ИИ

ШР¹¹¹

% щ -1

Шйять*т

йЙЙРШ1й1шиа11Ш1«»

шЯШёшшяж.

тшят

щшк

тштш^ШЁЁтшшштттшш

%

*шт$шттш&ШЁштттщштштжттмштщшашш№т

йш

шЯшШёёшёёёШ I ш Нвн шш

.:: 'ч':Ч

:• > '

«а

UPS!

ШИ!®

ЙЯИиЮШяш|ш|^в|^дшй1йй1йййшШ

................

ДМИЙШШЙ1ШЦ|^^МВЙй1^шшршМ1

ШттшЯШШШШЯШ11ШШ

гШЩ1Ш1®ШШШвв^1ШЯ1Ш1ИШрвЯ1Ш1ШШ1“'”

И

ИИИИи-    -

г

: :;

ь,

Ä^*ssÄ*sÄi^eeeÄis^^^eiii«a»ieisi^^e«ieiii«iiSi^^^^Äiii^fcase*^feäi»

■n

Sïi:

::-i

Miii

.Й

шт

а»

-.-■■■

;П>'::’:р'

ша$Ш

нк

IÄÄ

"'Ä;ä@®S

ш«ш

îÎ:-5KÏS§5?:: :-• л -Гй<

Н55Й

iSii

i?

ÿSïïï:

■L

|IIIi

li

■:

il

m

?*]

V"Ą, ' '•

n.;

ARCHITEKT RASTRELLI

О SWYCH PRACACH

MATERIAŁY DO DZIAŁALNOŚCI ARTYSTY

z 35 ilustracjami

WYDAŁ I OBJAŚNIŁ

ZYGMUNT BATOWSKI

ES

ЦЫ*

LWÓW 1959

ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH

Z ZASIŁKIEM FUNDUSZU KULTURY NARODOWEJ J. P.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000231323

ARCHITEKT RASTRELLI

O SWYCH PRACACH

MATERIAŁY DO DZIAŁALNOŚCI ARTYSTY

z jj ilustracjami

WYDAŁ I OBJAŚNIŁ

ZYGMUNT BATOWSKI

DAWNA SZTUKA

ROCZNIK II, ZESZYT DODATKOWY

LWÓW 1939

ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH

Z ZASIŁKIEM FUNDUSZU KULTURY NARODOWEJ J. P.

ч/

•у.

III .H.9W

ODBITO W DRUKARNI ZAKŁADU NARODOWEGO IMIENIA OSSOLIŃSKICH WE LWOWIE

POD ZARZĄDEM FRANCISZKA KADLEC A

к-s

'/'s'/pt-t. Pr •/ a    рл { * - %• У Tzi, ^лЛу /Vf*/

V ' V P > •< /    i - ? Л f /> /г ft s P * tp ^f e r*£ t A*/,e У z$tt H

sf‘

mm

2 Ж St ME

mi

г,- -'

ШЗДЖШ

ÏJ.;ï

зщ

ГШ

Si

f.

1. Pałac Letni cesarzowej Anny w Petersburgu, fasada od strony wybrzeża

„W łoch z

narodowości“

jak o sobie napisał

tekt Francesco Rastrelli, syn Carla, rzeźbiarza, pozostawił wszystko, co soką pozycję wr historii sztuki, na Zycie strawił przy dworze rosyjskim w czterdziestoośmioletniej służbie, od wczesnej młodości, sięgającej czasów Piotra Wielkiego. Podróże jego na zachód i południe Europy, zarówno wyjazdy w młodym wieku na studia, jak w starości dla nieznanych nam spraw, nie związały widomymi śladami, budowlą lub dekoracją, jego nazwiska z innymi krajami.

podobno urodzony w Paryżu, archi-mu wyrobiło wy-obszarze Leningradu i okolicy, w Kijowie i na Łotwie.

Ta osobliwa wyłączność obszaru działalności nie tyczy się ruchomej cząstki spuścizny po nim — rysunków i planów. Niektóre wymknęły się różnymi drogami w świat dalszy i dają się odnaleźć w pozarosyjskich zbiorach. Natomiast znów prawie ten sam zamknięty krąg tworzą źródła, bijące wiadomościami o artyście. Nic bowiem, zdaje się, nie wyłoniły z siebie archiwa włoskie, ani paryskie, skądby mogło paść jakieś światło na urodzenie się i młodość architekta.

W takim aspekcie rzeczy niezaprzeczonego znaczenia nabiera przybytek jeszcze zupełnie niewyzyskanych materiałów, przybytek z polskiej strony, któremu się poświęca niniejszą publikację.

Kiedy w r. 1932 ofiarowana przez Adama hr. Branickiego część zbiorów bibliotecznych, archiwalnych i artystycznych z pałacu w Wilanowie wpłynęła do Biblioteki Narodowej w Warszawie, rzucił się tamże w oczy wielką, niespodziewaną ilością i świetnością dział architektonicznych rysunków, projektów i planów, pochodzących od Fr. Rastrellego. Po bliższym zbadaniu okazało się, że można rozpoznać w tym złożu także szkice jego ojca. Oddzielnie z archiwaliów wyszły na jaw spisane przez młodszego Rastrellego po francusku wykazy własnych prac (rodzaj budowlanej kroniki), informacje z jego doświadczeń technicz-

X.

-X

^yëèmw-

}McWfmr -,

р—

дХ

фм

£.4,

r.%.

■* «иявШШШЯ

ЖЖЖт^^:жжж^2!22'

■?.tî^.î> ^,>С„⁻‘!>    . >й|к /^-'    >-*■    Jkй!Ь

;Jg«

ЩРЩЩ

fâ

BPI ШИ

pPÿV-'fRpS'^

2 . 32Ï I

ВШВщЯ?ДН ( i

UL

ii Ж iii

m

iWmiM

C;;^0 tJCM

?ш1

2. Pałac Zimowy cesarzowej Anny w Petersburgu, fasada od strony wybrzeża (corps de logis)

nych i zawodowych w Rosji, spis uczniów i urywek korespondencji. Trafiło się poniekąd na skorowidz głównych faktów artystycznych, zaszłych w długim, prawie półwiekowym okresie pracy architekta w Rosji¹.

Czegoś takiego, coby potwierdzało pozbierane przez naukę wiadomości o mistrzu, coby pozwalało stanąć bliżej jego osoby i charakteru człowieka, brakło dotychczas obcującym z jego twórczością. Choć więc ów odkryty rękopis przynosi wiele rzeczy przeciętnie już skądinąd znanych, warto mu poświęcić szczegółową uwagę, zwłaszcza, że tak to pisane źródło, jak i pozostałość rysunków, były tylko najogólniej sygnalizowane².

Rękopis znajduje się w zbiorach Biblioteki Narodowej pod sygnaturą: Wil. Kat. 66e. Jest to zeszyt folio o 15 kartach pisanych jedną ręką, kaligraficznym charakterem. Właściwego tytułu nie ma. Jako tytułem można się posługiwać naczelnym słowem pierwszej strony tekstu: „Relation“, wziętym z nagłówka o pełniejszym brzmieniu: „Relation générale de tous les edifices, Palais et Jardins...“, danego pierwszej części rękopisu z r. 1764, (karta 1—8). Po niej następuje druga „Relation“ i wykaz „Bâtiments“ (к. 8 —12), które cofają się po r. 1755. Wynika to z treści. Dalej mamy „Reflexions“ (к. 12—13) i „Notice“ (к. 14), które są załącznikami do pierwszej „Relation“, więc powstały w r. 1764. WT skład rękopisu weszły jeszcze trzy listy (k. 14—15): list do Katarzyny II, niedatowany,

¹    Na rysunki Rastrellego, inwentarze, odnoszące się do nieb, i na najgłówniejszy rękopis, pochodzący od samego artysty, zwrócił moją uwagę kustosz Biblioteki Narodowej, docent Dr Kazimierz Piekarski.

²    Z. Batowski, Zapomniana spuścizna Rastrellego (Biuletyn historii sztuki i kultury, 1Г, Warszawa 1935/54, s. 80—81); tenże, artykuł „Rastrelli“ w Thieme-Becker, Allg. Lexikon der bildenden Künstler, Bd. 28, Leipzig 1954; tenże, B.-G. Rastrelli en France, Le Tombeau du Marquis de Pomponne (Gazette des Beaux-Arts, VIe pér., t. XII, Paris 1934, s. 157—143, ilustr.).

'» '■'А,'''

i'

л/

Щ7

il»

“i

______ JVtl    s \\&\i

jfj

Rl!

в»

з*

ffÈ

li L

...    -    -у ß\

А. -*

......

«»Pi

Ml-

if

С

ii

'.а*

Вй5Н

mm

ii

IPÎ

ssśa

tl=

IB 11

3. Sala tronowa w Pałacu Zimowym ces. Anny w Petersburgu, przekrój w poprzek

przypadający na rok 1764, co wynika ze wzmianki o 48 latach dworskiej pracy; drugi list, odpowiedź od Fryderyka II ma datę r. 1766; trzeci list, sądząc z jednego z wymienionych w nim nazwisk, pisany w Petersburgu, a skierowany do nieznanej osoby, należy umieścić na ostatku w chronologicznej kolei (r. 1766 lub następny). Wszystkie są odpisami, tak samo jak cały tekst zeszytu.

Ostatni list pozwala w części odsłonić historię tego cennego zespołu danych o działalności architekta. Rastrelli bowiem obrał sobie owego bezimiennego adresata za pośrednika do kogoś z możnych, komu się chciał dać poznać. Temu pośrednikowi, swojemu dobremu znajomemu i nawet przyjacielowi („Mon eher Mr“), o którym jednak nic więcej nie da się powiedzieć niż to, że był z drugiej strony w jakichś stosunkach z nadwornym malarzem w Petersburgu Groothem i niejakim „Mr de Dengeuil“ (nazwisko wiernie nie oddane, przekręcone?) — przesłał Rastrelli „Relację“ i dodatki do niej w postaci nieuporządkowanego skryptu z prośbą o pewne przeredagowanie. Chyba więc za sprawą tej pośredniczącej osoby powstał czystopis, tj. cały kaligraficznie zapisany zeszyt, w którym, już nie wiadomo kiedy, znalazły się jeszcze drobne ślady wglądu autora w tekst: data na marginesie i glossa na k. 2 — jeżeli dopiski te są istotnie jego ręki. Działo się to przypuszczalnie w granicach czasu od ostatniej daty wyrażonej na kartach rękopisu 1766 do roku śmierci Rastrellego, 1 7 71.

Stworzony zespół papierów osobistych Rastrellego, „Relacja“, jest dość mechanicznie dokonaną kopią oryginałów. Nietylko że zasadniczych materiałów nie poddano redakcji, zastrzeżonej przez petenta, ale ręka kaligrafa-kopisty utrwaliła poprzestawiany przez przypadek porządek kart brulionu. Co więcej, odpisem objęto także list do pośrednika sprawy, zanadto

poufny, by miał być przekazany w ten sposób, a przy nim znalazło się niedyskretne, a zbyteczne w dwóch wariantach post scriptum.

fĄ'

Sk.

L-

ГГ

•J

ЬМл»

ГУ

rv

' ‘л .    ■

tfi

b.

4. Kariatyda do sali tronowej w Pałacu Zimowym ces. Anny w Petersburgu

Rzeczowo mieści się w rękopisie więcej niż jedna sprawa Rastrellego. Do pierwszej odnosi się relacja z roku 1755, do drugiej, relacja z r. 1764, do trzeciej list od króla pruskiego, a zbiór ich z załącznikami posłużył do czwartej. Najmniej pochwytne są pobudki zredagowania relacji drugiej w rękopisie, tj. najstarszej, przeznaczonej jakby nie do wewnętrznego użytku w Rosji, co zdradzają słowa: „la forteresse de Kiow éloigné de St. Pe-tersbourg à plus de 2000 Wurst“, określenie w ostatnich słowach nie mogące mieć na uwadze czytelnika-krajowca. Ważny jest stosunek tej relacji do następnej. Sprawozdanie z r. 1764 powstało bez nawiązania do poprzedniego. Tam, gdzie się te sprawozdania przenikają wspólną treścią, brak jest spodziewanych powtórzeń w zdaniach i słowach, co dziwniej, nie zawsze występują te same cyfry tyczące się rozmiarów budynku, lub czasu użytego na jego postawienie. Jedne z ważnych prac, budowle w Kurlandii są wzmiankowane tylko w starszym sprawozdaniu, a w późniejszym opuszczone, nie wiadomo dlaczego. O ile niepołączenie dwóch sprawozdań, obejmujących częściowo ten sam okres, oddzielonych od siebie upływem 9 lat, sprawia czytelnikowi trudność w ustaleniu wielu faktów sprzecznie podanych, o tyle czasami przyczynia się do plastyczniejszego przekazania szczegółów i wzajemnego uzupełnienia. Porównanie ze sobą obydwóch relacji wykazuje, że w starszej jest większa dbałość o chronologię, zapisy są bezpośredniej-sze, cyfry wyglądają więcej na brane z planów, z raptularzy, z raportów, a określenie rzeczy bywa skromniejsze. Odmiany w późniejszym sprawozdaniu wypada przypisać nie zacieraniu się spraw w pamięci piszącego, lub lekceważeniu pedantyzmu zwyczajem artystów, ale jakimś innym przyczynom. Ze wzrosłej dumy talentu i stanowiska, ze spojrzenia wokół i wstecz w przeszłość wzmaga się z biegiem lat sprawozdawczych ton grandilokwencji barokisty i Włocha i papieskiego conte'a. „J’ai fait bâtir“, „j’ai fait construire“, „j’ai fait faire“. Nie wyjaśnia swego stosunku do innych architektów, będącego przecież niekiedy konty-nuatorstwein, lub współdziałaniem, chociaż wśród zwrotów słownych „Relacji“ spotyka się

LM

ssSki/Г ййш

M

*~л

Э 1 1?,*

:r

II

il

Xâ

y'

If

!ü

ai

!

i;

If

i:

;t__...______i L---------

■ i r£%

I M

!f #

I i ' r4i

: . m.

ji

Ü?

ПЧ

‘^>■11

""i

3j

.....~

2йй||е

:fl

КШШ

-V

•U

<4s-

L.

llï

ЩЩгЩ

m< O^' -

■ If

'JW

^ЧйГ

J§

<*

hN

j~7

■ . . ,.....

Il    :

5. Klatka schodowa w Pałacu Letnim w Petersburgu, przekrój

także wysłowienia zmniejszające rolę Rastrellego: „J’ai dirigé“, „j’ai fait rétablir“, „j’ai fait reparer“. Nie wiadomo co myśleć o antycypacji faktu, który się nie urzeczywistnił (wieża Smolnego Monasteru w Petersburgu). Utknąć też musimy tymczasem na zagadce, czy on, jak pisze, czy kto inny, jak przekazano, był autorem zabytku rozebranego tuż przed r. 1800 (tak zw. pierwsza Cerkiew Kazańska w Petersburgu). Najbardziej rewelacyjne są początkowe pozycje obszerniejszej relacji, tej z r. 1764 (od 1 do 10), gdyż o młodości Rastrellego do r. 1750 wie się tak mało. Parę jego prac z tych czasów zbiega się w nieprzypadkowy sposób w temacie z pracami jego ojca к

Prawie nie można wątpić, że i ta relacja była pisana dla kogoś w obcym kraju. Wska-

żuje na to znów wielokrotna zbędność informacji dla rosyjskiego środowiska, nych i topograficznych (Kreml w Moskwie

historycz-

„la résidence ordinaire des souverains de

Сборникъ (Sbornik) Имп. Русскаго Историческаго Общества, t. 108, Juriew 1900. Бумаги кабинета министровъ ими. Анны 1оанновны 1731 — 1740 гг., изд. подъ ред. А. Н. Филиппова, t. III, s. 258 — 242 (rejestr niezapłaconych prac Rastrellego-ojca z 1 1720 —1750, między nimi : Nr 11, projekt Senatu, rysunek na konkurs, r. 1724 ; Nr 20, model mauzoleum dla Piotra Wielkiego, r. 1725; Nr 25, fontanna w sali Pałacu Zimowego; Nr 26. sanie na maskaradę; Nr 27, fontanna w ogrodzie naprzeciw Annenhofu). — Zob. niżej w „Relation“, s. 47—48, Nr 5, 7, 14, 19 i 15.

•%=

- ..........

! ШИ

WN

иШ

±.

ж*

ЖШТ

"O

bid

щтщ

га

ж%

Jpn

'I—1

«■

4;

fW

О’

-Чк—

Щг -Г-

IŁ

ШШ8Ю

lO

отшила

__Щ-Щ

ilDP^ipgg I 6. Dzwonnica Smolnego Monastern w Petersburgu, fasada (projekt niewykonany

Ife,

jam

pç

'Ч

fe

W»

Skppp

rai

M

«и¹**

fe*

—.........:

»i-кГ

-afefr

ш.

зя

m

kHU i

Sfl

Bine

3»

13ПЕ

!Г

|й-Цг'

ici

■ W-ж t**ÿf

I ът

.. fe‘

30»

®йгг

ira*

япямм! i

Щрв

Ff®

ssssaxsagi-j

S '••••!&»»

k:;

aasäfe«

1111

I®

li®

I -, -

fei

-S

fei

•■1    «Я8

_ «. ■ L__ ,

ir+tr'Wi?

г >ая- - ' '

i-i

■ 15

; *£

SË^

S*

■ ... I.    ! ф-j

WSz

'    ,r

if'г

mm

7. Środkowa cerkiew Smolnego Monasteru w Petersburgu, przekrój w poprzek

Russie“, Carskie Sioło — „éloigné de Petersbourg de 26 Wurst“). Tymczasem samo zakończenie nieoczekiwanie przenosi rzecz w stosunki miejscowe, stołeczne, sprowadzając memoriał do zabiegu o gratyfikację od dworu, z pewnym wyżaleniem się. Jest to chwila, kiedy artysta powrócił z rocznego wywczasu w swej ojczyźnie, na który wyjechał w lecie 1762 г.¹, otrzymawszy w tym roku od Katarzyny II dar pieniężny 5.000 rubli 4 Dlaczego tu słowa jego przeczą temu, za co zresztą później imperatorowej dziękuje? (Zob. niżej list). Poprzednio chyba nie zachodził wypadek wyjazdu artysty w warunkach obojętności dworu na jego los. WT tymże ustępie są podane lata służby cyfrą 40 (a nie 48, jak by być powinno wedle nagłówka „Relacji“), co nastręcza nam nową trudność zrozumienia sytuacji, jeśli w cyfrze nie trafiła się pomyłka pióra. Czterdziestolecie liczonej sobie pracy w Rosji upływało Rastrellemu w r. 1756. Nieuporządkowanie brulionu mogło sprawić, że ten ustęp, jeśli był luźną wkładką, dostał się przy przepisywaniu na nieswoje miejsce.

Lepiej się wstrzymać z domysłami na temat osoby, do której drogi szukał Rastrelli, interesu, który nim kierował. Tym drugim mogły być pieniądze, nowa służba, członkostwo zagranicznej Akademii, osobami — możni miłośnicy budownictwa, tak liczni w tym wieku. Z ostatniego listu w naszym rękopisie wynika, że Rastrelli lokował swe osobiste i artystyczne nadzieje w królu pruskim Fryderyku Wielkim dopiero w r. 1765/66. Przy układaniu relacji z r. 1764 o nim nie myślał, gdyż nie wyraził się z uroczystą dworskością o jego ojcu, gdy z okazji Carskiego Sioła przyszło go wymienić jako ongiś ofiarodawcę Piotrowi Wielkiemu płytek bursztynowych do przystrojenia gabinetu.

To, co mamy przed sobą, oznacza jakiś nowy, późniejszy zamysł życiowy. Wiadomo, że od jesieni r. 1765 „Ober-architektor generał-major i kawaler graf de Rastrelli“ był już zupełnie usunięty ze stanowiska. Jego rola w pełnym rozkwicie za cesarzowej Elżbiety skończyła się u progu rządów Katarzyny II. Był już na te czasy za stary, nie naginający się do mody klasycyzmu, do „gallomanii dworu“, jak się wyraził Bernoulli, pisząc o wszechwładnym i popierającym te gusty dyrektorze spraw budowlanych carowej, którym był Iwan Beckij (Betzky)¹ 2 3. Bardzo łatwo wyobrazić sobie Rastrellego nawet w konflikcie z Beckim. Pierwszy nie chciał być drugiemu podporządkowany (zob. niżej list ostatni). Ale i Katarzyna II usuwała skwapliwie po swej poprzedniczce rzeczy i ludzi jej regime’w. Jednakże nie spieszno było Rastrellemu do ojczyzny, do chleba emeryta, czy kapitalisty.

Źródło to

wymienia

dzieła znane i istniejące, przeistoczone, lub zgoła zatracone i zapomniane, — wybrane podług (waŻRego dla nas) subiektywnego stosunku autora do nich. Daje świadectwo wielostronnej umiejętności i zasłudze. Kronika ujawniła niektóre fakty życiowe, np. wejście, kiedy był jeszcze zgoła młodym, w krąg prac mierniczych, planistycznych i budowlanych, zapoczątkowanych na obszarze Strelny, Peterhofu i Petersburga przez jego ojca i znanych architektów: Alexandre Leblond, Nicoló Michetti i Gottfried Schädel. Potrącenie o Francję,

Plon pracy Rastrellego w świetle „Relacji“ imponuje ogromem.

8. Budynek obwodowy Smolnego Monasteru w Petersburgu, fasada z dzwonnicą (projekt niewykonany)

w rozważaniu nad materiałami budowlanymi, dopowiada między wierszami, że miał z nią styczność może w okresie niepochwytnych dotąd studiów w wieku młodzieńczym. Na tym pozarosyjskim horyzoncie artysty występuje belgijskie miasto Lierre (Lier), przy wzmiance o kamieniu budowlanym. Ogółem Rastrelli, to nie tylko zawołany artysta, ale i zaradny praktyk w zawodzie. Ceni rosyjskie ciesielstwo, bo z niego miał niewątpliwie największą pomoc krajową. Występują dalej zasługi włoskiego mistrza, który Rosji wychował uczniów architektów, narzucił styl, A końcowy, nieprogramowy aneks listów wyświetla parę faktów ze zmierzchu kariery.

To razem będzie wyróżniało „Relację“ na zawsze pośród rastrellowskich dokumentów.

„de la“ i inne).

Ostatni numer marginesowy nie wyraża ściśle ogólnej ilości wymienionych dzieł, ponieważ numeracja obejmuje obydwa sprawozdania, w których dzieła się powtarzają. Ponadto nie można pewnych pozycyj liczyć za jedną (np. 19). Biorąc za podstawę orientacji „Relację“ I, obszerniejszą, wypada w każdym razie dodać do jej 75 pozycyj, jeszcze 2 końcowe z „Relacji“ Il-giej, które I-a pominęła.

łs—

%Шж

Sfr-rJ.

W

г* -я»,'

53

—.......як

»■ * 4Ш i. * m t,

é S

gJ)S|

■» -ИЩ, i ;5m; ,

:Sj|*

1 T

4 "~y

i—. L i—: L

ĆÓl iu-'

ćma? i. Ы-* -L“ A- »•

л i л— «

4 u_ • t

IJrajjpL!

j r-—! и ,_,,,

- y—ćĄ J <—«■ячг;

MS

■ —i

• Щ- y

U

*1 —^

i г-»j.

•31- T

-I Щ

4— L i_: L ~i_: L i_ L

fa* L-

m.

ii

i—.

