po zorganizowaniu kartelu powstanie nowe przedsiębiorstwo, zjawń się nowy konkurent, z którym trzeba się porozumiewać, któremu trzeba robić jakieś ustępstwa wzamian za przystąpienie do porozumienia.

Wszystkie te przyczyny wpływają nietylko na powstanie czy nie powstanie kartelu, ale i na jego formę; jeśli chodzi o przemysły bardziej nadające się do skartelizowania, jak np. : przemysł hutniczy, cementowy i t. p., to organizacje kartelowe w tych przemysłach mają charakter bardzo zwarty, są to najczęściej sjmdykaty ; w przemysłach, które trudniej jest ująć w karby umów kartelowych, jak np. przemysł włókienniczy, organizacje kartelowe mają charakter luźniejszy, tworzone są w postaci konweneyj.

Kartele krajowe i. międzynarodowe.

Umowy kartelowe najczęściej odnoszą się tylko do rynku wewnętrznego. Wywóz, który napotyka konkurencję przemysłów zagranicznych, trudniejszy jest do ujęcia w umowie kartelowej.

To też ilość karteli krajowych znacznie przekracza ilość karteli międzynarodowych. Tak np. w Polsce mamy około 200 karteli krajowych, natomiast przemysł polski uczestniczy zaledwie w jakichś 30—40 kartelach międzynarodowych.

Umowy kartelowe międzynarodowe najczęściej zawierane są między kilku kartelami krajowemi, a nie między po-szczególnemi przedsiębiorstwami różnych krajówr. Zagadnieniem, które najczęściej jest w tych umowach międzynarodowych rozstrzygane, jest podział rynków zbytu: bardzo często więc kontrahenci gwarantują sobie t. zw. ochronę terytorjalną, t. zn. umawiają się, że żaden z nich nie będzie sprzedawał towaru umownego na rynku drugiego kontrahenta. W niektórych wypadkach jeden kartel krajowy umawia się z innym kartelem, że dopuści pewną ilość jego towaru na swój rynek, względnie nawet sam ten towar zakupi (np. umowa polskiego syndykatu papierniczego z przemysłem papierniczym Finlandji).

Z najbardziej znanych karteli międzynarodowych należy wymienić międzynarodowy kartel stalowy, kartel miedzi, cynku i t. d.

Cel i istota umowy kartelowej.

Celem każdej umowy kartelowej jest, jak wogóle każdego posunięcia przedsiębiorcy w zarządzaniu jego warsztatem, podniesienie rentowności tego warsztatu, albo zmniejszenie jego strat. Pod tym względem przedsiębiorca przystępujący do kartelu i przedsiębiorca, który do kartelu przystąpić nie chce, niczem się od siebie nie różnią. Dążą oni do tego samego celu, tylko odmiennemi drogami.

Jest też rzeczą znamienną, że kartele powstają raczej w złej konjunkturze niż w dobrej. Jest to zrozumiałe: przy dobrej konjunkturze dla każdego przedsiębiorstwa jest miejsce na rynku, przy złej konjunkturze, gdy zbyt danego towaru maleje, walka konkurencyjna się zaostrza, powoduje coraz większe straty i wreszcie nasuwa myśl o uchronieniu się od tych strat drogą porozumienia się dotychczasowych konkurentów. Można powiedzieć, że kartel jest swego rodzaju ubezpieczeniem się przedsiębiorstw przed stratami, a ponieważ dzieje się to w zakresie jednego towaru, na jednym jakby poziomie, mówimy, że kartel jest organizacją poziomą przemysłu w przeciwstawieniu do organizacji pionowej (koncerny), o której będziemy mówili później.

Jasną jest rzeczą, że skuteczność umowy kartelowej zależy przedewszystkiem od tego, czy skupia ona wszystkich dostawców danego towaru, czy też tylko niektórych. Ci, którzy do kartelu nie należą nazywają się outsiderami (czyt. autsajderami, dosłownie: stojącymi zbo-ku). Stąd też dążeniem każdego kartelu jest wciągnięcie doń możliwie wszystkich, chociażby kosztem daleko idących ustępstw na rzecz najbardziej niechętnych.

Działalność karteli.

Jak powiedzieliśmy, celem kartelu jest polepszenie zyskowności zrzeszonych w nim przedsiębiorstw. Zyskow-ność ta zależy od następujących czynników: 1) koszty własne przedsiębiorstwa, 2) cena towaru sprzedawanego, 3) rozmiary zbytu.

Na pierwszy czynnik kartel z reguły nie ma żadnego wpływu. Każdy przedsiębiorca z natury rzeczy sam dąży do możliwego obniżenia swych kosztów własnych.

Pozostają dziedziny cen i rozmiarów zbytu, przyczem odrazu powiedzieć trzeba, że dziedziny te są współzależne, t. zn. że poziom cen odbija się na rozmiarach zbytu; istnieje i zależność odwrotna: większy zbyt umożliwia sprzedawanie po niższych cenach, skurczenie się zbytu pogarsza kalkulację i skłania do podnoszenia cen.

Co jest dla przedsiębiorstwa ważniejsze: wysoka cena, czy duży zbyt?

Na pytanie to nie można dać jednolitej bezwzględnej odpowiedzi, różnie bowiem ta sprawa wygląda w różnych przedsiębiorstwach. Jeśli np. dane przedsiębiorstwo ma duże koszty stałe, t. zn. takie, które nie zmieniają się ze zmianą ilości wytworzonego towaru — a do takich kosztów należy np. amortyzacja maszyn, oprocentowanie i spłata długów, większość podatków i t. p. — to, oczywiście, będzie ono dążyło przede-wszystkiem do powiększenia zbytu, chociażby nawet kosztem obniżenia ceny. Wówczas bowiem jednostka towaru będzie mniej obciążona przypadającym na nią udziałem w tych kosztach stałych, a przez to nawet przy niższej cenie sprzedaż może się bardziej opłacać, aniżeli w wypadku, gdy sprzedaż jest bardzo niewielka, chociażby cena była wysoka. Odwrotnie przedstawia się sytuacja w tych przedsiębiorstwach, w których większe znaczenie mają t. zw. koszty bieżące. Wówczas koszt wyprodukowania jednostki towaru niewiele się zmienia, niezależnie od tego, czy dane przedsiębiorstwo produkuje dużo czy mało. Może się więc ono zdecydować nawet na stosunkowo mały zbyt, byleby cena była odpowiednio wysoka.

W kartelu zawsze znajdują się i takie przedsiębiorstwa, którym zależy na wysokiej cenie, chociażby przy niewielkim zbycie, i takie, którym zależy na wielkim zbycie, chociażby po niższych cenach. Oczywiście, ta rozbieżność interesów jest w jednym wypadku bardziej, w drugim mniej jaskrawa, ale wpływa ona zawsze na poziom ceny artykułu skartelizowanego, która musi mniej więcej dogadzać wszystkim uczestnikom kartelu.

Jakkolwiek ustalane są ceny kartelowe, czy pod przemożnym wpływem tych, którym dogadza niższa cena, a większy zbyt, czy pod wpływem grupy przeciwnej, ceny te z reguły wykazują dużo większą stałość aniżeli ceny towarów nie objętych umowami kartelowemi. Stąd też pochodzi nazwa „sztywnych cen“ kartelowych w przeciwstawieniu do „elastycznych“ cen towarów, o których cenie decyduje wolna konkurencja.

To zagadnienie „sztywnych“ cen jest jednem z najbardziej popularnych w dyskusji ekonomicznej, zwłaszcza w okresie kryzysów gospodarczych. Szereg mianowicie ekonomistów twierdzi, że utrzymywanie cen kartelowych na niezmienionym lub mało zmienionym poziomie wówczas, gdy ceny innych towarów i zarobki znacznie zmalały, jest wielką przeszkodą w przywróceniu lepszej sytuacji gospodarczej.

Jakież są argumenty za takiem stanowiskiem ?

Towary dostarczane przez kartele służą bądź do bezpośredniego spożycia, bądź — i to w znacznie większej ilości wypadków — jako surowce, półprodukty i opał do dalszej wytwórczości. Nie-skartelizowani odbiorcy towarów skarte-lizowanych nie mogą sprzedawać swych towarów po cenie przez siebie ustalonej, ceny te spadają niekiedy bardzo silnie, jak np. ceny artykułów rolnych i szeregu artykułów przemysłowych w latach 1930—1932. Jeśli ceny artykułów skar-telizowanych, służących do wyprodukowania towarów, których ceny bardzo się obniżyły, pozostają w dalszym ciągu stosunkowo wysokie, trudna sytuacja nabywców tych artykułów, np. rolników, doznaje dalszego pogorszenia. Co więcej, sam przemysł skartelizowany na tern cierpi, albowiem pod wpływem wysokich cen zbyt jego artykułów się kurczy, i to niekiedy bardzo poważnie.

Przeciwnicy tego rozumowania twierdzą, że takie stawianie sprawy jest zbyt-niem upraszczaniem bardzo złożonego zagadnienia. A to dla dwóch przyczyn : po pierwsze ceny artykułów skartelizo-wanych są tylko jednym z czynników kosztów własnych w warsztatach odbiorców (np. w rolnictwie), i to bynajmniej nie najważniejszym ; obok nich są : robocizna, świadczenia publiczne, odsetki i amortyzacja zobowiązań i t. d. Bardzo silne nawet obniżenie jednego z czynników kosztów własnych nie może stanowić rozwiązania zagadnienia rentowności całej wytwórczości. Dopiero jednoczesne i jednakowe obniżenie wszystkich czynników mogłoby dać ten rezultat. Po-wtóre: ceny poszczególnych artykułów wykazują bardzo różną „ruchliwość“. Ceny tych artykułów, których * wytwórczość lub zbyt ulega dużym wahaniom, jak np. artykuły rolnicze i niektóre surowce (np. miedź), zmieniają się bardzo często i bardzo silnie ; wiadomo, że ceny zbóż np. od zbiorów do przednówka wzrastają o kilkadziesiąt procent. Odnosi się to nietylko do wahań sezonowych, lecz i innych. Ale nie znaczy to, aby można było z naturalnego kształtowania się cen jednego artykułu robić prawidło sztucznego kształtowania cen innego artykułu.

Prawodawstwo kartelowe.

Organizacje.kartelowe dopiero w czasach nowożytnych uzyskały większe znaczenie w gospodarstwie narodowem poszczególnych krajów i wogóle w gospodarstwie światowem. Nie znaczy to jednak, aby kartele były wynalazkiem dopiero naszych czasów. Organizacje kartelowe są niemal równie stare, jak gospodarstwo rynkowe.

Bardzo też wcześnie zjawiło się specjalne prawodawstwo, dotyczące karteli. Prawodawstwo to ma początkowo charakter prawa karnego : porozumienia kartelowe traktowane były jako zmowy na szkodę odbiorców i za udział w takich porozumieniach karano niejednokrotnie bardzo surowo. Jeszcze kodeks karny austrjacki, który doniedawna obowiązywał w b. zaborze austrjackim, zawierał przepis karzący więzieniem za „zmowy“. Podobny przepis spotykamy w kodeksie karnym francuskim. Przepisy te w praktyce nie są już stosowane: nie można walczyć ze zjawiskiem gospodarczern przy pomocy prawa karnego.

Przedewszystkiem jednak zmieniły się poglądy na charakter karteli. Te prawodawstwa, które uważały umowę kartelową za przestępstwo, miały na celu ochronę odbiorcy, jako zbyt słabego, aby sam się mógł bronić. Dzisiaj jednak każdy jest jednocześnie i wytwórcą na rynek, i odbiorcą. Nie jest skuteczną ochroną odbiorcy, jeśli wytwórca nie może prosperować, bo w warunkach gospodarstwa rynkowego ten odbiorca, konsument, może wtedy tylko istnieć, jeśli wytwórczość przemysłowa i rolnicza — z której żyje — rozwija się pomyślnie. Jeśli do tego rozwoju potrzebne są organizacje kartelowe, to są one potrzebne całemu gospodarstwu narodowemu, nietylko danemu przemysłowi bezpośrednio zainteresowanemu.

To też prawodawstwo nowoczesne godzi się z istnieniem karteli, nie ocenia zgóry i ogólnie, czy istnienie karteli jest dla gospodarstwa narodowego zjawiskiem pomyślnem, czy szkodliwem. Wyjątkiem są tutaj ustawy amerykańskie i kanadyjskie, które zakazują tworzenia karteli. Ustawy europejskie natomiast wprowadzają tylko państwowy nadzór nad kartelami: ustawodawca wychodzi z założenia, że kartele mają pewną specjalną sytuację na rynku, która mogłaby być wykorzystana ze szkodą dla całości gospodarstwa narodowego.

W Polsee ustawa kartelowa wydana została w 1933 r.

Ustawa ta wymaga dla ważności umowy kartelowej sporządzenia jej na piśmie. Każda ważna (pisemna) umowa kartelowa musi być zgłaszana do specjalnego rejestru kartelowego, prowadzonego w Ministerstwie Przemysłu i Handlu.

Powołany został specjalny Sąd Kartelowy przy Sądzie Najwyższym w Warszawie. Minister przemysłu i handlu może wystąpić przed tym Sądem o unieważnienie umowy kartelowej w całości lub części, czy też o zwolnienie uczestników z tej umowy, o ile uważa, że dana umowa zagraża dobru publicznemu lub że ceny utrzymywane są na gospodarczo nieusprawiedliwionym poziomie.

Podobnie minister przemysłu i handlu może żądać unieważnienia każdej uchwały czy postanowienia władz danego kartelu.

Występując z takim wnioskiem przed Sądem Kartelowym, minister może zawiesić zaskarżoną przez siebie umowę lub uchwałę.

Koncerny.

Przedstawiliśmy porozumienia samodzielnych przedsiębiorstw jednego typu, t. zn. wytwarzających jeden i ten sam artykuł, i wskazaliśmy, że stanowią one organizację poziomą przemysłu. W przeciwstawieniu do karteli — koncerny są organizacją pionową przemysłu.

Koncerny są to przedsiębiorstwa, łączące w sobie kilka samodzielnych etapów wytwórczości.

Koncernem nazwiemy również zespół przedsiębiorstw, obejmujących poszczególne etapy wytwórczości, a połączonych ze sobą finansowo bądź przez to, że mają wspólnego właściciela, bądź przez to, że jedno przedsiębiorstwo jest własnością drugiego.

Przykładem koncernów mogą być przedsiębiorstwa posiadające np. kopalnie węgla i rudy żelaznej, huty żelazne i zakłady dalszej przeróbki wyprodukowanego przez hutę żelaza. Koncernem będzie np. papiernia, posiadająca z jednej strony lasy i kopalnie węgla, z drugiej — np. fabrykę zeszytów.

Jak z tych przykładów widać, w koncernie towar ulega coraz dalej posuniętemu przetworzeniu, może być jednak sprzedawany równie» bez takiego przetworzenia, sam jest przedmiotem handlu, jak w podanych przez nas wypadkach węgiel, ruda żelazna, drzewo, papier. Towar w koncernie idzie jakby coraz bardziej wzwyż, staje się coraz bardziej uszlachetniony. Dlatego koncern nazjwamy organizacją pionową.

Sens gospodarczy koncernu polega przedewszystkiem na tern, że w takiej organizacji jeden etap wytwórczości jest odbiorcą albo przeciwnie dostawcą dla drugiego etapu wytwórczości. Np. huta żelazna jest dostawcą żelaza dla zakładu dalszej przeróbki (na maszyny czy narzędzia), jednocześnie zaś ta huta jest odbiorcą dla kopalni węgla i rudy żelaznej. I właśnie chęć zapewnienia sobie odbiorcy czy dostawcy dla danego przedsiębiorstwa jest powodem tworzenia koncernów.

Jeśli powiedzieliśmy, że kartele stanowią jakby ubezpieczenie od ryzyka, jakie stwarza walka konkurencyjna na rynku, to ten wzgląd działa również i w koncernach, które też są swego rodzaju ubezpieczaniem się przedsiębiorcy. Jeśli weźmiemy jako przykład wspomniany już koncern hutniczo-wę-glowy, to może się zdarzyć taka sytuacja, że w danej chwili korzystnie jest sprzedawać węgiel, natomiast słabszy jest zbyt na żelazo. Kierownik koncernu daje wówczas dyspozycje, żeby więcej węgla sprzedawano na rynek, a zato zmniejsza zatrudnienie huty. Może być wypadek odwrotny: korzystniej jest sprzedawać żelazo aniżeli węgiel ; koncern ogranicza swoją wysyłkę węgla, natomiast więcej węgla zużywa we własnej hucie do wyrobu żelaza. Im więcej samodzielnych etapów zawiera koncern, tern takie „ubezpieczenie“ jest bardziej wszechstronne.

Oczywiście, organizacja koncernowa ma i swoje ujemne strony. Jedną z nich jest okoliczność, że koncern jest ogrom-nem przedsiębiorstwem, trudnem do sprężystego zarządzania. Zdarza się też, że koncerny wolniej przystosowują się do zmian sytuacji na rynku; niekiedy wręcz za wolno, tak dalece, że albo są wyprzedzane przez mniejsze, ale sprawnie prowadzone przedsiębiorstwa, albo nawet rozlatują się.

Cieką wem jest zjawiskiem, że zdarzają się również wj^padki rozdzielania koncernów zpowrotem na samodzielne przedsiębiorstwa. Dzieje się to właśnie dlatego, że niekiedy zarządzanie koncernem jest zbyt trudne. Poszczególne zakłady, wchodzące w skład koncernu, mają niektóre interesy wręcz sprzeczne. Np. huta pragnie otrzymywać węgiel

po niskiej cenie, kopalnia węgla pragnie węgiel sprzedawać po wysokiej cenie. Jeśli te przedsiębiorstwa pracują niezależnie od siebie, sytuacja na rynku określa między niemi stosunek tak, jak w odniesieniu do innych przedsiębiorstw, na tym rynku występujących. W koncernie zaś ta sprzeczność interesów może ulec zamazaniu: wówczas, gdy węgiel jest na rynku drogi, huta skoncernowana z kopalnią węgla może sobie ten węgiel obliczać taniej i pozornie bardzo dużo zarabiać na sw’ojem żelazie. Pozornie, bo jednocześnie koncern traci na węglu, często zaś może tracić na węglu więcej, aniżeli zyskuje na żelazie.

Z tern łączy się i inne zagadnienie. Przypuśćmy, że huta sprzedaje żelazo z pewnym zyskiem fabrykom łopat i wideł. Jednocześnie zaś sama wytwarza łopaty i widły, a żelazo do tego celu potrzebne liczy w swojej kalkulacji bez zysku sprzedażnego, a więc taniej, niż kosztuje to żelazo fabryki łopat i wideł. Z tego powodu może też sprzedawać łopaty i widły taniej aniżeli te fabryki, które nie posiadają własnego żelaza. Oczywiście, wywołuje to niezadowolenie tych fabryk, które takiej konkurencji nie mogą wytrzymać w o-kresach, gdy ceny na rynku spadają.

Z tego powodu często fabryki, będące częścią koncernu, zawierają porozumienia kartelowe z fabrykami nie skoncer-nowanemi co do sprzedaży artykułu, będącego przedmiotem walki konkurencyjnej. Wówczas sytuacja sprowadza się do tego, że przedsiębiorstwa skon-cemowane zarabiają więcej, lub tracą mniej aniżeli przedsiębiorstwa nieskon-cernowrane.

W tym ostatnim wrypadku dane przedsiębiorstwo, należąc do kartelu, jest jednocześnie koncernem. Mamy więc do czynienia z pewnem jakby skrzyżowaniem się dwóch odmiennych organizacyj przedsiębiorstw.

Trusły.

Trusty wykazują pewne podobieństwa i z kartelami, i z koncernami. Do karteli podobne są przez to, że obejmują przedsiębiorstwa wytwarzające jeden i ten sam towar, a do koncernów podobne są przez to, że wchodzące w skład trustu przedsiębiorstwa nie posiadają całkowitej samodzielności, lecz są powiązane finansowo, bądź w ten sposób, że mają wspólnego właściciela, bądź w ten sposób, że jedno jest własnością drugiego.

Trustem nazywamy zespół przedsiębiorstw jednej gałęzi przemysłu, poddany jednolitej dyspozycji na-skutek powiązań finansowych między niemi, ażdo fuzji włącznie.

Powiązania finansowe są w konstrukcji trustu regułą. Niekiedy jednak zamiast powiązań finansowych podstawą trustu bywają innego rodzaju powiązania, np. umowy o wspólnem wykorzystywaniu patentów.

Zakres jednolitej dyspozycji w truście bywa różny : niekiedy dotyczy ona tylko głównych wytycznych w pracy przedsiębiorstw strustowanych, niekiedy sięga znacznie dalej. Często się zdarza, że trust, jednoczący np. szereg przedsiębiorstw chemicznych, wytwarzających kilka artykułów, przeprowadza między niemi podział pracy i tą drogą osiąga nietylko znaczne oszczędności w kosztach wytwarzania danych artykułów, ale jednocześnie i takie wydoskonalenie się techniczne jego przedsiębiorstw w tej wytwórczości, że innym konkurentom trudno jest nadążyć za dokonanym w łonie trustu postępem technicznym. Ma to szczególne znaczenie właśnie w przemyśle chemicznym, gdzie dotrzymanie kroku w postępie technicznym decyduje niejednokrotnie o utrzymaniu się przedsiębiorstwa.

Do najbardziej znanych trustów należą: wielki trust niemiecki barwnikar-ski — Interessen-Gemeinschaft Farbenindustrie (Wspólnota Interesów—Przemysł Barwnikarski) — i trust zapałczany, utworzony przez znanego finansistę szwedzkiego Ivara Kreugera.

Sens gospodarczy organizacji trustowej polega na tern, że przez zespolenie pod jednem kierownictwem pewnej ilości przedsiębiorstw uzyskują one na rynku bardzo silne stanowisko, tak dalece, iż pozwala to kierować tym zespołem przedsiębiorstw w sposób bardziej planowy, bardziej obliczony na dalszą metę, aniżeli wówczas, gdy przedsiębiorstwa są zależne całkowicie od każ-doczesnego stanu na rynku, a same mają na ten rynek wpływ niewielki. Jasną jest rzeczą, że stanowisko trustu na rynku jest tern silniejsze, im większą część danego przemysłu zdoła trust skupić w swojem łonie. Zdarzają się też wypadki, że trust obejmuje całość danego przemysłu w poszczególnych krajach.

Tu występuje podobieństwo między trustem a kartelem; zespolenie przedsiębiorstw pod jednem kierownictwem zmierza do podniesienia zyskowności tych przedsiębiorstw drogą uzyskania odpowiedniego wpływu na rynek. Ale metoda zastosowana jest inna i dostatecznie dla wyniku tych zamierzeń ważna, aby rozróżniać trusty od karteli, pomimo że szereg autorów uważa nazwę trust za termin ogólny dla wszelkiego rodzaju porozumień i organizacyj przedsiębiorstw przemysłowych.

Okoliczność, że podstawą organizacji trustowej jest powiązanie finansowe, sprawia, że z reguły istnienie trustu obliczone jest na stałe, gdy umowa kartelowa zawierana jest tylko na pewien określony, niekiedy bardzo krótki czas. Ma to poważny wpływ zarówno na politykę trustu na rynku, jakuia podejmo-

szukaj w tomie piątym!

Holdingi.

Do tych uwag o kartelach, koncernach i trustach należy dodać jeszcze kilka słów o holdingach.

Holdingi są to przedsiębiorstwa, których celem jest posiadanie innych przedsiębiorstw.

Tworzy się więc spółka, która nabywa decydujący portfel akcyj innych przedsiębiorstw. W ten sposób w jednem ręku skupiona zostaje dyspozycja nad szeregiem przedsiębiorstw, co umożliwia utworzenie organizacji koncernowej lub trustowej. Rozdzielanie koncernów i trustów odbywać się może przez sprzedaż części akcyj z portfelu holdingu.

T. Sławiński.

wa

1933; T. Sławiński: Zagadnie-

wane przez trust inwestycje i rozbudowę jego przedsiębiorstw.

To, że w jednym wypadku przemysł organizuje się w trusty, a w innym w kartele, nie jest, oczywiście, dziełem przypadku, a nawet niezawsze jest skutkiem ustawodawstwa, zabraniającego tworzenia karteli, jak np. w Stanach Zjednoczonych A. P. (Sherman Act), gdzie wobec zakazu istnienia organiza-cyj kartelowych rozwinęły się bardzo silnie trusty. Trust nie zastępuje kartelu, ani, odwrotnie, kartel — trustu. Można powiedzieć, że naogół trusty powstają tam, gdzie chodzi nietylko o doraźne uporządkowanie rynku, lecz o stałą, planową współpracę szeregu przedsiębiorstw w zakresie zbytu i inwestycyj.

To, co powiedziliśmy wyżej o trudnościach zarządzania koncernem, odnosi się i do zarządzania trustem. To też zdarzają się wypadki, że z trustu wydzielane są poszczególne przedsiębiorstwa, zwłaszcza, gdy w ramach trustu przeprowadzony został już podział pracy, o którym wspominaliśmy, i gdy nie istnieje wobec tego obawa, że wydzielone z trustu przedsiębiorstwa będą stanowiły konkurencję dla pozostałych w nim.

Niejednokrotnie wielkie banki, dysponujące ogromnemi kapitałami, są właśnie takiemi holdingami.

Por. H. Tennenbaum: Ośrodki dyspozycji gospodarczej w Polsce, Warsza-1931; R. Battaglia: Zagadnienie kartelizacji w Polsce, Warszawa 1933; R. Piotrowski: Kartele i trusty, Warszawa

nie elastyczności cen, Lwów 1933.

KASZUBI. (Tabl. 148). Było to dnia 10 lutego 1920 roku, kiedy odrodzona Rzeczpospolita w osobach wysłanej dla objęcia Pomorza delegacji stanęła na ziemi kaszubskiej, zatykając jednocześnie banderę polską nad Bałtykiem. Do tego czasu o Kaszubach, nadmorskich mieszkańcach Rzeczypospolitej, wiedziano w Polsce niewiele, a przecież temu to właśnie odłamowi ludu polskiego zawdzięczamy w znacznej mierze fakt, że północna granica nasza oparła się znów o Bałtyk. Kaszubi bowiem w okresie ustalania w Wersalu granic Rzeczypospolitej zarówno moralną swą postacią, jak i przechowanym wiernie przez wieki obyczajem i mową polską dowiedli, że, pomijając nasze prawa historyczne, posiadamy również żywe dotychczas etnograficzne prawa przynajmniej do tej części pobrzeża bałtyckiego, która znajdowała się we władaniu Polski przed jej rozbiorami.

Od tej chwili występują czynnie na widownię nowoczesnych dziejów Polski Kaszubi, ludność, która w ciągu długotrwałej niewoli, połączonej z najwyszu-kańszemi prześladowaniami polskości, nie uległa zniemczeniu.

Rys historyczny.

Kaszubi są szczątkiem wielkiego słowiańskiego plemienia Pomorzan, które ongi zajmowało krainę położoną nad błotnistą Notecią, na północ od Polan,

Yorc-

domagają się

a ciągnącą się aż ku piaszczystym brzegom Bałtyku. Dźiś zamieszkują oni północ i zachód wojew. pomorskiego oraz w znacznej mierze terytorjum Wolnego Miasta Gdańska. Pod panowaniem nie-mieckiem ludność kaszubska znajduje się jeszcze w powiatach słupskim, lęborskim i bytowskim oraz we wschodniej części powiatu człuchowskiego (nad granicą polsko-niemiecką).

Kaszubską ludność tych powiatów, wynoszącą około 300.000 głów, zaraz po pierwszym rozbiorze Polski, a więc w r. 1772, poczyna niezwykle intensywnie zalewać fala germanizacyjna. Nic dziwnego: zamieszkiwane przez Kaszubów Pomorze, pomiędzy dolną Wisłą a dolną Odrą, stanowiące niejako pomost wiodący z Niemiec do ich kolon ji — Prus Wschodnich, było niebezpiecznym, bo odrębnym narodowościowo terenem, rozszczepiającym nową całość państwową niemiecką.

Już Fryderyk Drugi nakazuje zatem bezwzględną kolonizację Pomorza. Polska wielka własność ziemska znika, na miejscu jej zaś wyrastają gniazda silnie promieniujące wokoło niemczyzną, która z rodów Podkomorzych czyni Puttkamerów, z Jarków ków i t. p. Pozostaje osamotniony, pozbawiony opieki lud kaszubski, nieustępliwy, nieprzejednany, wierny swej ojczyźnie, wierze, językowi i obycza-czajom, zadziwiająco odporny na planowo przygotowywane ataki niemczenia, uderzające kolejno w sądy, kościoły, szkoły, administrację, a nawet w handel i rzemiosła. To też tylko miasta zostają opanowane przez niemiecki żywioł napływowy. Wieś natomiast, ukrywając się przed pruskim żandarmem, uczy dzieci swoje czytać po polsku z książek do nabożeństwa (stąd do dziś w mowie kaszubskiej utrwaliły się i pozostały zwroty oraz słowa, jakby żywcem wyjęte z tych przymusowych, staropolskich elementarzy). Powstają tajemne związki kaszubskie, szerzące oświatę i miłość ojczyzny; organizują się towarzystwa dobroczynne, wspomagające ubogiego, a więc może najbardziej narażonego na niemczenie rolnika i wyrobnika czy rzemieślnika; zawiązują się spółki bankowe, aby przeciwdziałać wykupowi ziemi z rąk celowo rujnowanych przez rząd opornych kaszubskich włościan — jed-nem słowem, metodyczny nacisk niemczenia znajduje zorganizowany, milczący i ukryty opór. Na początku XX wieku walka ta nabiera takiej bezwzględności ze strony Niemiec, że w grę już bez osłonek wchodzi uchwalone przez sejm pruski bezprawie wywłaszczania z ziemi. Na groźne niemieckie „ausrotten“ nieustępliwie odpowiada wynędzniały, prześladowany Kaszuba: Nie przyńdą Kaszuby nigdy do zguby... Ostatnie wszakże lata prześladowań w okresie przedwojennym doprowadzają akcję wynarodawiania do takiego stopnia, że nawet najbardziej pewni siebie Kaszubi widzą zbliżający się koniec polskości swego kraju. Wysiłki starszego pokolenia nie są już w możności przeciwdziałać. Co odporniejsze jednostki pochłania Ameryka i Westfalja; służba w wojsku, zarobki w miastach i niemiecka szkoła germani-zują młode pokolenie.

Lecz oto sprawiedliwości staje się zadość. Struna nieustępliwości kaszubskiej zostaje wprawdzie wyciągnięta do ostatnich granic, ale... jeszcze przecież nie zerwana. Wybucha wielka wojna. Przychodzi porażka Niemiec, pokój wersalski i odrodzenie Polski. Kaszubi — wśród których przeważają drobni rolnicy, rybacy, rzemieślnicy i szara masa wyrobnicza z rozpaczą przed areopagiem ambasadorów ententy przyłączenia do macierzy polskiej.

Kultura materjalna.

Od zupełnego zniemczenia zdołała uratować tę prostaczą warstwę polskiej ludności, oderwanej przed półtora wiekiem od pnia macierzystego, jedynie silna więź rasowra i rodzinna. Długotrwałe wszakże ocieranie się o wzory codziennego życia niemieckiego wpłynęło w pewnej mierze na zmianę wyglądu całego zbiorowiska kaszubskiego— na zmianę jego kultury materjalnej, a więc budownictwa wiejskiego i ubioru. Zanika tedy coraz bardziej drewniana, słomą, trzciną lub wrzosem kryta checza kaszubska z obowiązko-wem w ścianie szczytowej podcieniem, zwanem tu przeddomkiem lub wystaw-kiem.. Checze z podcieniem budowane były dawniej z okrąglaków i są charakterystyczne ze względu na montowane na t. zw. zamek węgły. Poszycie dachu bywa przymocowane kozłami, a jego szczyt zaopatrzony w ozdobę, zwaną na Kujawach pazdurem, a na Kaszubach dziadkiem, sztołtem, koruną, mającą kształt półksiężyca, koguta, głowy ludzkiej, najczęściej jednak krzyża. Do ciekawych szczegółów budownictwa kaszubskiego należy jeszcze układanie pięknych pieców z kafli garncowych oraz klecenie chlewów i budek na torf z części starych łodzi.

Pozostałości tego dawnego budownictwa spotkać jeszcze można w po w. chojnickim, kościerskim i kartuskim, ale na północy, w pow. wejherowskim i puckim drewniane chaty zostały wyparte przez szablonowe murowańce. Coraz mniej, niestety, spotkać dziś można zabytków starego budownictwa, świadczących niewątpliwie o przynależności kulturalnej Kaszubów do Polski, chyba że zajrzymy do muzeów niemieckich, zwłaszcza w Gdańsku.

Bezcenne dla swych zbiorów kaszubskich muzeum we Wdzydzach uległo pożarowi.

Do rzędu pozostałości słowiańskich należą również zrzadka dziś już spotykane na Kaszubach kapliczki, świątki i krzyże przydrożne, a przede wszyst-kiem drewniane kościółki jednonawowe z wieżami i podcieniami wokoło. Są to pomniki najstarszego budownictwa słowiańskiego nad morzem, pochodzące jeszcze z XIV w. i spotykane także na wszystkich ziemiach polskich. Cenne zbiory z tego zakresu posiada muzeum górnośląskie w Katowicach.

Do przeszłości należy również i upodobanie Kaszubów do stroju narodowego, co wpłynąć musiało na upadek rozpowszechnionego jeszcze doniedawna przed wojną przemysłu ludowego. Dumą tego stroju były grube, białe, wełniane pończochy, samodziałowe granatowe kabatki lub ciemnozielone wępsy, czyli krótkie kaftany, odświętne kamizelki i płócienne portki dla mężczyzn, czerwone lub białe spódnice, białe koszule i czarne staniki dla kobiet, a prze-dewszystkiem charakterystyczne, złotem i srebrem wyszywane, bardzo ko-, sztowne czepce mężatek, zwane złotogłowiem, zastąpione dzisiaj przez skromniejsze rębowane myce, czyli czarne czapeczki, przybrane koronkami i barwnemi wstążkami.

Rzecz zrozumiała, że do warunków nowoczesności musiała się dostosować i reszta przejawów kultury materjalnej. Warsztaty wiejskie, które wytwarzały jeszcze przed kilkudziesięciu laty wszystko, co wchodziło w zakres potrzeb gospodarskich, giną szybko pod zalewem tańszych i praktyczniejszych narzędzi i sprzętów, wytwarzanych fabrycznie.

Badania nad pochodzeniem Kaszubów.

Sprawa przynależności narodowej Kaszubów oddawna już interesowała naukę niemiecką, która usiłowała udowodnić, że Kaszubi są jakimś samodzielnym szczepem pomorskim.

Wnioskom tym przeczą jednak bez- rzyste. To też zdaniem prof. J. Bau-względnie wyniki badań naukowych polskich antropologów, prehistoryków, językoznawców i etnografów, stwierdzające jednogłośnie odwieczną przynależność Kaszubów do Polski i jej kultury.

douina de Courtenay kaszubszczyzna jest bardziej polska niż polszczyzna sama. Dla prof. J. Rozwadowskiego fakt, że narzecza kaszubsko-słowińskie łączą się z polskiemi w jedną genetyczną całość, nie ulega wątpliwości. Wreszcie prof. A. Brückner ma dla tendencyjnych filologów niemieckich jedynie słowa ironicznego ubolewania nad ich rzekomo bezstronną naukowością.

Zabytki kultury zarówno mater j aine j — np. omawiane już wyżej budownictwo i ubiór — jak i społecznej oraz duchowej, stwierdzają przynależność Kaszubów do wspólnej jedności prapolskiej. Badania przedhistoryczne dostarczają dowodów na to, że już w trzecim okresie epoki bronzu, t. j. około 1500 r. przed nar. Chr., praprzodkowie Kaszubów mieszkali na obszarze naszego Po-

Tak więc zdaniem prof. Stołyhwy przeważającym typem antropologicznym wśród Kaszubów jest jasnowłosy, niebieskooki krótkogłowiec o szerokiej twarzy i miernym wzroście — typ, który występował przed wiekami na ziemiach prasłowiańskich, a dzisiaj często spotykany jest w innych dzielnicach Polski.

Za polskiem pochodzeniem Kaszubów przemawiają również nazwy geograficzne, których pochodzenie polskie wykazali uczeni tej miary, co M. Rudnicki, A. Brückner, J. Rozwadowski, a nawet istotnie bezstronni pisarze niemieccy, jak Buesching, Berghaus, Gotthelf i inni. Nie pomogą tu zresztą żadne „wywody naukowe“, jak w ciągu półtora wieku niewoli nie pomógł ucisk żandarma, skoro sami Kaszubi nieodmiennie twierdzą, że „niema Kaszub bez Polsci, a Polsci bez Kaszub“.

Podobne wyniki otrzymał prof. Talko-Hryncewicz, bo choć według niego przeciętnym typem Kaszuby jest raczej krótkogłowy szatyn o siwo-zielonej barwie oczu, to fakt tego nieco ciemniejszego zabarwienia włosów można łatwo wyjaśnić nieuniknionym procesem krzyżowania, który dostarczył domieszki morza, elementu ciemniejszego.

M. Jarosławski.

Dokoła zagadnienia pochodzenia kultury Kaszubów powstała bogata literatura polska. Wyszczególnienie jej znajdzie Czytelnik w czasopiśmie „G r y f wychodząeem z przerwami od 1909 r., oraz w wydawn. Instytutu Bałtyckiego (np. Polskie Pomorze, praca zbiorowa pod red. Józefa Borowika, Toruń 1929 ; F. Lorentz, A. Fischer i T. Lehr-Spławiński: Kaszubi. Kultura ludowa i język. Toruń 1934.

Jednym z najważniejszych czynników określających przynależność plemienia jest mowa. I tu więc, skoro chodzi o Kaszubów, usiłowania „naukowców“ niemieckich nie mogą wykazać, że mowa kaszubska, poza zniekształca-jącemi ją naleciałościami z języka niemieckiego w okresie niewoli, w jakikolwiek inny sposób związana jest z niemczyzną. Dzięki zaś źródłowym badaniom naszych językoznawców udało się niezbicie ustalić, że dzisiejsze gwary kaszubskie są pochodzenia znacznie późniejszego, niż to chcieliby widzieć lingwiści niemieccy, oraz że posiadają jedynie charakter dialektyczno-gwaro-wy. Ludność kaszubska bowiem po ukształtowaniu się państwa polskiego — ze względu na odległość zamieszkania od centrum ruchu kulturalnego — nie brała udziału w urabianiu się języka literackiego, mowa jej zaś jakby przechowywała w stanie nienaruszonym wszystkie pierwotne właściwości macie-

KATALIZA. Zdobycze współczesnej techniki są ściśle zależne od odkryć dokonanych na polu badań naukowych. Powodują one często powstanie nowych gałęzi przemysłu, jak np. kinemato-grafji lub radjotechniki, oraz głębokie przewroty w istniejących już gałęziach produkcji fabrycznej.

Do przykładów całkowitego przeobrażenia się pewnej produkcji fabrycznej w wyniku badań naukowych zaliczyć można np. zmianę, jakiej w ostatnich czasach uległa ważna pod względem gospodarczym fabrykacja związków azotowych.

Przed wojną światową fabrykacja ta nie stanowiła samodzielnej gałęzi przemysłowej : z jednej strony polegała ona na przeróbce importowanej saletry chilijskiej (azotan sodu) na kwas azotowy, podstawowy materjał wyjściowy do wyrobu wielu ważnych produktów fabrycznych, a głównie materjałów wybuchowych (amunicji) ; z drugiej strony znów otrzymywano amonjak i sole amonowe jako produkt uboczny w' koksowniach węgla (węgiel kamienny zawiera od 0,2°/₀ do 2,5°/₀ azotu w postaci związków organicznych). Można powiedzieć, że odczuwano wtenczas pewien „głód“ związków azotu, który technika starała się zaspokoić otrzymywaniem kwasu azotowego z azotu atmosferycznego przez spalanie powietrza na tlenki azotu łukiem elektrycznym. Najświetniejsze wyniki pod względem wydajności dał wtenczas system prof. Ign. Mościckiego, obecnego Prezydenta Rzeczypospolitej. Systemem tym opłacało się fabrykować kwas azotowy nietylko przy korzystaniu z energji wodnej, ale również z energji węgla kamiennego.

Współczesna fabrykacja związków azotowych, oparta na nieco innej metodzie, stanowi potężną gałąź przemysłową, odgrywającą wielką rolę w życiu gospo-darczem. Polska fabryka w Mości-cach pod Tarnowem wytwarza amonjak, sole amonowe, kwas azotowy, saletrę wapniową i t. p. związki azotowe, posługując się tylko trzema surowcami : węglem, wodą i powietrzem. Produkcja fabryki w Mościcach opiera się na wiązaniu ehemicznem na amonjak (NH₃) wolnego azotu atmosfery z wodorem, otrzymywanym z reakcji pary wodnej z rozżarzonym węglem:

N₂ + 3 H₂ ±; 2 NH₃.

Reakcja między azotem i wodorem jest odwracalna, t. zn. że w niezmiennych warunkach temperatury i ciśnienia procentowa zawartość amon jaku w mieszaninie osiąga pewną nieprzekraczalną stałą wartość. Oparcie na tej reakcji procesu fabrycznego stało się możliwe dopiero po naukowem zbadaniu jej przebiegu i ustaleniu warunków, które zapewniałyby dobrą wydajność amonjaku. Stwierdzono, że oprócz odpowiedniego ciśnienia (około 200 atmosfer) i temperatury (około 500°) decydującym o wydajności amonjaku czynnikiem jest wprowadzenie reagujących ze sobą azotu i wodoru w zetknięcie z pewnemi metalami (między innemi z żelazem lub związkami żelaza). Kwas azotowy otrzymuje się w Mościcach z tlenków azotu, które powstają podczas szybkiego przepuszczania mieszaniny amonjaku i powietrza przez ogrzaną do odpowiedniej temperatury (600°—800°) siatkę platynową. A więc w obydwóch wymienionych procesach natrafiamy na zagadkową rolę, jaką spełniają w mechanizmie przemiany ciał reagujących pewne substancje, czynne przez samą swą obecność i wcale się przytem nie zużywające. Zjawisko to obserwujemy zresztą w całym szeregu procesów, które są podstawą najróżniejszych dzie-dżin produkcji przemysłowej. W tech-nologji dzisiejszej odgrywają one wo-góle rolę tak wielką, iż warto im poświęcić trochę uwagi.

Co to jest kataliza?

Badania naukowe tego zagadnienia zostały zapoczątkowane już u schyłku XVIII stulecia, sformułowanie jednak pewnych praw ogólnych nastąpiło dopiero w drugiej połowie XIX w., po wprowadzeniu do nauki szeregu nowych pojęć.

W r. 1836 słynny chemik szwedzki Jan Jakób Berżelius, tłumacząc przebieg niektórych pozornie różnorodnych zjawisk chemicznych, uzależnił go od działania pewnej niewyjaśnionej siły, „vis occulta“, właściwej niektórym ciałom. Zdaniem Berzeliusa istota działania owej siły polegała na tern, że „pewne ciała samą swą obecnością, a nie przez swe powinowactwo, okazują zdolność wzbudzania powinowactw, drzemiących w danej temperaturze“. Za najbardziej uderzający przykład tego rodzaju ciał uważał Berżelius platynę w stanie gąbczastym lub w stanie drobnego osadu, w której * obecności mieszanina tlenu z wodorem łączy się energicznie na wodę, dwutlenek wodoru rozkłada się momentalnie na tlen i wodę, a alkohol utlenia się na kwas octowy lub nawet się całkowicie spala. Przyczynę tych wszystkich zjawisk Berżelius nazwał „siłą katalityczną“ i od tego czasu zjawiska opisane przez Berzeliusa znane są w nauce pod nazwą zjawisk „kataliz/', a same ciała,^ pobudzające inne do przemian chemicznych, zostały nazwane „katalizatorami“.

Dane przez Berzeliusa określenie zjawisk katalitycznych jako „wzbudzanie powinowactw“ przetrwało do roku 1888, kiedy fizykochemik niemiecki Wilhelm Ostwald wygłosił doniosły w skutkach pogląd, że katalizatory są substancjami, które nie wywołują żadnych nowych działań chemicznych, lecz tylko samą swoją obecnością przyśpieszają lub zwalniają tempo przebiegu samorzutnych procesów chemicznych, nie wchodząc w żadne trwałe połączenia ani z ciałami reaguj ącemi, ani z produktami tych przemian chemicznych.

Trochę wiadomości z kinetyki chemicznej.

Pogląd Ostwalda wywarł niezmiernie dodatni wpływ na rozwój badań nad katalizą. Przeniósł on rozważania zjawisk katalitycznych z niedość ugruntowanej jeszcze w końcu XIX w. dziedziny dociekań o powinowactwach chemicznych do dziedziny kinetyki chemicznej, czyli nauki o szybkości procesów chemicznych. Całokształt zjawisk rozważanych przez tę gałąź wiedzy chemicznej opracowany został przez znakomitego chemika-kinetyka polskiego Jana Zawidzkiego w dziele jego „Kinetyka chemiczna“ (1931). Ogólną treść tych zjawisk ujmuje Za-widzki w sposób następujący; „Jak każde zjawisko przyrodzone, tak samo i każdy proces chemiczny wymaga pewnego czasu dla swego dokonania. Zależnie od natury działających na się substancyj, zarówno jak i od warunków, w jakich przebiega dany proces chemiczny, wymagany przezeń czas może się mierzyć ułamkami sekundy, godzinami, dniami, latami lub całemi tysiącleciami“... Przykładami procesów przebiegających z tak różną szybkością mogą być: spalenie ładunku prochu, spalanie się węgla w palenisku, rdzewienie żelaza, wietrzenie granitów.

Szybkość reakcji chemicznej zależna jest od stężenia drobinowego substancyj działających i od temperatury, w której się dana reakcja odbywa.

100000

100000

litrze

Jak już jednak wiemy, reakcję chemiczną może przyśpieszyć lub opóźnić katalizator.

Wpływy katalityczne mają bardzo szerokie zastosowanie. Można w sposób katalityczny zmieniać szybkość prawie wszelkich przemian chemicznych; prawie każda substancja może względem pewnych reakcyj chemicznych wykazać działanie katalizatora. Dla zdania sobie sprawy, jak potężne stać się może działanie katalizatorów, wystarcza przytoczyć współczesne badania niemieckiego chemika Brediga, z których wynika, że obecność około */ części grama platyny koloidalnej, zawieszonej w litrze wody, wywiera widoczne działanie rozkładowe na roztwór dwutlenku wodoru, dodatek zaś roztworu zawierającego około */ grama kwasu pruskiego w zmniejsza owo działanie do połowy. W zależności od tego, czy katalizator przyśpiesza, czy też zwalnia tempo przemiany. chemicznej, nosi on nazwę dodatniego lub ujemnego.A więc w wyżej przytoczonym przykładzie zawiesina platyny koloidalnej jest katalizatorem dodatnim, roztwór zaś kwasu pruskiego — katalizatorem ujemnym.

Próby rozwiązania zagadki katalizy.

Rola katalizatorów i istotny charakter działań katalitycznych zostały dopiero w ostatnich latach w pewnej mierze wyjaśnione właśnie na terenie badań pomiarowych nad szybkością reakcyj. Ustalono, że zwiększona szybkość procesów chemicznych jest sumą dwu niezależnych od siebie szybkości, z których jedna jest szybkością pierwotnej reakcji samorzutnej, a druga szybkością reakcji katalitycznej, w której katalizator bierze bezpośredni udział czynny. W ten sposób wyjaśniono, iż katalizator stwarza nową dodatkową szybkość reakcji chemicznej.

Wyjaśnienie, które tutaj podaliśmy, poparte jest doświadczalnem stwierdzeniem wprost proporcjonalnej zależności między szybkością reakcji katalitycznej a stężeniem katalizatora, oraz występowaniem reakcyj pośrednich. Żeby to dobrze zrozumieć, przyjrzyjmy się np. komorowemu procesowi fabrykacji kwasu siarkowego. Polega on na utlenieniu dwutlenku siarki na trójtlenek zapomocą tlenu powietrza. Tlen powietrza reaguje bardzo powoli z dwutlenkiem siarki, domieszka zaś dwutlenku azotu znakomicie przyśpiesza ten proces. Otóż działanie dwutlenku azotu można według przykładu podanego przez prof. Zawidzkiego wytłumaczyć w ten sposób, że dwutlenek azotu reaguje dość szybko z dwutlenkiem siarki, oddając mu część tlenu i redukując się przytem na tlenek azotu, a więc zachodzi reakcja według wzoru: 2 S0₂ + 2 NOz -> 2 S0₃ + 2 NO. Następnie tlenek azotu utlenia się bardzo szybko tlenem powietrza na dwutlenek w/g wzoru : 2 NO + 0₂ -» 2 N0₂. Zatem dwutlenek azotu, będący w danym procesie katalizatorem, występuje tu w roli „przenosiciela tlenu“.

Autokataliza.

Laboratoryjne procesy chemiczne zaczynają się naogół z pewną maksymalną szybkością i dobiegają do końca z szybkością równą zeru; są jednak naturalne procesy, w których osnowie leżą reakcje chemiczne odbywające się najczęściej w sposób odmienny. Mianowicie ich początkowe tempo jest bardzo powolne, w miarę zaś postępu samego procesu chemicznego zwiększa się i osiąga po pewnym czasie maksymalną szybkość, która następnie maleje znów do zera. Tak mniej więcej przebiega proces gnicia i butwienia resztek zwierzęcych i roślinnych, proces rdzewienia metali, spalanie mate-rjałów palnych, a wreszcie biochemiczny proces wzrostu i rozwoju organizmów. Tego rodzaju przebieg procesu chemicznego, obserwowany również podczas badań chemicznych, został w r. 1890 określony przez Ostwalda no wem pojęciem „autokatalizy“, czyli samokatalizy. Polega ona na tern, że zmiana szybkości przebiegu samorzutnego procesu chemicznego może być wywołana nietylko przez dodane katalizatory, lecz również przez produkty zachodzących reakcyj lub same substancje reagujące. Stężenie autoka-talizatora, a tern samem jego wpływ na szybkość reakcji, zmienia się w miarę postępu procesu chemicznego, wraz z nim wzrastając lub malejąc.

S. Pleśniewicz.

Popularnych dzieł poświęconych zagadnieniu katalizy niema; lepiej przygotowany Czytelnik najwięcej materjału znajdzie w „Kinetvce chemicznej“ J. Zawidz kiego (1931).

KATOLICYZM. Katolicyzm jako system praw religijnych jest tą formą chrześcijaństwa, która przechowała nienaruszalnie całokształt nauki Chrystusowej i strzeże jak najwierniej świętych jej praw. Jako pogląd na świat, jest katolicyzm przejawem zasad chrześcijańskich w życiu i odbiciem chrześcijaństwa w kulturze jednostek i społeczeństw.