Jakkolwiek najsympatyczniej byłoby ogłosić tekst francuski naszego rękopisu jako zamkniętą w sobie całość, bez żadnych uzupełnień i zmian, przedstawić go wprost w facsimile, to jednak wzgląd praktyczny nakazał dla ułatwienia przeglądu i porozumiewania się z czytelnikiem dodać pomocniczą numerację pozycjom sprawozdań (cyfry kursywą na marginesie) oraz tu i ówdzie — pewną ilość komentarzy do imion własnych. Ale na ogół, by oddać rzecz wiernie, zachowano w przedruku omyłki oraz znamienną pisownię autora, względnie kaligrafa, zarzucając tylko naprzykrzające się łączenie słów (np. przyimków z rodzajnikami : „del = de Г“, „dela“

II

Nie podobna samego rękopisu, choć tak wyjątkowego, podawać czytelnikowi do myślo-

jego architekto-

wego użytku w oderwaniu od większego działu spuścizny po mistrzu nicznego archiwum. Zastęp rysunków był drugim i wymowniejszym rzecznikiem interesów artysty od pisanego słowa „Relacji“. Ich wzajemne wspieranie się w pewnych okolicznościach sprowadziło je potem razem do jednego miejsca. Lecz poza tym zewnętrznym ich sprzęgłem wgląd w zbiorowisko twórczych przeżyć, rzuconych pomysłów i wygotowanych planów rozszerza pojęcie o pewnych wspomnianych w rękopisie gmachach, jak na odwrót, przystąpienie nasze z tekstem „Relacji“ do rysunków przynosi niektórym z nich w zysku bliższe określenie i wyższą ocenę znaczenia.

o ile wogóle nie ma się do czynienia

Zbiór przedstawia się jako remanent wieloletniej pracy pochwycony w pewnej chwili, w pewnym wyrywku, prostym przypadkiem, czy też wolą artysty. Od owej chwili, stawszy się jakąś całością, przechodziła ta rastrellowska pozostałość zmiany nieznanych nam właścicieli. Mogła też ulegać uszczupleniu. Nie udało się stwierdzić, od kiedy i w jaki sposób stały się one polską własnością. Na możliwe pytanie, czy nie stało się to dzięki jakimś zbliżeniom ze strony Rastrellego do nas, wypada raczej odpowietlzieć przecząco. Nie odcisnęły się żadnym śladem nawet prawdopodobne jego przejazdy przez Polskę w podróżach na południe i zachód. Jeśli zaś uwzględnić dla ścisłości, że nazwisko to pojawia się na obszarze Mohilowszczyzny, notowane przy budowlach Czeczerska i Homla, odpadłych od Polski z rokiem 1775, to wobec dat zabytków (r. 17 74, 1784 i później) wydaje się prawdopodobniejszym, że istniał drugi Rastrelli budowniczy, niż możliwość, że posługiwano się na miejscu planami nieżyjącego wtedy Franciszka Rastrellego -z jakimś pomieszaniem nazwisk, lub zmyśleniem¹.

Pierwszą wiadomość o rysunkach podaje jeden z inwentarzy biblioteki Ignacego Potockiego z lat 1782—1784². Dane, które się tam znajdują, są ogólnikowe i ledwie pozwalają na utożsamienie zbioru. Trudno więc wnioskować, czy wcześniej od tej daty i w jaki sposób Potocki je posiadł. Kto wie, czy nie są one plonem jego pobytu w Petersburgu w r. 17 76. Drugie znane, a już obszerniejsze zapisanie rysunków do inwentarzy rodzinnych zostało dokonane w r. 1855 w Wilanowie³. Objęte za pierwszym razem 11 woluminami, za drugim

¹    Енциклопедическш Словарь (Słowar) [Brockhaus-Ефронъ], t. 76 (XXXVIII A), Petersburg 1903, s. 787 (o przebudowie miasteczka Czeczerska przez hr. Z. G. Czernyszewa, według planu Rastrellego, po r. 1773).

Nasze kościoły. Opis ilustrowany, T. I. Archidiecezja Mohylowska. Ułożyli i wydali ks. D. Bączkowski i ks. J. Żyskar, Warszawa/Petersburg 1913 (cerkiew i kościół w Czeczersku jednakowej wielkości według planów „Rost-relli“ w r. 1774).

Rękopiśmienne collectanea В. Podczaszyńskiego (budowniczowie i rzeźbiarze w Polsce) w Towarzystwie opieki nad zabytkami przeszłości w Warszawie. Notatka, spisana ręką Podczaszyńskiego, następującej treści: „Rastrelli. Budowniczy na Białorusi. Za panowania Cesarzowej Katarzyny w r. 1793 założył pierwsze fundamenta do pałacu w Homlu, które następnie A. Idźkowski dla x. Paszkiewicza wyniósł, a A. Gołoński w niektórych częściach wykończył. — On także budował bardzo piękną Cerkiew Śs° Andrzeja w Kijowie, na miejscu, gdzie ten Apostoł miał przebywać. — Z Kubickim w blizkich żył stosunkach. — d. 31. Maja 1864 z opowiad. p. Górskiego Józ. Bud. p-tu pułtusk.“

S. Łoza, Słownik architektów i budowniczych Polaków, Warszawa 1931, (pomieszanie rzeczywistego, czy fikcyjnego, Rastrellego z drugiej połowy 18-go wieku z architektem Franciszkiem Rastrellim).

²    Biblioteka Narodowa w Warszawie, Dział rękopisów, Wil., Kat. 15, k. 134: Różne Rysunki Pałaców Kościołow w Petersburgu у Czarskoie seło znayduiących się w Sinym Papierze vol. 8, tudziesz w Pargaminie każda sztuka osobno vol. 4, St: Petersbourg rożne Plany Pałaców w Petersburgu w czerwoney skurze.

³    tamże, Wil. Kat. 66c : Ogólny Spis Rysunków Na Szkoły podzielony do Gabinetu Sztuk pięknych znayduiącego się w Pałacu Willanowskim należących — 22 Stycznia 1834 z Brulionu przez [Aleksandra] Kokular [malarza] zdziałanego, s. 12—16.

'ЛЕ

Sr^:

Ut

ÏVsa

Jd

■f

щ

afA

kV

KP

ÄsS

Kl

ШШМ ) "

5-S

sSS?

■vr-

к.

f .--'Мг

!£

m-s

;;

17///

Ml

ШШ

K?

i4^

mm

if

Jbéâ&L

■ESr

FT.

i.

Лг%- »

ЩЖ

J XI/ / J

mæ

JF*

4L’

mm

ЙГ

MP

H*

ir

päh

Ąj-

il

"1

г~~H"I : ri;

тп1т

ТТГ

-l.

9. Ikonostas jednej z mniejszych cerkwi Smolnego Monasteru w Petersburgu

14 tekami, otrzymały one między r. 1834 a 1844, za życia Aleksandra hr. Potockiego, zeszytową, istniejącą do dziś formę przechowania.

Zmiana ujęła zbiór w 37 „cahiers“, różnych, przeważnie bardzo wielkich rozmiarów, dając i napisy na okładkach po francusku. Zapowiadają one nie zawsze to, co jest wewnątrz.

Układu i oprawy dokonano bez należytego rozpoznania przedmiotu, bo nie wszędzie dopisały pierwotne oznaczenia. Oprawa myli wielokrotnie. Rysunki należące do siebie trafiają się w połączeniu z innymi — poprzekładane. Wszystkich rysunków jest 501.

Zakres treściowy zbioru tłumaczy się czasowymi zadaniami i potrzebami architekta, zachodzącymi przy planowaniach, budowach lub przebudowach, oraz zwyczajem przechowywania przezeń zarówno tego, co było własnym pomysłem, jak i tego, co było materiałem pomocniczym, wyszłym spod cudzej ręki. Zbiór się formował z pracy rąk zespołu architektonicznego i nieraz z dodatków, którymi przyczyniali się do całokształtu koncepcji plastyk

........■

ii

Дм

Ip

.Au

.i

Г|

UJ

J;

10. Sala waz japońskich w Pałacu w Carskim Siole, przekrój wzdłuż (akwarela)

i malarz swymi szkicami. Obecność wt zbiorze rysunków starego Rastrellego przypomina współpracę ich nad niejednym dziełem i pozwala na podejrzenia, że myśl ojca tu i ówdzie wtopiła się niedostrzegalnie w projekty syna.

Zależnym od siebie pracownikom poddawał Rastrelli swą kompozycję w szkicu, po wykończeniu przez nich rysunku podcyfrowywał go, lub podpisywał. Więc też sprawa własnoręczności rysunku, choć doniosła, nie powinna być naczelną dla oceny rzeczy branej jako całość, zwłaszcza, że i ta własnoręczność czasami nie wyodrębnia się w sposób zupełny i uderzający.

Szereg koncepcyj jest zobrazowanych w naszym zbiorze najgłówniejszymi swymi elementami, z innych posiadamy ledwie fragmenty. Gdy wolno domyślać się gdzie indziej większego bogactwa na temat pewnych pomysłów, u nas zaznaczonych tylko, to i odwrotnie, obce egzemplarze powielanego dla różnych zapotrzebowań projektu czasem nie przewyższają naszych wartością, lub jej nie odbierają danym kartom, bywając wariantami, powtórzeniami, a tylko czasem gorszymi produktami kreślarni. Za unikaty należy uważać odręczne szkice, szczególnie ołówkowe.

Jk

''

щЩиш

Ol

/1

»4

'Ж

X?

'If.

ШЩЩп

шь

щ.

mm

fiï»

TïfcË?

Л- {|№555ДГ1~

In

щрЫЙ

тттяj

'■

ф*. j^lT

ai

ЯЙ

Hi

Ł<lL

?•

i™

i—

il

,^jj

11. Ermitaż w Carskim Siole, fasada (akwarela)

Rastrelli oznaczał sobie rysunki po włosku. Notatki te są nieliczne, nikłe, robione ołówkiem. Najokazalsze sztuki budownictwa pałacowego bywają oznaczane dość szczegółowymi nagłówkami po francusku. Dwa charaktery pisma z niejednego czasu dzielą i treść chronologicznie. Plon pracy z czasów Elżbiety został zaopatrzony w napisy francuskie, zdaje się wtedy, kiedy artysta powiózł wybrane karty do Berlina, by zainteresować nimi Fryderyka II. Do wielu rozpoznań przyczyniają się nierzadkie napisy rosyjskie. Z polskimi ołówkowymi objaśnieniami, jako z dopiskami późniejszymi, pochodzącymi z domysłów, nie należy się liczyć.

Podpisy autorskie są mniej więcej czterech rodzajów: „de R“, „de Rastrelli“, a na kartach mających szczególnie służyć reklamie, nawet: „le Comte de Rastrelli G. M. et in-intendant des Batimens“. Artysta umiał też nakreślić swe nazwisko i tytuł wyrobionym pismem rosyjskim. Wiele kart nie ma ani napisu, ani sygnatur.

Rzetelną wartość całokształtu i oddzielnych kart po-wilanowskiego zbioru może wykazać dopiero szczegółowe porównanie ich z analogicznym materiałem innych zbiorów, przede wszystkim z zasobami rysunków Rastrellego, które są w posiadaniu Z. S. R. R., w „Lenin-gradzkim Oddzielę Centralnego Archiwalnego Urzędu“ (LOCAU), „Muzeum socialist, rekon-

strukcji Leningrada , w bibliotece „Puszkmskich pałaców-muzeówu, nie licząc rastrellow-skiego „albumu w b. petersburskiej Akademii Sztuk Pięknych¹. Pewne Rastrelliana, które

dały się poznać na wystawie : „Łomonosow i czasy elżbietańskie“ w Petersburgu w r. 1912², nierepro-dukowane, podobnie jak poprzednie, wywieziono do Paryża, gdzie dostały się w nowe ręce³.

лЬ

ЕТХ^7ГГ^7?7ГГГ^

ш

у:':.,,.».-,. ■„

ТИЕЕЭ

........

:ТМ

чШ,

4pj

b'Xks.

ffl

T7jj£ÿ

LÇÏ

i|

ff и

;л

WÊE

àïjt

It

Bl

tad

■I!|f=

C|

'ist

-Ł

Xd

X*

b.

p|t*

12. Pawilon Zjazdowej Górki w Carskim Siole, część środkowa i początek prawego stoku, fasada

Nie trudno nam w Polsce iść o lepsze z dalszymi współposiadaczami powyższego rodzaju prac artysty. Jest bowiem w Warszawie, poza gabinetem wilanowskim Biblioteki Narodowej, jeszcze w graficznym zbiorze Biblioteki Uniwersyteckiej, w kolekcji Stanisława Augusta, pewien dodatek do rysunkowego dzieła Rastrellego: 14 odtworzonych planów i projektów Carskiego Sioła⁴. (Do kart tej serii wróci się jeszcze później, w rozdziale III). Zawdzięczał je Stanisław August swym zamiłowaniom do architektury, w tym wypadku do rokokowej, jako odpowiadającej gustowi panującemu za jego młodości. Ale kto wie, czy nie należy upatrywać w tych rysunkach przede wszystkim pamiątki bytności stolnika Poniatowskiego w rezydencji Elżbiety, kiedy jeszcze jako przyjaciel i adlatus posła angielskiego Williainsa był z nim i z czterema rosyjskimi osobistościami przyjmowany tamże w г. 1755⁵.

¹    L. Réau, L'Art Russe de Pierre le Grand à nos jours, Paris 1922, s. 50.

²    A. Бенуа (A. Ben ois), Выставка посвященная времени Императрицы Елисаветы Петровны (Staryje Gody, Petersburg 1912, maj, s. 14) (Планы банкетныхъ столовъ съ фонтанами, некоторые съ подписью Растрелли).

³    Informacja р. S. R. Ernsta, Ъ. kustosza Ermitażu, pozyskana przez p. J. Żarnowskiego w Paryżu.

⁴    Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie, Zbiór graficzny Stanisława Augusta, pudło 181, Nry 122—155.

⁵    А. У cii eue Ki й (A. Uspienski j), Императорский Большой Царскосельский Дворецъ, w wyd. : Художественный сокровища Poccill подъ ред. А. Прахова (Les Trésors d’Art en Russie). 4, [Petersburg¹ 1904, s. 277.

Przeszło dwukrotnie więcej rysunków Rastrellego posiada dziedzictwem po cesarskim

austriackim dworze — gdzie się

z inicjatywy samego architekta

one znalazły już w r. 1759, lub wcześniej i niewątpliwie - Państwowy graficzny zbiór Albertina w Wiedniu¹.

M U Ąrfint/i C**t <V" •

. 4t.

.xs-öL

ЩИ

u.

S3

-»* -*

ш

Дм*.

IL»

PT

ИИ

t:.r

f i -

j    -,    1 If,

... A.! IMS !т>1    H

■f

=%Ш*

7)

n

'Г:

iiygf

.".‘".'■’Я

T/l

prt*\

»>“ ! tt.rr у

f" ;Ф

yw , /*и

} fu,i?/*,

rc.

i-л.

;.ч7Г’

an !•*

ttja

if]

tf

•tm j

W

луД

15. Grota w Carskim Siole, fasada od strony parku

Kilka kart z pomysłami Rastrellego ujawniło się w Szwajcarii jako własność inż. Tom-tnasa Adarniniego, potomka architektów tego nazwiska, zamieszkałego w dworze Bigogno, gminie Agra pod Lugano². Stosunkowo małą część rysunków Rastrellego udostępniła reprodukcja, dając pierwsze o nich pojęcie i możność porównań rzeczy. Główną pomocą w tym względzie są publikacje rosyjskie, dawniejsze³.

D. Frey, Die Architekturzeichnungen der Kupferstichsammlung der Österreichischen Nationalbibliothek. Österreichische Kunstbücher, Bd. 19, Augsburg-Wien (1920), s. 16 i tabl. 10.

Wedle odpisu z inwentarza Albertyny, którego udzielił mi uprzejmie jej kierownik, Dr Anton Reichel, jest tam pod nazwiskiem Rastrellego 24 kart (projekty pałaców w Mitawie [Jelgawa], w Ruhental [Rundale], Smolnego Mo-nasteru i Letniego Pałacu w Petersburgu, oraz plan pałacu w Strelnie), i 8 kart jego domniemanego autorstwa (tyczą się Peterhofu i Petersburga).

Rysunki te stały się przedmiotem artykułu G. Łukomskiego w czasopiśmie: Среди коллекционеров, Leningrad 1924, zeszyt z września-października. O tym A. Matwiej ew, jw., s. 17 i 124.

Drugą

² А. Бенуа (A. Benois), Разсадникъ искусства, Pépinière d’art, Lugano et ses environs (Staryje Gody, 1909, april, s. 187 i 5 tablice, po s. 176, po s. 196 i po s. 198); tenże, Lugano e dintorni, un semenzaio di artisti. Gli artisti ticinesi in Russia. Traduzione dal russo di A. B.[enois] e del sac. Dott. L. Simona, Gentilino 1915. pozycję bibliograficzną oraz bliższą wiadomość o tych rysunkach zawdzięczam p. dyr. Drowi St. Lorentzowi, który je oglądał na miejscu w r. 1958. Zawierają one rzut poziomy Smolnego Monasteru i projekty dekoracyjne doń, w małych fragmentach (okna). Trzy z tych projektów reprodukował Benois, jw.

:! А. Бенуа (A. Benois), Царское Село въ Царствоваше Императрицы Елисаветы Петровны, [Petersburg] 1910

Architekt Rastrelli

14. Krata w Carskim Siole

(8 rysunków); I. Грабарь (I. Grabar), Исторш русскаго искусства, Исторш архитектуры, t. Ill, Moskwa [1911] (4 rys.); Историческая выставка (Wystawka) архитектуры 1911, СПБ [z przedmową A. Benois, Petersburg 1912] (21 rys.); czasopismo: Старые Годы (Staryje Gody), gdzie prócz zacytowanego rocznika 1909, jeszcze następujące roczniki zawierają reprodukcje rastrellowskicb rysunków: 1910, hity (5 rys.) i 1911, marzec (2 rys.). Pierwszy z rysunków, reprodukowanych w roczniku 1911 zasługuje na szczególne zapamiętanie jako typowo odręczny i odróżniający się nie powtórzonym gdzie indziej sposobem szkicowania.

w którego dziele został powiększony kilkoma nowościami powszechnie znany zasób rysunków

. =£>

#^i ■

I

rir •■ - i

5;    _    i

Ф-Ç*

T4 a

:2 :

•./

§в

iS'-vev: rçlr f

KO

ЦМ

t,

Ufa

2ÏC,

©

■î&é

& i

тЗШ*

»<

fi

—4й**

«g:

Z nowszej literatury zamieszczają rysunki Rastrellego jako ilustracje: Frey (jw., 1 rysunek), E. Lo Gatt o, Gli artisti italiani in Russia. L’Opéra d 1 genio italiano alPestero, Seria 1, vol. I, II (Roma 1954, 1955): (2 rys. w vol. I, 16 rys. w vol. II — prawie wszystkie znane już z wydawnictw rosyjskich), P. Arends, Rundâles pils, Riga 1955 (5 rys.), Mątwi e j e w (jw.)

rastreljowskich — i B. Vipers, Baroque Art in Latvia, Riga 1959 (2 rys.).

III

O swoistych znamionach naszego zbioru najlepiej poinformuje przegląd jego treści, w pewnym wyborze. Przy pierwszym zapoznaniu się z rysunkami odkrywa się, że wiele z nich jest odpowiednikami, lub przypomnieniami tekstu „Relacji“. Związki te dokładniej dadzą się uchwycić przez chronologiczny układ rysunków (równoległy do toku rastrellow-skiej kroniki). Taki łańcuch faktów trzeba odtworzyć samemu, w zbiorze bowiem podzielono materiał na grupy mniej więcej przedmiotowe. Tytuły zeszytów brzmią:

Palais de Pierre le Grand (cahier 1—4),

Plan General du Nouveau Palais d’hyver S. M. I,e et Batimens circonvoisins (с. 1—2), Edifices de la Résidence Imperiale de Czarskoeselo (с. 1—4),

Plans et Edifices (с. 1—5),

Plans d’Architecture (с. 1—5),

Différents Edifices et Plans (1),

Plans et Edifices de Milan (1),

Palais Impérial d’Eté et autres à Moskou (с. 1 — 5),

Monastères (с. 1—5),

Monastère de la Vierge de l’immaculée Conception (c. 1 —2),

Plans d’Eglises (1),

Plafons et Ornements d’intérieurs (1),

Ornements d’Eglises et Monuments (1),

(c. 1—2),

Décoration pour la Fête donnée à l’Occasion du mariage de Pierre III avec Catherine II Plans de Théâtres (1),

Fenêtres Portes et Ornemenis (1),

Fenêtres et Portes (с. 1—2),

Différents Parquets (с. 1—2).

Była już mowa wyżej o błędach tego rozgrupowania. Mimo to musi się jednak uwzględnić w rejestracji nazwy zeszytów, gdyż służą one jako wskazówki do odszukiwania rysunków. Z biedą wyręczają je suche i cyfrowo . skomplikowane sygnatury repozytorialne, to też z nich nie korzysta niniejsza rejestracja. Numery drukowane kursywą są odsyłaczami do „Relacji“.

K33

i Ja

15. Dekoracja festynowa wolno stojąca (zespół architektury, rzeźb i naturalnych drzewek)

W wykazie w podpisach pod rycinami utrzymano nazwy: „Petersburg“ i „Carskie Sioło“ mimo ich obecnej oficjalnej nomenklatury: „Leningrad“ i „Puszkin Gorod“. Przedmiotem rejestracji i ilustracyj są bowiem zarówno zabytki istniejące po dziś dzień na miejscu jak i zabytki tamże niedochowane i projekty niewykonane. Przy pewnej grupie rysunków, lub w pewnym wysłowieniu się byłyby nazwy: „Leningrad“ i „Puszkin Gorod“ anachronizmem. Dla uniknięcia więc nieporozumień, jako też nużących rozróżniań uznano za odpowiednie stosować stale nazwy starsze, historyczne.

Chronologicznie wysuwa się na sam początek praca ziemiomiernicza : „Płan Sankt Peter-burga moskowskoj storony “, zdjęcie wykończone akwarelowo. Nad Newą rozciągają się zaczątki miasta, przy czym zarówno przyszły jego obszar od południa, jak i Wasiliewskij Ostrów są pustymi mokradłami. Tak wyglądała stolica Piotra Wielkiego za przybycia Ra-strellich do niej. Stanem zabudowań nie dociąga jeszcze plan do rysopisu Petersburga z r. 1720, który zawdzięczamy polskiemu poselstwu wojewody St. Chomętowskiego¹. Od stwierdzenia, że kartę miał i przechował Rastrelli, trudno się posunąć do dalszych wniosków, któreby ją bardziej doń zbliżały. Ze robił on w młodości pomiarowe zdjęcia sytuacyjne (topograficzne), dowodzi wystarczająco pierwsza pozycja „Relacji“.

iii

ii

liii

* -, *

<3

о⁻¹ в

Do okresu wczesnych prac brak jest rysunkowych alegatów oprócz jednego przypadku. Dostarcza go siedziba księcia Mienszykowa w Oranienbaum. Jest ona jednak reprezentowana zdjęciem mniej więcej odpowiadającym postaci, którą pałacyk otrzymał od architekta G. Schädla (Plans et Edik, 1 eah., Nr 6).

11 П 16 11

■    ШК    __

#

*

Działalność Rastrellego z czasów panowania ces. Anny (1730—1740) daje znać o sobie: wielkim planem ogólnym Annen hofskiego Ogrodu w Moskwie z narysem powierzchni pałacu „zimowego“ i „letniego“ (Plans et Edif., 3 c.) i mapy okolicy podmoskiewskiej na północny wschód od Annenhofu (tamże).

li 16

*1

.

I

T . J

-

Z obsługi ówczesnych potrzeb dworskich na obszarze Petersburga powstaje drewniany Pałac Letni „vis-à-vis la grande Rivière“, z którego są przedstawione kopie rzutu i fasady (Pal. lmp. d’Eté et autres à Moskou, 1 c.^ Nr 2 i 5) (rye. 1): tak zw. Annieński Pałac Zimowy uwydatniony 15-osiowym corps de logis, zwróconym ku Newie, którego fasadę unaocznia również kopia z projektu (ryc. 2) (Pal. de Pierre le Grand, 4 c., Nr. 8). Tu na-

16. Stół bankietowy, rznt poziomy

¹ W. Kętrzyński, Petersburg w roku 1720 według opisu Polaka (Przewodnik naukowy i literacki, V, Lwów 1877, s. 524 i nast).

leżą dwie bogate ściany sali tronowej w tej budowli, rysowane tuszem, a przeciągnięte lekko barwami różową i niebieską, krótsza z tronem, z wprowadzoną do szczytowej dekoracji cyfrą A I = Anna Ioannowna (ryc. 5) i dłuższa 7-okienna (Pal. de Pierre le Gr., 2 с., Nr 1 i 5) i trzy studia tuszem do kariatyd przy tronie (Ornements d’Egl. et Monum., Nr 1 i 7) (ryc. 4), oraz zapewne 7-osiowa galeria (Pal. de P. le Gr., 2 c., Nr 4). Do uroczystościowych biesiad, odbywanych w głównej sali tego pałacu, miały służyć 5 projekty ustawienia w niej stołów, rozciągających się w fantazyjne zakręty i tworzących sobą, w widoku od góry, desenie (Décor, pour la Fête du mariage du Pierre III avec

Catherine II, 2 c., Nr 2, 5, 5).

ЯШШ

JS®

mm шм, ?

Xe

..

SD

V...

mmmm

' - 4L- -

L ¹

III

y-

Шщй

ШШ

A#

JPftfptr/ cii 1 fra/t} .*?>/W 9f ôc'u^'/u’vfr' yut JAn/Mro/neJnJftif-ctmj/ntirt, JdJęun -    ü/al/'Jt-ffirrry/b'Stt'/ fnfit/mJ'

■:4\

ШшШ

уЛ

1-1

Avfc#.

:Г::; ’

ÜS

-■Ai

«SPA¹*!

^ЩТК ’\

?% y

r«:

s»

•i " -    ,4

I ц£0    *

ъ&!шшёшёяшёёёя* \ ш AV*....................i. % \т

te

:■

■Ш

mm\ «gj

i тшт

щШя

«ei -m.

§ i

ттшШтМ

V«*«, ■

v«*»

:чт\

>;»=S ï W

S3SSKt: i S~

Si;

Hi

■ г

In

,dv

■i-i.ć

Jï

Vi

r шёёёяшёя...... ,

orni

•77/№Ш'т шито ófdwffpamopcmm $tu/toąrm ■ угрето

вастшф JW

Невской jiepcnth-шнвнт jo/wśm, (Ц ищш. im/j/hwif.

18. Prowizoryczny Nowy Pałac Zimowy w Petersburgu, widok frontu

18 81

przekrojem udekorowanej klatki schodowej: „Profil de Pałac ten został rozebrany tuż przed

Biorący początek z przełomu ku następnemu okresowi Pałac Letni w Petersburgu uprzytomnia się rzutami murowanego parteru i drewnianego pierwszego piętra (Palais lmp. d’Eté à Moskou, 5 c., Nr 5, 6) oraz l’Escalier“ (Plans et Edif., 5 c., Nr 1) (ryc. 5).

r. 1800,

a na jego miejscu stanął zamek „Michajłowskij“ (Szkoła Inżynierów).

81 82

Prace dla księcia kurlandzkiego Ernesta Birona w Mitawie wnoszą: plan sytuacyjny „du grand Chatteaux, en 1735“, fasadę nowego pałacu o 37 osiach i plany stajen (Plans et Edif. de Mitau, Nr 2, 5—8), kaplicy w Mitawie, przedstawiające Boga Ojca w glorii, aniołów i apostołów (Ornem. cTEgl. et Monum., Nr 4, 5).

reprodukcję jego podaje B. Vipers, jw., s. 218.

oraz

szkice rzeźb mających wdeńczyć wielki ołtarz zamkowej

Rastrellowski rysunek całości ołtarza posiada Albertyna w Wiedniu,

19 84

\ Tli

¹

А. Матвеев (A. Mat wie je w), Растрелли [Leningrad] 1938, (Госуд. издат. „Искусство“), s. 23.

²

- Сборникъ (Sbornik) Русскаго Историческаго Общества, t. 7, Petersburg 1871, s. 116 (Бумаги ими. Екатерины II въ Госуд. архив-fe Минист. Иностр. д-Ьл, 1744—1765; Ведомости о денежныхъ наградахъ въ первый годъ царство-вашя. — Оберь-архитектору Растрелли 5.000 р.)

³

J. Bernoulli, Reisen durch Brandenburg ... Russland und Pohlen in den Jahren 1777 und 1778, IV Band, Leipzig 1780, s. 161.

19 84

Działalność Rastrellego za panowania Elżbiety jest zaświadczona obfitością rysunkowych dokumentów i to różnej jakości. Chwilę ruszenia spraw budowlanych na obszarze Moskwy, w związku z wstąpieniem Elżbiety na tron, przypomina dostarczony architektowi narys wiel-

:4М -

йО

V?

.?

* ......

.ł Ф* J:' *'{ ^ÄfTÄ

mm* Щш*. рж4    ., Ш[., ■(,

Ь:

JW •

4"

JPjS*

шВщ

ff-

ïteJlr f-

J

щЛШ ,'р; rn: :n- b' î¥

И!р:ншр,. HI [...Bil, ®₁ ЬШ^ Иу .щтё Утщ pmą шшё

Î # на

........

йЖ| .T3|

'т-r

У;’*’

-•

'шшщт

à fejÿb r~

?™Г a®.*"

,|1

_, _ f ;

j~f y~t W4 т~

V.

-i

IB)

•i

Е U

’Л.?,V ШЛ

в II

; ¹ ■ ' J

В:

I ?!

- щ

TM

^5 г ;; '• j

4 »Ö

II, !

g|* '|Tf jgjjf '|jf

•-: *•_/» w „J « ув « у*

⁵s;iś|

19. Nowy Pałac Zimowy w Petersburgu, środek fasady (projekt niewykonany)

kiego pałacu na Kremlu : „Płan sredn. apartamenta“ (Pal. de Pierre le Gr., 4 c.), zdjęcie „Iwana Wielkiego“, soborów „ Archangielskiego“ i „Uspienskiego“ (Monastères, 1, c). „Salle du Kremlin“, czyli „Granowitej Pałaty“ i „Salle du Palais d’hiver“ w rzutach na wspólnej karcie (PI. gén. du Nouv. Pal. d’hiv., 1 c.). Wznowieniu pracy w letniej rezydencji moskiewskiej zawdzięcza się plany, które już przytoczono powyżej z powodu pozycji 11 i nast. Jeden z pałaców, drewniany, zaznaczony narysem na planie Ogrodu Annenhofu pod Moskwą został wypracowany oddzielnie w rzucie szczegółowym (PL gén. du Nouv. Pal., 2 c., Nr 2) i powtarza się też na dwóch identycznych planach (Plans et Edif., 5 c., Nr 2 i Pal. d’Eté à Moskou, 1 c., Nr 5), z których pierwszy zawiera informacje o zmianie miejsca pałacu: „onoj dom s 756 godu pierewiezion is Kremla goroda“ i podaje daty rozbudowy siedziby i podporządkowanego jej otoczenia: 1742, 1744. Tu miejsce wymienić urywek kreśleń rosyjskiego architekta Michała Ziemcowa, z którym Rastrelli stykał się na niejednym polu pracy. Jest to rzut krągłej budowli, którą autor nazwał: „Czertioż Elisawetgofa“, przedstawiający jej podziemie i wewnętrzną lodownię, zapewne z 1. 1741 —1745 (Plans d’Arch., 1 c).

21 99

Smolnyj Monastyr w Petersburgu występuje najpierw na dwóch widokach jako budowla o rozciągłej postaci, o stosunkowo niewysokiej wieży nad bramą i podobnie mniej piętrzącej się i mniej zwartej bryle soboru, niż na znanym modelu i w naturze (Monast. de la Vierge, 1 c.,

Nr 1, 2) (rye. 8), następnie rozpoznajemy sam budynek obwodowy w rzucie poziomym, o odmiennym, niż ostateczne, umiejscowieniu kaplic i cel i z upla-nowaniem dodatkowego dziedzińca od tyłu (Plans d’Archit., 2c., Nr 1). Przechowała się także wyrysowana fasada wieży, która różni się od kształtu znanego z modelu przede wszystkim powściągnięciem strzelistości najwyższej części (Monastères, 5 c., Nr 6) (ryc. 6). Z myślą, zdaje się, o tym klasztorze powstała cerkiew flankowana wieżami i z nimi połączona mieszkalnymi traktami (tamże, Nr 7) (ryc. 29). Z końcowego stadium pracy mamy : rzut poziomy całości (Plans d’Archit., 2 c., Nr 2), rzut głównej cerkwi (Plans d’Eglises, Nr 5), rzut szeregu cel przy jednej z mniejszych cerkwi (Edif. de Czarskoeselo, 4 c., Nr 5), skopiowany w kolorach układ posadzki marmurowej w głównej cerkwi, nazwanej w dopisku na planie:

JjrtOOa/ du ~7ran<L. di. /я

y7’<y/1fh ; , :U‘/f fiu fidUM/C ГШ

Si/rtLf 3'ś/W/:

c.'., ®rN\ —

y**

K*r.

y.>- ■.....—i, ч

W.

Ш.

li

тщт

/4

II

iii

'â

il

iiL=

.......~T*

ri

— hoijb.

20. Nisza w sali tronowej w Nowym Pałacu Zimowym w Petersburgi!

soborną cerkwią woskreseńską Nowodziewiczego Monasteru’1 (Monast. de la Vierge, 2 c.); przekrój jej w poprzek z ukazaniem fundamentów na bitych palach (tamże, Nr 5) (ryc. 7) i szczegółowe przedstawienie świątyni z boku, na wyjątkowo wielkim rysunku tuszem, 1.72 X 1.44 m, wykonanym w r. 1760, przez jednego z „gezelówu budownictwa, której w tej kopii dobitnie, choć grubo, ukazał obfitość plastycznej dekoracji kopuł i profuzję motywu główek cherubinów na wszystkich kondygnacjach (tamże, 1 c., Nr 4). Z fragmentów i szczegółów budowli dochowało się trochę wzorów okien i portali (Fenêtres et portes, 1 c., Nr 5, 6, 7, 10 • 2 c., Nr 1, 2, 5). Wyposażenie wewnętrzne budynku klasztornego wyraża się projektami na ikonostas dla jednej z cerkwi mniejszych (Monast. de la Vierge,

2 c., Nr 4) (ryc. 9),

na plastyczną dekorację ściany w sali refektarzowej i na stiukową ozdobę dokoła trzech plafonowych pól tego wnętrza, mających mieścić obrazy. Karty z ikonostasem i ścianą są oznaczone po włosku, wzór zaś ozdób plafonu otrzymał datę :

„de Moscou ce 9 Mars 1754“

prawdopodobnie więc w Moskwie,

^%/,y .V/    *'ß/itfrifiir' Ж- V FfiZ/Jes f/ti łfmwt

ЯГ/пГу Ж’Г' <ł*: %rrt.

za czasowego tam pobytu architekta, był przygotowany i widocznie stamtąd posłany na miejsce. Jest to szkic zna

шт.

УШйа

czony trzema barwami, lawowany, z silniejszymi akcentami karminu jako czwartą barwą (tamże, 2 с.) 4

if

«ri

21 87

Peterhof wiele zbiorowi nie przysparza. Pałac rozpoznaje się w 2 rzutach poziomych : „Premier Etage“ i „ Bel Etage“ i w kopii fasady, sporządzonej w r. 1747 z zatwierdzonego oryginału (Plans et Edif., 2 c„ Nr 2 i 5).

_iûri—ui.J -

ft "1

.w

—i

'W*

■s'

j8&

5. -

i^fj ~~~

ii#

fgp

&.-ЯК

rkJk У

męt}

»IP

'Щ

Pracę przebudowy pałacu w Strelnie, poprzedzoną ongiś debiutem robienia w niej po-

Ml

га

¹ Nakreślone na poszczególnych trzech rysunkach słowa: „deuizio monastero“, „nono dewizio monastero“ i data: „Moscou“ złożyły się na nieporozumienie co do budowli. Oznaczono je po polsku na jednej z kart zbioru jako Klasztor Nowodziewiczy wMoskwie. Na tej podstawie mylnie wymieniłem moskiewski klasztor wśród pewnej grupy prac Ra-strellego, w artykule o nim, w Leksykonie Thieme-Bek-kera, jw., s. 27, kolumna 2.

“*н ■

щтш.

pi

mr

'Л.

м,

ÜB

Шшшш

ч„.

'"‘"Гг

SS

~.Г,.

•1

мт

Architekt Rastrelli

miarów i sporządzeniem modelu ogrodu — o czym pierwsza pozycja „Relacji“ żują w okresie po r. 1741: rzut pierwszego piętra pałacu (Plans et Edif. de Mitau), partia rzutu poziomego parteru: „Intrata del Palazzo di Strelna Miza“ (Plan du Nouv. Pal. d’hiv., 2 c.) i na oddzielnej karcie już z tych czasów pochodzący plan ogrodu w dobrej kopii uczniowskiej (tamże, 1 c.).

wska-

33    93, jak pod 2

34    102

Aniczkow Dom w Petersburgu. Kopia fasady z oznaczeniem: „Faciata del palazo di Anichi doma“ opatrzona oraz podpisem kopisty Rosjanina (Plans et Edif., 2 c.), rzut parteru i pierwszego piętra (Plans d’archit., 1 c., Nr 5 i 5 c., Nr 4).

33 96

Carskie Sioło uwypukla się, odpowiednio do swego rozgłosu, zespołem kart najbardziej pokaźnych i liczebnych. Na główny pałac składają się: plan generalny z dziedzińcem i jego obudowaniami, rzuty parteru i pierwszego piętra samego pałacu, z oznaczeniem sal, fasada rozwinięta na długiej, składanej karcie, rzuty: „Salla d’ingresso del palazo di Sarckesello“, „Porta della Salla di Sarckesello“ (Edif. de Czarskoeselo, 1 c.); barwnie wykonany przekrój sali o ścianach ozdobionych japońskimi wazami i pochodzącą z czasów Piotra I-go lamperią z chińskich fantazyjnych malowideł, które z powodu swej delikatności narzucenia ledwie są dostrzegalne na akwareli (tamże, 1 c., Nr 7) (ryc. 10). Miejscem tej sali zniweczonej za Katarzyny 11-ej był sam środek pierwszego piętra. Jest jeszcze fragment wejścia do wielkiej cerkwi (tamże, 2 c, Nr 5).

Dalsze karty przeprowadzają nas do parku i jego budowli.

39 97

Ermitaż, akwarelowy widok fasady i rzut (Edif. de Czarskoeselo, 5 c.) (ryc. 11).

38

Wielki plan całej rezydencji, z parkiem (tamże, 4 c.). Uwidocznia on przede wszystkim rozmiar dzieła ogrodniczego, przy czym są w nim starannie zaznaczone nie tylko budynki, które mają swe oddzielne plany, lecz i pawilon, upiększający podówczas zwierzyniec, jako : „Maison de chasse“, inaczej „Monbijou“, niemniej ongiś wspaniały jak Ermitaż, ale nie dochowany. Zbiór nie pokazuje go oddzielnie, ani rzutem poziomym, ani łasadą.

39

Poświęcona towarzyskim zebraniom i „glissadzie“ na sankach i wózkach „Katalnaja Góra“, „la Montagne roulante“ występuje w widoku fasadowym i w rzucie poziomym. Fasadę tego obecnie nie istniejącego tworu budowlanego, który się składał z pawilonu i z rozchodzących się od niego dwóch symetrycznych, pochyłych torów, przedstawił architekt bez lewego stoku, ale w wielkim rozmiarze, na długim, rozkładanym pasie papieru- również rzut ujął w niecałkowitej, choć w innej tym razem rozciągłości (tamże, 5 c.) (ryc. 12).

40

Grota mówi o sobie rzutem, fasadą, oraz koracji wnętrza (tamże, 2 c.). (ryc. 13).

ołówkowym szkicem stiukowej i malarskiej de-

42

Stajnie, rzut (tamże, 4 c.).

Prócz tego należy tu nie wyróżniona wzmianką oranżeria Carskiego Sioła (tamże, 3 c.), krata z literą „E“ w deseniu, nie wiadomo gdzie na obszarze rezydencji zastosowana, czy może

tylko zaprojektowana (tamże, 2 c., Nr 7) (ryc. 14) i szkice dekoracji ornamentacyjnej z motywów ryb i zwierzyny, narzucone nad łukami dwojga drzwi, prawdopodobnie do pawilonu myśliwskiego (Fenêtres, Portes et Ornern., Nr 5).

I - H

"    '~y ; ZŚXi' t •

iS

(Jcûn-* fit.-

iBàm

liii

ii

m

Ж ’Щ

Ï:

pi

: iŚW

•».'Щ

‘i

'ШМ

Zestawienie powyższej serii rysunków z serią, którą ongiś pozyskał Stanisław August (zob. s. 16), wskazuje, że królewskie karty są kopiami sporządzonymi, jak się zdaje, z egzemplarzy, którymi posługiwała się nadworna kancelaria budowlana w Petersburgu. Od egzemplarzy, które sobie Rastrelli zachował, różnią się one w niektórych razach zmniejszoną podziałką, lub inną sekcją planu i napisami rosyjskimi, podczas gdy artysta pooznaczał swe karty po francusku $ ponadto na kartach w zbiorze królewskim fasady budynków są pokolorowane. Mimo tej ozdob-ności zespół, który przypadł królowi, nie dociąga wykonaniem kopisty do artystycznego poziomu \ egzemplarzy wilanowskiego zbioru, ale w sumie jest pod pewnym względem bogatszy. Widzi się tu nie istniejący obecnie pawilon „Mon bijou“ (fasada i połówka rzutu, -—- znane zresztą z podobnej kopii w b. Muzeum miasta Petersburga) i naddatek do planów „Zjazdowej góry“ (rzut piętra). To urządzenie do „glissad“ pawilonu z rampami, jak o tym była mowa pod pozycją 39, jest zilustrowane dwoma rysunkami i powtarza się jeszcze

'А.

ül

'

' Ж- A* ■

<ж......... i

•j. /rL'f

4*

4*?(t

“Tl

ffim

sa?

Sm

=#

■i-riin

na dwóch kartach, z odmianą i rozszerzeniem. Na tych naddatkowych rysunkach nadał projektodawca torowi spad falisty (zastosowany z powodzeniem przez architekta Rinaldiego w „Ratalnej Górze“ w Oranienbaum po г. 1762)¹, przy czym w drugim pomyśle, przedstawiającym zarazem wielki plac w parku, wyprowadził z budynku jeszcze dwa objazdy łukowe, a w ich obrębie rozmieścił urządzenie do gier i rozrywek.

47

ил

it

^ ^ Ï    Syfi

щ( , i f

.àJX* l i)

!CJM у

i    .    i

.r%.

дШ

Щ:

Pojęcie o myśliwskim pałacyku w Perowie pod Moskwą daje rysunek nazwany: „Façade du Palais D’Eté du coté de la Cour Bâtie au commencement du Reigne de L’Imperatrice Ellisabeth“ (Pal. Imp. d’Eté à Moskou, 1    c., Nr 1), gdyż

projekt ten był dany A. Jewłaszewowi — o którym niżej, „Notice de tous élèves“ s. 65 — do

48².

Ii

postawienia budynku w Perowie w 1. 1747 Reprodukcja rysunku znajdującego się w Moskiewskim Oddziale Archiwum b. Ministerstwa Dworu, poza zmianą na rosyjskie napisu i podpisu Ra-strellego wiernie odpowiada naszemu rysunkowi.

48 94

ад

■"Ł

? ■ J i i™

tyà, ^    Î-/4M

Sławna cerkiew św. Andrzeja w Kijowie posiada w zbiorze ledwie kopię rzutu poziomego z podpisem kreślarza Rosjanina (Monastères, 2 c.).

5Î

(h fl,- ab

*r

Jg

IS

13

23. Piec do Nowego Pałacu Zimowego w Petersburgu w wielkim przedpokoju

Do uroczystości zaślubin siostrzeńca ces. Elżbiety, księcia holsztyńsko - gottorpskiego (późn. Piotra III) z księżniczką Anhalt-Zerbst (późn. Katarzyną II) w Petersburgu w r. 1745 odnosi się rysunek kolorowy dekoracyj festynowych, przedstawiających fontannę z figurami i ustylizowaną wystawę chleba, ryb, raków, z wołem na szczycie;

¹    А. УспенскП!, (A. U s pi en s kij). Катальная Горка въ ОрашенбаумЬ. Художественныя Сокровища Россш нодъ ред. А. Бенуа (Les Trésors d’Art en Russie), 2, Petersburg 1902, s. 95 i nast., 104—105 i tabl. 50.

²    E. Бондаренко (E. Bondarenko), Подмосковные дворцы XVIII в-Ька (Staryje Gody, Petersburg 1911, marzec, s. 12— 13 i tabl. po s. 14).

na innym widać naturalne drzewka cie, larniane jako uwieńczenia odpowiednich struktur (Décor, pour la Fête du mariage, 1 c., Nr 2 i 2 c.. Nr 6) (ryc. 15). Towarzyszące tym rysunkom pomysły stołów biesiadnych, „tables figurées“, przedstawione rzutami poziomymi w sali o ścianach drewnianych (tamże, 2 c., Nr 1, 4, 6) mogą się odnosić raczej do ucztowali dworskich moskiewskich, jak przewidujący uczestnictwo 165 osób projekt Nr 1 (ryc. 16). Któryś z nich powstał prawdopodobnie na koronacyjne uroczystości ces. Elżbiety w Moskwie w r. 1742. Uroczystościom petersburskim z r. 1745 odpowiadałyby projekty stołów w murowanej sali annińskiego Pałacu Zimowego — o czym wyżej, pod Nr Nr 15, 78.

W:

г- -4.

.....,

I r

I TL

-r

jg

J'

mi',

. -v;

jx

.....

24. Biblioteka w Nowym Pałacu Zimowym w Petersburgu, przekrój uwidoczniający popiersie

Piotra Wielkiego

Nowy Ogród Letni przy Pałacu Letnim w Petersburgu. Karta przedstawiająca rozplanowanie parku z narysem budynku, uwydatnia rn. in, wykreśloną na wielkiej przestrzeni skomplikowaną figurę dróżek gęstych i łamanych o ścianach z zieleni, mającą skrywać w labiryntowym wnętrzu „salon“, względnie „ermitaż“, tj. pawilon założony na ośmioboku i greckim krzyżu (Pal. Imp. d’Eté à Moskou, 5 c., Nr. 4) (ryc. 17). — Labirynt wypadał na miejsce prawej części obecnego Rosyjskiego Muzeum, poprzednio Muzeum Aleksandra III.