Katolicyzmu nie można utożsamiać pod każdym względem z pierwotnem chrześcijaństwem, bo chociaż istnieje między niemi tożsamość organiczna (tak myślenie, jak i działania katolickie wynikają ściśle z treści nauki Chrystusowej i tkwią w niej jakgdy-by w zarodzie), to jednak katolicyzm dzisiejszy — to już olbrzymie, przebogate drzewo, które nietylko w kolei wieków rozwinęło się i ukształtowało

wewnętrznie w swych dogmatach, obyczajach, prawie i kulcie, lecz stało się też wielką potęgą dziejową, przekształcającą świat i życie i wypełniającą je nietylko treścią szczęścia pozagrobowego, lecz i doczesnem ubłogosławie-niem.

Charakterystyczną cechą katolicyzmu jest element jedności i wyłączności. Katolicyzm nie wyłonił się z całokształtu religijnej kultury, lecz powstał z ducha i woli jednego i jedynego syna Boga i syna człowieczego; jako wyłączne dzieło Chrystusa, zajął swe miejsce w centrum ówczesnego wrogiego mu świata i wrogiej kultury. Niektórzy historycy religji chcą widzieć w katolicyzmie olbrzymi synkre-tyzm, t. j. połączenie wszystkich religijnych form, w których ludzkość złożyła swą tęsknotę za Bogiem i swe nadzieje. Historycy ci jednak dotykają tylko zewnętrznej strony katolicyzmu, włączającego w swój zakres wszystko to, co było prawdziwie piękne i wzniosłe i w innych religjach. Ale te elementy przybrane nie były elementami zasadniczemi katolicyzmu, który zawsze, wczoraj i dzisiaj, był i jest ten sam, a istota jego dana i oglądana była w chwili, gdy rozpoczynał swój pochód światowy. Katolicyzm nie zna. elementów, któreby były dla niego wewnętrznie obce i nie pochodziły z jego pierwotnej istoty.

Dwie są w szczególności przyczyny, dla których katolicyzm nie jest dziś tylko kwest ją akademicką, ale wzbudza zainteresowania praktyczne, zaznaczające się zwrotem do ideałów katolickich. Zewnętrzny powód leży bezsprzecznie w strasznych następstwach wielkiej wojny, w upadku wielkich państw i katastrofach kultury, przy-czem wzrok zwraca się mimo woli w stronę tej obejmującej świat cały społeczności katolickiej, która, jak

1171

Katolicyzm.

1172

ze wszystkich burz dziejowych, tak i z okropności wojny światowej wyszła nienaruszona, nie załamała się i tchnie wieczną młodością. Druga przyczyna natury wewnętrznej leży w tem, iż człowiek nowoczesny, odczuwając brak oparcia się o byt absolutny, pozostawiony sam sobie, poczuł się bezradny i samotny, zwłaszcza że brakło mu z chwilą oderwania się od Boga tej wspólnoty, którą tak wybitnie reprezentuje kościół katolicki. W kościele katolickim widzi dziś myśl ludzka jedność i stałość, a więc ten pierwiastek Boski, który jedynie zaspokoić może ludzką tęsknotę do prawdy i Boga.

W perspektywie historycznej katolicyzm ukazuje się jako religja, która przeszła zwycięsko próbę krytyki i próbę czasu. Prawdziwy postęp i rzetelne wyniki badań naukowych przyczyniały się zawsze do głębszego umotywowania i ugruntowania prawdy chrześcijańskiej. Bo wiara katolicka jest nietylko prawdziwa, ale jest samą prawdą; stąd też nie obawia się prawdziwej wiedzy, a przeciwnie, najwyższe prawa i zasady prawdziwej umiejętności kryje w swojem łonie. Idea postępu jest specyficznie chrześcijańską, katolicką ideą. Nie znało jej pogaństwo, którego cechą było mechaniczne wprost trwanie w odziedziczonych formach i wyobrażeniach. Prawda, że idea postępu reprezentowana przez katolicyzm dotyczy przedewszyst-kiem postępu religijno-moralnego, ale z, natury rzeczy musiała opanować i inne dziedziny wiedzy i życia, postęp bowiem w zakresie życia zewnętrznego, a więc w ekonomji, przemyśle, handlu i t. d. jest nierozerwalnie złączony z postępem moralnym.

Przez cały szereg wieków kościół katolicki był wyłącznym reprezentantem i protektorem wiedzy. Wszak dzisiejsze jeszcze zakłady nauczania w formie szkół powszechnych, średnich i uniwersytetów, a więc w swych istotnych typach, mają swój początek w katolickiej przeszłości. Znaną jest rzeczą, ile uwagi, zainteresowania i opieki poświęcili tym szkołom papieże, biskupi, zakony. Kościół nietylko nie był wrogiem nauki i sztuki, jakim go chcą widzieć nieraz jego przeciwnicy, lecz nawet w czasie, gdy był poniekąd „wszechmocny“, protegował nauki i był ich pionierem. Nie z potrzeby ani dla interesu księża i zakonnicy pielęgnowali wiedzę klasyczną i przechowywali dzieła klasyczne potomności, pisali poematy i kroniki, zakładali ogrody, troszczyli się o budowę dróg i mostów, wyposażali szkoły w najrozmaitsze przywileje. Działo się to jedynie z dobrze pojętych społecznych i humanitarnych względów. Katolicyzm jako pełna prawda pielęgnował naukę i równocześnie jako piękno najwyższe uprawiał sztukę. Konflikt między religijnem przekonaniem a wolnością badań powstawał tylko przy nierzeczowej, polemicznej tendencji nauki lub przy przeczulonem, hiper-konserwatywnem ujęciu pobożności.

W zakresie kultury moralnej i społecznej katolicyzm ma również swą chlubną kartę w dziejach. Odkrył on i pokazał człowiekowi jego właściwą naturę, a równocześnie wskazał cel i drogę moralnej doskonałości. Fundamentem i ideałem tej doskonałości jest sam Chrystus, którego naśladowanie stworzyło też bohaterów cnoty, wielkich świętych. Spełniali oni nietylko to, co wskazywał obowiązek, ale w codziennej ofierze i zaparciu się szli na wyżyny bohaterstwa.

Stanowisko katolika wobec problemów społecznych i charytatywnych, t. j. dyktowanej miłością bliźniego pomocy, nie jest zależne od indywidu-

alnego sumienia, ale jako przykazanie wprost siłą, która tylko prawdzie Bo-Boże tworzy składową część katolicy- żej, prawdzie absolutnej jest właściwą zmu. Kościół katolicki nie mógł i nie (por. także art. Kościół). chciał nigdy rozwiązywać przeciwieństw między bogatym a ubogim na sposób ogólnego wyrównania. Jego środkami były: opieka społeczna i miłość bliźniego. Obok wspaniałych katedr, kościołów powstawały zawsze szpitale, ochronki, przytułki. Opieka nad ubogimi i chorymi, biednemi wdowami, sierotami, tak obca pogaństwu, była dziełem katolicyzmu.

X. Z. Kozubski.

Por. „Katolicyzm“, Encyklopedja kościelna, Nowodworski, t. X, str. 237 i nast.

KAUCZUK. (Tabl. 149).

Odkrycie kauczuku i powstanie jego technologji.

Zdarzają się nieraz opisy wydarzeń prawdziwych, które się czyta jak opowieści bajeczne. Do takich opisów zaliczyć można sprawozdanie, jakie w r. 1735 otrzymała Akadem ja Nauk w Paryżu od uczestnika wyprawy naukowej do Brazylji Charles Marie de La Conda-mine. Uczony francuski opisywał drzewo, rosnące w lasach dziewiczych dorzecza Amazonki, z którego po nacięciu kory wypływał sok podobny do mleka krowiego. Sok ten służył tubylcom do wyrobu obuwia i naczyń, posiadających czarodziejską moc odbijania się od ziemi. Dowodem, stwierdzającym wiaro-godność odkrycia, były dołączone do sprawozdania La Condamine’a okazy soku i wyrobów Indjan. Odkrycie uczonego francuskiego wywołało zrozumiałe zainteresowanie tym nowym produktem naturalnym o niespotykanych dotąd w przyrodzie własnościach elastycznych, który nazwano kauczukiem od tubylczej nazwy caucho (caa — drzewo ; o-chu — łzy).

Pierwsze próby.

Wielu uczonych zajęło się badaniem soku i jego własności ; zaczęto również naśladować wyrób przedmiotów. Sprawozdanie La Condamine ’a zawierało pod Rola katolicyzmu w dziejach ludzko- tym względem pewne wskazówki. Nale-ści nie da się porównać z rolą i znaczę- żało przygotować z gliny pożądaną for-niem innych religij. Katolicyzm nietyl- mę przedmiotu, kilkakrotnie powlec ją ko przetrwał w niezmienionej treści wspomnianem mlekiem, wysuszyć otrzy-wszelkie burze i kataklizmy dziejowe, maną powłokę i wykruszyć glinianą ale rozrasta się i rozwija z cudowną formę przez otwór w powłoce. Ale ła-

Na tle powiewu pesymizmu, znużenia, skarg na brak ideałów, jakie charakteryzują dzisiejszą kulturę, zewnętrznie bogatą i błyszczącą, katolicyzm posiada w całej pełni środki do uszczęśliwienia człowieka. Jego naczelne prawo miłości czyni człowieka zdolnym do ofiary, oddania się, tłumi i zabija zimny egoizm. Stosunek do Boga i stosunek do bliźnich uregulowany jest tu prawem miłości w sposób najlepiej odpowiadający naturze i godności ludzkiej. To też wielki ideał, tworzący jakgdyby koronę wszelkiej kultury, ideał obejmującej świat cały rodziny narodów, urzeczywistnia się najlepiej w kościele katolickim, w tej duchowej i pokojowej potędze, królestwie jedności z monarchicznem papiestwem na czele i złączonymi z niem biskupami całego świata. Życie . łaski, właściwe katolicyzmowi : „jeden chrzest“, który wszystkich odradza, „jeden chleb“, z którego wszyscy pożywają, „jedna o-fiara bezustanna od wschodu do zachodu słońca“ łączy ludzkość wspólnotą nadnaturalną i tworzy z niej jedno mistyczne ciało.

zastosowania.

szego

w Manchester zaczęto roztworem kauczuku zlepiać z sobą dwie tkaniny włókniste i tym sposobem fabrykować nieprzemakalne materjały odzieżowe, tak zwany macintosh (od nazwiska wynalazcy), kauczuk znalazł szersze zastosowanie.

twy ten przepis trudno było wykonać, gdyż mleko podczas długotrwałej podróży morskiej do Europy twardniało na masę elastyczną nie dającą się już kształtować. Usiłowano masę tę zmiękczyć, ale ponieważ nie dała się rozrabiać wodą, powierzono rozwiązanie tego zagadnienia chemikom. Przeprowadziwszy odpowiednie badania, dali oni odpowiedź nietylko na zadane im pytanie, wymieniając jako rozpuszczalniki terpentynę, eter i benzynę, ale zbadali stwardniałą masę wszechstronnie. Do ciekawych wyników należało spostrzeżenie, że stwardniała masa posiada własność usuwania śladów ołówka z papieru (Priestley 1770).

Upłynął teraz dość długi okres czasu, w którym kauczuk nie znalazł innego zastosowania. Wyroby otrzymywane metodą rozpuszczania kauczuku w znalezionych rozpuszczalnikach i oblewania tym roztworem różnych form były tak nietrwałe i lepkie, że nie znalazły szer-

Dopiero kiedy

Technolog ja nowoczesna.

Ten stan rzeczy trwał mniej więcej do r. 1832, kiedy zrobiono niezwykle ważne spostrzeżenie, które spowodowało całkowity przewrót w fabrykacji wyrobów kauczukowych. Jak wiadomo, dotychczas przerabiano kauczuk wyłącznie tylko pod postacią roztworu, który zastępował twardniejące w drodze do Europy świeże mleko kauczukowe, używane przez Indjan. Otóż pewien fabrykant angielski, Tomasz Hancock, zauważył, że przywożone elastyczne bryły kauczukowe można przerabiać inaczej, a mianowicie ugniatając je na ciasto kauczukowe w maszynach złożonych z walców zębatych. Tak otrzymane ciasto nie było już elastyczne, ale posiadało plastyczność gliny i dawało się kształtować w formach drewnianych i metalowych. Być może, że nadanie kauczukowi własności materjału, z którym umiano się obchodzić już od wieków, natchnęło techników pomysłem, że kauczuk wymaga domieszek, któreby zmieniały nieco jego własności. Przypomniano sobie, że wyroby kauczukowe, które były przez czas dłuższy w zetknięciu z prochem strzelniczym, nabierały dużej trwałości i traciły lepkość. Zastosowanie jako domieszki do kauczuku jednego ze składników prochu, a mianowicie siarki (3—10°/₀) oraz ogrzewanie wyrobów z takiej mieszaniny (co było bardzo po-dobnem postępowaniem, jak przy wypalaniu wyrobów glinianych) dało wynik wprost nadzwyczajny. Otrzymane przedmioty posiadały teraz elastyczność jeszcze większą niż wyroby Indjan, były bardzo trwałe, a — co najważniejsze — nie miały nareszcie lepkiej powierzchni. Tego rodzaju wyroby kauczukowe otrzymał po raz pierwszy w Ameryce Goodyear w r. 1838, a w Anglji w roku 1843 — T. Hancock. Są oni twórcami nowoczesnego sposobu fabrykacji wyrobów kauczukowych, który nie uległ zasadniczym zmianom już prawie w ciągu stu lat.

W technologji kauczuku proces ugniatania nazywa się m a s t i k a c j ą, a proces wypalania z siarką — wulkanizacją. Otrzymany przez Goodyear’a i Hancocka produkt techniczny zawierający siarkę jest powszechnie znany pod nazwą gumy elastycznej albo kauczuku wulkanizowanego (w odróżnieniu od kauczuku surowego) i znajduje jak najszersze zastosowanie zarówno w przemyśle, jak i w życiu co-dziennem. Kauczuk z większą domieszką siarki (do 30°/₀), t. zw. ebonit, zastępuje w wielu wypadkach róg i kość zwierzęcą oraz szkło, porcelanę i tym podobne surowce.

Założenie plantacyj kauczuku.

Po uzyskaniu przez kauczuk pewnej wartości przemysłowej rozpoczęto poszukiwania tego. surowca, gdyż obawiano się, że Brazylja w niedalekiej przyszłości nie będzie, być może, w stanie pokryć zapotrzebowania całego świata. Opierając się na dotychczasowem występowaniu rośliny kauczukowej tylko w wąskim pasie koło równika, rozpoczęto poszukiwania przedewszystkiem w Afryce Środkowej i w południowych Ind j ach Wschodnich. Zostały one uwieńczone pomyślnym rezultatem, gdyż zarówno w Afryce, jak i w In-djach .Wschodnich, znaleziono rośliny, z których można było otrzymywać kauczuk, niestety, gorszego nieco gatunku niż brazylijski. Najlepsze wyniki osiągnął znakomity angielski badacz flory Roxburgh, który w r. 1810 odkrył rosnącą w Hindostanie figę elastyczną, czyli fikus (hodowany obecnie w mieszkaniach w Europie).

Tymczasem po wynalazkach Goodyear’a i Ilancocka przemysł gumowy przerabiał na kauczuk wulkanizowany coraz większe ilości kauczuku surowego (w r. 1827 — 30 tonn, a w r. 1862 — 4000 tonn). Teraz stało się rzeczą oczywistą, że drzewa kauczukowe rosnące w stanie dzikim, nie będą mogły pokryć zapotrzebowania światowego. Najbardziej faktem tym byli zaniepokojeni angielscy fabrykanci gumy, którzy oddawna już zastanawiali się nad założeniem sztucznych plantacyj drzew kauczukowych, ale zamiaru swego nie mogli uskutecznić z powodu braku odpowiedniej ilości nasion drzewa kauczukowego Hevea brasiliensis (spręża), których wywóz z Brazylji był wzbroniony. (Hevea nigdzie poza Brazylją nie rosła.).

Dopiero w roku 1876 udało się Anglikowi H. Wickliamowi uzbierać w Bra-zylji 70.000 nasion i przewieźć je w największej tajemnicy do ogrodu botanicznego w Kew pod Londynem. Tu wyhodowano tylko 2.000 latorośli, gdyż reszta nasion nie wzeszła. Wyhodowane z trudem sadzonki przesłano do Indyj Wschodnich, lecz tam po zasadzeniu marniały one i ginęły. Tylko kilkanaście egzemplarzy Hevea posadzonych w ogrodzie botanicznym w Heteratgoda na Cejlonie i w ogrodzie pałacowym w Pe-raku na półwyspie Malajskim rozwinęło się zadziwiająco wspaniale i stanowiło zaczątek późniejszych plantacyj. Nastąpił teraz długi okres podrastania i rozmnażania się drzew, który Anglicy spożytkowali na opracowanie racjonalnej metody hodowli i eksploatacji, opartej na spostrzeżeniach naukowych.

Otrzymywanie kauczuku surowego.

W soku naczyń mlecznych Hevea znajdują się widoczne tylko pod mikroskopem kropelki kształtu jajowatego, przypominające oczka tłuszczu na mleku krowiem. Te właśnie drobne kropelki są swoistym produktem wydzielinowym drzewa Hevea — kauczukiem. Substancja ta pod względem chemicznym stanowi związek węgla z wodorem (węglowodór) oraz posiada własności wspólne takim ciałom, jak klej i żelatyna (t. z w. koloidom). Mianowicie w pewnych warunkach kropelki kauczuku mogą zastygnąć na galaretowatą elastyczną masę. Zastyganie kauczukowych kropelek

3.

Ryc. 144. Nacięcia na drzewach kauczukowych. 1. Figa elastyczna w Indjach Wschodnich. 2. H e-v e a w Brazylji. 3. Hevea w Indjach Wschodnich.

najłatwiej można wywołać przez ogrzanie lub zakwaszenie soku mlecznego.

Wypływ soku mlecznego występuje w miejscach nacięcia kory drzewnej. Najwcześniejszy sposób pobierania soku mlecznego pochodzi z Brazylji. Robiono tam dwa szeregi nacięć ukośnych na korze drzewnej, które łączono kanałem pionowym, i zbierano wypływający z kanału sok mleczny w podstawione naczynia. Zebranem mlekiem kauczukowem oblewano stopniowo kij wystrugany odpowiednio, obracając go nad silnie dymiącym ogniem. W ogrzanym w ten sposób soku mlecznym kropelki kauczuku zastygały na masę elastyczną, zwaną kauczukiem surowym, który otrzymywano w postaci jajowatej bryły, przypominającej sposobem wykonania i uwarstwieniem sękowiec wypiekany na Wielkanoc. Zdjęte po przecięciu z rożna bryły są wysyłane na rynki kauczukowe.

Ten sposób otr ymywania kauczuku surowego Anglicy zmienili o tyle, że wprowadzili znacznie łagodniejszy system nacinania kory drzewnej, nie łącząc poszczególnych nacięć kanałem. Następnie zarzucono również ogrzewanie soku mlecznego nad ogniem, ale wywoływano zastyganie kauczuku przez dodawanie kwasów do rozcieńczonego wodą soku mlecznego.

Z powodu różnych sposobów produkcji kauczuk plantacyjny różni się wyglądem od „dzikiego“ kauczuku brazylijskiego. W handlu znajduje się on w postaci płatów kauczukowych blado żółtawego koloru (np. podeszwy z t. zw. gumy indyjskiej).

Rozwój produkcji kauczuku.

Początkowo na plantacjach otrzymywano znikome ilości kauczuku. W roku 1889, a więc po upływie 13 lat od wywiezienia nasion z Brazylji, po raz pierwszy pobrano sok z 47 młodych

drzewek i otrzymano niespełna ¹/₂ kilograma kauczuku. Wzrost drzew powoduje jednak stałe podnoszenie się produkcji, która w r. 1905 wynosi już 145 tonn. W r. 1911 otrzymuje Sir H. Wick-ham medal pamiątkowy za zasługę przewiezienia nasion, gdyż produkcja plantacyjna zaczyna już odgrywać poważną rolę na rynku kauczukowym, wynosząc l/₅ całej produkcji światowej. W r. 1928 plantacje wyprodukowały już niesłychaną ilość (620.168 tonn), co stanowiło 95°/₀ całej produkcji światowej. W tym czasie plantacje w Indjach Malajskich (angielskie i holenderskie) zajmowały powierzchnię 2,000.000 ha. Tak olbrzymi wzrost produkcji kauczuku mógł powstać tylko wskutek wzrastającego wciąż zapotrzebowania na gumę, której głównym odbiorcą stał się młody przemysł samochodowy (opony, dętki).

Kauczuk syntetyczny.

Opierając się na poznanym składzie chemicznym kauczuku naturalnego oraz dzięki postępom chemji technicznej, zaczęto w latach 1911—1913 wytwarzać fabrycznie z niektórych związków węgla produkt, który pod wieloma względami przypominał kauczuk naturalny. Znalazł on szersze zastosowanie tylko w Niemczech podczas wojny światowej z powodu braku kauczuku naturalnego. Produkt ten był znany w handlu pod nazwą kauczuku syntetycznego. Ponieważ cena rynkowa nie pokrywa kosztów produkcji kauczuku syntetycznego, fabrykację jego całkowicie zarzucono.

E. Kahl.

KINEMATOGRAF. (Tabl. 150).

Zasada kinematografu.

Gdy patrzymy na przedmiot nieruchomy, promienie światła wychodzące z poszczególnych punktów przedmiotu i trafiające do naszego oka dają na siatkówce rzeczywisty zmniejszony obraz, podobnie jak na matówce aparatu fotograficznego. Obraz ten wywołuje w naszej świadomości obraz przedmiotu. Możnaby sądzić, że niezwłocznie po usunięciu przedmiotu z pola widzenia przestajemy go widzieć. Tak jednakże nie jest : wrażejiia świetlne trwają jeszcze mały ułamek sekundy po usunięciu źródła światła. Przekonywamy się o tern łatwo w następujący sposób: zacznijmy szybko obracać .po kole świecącą latarkę kieszonkową, a ujrzymy cały krąg świetlny zamiast wędrującego po kole punkciku. Jak to wytłumaczyć? Oczywiście nie inaczej, jak przyjmując, że widzimy latarkę w danem miejscu A dłużej, niż ona tam w rzeczywistości przebywa. Jeżeli obrót jest tak szybki, iż latarka zdąży powtórnie .przyjść do A, nim zaniknie wrażenie wzrokowe, wywołane przez nią za poprzedniem przejściem przez ten punkt — wówczas punkt A wyda się nam stale świecącym. Ponieważ to samo dotyczy każdego innego punktu na kole, przeto całe koło wydaje się nam świecące.

Zastanówmy się teraz, w jaki sposób otrzymujemy zapomocą oka wyobrażenie o ruchu zwierząt, ludzi, maszyn i t. p. Wszelkie ciało poruszające się zajmuje kolejno nieskończenie wiele położeń, zmieniających się w sposób ciągły. Każdemu położeniu przedmiotu towarzyszy określony obraz na siatkówce naszego oka; obraz ten w dowolnej chwili kojarzy się w naszej świadomości z obrazami nieco wcześniejszemi i zmiana całego kompleksu wrażeń wzrokowych składa się na spostrzeganie ruchu.

Wrażenie ruchu ciągłego otrzymamy również, spoglądając na ciało poruszające się nie stale, ale w dostatecznie krótkich odstępach czasu, tak aby powstające na siatkówce kolejno obrazy zmieniały się bardzo drobnemi skokami (choć nie w sposób ciągły). Żeby się o tern przekonać, sporządźmy z tektury tarczę kołową o średnicy 12—15 cm i zaopatrzmy ją np. w 16 wąskich szczelin wzdłuż promienia zrobionych na brzegu tarczy. Następnie osadźmy tarczę na pręcie drewnianym lub metalowym, jak na osi i obracajmy zwolna, trzymając oko zwrócone np. ku wahadłu zegara tuż przy brzegu tarczy. Gdy którakolwiek szczelina mija nasze oko, widzimy przez chwilę wahadło w określonem położeniu ; następna szczelina pozwala nam dostrzec je w położeniu nieco innem i t. d. Zwiększywszy trochę prędkość obrotu tarczy, dostrzeżemy kolejno położenia wahadła, mniej różniące się od siebie niż poprzednio. Przy jeszcze szybszym obrocie ruch wahadła wyda się nam ciągły, taki sam, jak w przypadku obserwacji wprost, bez wirującej tarczy.

To doświadczenie pozwoli nam łatwo zrozumieć zasadę kinematografu. Wyobraźmy sobie mianowicie na ścianie zamiast prawdziwego wahadła jego rysunki lub fotografje w tych pozycjach, które odpowiadały momentom przejścia szczeliny przed okiem obserwatora. Jeżeli obrazy te będziemy zmieniali tak szybko, iż każda nowa szczelina odsłoni następny obraz, wówczas obserwator otrzyma złudzenie ruchu wahadła obserwowanego poprzednio.

Pozostaje teraz zrobić tylko jeden krok, aby oglądanie obrazów w ruchu udostępnić wielu osobom jednocześnie. W tym celu przenieśmy się do zaciemnionej sali, zaopatrzonej w duży biały ekran i latarnię projekcyjną, która pozwala rzucać na ekran kilkanaście obrazów w ciągu sekundy. Zaopatrzmy latarnię w wirującą zasłonę, pozwala-

Oto właśnie

Ki

jącą perjodycznie przerywać promienie świetlne na przeciąg czasu potrzebny do zmiany przezrocza. Ustawmy przed objektywem latarni taśmę filmową, na której znajdują się przezrocza ze zdjęć migawkowych, wykonanych w odstępach */₁₆ sek., i przesuwajmy ją o jedno zdjęcie w chwili, gdy zasłona przecina bieg promieni ; na ekranie zobaczymy wówczas 16 kolejnych obrazów w ciągu sekundy, które dadzą nam złudzenie ruchu z naturalną prędkością, mamy zasadę urządzenia kinematografu !

Warto zaznaczyć, że badania, które doprowadziły do tak znakomitego przyrządu, jak dzisiejszy kinematograf, datują się od przeszło stu lat, kiedy to P. M. Roget przedłożył w roku 1824-ym Królewskiemu Towarzystwu w Londynie pracę ,,0 trwałości wrażeń świetlnych w zastosowaniu do spostrzegania ruchu ciał“. Zastosowanie filmu do kinematografji zawdzięczamy T. A. Edisonowi (1889), którego przyrząd pod nazwą „kinetoskop“ pozwalał kilkudziesięciu osobom naraz oglądać przez powiększające szkła obrazy ruchome na przesuwającym się filmie. Połączenie filmu używanego w „kinetosko-pie“ z latarnią projekcyjną wiąże się z nazwiskiem Woodville’a Lathama w Ameryce oraz braci Augusta i Ludwika Lumière’ów we Francji (1895).

Zdjęcia kinematograficzne.

Zdjęcia kinematograficzne stanowią gałąź fotografji (—» Fotografja). Chodzi tu o sporządzenie wielkiej liczby zdjęć migawkowych w krótkich odstępach czasu (zwykle ¹/₁₆ sek.). Do tego celu stosuje się specjalną kamerę foto-, graficzną (ryc. 145), zawierającą koła Kx i K₂ do nawijania filmów. Film z koła K₁ odwija się przy dokonywa-

Zi

dr*

Ks

Ryc. 145.

niu zdjęć i nawija na K₂\ nawijanie i odwijanie filmu odbywa się równomiernie, w sposób ciągły. Natomiast w części filmu znajdującej się tuż przed objektywem O ruch odbywa się skokami: przesuwanie filmu odbywa się tu mianowicie tylko w chwilach, gdy wirująca zasłona B (krążek blaszany z od-powiedniemi wycięciami) zamyka dostęp światła do aparatu. Mechanizm obracający zasłonę wywołuje zarazem przesuwanie się taśmy filmowej, zaopatrzonej po brzegach w otwory, do których trafiają kolejno zęby koła zębatego Z, wirującego równomiernie, oraz zęby koła Zx, poruszanego w sposób przerywany, skokami.

Ten ostatni ruch otrzymuje się, sprzęgając koło Zx np. z t. zw. krzyżem maltańskim M, przedstawionym oddzielnie na rycinie 146. Działanie jego jest następujące : na podstawie metalowej osadzona jest tarcza kołowa z dość głę-bokiem wycięciem oraz pręcik P. Podczas znacznej części obrotu tarczy krzyż

Ryc. 146.

znaez-

M pozostaje nieruchomy, przyczem tarcza ślizga się we wgłębieniu kołowem krzyża, ściśle dostosowanem do tarczy. Gdy pręcik P dojdzie do rogu krzyża, wchodzi do wcięcia zrobionego wzdłuż przekątnej krzyża i porywa go za sobą, ■ obracając szybko o 90°, poczem wysuwa się z wcięcia, pozostawiając krzyż nieruchomo, dopóki znowu nie trafi do następnego wcięcia, i. t. d.

Mechanizm poruszamy ręką (zapo-mocą korby) albo motorkiem elektrycznym lub sprężynowym. Kamery zaopatrzone w niewielki motorek sprężynowy mogą być używane bez statywu, co ułatwia, a właściwie umożliwia wykonanie niektórych zdjęć z natury.

Objektywy kamery kinematograficznej buduje się bardzo jasne. Jasności objektywów (-» Fotograf ja, t. II, str. 407—8) dochodzą do 1:1. Nadto stosuje się obecnie przy zdjęciach w stu-djach kinematograficznych potężne oświetlenia (rzędu miljona świec) za-pomocą wielkich lamp łukowych lub żarówek elektrycznych. Te ostatnie nadają się szczególnie do zdjęć dla filmu dźwiękowego, jako wolne od wszelkich szmerów i trzasków.

Po dokonaniu zdjęcia film wywołuje się, nawijając go na wielkie bębny, zanurzane w głębokich wannach z wywoływaczem i delikatnie obracane dla uniknięcia plam, pochodzących od nierównomiernego wywołania; stosuje się również (szczególnie przy sporządzaniu pozytywu) wywoływanie maszynowe, przesuwając film przez szereg naczyń, gdzie film się kolejno wywołuje, utrwala i suszy.

Kopjowanie filmów może się odbywać dwojako:

a) przyłożone ściśle do siebie filmy przesuwa się ruchem nieciągłym, jak w kamerze kinematograficznej, przed wirującą zasłoną z wycięciami i naświetla się je od strony negatywu, albo :

b) oba filmy przesuwa się ruchem ciągłym przed wąską szczeliną odpowiednio oświetloną.

Latarnia kinematograficzna (projektor) podobna jest w zasadzie do kamery kinematograficznej (tabl. 150, ryc. A). I tu, i tam istotną rolę gra mechanizm, pozwalający na przesuwanie, taśmy filmowej w sposób przerywany, przyczem ruch odbywa się tylko w chwilach, gdy film jest zasłonięty przez nieprzezroczyste części wirującej zasłony. Mechanizm kinematograficzny poruszany jest prawie zawsze motorkiem elektrycznym. Źródłem światła jest lampa łukowa, której promienie, skupione zapomocą zwierciadła wklęsłego, trafiają w film i po przejściu przez krótkoogniskowy objektyw dają na ekranie silnie powiększone obrazy.

Filmy nawijane są na walce metalowe, umieszczone wewnątrz płaskich pudeł blaszanych. Ze względów bezpieczeństwa (film celuloidowy jest łatwo palny) aparat projekcyjny w kinach publicznych musi być umieszczony wewnątrz ogniotrwałej komory, którą tylko małe otwory w ścianie łączą z widownią.

Zdjęcia kinematograficzne zwykłe (nie dźwiękowe) robione są przeważnie z częstością 16 na sekundę, wyświetla się zaś przeciętnie około 24 zdjęć na sekundę; wynika stąd zwiększenie prędkości obserwowanych ruchów, które sprawia nieraz wrażenie komiczne. Dla niektórych celów pożądane jest zwolnienie ruchów przy wyświetlaniu obrazów. Ponieważ o niejszem zwolnieniu ruchu taśmy (poniżej 16 obrazów na sek.) nie można myśleć ze względu na przykre migota-

szukaj w łomie piątym!

nie obrazów, przeto robi się wówczas zdjęcia z prędkością kilkakrotnie większą, a wyświetla z prędkością normalną. Zwolnienie ruchów pozwala zaobserwować niezmiernie charakterystyczne szczegóły (np. przy ćwiczeniach lekkoatletycznych), których przy pospolitej obserwacji nawet się nie domyślamy. W pewnych przypadkach ruchy, które chcemy zaobserwować, są tak szybkie, iż nawet liczba zdjęć 100—150 na sekundę jest niewystarczająca, aby otrzymać kolejne ostre zdjęcia ciała w bardzo mało różnych pozycjach: niektóre owady np. poruszają skrzydełkami przeszło 100 razy na sekundę (mucha domowa 160). W tych przypadkach musimy jeszcze bardzo znacznie zwiększyć szybkość zdjęć, jeżeli chcemy ruch dobrze wy-studjować. M. A. Magnan, profesor Collège de France w Paryżu, zdołał dojść do 12 000 zdjęć na sekundę.

Warto zauważyć, że w ostatnich czasach rozwija się kinematograf ja amatorska. Aparaty amatorskie obliczone są przeważnie na filmy węższe: w typie Pathć Baby szerokość filmu wynosi tylko 9,5 mm, w typie Eastman Kodak C° 16 mm, podczas gdy normalny film ma 35 mm szerokości. Kamery te są małe, lekkie, proste w użyciu, a ceny ich stale spadają.

Kinematografia w barwach naturalnych.

Kinematografja w barwach naturalnych jeszcze nie osiągnęła pełnego rozwoju. Pierwsze próby w tej dziedzinie pochodzą z r. 1906, kiedy G. A. Smith i Ch. Urban sporządzili negatywy, robiąc kolejne zdjęcia przez filtry czerwony i zielony. Pozytywy zrobiono w zwykły sposób przez kopjowanie i obrazy wyświetlano poprzez te same barwne filtry. Dzięki trwałości wrażeń świetlnych otrzymywano obrazy zabarwione, barwy jednak nie były oddane z powodu braku barwy niebieskiej (-» Fotografia w barwach naturalnych ), ponadto dawało się przykro odczuwać miganie obrazów oraz lokalne zabarwienie czerwone i zielone w przypadku, gdy fotografowane objekty poruszały się bardzo szybko.

Później Gaumont opracował metodę lepszą, robiąc jednocześnie 3 zdjęcia zapomocą potrójnego objektywu poprzez filtry czerwony, zielony i niebieski. Przy wyświetlaniu pozytywu rzucano na ekran jednocześnie (w to samo miejsce) 3 obrazy w tych barwach (przez filtry kolorowe) i otrzymywano bardzo dobre efekty. Wystąpiła tu wszakże nieprzewidziana trudność: oto bardzo często obrazy czerwony, zielony i niebieski nie zgadzały się dość dokładnie ze sobą, powodując nienaturalne zabarwienia. Działo się to skutkiem niejednakowych odkształceń filmu (np. pod wpływem ciepła), które, choć bardzo niewielkie, mogą sprawić dostrzegalne przesunięcie obrazu na ekranie.

Większe rozpowszechnienie zyskał system „Technicolor“, w którym wyświetlanie odbywa się w zwykłym aparacie kinowym, natomiast film jest pokryty emulsją z obu stron, przyczem jedna jest zabarwiona na czerwono, a druga na zielono. Sporządzenie takiego filmu odbywa się w następujący sposób. Przy pomocy pryzmatu szklanego, umieszczonego wewnątrz kamery (za objekty wem),- odchylamy część promieni świetlnych i robimy jednocześnie dwa zdjęcia tego samego obrazu: jedno przez filtr czerwony, drugie przez zielony. Negatywy kopjuje-my na cienkich filmach pokrytych nie emulsją bromosrebrną, lecz żelatyną z dodatkiem dwuchromianu potasu, przyczem negatyw i pozytyw składamy emulsjami nazewnątrz i naświetlamy od strony negatywu. Naświetlone miejsca żelatyny przechodzą w odmianę nierozpuszczalną, skutkiem czego, zmywając film gorącą wodą, otrzymujemy wypukłości w miejscach naświetlonych, a wklęśnięcia w nienaświetlo-nych: pozytyw wygląda więc jak płaskorzeźba. Następnie zanurzamy pozytywy w stosownych roztworach barwiących, a po wysuszeniu sklejamy z jak największą starannością, aby obrazy po obu stronach ściśle sobie odpowiadały. W przechodzącem świetle wypukłości przepuszczą mniej, wklęsłości więcej światła czerwonego lub zielonego. Mieszanina tych barw w różnych stosunkach przy wyświetlaniu filmu już sklejonego składa się na obrazy różnobarwne, jednakże znowu brak koloru niebieskiego nie pozwala na wierne odtworzenie barw naturalnych. Zagadnienie filmu kolorowego czeka jeszcze na ostateczne rozwiązanie.

Ostatniemi czasy wielkie zainteresowanie wzbudziły próby filmu barwnego, podjęte przez polskiego wynalazcę Szczepanika.

Film dźwiękowy.

Kinematograf zwykły odtwarza ruchy; głośniki i gramofony odtwarzają dźwięki. Jak skojarzyć wzajemnie te przyrządy, aby otrzymać tern lepsze złudzenie świata żyjącego — oto zagadnienie, które dopiero w ostatnim dziesiątku lat doczekało się należytego rozwiązania.

Dźwięki można zapisywać albo na płycie gramofonowej, albo na samym filmie (na brzegu taśmy).

a) W pierwszym przypadku stosujemy elektryczną reprodukcję (-» Gramofon, t. II, str. 686) dźwięków, zapisanych na dużych (40 cm średnicy) płytach gramofonowych, które obracane są wolniej niż płyty normalne, tak iż czas audycji z jednej płyty

wynosi około 11 minut, podczas gdy przy zwykłych płytach wynosi tylko 4 min. Oczywiście jest rzeczą niezmiernej wagi, aby obrót płyty był ściśle dostosowany do przesuwania się filmu; w przeciwnym razie otrzymamy zupełnie nieoczekiwane efekty, np. usłyszymy śpiew przed otwarciem ust śpiewaka albo też brzęk tłuczonego szkła przed wybiciem szyby i t. p. Odpowiednie sprzężenie w czasie, czyli t. zw. synchronizację, osiąga się w ten sposób, iż oba mechanizmy: zarówno filmowy, jak gramofonowy, porusza się tym samym motorkiem elektrycznym. Mechanizmy gramofonowe w kinach są podwójne, tak iż odbiór dźwiękowy może się odbywać niemal bez przerwy, ponieważ odłączenie od motoru jednego mechanizmu (po przegraniu płyty) i dołączenie drugiego odbywa się w niezmiernie krótkim czasie.

b) W drugim przypadku synchronizacja nie przedstawia trudności, ponieważ obrazy i dźwięki utrwalone są tuż obok siebie i razem też są reprodukowane.

Zapisywanie dźwięków na taśmie filmowej odbywa się w zasadzie w na-stępujący sposób. Najpierw drgania głosowe zamieniamy zapomocą mikrofonu M na drgania elektryczne, które wzmacniamy, jak przy nagrywaniu płyt gramofonowych, zapomocą wzmacznia-cza W (-» Gramofon, t. II, str. 681). Drgania elektryczne odbywają się w obwodzie ABCDE (ryc. 147), sprzężonym z innym obwodem FGLN, zawierającym specjalnej konstrukcji lampkę L, neonową, argonową lub t. p., która rozbłyskuje lub przygasa, zależnie od natężenia płynącego przez nią prądu elektrycznego. Natężenia wysyłanego światła, ściśle proporcjonalne do natężeń prądu, wywołują na będącym w ruchu filmie zmienne zaczernienia.

^—vWVW'-*

Ryc. 147.

Tabl. 150 b przedstawia kawałek taśmy filmu dźwiękowego w ten sposób sporządzonego, a ryc. 147 schemat aparatury zapisującej. Na brzegu taśmy widzimy paski o zmiennem zaczernieniu, lecz o jednakowej długości, odpowiadającej długości obrazu 8₁ szczeliny S, rzuconego przez objektyw mikroskopowy O ; szerokość obrazu szczeliny S (na nieruchomym filmie) wynosi zaledwie 0,01 mm, tak iż na kawałku filmu, przesuwającym się przed objektywem w ciągu sekundy (456 mm), zmieściłoby się 45.600 takich obrazów, nie zachodzących na siebie ! W tych warunkach drgania fal głosowych mają szanse dokładnego zarejestrowania.

Prócz powyższego sposobu utrwalania dźwięków na taśmie filmowej, zwanego sposobem zmiennego natężę-n i a, używany jest również t. zw. sposób zmiennych amplitud, widoczny na tabl. 150 c. Tutaj stopień zaczernienia filmu jest wszędzie jednakowy, ale obszar zaczernienia zmienny. Taką rejestrację otrzymuje się (zob.

"B

S*

\3

T

oscylografu (przyrządu do zapisywania drgań elektrycznych). Oscylograf zasilany jest przez prądy mikrofonowe; zwierciadełko oscylografu wykonywa drgania w takt prądów mikrofonowych i oświetla większą lub mniejszą część szczeliny S. Stosownie do tego otrzymuje się na filmie dłuższy lub krótszy pasek 8X — obraz oświetlonej części szczeliny, utworzony przez objektyw O. Na poruszającym się filmie powstaje ciemna, równomiernie zaczerniona smuga zmiennej szerokości.

To samo miejsce filmu nie może przechodzić jednocześnie przed objektywem kamery kinematograficznej i objektywem aparatu zapisującego dźwięki, przeto umówiono się zapis dźwięków przesunąć o 38 cm (20 obrazków). Przesunięcie takie jest konieczne, ponieważ zapisywanie dźwięków musi się odbywać w tej części filmu, która porusza się ruchem jednostajnym, a nie przerywanym, jak przed objektywem kamery kinematograficznej. Nie ma to zresztą żadnego szkodliwego wpływu na syn-ryc. 148), rzucając wiązkę światła z ża- chronizację, ponieważ w aparaturze ki-rówki L na maleńkie zwierciadełko Z nowo-dźwiękowej znowu kojarzymy każdy obraz z dźwiękiem zapisanym na filmie w odległości 38 cm. Zarówno zdejmowanie, jak i wyświetlanie filmów dźwiękowych odbywa się z częstością 24 obrazków na sekundę, przyczem zachowanie stałej prędkości jest ogromnej wagi dla czystej reprodukcji dźwięków.

L Jic

>K

4L

z

OB

Ryc. 148.

Sposób odtwarzania dźwięków jest

"i

Ca

sane dźwięki.

Ryc. 149.

przedstawiony na ryc. 149. Światło z lampki żarowej o prostem włóknie S zbieramy na filmie zapomocą objekty-wn 0 (soczewka cylindryczna) w wąziutką linijkę St. Promienie światła po przejściu przez film trafiają na komórkę fotoelektryczną C (-» fiotoelektrycz-ność) i wzbudzają w obwodzie prądy elektryczne, które po wzmocnieniu przez wzmaczniacz W zasilają głośnik G. Zmienne zaczernienia na filmie sprawiają zmienne natężenia prądu głośnikowego, które powodują drgania membrany głośnika, odtwarzając wiernie zapi-

W. Staszewski.

Por. J. Olszewski: Kinematograf (Samouczek Techniczny, Cieszyn, nr. 39) i tegoż: Wyświetlanie filmów kinematograficznych (tamże, nr. 40).

KLASYCYZM.

Klasycyzm w życiu i w literaturze.

Cr dziś nazywamy klasycyzmem?

Przedewszystkiem to, co odnosi się do starożytności grecko-rzymskiej i z nią się ściśle łączy, a więc : pisarzy greckich i rzymskich, dalej rzeźbę i architekturę grecko-rzymską i jej naśladownictwa „w stylu klasycznym“, piękność (męską czy żeńską) o prostym nosie i rysach regularnych, stroje i fryzury kopjowane z zabytków klasycznych, pewne krajobrazy z ruinami... Wszystko to jest albo wprost grecko-rzymskie, albo w stylu grecko-rzymskim.

Ale oprócz tego • klasycznemi nazy-szukaj w tomie piątym!

wamy rozmaite rzeczy, które napozor z Grekami i Rzymianami nie mają nic wspólnego. W sądzie (już rzymskim) świadek klasyczny to ten, którego zeznania, w przeciwieństwie do zeznań świadków podrzędnych, pozwalają najdokładniej poznać sprawę, stanowiącą przedmiot procesu, a więc świadek główny, najważniejszy. Bliższy dzisiejszej młodzieży jest styl klasyczny w sporcie, np, w lekkiej atletyce, boksie, pływaniu: jest to styl wypróbowany, prosty, elegancki w przeciwstawieniu do bardziej skomplikowanych i mniej pięknych metod najnowszych.

Z kół sportowych dostało się po wojnie światowej do słownika towarzyskiego określenie o charakterze nieco pospolitym, oznaczające najwyższą doskonałość pewnej osoby, czynności lub rzeczy. Brzmi ono: klasa! (koniecznie z wykrzyknikiem),. „Klasa“ jest tu'skrótem „pierwsza klasa“. Klasa jest więc tu równoznaczni-kiem kategorji, rangi, stopnia. Tak, niezależnie od pojęcia doskonałości i harmonijności klasycznej w sporcie, rozwinęło się pojęcie przedmiotów pierwszej klasy jako najdoskonalszych. Oba te pojęcia są składnikami klasycyzmu, jako pewnego stylu i pewnej wartości estetycznej. Złożyły się na nią wieki i tylko rzut oka wstecz pozwala poznać jej istotne znaczenie.

Klasyczny — klasowy, szkolny.

Rzymianie nie używali wyrazu clas-sis na oznaczenie np. oddziału szkolnego. Słowo classis związane było z powoływaniem do wojska, opartem na Serwjańskim podziale obywateli na klasy majątkowe. Niewszyscy jednak nazywali się classici — nazwę tę nadawano tylko obywatelom najbogatszym, zaliczanym do pierwszej klasy. Gellius, autor z II w. po Chr., przeniósł tę na-

przedewszystkiem na gruncie rzymskim, teoretycy, którzy wzorów nietylko stylu, ale i języka kazali szukać w prozie attyckiej IV w., a więc u Lizjasza, lso-kratesa i Demostenesa. W w. III tych i innych prozaików z przed w. III wydali krytyczni filologowie pergameńscy i zestawili w zbiory wzorów, w kanony. Z tych kanonów korzystali teraz greccy nauczyciele Rzymian i wprowadzili niektórych prozaików i poetów greckich do szkoły. Attycyzm zapanował w uczonej literaturze greckiej czasów pochrystuso-wych i zahamował kontakt języka literackiego z mówionym, pisano bowiem językiem z przed czterech wieków, a więc martwym. Była to literatura attycystyczna, stanowiąca w gruncie rzeczy karykaturę literatury klasycznej. Ten prąd attycystyczny objął i poezję rzymską i kazał jej sięgnąć do starej greckiej archaicznej poezji jako wzoru. Na takich wzorach oparta była poezja augustowska, która wydała Wergilego i Horacego. Autorzy ci, podobnie jak „kanonizowani“ przez attycystów autorzy greccy, dostali się niebawem do szkół. A że dzieciom dawano do ręki tylko co najlepsze, tytuł autora szkolnego oznacza autora doskonałego, wzorowego. W średniowieczu ci auctores scholasłici uchodzili za źródło wszelkiej mądrości i piękności.

zwę obywateli „pierwszej klasy“ na owych starych znakomitych pisarzy, których np. Cyceron za przykładem Greków nazwał „wybranymi“, „wybornymi“ (electi, stąd elegantia). Sądził on, że pewnego wyrażenia nie użyłby żaden ze „starszej kohorty“ mówców czy poetów, żaden „klasyczny i osiadły (t. j. z pierwszej klasy majątkowej) pisarz, nie proletarjusz“ (t. j. z ostatniej klasy majątkowej). Przenośnia ta nie utrzymała się jednak u Rzymian, choć już Kwintyljan (I w. po Chr.) zdolniejszych uczniów zaliczał do „pierwszej klasy“. Dopiero gdy pedagogowie humanistyczni podzielili za przykładem pięciu klas majątkowych Ser-wjusza swe szkoły na pięć oddziałów, zwanych klasami, autorowie (polecani przez starożytnych) czytani w szkole, otrzymali nazwę klasyków (classici), t. j. klasowych, szkolnych.

Kiedy „kanonizowano“ klasyków starożytnych?

Dla humanisty włoskiego czy potem francuskiego, angielskiego, polskiego i t. d. każdy autor łaciński czy grecki (czytany przeważnie w przekładzie łacińskim) był doskonałością. Najbardziej jednak podziwiano i chwalono tych, o których czytano największe pochwały u Cycerona, Kwintyljana i scholjastów (t. j. objaśniaczy) starożytnych. Byli to autorzy greccy od Homera do Menandra i rzymscy z epoki Augusta. Na wywyższenie ich nad późniejszych wpłynął pewien prąd literacki, zwany attycyzmem. Dotyczył on pierwotnie prozy, która w epoce hellenistycznej (—> Hellenizm) posługiwała się ówczesnym językiem „powszech-

„Kanonizowanie“ autorów włoskich i francuskich.

Kiedy w okresie humanizmu (-» Humanizm) wielcy uczeni wydobyli na światło dzienne drogocenne skarby poezji starożytnej, uwielbienie tej poezji ogarnęło umysły wszystkich miłośników literatury. Niebawem jednak zaczęły się nym“ (kojné) i stylizowała go według budzić ambicje narodowe i zaczęto się napuszonej, bombastycznej lub migotli- zastanawiać, czy współczesna twórczość wej, dowcipkującej maniery, zwanej nie dorównywa tej pod niebiosy wyno-azjańską. Przeciwko tej manierze szonej starożytnej, greckiej i rzymskiej, azjańskiej wystąpili w I w. przed Chr., Toczący się od XVI w. spór między

Bliższe zaznajomienie się z poezją grecką wyszło na dobre poezjom narodowym.

Odrzucenie

francuskich

zwolennikami starożytności i nowoczesności w poezji był wyrazem ambicji poszczególnych narodów, aby uznać dzieła ich poetów za równorzędne z dziełami wielkich autorów starożytnych. Twierdzono więc we Włoszech, że poetyczne „romanse“ Ariosta „Orland Szalony“ (1516) i Tassa „Jerozolima wyzwolona“ (1575) są równorzędne z „Eneidą“ Wergiljusza i zgodne z dobrze zrozumianemi zasadami Arystotelesa. We Francji, opierając się na zasadzie postępu, głoszono w w. XVII, że starożytność była wiekiem młodzień-„ czym ludzkości, czasy nowsze są jej wiekiem dojrzałym. Ta wiara w nieustanny postęp ludzkości sprawiła, iż najwyżej wówczas stawiano francuskich poetów z epoki Ludwika XIV, których uznano za bardziej klasycznych od mało znanych poetów greckich i rzymskich.

Neohelleniztn.

Przeciw takiemu racjonalistycznemu i powierzchownemu traktowaniu kultury literackiej Greków i Rzymian wystąpili przedstawiciele t. zw. wtórnego renesansu (zwanego nowohumanizmem lub neohellenizmem), którzy najpierw w Anglji, a potem w Niemczech „odkryli“ piękność literatury i sztuki greckiej i nad Wergiljusza wynieśli Homera, nad Senekę Eschyla i Sofokłesa, nad Plauta i Terencjusza Arystofa-nesa. Winckelmann, pierwszy wybitny niemiecki historyk sztuki (1717—1768), dopatrywał się tajemnicy piękności plastyki greckiej w cichej prostocie i szlachetnej wielkości (stille Einfalt und edle Grösse), Lessing (1729—1781) piętnował francuski „klasycyzm“, zwłaszcza XVIII w., jako wypaczenie nie-tylko „reguł“ poetyki klasycznej, ale i zasad piękna klasycznego, a Herder (1744—1803) głosił za Anglikami, że Homer i natura to jedno. Czego we

Francji Rousseau szukał w powrocie do natury, to Niemcy znaleźli teraz w święcie greckim. Grecką kulturę określili oni jako naturę spotęgowaną do ideału; greckiego człowieka jako ideał człowieczeństwa i do tego ideału starali się zbliżyć swą młodzież w nowym typie szkoły średniej, zwanej gimnazjum kla-sycznem. Naśladować naturę to znaczy prawie to samo, co naśladować Greków. Naśladować zaś Greków to nie znaczy czerpać z ich poezji wątki i motywy, lecz tworzyć tak, jak oni. W przekonaniu zaś niemieckich estetyków i poetów, a zwłaszcza później Goethego i Schillera, Grecy tworzyli w ten sposób, iż zarówno w sztuce plastycznej, jak i w poezji, przedstawiali w formach pełnych umiaru i harmonji to, co jest istotne i piękne, a nie to, co przypadkowe i charakterystyczne. Tradycje francuskie starano się teraz obrzydzić jako karykaturę greckiej klasyczności, jako pseu-doklasyczne.

Klasycy polscy.

tradycyj

zwróciło uwagę współczesnych znowu ku poezji narodowej, którą zaczęto uważać za bliską duchowi prawdziwej kla-syczności.

W Niemczech rychło uznano Goethego i Schillera, a przedtem jeszcze i Klop-stocka, za autorów wzorowych, klasycznych.

W Polsce już za Stanisława Augusta Kochanowski i Szymonowicz w poezji, Górnicki zaś i Skarga w prozie awansują na narodowych klasyków. Romantycy tę ich pozycję wzmacniają. Wykreślają oni z dorobku literackiego tylko naśladowców klasyków i pseudoklasy-ków francuskich, jako rzemieślników bez iskry oryginalności i poezji.

T. Sinko.

Z polskiej literatury przedmiotu dojrzalszym uczniom dostępne są: T. Zieliński, Świat antyczny a my, Zamość 1922, i T. Sinko: Pierwsza walka klasyków z romantykami, Przegląd Warsz. 1922, Nr. 4; Spór o antyk w w. XVII i XVIII, Przegląd Warsz. Nr. 14; Powinowactwo klasyczności i romantyczności, trzeci rozdział 2-go wyd. Hellenizmu J. Słowackiego, Warszawa 1925 i Hellada i Roma w Polsce, Lwów 1933.

Pierwszy hasło to jasno i wyraźnie sformułował Kazimierz Brodziński w słynnej rozprawie „O klasyczności i romantyczności“ (1818 r.). W cztery lata później (1822) Adam Mickiewicz w przedmowie do pierwszego tomu swych poezyj odmówił prawa do nazwy klasycznej literaturze francuskiej z czasów Ludwika XIV i późniejszej, a tern bardziej literaturze polskiej z czasów Stanisława Augusta i Księstwa Warszawskiego, naśladującej ową literaturę francuską, a za klasyczną uznał jedynie literaturę grecką.

Grecja klasyczna różnym pokoleniom pokazywała różne oblicza. Pierwszy historyk starożytnej sztuki Winckelman widział w Grecji ideał harmonji i umiaru, wielki zaś filozof niemiecki Nietzsche dosłuchiwał się w jej kulturze tragicznych rozdźwięków i dysonansów. Pod koniec XIX w. weszła w modę Grecja klamecistek i tancerek, wabiących młodzież do ogrodów — Epikura. Dziś w największej cenie jest Grecja archaiczna, Grecja Pindara, jako piewcy sportów, ale i Grecja Plutarcha, jako ojczyzna wielkich mężów. Przy całej jednak zmienności poglądów na istotę kultury greckiej, z której wychodzą właśnie normy klasyczności, istnieje pewien niezmienny sens tego słowa na określenie pewnych wartości ponadczasowych, sens, który ujawnia się może najlepiej w zakresie sztuk plastycznych.

Klasycyzm w dziejach sztuki.

(Tabl. 151—152).

W sztuce wyraz „klasyczny“ oznacza najczęściej tyle, co „starożytny“ ; „sztuka klasyczna;“ to to samo, co antyk. Nierzadko wszakże rozszerza się znaczenie tego wyrazu, a wtedy „klasyczną“ nazywa się każdą sztukę, która posiada te własności, które wyróżniały sztukę starożytną. Najogólniejszą z tych własności zdaje się być piękno osiągnięte przez harmonję i zrównoważenie części. Dokładniejsza analiza wykazuje wszakże inne jeszcze własności sztuki klasycznej ; jest to: 1) sztuka statyczna, utrzymująca równowagę form i przez to wywołująca wrażenie spokoju, przez spokój zaś poczucie stałości i harmonji ; 2) sztuka kładąca nacisk na bezpośrednie, widzialne piękno, nie zaś na treść psychiczną przezeń wyrażaną; 3) sztuka jasna i przejrzysta, stosująca formy i proporcje możliwie proste, w przekonaniu, że prostota stanowi o jasności, a jasność jest estetycznie donioślejsza niż bogactwo.

Sztuka o tych własnościach występowała nietylko w starożytności. Dzieje kultury europejskiej wielokrotnie powracały do niej. Ale też wielokrotnie od niej odbiegały.

Odbiegły przedewszystkiem na całe prawie średniowiecze. Gotyk był ostrem" przeciwieństwem sztuki klasycznej : był bowiem w osnowie swej dynamiczny, pełny wyrazu i złożony. Miał inne cele, inne ideały estetyczne : chodziło mu o napięcie, nie o spokój ; o głębię, nie o harmonję ; o wyraz duszy, nie o formalne piękno; o pełnię kształtów, nie o ich przejrzystość. Jest on najdobitniejszym dowodem, że klasycyzm jest jedną tylko z postaci wielkiej sztuki, że sztuka ma inne jeszcze możliwości, intencje, zalety.

Natomiast z XV wiekiem, w dobie

„renesansu“ powróciła znów sztuka typu klasycznego, tworząc pierwszy od czasów starożytności wielki okres klasyczny. Wraz z renesansem wystąpiło żywe zainteresowanie antykiem ; było ono wszakże nie przyczyną, lecz skutkiem powrotu do ideałów klasycznych: odczuto pokrewieństwo z antykiem i dlatego korzystano z jego wzorów. Zresztą renesans nie był bynajmniej w architekturze i rzeźbie, a tern bardziej w malarstwie, kopją antyku; był nową, inną odmianą klasycyzmu.

cesarstwa — najbardziej znaną z postaci dojrzałych.

Gdy w XVIII w. klasycyzm przezwyciężył nietylko gotyk, ale i barok, mogło się zdawać, że będzie panować, jeśli nie stale, to przynajmniej długo. Tymczasem stało się inaczej : okazało się bowiem, że ma inne jeszcze, trzecie przeciwieństwo. Był niem romantyzm, który zkolei opanował sztukę europejską. Romantyzmowi, nawet gdy operował formami starożytnemi, temi samemi, cp klasycyzm, chodziło o coś zupełnie innego: nie o same piękne formy, lecz o pełnię uczuć, jaką formy te mają wyrazić i wywołać; chodziło mu w plastyce metyle o piękno, ile o poezję.

Gdy się rozważa ciągłe nawroty sztuki klasycznej, widzi się, że odpowiada ona głębokiej potrzebie psychiki i oczu ludzkich, potrzebie jasności, spokoju, równowagi, harmonji. Jest to wszakże jedna tylko z potrzeb, jakie zaspokajać ma sztuka. To też klasycyzm raz po raz wraca, ale także raz po raz odchodzi. Odwroty te zaczęły się jeszcze w starożytności, bo i ona — jak wykazują dokładniejsze badania — niezawsze była klasyczna, lecz przeszła też przez swój barok i swój romantyzm.

Jasność, prostota, harmonja dają sztuce klasycznej piętno szczególnej doskonałości. Nie dziw też, że spoiły się w sztuce te dwa wyrazy: „klasyczny“ i „doskonały“. To zaś doprowadziło do jeszcze jednego znaczenia „klasyczno-ści“ : klasyczny znaczy wtedy tyle, co

Renesans był doniosłym okresem w dziejach sztuki, ale ani zupełnie powszechnym, ani bardzo trwałym. Poza Włochami w wielu krajach występował tylko epizodycznie, gdyż nie zdołał przezwyciężyć tradycji gotyckiej, a i w samych Włoszech już z końcem XVI w. ustąpił miejsca barokowi. Niektóre zaś kraje północne przeszły do baroku wprost z gotyku, nie zaznawszy wcale sztuki klasycznej.

Barok był bowiem znów przeciwieństwem klasycyzmu. Podobnie do gotyku kładł wyrazistość ponad formalne piękno, przedewszystkiem zaś kładł życie ponad spokojną harmonję, bogactwo ponad prostotę i przejrzystość, swobodę ponad regularny układ dzieł klasycznych, a ogrom ponad klasyczny umiar.

Stanowił przez to drugie wielkie przeciwieństwo klasycyzmu, jakie wystąpiło w dziejach sztuki.

zmu.

Klasycyzm w Polsce.

Po długiem panowaniu gotyku, po

Dopiero w drugiej połowie XVIII w. barok wyczerpał się i nastąpił nowy po- najdoskonalszy w swym rodzaju; w tern wrót do klasycyzmu. Był związany sil- znaczeniu mówi się o „klasycznych“ niej jeszcze niż renesans z kultem dla dziełach gotyku, baroku czy romanty-antyku i świadomie bliższy sztuce starożytnej ; chciał być wręcz powtórzeniem antyku. Nazwa klasycyzmu w ściślej-szem znaczeniu lub neo-klasycyzmu bywa dlań rezerwowana w historji sztuki renesansie mało klasycznym, bo przepono wożytnej. Styl Ludwika XVI jest je- jonym tradycją i odczuciem gotyckiem, go wczesną, przejściową postacią, a styl po świetnym baroku — nastał w Pol-

pozostała

artystycznym i w tym okresie Warszawa, gdzie wzniesiono wówczas takie budowle, jak teatr Wielki, pałac Staszica, Ministerstwo Skarbu, pałac Namiestnikowski (obecna siedziba Prezydjum Rady Ministrów). Ale styl klasyczny objął teraz cały kraj.

sce dopiero z końcem XVIII w. czas klasycyzmu. Klasyczny typ sztuki rozpowszechnił się tu za sprawą króla Stanisława Augusta, niezwłocznie po jego wstąpieniu na tron w 1764 r. Klasycyzm objął wtedy architekturę i dekorację wnętrz, podczas gdy malarstwo i rzeźba zostały przy dawnych formach. Ośrodkiem tego klasycyzmu, zwanego „stanisławowskim“, była Warszawa ze względu na dwór królewski, najcelniejszemi zabytkami — pałac Łazienkowski i wnętrza zamku, głównymi artystami — Włoch Merlini i jego pomocnik Kam-setzer. W klasycyzmie tym pozostały jeszcze pewne cechy baroku, przcde-wszystkiem upodobanie w barwności i bogactwie motywów. Czystszy, surowszy, bardziej antyczny klasycyzm zakwitł jednocześnie w Wilnie, gdzie budował utalentowany architekt Wawrzyniec Gucewicz.

Po rozbiorach, abdykacji króla i wszystkich klęskach narodowych zatrzymał się rozwój klasycyzmu i wogóle rozwój sztuki w Polsce. Natomiast po odnowieniu królestwa w 1815 r. przyszedł nowy rozkwit sztuki. Duch klasycyzmu, bardziej teraz zdecydowany i czysty, objawił się nietylko w architekturze, ale również w rzeźbie i malarstwie; wszystkie sztuki zabiegały o zbliżenie do klasycznego antyku. Głównym malarzem tego polskiego klasycyzmu był Antoni Brodowski, głównym rzeźbiarzem — Jakób Tatarkiewicz, głównymi architektami — Antonio Corazzi, ostatni z wybitnych artystów włoskich czynnych w Polsce, a także Kubicki, Aigner, Idzikowski. Ośrodkiem

Powyrastały po wsiach i miasteczkach tysiące dworów i dworków z portykami i gankami na klasycznych kolumnach, które tak związały się z krajobrazem polskim i całą ziemią polską, że styl ich odczuwamy jako styl narodowy.

Wł. Tatarkiewicz.

Autor omówił dokładniej klasycyzm w „Hi-storji sztuki“, wydanej przez Ossolineum, tom III, 1934, a klasycyzm w Polsce specjalnie w „Sztuce polskiej“, pracy zbiorowej wydanej przez wyd. Wiedza o Polsce, 1932, a także w książeczce „Dwa klasycy-zmy, wileński i warszawski“, 1921.

KLIMAT. Klimat jest to układ ogółu zjawisk meteorologicznych właściwych danemu obszarowi na powierzchni globu ziemskiego. Układ ten daje nam pojęcie o pewnym średnim stanie atmosfery zalegającej nad owym obszarem.

Elementy i czynniki klimatu.

Poszczególne zjawiska i stany atmosfery, które łącznie stanowią o takim czy innym klimacie, nazywamy elementami klimatu. Do najważniejszych elementów klimatycznych należą: promieniowanie słoneczne, temperatura i wilgotność powietrza, opady atmosferyczne, siła i kierunek wiatru.

Najprostszy sposób charakteryzowania klimatu polega na podaniu wartości średnich poszczególnych jego elementów, a więc wartości średnich temperatury, wilgotności, opadów i t. p. Lecz tylko średnie nie wystarczają. Mogą być bowiem dwie miejscowości np. o jednakowej średniej temperaturze rocznej, lecz o zupełnie odmiennych temperaturach zimy i lata. Oczywiście klimaty tych miejscowości będą różne. Trzeba jeszcze dodać wartości skrajne tych elementów, a także stopień ich zmienności.

Elementy klimatyczne podlegają

w różnych miejscach na powierzchni ziemi wpływom czynników klimatu. Należy tu: 1) szerokość geograficzna, 2) rodzaj terenu (woda, ląd), 3) odległość od najbliższego morza, 4) rodzaj gruntu (grunt pokryty roślinnością, szatą śnieżną, powłoką lodową),

5) wysokość terenu ponad poziomem morza.

Klimat stanowi przedmiot badań kli-matologji.

Klimatologia jest częścią meteorologii.

W kołach fachowych do dziś panują sprzeczne poglądy w sprawie stosunku klimatologji do meteorologji (-» Meteorologia). Podczas gdy jedni badacze uważają pierwszą za część drugiej, inni skłonni są zaliczyć klimatologję do geografji, jeszcze inni traktują ją jako zupełnie odrębną dyscyplinę naukową.

Faktem jest, że między meteorologją i klimatologją ścisła granica przeprowadzić się nie da. Klimatologja jest częścią meteorologji w szerszem znaczeniu. O ile pod względem treści nauki te są zespolone, o tyle dość wyraźne różnice zachodzą w metodach, któremi się posługują. Meteorologją rozpatruje zjawiska atmosferyczne jako zjawiska fizyczne, klimatologja natomiast ma w znacznej części charakter opisowy; posługuje się ona metodami statystycznemi.

Fenologia — nauka pomocnicza klimatologji.

Nauką pomocniczą, mogącą oddać wielkie usługi klimatologji, jest feno-logja (po grecku phainologia — nauka o zjawiskach). Stawia sobie ona za cel badanie zjawisk okresowych w świecie roślinnym i zwierzęcym, związanych z roczną okresowością warunków meteorologicznych. Badania te polegają na planowem i systematycznem notowaniu z roku na rok główniejszych faz rozwojowych w życiu roślin i zwierząt, a więc pory listnienia, zakwitania i owocowania roślin, pory przylotu i odlotu ptaków wędrownych i t. d. Wyniki obserwacyj fenologicznych, dokonanych zwłaszcza nad roślinami, stanowią cenne uzupełnienie danych klimatycznych. Roślina odgrywa tu rolę jakby przyrządu meteorologicznego, którego główną zaletą jest to, że jest prawie wszędzie i jego obsługa nie wymaga ani specjalnego zachodu, ani kosztów.

Makroklimat i mikroklimat.

Badania klimatyczne opierają się na wynikach obserwacyj dokonanych przez stacje meteorologiczne. Przy instalacji zwykłych stacyj meteorologicznych staramy się o ile możności ustrzec się wpływu czynników lokalnych. Unikamy więc miejsc specjalnie osłoniętych, położonych wpobliżu rzek lub jezior, w środku większych osiedli ludzkich i t. p. ; staramy się wznieść stację w miejscu jak najbardziej charaktery-stycznem dla danej okolicy. Termometry stacyjne umieszczamy na wysokości 1,5—2 m ponad powierzchnią gruntu, w specjalnych budkach drewnianych, t. zw. klatkach meteorologicznych, albowiem chodzi nam z jednej strony o to, aby na przyrządy te nie padały promienie słoneczne, z drugiej zaś o to, aby uniknąć wpływu bezpośredniej bliskości powierzchni ziemi. Wnioski oparte na wynikach zwykłych stacyj meteorologicznych dają nam materjał do poznania makroklimatu (gr. makrós — wielki) danego teryto-rjum. Z naukowego jednak punktu widzenia bardzo ciekawe, a z praktycznego niezmiernie ważne, są te właśnie zjawiska klimatyczne, na których odbijają się warunki lokalne. Jest to więc np. klimat miejsca położonego tuż nad

jeziorem i w pewnej odległości od niego, klimat polany leśnej i łąki zupełnie poza lasem położonej, klimat zbocza górskiego eksponowanego na południe i na północ i t. p. Jeśli, się w badaniach klimatycznych uwzględni te właśnie wpływy lokalne, jakie wywierają na klimat: nierówności terenu, szata roślinna, bliskość zbiorników wodnych, bliskość większych osiedli ludzkich i t. p., to okazuje się, że klimat zmienia się w kierunku poziomym znacznie więcej, niż to wynika z badań makroklimatycznych, że dwa tuż obok siebie leżące niewielkie obszary na powierzchni ziemi mogą mieć klimaty zupełnie różne. Klimat takiego niewielkiego obszaru na powierzchni ziemi pozostający pod wpływem warunków lokalnych nazywamy mikroklimatem, klimatem stanowiskowym (od gr. mi-krós — mały).

Oddawna już wiadomem było, że dla poznania mikroklimatu dane wzięte ze zwykłych stacyj meteorologicznych nie wystarczają, że termometry trzeba wznieść nie na wysokość 1,5—2 m, lecz na wysokość kilku lub kilkunastu cm ponad powierzchnię gruntu, w przyziemnej warstwie powietrza, albowiem ona jest siedliskiem zjawisk, których notowania zwykłych stacyj meteorologicznych nie ujawniają. Wymownym przykładem są spostrzeżenia dokonane w leśnictwie Anzing, położonem wpo-bliżu Monachjum. W leśnictwie tern są całe przestrzenie, na których trzydzie-1 stoletnie świerki dosięgają zaledwie kolan człowieka. Przyczyna leży w tern, że co roku młode pędy zostają zniszczone przez późne przymrozki. Otóż gdy w maju i w czerwcu 1925 roku robiono tam na próbę pomiary temperatur nocnych przy pomocy termometrów umieszczonych na wys. 5 cm ponad gruntem, okazało się, że na 61 nocy było 38 z przymrozkami, gdy tymcza-

sem na podmiejskiej zwykłej stacji meteorologicznej zanotowano w tym samym czasie tylko jeden przymrozek, a w środku Monachjum ani jednego.

Podziały klimatów.

Klimatolog ja w znaczeniu zwykłem (makroklimatologja) ma za przedmiot badań ziemię jako całość. Pomija ona szczegóły, dążąc do wskazania, jakie klimaty i gdzie panują na powierzchni naszej planety. Mniej zajmuje się po-szczególnemi elementami, albowiem chodzi jej o całokształt klimatu. Stara się ona ułożyć klimaty w pewien system według tej lub innej cechy charakterystycznej — rozklasyfikować je. A więc łączy np. klimaty mórz w jedną grupę klimatów morskich, klimaty lądów — w grupę klimatów kontynentalnych. Ponieważ jednak każdy klimat zajmuje na powierzchni ziemi określone miejsce, nauce chodzi też i o geograficzne rozmieszczenie klimatów. W podziale geograficznym chodzi o znalezienie cech do rozgraniczania klimatów, natomiast za podstawę klasyfikacji muszą służyć cechy, według których możnaby klimaty łączyć w grupy, klasy, typy i t. p. Niestety, jakkolwiek w klimatologji często używa się wyrazu „klasyfikacja“ na oznaczenie systemów klimatów opracowanych przez różnych klimatologów, mimo to prawie żaden z tych systemów nie jest klasyfikacją w ściślejszem znaczeniu, lecz geograficznym (regjonalnym) opisem klimatów.

Pierwszą próbą systematyzacji klimatów był podział wprowadzony przez starożytnych Greków, oparty na wpływie na klimat nachylenia danego punktu na powierzchni ziemi względem osi jej obrotu. Stąd też poszła nazwa „klimat“ od greckiego wyrazu klinein — nachylić. Dopiero w czasach nowszych poczyniono szereg prób podziału klimatów, przy oparciu się już nie na przesłankach astronomiczno-matema-tycznych, jak to zrobili Grecy, lecz na praktycznym materjale klimatologicznym, zebranym z obserwacyj bezpośrednich, dokonanych na stacjach meteorologiczny cli. Można było oczywiście zrobić to dopiero w pewien czas' po ukazaniu się pierwszych stacyj meteorologicznych. Wymienione podziały klimatów oparte są na przebiegu główniejszych elementów klimatycznych, przeważnie temperatury powietrza i opadów atmosferycznych, a „orjento-wane“ według wpływu warunków klimatycznych na rozmieszczenie roślin. Ostatnio ukazał się interesujący podział klimatów, dokonany przez meteorologa niemieckiego Köppena.

Czy klimat ulega zmianie?

Jedną z najbardziej interesujących kwestyj z klimatolog ji jest kwest ja zmienności klimatu. Pewne skrajności klimatyczne, które co kilka lub kilkanaście lat są notowane, powodują, że szeroki ogół utrzymuje się w przekonaniu, iż klimat podlega zmianom, i to dość znacznym. Do takich skrajności należała np. niebywale surowa zima 1928/29 r., a także wyjątkowo wczesne lato 1934 r. W świetle badań naukowych sprawa ta całkiem inaczej się przedstawia. Okazuje się bowiem, że od czasów, odkąd mamy spostrzeżenia i zapiski meteorologiczne dokonywane na stałych stacjach meteorologicznych, żadnych zmian trwałych w wysokości temperatury powietrza ani opadów atmosferycznych nie zauważono. Wprawdzie zestawienia meteorologiczne wykazują pewne ocieplenie się zimy (zob. tablicę), jednak mniej więcej w tym samym stosunku ochłodziło się lato, tak że średnie roczne temperatury się nie zmieniły. Nastąpiła jakby kompensacja. Uczeni meteorologowie i klimatologowie starają się wykryć, czy przebieg poszczególnych elementów klimatycznych nie ma charakteru cyklicznego, t. j. czy w ciągu dziesiątek i setek lat nie powtarzają się regularnie co pewien stały przeciąg czasu pewne charakterystyczne odchylenia. Zrozumiałą jest rzeczą, że gdyby taka perjodyczność została wykryta, gdybyśmy się mogli dowiedzieć, jaka jest długość okresu zmian, to znaczy co ile lat następuje odchylenie i jaka jest jego wielkość (amplituda), kwest ja przepowiadania pogody na dłuższy okres czasu (na tygodnie, miesiące, a nawet lata) naprzód byłaby prawie rozwiązana. Niestety, badania w tym kierunku przeprowadzone, jak dotychczas, nie dały rezultatów pozytywnych. Okazało się, że długoletnie serje obserwacyj meteorologicznych z niektórych stacyj wykazują czasem wahania o pewnym dość stałym okresie, jednak zwykle okres ten nagle znika lub przechodzi w inny, dłuższy lub krótszy i o innej amplitudzie. Podobnież okazało się, że wpływ t. zw. plam na słońcu na przebieg elementów klimatycznych jest minimalny.

R. Gumiński.

R. Gumiński: Pogoda, Warszawa-Poznań, 1931, K. L i s o w s ki : Zarys meteorologii ogólnej, Kraków 1925 ; R. M e-recki: Klimatologja ziem polskich, Warszawa, 1915.

Petersburg Stockholm Edinburgh

Zima Lato Zima Lato Styczeń Lipiec

Okres 1756—1800 1801—1850 1851—1900

y>

-8.55

-8.13

-7.52

05 CH 05

ö bo bi CO OS <J

-3.55 -3.46 -2 87

16.37

15.92

15.63

+1.0

-0.6    +0.7

-0.7

o os to to bo to bo rf»-

15.1

14.7

146

-0.5

KOLEJE. (Tabl. 153—155) Mówiąc „kolej“ lub „droga żelazna“ (ta dawna nazwa, choć odpowiedniejsza, jest obecnie mniej używana), mamy na myśli przedewszystkiem ten rodzaj komunikacji, który w ub. stuleciu, „wieku pary“, opanował wszystkie lądy świata, umożliwił szybki i tani przewóz osób i towarów na małe i wielkie odległości, dał podróżnym największe bezpieczeństwo i wygody w drodze i zapewnił największą prawidłowość i terminowość ruchu. Cechą zasadniczą kolei jest to, że ma ona dwuszyno-wy tor żelazny, wyznaczający ściśle określoną linję jazdy, że używa wagonów, czyli wozów o specjalnej budowie, przystosowanej do właściwości toru, że w wagonach tych, zespolonych zazwyczaj w całe pociągi, przewozi się po torze osoby i towary przy pomocy mechanicznej siły pociągowej, że ruch pociągów utrzymuje się stale i regularnie i że pociągi te są dostępne za określoną opłatą dla wszystkich.

W rodzajach kolei widzimy wielką rozmaitość zależnie od ich przeznaczenia i cech technicznych. Źródło siły pociągowej najczęściej przenosi się razem z wagonami, jak w najbardziej dotychczas rozpowszechnionych kolejach parowych, lecz też np. w kolejach elektrycznych bywa i inaczej. Poza kolejami dwuszynowemi o szynach gładkich mamy koleje z dodatkową szyną zębatą, znamy też koleje jednoszyno-we. Bywają koleje, których wagony wiszą pod szynami umocowanemi na wysokich podporach, rozpowszechnione też są bardzo kolejki wiszące, które zamiast szyn mają linę nośną. Do kolei należy też zaliczyć tramwaje, przeznaczone do przewozu osób na względnie niewielkie odległości po ulicach miejskich oraz podziemne i nadziemne szybkobieżne koleje miejskie.

Tabor kolejowy.

Wozy kolejowe przeznaczone do przewozu podróżnych i ładunków na-zywami wagonami. Wóz, który jest zaopatrzony w silnik, nadający mu ruch, i którego przeznaczeniem jest ciągnąć wagony po torze kolejowym, nazywa się lokomotywą. Najwięcej rozpowszechnione lokomotywy o silnikach (maszynach) parowych nazywają się parowozami (-» Parowa maszyna). Uzupełnieniem parowozu jest tender, czyli wóz zawierający zapas wody i paliwa. Wagony i lokomotywy, przeznaczone do wykonywania przewozu na kolei, stanowią tabor kolejowy.

Najbardziej charakterystyczną częścią wozów kolejowych są koła o masywnych stalowych obręczach, zaopatrzonych w obrzeża, dzięki którym koła nie schodzą z szyn (rys. 150).

■sa

Ryc. 150. A. Przekrój koła wagonowego: O — obręcz koła, C — czop osi, M — mannica, R — resor. B. Przekrój szyny: P — podkładka, W — wkręty.

Toczenie się stalowej obręczy po stalowej szynie napotyka na bardzo mały opór. Dzięki tej okoliczności, a także i dzięki należytej budowie łożysk (maźnic), obficie smarowanych olejem, i starannemu utrzymaniu toru kolejowego, tor ten przeciwstawia ruchowi wozu przeciętnie 10 razy mniejszy opór niż szosa.

Trzy pierwszych próbach budowy parowozów nie orjentowano się dobrze w zjawiskach tarcia i sądzono, że na gładkich szynach nie można rozwinąć dostatecznej siły pociągowej, która przez obwód kół musi się przenosić na szyny. Szukano wtedy rozwiązania w stosowaniu kół zębatych i innych sposobach. Dopiero po szeregu doświadczeń przekonano się, że przy dość silnej maszynie można rozwinąć dostateczną siłę pociągową, jeżeli tylko koła, na które działa silnik parowozu (koła napędne), są dostatecznie obciążone. Wtedy koła te, otrzymujące ruch obrotowy od silnika, nie ślizgają się na miejscu po szynach i cały pociąg posuwa się ruchem postępowym.

Na stromych spadkach i przy zatrzymywaniu pociągu siła pociągowa staje się zbyteczną. Przeciwnie, zachodzi wtedy potrzeba hamowania pociągu, co zwykle osiąga się przez naciskanie klocków hamulcowych na obręcze kół. Nacisk hamulców wykonywa bądź służba pociągowa w poszczególnych wagonach na sygnał gwizdkowy maszynisty (hamulce ręczne), bądź też w bardziej udoskonalony sposób (h a-mulce zespolone samoczyn-li e) wykonywa to sam maszynista za-pomocą przewodu, który rozprowadza powietrze sprężone z parowozu do zbiorników znajdujących się pod wagonami. Wypuszczenie powietrza z tego przewodu przez kurek na parowozie albo — w razie wypadku — w dó-wolnem miejscu pociągu powoduje natychmiast przechodzenie sprężonego powietrza ze zbiorników wagonowych do cylindrów hamulcowych i ciśnieniem na tłok wywołuje nacisk klocków na koła. Szybsze pociągi osobowe od wielu lat zaopatrzone są w takie hamulce zespolone, obecnie zaś daleko już posunęło się zaopatrzenie w nie wszystkich pociągów towarowych.

Tor kolejowy.

Jeśli na oś linji kolejowej patrzymy zgóry, widzimy, że składa się z szeregu linij prostych, połączonych na zakrętach krzywemi. Promień tych krzywych powinien być tern większy, im większą szybkość mają pociągi. W profilu pionowym linja kolejowa składa się z odcinków poziomych i pochyłych, tworzących linję łamaną. Im większe jest pochylenie toru, tern większy opór przy ruchu pociągu wgórę przypada na każdą tonnę ciężaru pociągu i tern większa potrzebna jest siła pociągowa. Przy ograniczonej sile pociągowej strome wzniesienia powodują konieczność zmniejszenia składu pociągów.

Pochylenie toru mierzy się wzniesieniem toru w milimetrach na jeden metr jego długości. Przy jeździe po gładkich szynach wgórę po pochyłości, na której wzniesienie wynosi 150 milimetrów na 1 m długości toru (czyli przy wzniesieniu 150 tysięcznych), siły pociągowej parowozu wystarcza co najwyżej na poruszenie samego parowozu bez tendra. Takie wielkie i jeszcze większe pochylenia mogą więc być stosowane tylko na kolejach zębnicowych i linowych. Jeżeli wzniesienia nie przekraczają 5 tysięcznych (jak na wielu linjach głównych w Polsce), parowóz może poruszać pociąg, którego waga jest do 15 razy większa niż waga parowozu z tendrem. Zestawienie tych liczb wskazuje, jak wielkie znaczenie ma największe wzniesienie toru na linji kolejowej. Dla usprawnienia i potanienia przewozów należy budować koleje o możliwie najłagodniejszych wzniesieniach, jednak na przeszkodzie temu zazwyczaj stoją warunki terenu, które albo wprost uniemożliwiają stosowanie mniejszych wzniesień, albo też powodują przy nich taki wzrost kosztów budowlanych (roboty ziemne, wiadukty, tunele i t. d.), że kolej nie mogłaby się opłacić. Z tych względów w miejscowościach górskich nawet bardzo ważne koleje miewają znaczne wzniesienia (u nas np. linja Chabówka-Zakopane).

Im mniejsza jest szerokość toru, tem mniejsze mogą być promienie krzywych toru na zakrętach i tem łatwiej można przystosować trasę kolejową do obejścia przeszkód terenu, a więc przy tem samem wzniesieniu tem łatwiej można osiągnąć oszczędność na budowie kolei. To też obok normalnej szerokości toru 1435 mm (między we-wnętrznemi krawędziami główek szyn),, stosowanej na większości dróg żelaznych Europy i Ameryki, i obok rzadziej spotykanych większych szerokości (w Rosji 1524 mm) rozpowszechniły się koleje wąskotorowe, budowane z zachowaniem możliwej oszczędności tam, gdzie kolej normalna nie mogłaby się opłacić. Koleje o torze niezbyt wąskim (1000 i 1067 mm) mogą uczynić zadość wszystkim potrzebom komunikacyjnym w krajach nawet dość rozległych i zaludnionych, a nie uzależnionych od sieci normalnotorowej innych krajów.

Nawierzchnia kolejowa.

Największy nacisk na jedno koło taboru kolejowego w stanie spoczynku obecnie dochodzi do 10 tonn na lądzie europejskim i przekracza 15 tonn na niektórych kolejach Ameryki Północnej. Pod tak wielkim ciężarem, do którego w ruchu dochodzą siły dodatkowe, a mianowicie dynamiczne działanie pędzącego pociągu, szyny nie leżą nieruchomo, lecz osiadają i uginają się przy przejściu każdego koła. Osiadanie szyn powstaje przeważnie wskutek osiadania podkładów, na których spoczywają szyny. Podkłady przenoszą nacisk szyn na większą powierzchnię podłoża, które składa się z warstwy podsypki, leżącej na torowisku. Osiadanie podkładów pod pociągiem, nie przekraczające w dobrze utrzymanym torze 3—5 milimetrów, nie jest szkodliwe dla spokojnego biegu pociągu, o ile odkształcenia toru nie wykraczają poza granice sprężystości, t.j. jeżeli podkład zaraz po przejściu pociągu wraca do pierwotnego położenia. Sprężyste osiadanie toru jest nawet pożyteczne dla biegu pociągu, gdyż łącznie ze sprężystością resorów taboru zmniejsza siłę uderzeń, powstających przy ruchu taboru wskutek nieuniknionych niedokładności w kształcie szyn i kół, a więc, jak mówimy, zmniejsza trzęsienie pociągu.

Wszystkie części toru kolejowego ponad powierzchnią torowiska stanowią nawierzchnię kolejową.

Szyny walcuje się obecnie wyłącznie ze stali zlewnej, podkłady zaś wyrabia się z drzewa (z dębiny, sośni-ny, nasyconych kreozotem lub inną substancją przeciwgnilną, i in.) lub ze stali (przeważnie w Niemczech). Dokonywa się też prób z podkładami z że-lazobetonu (-» Beton). U nas i w innych krajach poza Anglją z jej kolo-njami stosuje się prawie wyłącznie szyny, które mają u góry główkę, u dołu zaś płaską stopę, połączoną z główką wąską szyjką. Taką szynę stawia się wprost na podkładach, do których przytwierdza się ją hakami lub wkrętami; zwykle ten sposób przytwierdzenia wzmacnia się dodaniem podkładek, rozkładających nacisk szyny na większą powierzchnię podkładu.

Szyny kolei pierwszorzędnych mają ciężar około 50 kg na metr bieżący szyny (w Ameryce Północnej do 75 kg). Szyny są dostarczane w sztukach od 15—18 m długości. Łączy się je w torze zapomocą łubków, obejmujących

Eksploatacja kolejowa.

Celem kolei jako przedsięwzięcia gospodarczego jest przewóz podróżnych i towarów; wyzyskanie jej do tego celu zwie się eksploatacją kolei. Eksploatacja techniczna zajmuje się prowadzeniem ruchu wagonów i pociągów oraz utrzymaniem torów, budowli, taboru i innych urządzeń kolejowych. Pojęcie eksploatacji handlowej trzebom przewozu, w szczególności do obejmuje wszystkie czynności odno- przyjmowania i wyprawiania podróż-szące się do obsługiwania publiczności, nych i ładunków, służą stacje ko-korzystającej z kolei i regulujące sto- lejowe. Jednak wielka część urzą-sunek między koleją i jej klientami, dzeń stacyjnych służy przedewszystkiem Ważną dziedzinę w eksploatacji han- technicznym potrzebom ruchu, gdyż sta-

z dwóch stron szyjkę szyny i zaciśniętych między jej główką i stopą zapo-mocą śrub ściągających łubki. W styku szyn pozostawia się odpowiedni luz, który łącznie z konstrukcją złącza pozwala końcom szyn zbliżać się przy wzroście temperatury. Obecnie jednak zaczęto stosować spawanie szyn bez luzów na dłuższych odcinkach, podobnie jak od dłuższego już czasu spawa się je w torach tramwajowych, zagłębionych w jezdni ulicznej i przez to mniej ulegających działaniu temperatury.

Jednolity ustrój toru doznaje większych zmian w tych miejscach, gdzie pociągi przechodzą z jednego toru na drugi. Rozgałęzienie torów uskutecznia się, przeważnie na stacjach, zapomocą rozjazdów, w których cztery szyny dwóch łączących się torów zbiegają się na zwrotnicy o iglicach, nastawionych na jeden lub drugi tor rozjazdu, a dwie wewnętrzne szyny przecinają się zapomocą krzyżownicy.

-— 2 —-i

W J

--

r;

Ryc. 151. Rozjazd zwyczajny: Z — zwrotnica, Kr — krzyżownica, Ki — kierownica.

dlowej stanowią taryfy kolej o-w e, które ze względu na wpływ, jaki wywierają na gospodarkę państwową, stanowią wszędzie przedmiot szczególnej uwagi państwa.

Również wielkie znaczenie dla klientów kolei mają rozkłady jazdy pociągów osobowych. Przy ich układaniu kolej stara się jak najlepiej zaspokoić potrzeby publiczności, zależnie od wielkości ruchu w różnych miejscach i różnych porach dnia i roku. W punktach węzłowych i pogranicznych rozkład pociągów uzgadnia się z innemi linjami i z ruchem międzynarodowym, ułożenie więc nowego rozkładu wymaga dłuższych prac przygotowawczych.

Przy wyznaczaniu szybkości jazdy różnych pociągów koleje, poza bezpieczeństwem ruchu, muszą się liczyć ze względami ekonomicznemi i technicz-nemi. W ostatnich latach pod wpływem współzawodnictwa ze strony samochodów i lotnictwa zauważa się dążenie do poważnego przyśpieszenia ruchu kolejowego. Niektóre najszybsze pociągi świata chodziły już w początku bież. stulecia ze średnią szybkością 100 kilometrów na godzinę (najszybszy pociąg w Anglji 115 km na godzinę). Obecnie powstaje i bardzo szybko rozpowszechnia się nowy rodzaj pociągów, składających się z wagonów lekkiej konstrukcji z napędem silników spalinowych. Takie wagony rozwijają szybkość chwilową 160 km na godzinę i wyżej, w ruchu zaś regularnym mają jeździć ze średnią szybkością powyżej 125 km na godzinę.

Do zadośćuczynienia handlowym po-

szukaj w tomie piątym!

cje są miejscem krzyżowania się pociągów o różnych kierunkach, wymijania pociągów powolniejszych przez szybsze, zestawiania wagonów w pociągi i zmiany ich składu zapomoeą manewrów stacyjnych, miejscem zaopatrywania parowozów w wodę i paliwo oraz miejscem postoju, czyszczenia i naprawy taboru. Znaczna część czynności ładunkowych załatwia się na bocznicach prywatnych, połączonych ze stacjami i obsługujących większych klientów kolei.

Stacje są punktami, w których reguluje się ruch pociągów w sposób zapewniający prawidłowość i bezpieczeństwo tego ruchu. Stacje i mijanki, jako punkty krzyżowania i wymijania się pociągów, łącznie z posterunkami ruch u, znajdującemi się na szlaku (poza stacjami), decydują o możności przepuszczenia większej lub mniejszej ilości pociągów na linji kolejowej w ciągu doby, czyli o przelotności kolei.

Powiększenie liczby mijanek na linji jednotorowej powiększa jej przelotność, ale częste postoje pociągów dla skrzyżowania się z pociągami o przeciwnym kierunku powodują zmniejszenie średniej szybkości przewozu. Przy większych przewozach przelotność linji jednotorowej (zwykle nie więcej niż 24 pociągi na dobę w każdym kierunku) jest niewystarczająca i zachodzi potrzeba budowy drugiego toru. Na linji dwutorowej po każdym torze jadą z reguły pociągi tylko w jednym kierunku. Na takiej linji stacje dają możność prześcigania pociągów wolniejszych przez szybsze. Zadaniem staeyj jest też wyprawianie pociągów dopiero wtedy, kiedy poprzedni pociąg doszedł do następnej stacji, kiedy więc nie grozi pociągom zderzenie się na szlaku między stacjami.

Urządzenia bezpieczeństwa rucha pociągów.

Szybkość pociągu i niemożność zatrzymania go na krótkiej przestrzeni stwarzają potrzebę porozumiewania się pracowników kolejowych z odległości w celu dawania rozkazów i wskazówek do sprawnego i bezpiecznego ruchu pociągów. Tylko w bardzo prymitywnych warunkach pracy, przy bardzo słabym ruchu, koleje mogą się obchodzić bez telegrafu i telefonu do porozumiewania się między stacjami. Do porozumiewania się z personelem pociągu będącego w ruchu używa się sygnałów wzrokowych i słuchowych o umówionem znaczeniu. Sygnalizacja ruchu jest stosowana i w innych rodzajach komunikacji, jednak nigdzie nie jest tak rozwinięta, jak na kolejach, które od początku swego istnienia nie mogły się obejść bez niej. W niebezpiecznych pod względem ruchowym miejscach linji kolejowej (do takich należą między innemi rozgałęzienia torów przy wjazdach na stacje, gdyż w tych miejscach może nastąpić przy zbiegu niekorzystnych warunków wpuszczenie pociągu na tor już zajęty przez pociąg) widzimy stałe sygnały, zwane semaforami, które położeniem swych ramion, w nocy zaś kolorem światła wskazują, czy pociąg ma drogę wolną przed sobą, czy też musi się zatrzymać w oczekiwaniu na przygotowanie tej drogi. Ostatnio wchodzą w użycie zamiast semaforów sygnały świetlne jednakowe w dzień i w nocy. Równolegle ze wzrostem szybkości i gęstości ruchu przed sygnalizacją stawały coraz trudniejsze zadania. Ich rozwiązanie znaleziono w stworzeniu takich urządzeń bezpieczeństwa ruchu, które umożliwiają danie sygnału wolnej drogi tylko wtedy, kiedy na drodze niema innego pociągu i kiedy ta droga jest przygotowana przez należyte nastawienie zwrotnic. W takich

urządzeniach zwrotnice nastawia się nione lepiej, niż na innych drogach, zwykle z posterunku centralnego zapo- Wprawdzie poszczególne katastrofy mocą pędni drutowych lub rurowych, kolejowe wstrząsają niekiedy świat przy większych zaś odległościach zapo- wiadomością o setkach osób, które mocą silników znajdujących się przy w jednej chwili straciły życie lub zdro-zwrotnicach, a wprowadzanych w ruch wie, jednak nie obala to twierdzenia, ciśnieniem hydraulicznem albo pneu- że prawdopodobieństwo wypadku na matycznem, obecnie najczęściej elek- kolei dla podróżnego jest znikome, trycznością. Ześrodkowanie nastawia- Statystyka wypadków kolejowych do-nia zwrotnic i sygnałów w rękach jed- wodzi, że przeciętnie podróżny, jadąc nego odpowiedzialnego pracownika z szybkością 50 km na godzinę i nie w wysokim stopniu zmniejsza możli- wysiadając z pociągu, musiałby być wość błędnego skierowania pociągu w drodze bez przerwy kilkadziesiąt lat, i przyśpiesza czynności przy przyjmo- zanim padłby ofiarą katastrofy, waniu i wyprawianiu pociągów, zwiększając przelotność linji kolejowej. Dalszym stopniem uniezależnienia kiero- Za dzień narodzin kolei uważa się wania ruchu od uwagi i sprawności otwarcie pierwszej drogi żelaznej użyt-pracowników kolejowych jest wpro- ku publicznego Stockton-Darlington wadzenie samoczynnego nastawiania (₄₁ km) w Anglji (1825 r.). Na linji sygnałów, uzależnionego elektrycznie ^ej parowozy, skonstruowane przez Je-od położenia pociągów na torze. Wy- rzego Stephensona, woziły pociągi to-padek pomyłki lub nieuwagi maszy- Warowe, do przewozu zaś podróżnych nisty pociągu przy zbliżaniu się do ożywano wagonów konnych. W pięć zamkniętego semafora jest też niekie- }at później zastosowano parowozy do dy brany pod uwagę w urządzeniach pociągów osobowych na kolei Liver-bezpieczeństwa ruchu, które wtedy nie- pool-Manchester i odtąd rozwńj kolei zależnie od maszynisty wprowadzają poszedł szybkiemi krokami w Europie w ruch hamulce zespolone pociągu, j jeszcze szybciej w Ameryce Północ-zatrzymując go przed miejscem niebez- nej Na ziemiach, polskich pierwszy piecznem.    projekt budowy kolei z Warszawy

Powst&nie i rozwój kolei u obcych i u nas.

rozpoczęta w r. 1839, szła powoli wskutek trudności finansowych i dopiero w roku 1845 otworzono częściowo ruch pociągów; w trzy lata później doprowadzono budowę kolei do Granicy, łącząc ją z koleją Krakowsko-Górnośląską, której budowa również była dopiero co ukończona.

Organizacja ruchu na kolejach, solid- w kierunku Wiednia powstał już w ro-na budowa toru i taboru kolejowego, ku 1835 z inicjatywy hr. Tomasza Łu-udoskonalone urządzenia sygnalizacyj- bieńskiego, popartej następnie przez ne sprawiają, że bezpieczeństwo po- Piotra Steinkellera. Budowa, dróżujących na kolejach jest zapew-

2b

W sto lat po otwarciu pierwszej kolei długość linij kolejowych całego Ryc. 152. i - stój, 2 a — wolna droga w kierunku pro- świata przekroczyła 1,200.000 km. Ist-

stym. 2b — wolna droga w kierunku zbocznym.    ..    .....    .    , nr.

mejącemi kolejami moznaby 30 razy

opasać ziemię wzdłuż równika. Mniej więcej połowa ogólnej długości kolei znajduje się w Ameryce, jedna trzecia część przypada na Europę, a jedna szósta na inne części świata.

Linje kolejowe, budowane z początku dla połączenia oddzielnych ośrodków, prędko zaczęły się łączyć między sobą, tworząc sieci kolejowe w granicach jednego państwa, następnie zaś rozciągając je na całe kontynenty. W sieci tej wyróżniają się pewne większe szlaki komunikacyjne, nieraz ciągnące się na tysiące kilometrów i łączące najbardziej oddalone od siebie punkty lądu. Do najważniejszych należy szlak transkontynentalny od oceanu Atlantyckiego do Spokojnego (od Lizbony do Pekinu około 14.500 km), przechodzący przez Polskę i obejmujący wielką arterję syberyjską, jedyną, która przerzyna całą Azję z zachodu na wschód. Na drugiej półkuli, w Ameryce Północnej, do połączenia tychże oceanów służy aż siedem linij transkontynentalny ch (5250 do 6000 km).

Polska (r. 1932) posiada ogółem 21.755 km linij kolejowych użytku publicznego (w tern 3988 km wąskotorowych) i zajmuje co do długości kolei piąte miejsce w szeregu państw europejskich. Zaopatrzenie naszego kraju w koleje w stosunku do przestrzeni i zaludnienia jest bardzo nierównomierne. Podczas gdy województwa zachodnie mają sieć kolejową tak gęstą, jak bardziej uprzemysłowione kraje zachodniej Europy, województwa środkowe i wschodnie zbliżają się pod tym względem do niektórych krajów bałkańskich i Rosji. Państwo polskie przejęło sieć kolejową, która była zlepkiem trzech sieci powstałych pod rządami zaborczemi w odmiennych, sztucznie wytworzonych warunkach państwowych, i ma przed sobą zadanie stworzenia jednolitej sieci odpowiadającej nowym potrzebom kraju. Z większych linij kolejowych, zbudowanych po odrodzeniu Polski należy wymienić najkrótsze połączenia: Śląska z Gdynią przez Inowrocław i Bydgoszcz, Warszawy z Poznaniem przez Kutno i Wrześnię oraz Warszawy z Krakowem przez Radom i Miechów.

S. Skawiński.

Wiadomości o budowie kolei różnych typów i rozwoju parowozów w popularnem dziełku K. Wątorka: Rozwój kolei żelaznych, Warszawa 1924. Kolejom poświęcono rozdział w tłumaczonem dziele W. Kaempfferta : Epokowe wynalazki, Warszawa 1932. Podręczniki naszych politechnik: A. Wasiutyński: Drogi żelazne (2. wyd.), Warszawa 1925 i K. W ą-torek: Budowa kolei żelaznych (2 to-my), Warszawa 1924.

KOLOIDY. (Tabl. 156). Woda w zetknięciu z różnemi ciałami stałemi, cieczami lub gazami — rozpuszcza je. Tak nazywamy zjawisko powstawania mieszanin, złożonych z wody i ciała rozpuszczonego, a zwanych roztworami wod-nemi.

Zjawisko dyfuzji.

Jeśli wrzucimy niewielki kryształek nadmanganjanu potasu (substancji koloru fioletowego) do szklanki napełnionej dystylowaną wodą, to prawie natychmiast warstwa wody otaczająca bezpośrednio kryształek zabarwi się na kolor fioletowy. Pozostawiając szklankę z wodą w najzupełniejszym spokoju, zauważymy wkrótce, że zabarwienie fioletowe przenika stopniowo w coraz dalsze warstwy wody, aż wreszcie po upływie dłuższego czasu (wielu dni) woda w szklance zabarwi się jednostajnie na kolor fioletowy, pozostając cieczą klarowną, w której nawet przy pomocy mikroskopu niepodobna dojrzeć cząstek ciała stałego, wrzuconego do szklanki z wodą.

Z obserwacji powyższej wyprowadzamy wniosek, że cząstki ciała rozpuszczanego posiadają zdolność do samorzutnego ruchu pomiędzy cząstkami rozpuszczalnika (wody) i że, dążąc do wyrównania istniejącej różnicy stężeń w rozmaitych częściach roztworu, przenikają wreszcie równomiernie całkowitą jego objętość. Ten samorzutny proces przenikania jednej substancji w drugą nazywamy zjawiskiem dyfuzji.

Powyższe doświadczenie powtórzyć możemy z kryształkiem nadmanganjanu potasu tej samej wielkości (np. odważając kryształki), ale ze znacznie większą ilością wody, np. w naczyniu o pojemności 20 litrów. Przebieg zjawiska dyfuzji będzie ten sam, tylko ostateczne zabarwienie, jakie zestali się w roztworze, będzie znacznie mniej intensywne, gdyż ta sama ilość ciała rozpuszczonego będzie teraz zawarta w znacznie większej objętości rozpuszczalnika.

Jakiemu rozdrobnieniu ulegnie ciało rozpuszczone, gdy objętość rozpuszczalnika jest stosunkowo olbrzymia w porównaniu z początkową objętością ciała rozpuszczonego ?

Rozdrobnienie graniczne.