55 101

Prowizoryczny Pałac Zimowy w Petersburgu, postawiony przy przecięciu rzeki Mojki z „Newską Perspektywą“ (obok Mostu Policyjnego), w r. 1 755, ocalił się dla naszej wyo-

braźni dzięki kilku kartom. Pomyślany i wykonany jako parterowy i drewniany, przybrał on w projekcie najpierw postać umiarowego budynku o trzech podwórzach (Plans et Edif., 1 c., Nr 5). Mieszcząca się na nim notatka, stwierdzająca wzniesienie budynku w ciągu czterech miesięcy, nie powinna być rozumiana, że właśnie ten plan urzeczywistniono, gdyż dalsze kształtowanie zarzuciło symetrię budynku (Plan gén. du N. Pal. d’hiv., 1 c., Nr. 4). W tej nieregularnej postaci powtarza się on w sytuacyjnym planie Nowego Pałacu Zimowego, objęty jego zasięgiem (tamże, Nr. 1). Nie ma tylko nigdzie rozwinięcia jednej z odnóg budynku dobudówką teatru, widocznie zaprojektowanego później, co wykazuje plan w Le-ningradzkim Oddzielę Centralnego Archiwalnego Urzędu '. Zewnętrzny wygląd budynku daje się poznać z widoku perspektywicznego, pokazującego główne lice, które nie trzyma się wiernie wykresu na odnośnym odcinku rzutu. Rysunek robi wrażenie, że przygotowano go do sztycharskiej reprodukcji. Zasadniczy napis u dołu brzmi: „Prospekt Zimniawo Jeja Impieratorskawo Wieliczestwa dierewiannawo Domu ot wostoka po Newskoj perspektiwnoj dorogie к Admirałtiejstwu“. Dodatkowy napis po francusku u góry: „Prospect du Grand Palais de Bois d’hiver que L’Imperatrice a fait construire, Jusquà que Le Nouveau Palais De Pierre fussent [!] EntierenP finie“ [!]. (Plan et Edif., 1 c., Nr 4) (ryc. 18). — Pałac był w г. 1761 miejscem zgonu ces. Elżbiety, co autor notuje na jednym z planów słowami: „... doue morse L’Imp⁰⁰ Elisabeth“. Budynek przetrwał jeszcze poza tę datę okres swego przeznaczenia, aż po r. 1765, kiedy go rozebrano.

56

Z zapiską o bramie tryumfalnej można zestawić jedynie skromny rysunek piórem i to tylko warunkowo (Fenêtres, Portes et Ornements, Nr 10).

47

Śladem pracy nad „Gościnnym Dworem“ jest plan odnośnego odcinka „Newskiej perspektywy“, z narysem budynku (Diff. Edif. et Plans). Dwa rysunki parterowych kramnic pod arkadami, z których jeden ma nadpis: „Projetto delle Bothege... (reszta zaklejona), odnoszą się do innego przedsięwzięcia, z wcześniejszej epoki (Plans et Edif. de Mitau, Nr 5 i 4).

58 100

Materiał projektów petersburskiego Pałacu Zimowego, będącego obok rysunków i planów Carskiego Sioła najbogatszym w zbiorze, rozpoczyna się planem sytuacyjnym, na którym architekt projektuje przed gmachem plac pod konny pomnik Piotra Wielkiego i czyni zakus na sąsiadujące z tej strony przestrzenie (Plan gén. du N. Pal. d’hiv., 1 c„ Nr 1). Przedsięwzięcie to było opracowane też w szczegółowych planach, które ubyły zbiorowi². Zapowiedzią wspaniałości nowej budowli jest szczególnie godny uwagi przedstawiony na długiej

¹    Matwiejew, jw., repr. na s. 107.

²    Biblioteka Narodowa, jw., rkp. Wil., Kat. 66 c, s. 15 — 16: Teka XI, Nowy Pałac Cessarski Zimowy z Przyleg-

Sztachety które miały bydż na około Statuy, ... Dom Generała Marszałka Szepelew,

łościami, 14 rysunków, w tym :

Domy Gołowina i Kreysowa, które miały bydz zrucone a na ich mieysce miały bydz wybudowane Drwalnie, Dom Ołsufiewa, Stary Pałac Zimowy, Dom zimowy Drewniany, Dom Neumana“.

składanej karcie projekt fasady o 59 osiach, odmienny od tej, którą pałac otrzymał. Do pełni sylwety domyśleć się trzeba nie dorysowanego dachu (Plans et Edif., 2 c., Nr 4) (ryc. 19). Plany nowej budowli pałacowej z r. 1754 składają się z rzutów poziomych 3 kon-dygnacyj, z których jeden wyznacza kręgi 2 c. i 2 c., Nr 3, oraz

kolumnady plac przed pałacem (Plans d’Arch.? Palais de Pierre le Gr., 1 c.), z fasady od placu, przedstawionej długiej składanej karcie (Pal. de P. le Gr., 1 c., Nr 9), z fasady wewnętrznej jednego

em

na

Hj

■■

«j

L .ï. £

>T.

41

щ

. V.«J

mssm

чП i| ~4-J [j

i.¹

I.

U Sv    vźźi$

П

пт

«щША

...LJ

-Шт

J'ß.

■U- /а

...

•if

JSh

|i|

i""

..y

j., .

Ł». -—i. -i ——Ć U£

-44

йН

-J

та

i—f

.•

■ ■■ ■

, .V    ■

Й-:- !

25. Galeria jednego z pałaców cesarskich w Petersburgu, przekrój wzdłuż (prawa połowa)

z traktów, nie urzeczywistnionego w tym zakroju (tamże, 1 c., Nr 10), z paradnej klatki schodowej, tzw. Jordańskiej, w trzech pionowych przekrojach (tamże, 2 c., Nr 8, 9, 10), z rzutów dwóch galeryj (tamże 1 c., Nr 5 i 7), przekroju galerji (tamże 2 c., Nr 5) i jednego z pokojów (Fênetres et Portes, 1 c., Nr 11). Pomnażają dalej pojęcie o wnętrzu: nisza dla tronu z cyfrą „E“, przekrój cerkwi pałacowej, ikonostas, ambona, dwa piece (Pal. de P. le Gr., 2 i 5 c.), (ryc. 20, 21, 22, 23), sala biblioteczna, upamiętniająca Piotra Wielkiego jego popiersiem na komódće i literą „P“ w ozdobie szały (tamże, 4 c.) (ryc. 24), jeśli to wnętrze nie jest fragmentem z pałacu w Peterhofie. Niezidentyfikowaną pozostaje galeria, zdobna popiersiami i innymi rzeźbami (Plan de N. Pal. d’hiv., 1 c. Nr 5) (ryc. 25). Do przystrojenia budowli należą jeszcze odrzwia i okna (Fenêtres et Portes, 1 c., Nr 1, 3, 4, 8, 9 ^ 2 c., Nr 4, 6, 7) i barwne wzory parkietów (Differ. Parquets) (ryc. 26). Obcym

uzupełnieniem wyglądu wnętrz są malarskie projekty plafonów dwóch sal, których autorami są: Zucchi, Francesco Fontebasso i Cerboni (Plafonds et Omem.), plafon sypialni i małej galerii. Projektodawcą ostatniego jest Serafino Barozzi (Pal. de Pierre le Gr., 5 с.).

Poza rysunkami, które okazują się alegatami do „Relacji“, jest sporo takich, które nie dają się podporządkować pozycjom rastrellowskiego sprawozdania. Do nich należą karty poświęcone pałacykowi ks. Mienszykowa, potem własność hr. Münnicha, później hr. Ostermanna, pokazujące obróconą ku Newie fasadę 15-osiowego corps de logis i przekrój korpusu z ukazaniem podwórzowej fasady prawego skrzydła. Obydwa rysunki są przerysami z planów, a towarzyszy im, jako trzecia karta, zatwierdzony podpisem Münnicha projekt bramy portyku pod balkon, przy czym w projekcie są zestawione do wyboru kolumny toskańskie i hermy (Differ. Edif. et Plans, Nr 1, 2, 5).

Świetniejsze epizody działalności budowniczej kryją się w kilku nie objaśnionych przez autora planach pałaców, jak piętrowy pałacyk 19-osiowy (Plans et Edif., 1 c., Nr 1), przypominający ogólnym pokrojem, a zwłaszcza fasadą, pałac w Ruhental (Rundale na Łotwie), który Rastrelli wzniósł dla Birona niedaleko jego stolicy h Godną uwagi jest willa 9-osiowa, parterowa, o wydźwigniętym w piętro 5-osiowym środku, przyozdobiona zewnątrz bogato, na miarę wielkiego gmachu. Nie danym nam jest wniknąć w jej wnętrze, a wykres fasady przedstawił twórca tylko w dwóch trzecich w szerz, lecz dostatecznie informujące (Plan du N. Pal. d’hiv., 1 c., Nr 6). Wobec kart, zawierających na odmianę same tylko rzuty budynków, inną ma się trudność ich rozpoznania imiennego. Tyczy się to np. kompozycji, powstałej gwoli wymyślnym krzywiznom, kształtującym zespół zabudowań i dziedzińców (Plans d’Arch., 1 c., Nr 6) (ryc. 50), następnie kilku drewnianych dworów i takichże cesarskich pałaców (Plan gen. du N. Pal. d’hiv., 2 c., Nr 1, 4; Pal. Imp. à Moskou, 1 c., Nr 4, b, Differ. Edif., Nr 10) oraz teatrów. Dzięki tym ostatnim (Plans des Théâtres), pomnożyła się seria rastrellowskich teatrów, znana skądinąd'². Tu dalej mamy sposobność stwier-

¹    Aren ds, jw. (ilustr. 4 i 5).

²    В. Гернгроссъ [В с e во л о д ск i й] (W. Gerngross [Wsiewołodskij]), Театральный здашя въ Санктъ- Петер-бургЬ въ XVIII столкни. (Staryje Gody, Petersburg 1910, luty, s. 5—26 i ilustr.)

— яи

fi i

i;

•o

II

’•ЯВ

Л. J

kV«

!

. . ?

W'V If

ü _    .

ШШ

Л

-!йШШ

.i

«Jfl

eie

ID

IS

Чя

■|

Kgi

ШЖ:

■iii.

26. Posadzka pokoju w Nowym Pałacu Zimowym w Petersburgu

*v

'т

«•v

₁о)Ж

'

4,

—лк

pâ

& А

Ч

€t Ш

А

г

*: '

Ч .

?, !

■ ■

I

P

■0

I

,

uv

J

.

1

' iitL- :f0*~ i -N

Ш?' Ц

л \.

-л,

pi

i>

L ' J

: :

(е

⁴

а

л я.

,Х

;

р г “

о

sü

Cl:

2&Î

Ш

"

1

ч\

. Л

fr

Же

к4м

-

А

и

Q'-ЩС^

&

'J

i

fßfp

•(л

\

Я

Ш

{<é~

AW

■

<*

S3!

C:

г

,-') /Га

I

i

mMs&

5.|gi

|r.

-Sb*;

Ш1

Л

4^'

;

-g

CL£

:

m

:

4 j

(few

Ч*ь v^r

**

$

./4

1

y

■‘Y-

g?8

K' ż

Ж

;. .

Ą

ж®

^ ,4- . I

fßmJi

"*y\

ta H

. ⁴<; .;

pV

1:

aW^

«

шт

Cÿ

Ï4

2.

c

: _‘

л-

tyn

$

/

/.

M

V

-

№

*

r,

л •’-

1 V'

I

fi»

•\à

B' ■

U

/f/2â

Ш

Л

7

i

шш:

gL

.J-

ч

Ш

'

fy

70 ~

R

fv 4D<L£

:

>*)

»Ä3

|k#2 4

çsjr:

- v-f/'

¹ Jl

cjry

R

PP

j-m

A

w

r,

8!

V Aj

A4

%ЛА

4 '

рч

Ш4

. ' *

T| j^i3

“T^ « si .<

Ш

* *&4С

AJ

ä

Лч

R

J

U

QP't

ЖаЯАА ;:;Ä-A а

.

27. Posadzka

Architekt Rastrelli

5

>

п ii.

Æ-i

ш

1

'4^

i liii

■’Ш

’ ■.. /У

i-i

_    ' i l l

1 -'V>?gèy

С⁴!

■/

ЗЙ

ШЁГ

ii

l,-d

•Ж

=rê==||=g|j

o⁵™

Ий

к-л

****

,ГТ-

fc

Jf*1

■V

fffi

#1 !:< “LIT .- d

SS

li

pi

да[ ⁵l^rl

MiLflï' •

Ml

28. Ikonostas

dzić, że i stajnia wielkiej rezydencji, „Koniuszennyj dwór“, jest na swój sposób poważnym zaprzątnięciem myśli architekta, co się szczególnie wyraża w jednym z dwóch planów, skupiającym urządzenia budowli i dziedzińce w rzut krzyża, obwiedzionego kołem (Differ. Ed if., Nr И, 12).

(Plans d’Eglises, Nr 6) (ryc. 51). Dwa rzuty o założeniu okólno-trój-

[e] Eglise de la Ste Trinitée[!]

Kościelne budownictwo zaznacza się interesującymi okazami. O zaprojektowaniu małej jednokopułowej cerkwi murowanej i dornku parafialnego, zespolonego z nią galerią w „Pri-morskom Jeja Wieliczestwa Domie“ głosi jedna z kart, podając ich kwoty kosztorysowe (Monastères, 2 c.). Natomiast twórca planów poskąpił notatek informacyjnych o cerkwiach większego rozmiaru

kątnym są określone wzorodawczo słowami : „projets pour un selon Lusage de Russie“ (tamże, Nr 1, 2). Kilka bezimiennych ikonostasów (Pal. de Pierre le Gr., 5 c., Nr 5, 5 (rye. 28), Edif. Czarskoe Selo, 2 c., Nr. 4, 5, Monast. de la Vierge, 2 c., Nr 5) i tabernakulów (Orn. d’Egl. Nr 1, 2), rozszerzają w różnych kierunkach, poza granice „Relacji“, obraz pracy Rastrellego w służbie sztuki sakralnej.

Akcja wzniesienia świątyni katolickiej w Petersburgu, żywotna za czasów ces. Elżbiety, a nawet już od r. 1758, po wyznaczeniu miejsca pod budowę, odbija się w dwóch pomysłach, od których zasady niewiele oddalił się potem twórca kościoła św. Katarzyny, Vallin de La Mothe. Kościół Rastrellego jest podłużny, z transeptem i absydą, za którą na jednej z kart są zaprojektowane w dwóch odmianach mury konwentu, widocznie w myśl wymagań Jezuitów, mających tam rządzić przez szereg lat (Plans d’Egl., Nr. 5, 4).

W plon z pogranicza architektury i innych sztuk, na którym się przejawiła działalność Rastrellego, wchodzą, prócz kompozycyj, wyżej przydzielonych do większych zespołów : obeliski i fontanny (Décor, pour la Fête, 1 c., Plans et Edif., 1 c., Nr 1, 6, Fenêtres, portes et orn., Nr 9, 10). Niesposób kojarzyć ich ze zdarzeniami lub miejscem, gdzie miały się znaleźć. Takich projektów na obiekty o wielorakiej zastosowalności jest kilka, jak np. parkiet przypominający kobierzec (Diff. Parquets, 2 c., Nr 4) (ryc, 27), latarnia stojąca kuta (Fenêtres Portes et Orn. Nr 11) (ryc. 33), szkatułka z cyfrą Elżbiety (Piaf. et Orn. Nr 1) (ryc. 34). Pisze Rastrelli w swym memoriale, że nie mógł poprzestawać na zasadniczej kompozycji dzieł, ale musiał także wypracowywać i dawać wzory majstrom sztuki stosowanej.

Parę razy można obserwować najpierwsze wypowiedzi pomysłów ornamentacyjnych dla przystroju wnętrza, dla ram zwierciadła, sopraporty itp. (Plafonds et Orn., Nr (i) (ryc. 32), a tego rodzaju szkice, obejmujące i motywy figuralne jak putty, bywają okrasą suchej nieraz grafiki kreślarskiej „archiwum“.

Szkic powyższej inwentaryzacji nie mógł się obejść bez potrącenia o parę nazwisk artystów, występujących na tej samej widowni, co Rastrelli. Poczet ich rozpoczyna Carlo Rastrelli. Jego rzeźbiarskie pomysły (zawarte w zeszytach: Ornements d’Eglises et Monuments, oraz Fenêtres, Portes et Ornements), wyobrębniające się tematowo, lokalnie i chronologicznie, zostały już omówione gdzie indziej к Pomijając więc tę osobistość, zresztą dużego znaczenia w ruchu artystycznym Petersburga do r. 17 44 (data jego śmierci), nie wypada przemilczeć, że na wielu kartach planów naszego zbioru umieścili swe podpisy, tym upamiętniając związek z Franciszkiem Rastrellirn, pomocnicy jego i współpracownicy. Ich nazwiska mogą coś mówić o miejscowej przeszłości sztuki, a w każdym razie powiększają, chociaż w innej mierze, wykaz, który ułożył Rastrelli („Notice“, niżej, s. 65).

Ananjin Jaków (dane o nim: N. P. Sobko, Słowar russkich chudożnikow, Petersburg

t. I/1, s. 145)

Asz R.

Bernardazzi Vincenzo (podpisujący się: „architekturi gezel“)

Błank Karł    „    „    „    „

Dmitrijew Grigorej Drużenin Piotr (1748)

Fok Iwan (1758), (w „Notice“ inaczej pisany)

Girard Vitimire Nicolas (dane o nim (?): Thieme-Becker)

Jefremow (Ефремовъ) Pantalej Kniazinin Fedor (w „Notice“ inaczej pisany)

Mienszoj Andrej, współpracownik przy Smolnym Monasterze (w „Notice“ inaczej pisany i z imieniem Iwan — może inny?)

Miczurin [Iwan], architekt, który kończył cerkiew św. Andrzeja w Kijowie Paton P. (wymieniony w „Notice“)

Paulson Charle    „    „    „

Pietro w Wasilij „    „    „

Sapożnikow Samoił (1747)

Ziemcow M.

¹ Zob. wyżej, s. 2, przyp. 2, trzecia pozycja bibliograficzna.

ii

29. Cerkiew klasztorna, widok od apsydy (do str. 2+)

znamienny nalot środowiska i epoki.

Jeszcze uwaga do zagadnień rozpoznawczych. Tkwią one utajone w legendach planów, w charakterze pisma i znaków, w doborze i wyrazownictwie podziałki. Z natury rzeczy sążeń jest panującą miarą planów i występuje w nazwie rosyjskiej, ale również francuskiej („toise“), a niekiedy niemieckiej („Faaden“). Ostatnie oznaczenie przewija się przez pewną ilość kart, z których parę jest zbliżonych do siebie przedmiotowo i czasowo (Plans et Edif., c. 1, Diff. Edif., Nr 6, Plan gen. du N. Pal. d’hiv., c. 2, Pal. d’Eté à Moskou, 1 c., Nr 1, 2 с., Nr 2, Plans de Théâtres, Nr 2, Differ. Parquets, 2 c., Nr 4). Zdarza się i miara: „pied de Roy“ wespół z „toise“ i „archinne“ (Pal. de P. le Gr., 1 c., Nr 9, 2 c., Nr 4) i „Rhein.-Fuss“ (Plans de Théâtres). Wzgląd na odbiorcę zamówienia i na jego rodzimy język, czasem znów własny język kreślącego, lub też proste przejęcie słowa z karty kopiowanego pierwowzoru wydały tę wielorakość oznaczeń miary, zarazem W zeszycie: Diff. Edif. et Plans znajduje się na karcie 9 naklejony rysunek nie dającej się sklasyfikować budowli, oglądanej w przekroju, a podanej w nieoczekiwanej pod względem języka nazwie podziałki: „Łokci“. Rysunek ten wygląda na późniejszy wtręt.

spotyka

il./

HJvA

ffl

II

-I

ter

~~w~

/?

<s à

■TJ?'*

dte

jfrjdyrefcy

4»

••

ТТЛ

ч |§

■ь*р

/J

'У

•f

f'

y;

гщ

г»

i/6sn£

MT*

_5H

TTf'fJf fjf T

l~.....;

*» f 2

■гм

Ill

If

ire

:.< ii ЖТЕА £

Również w „Relacji“ nie samymi sążniami wyrażone bywają wymiary budowli, ale — może dlatego właśnie, że miała ona za zadanie informować kogoś poza Rosją się: „pied d’Anglois“ (Rei., Nry 21, 25, 58) i „pied de Roi“ (Nry 96, 99/100), miara odległości „wiorsta“ jest raz zastąpiona przez „mille d’Allemagne“ (Nr 38), a jednostka rosyjskiej wagi „pud“ objaśniona francuską „livre“ (Nr 99).

IV

Albo potęgą wyrazu, albo śmiałą pomysłowością, albo wysoką kulturą zawodu popisuje się Rastrelli na kartach pozostawionego po sobie zbioru. Widać tu mistrza budownictwa pałacowego i kościelnego, dekoratora, ornamencistę, planistę ogrodów, inscenizatora festynów. Lwia część jego prac wynikała z roli „oberarchitektora“ i nadwornego artysty u dwóch władczyń Rosji i, choć wiadomo, że nie zbywało mu i na innych zamówieniach, spuścizna rysunkowa, którą tu rozporządzamy, grupuje się około imion Anny i Elżbiety i w ramach ich rządów.

Podrastanie nowej cywilizacji, którą na gruncie rosyjskim zaszczepił Piotr Wielki, jego miasto, przeżywające swój młodzieńczy okres, wrota otwarte modzie, głód przepychu, poza tym często wielkie nieodmierzone przestrzenie i inne podniety planowań — przywabiały artystów. Atmosfera środowiska Elżbiety, jej nieumiarkowana chęć zabaw i olśniewań, lekkomyślność życia przeplatana dewocją, kaprysy i śmiałe decyzje dawały się szczególnie użyć do wypowiedzi fantazji i sprzyjały wspaniałemu osobistemu rozwojowi twórcy. Potrzeby reprezentacyjne nie pozostawiały w spokoju rezydencyj dworskich, nawet w starej Moskwie. Odleglejszy Kijów wyróżniono świątynią.

Główne budowlane zadania epoki i kraju przypadły Rastrellemu. Jego talent i energia sprawiły, że stał się pod tym względem wybrańcem i że na tym tle wzniósł się ponad innych w sztuce do prawdziwie historycznego znaczenia. Umiał polot miarkować organizatorską siłą, dochodzić do wyników mimo opornych warunków, na które się uskarża w swych „Uwagach“.

Rzecz znamienna, że tak na ogólnym obszarze pracy, jak i w oglądanych koncepcjach rysunkowych, nie dostrzega się znużenia pod starość i słabnięcia talentu. Natomiast o rozpędzie twórczym w tym właśnie czasie świadczą coraz potężniejsze jego kreacje: Carskie Sioło, Pałac Zimowy i Smolny Monaster, z których ostatni nie został dokończony za Elżbiety i za życia twórcy tylko przez wyczerpanie się skarbu państwa, wplątanego wówczas w Wojnę Siedmioletnią. Działalność wielkiego architekta została przerwana zewnętrznymi warunkami.

Osobą Rastrellego zamanifestował barok na swych północnych rubieżach wzmożone siły żywotne i dodał tężyzny występom rokoka. Artysta, który znaczną częścią życia sięgał w drugą połowę 18-go wieku (* 1700, f 1771) i mógłby przeto przyswoić sobie z francuskiego gruntu „goût antique“ epoki, nie przychylił się ku nowatorstwu. Przenosząc swą wiedzę zdobytą na Zachodzie, dzieląc się formalnymi naleciałościami stamtąd, jest wyrazicielem buj-ności sztuki włoskiej. Sam też wskazał na to piętno ojczyste (Pałac Strogonowa, Nowy Pałac Zimowy), piętno widoczne i na innych jego dziełach, które bywa zarazem indywidualne w kształtowaniu rzutów, w grupowaniu mas, w swoistym wysługiwaniu się kolumną i w ciągłym apelu do rzeźby. Baczny na wszystko, co późnobarokowe zamiłowania monumentalizmu i malowniczości wytworzyły i upowszechniły w zakresie kształtu, zetknął się w Petersburgu i w Moskwie z techniczną i z obyczajową koniecznością stosowania barw i złoceń w zewnętrznej architekturze. Ten eksperyment szczęścił mu się i tak towarzyszy on jego stylowi, jak przełamywane szczyty lub akordy kolumn i mocne dekoracyjne ujęcie otworów ściennych. Za przykład służy wśród naszych rysunków fasada Ermitażu w Carskim

A.,.    *■

V.

, *T A

A / JT

V'

/>i>V >

/X - ,

< >ч

■S A

XVC

^ jX ⁴

*Л

»,

ik"

i J\ /

' i *    >1:*

A h-r>r4 4

■‘tTTT

Яг *|r*ł

r>^hi

*■—счХ\

ifA y*\

/А .'•

/ 1 y' V

XV

Av,,.

/ I y

//Sd

* Av

1..1J

lit'-

w kij

ГЯ

h'

-* t ¹

a» «A- ^

. mm Ли V"*,t"" "■ »■■■■ J

«ЧГ-—Г * T

T"

i?~lX

Tw

4 h -t \ * jf-f    \

'a -,

?»—    » » <

m* mm mm mm màmtmam тштвтятт mA

V,

Jm,

/

< V ✓

y^V

x X / -|

*-

V/

1 -f~    •*“ “i I I

j 7 /    Г+*⁴,

л V f    V

-'•*1

*:\

e<V

v*"''

JÏÏ&/

'>c У <■«<&-,

⁴* ń/v

,w

■'V *ir

Ir-A/-

50. Rzut poziomy zabudowania pałacowego

Siole, wykonana akwarelą, ze względu na błękit ścian, zieleń dachu, złocenia zdobin plastycznych i biel architektonicznych członów, jak kolumny itp.

Dla architekta tego, szukającego wszędzie mocnych środków oddziaływania, jest znamienną gęstwa przyozdobień. Statua, medalion, kariatyda i putto wyręczają się w ożywianiu przestrzeni, oddając pole przy sobie do rozgoszczenia się ornamentowi. Będzie on się plenił na kompartymentach ścian, na sufitach, brzegach i szczytach ram, odrzwi i okien

.... - - - ——~ '

'•Ti

% ♦♦

&

'

ükê'

Ai

«

щ

ш

/

3

■I

ш

■yfi

'* ....

Я

-

ЩЛ

1. :

■

s?

вв

i

sÄ

ш

«

s

s

:V

Г|

и

шшшШ ,

1*.'.

ж

\ÊÊtÊ

Ф. ⁴

1

Ч о

*1 'Ä

lii

il

ШВ

^.

31. Rzut poziomy cerkwi

i na

przedmiotach urządzenia. Stiukator, snycerz i pozłotnik suto uwydatnią formy jego urody. Na widok szkicowanych ram

przypominają się usługi zwierciadeł dla przelotów przestrzeni i odbić rzeczy, efekty połysków i sztucznego światła. Wazy z porcelany, użyte jako dekoracja ściany wnoszą swym pochodzeniem egzotyzm, a wijące się odnogami stoły bankietowe, utrzymujące na sobie naturalne kwietniki i wodotryski — mówią same za siebie. Stąpa się po posadzkach o ruchliwych i krzykliwych wzorach.

\ Tli

<3

mm

i tr F#

■#>

■V

i! )

!f|

IM

Ikr

Ul

Cii,-

—iii

32. Dekoracja zwierciadła i odrzwi

Już nic istotnie nowego w zakresie swoistego stylu Rastrellego nie przynosi po pałacu świątynia. Rokoko Włocha lubi oglądać się na barok, a żywioł ornamentu nie ma francuskiej subtelności. Cerkiew, fundowana monarszym kosztem, odbierze tylko piętno dworskiej kultury 18-go w. Zachować powagę monumentu i sprostać zadaniom artysty dworskiego 18-go .stulecia jest jedną z cech zdolności Rastrellego. Kiedy zaś od strony sztuki sakralnej wyłaniały się dlań zagadnienia związane z miejscem i tradycją i z postulatami i wolą Elżbiety (gdy szło o pięciokopułowe wieńczenie cerkwi), potrafił on trudności opanować i poszczególne motywy zgrać lepiej, niż inni petersburscy budowniczowie z Niemiec czy Włoch i położyć na dziele nowatorskie akcenty.

Zachodnio-europejska barokowość cerkwi Rastrellego jest zilustrowana w naszym zbiorze przykładami, które pozostaną ważnymi przyczynkami do rozumienia dążności i działalności artysty, chociażby podług tych rysunków nie udało się ze wszystkim odszukać dzieł zrealizowanych. Więc poznajemy zwartość planów, masywność i wyraz patosu budowli, to znów polotność i wdzięk wieżyc i wieżyczek, to igraszkę zdobnictwa napełniającego wnętrze. Falę wrażeń potęgują ikonostasy, jako że mamy ich kilka różnych i każdorazowo zasilanych innym dekoratorskim bogactwem rokoka.

Sam przedmiot niektórych kart bywa dodatkowym czynnikiem ich wartości. Rastrelli pokazuje czasami coś z poza zakresu swej „Relacji“, lub czego nie znamy z zabytków. Archiwum jego planów przynosi obrazowe przyczynki do dziejów petersburskiego Pałacu Zimowego ces. Anny (jak np. sala tronowa), lub drewnianego elżbietańskiego z r. dok). Bogaci nas wyobrażeniami, jakie projektowanie poprzedziło ustalony kształt Smolnego Monasteru, jaki, obok urzeczywistnionego, istniał pomysł fasady Nowego Pałacu Zimowego. Tym podobnych i drobniejszych niespodzianek jest sporo, nie wspominając już o tym, że przy wykonywaniu budowli następowały odchylenia od planów i te pochwytuje się przez porównania stanu rzeczy z kartami.

1755 (wi-

Pomysły na papierze, dokładnie uskuteczniane, czy to dla własnego artystycznego zadowolenia, czy tylko dla jednania klienta, pozwalają także ocenić istotę powabów, które, po całkowitym lub częściowym urzeczywistnieniu w budowlach, czas przetrzebił, lub starł. Do wnętrz i urządzeń rezydencyj szybko wtargnęła modernizacja, zatrzymując się np. w Carskim Siole tylko przed głównymi reprezentacyjnymi salami, ale śmielej poczynając sobie w parku. Przede wszystkim nie przetrwały nawet do końca 18-go wieku carskie pałace, budowane przez Rastrellego nie z kamienia i cegły, materiału gdzie indziej normalnego za baroku i rokoka, lecz z drzewa. Cenne są więc rzuty parterów kilku wielkich dzieł ciesielstwa, prawdopodobnie zawsze tynkiem i stiukiem maskowanych (szminka rokoka!). Właśnie takim tworem był petersburski tymczasowy pałac zimowy z r. 1755, którego pokazana bryła wyjawia poniekąd rozczarowująco, że budulec nie wpłynął zewnętrznie na stylowe kształtowanie. Uderzającym jest również, że umiarowość, poczytywana za cechę wielkiej architektury, została zlekceważona w owym reprezentacyjnym budynku, bez usprawiedliwienia terenem i innymi nakazami.

zbiór warszawskich rysunków nie zdradza takich zgoła próżnych

Stosunkowo do tego, jak śmiałe i wybujałe przedsięwzięcia budowlane bywały unicestwiane przez zetknięcie się z rzeczywistością, a tylko rysunki i kosztorysy pozostały śladami nieziszczonych w części lub w całości dzieł monumentalnych lub fantastycznych — np. w Dreźnie i w Warszawie za Augusta II, w Dusseldorfie za Jana Wilhelma, elektora Pala-tynatu i gdzieindziej

wysiłków mistrza. Jedynie nad uplanowanym z osobliwą dumą Smolnym Monasterem nie świeciła pomyślna gwiazda do końca działalności twórcy. Potęga monumentu została uszczuplona, bo pomimo założenia fundamentów pod monasterską brainę-wieżę-dzwonnicę, zaniechano jej później. A miała ona górować nad najwyższą w państwie dzwonnicą przy Peczer-skiej Ławrze w Kijowie, kształtowaną przez Schädla, i prześcignąć wysokością o cztery sążnie — piramidę Cheopsa¹. Przy wyliczaniu szkód, jakich doznała twórczość Rastrellego, wypada przypomnieć, że szczęśliwie dźwignięta, lecz potem opuszczona centralna cerkiew monasteru była kończona dopiero w następnym stuleciu, za rządów Mikołaja I-go.

Rzecz jasna, że nieraz ostateczna forma dzieł musiała być wypadkową projektu i warunków. Dokonane fakty wskazują, że malarskie dopełnienia stworzonych przez Rastrellego wnętrz są znacznie słabsze od architektury, nie oddają w pełni dążeń i pomysłów artystycznych organizatora. Valeriani, Fontebasso, Perezinotti, Barozzi, Gradizzi i inni dekoratorzy

¹ E. C. LLiyMiiropCKni (E, S. Szumigorskijj, Оеноваше Смольнаго Монастыря (Russkaja Starina, t. 159, Petersburg 1914, s. 513).

Architekt Rastrelli nie byli to wirtuozowie pendzla równi miarą kompozytorowi całości. Godnym wyżyn Ra-strellego mógł się stać dopiero plafon wielkiego Tiepola. Z nim wszczęto pertraktacje, by pozyskać takie malowidło do Nowego Pałacu Zimowego w Petersburgu, za 20.000 rubli.

Niestety zamysł ten nie urzeczywistnił się¹.

Już jednak były bliskimi sprzęgnięcia się dwa szczytowe nazwiska, talenty najdzielniejsze w ekspansji sztuki włoskiej 18-go wieku, która im wyznaczyła dość podobne misje, jednemu w Würzburgu i Madrycie, drugiemu na odległej północy. Obydwaj doszli kresu sławy i życia po za ojczyzną, a byli, kto wie, czy nie wspólnego dzielnicowego pochodzenia. Wszak podawane miejsce urodzenia się architekta : Paryż, wywnioskowano z daty jego przyjścia na świat, która przypada na okres, kiedy ojciec jego osiedlił się dla prac rzeźbiarskich w stolicy Francji. Ale tenże włoski wychodźca i twórca grobowca markiza de Pomponne, był, wedle dawnych mniemań, Wenecjaninem¹ 2 3 4 5 6. Jakkol-

.-J»

poszukiwań ujawniło się nazwisko Rastrelli w 1 6-ym wieku w Perugii, a w 17-ym, na długiej przestrzeni czasu, we Florencji, skutkiem czego i z tym miastem związano pochodzenie Rastrellego-starszego³, jednakże za Wenecją, względnie za Państwem Weneckim, jako kolebką jego syna, architekta, zdaje się przemawiać nazwanie tego ostatniego rodakiem przez jednego z architektów weneckich 18-go stulecia, Piotra Bianchiego⁴. Co prawda, mogły by być poniekąd dla Rastrellego ojczystymi stronami również Mediolan i Bergamo, bo i w tych miastach spotyka się to nazwisko⁵.

Jak co do miejsca urodzin

znakomitego artysty namnożyły się wątpliwości, tak też uderza w poświęconej mu literaturze niepewność co do tego, jak było mu na imię istotnie. Czyta się, że współcześnie nazywano go

55. Latarnia

wiek w wyniku archiwalnych w Petersburgu „Warfołomiejem Warfołomiejewiczem“ (- Bartłomiej, syn Bartłomieja)⁶. Nie wiadomo, skąd wzięła się przydawana mu para imion: Bartolomeo Francesco, lub odwrotnie. Podkreślmy więc w tym stanie rzeczy, że z tych dwojga imion, jeśli chrzest przyniósł mu je razem, on sam używa w „Relacji“ tylko: Francesco.

jakże ożywionego pod berłem Elżbiety czenie: świadectwa estetycznej kultury Ignacego Potockiego.

Źródło do charakterystyki artysty, do dziejów niektórych jego budowli, wspólnie z „Relacją“ źródło do bliższego poznania ruchu budowlanego i życia artystycznego w Rosji —

ma „Archiwum“ na ostatku jeszcze jedno zna-

Nasze wielorakie, przeważnie naukowe zainteresowania, jakie zbiór obudzą, nie istniały w tym stopniu dla wieku 18-go. Inne czynniki atrakcyjne zaważyły przy nabyciu spuścizny Rastrellego. Wszystkie godne uznania —- czy było to wchodzące w grę wielkie nazwisko dla zbieracza, czy chęć posiadania pamiątki rzeczy widzianych w naturze i możność jej po

kazu, czy myśl praktycznego posługiwania się pomysłami zawartymi w zbiorze i ewentualnego zalecania ich własnemu budowniczemu, czy tylko czyste zamiłowanie do sztuki architektonicznej, w której przyszły mąż stanu ćwiczył się jako amator. Znalazł się tedy w ręku polskim zbiór obfity, zbiór wyjątkowy w naszych stosunkach, który nie jest pozostałością po zamierzonych lub dokonanych budowach miejscowych, jak przeważna ilość tego rodzaju spotykanych rysunków. Zdarzało się u nas amatorskie mnożenie rzeczy pięknych od razu seriami i kolekcjami, zwłaszcza kolekcjami sztychów lub rysunków wielkich mistrzów, ale import do kraju skolekcjonowanej masy rysunków architektonicznych jednego architekta wydaje się być zdarzeniem bezprzykładnym. Tego nie dostrzega się nawet w zabiegach Stanisława Augusta.

Muzealniczo zła, ale z chwalebnej dbałości dokonana oprawa przed stu laty, przekazała to mienie naszym czasom. Przeważnie bowiem plany architektoniczne niszczeją i zatracają się, odkąd przestają być aktualne— przez brak zrozumienia ich wartości i przez brak konserwacji.

Il

\%

54. Szkatułka dla ces. Elżbiety

im

ОЛ. cla tioa ne/u'raLde ЬшЪ А-

ПС£*!,к Уa/aié e t clarèuuam mou (amie eO JjlaJtreMe, Obere '/rckucu de /а ßu>rk ßj— J ConJtru/rc renoanl foul le temJ crin jdm ei I’ hormeuruj cire au Je met. de Jeurn JTlèuédtiâ

У_ Tmp 0* de loulei leJ Jbu/jicJ a crm/neneerudep,

Ł тб:гг ’ЖйапЛ и». /

â ■ ¹

j'

Y²: !

■j

*

ui â *

çv>

W, $?

RELATION GÉNÉRALE DE TOUS LES EDIFICES, PALAIS ET JARDINS, QUE MOY COMTE DE RASTRELLI, OBER-ARCHITECTE DE LA COUR, A FAIT CONSTRUIRE PENDANT TOUT LE TEMS QUE J’AI EU L’HONNEUR D’ETRE AU SERVICE DE LEURS MAJESTÉS IMPLES DE TOUTES LES RUSSIES, À COMMENCER DEPUIS L’ANNÉE 1716. JUSQU’À CETTE ANNÉE 1764

A mon arrivée, j’ai pris le plan général de toute la situation de Strellemouise¹, de même que d’avoir fait faire le modele du grand jardin qui a la vue sur la mer.

2 J’ai dirigé le Palais de Pierre de Bengenbaume² aussi bien que le jardin d’en bas maison de plaisance, qui avoit apartenu су-devant au Pce Menczikof³, éloigné de Peterhof 9 Würst. J J’ai dirigé pareillement le Palais, avec une allée de pierre du су-devant Pce Menczikof situé dans l’isle de Wasiliostrow, où est présentement le noble Corps des Cadets.

4 J’ai dirigé un Palais de Pierre pour la residence de Pierre le Grand, qui avoit la vue sur la riviere de Newa laquelle est occupée présentement par la compagnie noble de la Garde du Corps.

J J’ai fait de projets en dessein pour les bâtimens du Senat, de même que pour tous les Collèges.

6    J’ai fait faire par ordre de l’Imperatrice Catherine un Palais de bois de Plaisance, avec son

grand jardin pour Sa Majesté la Carrize Proscowia⁴.

7    J’ai fait le dessein, et fait faire le modele du Mausolée pour l’Empereur Pierre le Grand

de glorieuse memoire, par ordre de l’Impératrice Catherine.

8    Par ordre de l’Empereur Pierre II. j’ai fait un grand projet en dessein pour un grand

Palais de plaisance en pierre avec un grand jardin pour le Pce Iwan Dolgorouki, son Favori.

9    J’ai fait pareillement par ordre un grand projet de Dessein pour la construction d’un Arse

nal avec sa façade, et Profils pour ce vaste bâtiment.

10    J’ai fait le dessein du Plan du Pied’estal, pour y poser la statue Equestre de l’Empr. Pierre

le Grand, comme aussi j’ai fait faire le Modele en bois, dont la susdite statue a été fondue en bronze sous la direction de mon pere défunt.

11    J’ai fait construire dans la ville de Moscau, sous le regne de l’Impératrice Anne, cy-

devant Duchesse Douairière de Courlande, un Palais d’hiver en bois, sur un fonda-ment de pierre. Ce bâtiment a été placé proche du nouvel Arsenal, à fort peu de distance du Kremlin- il y avoit pareillement dans le corps de cet edifice une grande Sale, décorée de plusieurs colonnades décorées de sculpture, de même que tous les apartemens de Parade.

12    J’ai fait pareillement bâtir sur la grande place de Marche, proche de la grande Porte du

Kremlin un grand Theatre de bois sur des fondemens de pierre à 4 etages de Loges. Il J’ai fait construire le grand Palais de bois à deux etages, outre les Caves de pierre, nommé Annahoff, dont la façade, qui avoit la vue sur la Ville de Moscau, avoit plus de 100 toises de longueur, sans y comprendre les allées, qui etoient sur la Cour, qui avoient plus de 60 toises ; outre ce grand bâtiment on y a fait un jardin du côté de la campagne, de même qu’une terrasse vis-à-vis le sudit Palais, toute de pierre de taille,

- Orangenbaum (Oranienbaum)

⁴ carowa Paraskewia (Прасковья ©едоровна)

¹ Strelna Muisa (Strelna)

³ Mieńszykow (Меньшиковъ)

avec une grande escalinade audessus de laquelle on a fait un Parterre de fleurs, environné de cinq bassins, avec leurs jet d’eaux, enrichis de statues et de vases, le tout doré. Ce grand edifice a consisté a plus de 400 chambres sans la grande Sale, avec deux escaliers de Parade, pareillement décorés d’Architecture de sculpture, de même que leurs peintures sur les plafonds des principaux apartemens. Ce vaste bâtiment a été exécuté en moins de quatre mois, y compris leurs meubles: le nombre d’ouvriers de toute espece qui ont été employés, a surpassé plus de 8000 personnes.

14 J’ai fait faire, selon mon dessein, un grand char Triomphal, posé sur les patins, pour la grande Masquerade Imperiale que la Cour a donnée après le couronnement, laquelle a parcouru tous les principaux quartiers de la Ville de Moscau.

11

A mon retour de Moscau à St. Petersbourg j’eus ordre de faire construire sur le bord de la riviere-de Neva vis-à-vis le grand jardin d’Eté un Palais de bois de plus de 70 toises de long, qui avoit une grande escalinade sur le port de beau pour les barques et les chaloupes de la Cour lequel a été fait et fini pour le retour de l’Impératrice Anne⁷.

16    L’imperatrice Anne après son arrivée m’a fait construire un Grand Palais de pierre pour

l’hiver à 4 étages, sans les caves et leurs Mesa rinn es*. Cet edifice a été bâti à côté de l’Admirauté vis-à-vis la grande Place, et le corps du logis sur la grande riviere de Newa; dans ce grand edifice il y avoit une grande Salle, gallerie et un Theatre, comme aussi un escalier de Parade, avec une grande Chapelle, le tout richement décoré en Sculpture et peinture, et généralement dans tous les apartemens de Parade. Le nombre des Chambres, qui ont été pratiquées dans ce grand Palais a surpassé à plus de 200 apartemens, outre plusieurs autres Moyenne, Escaliers, et le grand Corps de garde, et Chancellerie de la Cour &c.

sur la grande place du Palais d’hiver une grande Illumination avec deux fontaines de vin, ornées de statues, comme aussi une piramidę destinée pour la cocagne

17    J’ai fait faire

à la conclusion de le Paix avec la Turquie.

18    Sous la Princesse Anne Regente de toutes les Russies j’ai fait faire le grand Palais d’Eté

de bois, dont le premier etage a été construit de pierre avec un nouveau jardin, qui a été exécuté selon mes desseins; cette grande maison existe encore, étant la residence ordinaire des Souverains, qui régnent pendant tout le cours de l’été à Petersbourg4

19    L’Impératrice Elisabeth, de glorieuse memoire, étant parvenue au Trône m’envoya aussitôt

à Moscau, pour lui faire faire, à Son avenement, et à l’occasion de Son couronnement toutes les réparations dans Son Palais, de même que pour faire decorer avec magnificence la grande Sale du Kremlin, où S. M. Imp. devoit diner en ceremonie sur Son Prône le même jour de Son couronnement. Cet ancien edifice etoit су-devant la residence ordinaire des Souverains de Russie. J’ai fait bâtir, dans le même tems, un grand Palais de bois proche du quartier des Allemands, sur des fondemens de pierre, à peu de distance du vieux Palais d’Annahoff, que l’Impce Anne hvoit fait construire au Commencement de Son regne; dans le corps du Logis de ce vaste bâtiment on y a pareil-

² mezzanine.

lement fait une grande Sale décorée d’Architecture et ornements de sculpture dorée, dans le milieu une fontaine ornée d’une infinité de jets d’eau, autour de laquelle on y avoit fait faire une table en forme de couronne Imple le tout doré, illuminé de plusieurs milliers de lampions de ver, comme aussi sur la grande Place vis-à-vis le Palais j’ai fait construire une grande Pyramide destinée pour la Cocagne et une grande fontaine de vin.

20    A l’opposite de ce Palais j’ai fait construire pareillement un grand Theatre de bois sur

ces fondaments de pierre, dans lequel il y avoit 4 etages de Loges ; tous ces bâtimens ont été fait et finis en l’espace de deux mois où toutes les fêtes ont été célébrées après le couronnement de l’Impératrice Elisabeth.

21    A mon retour de Moscau j’ai fait commencer le grand édifice du grand Couvent des

Nobles demoiselles, lequel devoit contenir au nombre de 120 cellules, outre un grand bâtiment pour Mde l’Abbesse avec un très-grand Réfectoire; ce bâtiment étoit de figure Parallelogramme ou dans tous les 4 angles; on y a construit une chapelle pour la commodité des Religieuses, qui procurait par un grand Corridor, la communication à chaque eglise; dans le premier étage de ce vaste Monastère chaque Religieuse avoit sa Cuisine et petite Cave, avec un logiment pour leurs servantes. Au milieu de la grande Cour intérieure du susdit Couvent j’ai fait construire une grande Eglise, avec sa Coupole, les Chapiteaux, colonnes et leurs Bases sont de fer fondu, le grand Clocher qui est bâti¹ à l’entrée du susdit Monastère, aura de hauteur 560 pieds Anglois. Je ne peux assez exalter la magnificence de ce bâtiment, qui est décoré extérieurement d’une très belle architecture de même que l’interieur du grand Réfectoire et Apartement de Mde l’Abbesse, décoré de sculpture en stuc, avec leurs plafonds; outre les quatre chapelles ont été pareillement terminées d’un très bon goût. Le grand ouvrage a été poussé avec force pendant l’espace de 12 ans, y compris l’enceinte que j’ai fait faire par une haute muraille environnée de plusieurs petites tours embellir et fortifier la dite muraille.