Otóż rozdrobnieniem krańcowem, tak zwanem rozdrobnieniem grani c z n e m wszelkich substancyj jest rozdrobnienie cząsteczkowe, przy którem cząstka ciała rozpuszczonego składa się z jednej tylko cząsteczki (drobiny) lub jonu (~*Jony).

Na podstawie badań naukowych ustalone wymiary cząsteczek (drobin) wahają się naogół ok. wielkości 0,00000002 cm, która jest przeciętną średnicą cząsteczki. Są to wymiary, które leżą poza teoretyczną granicą możliwości mikroskopowego ich dostrzegania i nie mogą być zauważone nawet w t. zw. ultramikro-skopie (patrz dalej), przy pomocy którego obserwujemy jeszcze występowanie cząstek o średnicy 0,0000002 cm, a więc co najmniej dziesięciokrotnie większych od przeciętnej cząsteczki chemicznej.

Wszelkie ciała stałe (kryształy), ciecze i gazy oraz roztwory i mieszaniny z nich utworzone, znajdujące się w stanie, który odpowiada rozdrobnieniu na cząstki o średnicy mniejszej niż 0,0000001 cm, nazywamy ciałami f i-zycznie jednorodnemi.

Układy jedno- i dwufazowe.

Rozpatrując pewien ściśle odgraniczony ucząstek przestrzeni, możemy więc naogół stwierdzić wzrokowo, czy jest on wypełniony całkowicie jednem tylko ciałem jednorodnem fizycznie, czy też wypełniają go dwie lub większa ilość tych ciał, współistniejących i wzajemnie odgraniczonych powierzchniami podziału.

Tego rodzaju odgraniczone i wskutek tego mechanicznie dające się oddzielić składniki układu chemicznego nazywamy jego fazami. Układy jednofazowe są złożone albo tylko z ciała stałego (kryształu), albo z cieczy jednorodnej (roztworu cząsteczkowego), albo z samego gazu. Układy dwufazowe charakteryzują się współistnieniem w pewnych warunkach fizjmznych (temperatura, ciśnienie) :

1)    ciała stałego (kryształu) i cieczy (lód i woda ciekła) ;

2)    ciała stałego (kryształu) i gazu (lód i para wodna) ;

3)    cieczy i gazu (woda ciekła i para wodna).

Dwufazowym jest również układ złożony z dwóch cieczy wzajemnie nierozpuszczalnych (woda i nitrobenzol) lub ograniczenie wzajemnie rozpuszczalnych (eter i woda).

Odróżnienie układu jednofazowego od dwufazowego nie przedstawia wielkich trudności wtenczas, kiedy powierzchnia podziału jest stosunkowo mała w po-

równaniu z objętością samych faz (np. duży pojedyńczy pęcherzyk gazu w wodzie).

Ukł&dy dwufazowe rozproszone.

Istnieją jednak układy dwufazowe o niezwykle silnie rozwiniętej wierzchni podziału, gdy jedna z faz znajduje się w stanie wielkiego rozdrobnienia (faza rozproszona) w dru-

obliczając łączną powierzchnię 10 sześcianów, utworzonych z jednego, i po-równywając ją z powierzchnią początkowego sześcianu). To też najniższym stop-

po-

4§k;;

ZW/,

X'

'/

FAZA

wmm

mSM

ROZPROSZONA

FAZA_

OZPRAXZA J AC A

Ryc. 153. Układ dwufazowy rozproszony.

giej fazie (faza rozpraszająca). Taki układ powstaje wtenczas, kiedy faza została rozproszona na cząstki o średnicy mniejszej niż 0,0001 cm, ale większej niż 0,0000001 cm. Jeżeli fazą rozpraszającą jest ciecz, to otrzymamy wtenczas pozornie tylko jednorodny roztwór, w którym jednak przy pomocy specjalnych metod możemy wykryć zawieszone cząstki ciała stałego, cieczy wzajemnie nierozpuszczalnej lub gazu.

Tego rodzaju pseudoroztwory w odróżnieniu od roztworów prawdziwych nazywa się roztworami k o 1 o i d a 1-n e m i, a same cząstki fazy rozproszonej — cząstkami koloidalnemi. Podkreślić należy, że przez stan koloidalny ciała rozumiemy stopień jego rozproszenia, czyli t. zw. stopień dyspersji w układach niejednorodnych. Stopień dyspersji wyrażamy liczbowo przez stosunek pomiędzy łączną powierzchnią wszystkich cząstek koloidalnych a łączną ich objętością w danym układzie. Wartość ta wzrasta wydatnie w miarę tworzenia się większej ilości cząstek koloidalnych (co stwierdzić można,

Ryc. 154. Powierzchnia sześcianu: A =* 6 cm kw., powierzchnia 1000 sześcianów B, utworzonych z sześcianu A —= 60 cm kw.

niem dyspersji odznaczają się mieszaniny makroskopowe, których cząstki są widzialne gołem okiem; wyższy stopień dyspersji posiadają już mieszaniny mikroskopowe. litwory koloidalne są mieszaninami wysokiej dyspersji, rozróżniane-mi tylko przy pomocy ultramikroskopu. Wreszcie roztwory właściwe są mieszaninami najwyższej dyspersji, które uważać należy za mieszaniny doświadczalnie jednorodne.

Ozem są koloidy.

Tego rodzaju ogólna klasyfikacja mieszanin stała się możliwa z chwilą ustalenia się w końcu ub. stulecia naukowego poglądu, że zasadniczo każde ciało może w pewnych warunkach stać się „koloidem“ w zależności od osiąganego stopnia dyspersji i własności fazy rozpraszającej, podobnie jak staje się ciałem stałem, cieczą lub gazem w zależności od temperatury i ciśnienia. Obecnie terminu koloid używa się w celu wyróżnienia osobliwego „stanu koloidalnego“ ciała lub „ukła-du koloidalnego“, bynajmniej nie utożsamiając koloidów z substancjami tego rodzaju, jak żelatyna, dekstryna, albumina, krochmal, kauczuk, tanina i t. p. Te ciała zaliczamy do ciał bezpostaciowych, t. j. takich, które w stanie stałym nie posiadają ustroju (jak kryształy), lecz przypominają raczej zastygłe roztwory (jak szkło).

Termin koloid (od greckiej nazwy kleju kolia) wprowadził do nauki angielski chemik Th. Graham (1861) właśnie w tern znaczeniu, jakie dziś już nie jest uzasadnione, a mianowicie dla odróżnienia dwóch rodzajów ciał: kle-jowatych (koloidów) i krystalizujących z roztworów (krystaloidów Kryształy), jak np. wymieniony na początku nadmanganjan potasu.

Dializa i ultrasączenie.

Klasyfikacja Grahama, któremu zawdzięczamy również badania nad zjawiskiem dyfuzji, oparta była na spostrzeżeniu, że rozpuszczone w wodzie ciała przenikają z różną szybkością przez porowatą błonę pergaminową. Proces ten, nazwany przez Grahama dializą, pozwalał odróżniać i wyodrębniać koloidy, które były przez błonę zatrzymywane, od krystaloidów, które przenikały przez nią z łatwością. Według współczesnych poglądów proces przenikania przez błonę zależny jest od wymiarów cząstek ciała rozpuszczonego, a mianowicie cząstki koloidalne większe niż pory błony dyfuzyjnej nie mogą przez nie przejść, natomiast mniejsze eząstki krystaloidów, złożone z jednej lub niewielu cząsteczek chemicznych lub jonów, przenikają przez nie z łatwością.

Z biegiem czasu proces dializy uzupełniony został analogiczną z nią metodą ultrasączenia, która polega na przepuszczaniu roztworów koloidalnych pod ciśnieniem przez odpowiednio spreparowane sączki lub korki żelatynowe. Dobierając sączki odpowiedniej przepuszczalności, można przy pomocy ultrasączenia uszeregować z pewnem przybliżeniem roztwory koloidalne według średniej wielkości ich cząsteczek (mikrony, submikrony, amikrony).

Ultramikroskop i ruchy Browna.

Dalszy rozwój wielostronnych badań układów koloidalnych jest ściśle związany z odkryciem niemieckich uczonych Zsigmondy’cgo i Siedentopfa, którzy w r. 1903 skonstruowali t. zw. ultra-mikroskop, przyrząd optyczny, o-party na zjawisku Tyndalla. Ten fizyk angielski zauważył pierwszy (1881), że ograniczona wiązka promieni świetlnych przepuszczona przez roztwór koloidalny znaczy swą drogę jasną smugą, którą obserwujemy, patrząc zboku. Zjawisko to polega na uginaniu przez cząstki rozproszone pewnej części światła w kierunku prostopadłym do promieni i jest właściwe wszelkim układom rozproszonym. Obserwujemy je codziennie, patrząc na smugi świetlne rzucane w przestrzeń przez reflektory lamp lub promienie słoneczne wpadające do zaciemnionego pokoju. Pusta pozornie przestrzeń (o ile patrzymy w kierunku promieni) napełnia się rojem drobnego pyłu, o ile spojrzymy na nie zboku. Podobny obraz przedstawia się oku badacza, kiedy przez mocno powiększający mikroskop spojrzy prostopadle na cienką warstwę roztworu koloidalnego, oświetloną silnem bocznem źródłem światła. W ultramikroskopie, który składa się z wymienionych dwóch istotnych części, t. j. z mikroskopu i z reflektora bocznego, nie widzimy kształtów cząstek koloidalnych (jak w zwykłym mikroskopie), lecz obserwujemy charakterystyczne punkty świecące, które odpowiadają położeniom cząstek koloidalnych. Możemy je policzyć i ze zna

udowodnione, że ruchy brownow-s k i e cząstek koloidalnych spowodowane są bombardowaniem tych cząstek przez niewidzialne cząsteczki cieczy i są odbiciem ich ruchu cieplnego (podobnie jak lot balonów wolnych jest odbiciem prądów atmosferycznych, a ruch piłki nożnej — odbiciem kopnięć, które otrzymała).

A----------

Ryc. 155. Schemat ultramikroskopu: M — objek-tyw mikroskopu, A — reflektor boczny, A—A — kierunek promieni świetlnych, U — naczynie z roztworem koloidalnym.

nego stężenia roztworu oraz ciężaru właściwego fazy rozproszonej wyznaczyć masę i wymiary przeciętnej cząstki.

Ryc. 156. Obraz smugi świetlnej w ultramikrosko-pie. Smuga jest widoczna na tle skali umożliwiającej wyznaczenie powiei-zchni zajmowanej przez pewną liczbę cząstek koloidalnych.

Podział układów koloidalnych.

Obserwowane cząstki koloidalne nie pozostają w spokoju, lecz znajdują się w ustawicznym ruchu, poruszając się żwawo po linjach łamanych — podob- przemysłowych (jak asfalt, jedwab nie jak zbity rój komarów w powietrzu, sztuczny, mydła, smary, błony fotogra-Ruch drobnych cząstek (średnica ficzne, garbniki i t. d.) są natury ko-0,0005 cm) zaobserwował już w r. 1827 loidalnej. botanik angielski R. Brown, przez dłu-

W miarę udoskonalania metod badawczych dziedzina chemji koloidów rozrastała się coraz bardziej, gdyż z u-kładami temi spotykano się prawie na każdym kroku. Przeważająca większość bezpostaciowych materjałów skorupy ziemskiej, jak iły, gliny, lepiszcza skał, gleby, pyły unoszące się w powietrzu, są natury koloidalnej. Również w święcie organizmów żyjących odgrywają koloidy pierwszorzędną rolę. Plazma, krew, limfa, soki gruczołowe, jak np. mleko — są to wszystko utwory koloidalne. Również bardzo wiele produktów

Uporządkowanie materjału faktycz-gi jednak czas nie znajdowano dla tego nego i wprowadzenie pewnej systema-zjawiska właściwego wytłumaczenia, tyki układów koloidalnych zawdzięcza-Dopiero w r. 1906 dzięki badaniom my niemieckiemu chemikowi Wilhel-i obliczeniom polskiego fizyka Marjana mówi Ostwaldowi. Zaproponował on Smoluchowskiego i niezależnie od niego klasyfikację układów w zależności od niemieckiego uczonego Einsteina zostało stanu skupienia obu faz. W ten sposób

Ryc. 157. Tory cząstek koloidalnego złota czone przy pomocy ultramikroskopu.

wyzna-

układy z fazą rozpraszającą ciekłą rozpadają się na trzy typy : zawiesi-n y (suspensoidy) — z ciałem stałem ; emulsje (emulsoidy) — z cieczą i piany (np. krem, sos majonezowy)— z gazem; z fazą rozpraszającą gazową na dwa typy : dymy lub pyły (kosmiczne)— z ciałem stałem i mgły — z cieczą; układy z fazą rozpraszającą stałą na dwa typy : wyfarbowania (np. na szkle, glinie i skórze) — z cia-

łem stałem i okluzje (np. w minerałach, glebie) — z cieczą i gazem.

Koloidy zawiesinowe i emulsyjne.

Dość wszechstronnie zbadanemi i znajduj ącemi szerokie zastosowanie układami koloidalnemi są suspensoidy i emul-soidy. Typowemi przykładami suspen-soidów są roztwory metali w wodzie i rozpuszczalnikach organicznych. 0-trzymywać je można przez odtlenienie, czyli redukcję soli odpowiedniego metalu w wodzie. Zachowując podczas tego procesu chemicznego odpowiednie warunki, można otrzymać koloidalny roztwór metalu o dowolnym stopniu rozdrobnienia. Roztwory te otrzymać można również, wytwarzając pod wodą łuk Volty między elektrodami z odpowiedniego metalu. Powstająca w łuku Volty para metaliczna zestala się w wodzie na cząstki koloidalne. Koloidalne roztwory metali na sączkach zwykłych nie pozostawiają żadnego osadu. Cały szereg substancyj, powstających jako osady przy reakcjach chemicznych, można otrzymać w odpowiednich warunkach w postaci koloidalnej (np. siarczki i wodorotlenki metali).

Ważne znaczenie lecznicze mają roztwory koloidalne srebra (kolargol, pro-targol i t. d. ), które często wprowadza się do organizmu ludzkiego jako środek odkażający. Rozpowszechnienie się metody zastrzyków przypisać należy niewątpliwie umiejętności otrzymywania roztworów koloidalnych ; zastrzyki zastąpiły niektóre środki lecznicze, które dotychczas można było wprowadzić do organizmu tylko pośrednio przez zażycia doustne.

Emulsoidy otrzymuje się w postaci bardziej stężonych roztworów niż suspensoidy na specjalnych młynkach i wirówkach koloidalnych.

Roztwory emulsyjne znajdują szerokie zastosowanie w technice. Np. proces homogenizacji mleka polega na rozbiciu makroskopowych oczek tłuszczu oraz cząstek kazeiny na cząstki koloidalne. W ten sposób mleko w całej swojej objętości przetwarza się na produkt równowartościowy i nie ulega rozkładowi na sernik i serwatkę podczas długotrwałego transportu (jak np. w Ameryce rurociągami).

Zaznaczyć należy, że każde ciało znajdujące się w stanie koloidalnego roztworu jest nazywane „zolem4 w odróżnieniu od bezpostaciowego osadu wytwarzającego się z niego, nazywanego „żelem⁴⁴. Proces powstawania żelu nazywa się koagulacją zolu. Koagulacja polega na skupianiu się cząstek koloidalnych na cząstki większe, które ostatecznie wytworzyć mogą galaretowatą masę. Koagulację wywołać można, podwyższając temperaturę zolu, dodając doń elektrolitów (-*Jony) lub innych koloidów. Istnieją koloidy, które strącone w postaci żelu można zpowro-tem przeprowadzić w stan zolu. Proces ten, odwrotny do koagulacji, nazywamy peptyzacją zoli ; nie jest on w ści-słem tego słowa znaczeniu procesem odwracalnym, gdyż nie możemy ściśle odtworzyć pierwotnego stopnia rozdrobnienia. Te żele jednak, które możemy przeprowadzić zpowrotem w zole, nazywamy koloidami odwracalnemi ; takiemi są przeważnie emulsoidy. Suspensoidy są przeważnie koloidami nieodwracalnemu

Roztwory koloidalne posiadają różną trwałość; naogół koloidy emulsyjne są bardziej trwałe. Trwałość roztworów zawiesinowych (suspensoidów) można zwiększyć, dodając do nich ciała zwane koloidami ochronnemi (białko, żelatyna), które naogół przeciwdziałają strącaniu się żelu, a w szczególności zapobiegają powolnemu jego strącaniu, zwanemu starzeniem się koloidu.

Charakterystyczną cechą koloidów trwałych jest zjawisko pęcznienia, które polega na pobieraniu rozpuszczalnika przez żel koloidu. To zjawisko powolnej dyfuzji cząsteczek rozpuszczalnika w głąb substancji stałej nazywamy absorbcją. Nie należy zjawiska tego utożsamiać z adsorbcją, która jest właściwością gromadzenia na powierzchni ciał stałych i ciekłych cząsteczek substancyj znajdujących się w ich bezpośredniem otoczeniu. Adsorb-cja zachodzi zwykle bardzo szybko i nie wywołuje widocznych zmian w wyglądzie substancji adsorbującej.

Koloidy, które zarówno adsorbują jak i absorbują cząsteczki rozpuszczalnika, nazywamy liofilowemi („lu-biącemi ciecz“). Są niemi przeważnie koloidy emulsyjne. Koloidy niewyraźnie ustosunkowane do rozpuszczalnika nazywamy 1 i of ob o w e m i („unikają-cemi cieczy“ ) — takiemi są zwykle sus-pensoidy.

Wreszcie z innych ogólnych cech u-kładów koloidalnych wymienić jeszcze należy zjawisko „kataf orezy“, t. j. wędrówki cząstek koloidalnych ku elektrodom pod wpływem siły elektrowzbu-dzającej. Zjawisko to świadczy o pewnym ładunku elektrycznym, jaki jest właściwy cząstkom koloidalnym. Powoduje on wzajemne odpychanie się tych cząstek, zapobiegając w ten sposób ich zlewaniu się w większe cząstki. Ładunek elektryczny cząstek powodowany jest adsorbcją pewnych jonów na powierzchni cząstki koloidalnej.

S. Pleêniewicz.

KOLONJE. Kolonjami zwiemy zbiorowe grupy ludzkie, związane wspólnością rasy, języka, tradycyj, religji lub interesów i zajęć, a zamieszkałe zdała od ojczyzny, między obcymi.

Kolonje w starożytności.

Kolonje istniały, odkąd istnieje historja ludzkości. Były kolonje etnicz-ne: Greków w Egipcie faraonów czy Izraelitów w Babilonie; były kolon je handlowe: Fenicjan w Afryce północnej czy Galji południowej ; kolonje religijne: parsów (wyznawców religji Zaratustry) w Indjach, buddystów w Chinach. Były również kolonje ludzi złączonych jednym zawodem, jak np. kolonje militarne Rzymian, rozsiane po całym świecie śródziemnomorskim, czy też kolonje greckich rzemieślników artystycznych w Azji Mniejszej i na Wschodzie.

Od tych kolonij zależał w starożytności w bardzo dużej mierze wzrost i rozwój kultury całego świata.

Kolonje łączyły nietylko życie intelektualne jednego kraju z drugim, lecz były również najważniejszym środkiem wymiany towarów i kultury materjalnej.

Kolonje w czasach dawnych (z ma-łemi wyjątkami kolonij wojskowych Rzymian) były zawsze luźnie tylko złączone z macierzą związkami krwi i tradycji, nigdy zaś stosunkami praw-no-państwowemi. Tak np. kolonje greckie w Italji czy Azji Mniejszej lub Kartagina, założona jako kolonja fenicka, były równorzędne z macierzą i zczasem całkowicie się od niej uniezależniły.

Kolonizacja nowoczesna.

Historja kolonizacji w znaczeniu no-woczcsnem zaczyna się dopiero z końcem XV w., kiedy Portugalczycy pod przewodnictwem księcia Henryka Żeglarza i Hiszpanie z czasów „królów katolickich“, Izabeli i Ferdynanda, otworzyli sobie drogę do Ameryki (Kolumb) i objechawszy Afrykę, dotarli do t. zw. wjrsp Korzennych (nazwą tą obejmowano przedewszystkiem wyspy archipelagu Malaj skiego, skąd sprowadzano słynne „korzenie“ zamorskie), do Indyj i do Chin. Gdziekolwiek znajdowali kraj bogaty, a bezbronny, obejmowali go w posiadanie w imieniu swych władców i wkrótce stworzyli w ten sposób wielkie imperja kolonjal-ne hiszpańskie i portugalskie (-» Ameryka Południowa).

Dla uniknięcia wojen i waśni pomiędzy temi dwoma mocarstwami papież Aleksander VI Borgia dzieli cały świat nieznany między nie; pokój zawarty między Hiszpanją a Portugalją w Tordesillas (1494) rozpoczyna nową politykę kolonizacyjną.

Hiszpanja uzyskuje władanie nad całą Ameryką, z wyjątkiem Brazylji, która wedle edyktu Aleksandra VI dostaje się Portugalji, oraz krain Ameryki Północnej ( Ameryka Północna), leżących między dzisiejszem San-Francisco i Nowym Orleanem, któremi Hiszpanie nie interesowali się wówczas, nie wykryto tam bowiem jeszcze ani złota, ani srebra. Portugal ja dąży prze-dewszystkiem do uzyskania posiadłości w Afryce, na „wyspach Korzennych“, w Indjach, w Japonji i Chinach.

Pokój zawarty w Tordesillas nie był jednak długotrwały : nieprzebrane skarby, które z kolonij czerpią Ibe-ryjczycy, wzbudzają zazdrość innych potęg morskich. Holandja, Danja, a wkrótce i Anglja, stają do wyścigu kolonjałnego.

Holandja wywalcza sobie wielkie posiadłości na morzu Jawajskiem, rywalizuje z Portugalczykami w Ameryce i w Azji. Danja szuka, gdzie może: na Antylach, między wyspami mórz po-łudniowo-azjatyckich, lecz jej potęga morska jest za słaba, by skutecznie obronić swe posiadłości. Niedługo traci je wszystkie oprócz wysp Dziewiczych na morzu Karaibskiem, sprzedanych Stanom Zjednoczonym w roku wojny 1915, i Grenlandji, którą do dziś zatrzymała. Nielepiej powodzi się

Szwecji, której kolonje amerykańskie przetrwały zaledwie kilkanaście lat.

Najpóźniej z państw protestanckich, bo dopiero w końcu XVI wieku, staje w szeregu mocarstw kolonjalnych Anglja, dzięki inicjatywie królowej Elżbiety i genjuszom militarno-żeglar-skim Raleigh’a, Drakę’a, Frobishera i innych.

Zaczyna panować moda na kolonje. Nawet katolicka Francja, nie zważając na zakazy papieskie, puszcza się w zawody, szukając szczęścia w dzisiejszej Venezueli, w Indjach, a prze-dewszystkiem w Kanadzie i na morzu Karaibskiem.

Cały XVII wiek stoi pod znakiem polityki kolonjalnej.

Tę modę na kolonje wywołuje prze-dewszystkiem chęć zdobycia złota i srebra, w które obfitują tereny zamorskie.

Cortez w Meksyku, a Pizarro w krainie Inkasów zdobyli wprost nieprawdopodobne dla umysłowości wieków średnich ilości tych kruszców. Dość powiedzieć, że w XVI wieku te dwie tylko kolonje dostarczyły więcej srebra, niż wydobyto go w całym starożytnym świecie.

Skutkiem tego wartość srebra spadła tak, że stosunek złota do srebra z 1:4 zeszedł na 1:16. Zresztą wstrząsy, które ten spadek spowodował, do dzisiejszego dnia dają się odczuwać w życiu gospodarczem całego świata.

Drugiem źródłem dochodu z posiadłości zamorskich były rozmaite przedmioty zbytku, a w pierwszym rzędzie korzenie, jak imbir, gałka muszkatołowa, pieprz, cynamon i t. d., wreszcie kakao, tytoń (aż do XIX wieku, kiedy rozpowszechniła się jego uprawa w Europie) oraz cukier trzcinowy, który w wieku XVII i XVIII stał się poza metalami szlachetnemi najcenniejszym przedmiotem eksportu ko-lonjalnego (cukier z buraków nauczono się rafinować dopiero za czasów napoleońskich).

Kolon je uważane były przez wszystkich mężów stanu od kardynała Xime-nesa, ministra Karola V, aż po Colber-ta francuskiego i Pitta angielskiego jedynie i wyłącznie za własność państwa macierzystego, nato tylko istniejącą, by mogła być rabunkowo eksploatowana.

Produktów jednak rolnych z kolo-nij nie eksportowano do Europy. Przeciwnie, rolnicy i przemysłowcy kontynentalni nie dopuszczali nawet do rozwoju rolnictwa i przemysłu lokalnego w kolonjach, chodziło bowiem o to, aby kolonistów zmusić do nabywania w Europie wszelkich wytworów koniecznych do życia. Poszczególne rządy, jak np. hiszpański czy francuski, zabraniały w kolonjach produkcji pewnych wytworów europejskich, jak oliwy, wina, prochu lub nawet saletry, by nie dopuścić do konkurencji z firmami metropolji. Nawet Anglja, bardziej liberalna w swej polityce handlowej, sprzeciwiała się często tworzeniu w kolonjach tych gałęzi przemysłu, któreby stać się mogły konkurencją dla przemysłu europejskiego.

Trzeciem ważnem źródłem bogactwa kolonjalnego był handel murzynami (-» Murzyni, Niewolnictwo). W ciągu XVII i XVIII w. wywieziono z Afryki około 50 mil jonów ludzi.

Były jednak różnice między systemem łacińskim: hiszpańsko-francuskim a anglo-saskim w polityce kolonjalnej owych czasów. W kolonjach hiszpańskich i francuskich wszelkie intratne przedsiębiorstwa były monopolem korony, gdy tymczasem w kolonjach angielskich były one dawane w koncesje towarzystwom prywatnym, tak iż nierzadko cała kolon ja była monopolem

jednego towarzystwa, zwanego Charte-red Company.

Taką „Chartered Company“ była East India Company, która rządziła Indjami aż po rok 1858 (~>Indje), taką była Hudson Bay Company, największa po dziś dzień firma futrzana na świecie, której północna Kanada zawdzięcza swą kulturę.

Drugą zasadniczą różnicą było to, że do kolonij hiszpańskich i francuskich rzadko emigrowali ludzie, by się tam na stałe osiedlić; zazwyczaj przyjeżdżali tam poto, by się szybko wzbogacić, a zostawali na miejscu tylko wtedy, gdy im się to nie udawało. Do kolonij angielskich, a przedewszystkiem do Ameryki Północnej emigrowano natomiast poto, by tam stworzyć sobie nową ojczyznę i na stałe zamieszkać. Kolonje amerykańskie Anglji były przez długi czas ziemią obiecaną dla wszelkiego rodzaju jednostek prześladowanych w kraju za sprawy religijne. Tymczasem Hiszpanja i Francja nie pozwalały swym sekciarzom, hugo-notom i protestantom oraz żydom na emigrację kolonjalną. W kolonjach hiszpańskich było nawet prawo automatycznie skazujące na stos każdego heretyka czy żyda, któryby się ośmielił tam osiedlić.

Egoistyczna polityka macierzy względem swych własnych obywateli zamorskich musiała w rezultacie sprowadzić po pierwsze zupełne wyczerpanie łatwo osiągalnych bogactw kolonij, a więc i ich całkowity upadek ekonomiczny, po drugie zaś niechęć i nienawiść ich obywateli względem krajów rodzinnych.

Wszystkie te kolonje, które zdolne były do samodzielnego życia ekonomicznego i które posiadały dosyć mieszkańców o krwi i kulturze europejskiej — powstały na przełomie wieku

XVIII i XIX przeciwko swym rządom europejskim i wszystkie z biegiem czasu wyzwoliły się z pod macoszego jarzma rządu rodzimego.

Pierwsze uzyskały niepodległość Stany Zjednoczone (-» Słany Zjednoczone), dzięki wysiłkom ludzi takich, jak Franklin i Waszyngton, przy pomocy rycerskich a bezinteresownych wolon-tarjuszów z Europy, jak Lafayette, Kościuszko, Pułaski i t. d.

W krótkim odstępie czasu wyzwoliły się republiki Ameryki Południowej, dzięki akcji Bolivara (-> Bolivar) i San Martina. Około r. 1825 cała Ameryka łacińska była wolna poza Brazylją (—» Br azyl ja) i Kubą, która została wyzwolona po wojnie hiszpańsko-ame-rykańskiej, oraz kilkoma drobnemi, nic nie znaczącemi posiadłościami francuskiemi, holenderskiemi i angiel-skiemi w Centralnej Ameryce i na wyspach Antylskieh. W ten sposób z hiszpańskiego imperjum kolonjalnego zostały jeno okrawki.

Następnym etapem, i to etapem zwrotnym w historji kolonij, było niemal całkowite usunięcie Francji z posiadłości kolonjalnych: po ostatecznej klęsce Napoleona niemal wszystkie kolonje francuskie przeszły na własność Wielkiej Brytanji. Portugalja przytem już dawno zrezygnowała ze swoich am-bicyj i zawarłszy przymierze z Anglją, z początkiem wieku XVII stała się jej nieudolną satelitką w międzynarodowej polityce kolonjalnej. Dzięki temu sojuszowi jednakże ocaliła przynajmniej większą część swych posiadłości zamorskich. Tak samo i Holandja, poniechawszy swych ambicyj światowych, utrzymała się przynajmniej przy Jawie i innych wyspach nialajskich.

Anglja została w polu sama jedna i do lat siedemdziesiątych XIX w. nie ma nigdzie rywala ani konkurenta.

Polityka kolonjalna w XIX wieku.

Stosunek kolonij zamorskich do ich metropolij zmienił się zasadniczo w w. XIX. Nigdzie już nie było krajów zamorskich, któreby dostarczały złota, srebra i artykułów zbytku w tak nieprawdopodobnych ilościach, jak przez dwa poprzednie wieki.

Rola kolonij zmienia się teraz zasadniczo. Przedewszystkiem wchłaniają one w siebie nadmiar ludności europejskiej, który w starym kraju nie może znaleźć utrzymania, i stają się kolon jami osiedlenia (de peuplement). Zaczyna się masowa emigracja z Europy do kolonij. Pierwsi Irlandczycy, powodowani kilkoletnim nieurodzajem i politycznym uciskiem ze strony Anglików, emigrują w ilości kilku mil jonów w latach trzydziestych i czterdziestych do Ameryki Północnej. Nieco później podążają na emigrację miljony Włochów, Polaków, Ukraińców, Anglików i Szkotów. W ostatnich latach XIX w. emigracja europejska do krajów zamorskich wynosi przeszło dwa miljony ludzi rocznie.

Ludzie odkrywają wreszcie, że poza niezwykłemi bogactwami nowe te kraje mogą wydać najbardziej cenne produkty użyteczności codziennej, bez których światby się nie mógł obejść, a mianowicie wszelkiego rodzaju surowce. Niewyczerpana ziemia na pam-pasach Argentyny czy na prerjach Kanady przy niniejszym trudzie niż na starym kontynencie bogatsze daje plony. To też w drugiej połowie XIX w. zboże, mięso, wełna przypływa do Europy z kolonij w coraz większych ilościach. Poza tern ludność europejska nabiera przyzwyczajenia do żywienia się pewnemi produktami tropikalnemi, przedewszystkiem kawą, herbatą i czekoladą, które to produkty z biegiem czasu stają się koniecznością życiową. Rozrastający się przemysł europejski zaczyna wymagać dopływu produktów takich, które jedynie w kolonjach można otrzymać, a mianowicie kauczuku, bawełny i t. p.

Kolonje stają się wreszcie pożądane-mi rynkami handlowemi dla zbytu europejskich przedmiotów użytkowych dla wszystkich, a nie tylko świecidełek, jak kiedyś.

W tych warunkach nie udaje się też Anglji długo już bez rywali monopolizować politykę kolonjalną. Już za Ludwika Filipa Francuzi zdobywają Alger i przygotowują się do podboju Afryki Północnej. Po wojnie zaś pru-sko-francuskiej rozpoczynają, zresztą za podszeptem Bismarcka, który w ten sposób chciał odwrócić Francję od Europy, wielką polityką kolonjalną przedewszystkiem w Afryce i w Indo-chinach.

Również i Niemcy w latach osiemdziesiątych zaczynają starać się o posiadłości zamorskie, zakładają kolonje w Afryce i Polinezji oraz wydzierają Chinom kilka portów. Nawet Belgja przez swego króla Leopolda II osiąga znaczne zdobycze kolonjalne w Kongo, zrazu wolnem państwie i własności prywatnej króla, potem przez niego darowanem Bel g j i.

Na przełomie XIX w. cała Afryka, z wyjątkiem maleńkiej republiki murzyńskiej Liberji pod opieką Stanów Zjednoczonych oraz Abisynji, jedynego kraju, który oparł się zbrojnie zdobywcom europejskim, znajduje się w posiadaniu mocarstw europejskich. W Azji poza Chinami i Japon ją niepodległość swoją utrzymuje jedynie królestwo Sianiu.

Choć Australazja jest zasadniczo domeną angielską, Francja i Niemcy uzyskują dla siebie kilka wysp archipelagu o niewielkiem zresztą znaczeniu.

Gra o kolonje staje się najważniejszym atutem i stawką w polityce międzynarodowej.

Koniec wielkiej wojny likwiduje posiadłości kolonjalne Niemiec i utrwala na długo podział świata zamorskiego między mocarstwa nowożytne. Jest rzeczą wątpliwą, żeby ten stan posiadania mógł zmienić się w niedalekiej przyszłości; byłoby to możliwe chyba drogą sprzedaży niektórych kolonij portugalskich: Angoli czy Mozambiku.

Same jednak kolonje, rozwijając się kulturalnie i ekonomicznie, mogą się odłączyć od metropolji; mogą to uczynić przedewszystkiem te kolonje osiedleńcze, w których pod naporem białych zaniknął prawie doszczętnie element tubylczy. W ich rzędzie przedewszystkiem stoją posiadłości brytyjskie w Ameryce Północnej (Kanada), Australja i Afryka Południowa, które zresztą mają już t. zw. dominion status i rządzą się zupełnie niezależnie od parlamentu i rządu angielskiego; jedynym teoretycznym węzłem łączącym je w jedną całość jest osoba suwerena, króla angielskiego. W praktyce jednak dominja te kierują się polityką zagraniczną Londynu, jeżeli chodzi o sprawy międzynarodowe, oraz czynią sobie wzajemne ustępstwa ekonomiczne, z których wykluczają kraje niezwią-zane w imper juin brytyjskie (-» Wielka Bryt an ja).

A nawet i te kolonje, w których przeważają tubylcy, walczą obecnie w większej czy mniejszej mierze o niezależność, choćby częściową.

W pierwszym rzędzie trzeba tu wymienić Indje Brytyjskie, gdzie prąd niepodległościowy, kierowany przez Gandhi ego, staje się coraz bardziej nieprzeparty. Mniej widoczna, lecz bardzo silna, jest również tego rodza-ju agitacja w Indjach Holenderskich oraz w północnej Afryce francuskiej.

Zdaje się nie ulegać wątpliwości, że nadejdzie czas, kiedy większość kolonij stanowiących samodzielne gospodarcze jednostki albo oderwie się od metropolij, albo stanie się z niemi równorzędna.

Tubylcy a polityka kolonjalna Europy.

Kontakt mieszkańców wszystkich krajów kolonjalnych z Europejczykami był zawsze dla nich fatalny. Przez XIX wiek utarła się nawet formułka, że pierwotni tubylcy nie wytrzymują wysokiej kultury europejskiej i skutkiem tego giną. W rzeczy samej jest to zupełnym fałszem, bo tam, gdzie dziś mogą rozwijać się swobodnie, jak np. w niektórych krajach południowoamerykańskich, rozwój ich jest nie-mniejszy, niżby był w Europie w podobnych warunkach. Faktem jednak jest, że europejscy najeźdźcy nigdy nie dali im możności spokojnego rozwoju. Tubylców w kolonjach zabijała nie kultura, lecz wyzyskanie tej kultury dla gwałtu i przemocy.

Najoczywistszym tego dowodem jest stosunek Europejczyków do Indjan czerAvonoskorych na dzisiejszym obszarze Stanów Zjednoczonych, o którym Theodore Roosevelt mówił, że stanowi największą plamę na honorze Ameryki. Przed przyjściem białych było In-djan około 14 miljonów, dziś jest ich zaledwie ćwierć miljona, a i w tern wielu mieszańców (—» Indjanie). Ogromna ich ilość została przez białych wymordowana w niezliczonych walkach, gdzie biali zawsze mieli wyższość orężną, organizacyjną i zazwyczaj ilościową, mimo wszelkie legendy przeciwne.

Portugalczycy i Francuzi tak strasznych hekatomb nie robili, lecz i oni traktowali w sposób nieludzki swych kolorowych poddanych, przedewszyst-kiem zaś murzynów, którzy byli przedmiotem na j intratnie jszego handlu w czasach nowożytnych.

Przyznać jednak trzeba, że nigdzie nie byli tubylcy tak źle traktowani, jak w kolonjach angielskich, a to na-skutek pogardy rasowej (race préjudice), jaką czuli Anglicy dla wszystkich ras kolorowych.

Inne narody kontynentalne przyjaźniły się często z tubylcami; przybysze europejscy pojmowali ich kobiety za żony, mieszali się z nimi swobodnie. Są przecież gubernatorzy kolonjalni francuscy żonaci z Annamitkami, są francuscy ministrowie-murzyni, nie licząc dość znacznej ilości deputowanych i wysokich urzędników. Podstawy polityki angielskiej natomiast było zawsze stronienie od związków rodzinnych z przedstawicielami ras kolorowych. Do dziś przecież rozgraniczenie ras w posiadłościach angielskich jest tak wielkie, że murzyn w Afryce Południowej nie ma prawa wejść do pokoju urzędnika, do którego ma interes, lecz mówi do niego z za progu. W Ameryce w stanach południowych nie wolno mu siedzieć w tej samej restauracji czy wagonie kolejowym, co biały, a w Indjach Brytyjskich nawet maharadża z wielkiego rodu, którego dziadowie już kształcili się w uniwersytetach angielskich, nie ma prawa wstępu do klubu białych urzędników.

Być może, iż na lepszy stosunek do tubylców wpływała również religja i misjonarstwo katolickie, rozwijające się silnie we wszystkich kolonjach państw katolickich, gdy tymczasem protestantyzm w początkach swoich dziejów przez usta Melanchtona i Lutra oświadczał się przeciwko misjonar-stwu wśród dzikich. Dopiero z początkiem XVIII w. Danja pierwaza z krajów protestanckich zapoczątkowała mi-

J. Retinger.

Wespazjan

go

cesarz

w ciągu ośmiu lat, co jest w istocie imponujące. Przeznaczeniem jego było służyć walkom gladjatorskim (~*Cyrk), lecz zanim na arenie polała się krew, już same mury oddawna nią nasiąkły. 30.000 Żydów wziętych do niewoli po zdobyciu Jerozolimy pracowało przy budowie w tak strasznych warunkach, że połowa ich wymarła z wycieńczenia i pod rózgami dozorców. Przez cztery następne wieki wyniesiono z areny zapewne dziesięćkroć więcej trupów, zasiekanych mieczami lub poszarpanych przez dzikie zwierzęta. Niema narodu w Europie, któryby nie znalazł tu swoich męczenników.

sje, których zresztą wkrótce poniechała. Przez cały XVIII w. między sektami protestanckiemi jedynie bracia morawscy uprawiali misjonarstwo.

Wreszcie dopiero z początkiem XIX wieku za inicjatywą szewca angielskiego Carrey ’a zaczęła się angielska praca misyjna z olbrzymim nakładem kosztów i małym skutkiem.

Tubylcy jednak pomimo działalności misyj w dalszym ciągu bywają wszędzie wyzyskiwani przez rządy obce, przedewszystkiem zaś przez przedsiębiorców i kupców prywatnych. Wprawdzie niewolnictwo zostało zniesione z początkiem XIX wieku (choć w ßra-zylji było dozwolone aż do roku 1888), istnieje jednakże w większości kolonij wszystkich krajów angielskich w Afryce t. zw. praca przymusowa (forced labour), która równa się mniej więcej temu samemu. Jeszcze w roku 1924 parlament angielski uznał jej legalność w kolonj i Kenya.

Wyzysk ekonomiczny trwa w dalszym ciągu na tych dziesiątkach miljo-nów kilometrów kwadratowych, z których składa się Afryka i Australazja. Kultura europejska zawitała w te kraje, ale etyka kultury niemi jeszcze nie rządzi.

W języku polskim brak jest zupełnie dzieł obejmujących całość zagadnień kolonialnych. Por. wydawnictwa Ligi morskiej i Kolonjalnej. Por. także np. książkę J. St. By stronią : Alger, Lwów-Warszawa, 1934 r.

KOLOSEUM. (Tabl. 157). Obok egipskich piramid i sfinksa Koloseum należy do tych zabytków starożytności, które wywierają szczególnie silne wrażenie. Gdyby zebrać wszystko, co w różnych językach napisano wierszem i prozą o Koloseum, byłaby to niemała bibljoteczka zachwytów, uniesień, westchnień, rozmyślań. Jakąś cząstkę tej bibljoteki przynosi w sobie każdy, kto będąc w Rzymie, wyczekuje nocy księżycowej, aby parę godzin spędzić wśród ciemnych murów, którym blade światło daje kształt niepokojącej wizji.

Jesteśmy dziś mniej wrażliwi na ogrom tej budowli niż ludzie poprzednich pokoleń, gdyż zdołaliśmy się oswoić z wielkiemi rozmiarami; możemy w swym własnym świecie znaleźć gmachy znacznie przewyższające Koloseum i to nietylko na ziemi, ale i na wodzie, mianowicie największe okręty oceaniczne. Do ostatnich jednak czasów nic równie potężnego nie było w Europie i Koloseum dawało odczuć każdemu stuleciu jego małość w porównaniu z antycznym Rzymem. Ale i dziś jest to największy teatr świata: mógł kiedyś pomieścić do 100.000 wddzów!

Zbudował

Ten posępny gmach, dopóki stał nienaruszony, był olśniewającej wspaniałości. W oknach fasady stały tysiące posągów, wewnątrz wszystko błyszczało od marmurów, bronzów i złoceń. Biły weń pioruny, wybuchały w nim pożary, groziły mu trzęsienia ziemi, on jednak opierał się tym klęskom, wy-

1249

Koloseunu

1250

magając nie więcej jak raz na stulecie poważniejszych restauracyj, o czem świadczą zachowane napisy. Mówią one, że Koloseum naprawiano jeszcze za Teodoryka.

Rzym, który w IV w. po Chr. liczył ponad mil jon mieszkańców, w dwieście lat później nie miał ich więcej niż 30.000, tylu właśnie, ilu niewolników żydowskich pracowało niegdyś przy Koloseum. Wyniszczyły go wojny, zarazy i upadek cesarstwa. Goci i Wandalowie przeszli przez miasto. Jest bajką, którą się niepotrzebnie powtarza; że ci najeźdźcy burzyli świątynie, termy, amfiteatry. Nie stać ich było na to. Potężne budowle rzymskie wymagałyby machin oblężniczych i mnóstwa czasu, aby je pokruszyć; żaden wódz nie marnowałby na to swojej energji.

Na przełomie VI i VII wieku Rzym posiadał swe najcenniejsze zabytki prawie nietknięte. Były one jednak puste i bezużyteczne. Z wyjątkiem pewnej liczby, którą zamieniono na kościoły, klasztory, szpitale i t. p., większość była oddana na łup wilgoci i chwastów, które rozprzę gały spojenia murów. Nic bardziej posępnego niż miasto tak wyludnione, że prawie wymarłe, a tak obszerne i tak pełne gmachów, w których lęgły się tylko szczury i dzikie bezdomne psy szukały schronienia! Na życie ludzkie padał cień od niesamowitego majestatu tych budowli, człowiek wśród nich czuł się mały, biedny i opuszczony.

Budziły one zabobonny podziw. Pielgrzymi z całej Europy, którzy przychodzili do stolicy chrześcijaństwa, rozpowszechniali o niej niezwykłe wieści. W średniowiecznych książkach często powtarza się zdanie: „Dopóki stoi Koloseum, stoi Rzym; kiedy runie Koloseum, runie i Rzym ; kiery runie Rzym, cały świat się zawali“. Nikt już nie wiedział, czem było kiedyś to złowróżbne Koloseum. Opowiadano o niem fantastyczne bajki, w których przetrwało wspomnienie jego złotego przepychu. Oddawna nie było już w niem nic oprócz gołych murów. Przez parę wieków po upadku starożytności, jeśli Koloseum nie służyło na jakieś składy czy śpichlerze, brały je w posiadanie bandy zbójów, a ludzie zdaleka je omijali, jako siedlisko upiorów.

W XII w. Koloseum stało się twierdzą. W tym czasie Rzym podzielił się na wiele części, z których każda miała innych panów. Wojownicze rody szlacheckie pozajmowały całe dzielnice tego, co niegdyś było stolicą świata, a teraz porosło lasem, polem uprawnem, łąką, winnicą. Z pośród chaotycznej zieleni, wśród bagien i moczarów, wyrastały starożytne budowle, przemienione zazwyczaj na twierdze. Tu i ówdzie labirynt wąskich, śliskich i ciemnych uliczek wikłał się dookoła ruin. Ze wszystkich stron podnosiły się wysokie, obronne wieże, najczęściej zbudowane z materjałów wziętych z rzymskich budowli. Rzym liczył wtedy 20.000 mieszkańców, czyli cała jego ludność mogłaby się pomieścić w paru pierwszych rzędach siedzeń Koloseum.

Koloseum należało do potężnej rodziny Frangipani, którzy trzymali się w tej twierdzy bezmała dwieście lat i tylko na krótko dali się z niej wyprzeć. Były oblężenia, walki, pożary. Papieże szukali tu schronienia podczas wojny i rozruchów. Wreszcie miasto odebrało ten gmach z rąk prywatnych i w XIII w. odbywały się tam widowiska, nawet walki byków, jakby stary duch amfiteatru ożył na nowo. Zdaje się, że Dante był w Koloseum na przedstawieniu pasyjnem i sceny djabłów i aniołów, które tam widział, zrosły się w jego wyobraźni z gigantyczną ar-

szukaj w tomie piątym!

„herod-baba“, „dzierlatka“ i t. p.

chitekturą, z posępnemi koliskami czerwonych cegieł, z temi piętrami gi-nącemi w mroku, i one to przekształciły się w „kręgi“ jego „Piekła“.

W XV i XVI w. Koloseum zamieniło się w rodzaj kamieniołomów ; brano z niego materjał na budowę. Oprócz jakichś drobniejszych robót, o których nie wiemy, z cegieł, bloków kamiennych i płyt marmurowych zbudowano w tym czasie przystań nad Tybrem oraz trzy pałace: Cancelleria, Farnese i Palazzo Venezia, gdzie dzisiaj mieszka Mussolini. Te pałace są tak piękne, że pozwoliłyby przeboleć szkodę wyrządzoną amfiteatrowi, gdyby nie myśl, że nie byłyby ani trochę brzydsze, jeśliby się postarano dla nich o inny materjał. Ale ludzie renesansu nie rozumieli, dlaczegoby mieli przepłacać świeże cegły i kamień, mogąc je mieć za darmo. Dopiero w XVIII wieku papież Benedykt XIV zagroził ekskomuniką każdemu, ktoby się ważył naruszyć ruiny Koloseum.

Zaczynał się już okres troski i opieki nad zabytkami, który trwa do dzisiaj. Trzeba na to było wielkiego samozaparcia władz miejskich, a zwłaszcza referentów budżetowych. Sto lat temu obliczono, że budulec zawarty w mu-rach Koloseum, da się ocenić na 20 miljonów franków w złocie. Porzucono jednak wszelką myśl o tej wartości materjalnej, zostawiając Koloseum jako bezcenną pamiątkę. Co miała przypominać? Wielkość Rzymu — mówili jedni; krew męczenników — mówili drudzy. Ci ostatni urządzili w Koloseum stacje Męki Pańskiej, wmurowali kaplice, wznieśli krzyż i ambonę, z której co piątek franciszkanie wygłaszali kazania. Na krótko przed wojną usunięto z Koloseum chrześcijańskie symbole, czyniąc je budynkiem świeckim. Dziś znów na arenie wznosi się krzyż,

ale faszystowskie Włochy widzą w tej niespożytej budowli przedewszystkiem pomnik potęgi dawnego imperjum, która śni się ich dzisiejszej polityce.

J. Parandowski.

KOMEDJA. (Tabl. 160). Nazwa „komedja“ wywodzi się od greckiego słowa komos, pochód, i znaczy dosłownie: śpiew odbywających pochód. Od tych pochodów młodzieńców attyckich do naszej współczesnej komedji. jest droga bardzo daleka. Jest jednak coś współ- . nego w tych pierwocinach komedji i w najbardziej doskonałych tworach doby obecnej — oto przedewszystkiem ich charakter pogodny, wesoły, swawolny, rubaszny.

Komedja jest może najbardziej tradycyjnym rodzajem literackim, t. zn. rodzajem, który wchłonął w siebie i utrzymał najwięcej przekazanych przez wieki pierwiastków. Zespolenie tych prastarych pierwiastków tradycyjnych z wchłanianemi namiętnie elementami każdego życia współczesnego stanowi o żywotności i ponętności tego rodzaju dramatycznego (-» Dramat).

Co stanowi w komedji ten pierwiastek tradycyjny? Stanowią go przedewszystkiem charaktery, pewne typy powtarzające się w komedji od najdawniejszych czasów aż po dni dzisiejsze. Jeśli weźmiemy tytuły dzieł największego komedjopisarza doby nowożytnej, Molière’a (1622—1673), np. „Świętoszek“, „Skąpiec“, „Mizantrop“, to znajdziemy w nich nazwy pewnych typów, które powtarzają się od czasów najdawniejszych i stanowią żelazny inwentarz wszelkiej komedji. Typów takich jest oczywiście nieskończenie wielka liczba, a więc „kłamca“, „pieczeniarz“, „samochwał“, „zrzęda“

„wykwintnisia“,

Komedja, której struktura i artyzm

opiera się na opracowaniu charakterów, technika i budowa wymaga tego, ażeby a której akcja wynika ze starcia się autor tuż przed pomyślnem zakończe-tych charakterów, zwie się k o m e d j ą niem dał sytuację budzącą w widzu charakterów.

obawę o los bohatera czy bohaterów Istnieje jednak jeszcze inny, bardziej i wrytworzył w ten sposób t. zw. mo-prosty i niewyszukany sposób wy woły- ment ostatniego napięcia. Już, już wy-wania w komedji efektów komicznych, daje się, że wszystko skończy się jak a mianowicie — wprowadzanie pew- najgorzej, gdy wtem przychodzi jakaś nych s y t u a c y j. I w tej dziedzinie wiadomość, wyjaśnia się jakieś nieporozumienie lub dokonuje się jakiś przełom w duszy bohatera.

istnieje cały szereg od wieków przejmowanych schematów, z pośród których do najulubieńszyeh należy przyłapywanie kogoś na gorącym uczynku, branie jednej osoby za drugą, zjawianie się kogoś nie w porę, co wywołuje śmieszne i kłopotliwe komplikacje. Komedja sytuacyj nie siląca się na pogłębianie charakterów przechodzi czasem w rodzaj zupełnie już swawolny i zabawny, określany mianem farsy, czyli kroto-chwili.