22    Pendant ce teins là j’ai fait faire le modele en bois de tout ce Couvent, suivant qu’il

a été construit.

grande Sale, Gal-grande Eglise; le tout orné exterment d’Architecture,

21 J’ai fait construire le nouveau Palais de pierre à Peterhoff, maison de plaisance de Pierre le Grand, dont la façade a plus de 100 toises de longueur avec une lerie, escalier de parade, avec une de même que l’interieur des Apartements, tout décoré de sculpture dorée et de peinture sur les plafonds de la Sale, Gallerie, Escalier de Parade.

24 Dans le grand jardin de Peterhoff, proche du nouveau Palais, j’ai fait faire plusieurs fontaines avec plusieurs jet d’eau, décorés de figures et autres ornemens, le tout doré; comme aussi fait construire, en différents endroits du susdit jardin plusieurs treillages de différentes manières, très-richement travaillées en sculpture.

21 Par ordre del’Impce Elisabeth j’ai fait rétablir le grand Palais de pierre, maison de plai-

ona na widoczku kla-

planie, wydanym w г. 1755 przez petersburską Akademię Nauk i Sztuk

¹ Zapewne w znaczeniu „projeté“, gdyż dzwonnicy tej nie wykonano. Niemniej widnieje sztoru, narysowanym w ptasiej perspektywie na pod tytułem : „План Ь СТОЛИЧНаго города Санктпетербурга (Plan de la ville de St Petersbourg)“.

Architekt Rastrelli

sance de Strellmouise, que Pierre le Grand avoit fait commencer pendant son regne, éloigné de celui de Peterhoff de 8 Würst: dans ce grand edifice j’ai fait parracher1 tous let apartemens, y aïant fait construire un grand escalier de parade, le tout rétabli à y pouvoir loger toute la Cour.

26 J’ai fait bâtir pareillement à Strellmouise un bâtiment de bois, proche d’un grand moulin, qui par son agréable situation l’Empr Pierre le Grand avoit eu autre fois une petite maison- l’Impératrice, pour honorer cette place, y a fait faire un très beau jardin avec son Palais, que j’ai fait exécuter; il sert encore pour y loger la Cour, lorsqu’ elle s’éloigne du chemin de Peterhoff, lorsque Sa Majte va ou retourne de la Chasse.

21 J’ai fait bâtir dans le grand jardin d’en bas de Peterhoff, à côté du Palais de Monplaisir, bâtiment de pierre que    son    pere, Pierre    le Grand avoit fait construire    à la hollandoise,

proche de la mer; dans    ce    bâtiment de    bois il y avoit seulement des    apartamens pour

Sa Majesté et la famille Imple et j’y avois pratiqué dans une des ailes un magnilique bain, avec plusieurs jets d’eau où l’Impce se retiroit pendant les grandes chaleurs.

28    J’ai fait construire un autre grand bâtiment de pierre au bas du même jardin de Peter

hoff à côté de la grande Allée du Jeu de Mail. L’imperatrice y a souvent fait sa residence dans le milieu d’été, où tous les Ministres étrangers et Seigneurs du pais se trouvoient regulierement deux fois la semaine.

29    J’ai fait pareillement construire en pierre, proche du grand château, les grandes cuisines

et les offices pour l’usage de toute la Cour.

20    J’ai fait bâtir, à l’extremité    du grand jardin    d’en haut, en face du grand    Palais un grand

portail de pierre, décoré    de    plusieurs colonnades et de statues de marbre, de même que

toute l’enceinte du susdit jardin a été construite de pierre entrelacée de grillages richement travaillée en sculpture, le tout doré.

21    J’ai fait bâtir de pierre, à l’extremité du grand nouveau Palais de Peterhoff un grand

Corps de garde, avec les logimens des Officiers.

22    J’ai fait bâtir, à coté du grand jardin de Peterhoff un Theatre de bois purement qu’un

Amphitheatre, sans aucun rang de Loges.

22 Par ordre de l’fmperatce Elisabeth j’ai fait rétablir le corps du logis du Palais de Rengen-baum² avec plusieurs changements d’apartemens, destinés pour la residence de Leurs Altesses Imples pendant l’été.

24 J’ai fait reparer le grand Palais D’aniskiy³ et augmenté d’une chapelle avec sa coupole, de même qu’une grande Salle avec un escalier de parade, richement orné de statues et d’ornemens de sculpture, de même, que tous les apartemens de parade, ornés de riches plafonds, de même que la Chapelle. (Ce grand bâtiment est situé au coin du Grand Pont de la grande Perspective qui conduit à la ville de St. Petersbourg. Sa Majte Imple en a fait present, quelques ans avant Sa mort au Grand Veneur, Comte de Rasou-mowsky, présentement General Feld Maréchal) Le tout magnifiquement meublé.

21 Dans Sarskezélau⁴, situation favorite del’Impératrice Elisabeth éloigné de Petersbourg de 26 Wurst, j’ai fait construire un grand Palais de plaisance en pierre à trois etages,

¹ parachever. s Oranienbaum.

³    Aniczkow

⁴    Carskoje Siełó.

dont    la    façade consiste à plus de 150 toises à raison de 7 pieds    Anglois chaque toise;

dans    le    corps de ce vaste batiment il y a, outre    les apartemens    de parade une grande

Gallerie, avec plusieurs grandes Antichambres, avec un grand escalier de parade, décoré de colonnades et de statues avec des riches ornemens de sculpture et de peinture, aussi bien que dans tous les apartemens du bel etage, où se trouve placée la grande Gallerie, qui est pareillement decorée d’architecture et de sculpture, entrelacée de grandes glaces, que l’on a fait venir pour cette décoration, le tout richement doré; outre cela il y a une grande Chambre, qui a été revêtue par un magnifique ouvrage d’Ambre, fait dans la ville    de Berlin, dont le Roy de Prusse a fait    present à l’Empereur Pierre le Grand

dans    le    terns qu’il passoit pour aller en France.    La Salle qui se    trouve dans le Centre

de cet edifice a été decorée de grands Lambris faites à la Chine avec des compartiments de Sculpture et un grand nombre de consoles sur lesquelles a été posé de grands Vases de Porcellaine du Japon; à côté de cette Salle il y a pareillmt un grand Cabinet, dont les Lambris sont de même faits à la Chine, décorés de compartiments des sculpture et de consoles sur lesquelles sont placés de vases de Porcellaine de Saxe d’une beauté extraordinaire, avec plusieurs autres grandes Chambres, garnies de très-magnifiques tableaux d’Italie et de fameux Peintres de Brabant. Outre il y a pareillmt une grande Eglise, decorée de riches ornemens de sculpture et de Peinture, avec un Superbe hôtel, avec un Plafond exécuté par un très-renommé Peintre Italien. La susdite façade de ce grand château a été decorée d’une très-magnifique architecture, dont tous les chapiteaux, colonnes, pilastres, ornemens des croisés, statues, Vases et generalement jusqu’aux balustrades, ont été tous dorés, aussibien que le bâtiment qui est vis-à-vis le château en forme de circonférence qui a été construit pour les logemens des Seigneurs de la Cour.

un

36    A l’extremité du vieux jardin, vis-à vis le grand château de Sarskezelau, j’ai fait construire grand Eremitage de pierre à 2 etages, lequel a 4 pavillons, avec une Salle dans

avec

avec un

le milieau couronnée d’une Coupole, dont toutes les façades se trouvent décorées extérieurement de Colonnades et de Statues, entre les susdites Colonnes de même que sur l’extremité de la Grande Corniche des piédestaux pour le soutien des statues, vases de même que sur l’extremité de la susdite Coupole on y a posé pareillmt un groupe de figures, dont toutes ont été dorées aussi bien que les ornemens des croisés, frontispices, leurs balustrades: autour superbe bâtiment on a formé un grand canal de pierre Pont levis, enrichi d’une magnifique balustrade, avec leurs piédestaux, sur lesquels on a posé des statues de 6 pieds de haut le tout doré; toute la place entre le Canal et l’Eremitage a été pavée de grands carreaux de marbre blanc et noir.

37    Dans le grand Parc de Sarskezelau j’ai fait construire un grand bâtiment de pierre à 2 étages,

avec une

à 4 pavillons, avec une Salle octogone dans le milieu en forme de Dôme, dans laquelle sont placés tous les tableaux, dédiés à la Chasse, il y a aussi une grande escalinade magnifique rampe de fer, pour pouvoir monter dans la susdite Salle; cet edifice est de même environné d’un grand Canal de pierre avec une balustrade, garnie de statues, aussi bien que sur le bâtiment.

7*

52.

38    Aussi grand que Г etendu du Parc de Sarskezelau j’ai fait construire une muraille qui

a plus d’une Mile d’Allemagne de circonférence avec 4 grands bastions, qui ont été construits en 4 coins de ce Parc, sur lesquels j’ai fat faire à chaque bastion un Pavillon décoré de colonnes pour pouvoir se reposer, lorsque l’Impératrice alloit se promener à pied autour de ces murailles, qui avoient été faites assez spacieuses pour ce sujet. J’ai fait faire pareillmt à l’entrée de ce Parc un grand Portail, très-magnifiquement décoré d’Architecture avec statues et autres ornemens de chasse.

39    Vis-à-vis le grand étang, qui est à Sarskezelau, fort peu éloigné du château, j’ai fait bâtir

un grand bâtiment de pierre, avec une Salle dans le milieu de figure octogone, couronnée d’une coupole très-magnifiquement decorée de colonnades et de statues, jointe à deux grandes rampes de pierre pour la glissade d’hiver, et pour l’été à l’occasion des divertissements que l’Impératrice donnoit souvent à tous les Seigneurs de Sa Cour.

40    Dans le vieux Jardin de Sarskezelau, a côté du grand étang j’ai fait construire en pierre

un grand bâtiment à un seul etage, qui avoit 2 pavillons et une grande Salle en forme d’un dôme décoré extérieurement de plusieurs colonnes, avec son frontispice, et environné d’une balustrade et de statues, vases de différentes maniérés. Cet edifice a été bâti pour l’usage d’une grotte, richement ornée de très-rares coquillages, avec ornemens grotesques de même que les Statues, Vases et Colonnes, qui ont été éxecutées avec un goût très-singulier. Au bord de ce bâtiment j’ai fait faire une grande terrasse avec une balustrade qui se trouve à chaque deux côtés d’une escalinade de marbre, où l’Impce en sortant du milieu de la susdite grotte pouvoit s’embarquer, pour aller dans ce grand étang à la chasse de beccasines.

41    Aux trois grandes entrées de la grande Cour du Château de Sarskezelau j’ai fait faire des

Portails en forme de grillages d’une magnifique ouvrage de fer- le tout travaillé à jour d’une très grande perfection, le tout doré et les bronzes en ornemens d’or à feu.

42    Dans le village de Sarskezelau j’ai fait bâtir une grande Ecurie de pierre pour 200 che

vaux, de même que les remises pour les carosses de la Cour, et plusieurs autres bâti-mens pour loger les domestiques des susdites Ecuries.

43    12Impératrice m’a ordonné de faire bâtir à 3 Würst de Peterhof, sur le chemin qui con

duit à Oranienbaum, un grand bâtiment de bois d’un seul etage en forme carrée, aïant une grande Cour dans le milieu. Cet endroit est nommé Sarskedach¹ qui signifie Maison de plaisance du Czar.

44    Au second voyage, que l’Impce Elisabeth fit à Moskau, j’eus ordre de la suivre, et aussitôt

après son arrivée, j’ai fait construire à côté du vieux Palais de Golowinne un autre bâtiment de bois pour la residence del’Impce pendant l’été. Cet edifice a été bâti vis-à-vis le grand jardin, on a ajouté un grand Corridor pour la communication du Palais d’hiver. 43 J’ai fait bâtir un Palais en pierre de Plaisance vis-à-vis un grand jardin. Ce bâtiment a été construit à la camp >gne, nommée Pokrowski², residence de la Souveraine, lorsqu’elle étoit Princesse Imple. Il étoit à deux étages avec une chapelle, très richement decorée d’ornements de sculpture de même que tous les apartemens.

46 J’ai fait pareillmt bâtir un Palais de pierre dans le vieux château de Kremlin, residence

des anciens Czars: ce bâtiment a été construit à côté delà grande Salle, destinée à célé

brer le 1er jour du couronnement. 47 J’ai fait construire

un Palais de Chasse, éloigné de la capitale de Moscau de 15 Würst: ce bâtiment a été bâti de pierre dans la grande forêt de Perrowa¹, avec un grand jardin^ cet edifice a été décoré exterieurend d’une architecture simple sans aucun ornement de sculpture, excepté le frontispice richement orné de sculpture, avec leurs statues et vases posés sur la balustrade du comble du susdit Palais.

une grande Egl'se de pierre avec sa Coupole et 4 Tours, en forme de Clochers; cet edifice a été construit sur le

48 J’ai fait faire dans la ville de Kiow, Province de l’Ukraine

bastion S⁴ André, comme, suivant la Chronique du pais, S⁴ André, en passant par cette province y a planté une Croix, laquelle se conserve, avec beaucoup de vénération; c’est à ce sujet que l’Impce a fait faire cette Eglise dans le même endroit, où la croix a été posée par le même S⁴ Apôtre.

49 A mon retour de la ville de Moscau j’ai fait construire par ordre de l’Impce un Palais de pierre, avec une grande Salle d’un seul étage avec des Caves: Ce bâtiment a été bâti sur la grande route de Moscau, qui est à moitié chemin de Sarskezelau éloigne de la ville de Petersbourg de 11 Würst.

40    J’a fait faire une aile de pierre, qui communiquoit au vieux Palais d’hiver: ce bâtiment

a été fait pour augmenter les apartemens de l’Imperatce, qui y a fait continuellement sa residence pendant l’hiver; on y a fait pareillmt une chapelle posée à l’extremité du susdit Palais, dont on voit encore l’eglise qui n’a pas été démolie, et qui est restée lorsque le vieux Palais a été démoli.

41    Sa Maj4e l’Imperatrice Elisabeth m’aïant ordonné de faire faire à l’occasion du mariage de LL.

AA. II. la décoration dans la grande Salle du Palais d’hyver, de même que dans la grande Gallerie pour y pouvoir célébrer avec toute la magnificence les fêtes destinées à ce sujet; à cet effet j’ai fait faire des tables figurées ornées de fontaines et de cascades, pratiquées aux 4 angles de la dite Salle, environnées pareillement de statues et vases allégoriques le tout enrichi d’ornements de sculpture dorée, à chaque côté des susdites cascades etoient garnies d’arbres d’Orange et de Mirthe qui en seinbloit former le plus beau jardin. Il y avoit pareillement sur la grande place une fontaine de vin, ornée de sculpture avec une grande pyramide, destinée pour la cocagne, ces fetes ont duré pendant l’espace de 5 jours après la célébration des Noces.

42    Dans le Palais d’Eté j’ai fait faire une Eremitage de pierre avec un petit jardin aux rez-de

chaussez des apartemens de Sa Maj4e laquelle a été decorée de statues de marbre blanc sur leurs piédestaux avec une petite fontaine dans le milieu, dont tous les ornemens sont dorés.

49 Dans le nouveau jardin d’Eté, j’ai fait creuser un étang d’une grande etenduë, proche du Palais qui conduit au nouveau jardin, où j’ai fait faire pareillmt un grand Labyrinthe de verdure par des allées de Tilleul, fermé par des pallisades de différentes arbres orné de distance en distance de magnifiques statues de Marbre comme aussi une grande fontaine avec une pyramide d’eau, avec des cascades, décorées de bas-reliefs, dorés avec

¹ Perowo.

leurs vases, jettant des gerbes d’eau, autour de ce grand bassin sont posés plusieurs statues de Marbre.

54 Dans le nouveau jardin j’ai fait bâtir, par ordre de l’Impce d’un bain, avec un

un grand bâtiment pour l’usage grand sallon en dôme, avec une grande fontaine à plusieurs jets d’eau outre plusieurs apartemens qui y ont été introduits pour la commodité du Bain,

avec plusieurs autres Chambres de Parade 5 le tout décoré de Sculpture et de peinture, magnifiquement travaillé.

55 L’Impératrice, aïant approuvé le projet du

nouveau château d’hiver, et comme il étoit nécessaire de démolir entièrement le vieux Palais, que la defunte lmpce Anne avoit faire construire au commencement de Son regne, pour cet effet Sa Majte Imple Elisa-beth m’a ordonné de faire bâtir un grand Palais d’hyver, de bois, d’un seul etage, avec ses fondemens de pierre, cet edifice a été construit sur la grande Perspective. Le nombre des apartemens consiste à plus de 200 chambres avec une grande Salle, Gallerie, chapelle, de même qu’un grand theatre à deux étage de Loge, tous les apartemens de parade, Antichambres, Salle, Gallerie, etc. le tout décoré d’ornemens de sculpture, dorés avec plusieurs plafonds, posés dans les principaux apartemens.

56 Par ordre du Senat j’ai fait faire un grand Modele pour une Porte Triomphale, qui doit se construire au commencement de la Grande Perspective pour servir de grande entrée à la Ville de Petersbourg. Cet edifice n’a pas encore été commencé. Le susdit Modele

se trouve actuellem¹- dans la grande Salle du Sénat.

5 7 J’ai fait, par ordre de l’Impce Elisabeth les desseins pour la construction des nouvelles boutiques à 2 etages, lesquelles se construisent sur l’alignement de la grande Perspective.

58 J’ai fait construire, en pierre, le grand château d’hiver, qui forme un quarré long, qui a 4 façades, une desquelles, qui fait face sur la grande place, consiste à plus de 790 pieds Anglois de longueur, la façade du côté de la grande riviere a paraillmt le même nombre de pieds, les deux autres façades, dont une est vis-à-vis de l’Amirauté, et l’autre du côte de la grande Rue des millions consiste à plus de 600 pieds chacune. Cet edifice est à trois etages, sans les caves; dans l’interieur de ce vaste bâtiment il y a une grande Cour dans le milieu, qui sert de principale entrée pour l’Impce où est posé le grand piquet du Corps de garde. Outre cette principale Cour il y en a deux autres plus petites, dont une est proche des grands apartemens, et l’autre se trouve à l’extre-mité du Palais, qui sert de dégagement pour toutes les Offices et cuisines particulières pour la famille Imple. Le nombre de toutes les Chambres qui sont dans ce Palais, consiste à plus de 460 y compris 4 grandes Antichambres, qui conduit de plain-pied dans une grande Salle; outre ces grandes pieces il y a un grand escalier de parade, à double rampe de marbre blanc d’Italie, d’une très-grande magnificence en architecture et sculpture, décoré de plusieurs statues, comme aussi une grande Gallerie, richement decorée d’architecture et d’ornemens de sculpture, le tout doré, orné de Glaces de Paris; de même qu’une grande Eglise avec une Coupole, et un autel, très richement orné de sculpture et de peinture, avec un plafond et généralement dans tous les apartemens de Parade, y compris ceux de la Famille Imple le tout décoré d’une très-grande magnificence. Dans un Angle du susdit château, du côté de la grande place, on y a pareillmt construit un Theatre à 4 etages de Loges, lesquelles sont entièrement exécutées en pierre, l’intérieur du susdit Theatre a été décoré très-richement de sculpture et de peinture.

59    J’ai fait construire, sur le bord de la grande riviere de Neva, en face du nouveau château

un grand Quai de pierre de taille avec trois escalinades pour la commodité des Chaloupes de la Cour, et généralmt pour tous les Ministres et Seigneurs, qui vont à la Cour par eau.

60    J’ai fait construire, dans la grande Perspective, une Eglise avec sa Coupole et Clocher, le

tout de pierre, dédié à la S* Vierge de Casan, qui est reverée dans cette Province comme Très-miraculeuse; son autel aussi bien que l’interieur a été décoré de très-riches ornemens de sculpture, dorés, avec un nombre infini de tableaux très-beaux, placés sur l’autel du Sanctuaire; c’est dans cette Eglise que Ton a épousé l’Empr Pierre III. avec rimpce à present régnante.

61    J’ai fait bâtir en bois une Maison de Chasse sur de fondemens de pierre; ce bâtiment

a été construit à Krasnazelau¹, éloigné de S* Petersbourg 25 Würst.

62    J’ai fait pereillmt construire, par ordre de l’lmpce Elisabeth le grand Autel de l’Eglise de

Préobrazenski, aparte à Son premier ReginV de Ses Gardes, cet Autel a été exécuté d’une magnifique architecture, sculpture et peinture, de même que la Chaire, le tout très-richement doré².

11 y a bien d’autres Articles de moyenne conséquence que je ne fais pas mention, crainte d’etre trop long dans ma Relation; il suffira que je n’y mets seulement que les plus considérables.

Il faut savoir que tous ces bâtimens et edifices ont été exécutés, les tous, suivant mes desseins, y compris toutes les décorations intérieures de la Salle, Gallerie, Escalier de Parade, Comme aussi pour tous les Apartmts de Parade, et embellissemens des façades, le tout par ma seule direction, aïant toujours fourni à tous les Architectes de mon command”¹* et aux Maitres tous les desseins nécessaires pour l’éxecution des ouvrages, aïant constamment été active, et assidu dans tout ce qui m’a été commandé par les Monarques, comme il est connu universellement de tous les Ministres et Seigneurs de la Cour; Tous ces edifices ont été faits pendant l’espace de 40 ans, que j’ai été au Service, sans avoir jamais reçu aucune gratification, et lorsque j’ai demandé ma demission, pour pouvoir me retirer dans ma Patrie, étant hors d’état de pouvoir plus servir par mes fatigues, que je me suis données pendant un si long espace de tems, on m’a laissé partir, sans la moindre recompense, et même sans me donner de quoi pouvoir faire un si long voyage.

Indépendamment des Palais que j’ai fait faire pendant tous le temps, que j’ai été au Service de la Cour Impériale, j’ai fait construire plusieurs grands bâtimens pour les plus grands Seigneurs de l’Empire, comme on verra cy-après.

¹    Krasnoje Sielô.

²    ГХ. H. Петровъ (Pietrow), Исторш Санкт-Петербурга 1705 —1782, Petersburg 1885, Прим-Ьчаиш, s. 70, Nr 588.

65 J’ai fait construire le grand Palais du Grand Chancellier Comte de Woronzow, Cheval.

de S¹ André, et de plusieurs autres, avec un grand jardin.

64 J’a fait pareillem¹ bâtir le Palais du Comte de Strogonof, pere de celui qui est actuellement Chambellan et Chev. de l’Ordre de S¹ Anne.

66 J’ai fait construire le grand Palais du су-dev¹ Grand Maréchal de la Cour, le Comte de

Loewenwolcle, mort en exil. 66 J’ai fait bâtir

un grand Palais pour le Grand Maréchal de la Cour, de Schapelave¹, Cheval. de l’Ordre de S¹ André: ce bâtiment a été exécuté dans la grande rue des Millions, proche de la Cour d’hiver.

61 J’a fait bâtir dans la grande Perspective un grand Palais que le Grand Maitre d’Artillerie, de Wilbois⁸ 9, a achepté.

68 J’ai fait construire de même un grand Palais de plaisance sur la route de Peterhof, apartnt au Grand Maréchal de la Cour, Comte de Sievers, Chev. tie l’Aigle blanc et de plusrs autres.