W tradycyjnej poetyce, czyli nauce o poezji, określa się bardzo powierzchownie i banalnie mianem komedji ten rodzaj dramatu, którego akcja się dobrze kończy, który ma — by użyć wyrazu amerykańskiego, stosowanego do twórczości filmowej—t. zw. happy end (pomyślne zakończenie). Istotnie, komedja zawsze „kończy się dobrze“ i pozostawia tern samem wrażenie pogodne, jej przebieg jednak niezawsze bywa wesoły. Wielka komedja charakterów przedstawia wprawdzie typy i postaci komiczne, robi to jednak bardzo często, a nawet przeważnie, w sposób blisko graniczący z tragizmem, dając tym postaciom komicznym oprawę poważną, a nawet ponurą. Takim nimbem tragizmu otoczone są przeważnie wielkie komiczne postaci Molière ’a. Każda doskonała komedja, która dąży do tego, żeby dać możliwie pełny obraz rzeczywistości, nie może obyć się bez tych pierwiastków poważnych, czy nawet tragicznych. Nietylko zresztą treść komedji, ale i jej

Charaktery i sytuacje to są te stałe pierwiastki komedji. Tło rozgrywającej się akcji czerpie autor zazwyczaj z życia i z otoczenia. Komedja jest więc z jednej strony przedstawianiem pewnych stałych i niezmiennych cech i typów natury ludzkiej, równocześnie zaś jest żywem odbiciem każdorazowej współczesności i poniekąd ważnym dokumentem kulturalnym — i to nietylko ze względu na treść, ale i na styl. Łącznie bowiem ze zmianą stylu i mód literackich ulega także styl komedji różnym zmianom i dostosowuje się do o-gólnego ducha artystycznej kultury danego czasu.

Mimy.

Korzenie tradycyjnych pierwiastków komedji tkwią w kulturze starożytnej.

Ulubioną zabawą Dory jeżyków było przedstawianie krótkich scen z życia, w których występowały osoby ułomne fizycznie i umysłowo w sytuacjach budzących śmiech widzów. W scenach np. odgrywanych przez amatorów w Mega-rze występował jako stały typ żarłok Majson. Literacką formę tym ludowym improwizacjon nadał żyjący na Sycy-lji grecki poeta Epicharm (V wiek przed Chr.). Przedstawiał on w krótkich „dramatach“ komiczne sceny z życia bogów i bohaterów. W połowie wieku V Syrakuzańczyk Sofron pisał drobne sceny z życia o zakroju reali-

N a j sławniejszym

stycznym, które nazwano mimami ,,mi-mos“ (t. j. naśladownictwami życia).

W mimie italskim, zwanym od kam-pańskiego miasteczka Fabuła Atellana, występują pewne stałe figury: osoby błaznów zwanych Pappus (stary głupiec), Manducus (żarłok), Buccus (gadatliwy głupiec z nadętemi policzkami). Typy te utrzymały się przez wieki, przeszły do włoskiej komedji improwizowanej (commedia dcli' arte) jako Pantalone, Pulcinella (poliszynel), Ar-leccino, wtargnęły też do średniowiecznych misterjów kościelnych w epizodach komicznych, do zabaw karnawałowych i widowisk mięsopustnych. Z licznej ich rodziny Arleccino poszedł w służbę dworską (nasz Stańczyk), by stąd schronić się do cyrku, gdzie do dziś występuje jako klown czy „głupi August“.

Komedja chóralna.

Z połączenia doryckich scen z życia i attyckich karnawałowych pochodów nocnych śpiewających młodzieńców (komoi) wywodzi się komedja attycka. Składała się ona pierwotnie z luźnych scen, w' których do głównej osoby przychodzą rozmaici interesanci i po żywej rozmowie odchodzą. Produkujący się następnie chór karnawałowy zwracał się w imieniu swego przywód-cy-poety wprost do publiczności i wygłaszał karnawałowe szyderstwa na temat widzów i współobywateli. To jądro starej komedji nazywa się parabazą, niejako zwrotem do widzów. Dla połączenia jej ze scenami epizo-dycznemi użyto kłótni dwóch antagonistów z fabuły, do której mieszał się sypiący dowcipami błazen z mimu. Ta część starej komedji nazywa się sporem, agon. Na wzór wcześnie rozwiniętej tragedji dodano i komedji prolog, poprzedzający wejście chóru (paro-dos), i kazano chórowi śpiewać między epeizodjami, niby aktami, całość zaś zaokrąglono eksodetn (wyjściem), który jednak w wielu komedjach zachował charakter karnawałowego ko-mosu.

komedjopisarzem attyckim był Arystofanes. Mamy zachowanych jego 11 komedyj z lat 425—388 przed Chr. Przebija w nich, podobnie jak w starej komedji attyc-kiej, nuta polityczna, czyniąca z komedji organ arystokratycznej opozycji przeciw przywódcom ludu. Arystofanes umieszcza swe koncepcje polityczne przeważnie na tle fantastycznem. W sławnej komedji „Ptaki“ (414) przeciwstawia demagogicznym Atenom fantastyczne miasto ptaków zbudowane w chmurach.

Zaczątki komedji psychologicznej.

Gdy na wzór tragedji skrystalizowała się fikcyjna fabuła komedji w organiczną całość, wątek kultowy, który przedstawiał chór z parabazą, stał się uciążliwym przeżytkiem. Już wt ostatniej komedji swojej „Plutos“ („Bóg bogactwa“) obył się Arystofanes bez chóru. Z pośród autorów t. zw. nowej komedji, -która wytworzyła znowu cały szereg typów, jak kochanek zapalczywy, sługa chytry, żona przeszkadzająca, wybił się twórca greckiej komedji psychologicznej Menan-der (342—291 przed Chr.). Jego ko-medje są to przeważnie komedje poważne, rzadko budzące śmiech, częściej zadumę nad zawiłościami uczuć ludzkich.

Rzymianie wzorowali się na Grekach i przerabiali ich. Terencjusz (ok. 190—159 przed Chr.) przekazał nam w swych sześciu komedjach nieco z „salonowej“ wytworności komedji attyckiej, zaś Plaut (ok. 250—184 przed Chr.) w dwudziestu jeden utworach ożywił blady uśmiech oryginałów greckich zdrową krwią proletarjusza rzymskiego i nauczył Europę śmiać się całem gardłem. Echa motywów rzymskiej komedji rozbrzmiewają jeszcze długo w nowożytnej twórczości ko-medjowej.

Komedja nowożytna.

Pochodzenie komedji nowożytnej nie jest literackie. Jej pierwocin szukać należy w pochodach zapustnych, które wywodzą się z pogańskich uroczystości wiosennych. Słowo mówione powoli wnika w tańce, które miały symbolizować płodność natury, i zcza-sem wypiera je całkowicie ; w utworach tych, niby w rewji nowoczesnej, występować zaczyna cały szereg typów, z których najważniejszy jest głupiec i błazen, przedmiot ogólnej pogardy, wywodzący się z pierwotnego demona, przetworzonego później na potępionego djabła. W tych zapustnych widowiskach daje się odczuwać wyraźne oddziaływanie starożytnego mimusa.

Niemniej ważnym zalążkiem komedji nowożytnej są komiczne intermezza w widowiskach pasyjnych (-» Dramat, t. I, str. 1233, 34), intermezza, w których również odnaleźć można elementy pochodzące z mimusa.

Dopiero w okresie humanizmu zapoznano się z dziełami Terencjusza, Plauta i Arystofanesa. Dzieje komedji do w. XVII w różnych środowiskach to dzieje wzajemnego przenikania się wątków ludowych oraz tradycyjnych, zaczerpniętych z widowisk pasyjnych i wątków literackich z komedji starożytnej.

Jesteśmy w tym okresie świadkami bardzo ciekawego procesu literackiego, jak improwizowana na różnych terenach komedja dąży do uzyskania wreszcie stałej formy literackiej.

Improwizowana forma komedji opartej na pewnych stałych typach, o któ-

rych wyżej była mowa, rozwija się przedewszystkiem we Włoszech jako niezmiernie popularna „commedia dell’ arte“, dająca aktorom szerokie pole do własnej inwencji.

W podobny sposób pielęgnowali ko-medję Holendrzy w stowarzyszeniach mieszczańskich, uprawiających sztukę poetycką. Byli to t. zw. rederijlcer.

Wędrowne trupy komedjantów, wywodzące się z Anglji i stąd zwane ko-medj antami angielskimi, uprawiały też improwizację lub też w sposób bardzo trywjalny przyprawiały do smaku publiczności utwory literackie, wprowadzając w nie obowiązkową postać błazna czy też wesołka.

Po tej fazie improwizacji następuje okres przejściowy, poprzedzający epokę świetnego rozkwitu tego gatunku literackiego. Charakterystycznem dla tego okresu zjawiskiem jest np. dramat zespołów mieszczańskich, t. zw. „Meistersingerów“ w Niemczech, których najwybitniejszym przedstawicielem był Hans Sachs, z zawodu szewc.

W tym okresie przejściowym przenikają się wzajemnie pierwiastki wywodzące się z improwizacji oraz pierwiastki literackie pochodzenia starożytnego i humanistycznego.

Do najświetniejszego rozkwitu dochodzi komedja nowoczesna pod koniec XVI i XVII w. Dojrzewają wtedy i krystalizują się dwa typy nowoczesnej komedji, wyrosłe na gruncie tradycji starożytnej.

Jeden z nich nawiązuje do Arysto-fanesa. Jest to typ komedji fantastycznej. Podjął go i rozwinął naj-świetniej Shakespeare, później zaś pielęgnowali go w niektórych krajach, a zwłaszcza w Niemczech, romantycy, ale już w celach wyraźnie satyrycznych. Typ drugi to komedja realistyczna w stylu nowej komedji starogrec-kiej i nowożytnej komedji charakte- -

rów. Podniósł ją do najwyższej literackiej wartości i godności Molière.

Shakespeare (1564—1616) wystąpił w atmosferze sprzyjającej teatrowi na gruncie przygotowanym już przez różnych poprzedników. Znakomity to był znawca zarówno najgłębszych tajników natury ludzkiej, jak i upodobań publiczności teatralnej. Wątki i motywy swoich komedyj czerpał on przeważnie z włoskiej nowelistyki, potrafił jednak najbardziej ponurą treść owiać czarem prawdziwej poezji i beztroskiego humoru. Nie brak i jego komedjom charakterów świadczących o niezwykłej wnikliwości psychologicznego spojrzenia, lecz nacisk położony jest tu raczej na tok akcji, opartej na nieraz naiwnych intrygach lub założeniach fantastycznych. Budowa tych komedyj, napozór wiotka i obliczona na efekty widowiskowe, ma w sobie jednak pewien jakgdyby muzyczny rytm, jest jakgdyby tańcem symbolizującym dziwną plątaninę i gmatwaninę losów ludzkich.

I Molière (1622—1673) wystąpił na gruncie dobrze przygotowanym przez rodzimą farsę francuską. I on • również, podobnie jak Shakespeare, był człowiekiem teatru. W przeciwieństwie jednak do Shakespeare’a, Molière szukał nowych podstaw artystycznych dla komedji w dziedzinie poważnych problemów życia.

W komedjach swroich poruszył Molière cały szereg aktualnych dla jego epoki problemów — największe jednak, nieśmiertelne arcydzieła jego to ko-medje charakterów, w których odsłonił niedostrzeżone dotąd głębie i tajniki dusz ludzkich. We wszystkich komedjach Molière ’a pod powłoką śmieszności kryje się treść nieraz tragiczna; wszystko, co napisał, świadczy o niezwykłej powadze ujmowania zagadnień życia. W stylu jednak jego koinedji widoczne jest wewnętrzne szamotanie się pomiędzy dążeniem do poważnego powabu t. zw. komedji wysokiej, poniekąd klasycznej, a lżejszą formą i skłonnościami farsowemi.

Podobny proces literaryzacji komedji, a więc podniesienia jej z poziomu amatorskich czy też aktorskich im-prowizacyj do rzędu rodzaju literackiego, dokonał się także we Włoszech. Sprawcą tej przemiany jest Goldoni (1707—1793), który musiał stoczyć ciężką walkę z przedstawicielami tradycyjnej commcdia dell’ arte. W krajach skandynawskich stworzył Duńczyk Holberg (1684—1754) podstawy rodzimej twórczości komedjowej. W Niemczech stosunkowo późno dopiero osiągnęła komedja doskonałą formę literacką.

Komedja przechodziła we wszystkich krajach wszystkie fazy panujących mód i kierunków literackich. W okresie mdłego rokoko przybrała więc charakter sielankowTo-pasterski. Jej treść stanowiły w tym czasie dzieje zakochanych, zazdrosnych i przekomarzających się par. Pod koniec XVIII w. charakter komedji zmienia się pod wpływem haseł rzuconych przez przychodzące w tym okresie do głosu mieszczaństwo, interesujące się wszelkiemi zagadnieniami moralnemi, szukające w teatrze płytkiego moralizatorstwa i dyskusyj nad różnemi problemami etycznemi. Ten moralizatorski ton połączony z coraz potężniejącą falą sentymentalizmu sta-now'i podłoże nowego typu komedji, t. zw. komedji płaczliwej (comédie larmoyante), której źródeł szukać należy w czułostkowej powieści angielskiej ; komedja tego typu rozwinęła się głównie we Francji. Pomimo sprzeciwu krytyków rodzaj ten przyjął się w całej Europie, do rozpowszechnienia zaś jego przyczynił się następnie bardzo płytki komedjopisarz niemiecki Kotze-bue (1761—1819), którego czułostko-

we, familijne komedje obeszły wszystkie sceny świata i oddziałały też silnie na twórczość komedjową w Polsce.

Obok comédie larmoyante nie brak w XVIII w. poważnych komedyj, w których poruszane są wielkie i ważne problemy, jak np. komedja „Minna von Barnhelm“ G. Lessinga (1729 do 1781) w Niemczech, u nas zaś przede-wszystkiem komedje J. U. Niemcewicza (1757—1841). We Francji słynne komedje Beaumarchais (1732 do 1799) : „Cyrulik sewilski“ i „Wesele Figara“ odegrały rolę ważnego zaczynu rewolucyjnego.

W okresie romantyzmu komedja — podobnie jak wszystkie rodzaje literackie — uległa pewnemu wewnętrznemu rozluźnieniu. Romantyzm wydobył jednak w różnych krajach nowy kult rodzimej przeszłości, nowe i lekkie tchnienie humoru i pewien beztroski stosunek do rzeczywistości, który sprzyjał rozwojowi komedji.

Komedja nowoczesna.

Za pogrobowca romantyzmu uważają niektórzy historycy literatury największego komedjopisarza polskiego Aleksandra Fredrę (1793—1876). Badania ostatnich czasów (I. Chrzanowski, E. Kucharski, T. Boy-Żeleński) rzuciły sporo światła na jego twórczość w*ogóle oraz na charakter i pochodzenie jego typów komedjowych. Fredro, operując pewnemi tradycyjnemi typami, wypełnił swoje komedje treścią rodzimego życia polskiego, wydobył komiczne pierwiastki z życia dworu szlacheckiego i genjalnie ukształtował, jak np. w „Zemście“, typy polskiej szlacheckiej natury. Mistrzowskie połączenie odwiecznych wątków i charakterów komedjowych z rodzimą glebą polską nadaje niepożytą wartość artystyczną ko-medjom Fredry, które ze sceny działają na widza z nigdy nie słabnącą siłą.

Pod koniec pierwszej połowy w. XIX rozwinęło się we Francji rzemiosło ko-medjowe i doszło do niespotykanej dotąd zręczności i sprawności. Mistrzami techniki komedjowej we Francji byli tacy pisarze, jak Scribe (1791—1861) lub Labiche (1815—1888) ; mieli oni naśladowców w całej Europie, a także i w Polsce, by wymienió takich autorów*, jak Bliziński lub Bałucki. Francuzi stworzyli komedję obyczajową, stawiającą sobie za zadanie wierne odbicie życia ówczesnego społeczeństwa. Korne-' dja ta osiągnęła w tym okresie tak wysoki poziom techniki dramatycznej, że kiedy na widownię literacką wpływają w epoce liberalizmu najważniejsze problemy moralne i społeczne, wielcy pisarze różnych narodowości zaczynają tworzyć komedje, w których dyskutują najgorętsze zagadnienia życia współczesnego. Takie komedje pisał w Nor-wegji Henryk Ibsen (1828 do 1906), poruszając się w nich bardzo często na granicy tragedji. Głównym twórcą tego rodzaju komedji był jednak Anglik Bernard Shaw, który z nadzwyczajną bystrością i niezwykle subtelną iron ją podpatrywał słabe strony społeczeństwa angielskiego, zwłaszcza jego obłudę, a śledząc bacznie ewolucję prądów społecznych w swojem bliższem i dalszem otoczeniu, dawał w szeregu komedyj, przeciążonych przeważnie balastem dyskusji, obraz ducha czasu w krzywem zwierciadle satyry.

Komedja pozostała zresztą do czasów dzisiejszych tym gatunkiem literackim, w którym prym wiodą Francuzi. Wesołe kłopoty, zabawne konflikty i afery Trzeciej Republiki francuskiej znalazły wierne odbicie w starannie zazwyczaj wyszlifowanem zwierciadle tej komedji, której akcja co najmniej jednego aktu rozgrywa się zazwyczaj w gabinecie ministra lub też premjera. Główni autorzy tej farsy to spółka Caillavet i Fiers.

Z. Łempicki.

Niemcy nigdy nie mieli większych skłonności do tego rodzaju literackiego i nie osiągnęli w nim poważniejszych sukcesów. Rosja natomiast ma wielkie tradycje komedjowe. Jak niegdyś za régime ’u carskiego wyśmiewał znakomity pisarz rosyjski Gogol (1807 do 1852) w genjalnej komedji „Rewizor z Petersburga“ słabe strony tego régime ’u — tak za rządów bolszewickich pisarze rosyjscy w licznych komedjach wyszydzają słabe strony i braki ustroju bolszewickiego.

W Polsce w okresie przed odzyskaniem niepodległości brak było tego wspólnego naturalnego politycznego i społecznego tła, na którem mogłaby się rozwijać nowa komedja realistyczna. Pozostała też ona raczej w zakresie krytyki ogólnej obyczajowości, jak tego przykładem jest bogata i ciekawa twórczość komedjowa Gabrjeli Zapolskiej (1860—1921 ), której „Moralność pani Dulskiej“ wzbogaca gale-rję największych typów komedjowych przez postać żywą i typ z rodzaju odwiecznych. W bystrości obserwacji i wiernem odbiciu rzeczywistości nie dorównywa jej może W ł. P e r z y ń-ski (1878—1930), przewyższa jednak kulturą i sztuką artystycznego prześwietlenia sytuacyj komicznych, graniczących — podobnie jak to przeważnie bywa w komedjach Zapolskiej — z tragizmem. Komedja jest rodzajem literackim, w którym Polacy mają świetną tradycję, do którego mają żywiołową skłonność, w którym, obok powieści, mają największe sukcesy i — przypuszczać wolno — poważne szanse wprowadzenia literatury polskiej na teren międzynarodowy.

S i n k o, Literatura grecka, t. 1 i 2, Kraków 1932/33; G. Przy chocki, Plautus, Kraków 1925; L. Winniczukówna, Terencjusz w Polsce ( Charisteria Przychoc-ki, Warszawa 1934); T. Żeleński, Mo-ljer, Warszawa (1924) ; M. S z y j k o w-s k i, Dzieje komedji polskiej w zarysie, Warszawa 1921.

KOMIZM. Komizm — tyle, co śmieszność — doniosłą ma rolę w naszem życiu duchowem ; nie zna go tylko niemowlę w kołysce, nie może go odczuć człowiek gwałtownie cierpiący, ani ten, kto umiera — ale potrzebuje go i używa chyba każdy, komu tylko zdrowie służy, a humor dopisuje. Małym dzieciom sprawiają rodzice śmieszne obrazki i figurki; dzieci wiele czasu i wysiłku poświęcają nato, żeby rozśmieszyć starszych czy inne dzieci, i przepadają za tymi, którzy znowu je czemś rozśmieszać umieją. Ludzie dorośli urządzają śmieszne widowiska, wydają pisma humorystyczne i wysoko cenią, a niekiedy boją się dobrych humorystów i komików, t. j. tych, którzy ludzi rozśmieszają na scenie, w powieści, w noweli, w towarzystwie.

Chociaż śmieszność jest tak potrzebnym i pospolitym pokarmem duchowym człowieka, niełatwo powiedzieć, na czem ona właściwie polega, dlaczego i kiedy ludzie się śmieją z czegoś lub z kogoś, co wspólnego i charakterystycznego mają postaci i sytuacje śmieszne, czyli komiczne.

Śmiech i śmieszność.

Przedewszystkiem wypada zauważyć, że niewszystko nazywa się śmieszne, czyli komiczne, co stwarza okazję do śmiechu. Kiedy młody, zdrowy chłopak wybiegnie w podskokach do pustego ogrodu w letni ranek, śmieje się łatwo lub uśmiecha, zanim jeszcze kogokolwiek spotkał. Śmieje się, bo jest młody i zdrów, bo liście połyskują wilgocią, bo jest jasno od słońca, a powietrze czyste. Wtedy jest na twarzy chłopaka śmiech „bez adresu“, nie skierowany do nikogo wogóle; zjawia się na

twarzy jak rumieniec, oznaka zdrowia i dobrego samopoczucia. To pierwszy rodzaj śmiechu ; nie odpowiada mu żadna śmieszność okazji, która ten śmiech budzi. Nie powiemy przecież, że drzewa, słońce, kwiaty, poranny wiatr i zdrowie są śmieszne lub komiczne, chociaż stanowią okazję do pewnego śmiechu.

Śmieszne jest tylko to, co wywołuje pewien osobliwy śmiech z adresem, czyli skierowany ku czemuś. I to nie każdy śmiech. Dlatego, że śmiech z adresem, czyli skierowany ku jakiemuś przedmiotowi, osobie, sprawie, sytuacji, może mieć adres trojaki. Bywa zwrócony jakby w trzech możliwych . kierunkach : raz ku górze, raz poziomo, a raz ku dołowi. Uśmiech skierowany ku górze to np. uśmiech wdzięczności, którym odpłacamy osobom wyższym od nas dobrodziejstwa i łaski nam wyświadczone, pozdrawiamy osoby otaczane czcią, wyrażamy im podziw, pochwałę, cześć. Uśmiechem skierowanym jakby poziomo witamy życzliwych nam rówieśników. W obu razach śmiejemy się do kogoś lub do czegoś. Przy pomocy tego rodzaju uśmiechu nawiązujemy, podtrzymujemy i wyrażamy przyjazne stosunki z ludźmi. Trzeci rodzaj śmiechu skierowujemy niejako ku dołowi. W ten sposób „zgóry“ śmiejemy się niekiedy też do kogoś, pobłażając, przebaczając, obdarzając, pieszcząc, ale częściej z kogoś. Dopiero temu rodzajowi śmiechu odpowiada śmieszność osób, spraw, rzeczy. To, z czego się ludzie śmieją, jest komiczne i ten człowiek, z którego się ludzie śmiać muszą, jest śmieszny.

Oczywiście, że to nie jest jeszcze wyjaśnienie sprawy. Trzeba jeszcze odpowiedzieć na pytanie: co to jest właściwie, co pobudza ludzi do śmiechu z czegoś lub z kogoś. Inaczej : co stanowi istotę komizmu?

Niektóre próby ujęcia komizmu.

Na to pytanie odpowiadają rozmaicie, a niezawsze trafnie. Bardzo często słyszy się i czyta, że istotą komizmu jest nagły i nieoczekiwany kontrast. Nic bardziej fałszywego. Bo gdy nam przy ważnej pracy nagle i niespodziewanie zgaśnie światło, nikt w tern nic śmiesznego me znajdzie, chociaż kontrast między blaskiem lampy a ciemnością będzie gwałtowny. Podobnie czerwony blask reflektora, rzucany na salę balową po zielonym, nie śmieszy nikogo, ani nagły huk, rozlegający się w ciszy, nikogo z nas nie rozśmiesza — raczej przeraża — ani nieoczekiwana śmierć zdrowego człowieka. Więc kontrast sam przez się nie stanowi śmieszności, on jej pomaga tylko przez to, że ją uwydatnia, akcentuje. Śmieszność rośnie, wzmaga się, gdy sama kontrastuje z powagą, z uroczystością momentu, na tle którego się zjawia, ale żaden kontrast sam jej nigdy nie stanowi.

Niektórzy sądzą, że śmieszność polega na pewnem rozwianiu się naszych oczekiwań. Gdy oczekiwaliśmy czegoś wielkiego, potężnego, a nie zjawia się nic wogóle albo zjawia się jakaś rzecz drobna, bez znaczenia — nasze oczekiwanie rozwiewa się w nicość i nagromadzona energja duchowa wyładowuje się w śmiechu, w przeżyciu komizmu. Dlatego ma być śmieszna owa góra z przysłowia łacińskiego, której bóle porodowe kończą się wydaniem na świat małej myszki.

Niestety — i to wytłumaczenie śmieszności nie okazuje się słuszne, ponieważ w bardzo wielu wypadkach oczekiwanie czegoś wielkiego zawodzi nas, a śmieszność wcale się nie zjawia, np. gdy śmiertelnie chory człowiek nie umiera, tylko przychodzi do zdrowia, gdy ktoś cało wychodzi z katastrofy kolejowej, gdy nie dostanie ważnego

Prawdą wydaje się to, że śmieszny jest w każdym wypadku taki w y-g 1 ą d kogoś lub czegoś, w którym odsłania się pewna niemoc, nie budząca współczucia, zgrozy, strachu ani zbytniego wstrętu. Jeżeli odsłaniająca się niemoc czyjaś kontrastuje z pozorami wielkości, komizm staje się tern silniejszy. Podobnie, jeśli niemoc odsłania się nagle i nieoczekiwanie przed oczyma kogoś, kto oczekiwał objawów potęgi, był przygotowany na przeżycie nemi, dobrze dobranemi osobami, czci, szacunku, obawy, zawstydzenia, onieśmielenia.

pie — wydaje się śmieszny tym, którzy w sile fizycznej upatrują moc człowieka. Śmieszna może być w innym wypadku niemoc umysłowa. Jeżeli wykładowca na podwyższeniu przed skupionymi słuchaczami objawia braki najprostszych wiadomości, o któreby go nikt nie posądzał — naraża się na śmiech słuchaczy. Niemoc natury moralnej to naprzykład niepohamowana chciwość, którą objawia, sama nie wiedząc o tern, osoba podająca się lub podawana za wzór bezinteresowności i poświęcenia. Niemoc natury towarzyskiej to brak wychowania, nieznajomość obowiązujących form obcowania ludzkiego, niemoc gospodarcza to ubóstwo, niemoc fizjologiczna to poprostu schorzenia i niedostatki w budowie lub

Żarty.

Żart każdy jest pewnem widowi-może być różnej natury. To może być skiem, urządzonem naprawdę lub po-np. niemoc fizyczna. Jeżeli człowiek danem w’ słowach do oglądania w my-w atletycznie watowanej marynarce ślach. Zawsze to widowisko urządza nie potrafi podnieść krzesła, a podno- ktoś dla kogoś i z kogoś. Jakiś więc sząc je, czerwienieje, poci się i sa- reżyser znajdzie się w każdym żarcie,

listu, którego na pewno oczekiwał w porannej poczcie. Z drugiej strony w wielu wypadkach śmieszności niema śladu oczekiwania rzeczy doniosłych i niema zawodu na tle tego oczekiwania. Tak np., kiedy mały kotek czu-purnie staje do walki z dużym psem, łatwo wydaje się śmieszny, choć nikt nie oczekuje po nim wielkich czynów.

Równie dalekie od prawdy jest często powtarzane twierdzenie, że komiczne jest jedynie tylko piętno pewnej mechaniczności, wyciśnięte na istocie żywej — przedewszystkiem na człowieku. Gdy istota żywa porusza się jak maszyna, ma się stawać śmieszną. Tymczasem liczne składniki żywych ciał, jak serce lub stawy, działają na podobieństwo maszyn, a nie są przez to zupełnie śmieszne. Robotnik przy pracy fabrycznej nie staje się też wcale śmieszny przez to, że monotonnemi ruchami musi się upodobniać do maszyny, którą obsługuje.

Istota śmieszności.

Niemoc, której widok rozśmiesza, czynnościach ciała — trwałe lub chwilowe. Jakikolwiek rys śmieszny weźmiemy pod uwagę, zawsze uda się w nim wykazać jakąś niemoc odsłoniętą, która w danym wypadku nie budzi współczucia, grozy, strachu albo silnego wstrętu. Stąd dowiadujemy się o człowieku wiele, widząc lub słysząc, co mu się wrydaje śmieszne. Trzeba również wziąć pod uwagę i to, że zależnie od tego, co ktoś ceni, co uważa za zaletę, za znamię mocy, co mu imponuje i co mu jest obojętne, będzie się jeden człowiek śmiał z tego, co drugiego zgoła nie śmieszy, albo nawet w nim budzi wstręt i zgrozę. Dlatego można poważnie rozmawiać z bardzo wieloma różnymi ludźmi — ale bawić się i żartować można tylko z nielicz-

solisz“.

jakiś odbiorca (widz lub słuchacz) i jakaś ofiara, czyli ten, kto jest w danym wypadku śmieszny, bo jego pewną niemoc odsłaniają. Te trzy role mogą spełniać trzy różne osoby. Tak jest wtedy, gdy ktoś przed nami osobę trzecią na śmiech wystawia. Może jednak jedna i ta sama osoba spełniać dwie role naraz : być i reżyserem widowiska, i ofiarą zarazem. Dzieje się tak, gdy się ktoś sam drugim na śmiech podaje. Często mówimy wtedy, że błaznuje. Może jeden i ten sam człowiek spełniać wszystkie trzy role, mianowicie wtedy, gdy ktoś sam się bawi widowiskiem własnej niemocy i sam sobie z niej urządza ucieszne widowisko. Bywa i tak, że odbiorca jest zarazem ofiarą żartu, a figlarz tylko reżyserem. Bywa to wtedy, gdy nas ktoś nabiera, wywodzi w pole, łudzi, prowadzi do pomyłek i wszelkiego rodzaju nieszkodliwych niezręczności.

Dobry żart zwykł w nas budzić dwojaki śmiech. Śmiejemy się wtedy równocześnie z ofiary i do reżysera. Stąd nieraz jedna i ta sama osoba dostaje jeden i drugi rodzaj śmiechu naraz: śmiech ku dołowi za rzeczywistą lub udaną niemoc i śmiech ku górze, który nagradza, wyraża podziw i uznanie dla zręczności ; ten śmiech zastępuje poklask.

Dobrego reżysera żartów nazywamy dowcipnym. Rzecz jasna, że gdy odbiorca jest człowiekiem inteligentnym, figlarz musi objawiać niepospolitą bystrość, spostrzegawczość, pomysłowość, zręczność umysłową, jeżeli ma się wydać dowcipny ; w oczach odbiorcy ograniczonego, tępego wystarczy, jeśli drugim podstawia nogę lub udaje id jotę.

Kto ma dobre serce i pewną delikatność uczuć wrodzoną lub wyrobioną dobrem wychowaniem, nie potrafi się śmiać z kalectwa, z choroby fizycznej lub choroby psychicznej, z ułomności, które komuś ból sprawiają lub go zawstydzają, ze starości, z czyichś objawów czci, miłości, przyjaźni, zaufania, uczciwości. Kto się śmieje z człowieka bezbronnego, którego opadli mocniejsi i gwałt mu zadają, wystawia sobie świadectwo barbarzyństwa i ściąga na siebie nieuchronną pogardę ludzi lepszych. Po tern, z czego się ktoś umie naśmiewać, i po tem, z czego się ktoś śmiać nie potrafi, znakomicie poznajemy kulturę duchową człowieka, jego poziom etyczny i jego smak estetyczny.

Śmiech jest, jak wiadomo, zaraźliwy, poczucie śmieszności jakiejś rzeczy lub osoby łatwo udziela się tym, którzy się śmiechem zarażają. Stąd ośmieszanie publiczne słowem, czynem lub rysunkiem jest niebezpiecznym środkiem w walce jednostek i prądów. Posługiwano się dawniej tym' środkiem bardzo często — szczególniej w okresach rewo-lucyj ; dziś go stosują najczęściej w polemikach literackich z mniejszym lub większym smakiem. Andrzej Maksymi-ljan Fredro doradzał: „Prawdy i żartu jak soli używaj — bo prędko prze-

Wł. Witwicki.

Por. także rozdział o komizmie w książce: W. Witwicki : Psychologja, t. I i II, Lwów 1930.

KOMÓRKA. (Tabl. 158—159). Kiedy w r. 1665 Anglik Robert H o o k e wykrył w skrawku zwykłego korka swoistą strukturę, poczęto obserwować cząstki ciała zwierząt i roślin i ze zdumieniem stwierdzono, że wszystkie istoty żywe posiadają budowę podobną nieco do zaobserwowanej przez Hooka, polegającą na mniej więcej regularnym układzie tworów otoczonych błonką. Twory te zostały nazwane komórkami. Dalsze badania uczonych prowadzone przy pomocy udoskonalonych mikroskopów wykazały, że komórka jest to właściwie najmniejsza zorganizowana cząstka isto-

mm). Również niejedna-

TOOO

ty żywej, posiadająca pewien kształt oraz swoistą budowę. Ta swoista budowa nie znajduje żadnego odpowiednika w naturze martwej.

Komórki mogą mieć najrozmaitszą formę. Dość spojrzeć na tablicę 158, żeby otrzymać pojęcie o bogactwie kształtów komórki zwierzęcej. Zwłaszcza pierwotniaki (których ciało składa się z jednej jedynej komórki) wykazują często wręcz fantastyczne kształty. Komórki roślinne natomiast nie odznaczają się takiem bogactwem form, jak komórki zwierząt.

Wielkość komórek jest również bardzo różnorodna i waha się w granicach od 3 mikronów do kilkunastu centymetrów3 (jaje strusia). Komórki ciała ludzkiego mają od 7 do 30 mikronów³ (1 mikron równa się */ kowa jest liczba komórek w ustroju zwierząt. Zależy ona od wielkości danego zwierzęcia i od znaczenih danego narządu. U człowieka np. liczba komórek w korze mózgowej wynosi według obliczeń niektórych uczonych około 9 mi-ljardów.

Komórki zwierzęce otoczone są niezwykle cienką błonką, która jest nieco zgęszczoną zewnętrzną warstwą masy wypełniającej komórkę. Masa ta otrzymała nazwę protoplazmy, czyli zarodzi. Czasami błonka jest tak cienka, że komórka może wykonywać rozmaite ruchy podobne do ruchu ameby (białe ciałka krwi lub też niektóre komórki tkanki łącznej, tabl. 158, ryc. /). Komórki roślinne posiadają natomiast wybitnie rozwiniętą i chemicznie różną od zarodzi błonę komórkową, która nadaje tym komórkom charakterystyczną sztywność.

Protoplazma, czyli zaródź komórki, stanowi materjalne podłoże życia. Na tern podłożu odbywają się złożone procesy życiowe, które cechują życie, a więc odżywianie, oddychanie, wydalanie, ruch, wrażliwość oraz rozmnażanie się. Analiza chemiczna zarodzi wykazuje, że zawiera ona mniej więcej dwie trzecie wody, w której poza solami nie-organicznemi występują ciała swoiście z życiem związane i nie występujące nigdy w przyrodzie martwej. Ciałami temi są białka (—> Białko), tłuszcze (-» Tłuszcze) i węglowodany (—> Węglowodany). Zaródź jest układem koloidowym (-» Koloidy). W każdej komórce zarówno ilość wody, jak i wzajemny stosunek poszczególnych składników organicznych zarodzi, jest stały i charakterystyczny dla poszczególnych tkanek.

Wśród składników nieorganicznych w zarodzi występują sole potasu, sodu, magnezu i żelaza w postaci chlorków, dwuwęglanów, fosforanów i siarczanów. W niektórych komórkach zwierzęcych występuje ponadto jod, brom, a nawet fluor. Jod i brom występują szczególnie obficie w komórkach niektórych roślin morskich (-» C hem ja ustrojów żywych).

Przy pobieżnej obserwacji komórki rzucają się w oczy dwie tylko jej części składowe, a mianowicie protoplazma i jądro. Bliższa jednakże obserwacja pozwoliła stwierdzić, że budowa zarodzi jest niezwykle złożona.

Zaródź i jej struktura.

Oglądana za życia zaródź przedstawia się jako masa przezroczysta o konsystencji płynnej lub półpłynnej. Możemy odróżnić w niej dwie części, mianowicie istotę podstawową, nie wykazującą żadnej zgoła budowy, oraz najrozmaitsze struktury w postaci ziarenek lub nitek krótkich i długich, które są zawieszone w istocie podstawowej. Są one szczególnie dobrze widoczne, jeżeli się komórkę obserwuje przy pomocy specjalnego oświetlenia.

Niewszystkie jednakże komórki posiadają jednakową budowę zarodzi. W niektórych komórkach o specjalnej

/\

uskiw^ika ■'j • /■

' * Z:

»

czynności występują swoiste struktury. Np. w komórkach gruczołowych występują ziarenka wydzieliny, w komórkach mięśniowych występują włókienka kurczliwe, czyli miofibrille (tabl. 159, ryc. c), od których zależy zdolność kurczenia się mięśni, a w komórkach nerwowych występują włókienka nerwowe, czyli neuro-fib rille, które są podłożem przewodnictwa podniet nerwowych (tabl. 159,

ryc. c).

jadu

Wł

Ryc. 158. Schemat budowy komórki według najnowszych badań.

W skórze wielu zwierząt (traszka, kameleon) występują bardzo rozgałęzione komórki, całkowicie wypełnione ziarenkami barwnika, który nadaje skórze tych zwierząt charakterystyczną barwę (tabl. 159, ryc. a). Są to tak zwane chromatofory.

W wielu komórkach mogą występować jeszcze ziarenka związane ze stanem odżywiania komórek, np. kulki tłuszczu lub też grudki glikogenu (p. schemat komórki).

Pewne jednak struktury występują we wszystkich komórkach niezależnie od ich stanu czynnościowego i niezależnie od czynności, jaką te komórki spełniają w ustroju. Struktury te są ściśle związane z zarodzią i stanowią jej składniki podstawowe. Do tych zaliczamy cen-trozora, mitochondrja oraz wakuole i kanaliki.

Centrozom (p. schemat budowy komórek) jest częścią zarodzi w bezpo-średniem sąsiedztwie jądra komórkowego. Składa się on z jednego lub dwóch ziarenek zwanych centriolami i otoczonych jaśniejszą warstewką zarodzi mniej gęstą, zwaną centrosferą. Dookoła cen-trozomu zaródź wykazuje subtelne nitki ułożone promienisto. Centrozom odgry wa doniosłą rolę podczas podziału jądra komórkowego drogą mitozy.

Zupełnie swoistą częścią zarodzi wszystkich komórek stanowią mitochondrja. Występują one zarówno w komórkach zwierzęcych, jak i w roślinnych, w różnej ilości. Są to twory naogół bardzo małe, w kształcie ziarenek lub krótkich, dosyć grubych pałeczek albo też długich i cienkich nitek, które przebiegają poprzez całą zaródź. Za życia można je doskonale obserwować w komórkach hodowanych poza ustrojem (tabl. 158, ryc. e). W tych warunkach obserwowane wykazują one żywy ruch, zmieniają swoje położenie w komórce i ulegają zmianom kształtu. Ruch mito-chondrjów udało się nawet sfilmować. Przy obserwacji zarodzi żywej widać, jak długie i cienkie nitki przekształcają się na krótkie pałeczki lub też ziarenka i odwrotnie, jak ziarna lub pałeczki stopniowo się wyciągają i przyjmują kształt nitek. Pod jakim jednak wpływem zmiany te zachodzą, tego nie wiemy. Mitochondrjom przypisuje się bardzo rozmaite czynności w komórce, mianowicie czynność wytwarzania ziarenek wydzieliny w komórkach gruczołowych, wytwarzania kulek tłuszczowych, włó-kienek kurczliwych w komórkach mięśniowych i t. p. Trzeba jednakże zaznaczyć, że czynności tych tworów w komórce nie są jeszcze dokładnie poznane.

Poza opisanemi strukturami w każdej komórce występuje jeszcze bardzo subtelny układ kanalików i waku-oli (tabl. 158, ryc. e), rozrzuconymi w całej zarodzi. Szczególnie duże rozmiary przyjmują te wakuole w komórkach roślinnych, gdzie często zajmują większą część komórki. Wypełnione są sokiem komórkowym. W komórce zwierzęcej są one znacznie subtelniejsze aniżeli w komórkach roślinnych. Można je obserwować za życia, jeżeli się je przepoi nietrującym barwnikiem ; widać wtedy, jak wakuole zmieniają swoje wymiary i kształty, jak wędrują od obwodu komórki, gdzie powstają, do środka komórki, jak łączą się ze sobą w większe wakuole oraz jak długie kanaliki rozpadają się na krótkie lub też na drobne wakuole. Widać wreszcie, jak w zarodzi powstają nowe wakuole lub też istniejące giną. Niezwykle efektownie wszystkie te zjawiska występują na taśmie filmowej, która przyczyniła się w dużym stopniu do poznania zarówno budowy, jak i wszystkich przemian, często bardzo subtelnych, układu wakuoli w komórce żywej. Doświadczenia wykazały, że im żywsza jest przemiana materji komórki, tern większa ilość takich wakuoli występuje w komórce. Układ więc wakuoli tworzy prawdziwy narząd komórkowy, odgrywający pierwszorzędną rolę w przemianie materji komórkowej.

Jądro.

Niezwykle doniosłą rolę w komórce odgrywa drugi jej składnik, mianowicie jądro komórkowe, które występuje we wszystkich komórkach. Bez jądra komórka żyć nie może. Jeżeli zapomocą bardzo precyzyjnej operacji wyłuszczy się z komórki jej jądro, po kilku dniach komórka ginie. Jest więc ono niezbędne dla życia komórki, odgrywa bowiem pierwszorzędną rolę w jej życiu, biorąc udział w przemianie materji komórkowej, w jej oddychaniu; główną rolę odgrywa również przy podziale komórki i w dziedziczeniu cech. Jądro może być rozmaitego kształtu i rozmaicie umieszczone w komórce. Zmienia ono bowiem swoje położenie w zależności od stanu odżywiania komórki. W żywem jądrze odróżniamy niewiele szczegółów; widać jedynie masę silnie załamującą światło, a wewnątrz niej jeden lub dwa twory silnie połyskujące. Są to jąderka. Jeżeli się żywe jądro nakłuje, wylewa się substancja zwana sokiem jądrowym. Błona jądrowa jest bardzo elastyczna i jeżeli zapomocą bardzo delikatnej igiełki błonę się rozciągnie, po chwili wraca ona do pierwotnego stanu. W jądrze utrwa-lonem i zabarwionem widać natomiast znacznie więcej szczegółów budowy, gdyż zawartość jądra chwyta chciwie barwniki.

Wewnątrz jądra widzimy rozmaitej wielkości ziarenka lub grudki chroma-tyny, które leżą na bardzo subtelnej siateczce zupełnie bezbarwnej. Siateczka ta nosi nazwę lininy. Pomiędzy ziarenkami chromatyny widać jeden lub dwa twory większe, również chwytające silnie barwniki. Są to jąderka, widzialne również i w żywej komórce, ale o nieznanej zupełnie czynności w życiu komórki.

Podczas podziału komórki zanikają one, aby po skończonym podziale zjawić się ponownie.

Komórki posiadają tylko jedno jądro. Znane są jednakże niektóre komórki, np. w wątrobie, posiadające bardzo często po dwa jądra, a niektóre komórki szpiku kostnego mogą posiadać do stu jąder.

Jak widać z powyższego, budowa komórki jest niezwykle złożona i do tej pory wielu szczegółów tej budowy jeszcze nie znamy dokładnie.

Czynności życiowe komórki.

Wymienione struktury zarodzi biorą intensywny udział w życiu komórki i żywo reagują na wszelkie zmiany jej stanu czynnościowego.

Komórka zwierzęca pobiera wodę i sole mineralne, ale musi dla utrzymania życia korzystać również i ze składników organicznych, jak z białek, węglowodanów i tłuszczów. Otóż ciała te pobiera ona już w formie gotowej. Komórka roślinna natomiast jest w znacznie szczęśliwszem położeniu, gdyż jest w stanie z prostych składników nieorganicznych sama sobie ciała te wytwarzać. Pobrane przez komórkę ciała zostają w bardzo złożony sposób przerobione na zaródź, dzięki istnieniu w komórce specjalnych substancyj zwanych fermentami lub enzymami. Fermenty takie występują we wszystkich komórkach i bez ich współudziału żaden proces przemiany materji nie może się obejść. W zarodzi wszystkich komórek istnieją poza tern jeszcze specjalne enzymy, przy pomocy których odbywają się procesy utleniające. Fermenty te noszą nazwę oksydaz. W procesie przerabiania ciał wchłoniętych powstają w komórce pewne ciała szkodliwe, trujące, które zostają przez nią wydalone nazewnątrz. W zarodzi więc, jak widzimy, odbywają się niezwykle żywe procesy chemiczne : obok rozpadu i spalania cząstek zarodzi w czasie życia komórki zachodzą niezwykle złożone procesy odbudowy zarodzi żywej.

W związku z odżywianiem komórki zarówno zarodź, jak i jej struktury, to jest wakuole, mitochondrja oraz jądro wykazują pewien ruch, który jest wskaźnikiem życia. W związku z tern niektóre komórki mogą zmieniać zarówno swoje położenie, jak i swój kształt, np. komórki wędrujące tkanki łącznej lub też białe ciałka krwi. Komórki opatrzone rzęskami mogą wykazywać bardzo intensywny ruch rzęsek.

Najistotniejszą właściwością komórki żywej jest jej zdolność do rozmnażania się, która zapewnia ciągłość życia na ziemi. Rozmnażanie się komórek odbywa się drogą podziału, ale komórka dzielić się może tylko wtedy, jeżeli uprzednio nastąpił podział jądra komórkowego. Otóż podział ten może się odbywać bądź bezpośrednio, bądź też pośrednio, t. j. przez mitozę. Najpospoliciej komórki dzielą się drogą mitozy, i to zarówno komórki zwierzęce, jak i roślinne. Przy podziale bezpośrednim komórki jądro komórkowe przewęża się pośrodku, dwie połowy następnie oddzielają się od siebie i wreszcie dzieli się i sama komórka. Znacznie bardziej złożony jest podział drogą mitozy (ryc. 159). Tutaj za-

to

Ryc. 159. Podział komórki (mitoza).

chodzą bardzo głębokie przemiany w budowie jądra. Chromatyna jądra przekształca się na nitki zwane chromozoma-mi, które przyjmują kształt litery V. W pewnej chwili chromozomy te układają się pośrodku komórki i następnie każdy z nich dzieli się podłużnie na dwie części. Połowa ogólnej liczby chro-mozomów wędruje do biegunów przeciwległych. Tutaj chromozomy zbliżają się do siebie, skupiają coraz bardziej i przyjmują kształt zwykłego jądra. Wślad za tern dzieli się i komórka. Proces całkowitego podziału komórki trwa od dwóch do trzech godzin. W ciągu życia swego komórki stopniowo się zużywają, starzeją i zamierają. Pierwszym widomym znakiem starzenia się komórki są nienormalne podziały jądra i zmniejszenie się wymiarów komórki, w zarodzi

J. Zweibaum.

zaś zaczynają występować waknole jako rezultat rozpuszczania się zarodzi. Jądro komórkowe ulega powoli rozpadowi i wreszcie rozpuszcza się całkowicie w zarodzi. Następuje śmierć komórki.

Ale czy istotnie śmierć jest koniecznością życiową komórki? Czy nie można przedłużyć znacznie życia komórki, jeżeli już nie unieśmiertelnić jej? Doświadczenia amerykańskiego uczonego Carrela wykazały, że komórki hodowane poza ustrojem (-» Nieśmiertelne organizmy) mogą żyć nieskończenie długo, jeżeli się je tylko dobrze odżywia i co najważniejsze, regularnie usuwa z ich otoczenia trujące produkty przemiany materji. Organizacja komórki, jak widzimy, jest nieskończenie złożona i pomimo wielu, wielu prac włożonych w jej badanie jesteśmy jeszcze bardzo dalecy od wszechstronnego poznania zarówno jej budowy, jak i jej czynności.

W. Szymonowicz: Podręcznik hi-stologji. Warszawa, 1925 (rzecz trudniejsza) ; J. Zweibaum: Struktura cyto-plazmatyczna w świetle badań hodowli tkanek („Wszechświat“, nr. III, 1931 r.).

Ważniejsze omyłki druku tomu Ii-go.

str.

357

486

wiersz

13 od dołu 7 od góry

Jest*

400

401

945

945

973

Tabl. 119a

27 od góry 27 od góry 17 od dołu podpis

t. VI 1926

okres późno-latyński

rys. 57

rys. 58

Lisley

Laurat

Parsowie

Korzeniowski

powinno być:

Poradnik dla samouków, t. VI 1926

późno - lateński

rys. 58

rys. 57

Sisley

Seurat

parsowie

Krzyżanowski

Ś

’i

* y

m

a

tm ,

4.

«?£

^■k ■«

•-

&

L-yr

Tablica I.

wT.

#

.

rrj

Żmije zygzakowate.

/

P

‘V'

T

-V

Jy

Utl

f

I

»

»

- ■ - v

J

XV

4fcVJJ

s*m kt

L* »

.V

i#

y*°

v

|

*"y

1 'H

v

■

:î^. ;

świat i'Życie. — II.

i

*

-»Tl

v

BedłKa sromotnikowa.

». i

Tablica II.

i

Jap .»lg

EL

2 ■

pa.

Î-

-

*

my»

Muchomor.

i

3

k4 i;

i 1

r. ■*$ Î9

.’W

'

&

2

«*»

■ ar ,.P>

- •*/ •;>

' .-::

Świat i Życie. — II

1

•gftv

t

SI i

——

S3S

I

1!

I

i

••

,

SB

m

r

m.

Tał

»

"•»«w

I

i

4

■'ł

1

■

f 1

--

i

iH i

r:

/

■

V

53

wĄ

1

Część hali maszyn offsetowych, Zakładów Graficznych S. A. Książnica-Atlas. (Na maszynach tych drukuje się „Świat i Życie).

Świat i Życie. II.

IWjM

'"Il II»

1.....it IT.

il

Aj

'W

“I

a. Zecernia ręczna. S. A. Książnica-Atlas we Lwowie.

>1

b. Maszyna rotacyjna wyrzuca gotowe gazety. ,,Prasa Polska“ w Warszawie.

X*

„w

.4

14.

k 1

kul <•

«t

a Maszyna drukarska płaska. S. A. Książnica-Atlas we Lwowie.

.......

«G

mr/mms

Ol

[•I

PS;

V-

b. Maszyna offsetowa. S. A. Książnica-Atlas we Lwowie.

Il

Im

' '

fl

w

r

Us

Maszyna drukarska rotacyjna. ,,Prasa Polska" w Warszawie.

dl:

h,

"I

b. Linotyp — maszyna do składania.

a. Odlewanie stereotypu z matrycy. „Prasa Polska“ w Warszawie.