69    J’ai fait    bâtir,    dans une terre, hors de    la Ville de Moscau un grand Palais    de    plaisance

apartnt au    Pce de Gallitzin, Presid¹    de la Chancellerie de la Monnoye.

70    J’ai fait bâtir pareillmt dans la Ville de Moscou un Palais aparten¹ au Prince Serge Gal

litzin, Sénateur, Chevalier de l’ordre de S¹ Alexandre et de S¹ Anne.

71    J’ai fait    bâtir,    dans la même Ville de Moscau, un grand Palais apart”¹ au Comte    de    Solty-

koff,    Général’Adjutant de l’Imperce    Anne, Cheval, de l’Ordre de S¹ André    et    de    plusrs

autres.

72    J’ai fait bâtir, à l’extremité de la rue de Millions à S¹ Petersbourg un grand Palais pour

S. A. le Grand Gospodar de la Walaquie, Prince de Moldavie, Sénateur et Chevalier de l’Ordre de S¹ André¹⁰.

75 J’ai fait bâtir, dans la rue de la Marine, un Palais apartenant à S. E. de Schoglokoff, Grand Maitre de la Maison Imple de M&r le Grand Duc¹¹.

74    J’ai fait bâtir le Palais du Pce Gawansky¹², situé sur le bord de la grande riviere dans le

quartier proche où l’on construit les Galères.

75    J’ai fait bâtir, proche de la petite riviere, proche du pont verd un grand bâtiment aparten1 à Mr Hegleman, Oberfacteur delà Cour¹³.

⁶ Czy nie Negleman ? łub Stegelman (Штегельманъ) ? Wiadomo o kupcu Stegelmanie, że posiadał dom nad Mojką, który potem nabył ks. Orłów (Pietrow, jw., s. 782). Dom ten zaliczono do prac architekta Vallin de la Mothe (S. P. Jaremie z, u Mątwie je w a, jw., s. 206).

RELATION DES BÂTIMENS, QUI ONT ÉTÉ CONSTRUITS SOUS LE REGNE DE L’IMPERATRICE ANNE, DE GLORIEUSE MEMOIRE ET CELUI DE L’IMPÉRATRICE REGNANTE, EXÉCUTÉS SOUS LES ORDRES DU GÉNÉRAL ARCHITECTE DE LA COUR, LE COMTE FRANÇOIS DE

RASTRELLI, ITALIEN DE NATION

76    En 1750 le 15¹ février, dans la ville de Moscau Sa Majte Imple après Son couronnement,

a fait construire proche du vieux château de Kremlin un Palais de bois, consistant en plus de 130 apartemens, y compris la Grande Salle, le tout perfectionné dans l’espace de 58 jours.

77    Ditto. Dans le mois de Mars de la même année on a fait construire du côté delà Cla-

botte, quartier des Etrangers un grand Palais de bois, à 2 etages, avec fondements de pierre* pour construire cet immense bâtiment on a employé plus de 6000 charpentiers, outre les maçons menuisiers, sculpteurs, peintres, &c. La façade du côté de la Ville a voit 700 vingt six pieds de    Roy: Tous    les apartemens logeables    consistoient à plus de

220 chambres, outre    cela une grande    Sale. Dans le même tems    on a transporté, vis-à-vis

la campagne, une infinité d’arbres, dans un nouveau jardin, avec fontaines et jets d’eaux, qui ont été placés dans un parterre, le tout a été achevé le 6. Juin de la même année, ou l’Impce avec toute Sa Cour a été faire sa residence pendant l’été.

78    Ditto. Au mois de Juillet de la même année Sa Majte Imple m’aïant fait partir pour Sł Pe-

tersbourg, où j’ai fait construire un Palais de bois, vis-à-vis la grande riviere de Newa, qui avoit 28 apartemens avec une grande Salle; le tout a été terminé pour le 1er d’Octobre¹⁴ 15.

79    1751. le 17 Avril Sa Maj. Imp. a fait construire à côté de l’Admirauté un grand Palais

de pierre à 5 étages, consistant en 158 apartements, outre une grande Salle, et Gal-lerie, laquelle a été embellie de glace et d’ornements de sculpture, le tout doré d’or poli; cet edifice a été fini en 1755.

SO    Ditto dans la même année j’ai fait construire    un grand Theatre à 5 rangs de Loges,

lequel a été terminé, y compris les machines    et les decorations, dans l’espece de 2 mois.

81    Ditto. Dans la même année j’ai été envoyé par    l’Impératrice dans le Duché de Courlande,

où j’ai fait bâtir un Palais de pierre par Son Grand Chambellan, Comte de Biron; ce grand château avoit    trois    étages, le nombre de ces apartimens    excedoit à plus de 80.

outre l’Eglise, Salle    avec    une grande    Gallerie, de plus, avec un    grand jardin, environné

d’un grand Canal; cet edifice a été fini dans l’espace de 3 années et 1/2.

82

1737. Lorsque le Chambellan Comte de Biron, a    été fait Duc de Courlande, Sa Majte Imple

m’a dérechef envoie pour faire construire un    nouveau Palais de pierre, à 5 étages, dans

la citadelle de Mittau, où il y avoit un vieux château, lequel j’ai fait démolir, pour y pouvoir placer le nouveau; la façade est de 80 toises de longueur, les ailes n’y avoient plus de 60 toises, outre une grande chapelle. Ce grand edifice a été élevé et couvert de fer l’année 1759. Nota: Dans le tems que l’on était à poser la menuiserie, les ouvrages ont été contremandés vû la disgrace du Duc, après le décès de lTmpce.

BÂTIMENTS ET EDIFICES CONSTRUITS SOUS LE REGNE DE L’IMPÉRATRICE ELISABETH

83

1741. Sa Mate Imple a fait terminer le Palais d’Eté de bois, qui avoit été commencé avant son avenement au Throne, dont le premier étage étoit de pierre. Ce bâtiment avoit plus de 160 apartements, y compris l’Eglise, Salle, et Galleries, le tout orné de glace et de riches sculptures; comme aussi un nouveau jardin, décoré de belles fontaines, avec un hermitage, construit, au niveau du premier étage, environné de riches treillages, dont tous les ornemens ont été dorés: cet edifice a été fini dans l’espace de deux ans.

84 Ditto. Lorsque lTmperce est partie pour Son couronnement dans la capitale de Moscau, Sa Majte d’abord à Son arrivée, m’a ordonné de construire auprès du Palais d’Annehoff, un autre bâtiment de bois, sur des fondemts de pierre, consistant a plus de 170 apartements, sans y comprendre une grande Salle, qui a servi, pour le festin après le couronnement. Cette Salle a été ornée de sculpture dorée : dans le milieu de cette grande Salle a été faite une fontaine avec plus de 125 jets d’eau; ce Palais a été fini et meublé dans l’espace de 4 mois et 8 jours.

84 Ditto. Dans le même tems a été. élevé un bâtiment d’Opéra à 5 rangs de Loges, décoration, Machines, le tout dans 58¹ jours.

86    Ditto.    Dans la même    Année on a fait exécuter    dans le vieux chateau de Kremlin un Pa

lais de pierre à 1    etage, outre beaucoup de    réparation à l’occasion du Couronnement.

87    Ditto.    Dans le retour    de Moscau on a bâti a Peterhoff, lieu de plaisance, un grand Palais

de    pierre à 5 etages, y compris la grande    Salle avec une Gallerie, la façade de ce

grand bâtiment consiste à plus de 910 pieds de Roy de longueur, outre des avant-corps, qui repondent sur le grand jardin: Ces apartements, au nombre de plus de 1502 la plupart des Apartemts de Parade, sont enrichis de sculpture et peinture. Cet edifice a été fini en l’an 1746.

88    Ditto. Dans l’extremité du grand jardin de Peterhoff proche le rivage de la mer Sa Majte

a fait pareillmt bâtir un Pavillon de pierre, d’une vingtaine départements, qui ont été terminés dans le même tems, outre plusieurs autres bâtimens de bois pour les apartements de Mgr. le Grand Duc.

89    Ditto. Dans le second voyage de Moscau, qui a été fait l’année 1745, j’ai fait construire

un Palais d’Eté à côté de celui d’hiver. La façade de ce bâtiment, aïant la vue sur un grand jardin, le nombre, de ses apartiments a plus de 60 chambres, lesquelles ont été finies en l’espace de 2 mois.

90    Ditto. Dans la même année j’ai fait bâtir un autre Palais, dans les Environs de Moscau, dans la grande forêt d’ismaïlow. Ce Palais, étant pareillmt de bois, sur des caves de pierre: le nombre de ces apartements a plus de 40 chambres; le tout a été terminé dans 1 espace de 4 mois.

1746. Eitant parti pour Sł Petersbourg le 1er de May, à mon arrivée j’ai fait bâtir un grand Theatre sur la grande Place, proche des jardins de Sa Majtc Imple. Ce bâtiment a été construit de bois sur de fondemts de pierre, à 5 rangs de Loges, décoré de sculpture et peinture: Le tout s’est trouvé achevé pour l’arrivée de S. M. linple.

un Palais de bois à 2 étages ; le premier a été construit de pierre: ce bâtiment a été joint au grand Palais de pierre, qui avoit été construit sous le règne de l’Impce Anne, dont les apartemts au nombre de

92 Ditto. Sa Majte Imple après Son arrivée, m’a ordonné de bâtir

55¹ ont été terminés dans l’espace de 8 95 Ditto. J’ai fait faire, suivant

mois.

mon projet une Eglise dans la fortesesse de Kiow, éloigné de S* Petersbourg à plus de 2000 Wurst5 cet edifice a été entièrement fini dans l’espace de 5 ans.

94 Ditto. Comme Pierre le Grand, aïant fait bâtir un Palais de pierre sur la route de Peter-hoff, et que ce Prince, n’aïant pû l’achever puisque peu de tems après étant décédé, ce bâtiment a resté plus de 15¹⁶ 17 ans abandonné l’Impce regnte m’aïant ordonné de le faire terminer, ce qui a été exécuté dans l’espace de deux ans- cette maison de Plaisance est en face de la mer, la longueur consisté à 80 Toises: elle est à 5 etages, avec un grand Portique dans le milieu: le nombre de ces apartements ne consiste en tout à 42 chambres, avec une grande Salle, et 2 grandes Galleries à chaque côté.

9) Ditto. Mgr. le Grand Duc, m’aïant donné Commission de reparer dans le goût moderne Son château de Plaisance que Sa Maj. Imple lui avoit donné, aparten* cydevant au Pce de Menczikoff, appellee Oranienbaum; sa face donne sur la mer, vis-à-vis de Cron-stadt, sa longueur est de plus de 100 toises, partagée en trois corps de bâtiment dont il y a, entre le milieu, deux grandes Galleries à découvert. Ce bâtiment a été achevé dans l’espace de deux ans.

96    1748. J’ai fait rebâtir le grand Palais de plaisance de Sarskezelau, éloigné de S* Petersbourg

de 25 Würst; la grande façade qui est du côté de la grande Cour, comme aussi celle du vieux jardin, a 959¹⁸ pieds du Roy; ce grand bâtiment est de 5 etages. Le premier est la residence ordinaire de Sa Majte le second, étant reserve pour l’Eté, dont tous les apartemts sont de parade, richement ornés de sculpture doreé, Parmi ces grands apar-temts il y a de Salles, ornées de Porcellaine du Japon, et entr’autres, une grande Chambre, toute revêtue d’Ambre blanc et jaune, dont tous les compartiments sont environnés de corniches, avec des bas-reliefs, festons, et autres ouvrages de sculpture de la même matière. J’ai fait pratiquer pareillmt entre les panneaux, des pilastres de glace avec leurs ornemens de bronze dorée, outre cela il y a aussi parmi ces apartiments une grande Salle, avec un Cabinet revêtu le tout de tableaux des principaux Peintres de l’Italie ; à coté du grand escalier il y a cinq grandes Antichambres ornées d’Architecture de différentes maniérés, les chapitaux et les ornemens, aussi bien que les statues d’or poli, tous les plafonds des susdites Antichambres sont peints par des fameux peintres Italiens, qui sont au service de cette Cour. La grande Salle qui a 98 pieds de longueur sur 65 de large les Pilastres, les trumeaux ornés de grandes Glaces, avec des ornemens de sculpture dorée, son grand Plafond est peint par Joseph Walleriani¹⁹, Romain, premier Peintre Theatral au Service de l’Impce- Dans la grande Cour du Palais on a aussi con-

struit un batiment de pierre d’un étage, en forme d’un Croissant, orné de Colonnades, avec une Gallerie couverte qui conduit aux Apartemts des Cavaliers de la Cour. Toute la façade du Palais est composée d’une architecture moderne dans le goût Italien, les chapitaux des Colonnades, frontons et ornemens des croisés, comme aussi les Termes, qui soutiennent les balcons, de même que les statues, qui sont placées sur les piédestaux de la balustrade du haut du Palais, le tout doré.

a construit pareillement de moyens bâtimens pour le logimnt des grands Seigneurs de la Cour, dans les deux extrémités du vieux et nouveau jardin, dans l’un desquels on a bâti un hermitage, dans le milieu il y a une Salle avec 4 Cabinets, sur lesquels sont placées les machines pour faire agir toutes les tables, qui s’élèvent dans l’apartenT d’en haut. Cette Salle, aussi bien que les Cabinets sont décorés de sculpture, et Glaces, placées dans les trumeaux, le tout bien doré d’or

97 Dans les environs de ce vaste Palais on

poli. Cet hermitage est environné d’un Canal, avec un pont levis, et une balustrade de pierre, dont les statues, de même que sur la susdte façade, les colonnes, ornements, statues, et vases, tout est doré. A l’opposite on a pareillem¹ construit un Palais de chasse à 2 etages, la salle du milieu a un dôme de figure octogone, où l’on a placé 48 tableaux, composés de toute sorte d’animaux de chasse, peints par Mr Frederic Groeth¹, né à Stutgard, au service de Sa Maj. Imple, qui excelle dans ce genre. Tous ces bâtimens ont été achevés pendant l’espace de neuf ans.

98 Ditto. J’ai fait bâtir un grand bâtiment de pierre à un étage outre ses Caves, dans le milieu de la Perspective qui conduit au château de Sarskezelau; ce Palais ne consiste qu’à une grande Salle avec une Vingtaine d’Apartemens, où Sa Majte Imple quelque fois s’arrête pour diner avec les Seigneurs de Sa Cour, le tout a été achevé en trois années.

99    1751. J’ai commencé à faire construire le monastère pour 120 filles de qualité. La figure

de ce Couvent est un Quarré long, partagé en 120 Cellules, outre une Gallerie à couvert qui communique dans les apartements des Religieuses. Chaque face de ce bâtiment a de Longueur plus de 125 toises, dans le milieu d’une de ces faces est un corps de bâtiment pour    la demeure de    Made l’Abbesse. Dans    une autre face il y a un    grand

Réfectoire, très    richemnt orné des ouvrages de stuc.    Dans les 4 angles de cet    edifice

sont placées 4 églises, avec leurs Coupoles pour la commodité des Religieuses pendant l’hiver. Dans le milieu de la grande Cour on a pareillement construit² 420 pieds de Roy sur 245 pieds de large le diamètre de la coupole est de 80 pieds; à la grande entrée on a construit un grand clocher qui a 560³ pieds de hauteur La grande cloche, qui doit être placée dans cette grande Tour aura 21 pieds de diamètre, qui aura de pesanteur plus de 10000 Poute de bronze, qui font en poids de France quatre cent mille livres, outre d’autres de moyenne grandeur. L’e ceinte du susdt Monastère consiste à plus de 700 Toises de circuit, le tout par une muraille de pierre, haute de 25 pieds, et de distance    en distance sont    construites de petites    tours, ornées de colonnades, qui

affermissent la    muraille. Entre    l’enceinte et le corps du bâtiment, il y a un    espace

² Zapewne opuszczono : une grande église ...

de 210 pieds, partagé en 120 petits jardins pour chacune des Pveligieuses • dans l’inté-. rieur de la grande Cour les espaces entre les bâtimens et la grande Eglise Métropolitaine sont transplantés en allées des arbres fruitiers de différente sorte ; il y a déjà dix ans que Г on y travaille, et pour le terminer dans toute sa perfection, il sera encore nécessaire de cinq autres années.

100 1754. J’ai commencé le grand Palais de Pierre Imperial à trois etages; ce vaste bâtiment a quatre faces avec une grande Cour dans le milieu, jointe à deux plus inférieures. Les deux principales façades ont 805 pieds de longueur, les deux autres ont 590 pieds: le nombre des apartemens consiste à 556 chambres, y compris une grande Eglise Grecque exposée à l’orient: outre cela une grande Salle qui a 224 pieds de largeur1 sur 98 pieds de large: la grande Gallerie aura pareillement 259³ pieds de long, sur 65 pieds de large. Ces deux grandes pieces seront décorées de très-riches ornements de sculpture, dorés d’or poli. A une extrémité d’une des façades qui donne sur la grande place, on y a bâti un grand Theatre à 5 rangs de Loge, tout de pierre ; le grand escalier de parade outre plusrs autres moyens, outre les cuisines, offices, corps de garde, tout est compris dans le Total. Ce grand édifice, aïant déjà près de deux ans que l’on y travaille, pour le finir il sera encore nécessaire plus de 5 autres a nées.

101 1 755. J’ai fait bâtir

un grand Palais de bois pour la residence de Sa Majte Imple pendant l’hiver, en attendant que celui de pierre soit achevé, vû que le vieux Palais que Г Impce Anne avoit fait bâtir, a été démoli, pour y pouvoir construire le nouveau. Ce bâtiment consiste à plus de 1 56³ chambres sur des caves de pierre, y compris la grande Gallerie qui est dans le milieu de la façade, qui se trouve directement sur la grande Perspective. Ce Palais a de face, plus de 80 toises de longueur, outre plusieurs Cours, environnées départements, dans lesquelles il y a une grande Salle pour les festins, que la Cour donne les jours de fêtes. Tout cet edifice a été fini et meublé dans l’espace de 7 mois.

102 Ditto. Outres ces edifices су-dessus mentionnés j’ai fait finir un Palais de pierre à 5 étages, que Sa Majte Imple avoit fait commencer avant Son avenement au Throne. Ce bâtiment se trouve précisément a l’extremité de la grande Perspective, proche un grand Pont de bois à 9 arcades. Le nombre des apartemens consiste à 44 chambres, outre la grande Sale, et une chapelle avec une Coupole, outre cela un grand jardin et plusieurs autres bâtiments pour les officiers et domestiques de sa maison, ce qui a été fini dans l’espace de trois ans.

10) Ditto. J’ai bâti un grand Palais à 5 etages pour S. E. Mgr. le Grand Maréchal de Cha-pelow⁴: ce bâtiment est directement sur la principale rue, proche du nouveau château Impérial.

104 Ditto. J’ai fait construire pareillenT un Palais de pierre à 5 etages apartnt à Mr le Baron de Strogonof, Gentilhomme actuel de lTmpce- Ce bâtiment est bâti au commencement delà grande Perspective, proche du Pont verd : le nombre de ces apartemens consiste à 50⁵ chambres, y compris la grande Salle qui est ornée d’ouvrages en stuc, executes

¹ Zamiast : longueur. ⁸ jak ².

⁵ jak ².

² Cyfra 5 jest górą niedokończona, można ją też czytać jako 3. ⁴ Szepielów (Шепелевъ).

par un très-habile Maitre d’Italie: Jointe à cela il y a pareillement une Gallerie, ornée de glaces et ornemens de sculpture, dorés d’or poli, avec les Plafonds, dans plusieurs de ces apartemens, exécutés par des Peintres Italiens. Le grand escalier de Parade est richement décoré en stuc, avec une rampe de fer, dorée, très-ingenieusement travaillé: les deux principales façades sont décorées d’une très-belle architecture à l’Italienne, avec un Avant-corps dans le milieu dont on a introduit de grandes colonnes d’ordre composite où sont placé, entre ces colonnes, 4 grandes statues, représentant les 4 parties du monde ; sur le sommet de cet avant-corps il y a un grand frontispice, sur lequel sont posées deux grandes figures, et dans le milieu les armes du seigneur.

105 Ditto. J’ai fait bâtir le grand Palais de pierre à 5 étages apartnt à S. E. Mgr. le Vice Chancell. Comte de Woronzow. Ce bâtiment est construit, proche de la grande Perspective, la façade, du côté de la grande Cour, a de longueur 55 toises, dans le milieu de cette façade il y a une grande entrée pour les carosses, où il y a un grand Portique de chaque côté, dont les colonnes sont d’ordre Dorique ; dans un de ces Portiques il y a un grand escalier de Parade à double rampe, dont les murailles intérieures sont peinte à fresque par un très-habile Peintre de Bologne¹. La grande Salle est pareillmt peinte à fresque par le même Maitre: le nombre de ces apartemens consiste à plus de 50² chambres, y compris la Gallerie, avec la Bibliothèque et une chapelle. Outre cela un grand jardin, et une moyenne Cour, environnée d’apartemens très-bien distribués. A côté de la grande Cour on a construit des ailes d’un seul etage pour les offices, cuisines et pour les logements des domestiques; outre un bâtiment séparé pour les Ecuries et les Remises; le tout en pierre.

REFLEXIONS SUR LA MANIERE ET LES DIFFICULTÉS QU’IL Y A EN RUSSIE POUR BÂTIR AVEC LA MÊME EXACTITUDE ET PERFECTION COMME DANS LES AUTRES PAIS DE L’EUROPE

La chaux et les pierres, pour les fondements, sont très fortes puisque je les ai trouvé beaucoup plus solides que le moëlon que l’on employe en France. Pour la construction des briques, elles sont assez bien travaillées et brûlées à propos, qui malgré les rudes hivers qu’il y a dans ce païs, resistent cependant contre tous les mauvais teins.

La taille des pierres, qui est en usage dans les païs etrangers, ne peut pas s’exécuter en Russie, attendu qu’il n’y a personne instruite dans cette science. On employe bien une sorte de pierre jaunâtre, qui n’est nullement compacte, trop tendre et poreuse, qui empêche absolument à pouvoir tailler les moulures d’une Corniche en sa perfection, quand même il y auroit des personnes capables à le pouvoir faire. I^es chapiteaux et les bases des Colonnes, que l’on fait ici de cette pierre, sont affreuses à voir, vû que l’on ne permet pas à l’ouvrier qu’il travaille à former au juste les feuillages d’un chapiteau Corinthe attendu que, comme elle est greneuse, et tendre, elle tombe au coup du ciseau, ce qui rend défectueux tous les ouvrages de sculpture et d’architecture que l’on est obligé d’employer dans les bâtimens.

Dans la province de la Livonie, proche de Revel, il y a une carrière de pierres, semblables à celles du Lier, et même plus blanches5 on ne l’employe pas pour les bâtiments, attendu que les personnes, qui ont la direction des bâtiments, trouvent tant d’obstacles pour le transport, quel’on Га rejette, malgré mes instances. Sa Majte Imple a beaucoup de carrières de très beau marbre, mais la grande distance du lieu empêche d’en faire quantité assez suffisante, pour faire quelque beau morceau d’architecture, outre cela il y a fort peu d’ouvriers capables à les travailler.

venir une

Le plâtre de ce pais est infiniment meilleur que celui qui s’emploie en France.

Pour ce qui regarde les ouvrages de charpente, on excelle ici dans ce genre, seulent que les bois, qui sont employés pour les solives, et autres ouvrages, ne durent pas si longtems, qu’en France et en Italie, vû que la qualité du bois seroit bonne, si l’on avoit la precaution de le tailler dans sa veritable saison; ce qui occasionne souvent à changer les solives des chambres, qui pourrissent ordinairement aux deux extrémités. J’ai trouvé un moyen pour les conserver: c’est d’appliquer aux deux extrémités un fourreau de plaque de fer, qui empêche que l’humidité des murailles n’y puisse pénétrer; ce qui ne se peut faire que pour les bâtiments de la Souveraine, étant d’une très-grande dépense.

La plûpart des bâtimens des grands Seigneurs sont couverts de plaques de fer, qui ont ordinairemt 2 pieds 4 pouces en quarré; on est obligé, avant de les poser sur le toit, de les tremper dans de l’ail, ce qui se renouvelle tous les 4 ans, en leur donnant une couleur à l’huile, et par ce moyen elles se conservent très-longtems, sans avoir aucune rouïllure. Les bâtimens de l’Impce sont aussi pareillmt couverts de plaques de fer, avec cette différence qu’elles sont étamées, avant que de les employer et par conséquent, de très-longue durée, mais il en coûte beaucoup plus de dépense.

Les ouvrages de menuiserie se travaillent en perfection, puisqu’il y a beaucoup de maitres, la plupart Allemands qui excellent dans ce genre.

A l’égard des Sculpteurs en ornements il y en a dans ce païs d’assez habiles, la plupart au service de l’Impératrice mais pour les Statuaires, il n’y a personne d’assez capable, pour mériter la qualité d’habile homme.

Pour ce qui regarde les ouvrages de Serruriers, il y a dans ce païs un nombre infini de ces ouvriers, qui travaillent assez bien les grillages, pourvu qu’ils soient conduits par un maitre habile, dont Sa Maj. a quelqu’un à Son service qui conduit actuellmt les ouvrages de Son Palais.

Un Architecte dans la Russie est un employé bien penible; vû qu’il ne lui suffit pas de faire les projets de l’edifice qu’il doit faire faire; il faut qu’il retrace lui même en grand et assiste continuellmt auprès du bâtiment, qu’il fait construire, n’aïant ni bon maitre Maçon, ni appareilleur (suivant l’usage des païs etrangers) à qui il puisse se lier, à bien exécuter ses ordres. Ce qui plus est, il faut qu’il fasse tous les desseins en détail de l’edi-fice, soit pour la menuiserie, la sculpture et autres, et même les dessiner en grand, sans cela il y aurait toujours à reparer, ce qui occasionnerait du terns perdu, et beaucoup plus de dépense. Les Architectes au service n’ont présentent que leurs pensions sans aucun autre avantage, bien permis dans les autres païs étrangers; ce qui plus est, l’Architecte n’est estimé ici qu’autant que l’on a besoin de lui.

Le Climat de ce pais est un grand obstacle pour bien exécuter quelque beau morceau d’Architecture, et comme le printemps et l’été ne durent que trois mois, il est fort difficile à pouvoir conserver dans leur perfection les ouvrages que l’on fait faire dans une façade, attendu qu’à peine elle est achevée, que l’humidité et le froid la surprennent et font éclater tous les ouvrages que l’on y a faits; c’est ce qui cause beaucoup de peine aux reparations, qu’on est obligé de faire toutes les étés.

Généralement tous les edifices et ouvrages су-dessus mentionnés ont été faits, inventés et dirigés, dans toute leur perfection, par le Général Architecte Comte François de Rastrelli, Italien de Nation, au service de Pierre le Grand, Empereur de toutes les Russies dans l’an: 1716 etc.

COPIES

Mr

J’ai été très-sensiblement mortifié d’avoir apris par Mr Groth Votre prompt départ, sans avoir pu Vous assurer mes respects à Mr de D’engeuil¹. L’écrit que j’ai l’honneur de Vous envoïer, est un brouillon, que je n’ai pu avoir le terns de mettre en ordre. Je l’abandonne à Votre soin et bonté à corriger les défauts que vous y trouverés. Vous remarquerés bien, Mr que cette relation est comme si je parle moi-même, ce qui ne me convient pas. La grace que je vous demande c’est que cette Relation ne soit point comme si c’étoit moi, mais anonime.

P. S. Mon cher Mr. Si vous avés assez d’amitié pour moi, je vous prie d’y ajouter ce NB. „Chose très etonnante qu’un homme si habile et de qui l’on voit tant de monumens „et d’une assiduité à tout ce qui le regarde, homme rangé à ne lui pouvoir aucune „reproche de débauché, soit dans une situation si peu opulente et pauvre avec sa famille.

Chose très-étonnante qu’un homme aussi habile et de qui l’on voit tant de magnifiques monumens, et d’une assiduité à tout ce qui regarde son emploi, outre cela homme rangé à ne lui pouvoir reprocher aucune faute de débauche, soit dans une situation si peu opulente et très-pauvre avec sa famille.

Copie de la Lettre du Roi de Prusse.

Mr le Comte de Rastrelli. Je suis bien sensible à l’attention que vous avez eue de me presenter Vos Plans des principaux bâtimens que vous avés fait exécuter à la Cour de Russie. Je les ai trouvé si beaux, que ce seroit une perte pour le Public que de lui cacher des monumens aussi signalés de votre genie et de vos talens dans l’Architecture ainsi que vous lui ferés un present bien agréable en les faisant graver ; ils vous attireront des applaudisseinens de tous ceux qui connoissent les beaux arts, et les sciences. Et sur ce je prie Dieu qu’il vous ait Mr le Comte de Rastrelli, en sa sainte garde.

à Berlin

ce 16 de Janv. 1766. au Comte de Rastrelli, à Berlin.

¹ Zob. wyżej, s. 5.

Signé Federic

NOTICE DE TOUS LES ELEVES, QUE J’AI INSTRUITS DANS L’ARCHITECTURE PENDANT L’ESPACE DE 48 ANS, LESQUELS SONT PARVENUS, PAR MES SOINS, AU SERVICE DE SA MAJTÉ IMLE AU GRADE D’ARCHITECTES, SAVOIR

Mrs

au Couvent de Nevsky.

Sous-Architectes.

Ewlache, au comptoir de l’Intend¹ de la Cour1 Zemzoff, à la Chancellerie des bâtimens2 Wist, auprès du Senat3 Chavatinski, auprès de l’Amirauté4 Knoble, auprès de la Police de S¹ Petersbourg5 Kokorinoff, present¹¹¹¹ directeur de Г Acad, de beaux arts6 Feltinne, au Service de la Cour7 François Speklin |

Iwan Speklin

Fauke, au Comptoir des bâtiments Paton ⁹

à Sarskezelau

Paulson, à la Chancell. de l’Economie10 Kneginne, à Moscau11 Wasilikof, a la Chancell. de bâtimts Iwan Mikaëlof Zacarof, a Stréllemouise Mikael Wasili {

Muilnikof Strélnikof, auprès du grand Couvent

Wasili Petrof, pour construire les casernes dans la nouvelle Ville

Un parent du Chambellan Jérebsow, à Moscau¹²

Iwan Minchoi, au comptoir de batimts13

Iwan Mikomovis Sechagau, auprès du Cabinet

Iwan Egord à Peterhoff

Volcof, à la Chancell. des bâtimls14

Housof, parent de Mr Jierapkinne à Moscau¹⁵

et beaucoup d’autres, dont j’ai oublié les noms, lesquels sont à Moskau en differents départemens.

¹    Jewłaszew (Евлашевъ) Aleksiej. Był w r. 1747 zatrudniony w Moskwie (Pietrow, jw., s. 505 ; Bondarenko, jw., s. 13 (zob. s. 28).

²    Ziemcow — przypuszczalnie z rodziny architekta Ziemcowa, * 1688, f 1743 (zob. wyżej, s. 35).

³    Wist (Wüst) Aleksander Francewicz, * 1722, -j- około 1790? (Pietrow, jw., Primiczanija, s. 73 [Nr 651]) albo * 1721, fpo 1793 (Grabar. jw., III, s. 341).

⁴    Czewakinskij (ЧевакинскШ) Sawwa Iwanowicz, *1713, fpo 1783.

⁵    Knobel Christian — jeden z pomocników Rastrellego przy wznoszeniu Smolnego Monasteru (Pietrow, j. w. [indeks]; E. S. S zumigor ski j, jw. w czasop.: Russkaja Starina, t. 159, Petersburg 1914, s. 313).

⁶    Kokorinow, Aleksander Filipowicz, * 1726, f 1772.

⁷    Veldten (Фельтенъ) Georg Friedrich, * 1730, f 1802, pracował pod kierunkiem Rastrellego przy budowie Nowego Pałacu Zimowego.

⁸    Fok, Iwan Borisowicz. *1741, f 1807 (Grabar, jw., III, s. 251, przyp. 2), zob. s. 35.

¹¹ Kniazinin Fedor (zob. s. 35). ¹³ Mienszoj (zob. s. 35).

⁹    Patton, Piotr Juriewicz, * 1734,f 1809 — pomocnik Rastrellego od 1752 (Grabar, jw., III, s. 251, przyp. 2) zob. s. 35. ¹⁰ Paulson Charles (zob. s. 35).

¹² Żerebcow Iwan?, *1724 (Grabar, jw., IV, s. 80).

¹⁴    Wołkow Siemion Artemiewicz, * 1717, fpo 1790 (Grabar, jw., III, s. 236, przyp. lis. 250).

¹⁵    Housof — Usow?, Gusiew Aleksiej? (Grabar, jw., III, s. 159, przyp. 1).

бб

COPIE

Sacrée Majesté Impériale.

Je prends, avec un très-soumis respect, la liberté de représenter à V. M. I. qu’aïant reçu, par Sa bonté, la permission d’aller, pour un an en Italie et reçu en même tems une gratification de 5000 Roubles¹, pour pouvoir faire mon voyage avec plus de commodité, dont je rends infiniment graces à Y. M. I. à mon retour je m’étois flatté de continuer, auprès de V. M. I. mes très humbles services sur le même pied, que Ses glorieux Ancêtres m’ont tenu- cependant Elle a ordonné à Mr le Grand Maréchal, Comte de Sievers, de me notifier, que je devois, à l’avenir, dépendre uniquement du Chef de la Chancellerie des bâtiments²⁰ 21, et non plus de la Cour. Ce changement m’a extrêmement affligé, me voyant après tant d’années de service, privé de l’honneur de recevoir Ses précieux ordres, comme j’ai toujours été honoré par le passé, ce qui donc m’a obligé de demander, avec beaucoup de regret, ma très-humble demission, ne pouvant point me résoudre à etre subordonné à d’autres commandemts que ceux que j’ai joui par le passé. J’espère qu’un vieux serviteur qui a servi 48 années, qui a toujours fait son devoir depuis un si long espace de tems aura le bonheur, que V. M. I. par sa haute Clemence me fera la grace de m’accorder quelque recompense pour pouvoir vivre dans ma Patrie avec ma famille, et prier continuellement le Toutpuissant pour la conservation de Ses précieux jours et de Son auguste Successeur.

De Votre Sacrée Majesté Impériale

Le très humble et tres-obéïssant et très soumis serviteur.

LE OPERE DELL’ARCHITETTO FRANCESCO RASTRELLI VISTE DALL’AUTORE

Riassunto

Il manoscritto francese, ehe forma Foggetto principale di questa pubblicazione (p. 45 — 66), è un documento riguardante Francesco Rastrelli un eccellente architetto, la cui attività si è svolta tutta

come è noto — oltre i confini della patria, in Russia, dove l’artista eso di al lato del padre scultore. Essa si esplico poi, indipendente e féconda, lasciandoci opéré im-ponenti non solo a Pietroburgo e nei dintorni, ma perfino a Kiev e nelFodierna Lettonia.

Questo documento, formato da un quaderno di 15 fogli ehe racchiude la particolareg-giata cronaca dei lavori del Rastrelli, appartiene alla Biblioteca Nazionale di Varsavia. Esso è completato dai disegni ehe danno la più diretta testimonianza del suo talento. I due cimeli provengono dal palazzo di Wilanów, antica residenza suburbana del Re Giovanni Sobieski e si trovano in Polonia da più di un secolo e mezzo poichè, già nel 1785/4 appartenevano al conte Ignazio Potocki, patriota ed uomo politico polacco. Dal conte Aclamo Branicki, ultimo erede della collezione, furono donati allô Stato polacco.

Il manoscritto non è autografo. Si tratta di una copia eseguita tra il 1767 e il 1771 dalle note dell’autore e da lui non riveduta, cosa che spiega i lapsus calami e, quel ehe è peggio, l’alterazione delFordine delle diverse parti. Riproduciamo il manoscritto śenza nulla cambiarvi, conservando l’ortografia originale.

La prima delle lettere ehe il quaderno contiene, diretta ad un personaggio ehe non ci è stato possibile di identificare, ci ri vela, che in quegli anni il Rastrelli, al volgere della sua carriera alla corte russa, dopo aver inutilmente provato di entrare al servizio de Federico II, re di Prussia, desiderava farsi conoscere in altri stati per potervisi stabilire. A questo scopo prepare* la prima „Relazione Generale“, ehe rispecchia 48 anni di operose e bene-merite fatiche e vi aggiunse una seconda „Relazione“, più compendiosa, comprendente soltanto 20 anni di attività, corredandola di due allegati. Per meglio informare il media-tore ehe doveva raccomandarlo presso qualche personaggio importante, vi accluse pure tre lettere.

Considerando il contenuto di questa cronaca edilizia del Rastrelli, vanno notate alcune disconcordanze tra la prima e la seconda Relazione. Tra l’altro, stupisce il fatto ehe egli si attribuisca talvolta delle opéré almeno in parte assegnate agli altri artisti. Nella descrizione del cosi detto Smolnyj Monastyr di Pietroburgo, egli si spinse fino ad anticipare i fatti, dichiarando compiuto il monumentale campanile, di cui non fù eseguito ehe il solo mo-dello. Tuttavia la maggior parte dei dati contenuti nella Relazione è degna di fede. Vi troviamo notizie sconosciute riguardanti edifici da lui costruiti, testimoniale delF influenza eśercitata sull’ambiente artistico russo (la lista degli allievi) e di più, interessanti ragguagli sul paeśe, dal punto di vista dei mezzi tecnici e dei materiali di costruzione, e sulla posi-zione sociale degli architetti in Russia.

In quanto ai disegni del Rastrelli, ehe certamente formavano un giorno il suo archivio d’architetto, essi sono di grande aiuto se si tratta di ricostruire la sua attività artistica. Benchè solamente in parte i 501 disegni di Varsavia siano di sua mano, la raccolta è pur sempre copiosa, anche se messa a confronto con quel ehe è rimasto negli archivi, nei musei e nelle biblioteche russe, con quelli, assai meno numerosi, dell’Albertina di Vienna, senza poi accennare ai frammenti di. proprietà Adamini a Bigogno presso Lugano.

Durante il regno delle imperatrici Anna ed Elisabetta, il Rastrelli, si trovava a capo delFUfficio per le costruzioni („Ober-architektor“). E quindi ovvio, che per i tracciati, i rilievi, le piante ed altri disegni si servisse di numerosi aiuti. Tuttavia, anche quando questi, rifuggendo Fanonimo, si firmavano appiè delle carte, il nostro artista va in generale considerato l’autore di questa produzione. Non mancano peraltro nella raccolta schizzi e pro-

getti di sua propria mano. I „Rastrelliana“ russi contengono parecchie repliche di questi disegni, nondimeno, tra quelli di Varsavia troviamo delle notevoli varianti e dei progetti affatto sconosciuti. Inoltre — ricordiamo che la raccolta è un residuo dei diversi materiali necessari all’architetto al quale era affidata la direzione di tutta la „fabbrica“ — sono pure di qualche interesse i bozzetti dei pittori (Zucchi, Francesco Fontebasso, Cerboni, Serafino Barozzi) che collaborarono col Rastrelli dipingendo i soffitti del Palazzo d’lnverno. In questa miscellanea troviamo persino 11 disegni di Carlo Rastrelli, acclusivi certo dal figlio unica-mente quali ricordi dell’attività paterna, poichè nessun nesso li lega al resto della raccolta²².

I    disegni non illustrano egualmente la Relazione in tutte le sue parti. Moite delle costruzioni descrittevi non sono corredate da alcun disegno. Nell’ inventariare questa raccolta (p. 19—36) ci siamo trovati di fronte a serie difficoltà per l’identificazione di vari soggetti ehe l’artista non chiari di alcuna nota. Assai probabilmente si tratta in parte di progetti ehe non furono mai realizzati.

Strelna („Strellemouise“), Oranienbaum, Peterhof, Mitava (Jelgava), Kiev, Mosca e, il più frequentemente, Pietroburgo e Tsàrskoe Selb sono i luoghi ehe evoca la raccolta. Per gli edifici sorti a Pietroburgo, particolare interesse, sia storico che artistico, hanno i progetti per la sala del trono nel Palazzo d’lnverno, costruito durante il regno dell’Imperatrice Anna e demolito intorno al 1753, per il Palazzo d’Estate anch’esso sparito, per la costru-zione in legno del Palazzo d’lnverno provvisorio, — о ancora per le serie di disegni, che sbalordiscono per inventivité, slancio, ricchezza della seultura e degli ornati, corne il maestoso convento Smolnyj Monastyr, la solida mole de] Nuovo Palazzo d’lnverno o la ridente residenza di Tsàrskoe Selb.

II    creatore di cosi grandi complessi architettonici è certamente un artista multiforme. Perfetto organizzatore, in tutte le sue opéré egli rimane un costruttore pieno di forza e di armonia. In veste di decoratore lo si sente felice di dar libero sfogo alla sua ispira-zione profondendo ornati ricchi e graziosi. Più che ogni altro architetto italiano di quell’epoca fu costretto a servirsi del legno quale materiale di costruzione, e stanno a provarlo parecchi progetti di teatri di corte e anche di palazzi. I disegni della raccolta dimostrano ancora, ehe nessuna delle attività relative all’arte Sua gli era estranea, ne il tracciare giardini, ne l’iscenare feste о il fornire disegni per le suppellettili sacre (iconostasi).

In tutte le sue opéré vibra ancora il ritmo possente del patrio barocco, che unito alle grazie più moderne del rococo francese e tedesco si fonde e si cristallizza in uno stile singolarissimo, strettamente legato al nordico ambiente.

Tra gli architetti italiani, ehe lo sviluppo della nuova capitale attirb in Russia nella prima metà del Settecento, il „conte Rastrelli“ fu certamente quello, ehe, riuscito ad assi-milarsi la cultura di corte, vi prese radici più profonde. Afîrontando ardui probierni nel campo della costruzione di chiese ortodosse, non di rado seppe appaiare felicemente l’alito moderno che era venuto a propagare, e l’antico stile irto di regole e di tradizioni. L’usanza locale gli insegno a colorir le facciate e a dorare cupole splendenti, potenziando cosi la ricchezza e l’effetto di questo suo barocco russo.

Ammirando quest’arte cosi originale e fresca sullo sfondo dell’epoca — nella quale l’artista appare tuttavia quasi corne un ritardatario (*1700 fl 771) — memori delle sue fatiche i Russi vollero battezzare questa architettura col nome di „Stile Rastrelli“.

''74

с

• i. b.> •:»

.

К

\y ■ ‘

V

.

il

$

:

C

♦

-s ■k. h<>

-

•    -    -> -г

7 Ш

Fflß

A

(

4

\,

.У

л

Л

Л;

«

it

/

}.

4

c.

д

i

\

/

'

*!

'S

3-

-г

/

-

'Е/гЗ:

;v

SSaSyf

V

, "

ч-;:-

L

$

.

'Ч;/

'

л

fĄ,

>

■

\

.'V

>

: ;■

W'- •;

. • ■' \ ••

.

~ -

-

><J\

;

>

-

-

С.

г

(

H

'I

l

,if;

fTÎ >,:

(

fc

Ï,

■

■

t

■■

-f;

v

/

/;

,

(/.! ..i

*4

■

■V).

•L

J С, l à

г-'.

POLITECHNIKA KRAKOWSKA BlBLïGTEKA GŁÓWNA

-•«Су

II

L. i

inw.

28978

Kdn. 524. 13. IX. 54

ODBITO W DRUKARNI ZAKŁADU

NARODOWEGO IM. OSSOLIŃSKICH WE LWOWIE POD ZARZĄDEM FRANCISZKA KADLECA

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

111-28978

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000231323

¹

   Matwiejew, jw., s. 116, cyt. z pracy А. Суслов (A. Susłow), Зимний дворец, Leningrad 1928, s. 14—15.

²

   W. Neumann, Ans alter Zeit, kirnst- und kulturgeschichtliche Miszellen aus Liv-, Est- und Kurland, Riga 1915, s. 15 (w artykule : Die beiden Rastrelli).

³

   Tamże.

⁴

   Lo Gatto, jw., vol. 1Г, s. 53, 124 (na podstawie wiadomości otrzymanej od G. F i о с c o i artykułu tegoż: Fr. Guardi pittore di teatro, w „Dedalo“, Milano/Roma (1955).

⁵

   Neumann, jw. i Lo Gatto, jw., s. 124.

⁶

   Grabar, jw., s. 181, przyp. 1; Benois, Carskoje Sieło, jw., Cz. II, s. XIII, przyp. 297.

⁷

Innym pismem na margine ie: „1750“.

³ Innym pismem na marginesie: „Ge bâtiment a été commencé durant le regne de l’imperatrice Anne, et a ete fini a l’avenement de l’Imp. Elisabethe. 1741“.

⁸

   Szepielôw (Шепелевъ).

⁹

   Villebois (Вильбуа).

¹⁰

   Książę Kantemir. Pałac jego stał naprzeciwko Pałacu Marmurowego. Pojęcie o wyglądzie budynku daje rysunek Stengla z r. 1758, reprodukowany w monografii Matwiej e w a, jw., s. 17. W domu ks. Kantemira mieszkał Stanisław August w okresie swego pierwszego pobytu w Petersburgu (П Ст0ЛПЯНСк1й [S t o łp i an s k i j]. Среди архи-вовъ, III: ...Дом Кантемира. (Staryje Gody, jw., 1915, październik, s. 62).

¹¹

   Czogłokow (Чоглоковъ).

¹²

   Może Chowanskij (Хованский)? Dom ks. P. W. Chowańskiego znajdował się jednakże na Wozniesienskim Pro

¹³

spekcie, nie na wybrzeżu Newy. W 1. 1757—59 mieściła się w jego muracb Akademia Sztuk Pięknych (Pietrow, jw., s. 585).

¹⁴

   Cyfra 5 jest górą niedokończona, można ją też czytać jako 5.

¹⁵

   Na marginesie znak: „(a)X‘‘, współczesny z marginesowymi dopiskami do pozycyj Nr Nr 15 i 18; jest to odnośnik bez objaśnienia.

Architekt Rastrelli

¹⁶

   Pierwsza piątka jest górą niedokończona, można ją też czytać jako 5.

¹⁷

   Cyfra 5 jest górą niedokończona, można ją też czytać jako 5.

¹⁸

   jak ¹⁸.

¹⁹

   Giuseppe Valeri ani.

²⁰

   O tej gratyfikacji zob. wyżej, s. 10.

²¹

   Stanowisko głównego dyrektora Kancelarii budowlanej zajmował od r. 1762 Iwan Iwanowicz Beckij (Бецкой,

Betzky).

²²

Z. B at o ws ki, В.-C. Rastrelli en France. Le tombeau du Marquis de Pomponne (Gazette des Beaux-Arts, Vie pér., t. XII, Paris 1954, p. 137—145, illustr.).