■

¹ • mm.

Æ 8

&JT&

........^ ràmm

'

EiK. :

• *iü», • & ■*-

- wC?4^

aflBSaBp»

fis

| *

a. Dolina Dunaju pod Dürsteinem (Wachau w Austrji).

flpr.. .’ ■

&»$!

jstk ■ ■ •*

éâMk' il

Wk, - tti jfJÄr* ‘-f

SM

.Mi

«■

W’-~- -■<»:

1- -.-i-r-j JÏ.—

•i.».

1 mw..y» ~;

i •» Tim i iiwft,

■ ......v\F>

1

i*J» >' «■-• •<•% %

^.........

. ;i'. ,9r

aT

■3jjpf,,. —iv^j

.Î1T

>\ "N

‘4*r

Mi?»

’

r

H

l

■rm•*■'•■ ■    .    ... rrrrn

r

*a

r rrl

b. Widok Dunaju pod Budapesztem (Wągry).

_-

I

a. Zamek Aggstein na krawędzi doliny Dunaju (Wachau w Austrji).

I

ta. Osada w Letei (Rumunja), na przedzie stożki

Dunaju.

trzciny, pochodzącej z szuwarów jerzysk delty

dm

^iü

im .

**v*fiä£ ***:■».

8

?*.; "K

"H

jpg •

a. Dunaj pod Orsową (Rumunja).

■ä:\t

Ą.

BW *

’k a¹

«te.

Ltl

c2

!I^

j

£•

.

F»?.'

^?r"

7% ■ ~

jBFäsft ■:

w ' ;

B

*• ■."

■H

flk« '■;•■ WÊÊÊÊ

b. W delcie Dunaju (Rumunja).

tt*

rr* r

(•

■'“TT⁻ V

jr

I-⁻-

>1

rrK s?*’

T-rvV-C

,î"

V -,

a. Dworek w Sosnowicy (z XVIII w.) pamiętny pobytem Tadeusza Kościuszki, spalony podczas wielkiej

wojny.

». :

......J

*-~"V    '

_ ægg

».

>?

g-

i.-¹» ■

'M

~~=%

4r

#*■!$

JM

W-

il

tj ■

«a OH

>■1:®

jtaicriA i

liii lL?l;i

if jg

i

l,Xl '

«g

VikSShS

b. Pałac-dwór warszawski (z XVII w.). Pałac ks. de Nassau, dziś już nie istniejący.

3Ê

BÖ

W*śk

vmsiL

fc'1

■ ; '»r-

àÿPü

2»

f'A

rr

?!

;T

ïtomî!

^éi

Hk^p-

MM

UU«kSSÜ.sf l'-^sfeï

SiïTT

-'^yx£äk.

k\ «7

jgg^pj^

■r

r&sS^îff

)r

•(jTj

iii

<**

if » //. <ÿ3W

m®/

,'-;r ;

an

!ï

”,

Hü

50

^spsi,¹

|:

«4Ban

kl

Ij||#(

&&M

J I I!

IgF

*>ï

rt

bt i

gjâftg7|

<3

r ‘j

«J*

^ÊSÊSÊÊÊïSè.

’S

yZ

»O

a. Dwór szlachecki (z XVII w.) w Jeżowie (wg rysunku St. Wyspiańskiego).

■if

b. Typowy dworek polski (Brzeszcze pow. grójecki).

•#**

X- -Mk-

V. .

">T*

Mm

J3^«4fthl ö&r -I

a Pałacyk myśliwski t. zw. „Augustówek", pod Grodnem. Własność niegdyś króla Stanisława Augusta. Zniszczony podczas wielkiej wojny.

II

"in P* ® «i

H rptoipr w «s®

1-rły;-- ,

ST

; 'SÎ3Ï¹

|ä.......»

4SI 13

i. ■ :ii '„■Hj I J

if!

fui.

il

i III

II

TBiiSSj&Z

Ir

i as

' db

r⁻iis

•d

rj\

•inÜ

Dywan perski (z XVi w.) typu „Ispahan", wełniany, o wymiarach 604 x 322 cm, zdobyty pod Chocimem. Dziś własność ks. Romana Sanguszki

w Gumniskach.

Lß

«*■

w

Mi

4*3

£v

HK

iii

gpwi

32

2fe«

mzmr

gÉ?,fe£L22:

NftJ

-SIS

*SHI

■^1*- ;<bi

ffił

|a"

Łc

i'&räb-S

3św

to ■

■;

SM

£&S

B*@-

I»

-f

!'

->

ri

m-

S!

•<!

r,

8K

,‘f,

mi,

i;

83T '■P’-'0

Fjm

■ * ■ *

>?T

►: a

*>

/<

uT

Xr

■ÿt /

/. "T>

•K.

• r>

Ul *

<£:■*- ’tä

-*v-

V»

-i

«Sin

> TJ

pp

«T#

*ms

&’a-

•    *Ś_ T:

*    > •

HEti

I \‘f

‘ClC Sdîs^^Kwap»

if

r-

* tyć

4

"18

4.

II

'V.

’Ü

■*

la

MI

PF*.

fl

BMH

o.

P

^ ce

ZDT=

Q $

C/5 "O Q 0 CO (Q ^

gx

er 1 cc —

Q.

Ne

S ■a

?=

co cû .

eu c -C CO

CO *_

_j a o'=> 5" ■

ï®

CL

X V) o CO

s?

-c CD

O-

co c

i- CJ (0 <D

£ o

D3

S co'

°!

³jÔ

15

^ N

£°

o

m q

CT?

il

M o

eu

> ID ?! II

3°-

Wi

w*

WWw

.'Vf />■•

r**'-*klipie"'' »o*r,

Mj®, 4*] v ;    - c-*.$][<• Tér '' •

V X - öJ, '•:• • • " ;v.    V*

AUS

*V ?vjl wi <* *,* T&ä- *»rm*-Ss-£lj

•:« MÜt® - 5¹ ć> &«*&&? '

ÄÄ;ir>; .Æï^iiajô

CT

CC

0) O D

«s

CC -t

3 S-

£) N

?°

« E § u

«g

^7 X

⁵g

= CM

CD

0T3 2.2 CD 0

S*

- O ~ CD

3.5 Q-jc: =n o o

e|

<d

^ «*

00 ^ -< £ J

£ sj

N ^

=35C C CO CO CO

?= I S-S I

O CO

«'■O

co

x:,casi

«-

Si*

>

>35» 5$äp

*“<£

.fôlJ

%

'V

•vAa

'

•“■4

7%

^•>5-

V.

S<l

- r

?o

ää

a

ym

rap

v-

,

••-1

US

m

r.

Ü

»

V'

m

UT*

£

-

7 -*

g

m

Si

SS

?. 1

»5

|;di;

|w

•* V

æ

BK

I1»

i#

[■■¥ '

b

i

iSK

• ■

w

«

L

X£

h

\

‘•f*

*3;

I

'*

£

m

%

1

;-V

m

Wi

‘

mm

:

■r

M

illl

Perski modlitewnik, jedwabny (z końca XVIII w.), broszowany ztotem i srebrem o wymiarach 183x 133 cm, mający 50 wiązań na 1 cm¹. W deseń wplecione są modlitwy Koranu.

WtH«'"

1

fv -

f3wV

i ₄ *; i-J

i, ,f‘ - -

r la |

La

-ïîLfcy

K¹

41

|äW£*

«AV**** 'tmtm

ri

-, ;

gg

- «£«. '

ST!*;; ^ ^ 1 - *7 . ;    '#•

■ ^."/' -    ■' , "AV

, . -".»i . -;u,"V ■

r.- .

a. Ruiny pałacu Minosa w Knossos na Krecie.

V—

Ù3

i

<?«

S I W' | %iWŁ

BK

1SL

UJ

b. Grób Agamemnona w Mykenach.

t.

12

\i

Mi

*T

’ ;£V!

|L>.

“■*

a. Fortyfikacja szóstej Troi.

•* M

sJti*

‘lia

î?m,.

Wf4M\iś

•y

"lÀ

1|L ’

«.«,• ¹

r'ti

(P|k

Jk

. c-

tl

.4

•lÄ'.

Jr

j.

Wi

rt,

4;

i. <w

HPi*, *

m-

'•

i»

æy'Hj

ÉJ

fjj

«§#

■wJm

b. Rekonstrukcja pałacu Minosa w Knossos na Krecie.

îc

A;

v

vJ

f Vî®

:Æl.

|ï

/4i

/V#

i»©s.

fl

aClaï

ÎîIm? •/

rais

•' ,iä

TF/

r' ;

Èï

&Sîvf5i

,5

te

Ef p

M k m.

ç-'Sfss^^à

ip

<0

|V '

ri

gpMiiSąj

Ëw

rnpjjrj

•L

'l

1,1

il

In

*T

! /II

Bîl', f

^/i/i

Ni

!!

Il

IM

lii

1

,h \

«

J!,

fk

ft'

- A

/

OQ

** “i¹

ÉÎ£r<

2^

1

CJ&

•<

ss

l;

V^SäSM^L^ \

-

4

£

ku

id

s

¥

y

I

\

* j fep¹

Ü

v

•i>5

ll

X

*

F»

\

tri .

k!

,'.4

y

>•*... \

V.

/

X^p?

a. Szczątki fresku w pałacu Minosa w Knossos na Krecie.

» 1

» >“«.

V

i

m

0

likk

tk

♦

, il

-* *

>coe

i-."*«V»Vł%

* i

t

|X

:* .i

WS

I

i

'U

K

** .♦■ X

11

;fÜÜPI

'Fr*/^

V '*■*.

A Ł>

3?

► #â

’jjÆÊ

J3p

I

U-,

•?

i

8

i 'i

■Ą

v ' r. ;: ■'

■: *mp. -*Æ WWMà

■*“34 *

, *

t;

*

S.’t*’

jÆ

Jjwt W

7z\< m

!

* **

/*

b. Muzyka i taniec. Malowidło z grobu egipskiego (muzeum w Kairze).

Świat i Życie. II.

»,

\

PP

ÜL~\

■•-

.,.

\

lis

"~s.

Hlf ’fllp. I

M;'..... ■ i

te

ist.

—»

s ■

ly£

[ £**

LkiiOü

ü mfflm

Kiś

‘‘TM

;>

-!

IŚ$

p ł

F%

iMaft

RS'

-

MP^F?

r-iM

r

mff.

Bß?

Æ

. - mm

f ■' i'

' ■¹ ■ ■ "ma

. i »

-.

::}m

i

M

■*W\

& 1

-

4

[%

/t

<m

ta

—...... ...

Ł4

•V

'J

— 'tsź

5P

ui

Jfe.

jrcrÿ' -»

-*L..~i-’V ÏJK

Jf

A*

BLL*

fC

b. Mumje z grobu faraona. Tutankhamena (ll tysiąclecie przed nar. Chr.)

♦*i

[M ‘

Lti

M)

S»

•»A »,

tîilW

*•3$rj

_______■ WiMi *

T**

QMp

l*' :

'W;

\i“Vil

** *2^ *ri :-U-|-

», ■.

a Królewicz egipski Rahotep i jego małżonka Nefert (Piękna). Posągi są malowane i mają wstawiane oczy. Obok głów imiona i tytuły. Około 2850 r. przed nar. Cnr.

i

dßfS

w

f

Sr

. \

I

M

ii*

-m

]a

lia

a. Sfinksy z twarzą króla Amemheta Ili (około 1850 przed nar. Chr.). Na piersiach fragment imienia

w pierścieniu królewskim.

’ » *

.ii

-!"v

,

¹

, v idtwri’Û ».<?*’

ïissr

b. Piramida Cheopsa koło Gizeh w Egipcie z pierwszej połowy III tysiąclecia przed nar. Chr.

te-

V>*

WT- 5; *i \X 5vM

»7* "%*.. ‘"'2 "X. :^X'* ' "V '•

-,

Sf75&

V/* '

**< *’*• yr

-"Z* /

.■. k:'>< , /

W- ^ jr y/Ź-f,-'

tv7*fe. ■

’**f    / /■<*«!

/ yy M

•slhID* >£

®UI

%1#

i#

!l

mm " ;

Wî3w»

E o

0) co C _Q OO

e5

c/>

■O =»

5 cO

-O aj

•- E b Ö3CJ c

l«s

tli

fil

O) o <D Z. Z

N a)

.52. j£ .5» SO

w

m ca jf-

^5-

3 <15

3 O CL 5É

8f

-a

3 05 CD C SIE

2 ca « «

0) g

M

xi2

O .

J5

O C

!q*o

O O) 0)2

Î8

Sî

Sj

o °

■O O

5 • OP

«.9-

8«

1?

s*

o»

C ZJ) 3 N

11)

Cl

m

Zi

oir«

fć?£ 1

Wo,

N

>7

w-

/

/

■ik)^

a. Edward Munch: W pokoju zmarłego. Litografja.

%

,

V*

■h "M

- : %

iH • -H

.

** TPS«*-

Mn

"r.

jpÄ ■ ***-■■• s

\s&

-*5*»

b. Wincenty van Gogh : Gaj oliwkowy. (1888).

«r y»

fl...

il

:

- J

ml

ws

a

'

V

' ».>

rsssss

S 'U

⁴r

'

<v>3

lé.

,

î

Hê '

V

>>■

■>2

mm}

*>

y

te.Mm

s*

«

i

- jtiïï

Ni

* w

L

?

.*

-

;

jŁ,

mm

b. Oskar Kokoschka: Portret.

llH

£. .

»,

ffe

L "...

5>-

v,

; j

|

' .

T

w

¹    s

m

;

;

a. Ignacy St. Witkiewicz: Portret.

SJ»

?Ni

|jjP

#**$•*

MT:

-'•*

a. Tytus Czyżewski: Wspomnienie z Hiszpanji.

•-

*

' *.

., If . >

■

• — ■sap*-

mm***

P

i

f«r^

%. ■

WSÊÊÊÊÊSBk Im

3S«

1

a

'Æ

«

&

m

%

3ś

i

b. Tytus Czyżewski ; Napoleon i geniusz.

?

t/’ "

Mk

gaT    ■

G

IJ

W f.

tj.

t t •’!..

•'

m

" ■^m^ÊU0*

WĘf

PM

li

f'

■ff

L<J

Nfc,

iii

kW

b. Tytus Czyżewski: Kwiaty.

g~r

■ • -A

■**

.-4

SŁr =

fe ■. ?

a. Tytus Czyżewski: Martwa natura H920).

WËÊÈKÊm

Cû

O

LO

9

CD

i

2

ÉKÉ

i

i r.

k

S

wmtmmu

^ l O J

3

"O

N

CC

?

.

T

ix,v.

&

7

1

\\

:%i

)

[0

;

,

^sms g

i:

p

IA

Z

S

• .

-

A

L

'

f/

1

;■

|    &/4îA‘

\S«^r"

W A '■:»

PF

WB

£sgf

A

r

,. vwl*

LfJf

I

J£ ( * >£*■

jï&l

Ét

lL

f

- .•--■■

m

Ï-1

I

Wjfc

*    V*--

£ft '*”• ir

p-f

'

■ «

EM

-

©

i.

r:J

**W

*

►>

i

5p

33

*31

CSM

>r*-

SH

sj

—*•>

Henryk Gotlib: Gra w piłkę nożną.

J

82

-

*a

m

I

31

i-*'

7

■

rn

S-

mi' M

u*

i®

mi

ULI tffi Kfjuifâ !

m\

9.

■O

T3

fil

Oj

Q_

"i

v.'

g⁻

I«

o

*■ CW

3T -Ł-O »■ JL

*i Ä

D 4 SIE

cc    füHSI

^ ’IVS

#3«WÉ

Ol 3 3,0)' ® 00 q.£

O 0)

o.

c* rA

h£h ”^05

«HHM M

«MOKJI !

iSSlJttää . 1

K «Ä-

m    "J*

Ig O

m S3

,+ T

tÂÆHSLS ;

lL

IMM«

a.

jB

w.

£■

cg

N

03

5.

0)

C/l

N

cc

o

■■

5.

-■

&•$

CD

M-

CD

-O

:*

a>

SRBRI

pi

¥

*

•••

r;

.1

CO*

*

O

O

i\\w.

/

/

CO

O

«f

L

/

•ï

O

ca

c

5

1

s

N

a

3

I

:

e*

<D

Si

!!

^ N

§3

JlÜ

♦

t

rr.

«

-1 I s

Is;

— O)

ii

»

S

t

"S

Q.

v «s

l

1

Q)

—

Q)

<

■ V'

1 üpn

;«fc

a

I

1a

V

3

O

Q.

N

■F'

\\

(

i

’ff

N

2

*

*

o

_a)

«s

ça

;

:>

U

N

o

3

co

CÖ

::

r

J

i

i

J

;

f

k

. \

S»

s

‘I

.

r-

f

V

»■ -Jr W—«-

L

MU*.

V:

1

. <#•

■

L

W

f

n"

I

rCjj

1

?*■

Si ?

l

h

IC

«n •

Bk,

K

£

• i

mu

■

»

♦

1

rl-Jf «;

“T>

.►J

WÊÊÊ

HP*

I

I' «

‘

&

-

»

pt^

«

lv'

pps

■ , Sä'-''. ; *

■

0)

co

N

CC

O

C

CC

O

"5

i

c

wodnej w Żurze. Dwa zespoły, z których każdy składa się z prądnicy i turbiny wodnej o wałach pionowych.

w*'

«MI

CH*

«*«»-

r Ł lA .ii-, -a.-/-'.

|«»<

«•<*

HT

■jiPfTr

I Ł_ C.. i_ t_. C. fc_

Pr

b. Linja elektryczna napowietrzna do przesyłania energji o napięciu 60.000 woltów z elektrowni wodnej w Gródku. W głębi na lewo elektrownia.

gn&g

!«■ ~jc: o »J >■0

§;

§1

N i-

0Ï

o® ay <d

c ay

D)tO

I    «■■£

I    ‘^3

Se

c 3

.-,0

■ïtf

o5

p

£l

q> © n ar

'S?

a: o $l5

O 2:

W

_Jt

«I

Eö

£.*j

c8

(0 O

£ri . to « c

a. Kabel podziemny dla przesyłania energii o napięciu 30.000 woltów (w przekroju). A—żyły z drutu miedzianego; B — izolacja papierowa ; C — płaszcz ołowiany; D — pancerz z drutów stalowych.

».

• / V«

■ i V.w

{> : rj

L'

WÏ

Ł.

j,.

<3*

jfc

ïïsÆï

fjh

SP

Jul?

i'Il,

*r.„

jf

.*

® i:i JUS

^»säcäHäi

SB

l|iV

Wï«C

-f

-«•

rrlm fi

^42gjE

• ■>

C-*

b. Budowa tamy na rzece Sole dla projektowanej elektrowni wodnej w Porąbce (15 km na północ

od Żywca),

\S

¹ m

!»

K

fïï

£ o

Ss

u

EÎ

CQ N ClB £

0)

śa

•NJ u. 0-0 N °

» xf

J

« *

/

SË

CÖ

1-

0)

V,5l-ś* Se.

à ii

■'1T7K?

xv «%»

gs

«O o

s?

>

f A

$ J3

M Ctf

;

»

*r

y

v

ürfS» Ag

i|

re

Q-

•M

(D'O

— (C

M -f->

"O to

o O

n

ii

“ M

Ec ■? (0

«

S

m

ts

£ ⁵

ro «

•“--«

Es

V= c

>a

a

O

.11

® (0

£* r\ -N

H

ë&

o to to _

« ®

.|l

£

sl

i <v'

Q.O

E w oj= jć o

.aï

JE — M -O 00._

Tablica 34,

$

«5

r4V

7

?

F

%

VJ-

.i

■■■■■

nr* -

»r*

• C

*

r<

>

TT»¹

r

CA- -H

i?

2.3

sl

së

® 5 3 E ®5

s~-

w s 0 CC ÇQ

o zS

11

C ca

ÏO

0) -I

O 3 CC ©

«S

o Z w © 0*0 ero z? ©

s °

Q)

3® CC M.

B)"«

® 5

S>

® er => 0) S O

en ta »2 C *-— CD

cc O

-I

â§

3Î

i'®

w -

Ü? -i

3 2

o.®

il

!*

b. Obraz z filmu sowieckiego „Bezdomni“, typowy dla nowego kina rosyjskiego. Uderza śmiałość ujęcia głów i doskonałe rozłożenie świa-teł (kontrast ciemnej głowy mężczyzny i jasnej, naumyślnie płaskiej, wulgarnej głowy kobiety).

a. Świetnie skomponowany obraz filmowy — głowa starca (Emil Jannings w „Portjerze z hotelu Atlantic“). Dużą rolę gra charakteryzacja aktora.

O

CD

CT

•/..I

• «a#»

Mpifig

03

«MB

T    -

- • Ï"S fer -r:

00

CD

3T

CD

CQ

O

b

(D

Q.

3.

NI

5

o o«

gs

*► *

■•f»

g.

ni

SI

®£

■Oc

Mr<

03 C

³!

.M

COSD

[/

$/D

^5

13

CC 3 O P Tc

2.

rozstawienie poszczególnych aktorów i piękne

•*

‘Jü——« ;

rz ' % â¹

% ■

KJi

... •-*

U..™

JÈÿc*

VJ *

s*

Vf.

|Â'

■’V

:|R

■H

*****

JS

f*

fer’s %

5 5 <5 c

=»2 C O)

co

2 O

E °

NS

V;

II

E «

<D JZ

üi

aï!

CD CO

5 * </> ^

le

CD CO

E œ

E

oi

CD

□ŁS o o

CO

O) O

0 C/D C/D CÖ

wywołujące w widzu uczucie grozy i niepokoju.

N ._

n-a.

. N

.Q (/)

~o O

11

o g

Q-oo

S,

DDJĆ CJ <D

1*

a— f⁵

[fI

JCh= «

■S._Q.

m

c~o &

CD —

-S?

3 )-N DD ^

5 E S

*L

o

o.2û)

r>"

|S5

■2 CL.® (0 g o S_C0

DD

O <0 « e

Q-.®

K, 5

.5 « M.®

</>

clSL

03 Ct)

S'«o

o PT CD o

N 3

Q.T3

5‘o

•0

to g

"g-

“'S

"O N CD

N

00

•o z* O =T

5:³

^ c

rCD -Q

si

3 ®

Q. N

* ».

»>

° — H 5 03    ■

“=3; r

"Ütai

3 0 o . *

N-

CD M

1.1

3.

P

!s

geo

^ .0

D

?05 0) CO M- < r* ^

CD D

-0e0

® »

N -CD CD D □ * 0

0 -■

3.2.

«ë

#>

à.

li

If l

Ék

•■m

»ff* I ■

■ł

t-

fe§

Hé

m»

fl

K -I ,

).K

JL.

IV

I-.&I

Scena z filmu niemieckiego ,,Świętoszek“. Prosta, a pełna wyrazu dekoracja (efekt osiągnięty przez postawienie świecznika). Obraz filmowy stylizowany, o charakterze nieco teatralnym, cechujący dawną niemą produkcję, jednak ładnie skomponowany.

LL

,1

•A

Éé

,1» *

ppv

• ]*

! Il -

7**¹ .

ff

'il

Mî

MW

33 Tl

Wf P

P»

»• !

ßt

mj\

i* JJ"

n!

•%.j

-r

01,1

■i •

•roi

a Florencja. Widok ogólny. Katedra.

\Wä

>./sswm

<t

jÄ

fc#J

■ ■

x Bm, *di

ML y

[P

l«w

1/

-,

Ir

II

b. Giotto. Śmierć św. Franciszka. Fresk w kościele S. Croce.

Tablica 41

Lfm

'y

ii-

'U,

"fik k ■( |

i i

I;

Hn

>

«i

fi

rl

a. Masaccio. Grosz Czynszowy. Fragment fresku w kościele S. Maria del Carminé.

Kr

«»- * ■yftm

iß

ÎÆ

I»

ft

JW»--

TT?

P,

y Hf

7/ /'P

[«]

iM

b. Gozzoli. Pochód Trzech Magów. Fragment fresku w Palazzo Riccardi.

R2ł

ta

•a

ffi

'

b

sr

El

- - ;

«** *

[*—2

«

i

■i

iS

:

;

W

i

!!l

li

Pu

I

W-

■

•Wjr-.-Ą.

V

a. D. Ghirlandajo. Ostatnia wieczerza. Fresk w klasztorze San Marco.

;ï

k

W. *Ff "

A

W

! >*

ta

V

*

:

i\

i* \ i

..b/    te

%    . A

fet% y^rv

R. r'**

$ 9 *

►>.

b. S. Botticelli. Narodziny Wenus. Obraz w Galerji Uffizi.

IÂ»J

»J

jj

-r'*-

"V*

■    -    »    —    T—rr-

- —•    —— ■ • -----r⁻^⁻—⁼⁼’— -ä-'.v , ;...

-- ■

' f* «

lit

V¹

7jy| "

r W7> » -    . •    - ^'â&*

"• '&jÈtoèl ~ ? w. -A S ..

I* t4J fît--m S ¹ * -—— ■'

*§i I*

<\ v

fe t'm

8

r* '‘à

‘UséU^i, i

v fi ^ r ~ iï ■    ' ¹ tv4

■ ■ y««tó;|y»j

«FU

ÏÜ

»1

*1*

•“

s*

•ttt

rm

’k;

w - Wjp-SSfc

^ïï&s

«À. ? Sl3

4 sài |

Pi

te' ■ •

tM 5 .4 ' , •

*t

H*

H-

>3;

E||    *=*

»il?    ' îwpwt* t

â*&.

pfe -■ - "Â;^

wmw

.\-r~V

ÏM--

|H t •

-■.<1

U i . -,? .    : /*••

fsij

H *    h* ii

- ■:

ÉGii

•i

*iüT

^ ^4,m m s¹: ilfps -ji ■

• '»    Ł.' jdÜlÜlkiÂ-.w*' ; *

w ,    *

A,%

L. Ghiberti. T. zw „Porta del Paradiso“ w baptisterjum.

a. Donatello. Zwiastowanie. Płaskorzeźba w kościele S. Croce.

^Jgf

JÊËÊË

* ■:

ii'

I >

| 1

gE

W- m r?

'Ä

»

.

?

i

'

fM§$P*

"Ä

• •' /•:

✓Jy

|:f

■väfe

IP

ii

* I M

gi £ i: |

§Jli i

m-

Ä

<G

'■to

?v

■ ■

#6*1

Rl

V

•i

sQÉak^- i

Im

!

'

8& :

É

wmmmmm

. ■ *..

: f \ ",.......: ą s.

j

■MMMM

‘AŁDL.

wn

b. A. della Robbia. Madonna adorująca. Museo Nazionale.

ggę

/«

&

l

ä

«*

fp

g

ri*

1ri

%g

*

fi

irc.

i"%

7

' ¹

I-,

m

.,

W

ik/

;.«•:

Jf

W

*****'

/

/

r ■JTj

iw

i

/

r4

l

* V

i

/

rt

à:

kvj

' *».

*3>

%•    sa"* ■ ••“sacïïÿ

/” k.*k

«P

■t4

A’. 1*

ST3><

IW*¹

’%JBW

mmmm

L^cr

mmmmm

'2^

<■

ytfcâ

b. A. Verrocchio. Chrzest Chrystusa. Obraz w Galerji Uffizi.

Si’

i&w

rr . 9

I FP

....... "...... .......... -

■k 1I11Ï

ÏUr

______-

11

V\

mW

\m v\W

lu

... ::

tot»-*-'. - .», .

MA

ra

łV

ts

S?

»ü

S*«⁴!

i.

.’Â

tj

r/jJ

v'JSêb

w%

l"v .

«L.

/i

ti

■M

(K

MW*

■Brk

a. A. Verrocchio. Chrystus i Tomasz. Rzeźba przy kościele Or San Michele

a. Michał Anioł. Posąg Dawida. Oryginał w Akademji.

V«v

(r*

>*

b. Michał Anioł. Grobowce Medyceuszów w kaplicy przy kościele San Lorenzo.

■MS

«s

1'

Uli

rV

1 F-

«■»

Sf

jpl

!A

L*'i

IŁ

-r

4'

,!£>

■ME

~1T

JUL

.■4»

i>

V.

fil. < j

mÊtaÊkji

»++■ .',v'

a. Zdjęcie na płycie zwyczajnej. Przedmioty w mglistej dali ledwo widoczne, zieleń ciemna.

z-j3mn

kt-X

vr

ł>

ki

Sj

"V*'

ä*#”

v% f

ia*s Jl

b. To samo zdjęcie dokonane przy pomocy promieni pozaczerwonych. Przedmioty wdali bardzo wyraźne

zieleń biała.

■■■■■

RL

MV'i

TU

»’

'

%»

V

'

Jan Bułhak; Wizja miasta.

ë

*

-•?    »i *

»

#

Jf

'S\

sr ja

⁴%W

David Octavius Hill: Portrety fotograficzne z r. 1843 (H. Schwarz: Der Meister der Photographie).

-Ï4

■ /;Ę

lim

'I

■i

'i

w

LI

A. Lenkiewicz: ,,Przed poranną mszą"

i

j

H

■

4

■ : ,v

ù.

m

n

«

t¹

si

'

; /,-?•

Ü

LjL

M |§

ü

S

frïj I

¹    r--<

r / ,# ,./ /i

/i -

MSHty

SSMPâ

«r

MS

Park w Saint-Cloud.

f TRI

MLI isfééàléfefe&Ii« l

-w i r ï m i njl î '

UU«rf -    .    4 »    .

+ ■* Mk

hi

<K

Ł*

'’+*"***** ~

iSi i i W

» *■■» »

gb

IE#'f H

•sää

*<rj:

rr«

«T>

a. Plac Zgody w Paryżu.

t*

+TĘ

•jl

Iz

..*f

jr

îT;

%1’fi

"T ■'%’f "

.;v-

'ZSadMi

b. Wybrzeże Sekwany: charakterystyczne stragany ze staremi książkami; w głąbi Notre-Dame.

f

t !

'/

/-

Llf

Tabnca 53.

v

r,*J}

„ St

'J+..

*+<«•* ** a*£h»'

'Tii* « ; -m

‘■K.

ii» 4

a

*<

ff

"*

a. Ogród Palais Royal w Paryżu.

T?

Ł

■ü»

H

b. Pola Elizejskie w Paryżu w nocy.

’l

i*

\fcv

i ^ t .-Vfv; r - >>*

f r- -Ą’i THiffl

, V''-l - ' •• v- vv-r?‘    -r ■ . V- •

3 , . • / *«■. •'    '    , :    ? '    -

*v

'•-,n •

i’vi

■A

a. Winnica w Prowancji.

ErelBfoffipa

k\

.!

Ul

c\ fff

L&kB

•:4

!2s>

>. àî

yi

b, Starorzymska arena w Arles w południowej Francji.

P

^r*

zzsST-

■ÉsS

äs*

fÆ...

S®

mvmm

ir

m

W£~

•ïM

■

*îl

:*%

n

>.V

a. Zagroda baskijska.

mmmm

nm

V V

N

Si

yVt

K *

^ V

.M *

, i «ta*

Ï.-Oi*

Ä

-

-r-.

mm m

b. Krajobraz z wybrzeża Bretanji.

a. Carcassonne, stara twierdza francuska.

, i 1

1» W

k ;” i_

VW

if⁰*

**L*?î(y

£!

*2;

h«

m

Ïï?

-Li

r/

ii

mm

m

IL-

és

mm

Li

1.

nffHfr ‘

, =a Lisa

ii

ït-

lis

(*»«♦*

b. Pałac w Blois.

- WJ

fc-ff

jb

Wi

. Il

îj

vâ

11S50.

IS

mÊÊIj f ■’ jî ’•

y\j

y\

s,

aies

>9

*iSËÈÈ

|J, Ti

a. Szopy.

mtm

b. SKunKsy przy jedzeniu na farmie zwierząt futerkowych w Serweczu (woj. wileńskie).

fim

^źk^gśsms:.

OT

cc

ii *

,!

CC

E

M“ O* CD

ga

oS

zf

o> =r Cl~

CD -O c/s -• 2.® 2* sSC

O 0)

ii

CD.®

oj

Cl n D 03 oj P O

PIN

o

CD

0)

co

Pterodactylus gotowy do odlotu; u góry Pteronodon w locie.

‘7'~1

»V

m

7

, vJ

*a*Æ.

*i

«F

ÙS

TJĆ

-•fff!

U

•«w

S'" ”

r'

.

h

i>

SŁ

il

/

\

«tV*,

6ad-y morskie: Ichtyosaurus, Plesiosaurus.

**

^§ÜS

P

*r *

• * -

ÉÈ

iS

ÉSS

.

r ''•

r.:.

à***

üi

pp

0 .

j£â'Ê <êé*

m

f§!§

m

ms

M

\

.1

À

!

sC

w

ijr

ß

m*

Iguanodon.

/J*

Æ

T

fl

M

/Z

* ■

&

t;:-'

1

Y

il

;

l'r

S F

?

fl

W9

•>

/

tm

i*

R

*

WĄ

Wk'* "à

U

^>>rs

i

.... ,o*r

/

I** «£.3âi&&i

Brontosaurus.

' H

Stegosaurus.

ł»-*'

Lu-

1

fev pHił'

/

i *

P

sv

II'

si'':-

P?

-

r

è~â

, ⁰Jm

r-§ <

, ; 4

%

:

i

i#

"i

E*ł- ■

Wi

Ł"

.

muei

'y»y

Il

»

*$K

*//

N

1

'

. V.:*

1

*

€5

«

•I

V

i

- ' * -,

*4 * *ł

■~w

b. Okazy polskiej ceramiki ludowej: Podhale (Nowy Targ).

; ::i

r-

» J

b**' ¹

?

J

N

1*

jtWf

**■

s

•um

9

... J

WP *

*1

Wu

an

a. Okazy polskiej ceramiki ludowej: ceramika łowicka (w szafie łowickiej).

/ •r'j

f * '■ Æ

»

»»

9

W

rcvT.^i

#T*

‘I

7

ife«ßwb

K

f/ML

\

li <tśrffi

f

JJ

ff

*% i'

V,

Ai

-,

\

*

.

c

■.

r'k

■'i'.jjL _

• _ Ą

j?

E*T

/

fi

■rS

rż

i'i

r

IM

i

Sv#

* *

Wÿ§ fr

•fiSi

\

¹ ,

EP .

i i

«r¹

L/

I

V

■ i

i

i

; '■

A

i\!h ■■■

•“t—

gj

mä

#3SI

'/At

N

M

f. )

k

w

fj*-

§

&

IsW

yT _?

/

Ł ..

Vf

*

«£

ft?

ry*;:

‘ VI

s

Jr"^i

M

L

4

15;

KK

/

e8

“ * * ^

li

y

*

f,

vi

KftS!

v*i

— ■ ,

k/j

* fł*V "

•;

i

!l

8,

vu v'iLdÉ

k\ TM

f/w

i-

■.)j

!>

i)

i

f;

fi

>13

*7^

jrtj

i

1

t

*

r V»;

Sr~ .*

rfj

r,

iA,fi

y.

î'v.'JKK'

ta

Y; : ,. , •

si.

£4

V

1

Ili

‘

b'

/ V*

w

*>]

r

■ ■

fr:, -p

Ę?*

'•*£* if • -,■

ä-

fr

Tt

V"

'««fr**

. W'

*3'

• t. ü

»rivnfe «< * •

a. Gąbka morska. Wielkość naturalna 14 cm.

Wé£t

. S&*Wk

•-, .^ ’■•■■'v«v> .ior *.-■**.

. r,.. t_.

b. Gąbka morska. Wielkość naturalna 15 cm.

*Ś&%

i»l

*T

I?:

P$?‘

m^vxr.yh’

1

4-AV x' :\

»

».. ^ n'' *    .-'; -

‘

• ¹ * ##v% *' '* * J

û V* v % »

Ą* * 4 &.*.■• ' * » >J

jar

V ■ ‘t ‘if •*

, WJ!#

fi*

0JL

r u

,

r ■ **■■<*

**

««.4|p i

IpS

iïplsfj

BR

[ ’ Œ

- *.

pii ’

fit |'rl '

R M '

é-ï

•,

L».

ira

ti

Gąbka szklana. Wielkość nat. 21 cm.

■3»

a. Gąbka morska. Wielkość nat. 21 cm.

> •

; | ' •-*

;g£ :UM ■•■'

Pi

kTN

Sv,

t-    ■.

e£z

■ r..

* ₍

. SSt i¹- «.

- . • ■ • ........

b. Gąbka morska. Wielkość nat. 60 cm.

f -■ ■

wSmz

Jl *3

4

3

I*4

! *

W!

ik

₄T

5

5>£

<

>•

'i ;

•mą*

w*~-

m:

i M

!

M

T

Ł

£

■ES®

-

j r~i feesf es

my

r I

i.-.*

»

T..J

asm']

BSË tJ

T / - }

a. Gdańsk. Dwór Artusa.

; jj

ÿsfcï

TT^

/ J-

§11

rs

Ï JIŁ

S(F

ü

&

■c

»

¹

it i

Säg!«

MS

r

b. Jedna z uliczek (Frauengasse) w Gdańsku.

Tablica 68.

il

««

à.

h*, ms

W$ÊâjÿjSSSMÊÿL'‘

..■j

*£ssjSSSĘĘ&s%&a

H*?¹

er

19

—I^i

■* - s    ''*

S=3|

3£3£ü«

iss

Gdańsk. Ulica Mostowa.

IMK MB

W*

'S"SJ

JLij

m

•«éÜr*

i

fSSuT^'

m

i.

KF" £

»

1»

JÉ

MÜ

*

!

crra

I'.

i *

*; û . I

Ï

4

sfci

1

f

4

'i;

1

;

-    ■-- '-""-•■WWIpOi

um ü«“-jaEBBL*ii 3Łł*‘-‘ -

h

■Æ ;

*

ÜI

t1

, > ii

: Ï

mmm

a -

Gdynia. Ogólny widok.

t

U^Łr».. -j

I

" - -Ł

• •■

I

tts

«

i

»

y

*

i>M

_Sc4.iV

.......

l Ï'J' 'j i *;f9p

ir

TO

y

■

m

*

»a-

'“*1

il)

ILl-’ •

à*

m

A

rT*-MLt •

® vU

r>i

Mil

iï

ł

P" «<ł

a. Gdynia. Promenada.

•mm

”

I

i

1

-

01

„jnj

•» ; ... _

RWIi

illlW

M

b. Wyładowywanie okrętu „Pułaski“.

;k

** • ł 4» ,r*“

Isr:

Zr—

a. Umacnianie brzegów w porcie gdyńskim.

•*5^

liik

’v

M-

b. Stocznia w Gdyni.

k.*.

iV_ I

1. Gniazdo trzciniaka. 2.

1

fi

ê

Stf.

i

Gniazdo zięby. 3. Gniazdo dzięcioła. 4. Gniazdo czerwonaka.

w

u » i

#/

>•»

N^¥

's»

/

"T^, ~A

■in^

J    JpF ^ - '

m\

w-»rr*i““"

A

“...%

***** •

V

\

41

i/

j

r

. :

, fe

B ®SH

■V"

I

* ,

,r*f

\

m

V

«

\

✓ »

£

p|\^

»

y*

fM

mfcSfjF;

i

r \

> ^

£ i-

rc

y

<f

r

V

J

Ud

*

J >N."

r #

«S

n

A

tO

*>

w»

y

v

CJ

~, _ •

,S

A

w

r .

1. Gniazdo tkacza towarzyskiego. 2. Gniazdo jaskółki oknówki 3. Gniazdo wilgi. 4. Gniazdo strzyżyka

wole oczko.

>F|7

Iétx

.

t/v

ï ï Sæ 2. w

TC

mi

•s$

4£>

ro

w

"O • N

Q.CO CO C

Il y

■    ••■V

NF^

Vtv

Ofc

SĆT

'sTf*

pi

SîrÇ: 'i{,v ■.    yto

'Xïhï

!3JFf

Wss^-^r

.....

Si

i .'isafe^aa

3tep:'

SELü

► * *V~

!■>

AÎ

as »

c 3 H

c?2

S-³

sufrf-

-4*

h ⁴* ’ "Ł

"VV3—^

iè^-‘feW 's Kr&S

c||y;p®

SB

I* '/• . -* *• W/~m

■"i

NH<r

JSW

4*

b. Katedra w Amiens.

à "-j

[i

s¹

i,-;*

3*

4*r-

—V, rv..

If

fcj

teTi

;*

%nr

■w

pkv>,

* *»

f

k

ł

•r, y

2**

l f

:

f

<Jt

b. Św. Jan Ewangelista, rzeźba z katedry w Naumburgu.

$«é’L'

.'- ■•'-**

•I

Ui«.

U

'à

■ .rnesm

ST >

vî

.

SS

hiÂ.

I

J,

' ■

?śłM

i

' iMMWkf' '1

Mx

I

Ę1

*

pt R

I

aat

" ₍ -,

«h

jé

* j

fk

■m

y

h

X

âv

si -

S

%

YX

27V

CP «Cl

a. „Ecclesia“ i „Synagoga“, figury z Katedry w Strassburgu.

a. Kościół św. Wawrzyńca w Norymberdze (widok zewnętrzny).

S?

WĘ

r~

gpp?’......* ♦

,5

B:

V-

fifeŚ*

f ' ' -v •

■#

K*SS35

Sagp

«- T»l5S5SSB2fin^

i tr 'T.-——:~"*'* *'• ■' -«

;r" **'"*'

HT

Ni

b. Kościół św. Wawrzyńca w Norymberdze (wnętrze)

v’

iV

fc\

iV

•1

fS

.. -.3

«MKi

V*

19

fy

Ml/

Ms*

Sü*»~»*fe=......Pin¹

~;&5gÂS?

ësvm>;

! cam»«-i«avo'

Ml

l»

>■

W

»*

r £

Tablica 77

HHMHjH

».fw

-

pi

&

:A#

h

ër~t *t

~......^ J-...............-I ..

3

* - —

«

*3.»

%

P*dM

V

1

-

4^v

«

§#

SS*

f#

'•«V

i

~ V

T-

lÜk:

n

mi

L‘i

j

r4<*

■ ■ .sr

_1

all

r <

ras

..• r?

K

łi

‘i

§.

■

4 4

«⁵

i

S

te

V

11

■* ■■■;.

«

i

.

m

91

1«

K

——.....I —

1

i

-

I

|

DS

'

3

i

Ą-*

N

*

■W

•H

-4»

_

B

j

f

Ä'

es

:

1

i--»

sænws» as??

a. Kościół N. P. Marji w Krakowie.

rjmtp'

» i wm

■Bf*'

jSffv

Iff

SI

il

r

fc

r ^

b. Kościół św. Katarzyny w Krakowie.

i

Hilf

S'

.*>■

» >v

te?"

;i

:\

K-cx: iv'\ .*•-

■Ek*. ?>

" '*>34.

.'•' Wf l; •>

*.«• *

,r*>

'i-a

Efi

•im

ICS

LÄ

^5s

Ha

*' ''«i

JPj

tam,

k.

ty «?

* * ń>-M

tjn

:*%

s '

ll

jfe

fi

_«wa

i&iMm

ll

m.

»!

ri

>•

li

*yr1

i

W-

Éu

Li

fs

a, m w;

% ii

r~

r⁴

: __

IP?

-Wł ^ ■'

Łl

Polski ołtarz późnogotycki. (Kraków, Muzeum Narodowe).

a. Późnogotycki kościół św. Anny w Wilnie.

^:j fB;

• -• k|;:'    v^w.‘ ; |bw

l JV;. wminiwa**’' ' '.'m‘ * F, i-jtiuiiw'Ji litt    «    ' Ca«» t" . 'Jt ‘'”J

li

,;S: -

ni

\m

5|| "m-

Mrr'T»r>

*• '

mmmm

Ev

M&w-

3*3

b. Kościół Św. Krzyża w Krakowie. Wnętrze.

ms

J¥ 1

tl—*

«*«!

«* 'tt

rjtYS

y£'

fjjT}

Mi

• *fS*j

riSSSS

\

ggg

5S

mm

-•^v . ‘v£s?«mw»bw

^sraassssMSg S L

„    ■'■■■•;v •- *

ÜL_

- ......

m

;iSk.

mjiit

''*Émuxm&fflâ*'&mmï3iti - łti

wm>xrmmt. xMtm

M&eé

■    ....... •>    <    •■*-*■. i

■'-V,,......|

-—•

Uli

X/ÄsS

1®'

jpSS&*r

W3r

bn»

mmt**.

mmmmmm

Êliw^i mSmSSÊmm

■ ;

II ir.flh¹ i i

. :v

b. Wnętrze kościoła romańskiego w Saint-Benoit-sur-Loire (Francja).

V

»-*'•/ tf vr

üàf#«

VW

.

*~*r+i+7<

yS%&Z?r!&' ■•'■>■•

I M—MIM I ....... '

|8«®M

s>

iMHHHHI

*

-*;3S.-2«ît>

4 •:.«».

r w i s

H ik m

äs! iV

-s

■ • *: "TtU-i

»-•-•■ aggg-y 'ÉL3âÊS£~L

,-. «HB*

■«*■

■»

SÄ

a. Wnętrze gotyckiej katedry w Reims.

4MNMI

X

lirai

F" jï

ÜMEraV**4

o) m

s⁻y

E-2.

&\

^2:

S-l

ls

I!

P§

<°ï m

CD CO j —• N to

■2-~ WÊâ

•f

Il I

s-S

3l

-i

b. Figura Kobieca z AKropolis w Atenach.

rkeuc.«. Vi.ii. bwc©ł /tvał. Cta

-

■i

f

'

i"

'-i

►

OC'

V/!

/

P

b. Walka na pięści. Rysunek na wazie greckiej (między Vit a V w. przed nar. Chr.).

fflÈÊM^ËÊm

MB

m

• i*wV

H

mt'

Vi

t '

i

-i!

?

i

r

o

t:

i

o

m

i

'

.i:

_

a

*

c. Wizerunek Ateny na puharze, jaki wręczano skach (między VII a W w. nar. Chr.).

zwycięzcom na igrzy przed

\

4

m

Ï

u

ii

}

ä

■

MM

Æ

i

■

i..

H

-

m

m

; ' '

■

mu*

%

I *

*

m.

m

i

«

:

i' -

m

-

U

k

<Ł".= ’=î —

a. Amfora chalcydyjska.

Malowidło przedstawia zaprząg czterokonny.

—y

I

v ¹

Tablica 84.

kV|

a,

y»

r.

•■V.

lS

fi

1V>Y,VA‘

.O

i-

r^,:

ÜIJ

.1

/:

«Łi

•\

*c

Pi

L<

■1

a. Gra Orfeusza. (Rysunek na wazie greckiej z V lub IV w. przed nar. Chr.).

i#

rry

VO ’

jy

’AV

r ■>

<Ą

•^x '

*c

<6*

A\

vV

£!

VA

AT

>1

~3

- rf

Fl

S3

VÆ

■*mSÊ‘-

,1

WM

J&M 4 ?

v-vTl\

#<

M

f, # ir

^ ' 1a«u-Jp '/

'/

_ h». yvfc

b. Zburzenie Troi. Rysunek na wazie greckiej (między VII a V w. przed nar. Chr.).

CD

O

T3

•5

CD

3 N

ar

M

5«£

i

03

<-

C/>

c

s

cl

Ii

</>

=6

-»oz

o

O

t t

(, A 3 *

O H

cr

rsi

>

(ON

$

TT

<?

■P

«

«2

w

c

a>

c

N

o

cs

r »

9*

Z

r'®

CD

n

O

/

i%i/

JÉt

.

r-*.

U fïSs

Î& ■

ÏV'

r*

;

H

> U jp

)

Ma

Wà

' *

JM

'

k ;

ra

1

\

Ik

£

/' /

'^W/S

V

\

►

c. Nauka muzyki. Rysunek na wazie greckiej (z V—(V w. przed nar. Chr.).

Tablica 86

W

ÿNSefapQSguj-ir f

7PĄ

d

W*

Świątynia Posejdona w Paestum.

Jeden z najlepiej zachowanych zabytków architektury greckiej w stylu doryckim.

W

fiipig**’' '

■Sm

SIX

V-

m

R.'

V

4

BF*

i

r-m

mm

'

V

■

?c.-r

Kl

m

p *

w.

<

3f

• ^

m

I»?

■ ■■;

-'î*

:

.-?£

f

n, s

Ss*; ¹

IS -.-*

P

mu*

11

5*\S]

W •*• ^

*

. »>Xç. ■'*.

i ,

W:.

ES

'SfeS

r?-£

*

f.%Æ

■ r

r

7.

■

v

*

I

tt

y

i

Tablica 87

2Â%

&

4'

BSTî

«1

iffW W ,

J ‘

<YNi

\ .à

b. Portret Peruklesa.

&

*

Tk

\

\

•)

*

*

v

m

m

îÆ

K

l

i V

■J ,

2

b

f

â

Ę ef&~j

Ę

*•

«

•Sr

5*

JËI

.

V

S

O)

O)

N

O) O c ⁰⁵

I?

fc-D CO 0 O)—

0) S CL (0

5-B <c «

II

NI Q-N 0

ce ü

oâ

CO

CD

S

O)

co

Cl

_

?

W

, \

NI. wi?f

my' -' imm

fif;

-

Æ

i, , ih

i

'

IM

MM

WLIKK

WTm, ,s

|    ' JM trą-

(Er' ,    k„„ m V

.Jg «■»,’:

lÄJär*

ip|

.

W

L

* '

..

A

Jk-

/■

■

j

«

4,,:* : h .‘4:

;jjj

■.

Jg

f

Psj

\

Ppp>

»

"'*’' 4 ®T

|JF ' iÄi

> *4

ü

SF

urn.

I ■.

i

11

'

fp » 'V

W/m

L.«

7#

■* \

[?4l

U:: :

:-*-ż

* A

m

Ł 'r' ?;••

v ä ÿ .

4i

s i. ■    4

4

K£ e"?

U

'

%

'U

|P

■ ■«

Atena. Płaskorzeźba z V w.

#

8f

m

Tablica 89.

jyf-

■

f*î

à

Si

Ł

v

J£

i

/

>

/

0

'

«T

7

N

Hermes Praksytelesa. Jedyny zachowany oryginał wielkiego mistrza.

Tablica 90,

(J) o ■ÖD

a,

çù -r

O N D"0

^ C

«K:

4».

S fa

03

(Q

03 03 N O

«!.

13 CL

- $

li

Sa<- ;

A

1°'

O-CT

Pt

Sc^

éTJ

CT

u-. m

03 -D

s>

=> CT CC ~

CC CT

**■«

K 5 S

0 < N

a<c d

s.5»¹

O fa <

C/V--<

O =>T) —CC

O

sy 2

" O g

ifs-

O <03

£ S-CL

r* - O «J N -, O³ N Q. O 0

r ŒNv

U W U — 0 CC

£*®

o 2 0

P S x

(c ®;

^ S*

nï

0_0

0 •-♦■ '—CC

HU

Tl

mir

iV J

#!

H JB

:: • .

imä

SSM?

;n

«***

*-..«

Ä1

m-

HP" ,

yjA

'à

/A

3. Okaz ze sznurami grzybni podobnemi do korzeni.

2. Na korzeniach modrzewia.

Bedłka opieńka (flrmillaria mellea). 1. Na pniu modrzewia.

ff

!»

J$Êu31

i

**/.• tir . ♦••

v/'jwF-.y

fi

W\

sr»

Kj/

a. MaczużniKi (Cordyceps)-, 1. Na gąsienicy, 2. Na trzmielu.

b. Choroba skórna na ciele murzyna, spowodowana przez grzyb (Epidermophyton rubrum).

c. Dwa okazy owadorostów (Laboulbeniales) z chrząszczy. Powiększone 200 razy.

. :-,t{

Ù

M

w,

m,

:»v|

s<#4'v

ssfsffl

Pfl

f : -• ;

:V

K*3

?»

I jJ§

Éte>v    r’ ®

^    4%

m

;

WĆM

.

Ył

$1SJ

j

m

VvKV

i

<

Vrf,

Æ

a Grzyb domowy (Merutius lacrymans), niszczyciel budynków drewnianych, podłóg i t. p.

/

«

*    r*-

Ä&fe

m

Î4

t

RN

T

m

m

M

h

#1

I«-

Öu

TN#

y

*

«k «•

'S

L:'/

' * •

Si

b. Brunatna zgnilizna jabłek (Monilia fructigena).

v\

IN¹

raj

/

,'î!¹

'i

u

w.

i

'M

Ir

\*A

l

m

K

/./i

%

*/ .\ //

7,

M

iS

x

>

e

fł\_/

*w

Si

r';>’

:> !

a. Huba lekarska (Fomes officinalis) na pniach modrzewia. Rysunek z księgi medycznej wydanej w r. 1568.

f,„..

9Ü

b. Huba lekarska rFomes officinalis).

Okaz polski ze zbiorów Zakładu Fitopatologji S. G. G. W. w Warszawie.

im

*    5 Æ

i, /yïIH--..

'    i

,

v.i

RR*1

ii

':W

Ul

>*■

■V;,

“T «te

;4iiy

ÀXf.

a. Borowik (Boletus edulis). Według Killermanna.

► V,

mm

ii

STO

>■,

■lll

F«**

!P>

b. Purchawka olbrzymia (Lycoperdon bovista Okaz polski.

c Grzyb pasorzytniczy (Boletus parasiticus) na tęgoskórze (Sclerodermaj >/* naturalnej wielkości. Okaz polski.

Tablica 96,

•..V

r.*i

. “f    <£•

*«■' - , -, r'4iÿ

JfcK’r

'A

é\ ■

' V

-v

a. Wielka gromada kulista gwiazd w gwiazdozbiorze Herkulesa.

ST

mrm

1 L¹®

Hm

ti ; i l J

ißlüsl 1 «-'Ate

LMI

ÏÏTV

Bt

mm

i ! i r i

i! JHTTm

•• - y.

; r - ■ i

im

*J

Uf

löl!

fi

WL

W

12

ABEI

KSBÏ

Li

im

L*

7»l

iäü

æ._ \y y

Łr - "    î i ‘ ! • 1r ±

t *    , ** t i i |i

0

•I

TlWPflHI

■W-

!f

li

VI

IV

b. Gwiazdozbiór Byka i Orjona (fragment dawnego atlasu). Dolna gruba linja oznacza równik, górna ekliptykę. Oko Byka oznacza gwiazdę Aldebaran, pas Orjona zawiera trzy charakterystyczne gwiazdy tego gwiazdozbli

oru.

a

:

(Ł

ar

^4

I

4 •'

«

\

%

a. Naczynie malowane, w kształcie Iwa. Z środkowej Anatolji.

-3 CTCT 03 -1 •

CD

Ï2?

O ,pj CO

c

i**®

■O Mcr^

|pl

?>|l ‘ ³ » O⁰

?°na

‘oW§

TT- r-*- M

O c ¹--«

r ja

sl?

m

«»*

V⁵

/ r

fe ^

.n

rl . ^

•• 4.

9**

Vvl

>

V .vil

*

r—us*

.s*    Ł

■HM

c. Fasada budowli kultowej przy źródle Eflatun Bunar wpobliżu jeziora Bejszehir w południowo-zach.

Anatolji (XIII w. przed nar. Chr.).

rt

ys

ił

« li

W>

f'YÛI

rrk \ % I»*

CES

a. Hetyci w bitwie pod Kadesz. Fragment płaskorzeźby egipskiej z czasów Ramzesa II.

et    .-ji

0Ł*±-* »w-a. •

F*J

SS

<r

M.

TJ

’f

HHL

■ ■

lii-. •<

yirt*fe»a«EaMBK5»i

•K-

.V-*- -

-JS

vi" x-*

b. Płaskorzeźba skalna z Fraktin w południowo-wschodniej Anatolji przedstawiająca sceny ofiarnicze,

(XIV i XIII w. przed nar. Chr ).

II

ÖL*

SW

L*F

AL

•«

ul

A»

fcVjp

'% i-,    ?

ß»./

y?    '*•^ ■

■nii

■•/TV

I£J

'Jé00!Si

- & '' :s;,f- -,

„ . .■,„.. _ v-<* ■ > .v H

:    M    . K . •;.•■< *J

. ,-,.>• ->:•}■ f'ï-ÆÊ, %    *V’"1

SSS

"«T!

giillljfo

i® '

*>X

'.'M*

a. Polowanie na jelenia. Płaskorzeźba z ok. 1100 przed nar. Chr. z napisem w hieroglifach hetyckich

z Arsłan Tepe koło Malatjl.

m •

mW%: Mm I

P^;®!PP

;»•»

llpp

ÄS

E§s

-⁷

veto**

>•

!*?

.-

b. Płaskorzeźba na bloku architektonicznym. Dekoracja ścienna pałacu w Hüjük, przedstawiająca sceny polowania. Ok. 1300 przed nar. Chr.

KjSfeS

ku

v^s^Édüif- v

tr\

•<jéE

rW' 'i

ty»

■    -V,-

•f£<

rs

\ir4FT V

**4 , '.,t.

ZSrj&éx.

vir»

’TJ

pi

*v

*j\

jćpru

JUtlß* f

Ü***'

TSŁ

WÊ*i\

?Li'>

■Ä

^rinpr

Bül

ZZ.ïv'-* *rr STferł*» »«r?

]7

pfrwfj»

IBäpjwÄ

•ri*'

F/

-,

>»*'

f,

►* f/

V »«*

SÜ*

22

Tabliczka gliniana z bibljoteki świątynne] w Hattusas, zawierająca w piśmie klinowem tekst

rytuału.

i

»* -

w

i I

âS

IPvS&j

$V' /JÄij

r

. ■ ■ ;.'ł .

Mfc

■*

■

sp

ri

i

V

%

%\Y

-AMSjŁ

*

-

A

r

ni

MT

■

<n

»

®r-i

WQF-. “

BgH

.•W

f

«

ffi

!>/

r

5

/

3^"

Hfc

i

i

v

[i

m

3 ' *

pnm

a. Hiszpanka z okolic Toledo.

b. Wędrowny sprzedawca z Sewilli.

a

i - • - '    ■' -*■ -

...

irj

ł,

* $2.

i

Vf

i

r

M

rfH

i ^

WÊÊM

BH

1

4—

MTMiiIi

rj

y ’

4

f*¹-

HÜ

c. Wieśniacy z pod Segowji.

d. Wieśniacy z Alicantu.

Ili

«2|

flmt

ilt, lin.fei

âXMm.

*.

itij

. jł

'il

i**rrr*t

mm

k m, ,

*v

•'IA

Ź^gs Ä i

/

¹ , /' ^4\]

—wg^

MtâÈËtiSÊh ;x*V

é-M

HB'*;;

ik A.

b i- J!^** ■ * ä

ËIsslkMa!

i.

a. Akwedukt w Tarragona.

!•'{ -r

1 r .”;l . . .

'""^    4#*»£ - 4*

’: « :; •!•*

a.

KAJi:

ma

« !* »

in

“Il

« % ' ffi

gf«,

mi*.:

jïj

as

t.

3*1

Ma

fl*

r>{

Mmg

..■ii

rl

|v

■m

łfiS

hr».

Bi

BEJ

b. Toledo.

!>.*•

■kphh

k

&

ik

A

>

K

m

£jmr.

h

%

s

t

v

m

m

m

1

m

,*

iM

11

,1

.

u

m

m

h

lt*l

L-

m

$

i-

ü

n

?

«k

T

lo

r

r

L

:

,

r

/

’Ù.',

i.

Ht

I' ^

*

y

*»

-ai

Katedra w Burgos.

"f*

-V-

*«§,

X,

* J,

’• . : r

pw|ri

<? •*«

v:

mu

;t j

’û

y® J

\*i

'p". |    '*ri •’

-.....

a. Wnętrze katedry w Kordobie.

PeP

rjz

n*

â»£p%j

4.X*

Wv iî”tSp^HHÏ8l

feipÄ

'■

ff«»

;/«i»

•A

,4,

scs

»> 1.

S ««

b. Kopalnia żelaza w Bilbao.

Tablica 10b.

A

j

?

r «

y at

:

b. Alcazar (Sewilla).

*•■■ -

f| ł*

■ WL?ĆS. ÿflUSI

fi

i

K

Xiïœmm"

is

m

i*

ül

.Jgi

. Oî'V

■

Fja

ŚŁiŁ.

; •_....

K

- &

in

IP

Si 11

<!>ù

il

sÜ

* i

a. Alhambra (Granada).

I'

& v

ui

L*/V

JS*

*1

v-V*

•i

•i

•i

F*l

•j

rn

j.

UM

•<

y|

fn

u*

4M

",

IM

El Graco: Pogrzeb hr. Orgaza.

*9

s,

« -'■»r    •«'

:-f km

y

fc—Wft«»—». ia*

STB

kism

N»

^ISÊï

Ï>A

k.

&7S

4*

'J

* 0*

\v

l*r

Murillo: Ulicznicy.

CO

CM

to

».

ii ®« O O

CO O

d‘u

c-o

B.®

o c i ®

OT N

O 0 *“ Q.

CD<-O <0 ^ $ o 2

.*r

c-S

<D CO n jć ‘r co

CL 5. D C

OJ

ÛÏ

t ■ -N-c

I, W a 01

Ii' fS

NO U Ol

-®

li

52

2"

co2

-QM

i]

rJf

oS

O” <D o

-‘ö

Sä

DDO c jé

'S®

TT*

il

^N

3.®

g§

Q.

Tablica 109.

•-

s

R

o

o

E

à

O

!

$

J33

b.

Q.

TJ

ä

<D

ss.

O

S*

%

JT'

%

CC

i

ZD

§

s

V

i

N O

<d£

la

to o a” *5

c*i

-g

o «

o?

"<ii

£ 08

Si

§i

.o

09

Vl

:ą

NJ

i

:

-S

E

■

# *

d

•o

S

fc, ..

h

(D

O

s

Ł

m

?

N

a

.o

5

co

rrj

2

co

r#

to

0

CL

; J

WM

(mû

M

;

Sv

■

■

W ■ ■

if:

II

:m

Tk

r I

ï

s

I

?

IA A

R

ff fri

♦ i

<•

L

lJ

W£

i

H»»

&

»

Górny Śląsk. Huta Hohenlohe (cynk).

Ą

M- *<*■'

i j

«I

vś

j»

*

1

1

PłH

«

%%38U

- *W' 5

à

n

Ü r

Ï

n

3

fi

r

y

1

•Np

⁽! *•

■ ,

%

*

7?

%\

-> y

'    ^ -iSLÄ!

■ßfi**.

T . **SS2£3r

*'    *éL.Â*«^—-Z»#- Ą

Górny Śląsk. Huta Pokoju : wielkie piece.

4ÈSË-L.»*!

fm

*

n

'

'

w.

a. Walcownia bloków.

Hü

fi

• TÖ.

t,.

-fl

lila .i

.ffilg

?\

b. Spust z pieca martenowskiego.

BMW

■PO-

i§

1

«k-«

es

AmL

v\a’

,Z?|

ff/1

*r*9

as?

ä^-

*Ty*

9S£

N¥

•.

<5

kM

î?

teir

Edward Manet: W oranżerii.

Im

Z',

rr-5

■j

fp3^

ja %

fol;

mm

i^Tü

,:j

WS

- *j*r

r r:

T

_.Æ: / '

rww$Êf'"h

lv

J\ '

14

A ij

_2*r:

lii

/,

m\

K

'Zc^r²

w

,

&

/JSU

*

»i.    f i

%

5*

%

MfeffSg

'S.«

vf#*-'

ł

«tt,

y.

■gte

>

tMHrf

■ * j.

«it«

h^.'à

ew ».

T

RT

^5$.

--

•I

2t ^

Hi

*

\

iJeé

ü?é-

’çsS

-’vS

~Vr~

4

L%.

>Ki

-T

¥Æ

, ' j

tt~XWJg

ft

« ».

?.-■■• ü

-

KR «

•ff» fi

s»4ät.

» *J

ił -* :

VW

i»w

I jÈ %K s

WĘm&,\

%

ii

« i**

M? '

<sffi

feni

m^rrx

'îj

*,

b. Paweł Signac: W porcie.

■ »

i

,

4

y.

V*isJT&

1;<    J8y■,₍ /r*<*i*

IS*

*

.;:

i" •

\

“ / ■"'

£

pg

m

§»

1

|

upppvÜpifc' f Viłb'* '-«ą

V '>W

fc^Wv j

a. Edward Manet: Młoda dziewczyna w ogrodzie.

il

il

MKIK

O

V

A..

V- f»**» *

v,

Cńi

?■ łl

.

•*

f J

É«

*

aj

r.

r>-

4> 1

«’s

5*'

V.

V

«*•!

>■

4 *

*

1M

À

Edgar Degas: Tancerka.

■;»«

; .

K-

'‘>'Ł

-w -

*

4t

I

***■

*c

ifj»

■

a. Jan Stanisławski: Widok cerkwi.

U..». .

#    . àiif

a

~**ù

m*

h. \

ü

g*’ .

......

•) '

K

/i

II

« «i

jj$|

rr-

«, .,

f

ii

P

\

1

^AV,;

&• • ■ v»

L '• ' S.

Jr

$

si

.V

r •

2LT

b. Leon Wyczółkowski: Połów raków.

ipra#

a. Juljan Fałat: Zachód słońca.

jgËÈ s .

■H

b. Józef Pankiewicz: Pejzaż.

'# ,A

* f Np**» 4^» n^,

■••«i* fez.

/

%

V

>\

* -

tv\

\r-

;

b. Stanisław Wyspiański: Pejzaż z okolic Krakowa.

L '

■m

m

s ...

*:

3

.3

W

É»

a

*

*

■

3

:

f

m

a. Aleksander Gierymski: Wnętrze bazyliki św. Marka w Wenecji.

i

J

1

»

^ ^ J

»

B

h

i

f

r-t

r

#/

yj

>

« i

/ ’

^ iw

i

te

mi*

\

s

+:■

Î,

f? -

»a

V

mi

■ ifc-sas

*Ser

ri»

%

L •

i

»»

»

* ' y

^yM“ %

b. August Rodin: Rzeźba portretowa.

*!' Portret staruszki.

łOzyjwLhowikl

a. Konrad

•«r

:

BM

as

W

j ^

[S

Jr

&

*

;r:

' v

m

F

sâ

P:?

Ł-,

■i

⁰⁰M

:

»

. rS0 '    **

i.'1

g!

'"AV?

w * •

.? 'Sk

■

•V '*    ,;:V 1

i

# T.

*

:

W,

m

’A'j

a. Bramin.

SS

b. Hinduska z Nepalu.

IhKPhm

jA- *

' V-

m, •%

h; „

/â,a

■ «L &M

’ %■ <£ ,J \    *    Z«N

/« V f

35a />•

ff n* ■ r

at:>¥W^ ' 1 P / f- er - ^

,• fv

A.'' 2)

tm

w ';;

V*

k ^

■4

Iw*-

r'v : I

.1

m

;rr ■ '

's

b. Rodzina wędrujących ascetów hinduskich.

œ|

mHHi

f" -.•W

Ti

ItaćJKIP

kS

-Æ

a. Kuliski.

id

'4jlM

t kJmM

•r

‘V;

Aj

>i

//

••

rjMiSaJ

Dgn

Bpi

PI

i 4'-'

Ssâft

sa

*)i

:    r f

jjL    -ą r.

[f

¥S

\1

■i i :

V*

i;

gra

fi

** .*

Çf

SJ0

es

J..."

;C

'-:4tër>ï

■\

UJj

■"j

wtfàm

: .

n ifsj&A

JL

i#

Klasztor buddyjski w Indjach.

a. Gandhi.

LsWk pJk

g#*.

à, :

....

«a-.

éa.

U v»

as

äfe

■ ajU,

LA

Pryfit*.

üènJ® §»

\:

j* •

b)

MES

■■l ftlj|

RI &

b. Wybrzeże Gangesu.

WĘ

.a

'■!

.Z’

JL+*àb

£***£

ke?

ü*i

C;

* , * .....

‘ W®?# ^ : ^ **lîj£r?ï^^

„L"

'1

„m ,^îb»i\ni

jgflSg

.à*.—sJa_

^mśrnjsmmaśsm^i - %

jä4 Ä'Vsj£sf{

ïpi=;:&y^Ân

*.

SJ

'V

W'»

üu-4 J

*!•#»

[ïnr

■*-*v

.3" <• »

wn

mà

MP

6".fc

»»»M»

»WÄ

L r>

Si

- -f‘

mtr*

J6à»‘

bl

n;»

»

?n

Mekka z świętym meczetem, Kacbą, według sztychu w dziele Mouradgea d’ Ohssona (Tableau général de l'empire Othoman 1788).

r-'-

r»«i

*s

43

|p

ii

mą

M

m

m

v : 1

B

f- t

A*.

frlWWWI

‘ i

c. Minaret w Chosrugirtl Koto Sebzewar (wschodnia Persja), z mozaiką ceglaną.

i

; -T

rtm

m/Æà

\

?

£»

L?

SB

i?

-;V"'

M

L'J

&

r20r

tüöiM

m

M

É 'I!

’w

«

pu> ?r

se, • ,

b»y

?

/

lOSSS

2 44

pSSHfc

■ W,IÊ

UifiS

»5

\m c

'«iS.

Mp

•<

Li; ,

■ gjj

b. Portal wielkiego meczetu w Diwrigi w Azji Mniejszej. Zabytek z czasów panowania Seldżuków (wiek XIII).

ËÊÉ !m

m aBi

pL&g

»

4

m

♦**l » * •

i

l ;

r ».

i

3»

¹¹

o

&

[/,

'

•I

<

I¥Ä

?

ÏI

Tii

r,-'

Mil

v.

3

i

2

4

~«W]

4*'

1=3

EX

®§ JÉ w

$

"S

ec

.E

2

jtt

-j

■Trié

if:r- u~\

M '■ j

: ......

■JBmw

■■

Jfanâfe

, m?1, .......

#&■

''’ImJSL r:

W0 m

:£M i.J

jT

\ ^ÊF. J i- .t~'ŻŁ:£3

■S*

WSFlfi rruw*

n îjffî uP^394shJ

S- «fis

ï*

â3EM

«ÜS-f

MI

ÀJ \k

W

Fl

i-TJ

wî

Oj

:ü

if

14

ÜP !

w; C *<a

IÜ;£

!»

4j

1

„•

l.

b. Studnia przy Azab Kapu, Galata ; Konstantynopol (wiek XVIII).

M -s

JC

ca

(d

CO

£8

■'ćA

wesrçwKÎL

S>

rr

■' ;■

HS *j*®*aMîï?' ■

swr.;- aÊJ#e>Âl3 »if}* 1J

»i- X' Jtta*äP«rlfJr’. *

■' Jf*

■ /7\

7*-*-9*

<£# . .i«;:.--«,;, |-■■ '>'

II

TT

fl

s-

3 ï

.§«

h- C

<D

Cl»

•*r.Æ

«Le

INI

CC

r&:

4*£l

(2?

rs

(O

'i

fi

in*

K-l

■K

IS1

»n7»R^j

'51

vU%    ! 'A

jfiaLSaria

a. Nagrobki tureckie na cmentarzu w Ejjub w Konstantynopolu (wiek XVIII).

egs

"Tllfcfc

'• lîfir

P»

rp i

_!

fc.âgPfÿcï*

t, , , 'i

jgjgr~—

b. Mihrab (nisza modlitewna) meczetu suttana Muajiada (1415—1427) w Kairze.

Tablica 128

Lj    ,4ii

«£

- x

■ >-

s>

S2Ä

Oîi

4-,

3

rr.

M

ff»

SS

'S'

13

Sztylet i kindżał turecki (pochwa sztyletu z obu stron).

rei-'

fPJpj

■■ 'S

. ’’

ET

He,

Świat i Życie. — II

K? S J

***

>t ]

HI

ł ',*rM jr'^ï’ù bff,

" » ' * a OS jtf » + ± *:

a. Widok Fudżi.

Ffegf»

"i

fc

'i

IpiPiliPisiplir

b. Brama pałacu cesarskiego w Kioto.

w-

!..

il

:-r

*

3Ł-.

■w

*?

fl

I * 0Êwm *''

wwsgjl L\

a. Wnętrze pałacu japońskiego.

<m±.

BSSf

i®*

. ■.

jp*>

-<%    tâË-j

■■«* **

‘ii: '■'•'Sn i

' sUf

'• ."Sśl

|

: »>!

I    * *Hl3E«i

......

mmi s

b. Żłobek dla dzieci japońskich; mali obywatele japońscy zwyczajem japońskim nie używają łóżek.

-*y

■a

o

♦WL

CO

z £

B O

Z*

o a>

fmmß

W:    =».ï

c u

Wm

B ?s

fe |f

'f

,1>Ü

\'

l!

i2

r •• \

jO

I. .    (.i :•    ‘"'Si

■ ^    ■    i '..i

r;! ;?ÜI

sjfcva

*C

W*

W’ibvt

a. Dzieci japońskie doskonale się czują w strojach europejskich.

J

I

I

r-!

mm

if

j Mi J| fi

, ->.1

fp

m Y »

!

iS S

!

*

.1:

.

. zali

w

am

1

!

i&*|_IMI|

ii î

»"«r;

SM

V

-•łr-j

;

VOf*

zr.fl

ni*

rïà

y

*

«

%

Ii /✓ — ^

tié0 ' |

f.

Jj

ê

w

fl-

■%** j

■y

gps*4

â

•j

A

w

Ï£

‘V.

:v

*é*j

kt

o.

»j

;Sâ

V,

'■^ i

/•: ; ^SJsr^Jÿ

Stara i nowa Japonja: całkiem nowoczesne ulice w Tokjos charakterystyczny budynek japoński.

Ï;«]

W

üü

a

¹

% j

iaJ

4v,..

.-i

*P:

i

fM,

*r' 4

>łe i

■p

:r,

*

ar

/ f • f

F

a. Zbiór ryżu w Japonji.

ii.

-4®    ^

p-y,

■ /

■■?

ii

W

!

k

i-’

/■

L#v.4&

C :    ^

M * -    m

; mv- ^jfci

•, ,v*

:.

- •

*.' ' ■

yf

iv Pil

> /V I

w

"qr^

W

■

-« -,

•V *-

fi? -:v

«

■

V •

A-3m'

.->

■ui

'r%s

V , ■ •*-

*1

i

r>'.

mfĘi ^&faW|i|waP

là#,-

4

*

b. Zbiór herbaty w Japonji.

f

m

%

4?

tajgi

EfiS

#jËPI

#1“

Bi

J

/

M

£l;É

<ą

Im.

Wj

fl

■ -

. J

n

>

-!

>7

M

!*•

;

Rzeźba japońska z VIII w.

Tablica 135.

a. Sarna. Bronz japoński z XVI w

b. Tygrys. Rzeźba w drzewie pokryta lakiem złoconym.

i

1rs

§§

.

Wj'!’

ffl

I ' ¹

t

m-

<

î

4

£ä,

Ë.

pi'

r*i

M

m

m

F/--;

r

5

!5

* ' * :$

M

O

<

CO

=33

N

&

^äfc'Ä’ fest,

vd

jO

■

■

E

5

133

•Î2.

0)

Iä-

£

!i

"J:

S

M

■# ■

?7

¥8

N C-

o co

COT,

11

i

* j

- o

.Wo,

s-S

fs

■

n

O

.j

k ■■

. : f

«fl

H

£** '\> M

o

K

N

2

.a

w, i

Uiw

■t

:

fe»

iß

«•

i

■ . K;

■^W

§tt\

(w

iiftl

-

4■!*

-

%

k

i'

v

L

■

53

L__^

W”

>

Û

LT

m

1 ^

<4.

À

w

-

t

*

ih

!?;

ct

żi

*

&

&

fe;-,^J*.,;-; . M

v₄

*£■**«■

■I V.

V* »*?%; ‘    . £

jf

«e¹

ji -J

Ł'

-\

v>

Po deszczu. Obraz współczesnego malarza Hôitsu.

J»' ^

1 Jf

flj

41

i!

li

L ■'

a. Hodowla liszek jedwabników na liściach morwowych

IV

li

b. Liszki jedwabników na liściach morwowych (widziane zbliska).

t: J. :

mm

■■■

■

r* i

ifi i

U

Jr

*

r

»

*mZ z a *

m

1

a. Kokony jedwabników.

i

r

mm

mm

i

⁴ m

;

!

'

e'i3|

, ■

mt

*

*!'

a *

/

k

'

4-

i ; ■

/

pr*

Vj

fafr

■

i

4.

■Sgi

%>:#.’ i

V¹

«9

Mg

b. Rozwijanie nitek jedwabnych z kokonów Jedwabnika.

#s

■»

W ~

-

■ i

N

\

ssfe

a. Skręcalnia przędzy jedwabiu sztucznego (wiskozowego).

yuèj

■P

—?f»

ïea

i

b. Przędzalnia jedwabiu sztucznego (wiskozowego).

L|

ï.

4L

•V

A. Tor cząstek a, uwidoczniony dzięki skraplaniu się pary wodnej na wytworzonych przez cząstkę a w jej biegu jonach.

C. Ślad cząstki ß. Wskutek spotkań z molekułami powietrza cząstka ß odchyla się od biegu prostoliniowego ; stosunkowo nieliczne jony wytworzone przez nią dostrzegamy dzięki skroplonej parze.

-----a

Fotografje otrzymane metodą C. T. R. Wilsona.

i-i.

tK

B. Bieg cząstek « w helu. Widać rozwidlenie wytworzone wskutek zderzenia się cząstek a z atomem helu.

r"

"ti

K.

s, r

y

iii

>j

V'

râpé!»

'Ml,

, M

r

Ç(F

“ .fl

IV

ejg:

«ÿ V «»

V

!"

:t

■

Rtl

»5

:

■ n

À

T

r%w

V

i

' '''.....

BBS

I «igw

giü*

amm.

,

• 3*** ' - -3®

K.

.w2* ad

ri

il²

•tmussm'

a. Cloaca maxima w Rzymie.

t#

Jl

iÆ

rm

«

■ Kv

.

[im.

a»

w- &•

^4

W;

* ',

T’

I

s si

i

i*1

«

&

*

\jś

s. smas

•; Bśm

ii

4

-,

*2Ł

■>.

r

a

"flftiy j ri‘1 im * !**

I^Üis

àé2L

*

' Äi'

ff

.-' -S

n.

55

SI

?“y*

i

is

zÆMÆ

i

Ë

b Ulice w Pompejach z Kanalizacją dla wód użutkowych i deszczowych.

’

w.

lig d

:

irr—

Ér'

...A.

| i

K î :

khv. '.

? .1

w

■*

I

H

CS»

■k'j

- *

"* «

i

Tablica 143.

• r !

V

t i,u

//

1

'

♦ i !.. ///-/ P

;

I

4:;r '

Ip

A

w

k⁵*”*

&

r.-:

' •

>

r

m.

m

i.

fm

«

* ■

Wejści8 do kanału.

r

/

y

»

;,ÿî

; .

-W

W

ïi

«F

■«g

ir

.21

T'-j

a. Wnętrze nowoczesnego kanału miejskiego.

triBŚ    .

■gaMMj

i]

É1

;iï .- .ff

] jSfSgafÆ

wrnJm

b. Czyszczenie kanału.

f-

: '‘«.i

r^'î/

fctvSä.

Tuf

!»

Ï*P

F"; ÿÆï

,f!?

“Ifei

» '

•V

Ä«’

sr 1

jfc

li

J ■......■ ■KS ■ «jj

'

- ’Aj

H

*    «s J

: f *M    ,-v -    \ 'v

a. Śluzy na kanale Weiland w Kanadzie.

Tv

■ IMÊMM

iki*

WH

f4 PI8S

tój j&j

t&kS&

s- -

UH

b. Jaz na Muchawcu w Brześciu nad Bugiem.

\

*

*1.

%

■z*

S» *'.'2?'

:

W

a. Śluza na kanale Ogińskiego od górne] głowy, przed odbudową.

Kk4feV-..

m

■ ' A

*'*K(

a-

Si

aggraf iL

r 4

r    ,Sk ₄

'w

i.:-

*»■ 3

•«Ei

3

.■»

b. 6órna głowa i komora śluzy kanału Ogińskiego podczas odbudowy.

'X*t,

P

À

Tàméî

r

li f f

♦

' *m&ÊL

mm*

~«sj

a Odbudowana górna głowa śluzy Kanału Ogińskiego.

1

\

/

. .

uv"‘

' '

i -

L. V

t

*S

b. Łódź motorowa pod mostem podnoszonym w śluzie.

(j ÛYjUUTa

B'i J • Ą < > i '

-.-Â

fc < 'à

. 1«

SÜM

f pvl Æ

-sr*

Â*»'

mt

èâii£:

-O

a»!

$fjß^

■ ÉÊÊË

*6

|>

Fa

mÈm&e*

r#

**s

c4

Pé

mm

a. Dom Muzeum Kaszubskiego (Wdzydze), b. Hel - ulica. c. Skrzynia kaszubska, d. Szlabancik, rodzaj rozsuwanej ławki kaszubskiej.

Tablica 149

#•*' i

. v

**■

£

#

■ ■$’»***

T »V

a. Cejlon. Nacinanie drzewa kauczukowego.

V

i*

*v

u

■.

I'

U

Jj

n

3£*'

jJS.

t

W-

K J5

« £,

Bk,

&|

_ MdJjCią

b. Cejlon Drzewo kauczukowe.

?

II

3

I i

F

-

r

4

_3

Ł.

I

F=-

i

rp

I

⁴

' r-" ^

i fi

,4; Ætom

!

: -, :

. -cr -

i

U

0

r

U

y

m :

■ 4

1

j

a

iÆ

b

H

| !

i

1

A

J. .

& .

SM,

■

a

W

a. Latarnia kinematograficzna (projektor).

Dwa wycinki taśmy filmu dźwiękowego : b. Dźwięk utrwalony sposobem zmiennego natężenia, c. Dźwięk utrwalony sposobem zmiennych amplitud.

•V

■■    .    V*-

IÉ4-*. ;rtfÄ

^ *x

»jk'Ä

Nis

5SJ

MCM

Î»

HL . -'z "

,s,f

if⁵

r—

^4y

f=

.. '

if?

BUS

■iH

_—p JE^ (t

fA_

rf“.

I

»• w

I    A§

II

»!

it

Dziedziniec pałacu Farnese w Rzymie.

« Kr

ÎI

.ü

fl

Ifag

⁷ rri

E» T---

1,1

in

i

IĄ

J

Ml¹-

L.

» «*

WW*

f/i

X'

■,.*£Èà

Pk.-'

4—i-

•J.%»

T*

'M

v*j

iU,

'HÊÊ0ÊÊÊ. V .’S

<ÉK

L.4 S⁻

‘ï»#: > *ü*

a. Pałac w Łazienkach.

~~

ms»--

wSww

.......

nirtmiii

Il.

111 rrr r unio

iMkÜU-lIil

I

il

<ïz*

fc

I»

“i

b. Fasada Teatru Wielkiego w Warszawie.

Wv

s»

■*%

■»

■9

Kfe

i    ***

•>:

FKłte

_ .

vmA

jg"

«•<^K | -

* t-

:•

«ai-

j ■,

ûta.: ■

vX\

r«à

Ä'-':

iïî'- ’i

i t.

■t.J

7L

rî

W\

*>-

1«

«H1

a. Dworzec w Filadelfji. Główne tory pod dworcem, w górnym poziomie przecinają się tory ruchu podmiejskiego (na prawo). Na dachu lądują samoloty.

Sr

yÆl a

œ&gg;

-•

2.

b. Pociąg motorowy kolei niemieckiej. Szybkość jazdy 160 km na godzinę.

K#t'*âs

ĘsF:

«sar ■

Ni

. : s>........

; '>r—<

«r;

f- J

Tj

a.

Turystyczna kolej linowa w Chamonix w Szwajcarji.

ip

;*&y

#****&«.,

./iA

VjLjP

fr

Kt

Pr^BB

■' '-V-T^aJup ‘

b. Układanie toru w tunelu kolei podziemnej w Moskwie.

kî73W

Tablica 155.

«T

■2.

! ii

1*

¹ >M

01

■5

.s

Ir

fs

[fS]

2    à

3    ca co*

£1

Sg

g«

or

? s

*'55

«S

F. c/)

■s

CO

|1

cr CO

•Xi

-O

,r~-, l

i“i

IŁ

lHHÜ

a. Podbijanie narzędziami pneumatycznemi toru na podsypce z tłucznia.

□ no

FGH

A krwinka krwi ludzkiej, śr. /,5 p n (pu — mikron = 0,0001 cm)

szer.

R bakterja ropna (dl. 4 fi, ok. 1 fi)

cp,e,

bakterje kuliste (przekrój 2—0,5 fi)

o <

u. n

3S

TE tl

On _ £.

b° -P N-

g* f g*

So

2,3

Sf

gr

□ ° o ° •

CD € FG

cząstka żelu złota (krawędź = i a 0,075 fi) tysiąckrotne powięk-Ä szenie cząstki H z ryc. A na tejże tablicy

Iß cząstka zolu złota (krawędź =

P 0,01 fi)

f"* cząstka zolu złota (krawędź = 0,0033 fx)

I\ cząstka zolu złota (krawędź = r/ 0,001 fi)

drobina hemoglobiny (średni-Iw ca = 0,0025 fi)

MT drobina chloroformu (średni-I" ca — 0,0008 fi)

l/^drobina wodoru (średnica —

ii

¹ ^0,0001 /i)

I. Świat mikroskopowy. Schemat powiększony 10.000 razy.

II. Świat pozamikroskopowy (niewidzialny). Schemat powiększony 10,000.000 razy (wg. R. Zsigmondy :

Kolloidchemie).

fï* P

■3»*-

b£&$ss£

LTj

*s*

VV§

/£==?

Sj, *•* J

K3Ki

M& rWJâi

feÿÿ

J,

*.S3

il '

4|'èV|?v:

Hy&r-

■**! -

•s#

B?

RÉ

£i

Stfi

ij|

■0

gi

'I

15

W?*- lïim

*■'**•*■

fl

nji

r#

3t i -,

fi

r.

I.

f*

îfS

rrr? ?

il «-v .

'-vîrii

■*4^

&xi'rnrrr»

sa-«

Koloseum.

ÉfeL*

mm

es

mmmm

Si

\s

kSL'** ■

\t‘

„ßmmm

f.

.1 "»

£$*î*wp.

! «il

ivî

iss

**.

aip»

P

il

:

• :

®

**.

m

ęm-lW

P .

ftst**-¹

■'«r-1

â**f.

r»

••7,

■•■■J

7d.

7

p*

5

£

2

g

JC

a

•o

E

o

ai

®

o? -se ZD 5 u a O a>~

eJ

O w

■s*©

■Il

oo^

ï£

— c

î «

I|

■o 2

v

©

c.

c

•X

f-

■ ®

-O

\

\

-XJ

« or

%*

il

il

cn

oT

e§

ca jé * 03 N 5

£>

If

5 =

o

a-c

11

as

. /—K «î; - 03

fi

N

\

s|

'"<3

s

Ö

Cl)

O

s&

.£

ï

JC

_Q

V'.'

V-

: o

f-

tQ

B

S

Ü**i

.2.

■«

a

-o

E

o

aygi

‘i-. >*•-

’J’â

I łm

li

■‘J

-w. K.

Pi

(Lr;y#

*;;v

a.

Ł.

c.

k_—W.N.

KS

!5M

jssa

;y

,/

//

7/

6».

tf.

a. Komórka barwikowa (chromatofor) skóry salamandry, b. Komórki mięśnia gładkiego c. Komórka mięśnia sercowego żaby (W. K. włókienka kurczliwe), d. Komórka nerwowa z móżdżku człowieka, e. Komórka nerwowa z rdzenia kręgowego (w. n. = włókienka nerwowe).

k\

Mi

d

Và

:w d

Cd

•»

-X

%

'1

\ 'Ą

\

b. Gliniane statuetki przedstawiające typy nowej komedji greckiej.

r

i

S2

-Sb

,

tik:

jUB

,

* Jm ir .. a? .

T

B ✓

y

/

i...    ..

mc o

w

..#«j

!:

... / • j*

ü? :

/

■‘f™¹

~ vv\

K,** — r*^

a. Chór bachantek. Płaskorzeźba z wazy greckiej.

JRj

m/./

A'

r>.

--jgj

mtmTm

iV:

U0

Nowy Rok. Uroczyście święcony i tak miły dzień Nowego Roku ma bardzo starą tradycję. Rzymianie poświęcali go bożkowi o dwu obliczach, Janusowi; na Wschodzie wiązano zazwyczaj początek roku z przemianami wśród ciał niebieskich. Tak np. w Chinach dzień Nowego Roku przypadał na nów księżyca, gdy słońce znajduje się w gwiazdozbiorze Wodnika, t. j. między 20 stycznia a 18 lutego. Tak było do lat ostatnich, a w Japonji jeszcze do r. 1872. Ale i w Europie przez długie wieki nie było zgody, kiedy należy święcić początek roku. W różnych okresach różne narody obchodziły Nowy Rok: w dzień Bożego Narodzenia (25. XII), na Zwiastowanie (25. III), wreszcie w święta Wielkanocy (data ruchoma). Kalendarz gregorjański ustalił wreszcie obecny dzień 1 stycznia. Nie odrazu jednak przyjął się on w całej Europie; w Rosji do roku 1700 dzień noworoczny święcono 1 września, dopiero Piotr Wielki wprowadził rachubę t. zw. starego stylu. W Anglii zaś najdłużej, gdyż aż do r. 1752 rozpoczynał się Nowy Rok 26 marca. Jakże trudno było mieszkańcom Alb jonu, tak przywiązanym do tradycji, pożegnać się z tą prastarą datą.

Dziś jeszcze niektóre narody, głównie w związku z obrzędami religijnemi, odmiennie oznaczają dzień Nowego Roku; tak więc Żydzi (pierwszego mięsiąca tiszri), u których zwie się on jom hadin ; Koptowie w dniu 1 sierpnia, nestorjanie 1 października , chrześcijanie syryjscy 1 września i t. d. Tradycje te jednak wygasają powoli. Rzec można dziś śmiało, że nasz Nowy Rok styczniowy króluje dziś na obu półkulach

Ś. i Ż. - II

bez względu na to, czy gdzieś pali żar słoneczny i kwitną cudne kwiaty, czy też ziemię otula powłoka śnieżna.

Warcaby to chyba najdawniejsza w Polsce gra towarzyska; podobno bawiono się nią już w XII wieku, a nazywała się podówczas „bierki“, przyczem grający białemi pionkami miał miano „białoskórnik“, a czarncmi — „czarnoskórnilc“ (może więc owe krążki były wycinane ze skóry, ale tego na pewno nie wiemy). Kazimierz Sprawiedliwy, władca zewszechmiar „dworski“, lubił grywać w warcaby, ale dość złośliwie, i pewnego razu — jak zapisuje w swej kronice Kadłubek — ścierając się z jakimś dworzaninem Janem, tak go rozdrażnił, że ten księciu mocny wymierzył policzek... Widocznie porywczy to musiał być szlachcic, ale też książę łaskawie mu wybaczył,

Gra ta rychło jednak przeradza się w hazard tak kosztowny, że Kazimierz Wielki wprost jej zakazał, gdyż przy rozliczeniu pieniężnem dochodziło nawet do krwawych zwad i bójek. Później, mimo zakazów królewskich lub cechowych, powrócono do tej nęcącej rozrywki. Rzecz szczególna przy-tem, że warcabnica polska liczyła po 10 rzędów czyli miała 100 pól, na których ustawiano po 20 warcab z każdej strony. W XVI wieku znajdujemy już pięknie toczone krążki z hebanowego lub bukszpanowego drzewa, na których rzeźbiono rozmaite postacie alegoryczne, wizerunki władców dawniejszych i współczesnych. Ten typ utrwala się później, a w pałacu wilanowskim pod Warszawą oglądać możemy warcaby, zdobne w rozmaite popiersia. — W te to właśnie kostki grywał często i chętnie Jan Sobieski.

Zczasem popularność warcabów zaczęła przygasać, wypierały je szachy i domino, które zdaje się przyszło do Polski z Wene-

ter

‘Z?

~ --

mm

- - 4r

fr

Trucicielstwo, smutne dziedzictwo czasów starożytnych, kwitło, niestety, w średniowie-czasach renesansu dochodzi ono do

na-

cji. Zresztą namnożyło się tyle gier hazardowych, że cóż znaczyły te stare kostki, które przywędrowały do nas z odległego Wschodu...

Ognie sztuczne. W dawnej Polsce, jak zresztą w całej Europie, żadna uroczystość nie mogła się odbyć bez t. zw. „fajerwerku“, jak pospolicie zwano wszelkie ognie sztuczne. Nazwa poszła z angielskiego, fire works (zaczerń niemieckie Feuerwerk). Sama sztuka jednak sięga czasów bardzo dawnych. Znano ją od wieków w Chinach i wo-góle w Azji Południowej, skąd też popularna u nas nazwa „ognie bengalskie“. W średniowieczu zaś używano t. zw. ognia greckiego“, pokrewnego owym fajerwerkom.

Podstawą wszystkich tych fabrykatów jest chemiczna lub mechaniczna mieszanina rozmaitych materiałów łatwo palnych, które efektownym wybuchem, jasnością lub barwami ognia wywoływały wspaniałe, olśniewające wrażenie i podziw widzów. Oczywiście wynalazek prochu strzelniczego (XIV w.) dopomógł do fabrykacji ogni sztucznych, gdyż najczęściej te same spotykamy tu składniki: saletrę, siarkę i węgiel. W dziedzinie tej słynne były pomysły i wynalazki Włochów, braci Raggieri, którzy w XVII wieku czynni byli głównie w Rzymie i Paryżu.

Pomocnicze składniki bywają rozmaite: kamfora, bursztyn, benzoes, rozmaite sale-trony i t. d. Dowcip polega na odpowied-niem skonstruowaniu naboi, z których jedne wybuchają szybko, inne bardzo powoli. Stąd też i rozmaite pomysły, owe żyrandole“, „fontanny“, „koła wirujące“ i t. d. Zaprawiając znów mieszaninę palną opiłkami sta-lowemi, uzyskujemy t. zw. „ogień brylantowy“, kiedy indziej „deszcz złoty“ i t. p. Bywają też i takie, których efekt występuje na powierzchni wody, np. „wąż wodny“. Widujemy je w czasie t. zw. wianków na Wiśle.

W XVIII wieku słynne były i świetne fajerwerki za czasów saskich lub króla Stanisława Augusta. Ba — powstała wówczas w tym przedmiocie osobna nauka, która zwała się pyrotechnica festiva.

Dziś ognie sztuczne mniej są w modzie. Bo i cóż one znaczą wobec rozmaitości i cudów instalacji elektrycznej?

mmĄ

czu; w

szczytu swego rozgłosu i smutnej sławy. Niema wprost wypadku nagłej śmierci, by tychmiast nie łączono z nią pogłosek o otruciu. W takich okolicznościach zmarł młodo znakomity Lorenzo Medici; podobne wieści towarzyszyły śmierci papieża Aleksandra VI ; wiele też mówiono o zgonie Leona X, Rafaela i t. d. Trucizna była podówczas znakomitym środkiem, zapomocą którego usuwano konkurenta, pretendenta lub nieprzyjaciela.

U nas w Polsce sądzono, że wskutek tych intryg zmarł „brat królewski“, kardynał Fryderyk Jagiellończyk, choć to wydaje się nam dziś zwykłem podaniem. Natomiast pogłoski o zatruciu dwóch ostatnich książąt mazowieckich, Stanisława i Janusza — mogą się opierać na pewnych danych historycznych.

Mylne jednakże są opinje, zdawna ustalone w historji polskiej, jakoby królowa Barbara, żona Zygmunta Augusta, zmarła wskutek otrucia; powodem jej śmierci był t. zw. wrzód wewnętrzny, a właściwie — jak się dziś mówi — rak złośliwy. Posądzenie, że królowa matka Bona było główną sprawczynią śmierci Barbary, upadło w najnowszych badaniach historycznych. Rzecz inna, że sama królowa Bona, po swym wyjeździe z Polski, zmarła otruta przez swego zaufanego dworaka Pappacodę...

Na barana... Zowie się tak pospolita i przez wszelaką dziatwę bardzo łubiana zabawa, gdy ktoś starszy lub silniejszy małego berbecia bierze na plecy, t. j. „na ba-rana“. Trudno wytłumaczyć ściśle pochodzenie tej nazwy — tern bardziej, iż poczciwy baran nigdy, zdaje się, nie był zwierzęciem dosiadanem... pod wierzch. Ale mimo to warto przypomnieć starą zabawę grecką, z której pewno zrodził się i nasz zwyczaj, od wieków zresztą znany.

Tylko że w tych prastarych czasach igraszka ta była bardziej skomplikowana a wyglądała tak według zapisków greckiego pisarza Polluksa: „Stawia się w pewnej odległości kamień i chłopcy usiłują go utrącić, mierząc doń piłkami lub kamieniami. Który nie utrafi, nieść musi na grzbiecie tego, co utrafił, ten zaś zasłania oczy przegrywającemu, który nieść go ma dopóty, aż omac-kiem nie natrafi na kamień stanowiący granicę pola zabawy (dioros)“.

Zabawa ta musiała być rozpowszechniona i łubiana, gdyż znajdujemy w różnych pismach greckich najróżniejsze jej nazwy, wskazujące na pewne charakterystyczne jej odmiany. W sztuce rzeźbiarskiej Grecji są też wyobrażenia dwu osób, nawet kobiet, z których jedna niesie na plecach drugą. Wiązać się to ma z mitem o Demeter, która z Hadesu unosi w ten sposób Korę.

Fair play. Anglicy uprawiają zabawy sportowe od bardzo dawna. Zabawy te są ruchowe, wywołują zatem naturalne podniecenie i mogłyby stać się przyczyną kalectwa lub śmierci, skąd powstają przepisy, które regulują zachowanie się graczj? pod względem fizycznym. W momentach przeszkadzania przeciwnikowi działają przepisy ograniczające postępowanie „podstępne“, fortele, wybiegi. Rozmaite sposoby przeszkadzania są dozwolone, ale muszą one być znane obu stronom, nie wolno używać sztuczek nieznanych przeciwnikowi. Takie stosowanie się do wszystkich prawideł i nieuciekanie się do fortelów, nieznanych przeciwnikowi, nazywa się fair play. Po polsku niema na to tak krótkiego określenia — możnaby je zastąpić powiedzeniem „gra czysta“.

Z zakresu zabaw sportowych przeszło to określenie : fair play do innych zakresów życia, które nie są zabawą, ale pracą poważną, mającą skutki trwałe. Używa się tego określenia tam, gdzie mamy do czynienia z zawodami i konkurencją, a więc w polityce, w zarządach gminami czy instytucjami i t. p. Ponieważ niema tutaj żadnych specjalnych prawideł, jak w zabawach, przeto fair play oznacza, że prawidła, które tu trzeba stosować, są to prawidła ogólnej moralności, znane naturalnie obu stronom. Jako zasadnicze prawidło widnieje to, iż obie strony muszą posiadać równe zewnętrzne warunki powodzenia w konkurencji. A zatem fair play nie dopuszcza wykorzystania przewagi fizycznej nad przeciwnikiem, np. zakrzyczenia jego argumentów bez ich wysłuchania, nie dopuszcza do korzystania z takich środków, jak groźba zadania bólu (kalectwa), jak przymus moralny, rzucanie oszczerstw na przeciwnika i t. p. Fair play w życiu codziennem, jak i w zawodach sportowych, nie dopuszcza także stosowania forteli, zaskakiwania przeciwnika jakąś fałszywą informacją, wprowadzania w błąd jego czynności, załatwiania spraw ponad jego głową, zjednywania sobie potajemnie zwolenników w obozie swego przeciwnika. Jed-nem słowem fair play oznacza stosowanie takich środków, iż po odniesionej porażce kandydat pokonany może powinszować zwycięstwa swemu przeciwnikowi z peł-nem przeświadczeniem, że tylko prawdziwe moralne wartości tego ostatniego, większa bystrość w patrzeniu na sprawy, głębsza znajomość ludzi, większe zdolności, pozwoliły mu na zajęcie stanowiska, o które obaj konkurowali. Te prawdziwe moralne wartości, które przyniosły zwycięstwo, sprawią też, że praca, którą ten człowiek na wskazanem stanowisku ma wykonać, wyda bardzo obfite owoce, obfitsze, niż gdyby uzyskał je mniej uzdolniony kandydat.

A. Tretiak.

g|

idą

lvl

Silto

Foki. Foki zamieszkują krainy położone na dalekiej północy i na dalekiem południu. Spotyka się je w okolicach Alaski, Grenlandji, północnej Kanady, jak i również w stronach przybliżonych do południowego koła biegunowego, a w szczególności u brzegów Patagonji, archipelagu Ziemi Ognistej i wysp położonych na południe od przylądka Horn. Mają zwyczaj żyć gromadnie w wielkich kolonjach, które dawniej, gdy człowiek nie tępił ich jeszcze tak zawzięcie, były bardzo liczne. Dzisiaj zarówno ilość kolonij, jak i ich liczebność, znacznie zmalały.

W roku 1930 zdarzyło mi się przebywać na pewnej małej wysepce, leżącej u wybrzeży Patagonji, gdzie istniała i istnieje dotychczas wielka kolon ja fok. Nazywa się ta wysepka Isla de Lobos i obejmuje zaledwie kilka kilometrów kwadratowych powierzchni. Jest skalista i florę posiada bardzo ubogą.

Miasto focze znajdowało się na skalistym brzegu, mocno poszarpanym przez fale i dość łagodnie podnoszącym się w kierunku wnętrza lądu. Brzeg ten był usiany setkami niezgrabnych, śmiesznych postaci fok. Ponieważ w czasie zwiedzania wyspy pogodę miałem piękną i słońce przypiekało nieźle, przeto zwierzęta wygrzewały się i baraszkowały w wyraźnie wesołem usposobieniu. Od czasu do czasu wlokło się któreś w kierunku morza i bezwładnie zwalało do wody. Na lądzie poruszały się niezgrabnie, jednak znacznie szybciej, aniżeli możnaby się po tern ziemnowodnem stworzeniu spodziewać.

Trudno byłoby powiedzieć, ile fok rezyduje na Isla de Lobos Napewno jednak nie mniej, aniżeli kilkanaście tysięcy. Dawniej brzegi Patagonji były usiane kolon jami znacznie liczniejszemi. Rabunkowa, okrutna gospodarka ludzi białych wytępiła te zwierzęta w bardzo wielu okolicach doszczętnie. Dzisiaj chronią, się one na najdalsze krańce świata, na nieznane lądy arktyczne, lub na nieodwiedzane przez ludzi wyspy archipelagu Ziemi Ognistej.

Zbliżałem się do fok z wielką ostrożnością, myśląc, że obecność moja je spłoszy. Tymczasem jednak nietylko się nie spłoszyły, ale patrzyły na mnie z obojętnością, z jaką spogląda na człowieka stado krów na pastwisku.

Patrząc na ten dostojny spokój i nieusprawiedliwione niczem zaufanie do człowieka, przestałem się dziwić szybkiemu ich znikaniu. Drapieżny instynkt ludzki, podsycany nadzieją zysku ze skór i tłuszczu, musiał święcić wobec tej bezbronności nie-lada triumfy.

Chodziłem wśród tych fok, jak ekonom wśród stada owiec. Gdy na którą następowałem zbyt blisko, odsuwała się leniwie w ten sam sposób, jak robi to owca, kura czy też krowa. Po chwili nie zwracała już na mnie wcale uwagi.

Ta ich naiwność, głupota, czy też zbytek ufności — sam już nie wiem, co bardzo na rękę myśliwym, których w takiej sytuacji raczej trzeba nazywać rzeźni-kami. Foki patrzą na zabijanie swoich najbliższych istot z bezradną obojętnością. Myśliwcy nie fatygują się nawet odciąganiem ubitych sztuk nabok. Oprawiają je „na oczach“ reszty stada, w samym środku „miasta“. Na widok wycelowanej lufy karabinowej nie objawiają żadnego niepokoju; strzał je "dziwi, ale nie napawa strachem; dają się zabić kijem, chociaż ucieczka w morze ocaliłaby im życie.

Nadszedł wreszcie czas opuszczenia wysepki. Z niewielkiego wzgórka, wznoszącego się w środku małego lądku, obejrzałem się i jeszcze raz spojrzałem na miasto focze.

Zwierzęta igrały beztrosko w słońcu, bądź też wskakiwały do wody i uganiały się po grzbietach fal, nurkując w poszukiwaniu zdobyczy-ryby. Nic w tym widoku nie zwiastowało końca tej sielanki. Cisza, spokój i pozornie zupełne bezpieczeństwo. Foki zdawały się nic nie wiedzieć o grożącej im zagładzie. Gdyby było inaczej, spokój ich zmąciłby się odrazu, a instynkt, dążący do zachowania gatunku, kazałby im uciekać natychmiast, „gdzie oczy poniosą“.

B. Lepecki.

z na-

I;

Chusteczki do nosa były podobno od najdawniejszych czasów w użyciu na Dalekim Wschodzie. Sporządzano je jednak der delikatnego papieru, a po użyciu — poprostu wyrzucano. W Europie nic o nich nie słyszymy w czasach rzymskich, a w średniowieczu wycierano nos poprostu palcami albo rękawem. A ponieważ nie było jeszcze wówczas widelców i jadło brano palcami ze wspólnego półmiska, więc przepisy „dobrego wychowania“ nakazują, ażeby jedzenie wybierać ręką prawą, a nos ucierać lewą... Jeszcze w XV w. chusteczka do nosa jest rzadkością; żona króla francuskiego Ludwika XI ma ich zaledwie trzy. Niezależnie od tego haftowana chusteczka (zwyczajnie dar uwielbianej damy), wpięta u pasa, jest ozdobą wykwintnego stroju w XVI w. Moda ta utrwaliła się we Włoszech, chusteczka zwie się fazzoleto, stąd te» i w naszej literaturze mowa o facoletach. Któżby jej jednak używał do tak poziomej czynności, jak ocieranie nosa. Długo też rękawy polskich kontuszów, choćby były z litego złotogłowiu lub jedwabiu, spełniają tę „niecną“ funkcję. W XVII w. na Zachodzie chusteczki do nosa wchodzą w użycie powszechnie.

Angielski Zagłoba. Pan Zagłoba jest typem tak bardzo polskim, tak do gruntu sarmackim, iż trudno nam sobie wyobrazić, że ma bliskiego kuzyna w literaturze angielskiej. A jednak kuzyn taki istnieje. Nazywa się Sir John Falstaff (czytaj Ser Dżon Foolstaf), występuje zaś w sztukach Szekspira.

Spotykamy się z nim za panowania króla Henryka IV, a więc z początkiem XV w. Ma już wtedy lat około sześćdziesięciu. Przyjaźni się z niebyłe kim, bo z samym następcą tronu, księciem Walji, Henrykiem.

A przyjaciel to dla księcia mało odpowiedni. Mniejsza już o to, że jest obżartuchem i opilcem, że kłamie jak najęty, że lubi się przechwalać, że jest podszyty tchórzem, — stąd bitwom przygląda się zboku (wiadomo, i pan Zagłoba z powodu krótkiego oddechu unikał tłoku), gorzej, że jest poprostu rabusiem, ograbiającym kupców po nocy, a kiedy ma dokonać poboru rekruta „zamiast zrekrutowania królowi stu pięćdziesięciu żołnierzy do służby, zrekrutowałem sobie trzysta z okładem funtów szterlingów do kieszeni“. Mimo to królewicz bardzo go lubi, jest bowiem Falstaff wyjątkowo dowcipny, cięty w języku, bajecznie wyśmiewa się z głupiego sędziego Płytka (podobnie jak Zagłoba z Podpipięty i z Rocha Kowalskiego), ma wreszcie wyjątkowy spryt, przy którego pomocy potrafi się wykręcić z najtrudniejszej sytuacji.

i;

y/j

Książę Walji, wstępując jako Henryk V na tron, wyrzeka się swej hulaszczej przeszłości. Falstaff zostaje wówczas surowo ukarany; odtrącony przez króla, nie mogąc rozstania się z nim przeżyć, umiera.

Umiera, aby zmartwychwstać w „Wesołych kumoszkach z Windsoru“. Opowiadają, że Szekspir napisał tę farsę, aby zadośćuczynić życzeniu królowej, która chciała zobaczyć Falstaffa — zakochanym. Pomysł nie był zbyt udany (wyobraźmy sobie tylko zakochanego Zagłobę!), to też chociaż przytrafia się naszemu bohaterowi w komedji sporo zabawnych sytuacyj (w koszu z bielizną zostaje wrzucony do wody, ucieka przebrany za starą babę), on sam jest już tutaj dużo mniej zabawny.

,Zba-

poczem „Kasztelański“, „Bernar-

To też nie dzięki „Wesołym kumoszkom z Windsoru“, ale dzięki „Królowi Henrykowi IV“ należy Falstaff do najpopularniejszych bohaterów literackich w Anglji, zupełnie tak samo, jak u nas jego polski krewniak.

Miód do picia jest najdawniejszym napojem stołowym w Polsce. Sposobu wyrabiania go (sycenia) nie wynaleziono jednak u nas; według wiarygodnych źródeł przyszedł on do nas aż z dalekiej Islandj i, przyezem stare klechdy opowiadają, iż ów trunek najsłodszy poświęcony był samym bogom i kapłanom, którzy sprawowali swe obrzędy. Dawne to wspomnienia, a może i błahe podanie. Faktem jest, że znakomity rozwój pszczelnictwa na ziemiach polskich i bogactwo surowego materjału (szczególnie kwiat lipy i hreczki) sprzyjały ogromnie produkcji miodu do picia. Wielkie stąd płynęły dochody osiadłych kmieci już w XII wieku, przyezem nawet opłaty sądowe można było wyrównywać — miodem.

Szereg wieków Polska chlubi się tym trunkiem, który zdobywa nawet sławę zagranicą. Rozmaita — rzecz jasna — była jego wartość; najprzedniejsze miody produkowano na ziemiach litewskich, szczególnie w Kowieńskiem (stąd też szły nad morze i zagranicę), potem na Podolu na Rusi. Napływ dobrych i tanich win węgierskich zniszczył pięknie rozwiniętą rodzimą produkcję miodu. Zagrożeni producenci chwytają się wtedy pewnych ulepszeń i zaczynają z domieszką owocową przyrządzać t. zw. „maliniaki“ (na Podolu) i „wiśnia-ki“ (głównie na Ukrainie) ; z tych też czasów nazwa „trójniak“, to jest miód, który liczy sobie co najmniej trzy lata. Mimo to wszystkie jednak miodosytnie podupadają, na dworach magnackich panoszą się wymyślne trunki zapuniczne, tak, że miód z pośledniejszem piwem pozostaje trunkiem drobniejszej szlachty. Lubił jeszcze miód król Jan III i rozmaite nań wydawał przywileje; potem Mickiewicz w „Panu Tadeuszu“ wychwala „lipce“ kowieńskie, ale to już ostatki i wspomnienia przeszłości.

Obecnie przemysł miodosytniczy dźwiga się powoli z długiego upadku a nawet zyskuje pewną popularność jako przeciwdziałanie importowi obcych trunków lub też słuszne zwalczenie napojów silnie alkoholizowanych i szkodliwych, np. wódki. Przetrwały też pewne nazwy tradycyjne, a więc miód „Janowski“, „Tarnopolski“, raski“,

dyński“. Zdaje się jednak, że to tylko nazwy odległej i dawnej na pewno przeszłości. Pszczoły brzęczą sobie dalej nad łanami polskich kwiatów i pilnie zbierają okruchy słodyczy. Ale czy wrócimy kiedyś do staropolskich miodów i „lipców“ — można już wątpić potrosze.

Bojkot. Ileż to razy wpada wam w ucho ten wyraz cudzoziemski, który otrzymał prawo obywatelstwa nietylko w naszym języku, ale na całym szerokim świecie. Słyszymy na-przykład: „Te wyroby są bojkotowane“, lub: „Ten kolega jest bojkotowany“. Cóż to oznacza? Oznacza to, że zapadła czyjaś uchwała, bądź całego społeczeństwa, bądź jego części, by się wstrzymać od nabywania wyrobów⁷ tej lub innej fabryki lub by zerwać stosunki towarzyskie czy koleżeńskie z jakimś kolegą, który uchybił zasadom koleżeństwa czy przyzwoitości.

Ten tak szeroko rozgałęziony na całym świecie wyraz pochodzi od nazwiska pewnego angielskiego kapitana, Jamesa Boycotta, dzierżawcy majątku ziemskiego w zachodniej Irlandji, który jesionią 1880 r. sprzeciwił się postanowieniom „Ligi Rolniczej“ (rodzaj związku dzierżawców) i nie chciał wpłacać należnych opłat na rzecz owej Ligi. Chcąc zmusić kapitana Boycotta do podporządkowania się owym ustanowionym przepisom, Liga Rolnicza postanowiła zastosować względem niego cały szereg takich zarządzeń, które zmusiły go do uległości. Przerwano więc wszelkie stosunki handlowe z nim, nie pozwalano służbie wynajmować się do pracy w jego majątku, ba, nawet uniemożliwiano mu komunikowanie się z sąsiadami, układając na drogach wiodących do jego majątku sterty kamieni, kłody drzewa i t. d. Wszystkie te represje, złośliwości i po raz pierwszy stosowane sposoby walki nie były w gruncie rzeczy sprzeczne z istniejącymi prawami, nie mógł więc kapitan James Boycott dochodzić swej krzywdy na drodze sądowej. Postanowił jednakże wytrwać w swoim uporze i nawet rozpoczął akcję wśród sprzyjających mu okolicznych sąsiadów, tworząc zbiorową obronę przed złośliwością przeciwników. Akcja kapitana Boycotta znalazła posłuch. Po przezwyciężeniu wielu przeszkód udało mu się zebrać robotników, zwerbowanych w innych prowincjach Irlandji, którzy pod opieką żołnierzy wykonywali swe prace. Ka-

znane u

pitan Boycott nie mógł sobie jednak mimo to poradzić z akcją wymierzoną przeciwko niemu i zrezygnował z dalszego oporu. Od tej chwili wyraz „bojkot“ nabrał specjalnego znaczenia i przyjął się szeroko jako wyrażenie techniczne.

pr

w

Un»

Amulety. Przypisywanie przedmiotom ochronnych właściwości i noszenie ich przy sobie, aby w każdej godzinie życia strzegły człowieka od zła, jest stare jak świat. Sama nazwa „amulet“, łac. amuletum, pochodzi prawdopodobnie z arabskiego hama-let, oznaczającego to, co jest zawieszone (np. wisiorek), bo też najczęściej noszono amulety zawieszone na szyi. Amulety były wszystkich narodów niezależnie od rasy i religji, jaką wyznawały. Każda ma-gja tworzyła własne, odrębne amulety. W ogólności amulety można podzielić na dwie grupy: na te, które chronią tylko człowieka noszącego je, i na te, które działają w pewien sposób na świat zewnętrzny, np. przynosząc szczęście, dając jakąś specjalną moc lub zdolność. Bywają amulety lecznicze, stojące w związku z medycyną, wyrabiane z drzew, liści, korzeni, lub z części zwierzęcych, noszone w czasie dolegliwości lub mające zapobiegać zachorzeniu. Procedura wyrabiana takich amuletów bywała często bardzo skomplikowana: aby amulet miał cudowną moc, jego części składowe musiały schnąć lub moczyć się (zależnie od ma-terjału, z którego miał być zrobiony amulet) dłuższy czas, albo też trzeba było z takim zabiegiem czekać na nów czy pełnię księżyca. Przy wyrabianiu amuletu, a także przy wkładaniu obowiązywały pewne modlitwy i zaklęcia magiczne. Części zwierzęce, jak np. zęby hieny, szczurze uszy, język lisa, główki nietoperzy, kawałki czarnej skóry antylopy, uważane były za materjał wyposażony w wielką siłę działania. Inne amulety wyrabiane były z metali, terakoty, kości słoniowej i kamieni szlachetnych. Jeżeli jakiś kamień lub metal posiadał — wedle ówczesnych pojęć — siłę magiczną z natury, noszono go bez żadnych znaków, o ile chciano mu taką siłę nadać lub zwiększyć ją, ryto na nim rysunki, (bogów czy symbolów) i zaklęcia. Do kamieni o takiej „przyrodzonej“ sile własnej należą np.: agaty, strzegące przed ukąszeniem skorpjo-na, diamenty — usuwające melancholję, ametysty -— chroniące przed zatruciem, jaspisy, wywołujące deszcz w czasie suszy, korale i t. d. Rozumie się, że tę wiarę w moc kamieni szlachetnych wyzyskali i jubilerzy. Stąd amuletami stały się klejnoty, jak kolce, naramienniki, bransolety, pierścienie wysadzane odpowiednimi kamieniami i ozdobnie ryte.

Robinson Crusoe jest bez wątpienia — od 200 przeszło lat — jedną z najpoczytniejszych powieści świata, a dla młodzieży niewyczerpanem źródłem czarujących przeżyć i... nieziszczalnych marzeń.

Zdawałoby się, że tę piękną i pogodną książkę napisał jakiś nieustraszony, pełen życia i siły podróżnik, zdobywca nowych mórz, organizator i moralista zarazem... Wręcz przeciwnie, autor „Robinsona“, Daniel Defoe, zasiadł do pisania swej ślicznej baśni w 58 roku życia; ale nie dość, że był starym. Był to człowiek nawskróś nieszczęśliwy i na wszystkich polach życia zawiedziony: zbankrutowany kupiec, zni-szczony przedsiębiorca, wzgardzony pam-flecista, wyrzucony urzędnik, wreszcie potępiony przestępca, który szereg lat przepędził w więzieniu a trzy razy stał pod pręgierzem na ulicach Londynu wśród naigra-wań i pogróżek ulicznej gawiedzi...

Na starość — gdy przełknął już wszelkie gorycze życia, przebolał wszystkie nieszczęścia, tworzy ów człowiek wzgardzony dzieło piękne i nieśmiertelne. I może dla ekspiacji lub ucieczki z pośród ludzi, którzy mu tyle krzywdy uczynili, przenosi swego bohatera na wyspy bezludne, w kraj niezmąconych fantazyj.

Kawa. (Coffea arabica L.) — Krzew ten, którego nasiona służą do przygotowywania szeroko dziś na świecie rozpowszechnionego napoju, pochodzi z Afryki. Najpierwotniejszą ojczyzną kawowca jest, zdaniem większości uczonych, Abisynja, gdzie być może

o działaniu

od niepamiętnych czasów spożywano jego kwaskowe, wyglądem swym wiśnię przypominające owoce. Początki jednak użytkowania kawy w celu gotowania z niej napoju mocnego, aromatycznego, a przeciwsennem, nie są dotychczas znane. Brak faktów zastąpiono podaniami. Jedno z nich głosi, że odkrycia tego dokonał przy końcu XIII w. szeik Omar. Przebywając samotnie w górach, zmuszony głodem spożył w całości owoce kawowca i przekonał się przypadkowo o ich pobudzaj ącem działaniu. Gemal-Eddin-Dhabhani, mufti, rodem z Aden, przypisywał to odkrycie pewnemu pastuszkowi, który nie mogąc sobie poradzić z kozami dotkniętemi z niewiadomej przyczyny bezsennością, zaczął, je śledzić i ujrzał, że spożywają owoce kawowca. Wiedziony ciekawością, spróbował ich także sam i niezwłocznie poczuł, iż i jemu sen z powiek spędziły. Badania naukowe tych owoców wykazały, że powyższe działanie wywiera alkaloid zwany kofeiną, a zawarty głównie w nasionach, czyli ziarnach kawy, tak z tego powodu cenionych i poszukiwanych przez człowieka.

Pierwszą pewną wzmiankę o kawie pozostawił nam dopiero Rhazes, sławny lekarz arabski z IX w. Znany nam już Gemal-Eddin podczas swej podróży do Persji w pocz. XV w. spotkał się tam po raz pierwszy ze zwyczajem picia kawy, a powróciwszy do kraju, zapoznał z nim swych rodaków, którzy przenieśli go w bardzo krótkim czasie i do innych miast Arabji, do Mekki, Medyny, Mokki, za ich zaś pośrednictwem do Egiptu aż po Kair, w połowie zaś XVI w. do Konstantynopola. Ara-bja była najpierwszym ośrodkiem zarówno użytkowania samej kawy na większą skalę (w Mecce w poł. XV w. powstała pierwsza na świecie kawiarnia), jak i kultury krzewów kawowych, dających przez kilka wieków pierwszorzędny gatunek kawy, zwanej mokką od portu tegoż miana, przez który wywożono ją poza granice kraju.

Za pośrednictwem Turków (już w poł.

XVI    w. istniały tam kawiarnie) i Włochów zaczęła się zapoznawać z kawą w ciągu

XVII    w. i Europa, choć szerszym warstwom ludności udostępniono ją dopiero w zeszłem stuleciu. Nasz rodak Kulczycki miał też podobno założyć w Wiedniu pierwszą kawiarnię, użytkując w tym celu zapas kawy, jaki zebrał podczas odsieczy wiedeńskiej w obozie tureckim. W samej Polsce odnoszono się jednak początkowo niechętnie do tego wschodniego napoju, o czem może np. świadczyć urywek wiersza Morsztyna:

„W Malcie-śmy, pomnę, kosztowali kafy, Trunku dla Turków... Ale tak szkaradny Napój, tak brzydka trucizna i jady,

Co żadnej śliny nie puszcza na zęby,

Niech chrześcijańskiej nie plugawią gęby...“

Jeszcze w 1703 r. lekarz Ormiński nazywał kawę „bobem arabskim“, używanym jako lekarstwo przy migrenach lub dolegliwościach przewodu pokarmowego. To też pierwsze warszawskie kawiarnie, założone za czasów Augusta II, nie cieszyły się powodzeniem i uczęszczali też do nich przeważnie koloniści niemieccy. Powoli przekonali się jednak nasi przodkowie do kawy, czego dowodem jest fakt, że już w 1822 r. było w Warszawie 90 kawiarń, a po dworach utrzymywano specjalne „kawiarki“ do przyrządzania tego napoju, mającego posiadać „czarność węgla, przejrzystość bursztynu, zapach mokki i gęstość miodowego płynu“.

Liii

V/j

V,

Rybałt. Tę niepochlebną nazwę, wywodzącą się od włoskiego ribaldo, co znaczy dosłownie „łotr“, nadawano ongi w Polsce wędrownym śpiewakom-muzykantoni, bardzo popularnym od XIV aż po drugą po. XVII w. Przebiegali rybałci kraj cały w swym charakterystycznym ubiorze: obszernej opończy, kapeluszu o szerokich skrzydłach, w butach z cholewami, z okutym kosturem w je-

Stańczyk. Najwybitniejszym nadwornym polskim trefnisiem, „rycerskiego stanu“ i „poczciwej sławy“, choć nieznanego właściwie nazwiska, był bezsprzecznie Stańczyk. Zarówno współcześni mu kronikarze, publicyści i pisarze, jak i późniejsi historycy, literaci i malarze, ukazują go nam jako niezrównanego w swym niewdzięcznym zawodzie mistrza, jako na wielką miarę zakrojonego artystę, możnaby rzec, myśliciela, którego dowcip, prawość charakteru, bezinteresowność i inteligencja zyskały mu powszechny szacunek i sympatję.

— „Słyszał-ciem ja gdzieś dawno tam o tym rycerzu, iż ten nigdy z nieprawdą nie chciał być w przymierzu“ — chwali go

dnej ręce, a instrumentem muzycznym w drugiej, beztroscy, wszędzie mile witani.

Lecz . choć łubiani i potrzebni, nie byli nigdy zbytnio poważani i to nie bez przyczyny. Rybałt nasz bowiem to typ zbliżony do ówczesnej zachodnio-europejskiej zbieraniny wykolejonych, niedouczonych żaków, bakałarzy, kleryków, diakonów, ludzi różnego wieku i temperamentu, różnych zdolności i kultury, którzy i dla chleba i dla zamiłowania do włóczęgi kierowali się na wędrownych „lutnistów“ i „rymotwórców“. Oddawali się rybałci też „pohulankom, opilstwu, śpiewkom, igrzyskom... lub innym zdrożnościom“, zakłócając spokój publiczny i dając zły przykład statecznym szkolarzom. Dlatego nazywano „ludzie uczone z urąganiem rybałtami“ (Starowolski), a władze zarówno duchowne, jak i świeckie wydawały różne zarządzenia mające na celu ukrócenie ich wybryków.

Ten hulaszczy, ale pełen humoru i fantazji ludek wagabundów, pochodzący przeważnie z ośrodków miejskich, położył jednak duże zasługi dla literatury XYI i XVII w. Były bowiem wśród nich jednostki, choć niedouczone, lecz uzdolnione, których bezimiennemu najczęściej autorstwu zawdzięczamy wiele t. zw. ludowych krakowiaków, mazurków, kolend, a także ballad i fantastycznych opowieści, osnutych częściowo na wątkach literackich Zachodu. Rybałci układali również śmieszne szkolne dialogi (intermedia), próbując je rozwinąć w rodzimą komedję polską. Z pod ich pióra wyszedł szereg tego właśnie rodzaju utworów, nazwanych przez historję literatury „komedją rybałtowską“. Odnaleziono z niej dotąd tylko dwadzieścia jeden utworów, napisanych między 1590— 1655 rokiem.

Mikołaj Rej w „Zwierzyńcu“, a Marcin Bielski w swej kronice stwierdza, że „Stańczyk był błazen osobliwy“.

Ten sławny trefniś jagielloński najdłużej służył Zygmuntowi Staremu i najbardziej był doń przywiązany. Mądry zaś, dobry i zrównoważony król umiał ocenić wartość swego niezwykłego wesołka, darzył go wiel-kiem zaufaniem i względami, zasięgał niejednokrotnie jego rady, pytając: „Stańczyk, jak myślisz¹?“ A wierny, bystry i śmiały sługa-przyjaciel wypowiadał wówczas otwarcie swe zdanie, wiedząc, że król pochlebstw nie lubi, za prawdę się nie obrazi.

W,

Znacznie gorzej działo się Stańczykowi na dworze Zygmuta Augusta, który obrażał się nań często i dawał mu nieraz dowody niezadowolenia. To też biedny trefniś gorzko opłakiwał śmierć Zygmunta I, za co współcześni przezwali go „błaznem Starego króla“. Dochodząc do schyłku swego życia, smęcił się też coraz bardziej, z żalem myśląc o „przebłaznowanych“ latach i o „nie-poezciwem wspomnieniu“, jakie po sobie zostawi. Tak się jednak nie stało. Stańczyk przeszedł do historji, do sztuki, do tragedji narodowej jako postać wybitnego obywatela swej epoki, a przytem niezrównanych zdolności artysty śmiechu, który — w czem tkwi właśnie cały jego tragizm — tak wiele w swem życiu cierpiał, widział i przewidział. Kiedy swym pendzlem mistrzowskim wskrzesił go Matejko, kiedy go do „Wesela“ wprowadził Wyspiański — potomność ujrzała go takim właśnie mądrym, zbolałym, błędy i wady rodaków widzącym człowiekiem.

Pilnuj szewcze kopyta — inaczej mówiąc, nie wtrącaj się do tego, na czem się nie znasz. Powstanie tego przysłowia, szczególnie popularnego w formie łacińskiej: ne su-tor nitra crepidam, wiążą z anegdotą o Apel-

lesie. Apelles z Kolofonu, współczesny Aleksandrowi Wielkiemu, miał być najznako- cuskiego calembour, który to wyraz wywo-mitszym malarzem strożytności. Żaden z je- dzi się znów prawdopodobnie z niemieckiego go obrazów nie dochował się — pozostały Kahlenbergu. Kahlenberg to miejscowość natomiast z tych czasów liczne anegdoty;    w Austrji, ta sama, którą znamy z historji

Nazwa ta przyszła do polszczyzny z fran-

niektóre z nich dowodzą, że znakomity ma-    odsieczy wiedeńskiej (1683). Około r. 1330

larz był także bardzo cięty w języku. Tak np. koledze swemu, który ■ mu przyniósł portret Heleny trojańskiej, poobwieszanej klejnotami, powiedział: „Piękną nie potrafiłeś jej zrobić, ale zrobiłeś ją zato bogatą“.

Umiał się też Apelles znaleźć w kropce w słynnej rozmowie z szewcem, o której to przygodzie tak opowiada znakomity poeta rosyjski — Puszkin:

proboszczował tam Weigand von Theben, człowiek wyjątkowo dowcipny, szczególnie rozmiłowany w takich właśnie igraszkach wyrazów. Dowcipy jego przeżyły twórcę. Z początkiem w. XV spisano je wierszem a w r. 1473 po raz pierwszy wydano drukiem p. t. „Proboszcz z Kahlenbergu“. Ta właśnie książka, bardzo poczytna, dała najprawdopodobniej początek samej nazwie kalamburu.

Kichanie. „Kto pije, ten żyje, kto kicha, ten zdrów“, lub „kto dobrze kicha, ten chorobę z siebie wypycha“, mawiano niegdyś w Polsce, uważając kichanie za najlepsze lekarstwo na zawroty głowy i katary. Życzono też przytem kichającemu „Na zdrowie!“.

Takie życzenia towarzyszące kichaniu znają niemal wszystkie ludy świata. Wiążą się z tym starym i powszechnym zwyczajem rozliczne podania, niektóre bardzo nawet poetyczne.

I tak np. starożytni Grecy wyjaśniali zarówno pochodzenie samego kichania, jak i zwyczaju życzenia kichającemu, mitem prometejskim. Oto potężny Prometeusz ulepiwszy z gliny człowieka, miał podobno na stanąć bezradny nad dziełem rąk swoich, nie

'K

Kiedyś szewc, obraz oglądając, prawi Apeliesowi, że jest błąd w obuwiu.

Mistrz chwycił zaraz pendzel i poprawił;

Wtedy się szewc pod boki wziął i mówi:

„I twarz jest krzywa... Też błąd niewątpliwie.

I pierś zbyt naga... I tu źle... I tutaj...“

Na to Apelles przerwał niecierpliwie:

„Sądź, przyjacielu, lecz nie wyżej buta“.

(Przekład J. Tuwima)

Kalambur. Pytają się mnie, czy pójdę spacer. Odpowiadam: może. Dostaję na to    wiedząc, jak w nie tchnąć życie. Wówczas

zkolei odpowiedź, że morze jest głębokie    mądra Minerwa zawiodła go do duszy świa-

i szerokie. Albo — przekręcam znane przy-    ta — do słońca, a Prometeusz, napełniwszy

słowie, mówiąc o kimś wysportowanym, ale    jego świetlanemi promieniami flaszeczkę,

głupim: w zdrowem ciele zdrowe cielę,    zamknął ją hermetycznie, a powróciwszy

Wszystkie takie wyrażenia, oparte na dwu-    na ziemię, odkorkował i podsunął pod nos

znaczności tych samych wyrazów, albo na    martwemu arcydziełu. I o dziwo! gliniany

podobnem brzmieniu wyrazów, znaczących    posąg w okamgnieniu ożył i... kichnął. W po-

zupełnie co innego, nazywamy kalamburami,    rywie zachwytu odpowiedział Prometeusz na

tego ptaka jako posłańca, o czem mamy liczne wzmianki tak w Piśmie św., jak i u wielu klasycznych autorów. Próba przystosowania gołębia do sztuki wojennej datuje się jednak dopiero od 43 r. przed Chr.

ten pierwszy, upragniony znak życia słowami: „Niech cię Bóg błogosławi!“, które człowiek zapamiętał i powtarza ;je odtąd zawsze, ilekroć usłyszy kichnięcie swego bliźniego, w nadziei, że mu zapewnią zdrowie i pomyślność.

Ludność średniowiecznej Europy poznała wartość gołębia pocztowego w Palestynie, w czasie wojen krzyżowych. Do środkowej Europy sprowadzili gołębia pocztowego w pocz. XYI w. Turcy, do zachodniej zaś — a mianowicie do Niderlandów — nieco później żeglarze holenderscy. Punktem zwrotnym w kar jerze tego ptaka stała się jednak dopiero wojna franeusko-pruska 1870/71 r., gdy gołębia służba łączności, choć niedosta-

W Rzymie pozdrawiano kichającego formułką: „Niech cię Jupiter strzeże!“ U muzułmanów mówi się: „Chwała Ałłahowi!“, u Indusów: „Żyj!“, u Żydów: „Dobrego życia!“. Wedle talmudu do czasów biblijnego Jakóba ludzie kichali tylko raz w życiu — akt ten był znakiem, że dusza ich za chwilę rozłączy się z ciałem. Lecz sędziwy patrjar-cha, lękając się niespodziawanej śmierci, prosił Boga o uprzedzenie go o dniu zejścia z tego świata i został wysłuchany. Ku wielkiemu więc zdziwieniu otoczenia Jakób kichnął i... nie umarł. Odtąd też nikt nie umiera przy kichnięciu, za co należy Stwórcy dziękować, mówiąc: „Niech cię Bóg błogosławi!“. Podania o pochodzeniu zwyczaju pozdrawiania kichającego znała i chrześcijańska Europa. Jedno z nich wiąże się z panującą w VI w. we Włoszech zarazą, która wywoływała ataki kichania, zagrażające życiu ludzkiemu. Wtedy to, jakgdyby przeciwstawiając się złej wróżbie, zaczęto mówić: „Na zdrowie!“. Zulus afrykański szczęśliwy jest, gdy może kichnąć, wierząc, że człowiek kicha, gdy wchodzi weń duch przodka. Inne plemiona afrykańskie, przeciwnie, lękają się kichania, przypuszczając, że wywołuje je zły duch. Podobny przesąd zna i nasz lud; twierdzi on, że jeśli „Ma lada djabeł w nosie kręcić, niech lepiej kręci tabaka“.

Ptak listonoszem. Wytrwały i szybki lot gołębia znany jest człowiekowi od czasów zamierzchłych. Już starożytny Wschód, a za nim świat grecko-rzymski używały chętnie

i'

'U

tecznie zorganizowana, oddała Francji duże usługi. Wówczas jedne państwa za drugiemi zaczęły zakładać stacje gołębi pocztowych w celach wojskowych, pokładając w nich wielkie nadzieje. Wkrótce potem wspaniały* rozwój techniki osłabił w oczach ludzkich znaczenie skrzydlatej poczty, którą zaczęto lekceważyć. Wielka wojna wykazała jednak, jak niesłusznem było to mniemanie i nietylko zrehabilitowała gołębia, ale okryła go sławą. Przekonano się bowiem, że w czasie gwałtownego ognia, gdy zawodzi radjotelegrafja i radjotelefonja, komunikacja lotnicza i sygnały świetlne, beztroski gołąb, nie zważając na pogodę i porę dnia, dąży bez namysłu z pola walki lub z zajętych przez wroga terenów do swego „domku“, przynosząc w aluminjowej rurce upragnione wieści a czasem aparacik fotograficzny z wykona-nemi bezwiednie zdjęciami.

Tresura gołębia pocztowego polega na wykorzystywaniu i rozwijaniu jego wrodzonego

daru orjentacji w przestrzeni oraz łatwego 1 do 8. Możnaby wybrać np. pierwszego przywiązywania się do macierzystego gołęb- drugiego i trzeciego, bądź to drugiego, trze-nika, co jakby zmusza go do powracania doń ciego i czwartego, bądź czwartego, szóstego nawet z wielkich odległości. Gołębia można i ósmego etc. etc. więc wysyłać z dowolnego punktu, ale zawsze tylko do tego, w którym znajduje się je- belą rozwiązań zadań tego typu (nie mamy go gołębnik. Dla uzyskania większej swobo- tu miejsca na uzasadnienie — może czytel-dy ruchów buduje się gołębniki ruchome, nik sam spróbuje je znaleźć¹?). Rozwiązanie przyzwyczajając ptaki do coraz nowych naszego zadania otrzymamy mianowicie od-miejsc postoju, oraz ćwiczy się je w lotach czytując liczbę zajmującą w dziewią-powrotnych, t. j. między dwoma gołębnika- tym (8 + 1) wierszu trójkąta Pascala mi, z których jeden jest „stołownią“; a drugi miejsce czwarte (3 + 1): wynosi ona 56. „sypialnią“ ze wszelkiemi wygodami, lecz Mówiąc matematycznie: liczba kombinacyj gdzie go się nie karmi, zmuszając w ten z m po n równa się liczbie zajmującej sposób do ciągłego przelatywania z jednego w (m + l)-ym wierszu trójkąta Pascala domku do drugiego. Ćwiczenia w ruchowości miejsce (n + l)-sze. i w lotach powrotnych są dla armji o wiele potrzebniejsze, aniżeli bardzo dalekie loty, obecnie rzadko stosowane.

Właśnie trójkąt Pascala jest niejako ta-

Inne zastosowanie trójkąta Pascala dotyczy t. zw. dwumianu Newtona, t. j wyrażenia (a + b)n. Uczymy się w szkole, Trójkąt Pascala. Oto kilka początkowych że (a + b)² = a² + 2 ab + b², ale jak przed-wierszy pożytecznej i interesującej tabeli    stawić np. (a + b)7<?

liczbowej, zwanej t r ó j k ą t e m P a s c a l a:    Otóż wieloman ten otrzymuje się przez

dodanie jednomianów: a⁷, a⁶ b, a⁵ b², a⁴ b³, a³ b⁴, a² b⁵, ab⁶, b⁷, opatrzonych współczynnikami równemi liczbom ósmego (7 + 1) wiersza trójkąta Pascala. Zatem (a + b)⁷ = = a⁷ + 7a⁶b + 21a⁵b² + 35a⁴b³ + 35 a³b⁴ +

+ 21a²b⁵ + 7ab⁶ + b⁷.

z miejsc pozostałych wypisana jest liczba równa sumie

Opisany sposób znajdowania współczynników wyrażenia (a + b)n jest starszy od Pascala i Newtona (w. NVI1), podaje go mianowicie pewien chiński rękopis z XIY w. Trójkąt Pascala znajduje się rów-Pierwszy wiersz tej tabeli zawiera jedną nież na karcie tytułowej książki niemiec-pozycję, drugi — dwie, trzeci — trzy i t. d., kiego profesora astronomji i matematyki przyczem pozycje każdego wiersza znajdują Apiana (P. Bennewitz a) z w. XVI. się dokładnie nad lukami pomiędzy pozycja- Zasługą Pascala było wykrycie związku mię-mi wiersza następnego. Każdy wiersz za- dzy współczynnikami dwumianu Newtona czyna się i kończy liczbą 1, a na każdem a liczbami kombinacyj.

znajdujących się ponad nią w wierszu poprzednim (np. w wierszu piątym: 4 = 1 + 3;

Olejkarze. Do bardzo popularnych przed-dwóch liczb stawicieli wędrownych • zawodów należeli w Polsce przez szereg wieków t. zw. olejkarze. Byli to przeważnie Słowacy, choć naj-6 = 3 + 3 etc.), częściej nazywani „Węgrami“, gdyż stamtąd Pamiętając jedynie powyższy opis, może- do nas przybywali. Podawali się za „apte-my sobie w każdej chwili wypisać wiele karzy“ i „lekarzy“, dźwigali bowiem na ple-wierszy trójkąta Pascala.    cach skrzynie, w których kryły się różne

mi

Zajmiemy się teraz następującem zada- zioła, maści, soki, a także pachnidła, mydełka, niem: Na wycieczce harcerskiej komendant, czernidła i inne „mastykatorja“ czyli leki. mający pod swem dowództwem ośmiu „lu- Na wszystko mieli radę: na gojenie się ran, dzi“, pragnął wysłać trzech z pośród nich, na ból żołądka i zrastanie się kości, na choro-celem wyszukania miejsca noclegu. Na ile by skórne, na wypadanie i siwienie włosów, sposobów mógłby dokonać wyboru tych a nawet — na wzajemność w miłości i chłopców? — Widać odrazu, że sposobów prędkie wyjście zamąż. W gruncne rzeczy jest wiele. Nadajmy chłopcom numery: od byli to sprytni, znani w całym kraju oszuści;

cieszący się pomimo to dużem powodzeniem    storia o chwalebnem Zmartwychwstaniu

przedewszystkiem wśród ludu, wierzącego    Pańskiem“. „Historia“ ta jest utworem moc-

im ślepo i wydającego ostatni grosz na po-    no zabawnym. Mikołaj z Wilkowiecka był

radę i kurację. Zwłaszcza babki-znachorki    człowiekiem naiwnym i niewykształconym,

nabywały od nich sławny wówczas sok —    Pana Jezusa, Matkę Boską i wszystkie wo-

d r i a k i e w, stosowany w wypadkach uką-    góle postaci biblijne wyobrażał sobie tak,

szeń przez węże, a od którego przezywano ich    jak swoich znajomych z Częstochowy, kazał

„dryjacznikami“, oraz lardum — tłustą maść,    im przemawiać językiem prostym, ruba-

cenioną przez rycerstwo, gdyż:    sznym, dalekim od wszelkiej podniosłości.

„Owa lardum rzemienie będzie odmiękczało, A żelazo obroni, aby nie rdzewiało...

Jeśli co prędko zleczyć, tedy lardum może, Tym Węgry rany goją...“.

Oto np. jak Chrystus w Emaus przemawia do Łukasza i Kleofasa:

A macie co takowego Zjeść naprędce gotowego?

( vWyprawa plebańska“ ).

Oj

albo jak Ruben zwraca się do Maryj, kupujących wonności dla namaszczenia Pana Jezusa :    *

Jużci, ja waszmościom przedam, Tak, jako sam od kupca mam, Zwłaszcza dla Mistrza waszego, Bom też sam jest z uczniów Jego. A wam się też chce zachować, Iżbyście do mnie kupować ' Potym częściej przychadzały I insze panie stręczały.

U

ł-Ą

Małachowski, który był człowiekiem oświe-

Utwór, zwany potocznie „Historią częstochowską“ lub „Dialogiem częstochowskim“ był wcale popularny w XVI w. i z początkiem wieku następnego. Później o nim za-Wzmianki o olejkarzach w literaturze XVI pomniano. Przypomniał go dopiero w poło-w. świadczą, że już wtedy byli popularnemi wie XAIII w. Jan Małachowski, kanclerz w naszym kraju postaciami. Wydrwiwani króla Augusta III. i wyśmiewani, przetrwali aż po w. XIX, przeobrażając się powoli w handlarzy norymber- conym, chciał dokuczyć zacofanym paulinom szczyzną. Olej karz-Węgier jest też tradycyj-    i w r. 1757 wydał tekst „Historji“ z bardzo

ną komiczną figurą stropolskich szopek,    złośliwemi własnemi uwagami. Wydanie

Złote kulki jedwabiu. Jedno z najstarszych podań mówi, iż na 2600 lat przed nar. Chr. żona cesarza chińskiego Ilo-ang-ti, cesarzowa Si-ling-szi, spacerując raz po swym ogrodzie, zainteresowała się złociste-mi kulkami rozmieszczonemi na drzewie.

urządzanych w okresie Bożego Narodzenia. Małachowskiego miało dużo rozgłosu: ono Kusy Węgier oddaje w nich dzisiaj pokłon to właśnie zadecydowało o sławie „często-Dzieciątku Jezus, jak to, wedle pobożnej chowskich rymów“, kantyczki z XVI w. i ongiś czynił:

„Węgier kusy z olejkami,

Z proiej kami Do szopy przybywa,

Sem głosu dobywa:

Przekonała się, że nie są to bynajmniej owoce, lecz jakby kłębuszki cienkiej jak pajęczyna, a jednak mocnej nitki, dającej Częstochowskie rymy to, jak wiadomo, się rozwijać z oprzędów. Dla zabawy cery my złe, nieudolne, niezgrabne. Sławę sto- sarzowa Si-ling-szi rozwinęła niteczki licy nędznych poetów zawdzięcza Częstocho- z wielu oprzędów i spróbowała utkać z używa Mikołajowi z Wilkowiecka, paulinowi    skanej przędzy tkaninę. Uzyskała materję

z klasztoru jasnogórskiego. Wydał on w XVI tak piękną, miękką i lśniącą, tak niepo-wieku t. zw. misterium, to jest dramat osnu- dobną do wszelkich innych, znanych wów-ty dokoła scen zmartwychwstania, p. t. „Hi- czas tkanin, że wszyscy byli nią olśnieni.

Legiem, legiem-alutana,

Sem prynosym tu dla Pana Strofem olejki“.

Od tej pory zbierano oprzędy jedwabnika z drzew i damy dworskie tkały z nich przedziwne tkaniny na użytek dworu. Szaty jedwabne stały się odświętną odzieżą

ucieczkach, pościgach, niespodzianych ocaleniach. Dzisiejszy pisarz czerpie jednak materjał do takich przygód z życia cow-boy’ôw, podróżników w dzikich krajach, sławnych detektywów — w XVII w. bohaterami takich powieści byli koniecznie bardzo waleczni rycerze i bardzo piękne księżniczki. Przygody w nich opowiedziane były dużo niezwykłej sze niż współczesne, gdyż autorzy ówcześni nie krępowali się warunkami realnego życia, ale wprowadzali do .swych opowiadań czynnik fantastyczny. Nic nie znaczyło dla takiego pisarza kazać pałacowi lub też przy pomocy usłużnego ducha w mgnieniu oka przenieść bohatera z jednego końca świata na drugi.

W Polsce jednym z dostarczycieli takich powieści był Hieronim Morsztyn (którego nie należy mieszać z dużo odeń wybitniejszym poetą Andrzejem Morsztynem). Z powieści jego szczególnem powodzeniem cieszyła się „Historja ucieszna o zacnej królewnie Banialuce“. Romans ten, wydany po raz pierwszy w r. 1650, przedrukowywano jeszcze w XVIII w. Sensu w nim ani za trzy grosze. Opowiada on o pewnym królewiczu, który zabłądziwszy w lesie, natrafił na piękny zamek, broniony przez lwa i niedźwiedzia. Królewicz był odważny, wszedł do zamku. A w zamku mieszkała po śmierci rodziców królewna Banialuka, która ślubowała uroczyście, że przez trzy lata nie będzie oglądać żadnego mężczyzny. Mimo to królewicza nie wygnała, gdyż, jak łatwo się domyślić, zako-

myl\

!a'///\Nsn W ^

panujących, kapłanów i najwyższych dostojników oraz najbogatszych ludzi w Chinach. Karawany handlowe Persów przewoziły jedwabne tkaniny z Chin poprzez całą Azję ku wybrzeżom morza Śródziemnego, gdzie świat starożytny kupował je na wagę złota. W ciągu trzydziestu wieków Chińczycy trzymali w tajemnicy sposób produkowania i pochodzenia jedwabiu. Pod karą śmierci nie wolno było zdradzać tajemnicy produkowania jedwabiu poza granicami muni chińskiego. W V-tym wieku po nar.

Chr. rozwija się jedwabnictwo w Japonji, dokąd, jak mówi podanie, jajeczka jedwabników przedostały się ukryte we włosach księżniczki chińskiej, wiozącej je w wianie japońskiemu władcy. Gdy w VI- tym wieku cesarz bizantyjski Justynjan postanowił zbadać tajemnice produkcji jedwabiu i nauczyć jej swój kraj, musiał uciec się do wybiegu wysłania dwóch misjonarzy do Chin, którzy w wydrążeniach lasek przewieźli jajeczka jedwabników i nasienie morwy. Tak przynajmniej mówi o tern podanie.

Banialuka czy banialuki to dziś dla nas tyle, co opowieść bez sensu, głupstwo, bzdura. Niecałe trzy wieki temu wyraz ten znaczył zupełnie co innego.

Podobnie jak i my, ludzie    XVII w. lu-    chała się w nim odrazu. On w    niej rów-

bili czasem poczytać książki,    opowiadające    nież. Na przeszkodzie stała jednak złośli-

o niezwykłych, szczególnie    skomplikowa-    wa rywalka, która obdarowała    królewicza

nych przygodach: o różnych porwaniach,    zaczarowanem jabłkiem. Kiedy    je zjadł,

wpadł w letarg i w — konwulsje. Co się Sport ten, nie przynoszący zaszczytu potem stało, długoby opowiadać, dość że człowiekowi, utrzymał się przez długie wkońcu, po wielu podobnie mądrych przy- wieki w różnych krajach Europy, choć nie-godach królewna Banialuka została żoną kró- wszędzie znalazł odpowiednie podłoże do lewicza.    dalszego rozwoju. Pierwsze miejsce zajęła

Nic dziwnego, że rozsądni ludzie śmiali pod tym względem Anglja, której liczni się z tych historyj i dzięki temu imię i zapaleni miłośnicy walk kogucich stwo-„zacnej“ królewny^ pozostało do dziś dnia rzyli całą literaturę, omawiającą hodowlę, w polszczyźnie na oznaczenie wszelkiej tresurę i przepisy obowiązujące właścicieli bzdury.    wojujących z sobą ptaków. Do bardzo po

pularnych należała książeczka p. t. „Rady dla wychowawców kogutów bojowych z do-datkiem wyliczeń dla gry zakładowej“. Sport ten stawał się bowiem okazją do gry hazardowej, na podobieństwo totalizatora podczas wyścigów konnych.

.    I w dawnej Polsce urządzano walki ko-

jak

boiu“.

Walki kogutów przetrwały do naszych

dziej emocjonującą.

gutów, nie interesowano się jednak niemi tak powszechnie, jak w Anglji. I nic dziwnego, przodkowie nasi „...zajęci — słusznie powiedział Fr. Siarczyński Walki kogutów. Sławny jest ród koguci widowiskiem wojen, które nieustannie to-ze swej złośliwości i silnie rozwiniętego in- czyli, nie mogli być ciekawi walki kogu-stynktu współzawodnictwa. Podpatrzywszy tów“. Nie gardzili nią jednak żacy szkolni, te brzydkie strony koguciego charakteru, przyprowadzając w dzień św. Gawła (16 człowiek wyzyskał je niecnie, zmuszając października) swych wychowanków na tra-dla swej przyjemności biedne ptaki do dycyjne występy. Zaprawiali ich też uprzed-staczania między sobą krwawych pojedyn- nio do boju odpowiednio ćwicząc, karmiąc, ków. Już starożytni Grecy i Rzymianie między innemi zielem zwanem „włoskami hodowali w tym celu duże, piękne odmiany Matki Boskiej“, przez co miały się podob-domowych kurów, a właściciele okazów no stawać „ochotnymi y śmiałymi do obdarzonych największym animuszem wojennym, obwozili je po kraju, urządzając ku uciesze tłumu publiczne popisy tych ory- czasów w niektórych krajach zarówno Sta-ginalnych zapasów. Przeciwników ustawiano rego, jak i Nowego Świata. Krwawy ten sport parami na metach, a nogi ich uzbrajano jest jednakże już oddawna tępiony przez w ostre igły miedziane, które, zadając śmier- członków towarzystw opieki nad zwierzę-telne ciosy, skracały walkę i czyniły ją bar- tami, uważających słusznie tego rodzaju rozrywki za nieludzkie i nieetyczne.

Źródła rycin.

1) Tabl. 1—2a ; 3; 5b; 6-10; llb-47; 49; 51-57; 68-71; 73—90; 97-107; 110-123; 129-135: 138—140; 142-144; 145b; 146; 147; 149—151; 153—155; 157 = wg fot. — 2) Tabl. 2b; 4; 5a wg fot. „Prasy Polskiej“ w Warszawie. — 3) Tabl. lia; 58; 59; 72; 73; 108; 109; 148 = wyk. K. M. Sopoćko. — 4) Tabl. 48 — wg fot. Jana Bułhaka.

5) Tabl. 50 - wg fot. prof. A. Lenkiewicza. — 6) Tabl. 60—63 = wg fot. prof. E. Frankowskiego. — 7) Tabl. 64—66 = ze zb. Państw. Muzeum Zoolog, w Warszawie. — 8) Tabl. 91 = wg Hiley: The fungal diseases of the common larch. — 9) Tabl. 92a = wg Gäumann: Vergleichende Morphologie der Pilze. — 10) Tabi. 92; 94b; 95b, c = wg fot. J. i W. Siemaszków. — 11) Tabl. 92b = wg amer, czasopisma „Mycologia“. — 12) Tabl. 93a = wg Kallenbacha. — 13) Tabl. 93b = wg czasop. Zeitschrift f. Pilzkunde. — 14) Tabl. 94a wg Mattiola: Libri cinque della historia et materia médicinale, Venecia 1568. — 15) Tabl. 95a = wg dzieła zbiorowego: Die natürliche Pflan-renfamilien. — 16) Tabl. 124—128 = wg H. Glück u. E. Diez: Die Kunst d. Islam. — 17) Tabl, 130a; 134; 136; 137 = wg Seeiichi Taki, Japanese Fine Art, 1931. — 18) Tabl. 130b; 131—133 = wg Japan, a Pictoral Art, 1931.— 16) Tabl. 136 = wg W. Gundert: Die japanische Literatur. — 20) Tabl. 141 = wg E. Rutherford: Radiations from Radioactive Substances, 1930 oraz tenże: Radioactive Substances and their Radiations, 1913. — 21) Tabl. 145a = wg Terre, Air, Mer (La Géographie, t. LIX, 1933). — 22) Tabl. 152 = wg fot. H. Poddębskiego. — 23) Tabl. 156 = wg R. Zsigmondy: Koloidchemie. — 24) Tabl. 160 = wg J. Gregor: Weltgeschichte des Theaters.

fO

*

•?

%

t

*

%

s

«t ci <4

S. 07

*■

/ V J S J ■"

P

i

'

Biblioteka Politechniki Krakowskiej 11-347848