rv;> ^

■......gj&l

mii

^MMM.....

£=

;?|

■B

wm

.:,v.

4®sT

HBNM

®if■'

St [§ iŚ-iifesfiĆls •;%^i$''!‘!‘

ilfi

!S - . >

SKfc

\i.ij

:&

I§f£ ''

gS

)

DZIEŁA

ALEKSANDRA Er. FREDRY

wydał

Dr HENRYK BIEGELEISEN.

A'?

(Z PORTRETEM i PODOBIZNA PISMA POETY).

J-r'*

Tom V.

CIOTUNIA. — ZEMSTA. — DOŻYWOCIE. — UWAGI WYDAWCY.

Xj~W"Ó"W"_

NAKfcADEM KSIĘGARNI POLSKIEJ.

1897-

e»

%

IHftiPłM

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000304668

Jn

f

ClfllUNIi

KOMEDYA W TRZECH AKTACH WIERSZEM.

Strzeż się offertowniczków, którzy różne kształty i postaci, według czasu, łatwo na się biorą, a wiernikami się czynią.

And. Maks. Fredro.

OSOBY:

ALINA.

PANNA MAŁGORZATA. FLORA.

EDMUND.

ZDZISŁAW.

SZAMBELAN Kawalerski JAN, służący Edmunda.

Rzecz dzieje się na wsi w domu ALINY.

AKT PIERWSZY.

''Pokój z czterema drzwiami, prawe od aktorów do pokojów Aliny lewe do pokoju Edmunda — stolik — krzesła.)

SCENA PIERWSZA.

((Słychać krzyk za sceną — wszyscy następnie, z różnych stron w rannych ubiorach wybiegają.)

MAŁGORZATA, ALINA, ELORA, EDMUND, ZDZISŁAW, SZAMBELAN.

Małgorzata. Ach dla Boga! ratujcie ! — ratujcie,

[dla Boga!

Alina. Cóż to jest? — Co się stało?

Flora.

Co tu za krzyk, trwoga ? Edmund (bez ij:aka w płaszczu wojskowym). Czy się pali ? Zdzisław (równie na pół ubrany — zasłyszawszy). Pali się ?

Szambelan (w szlafroku i w szlafmycy).

Co ? — pali... Gwałtu, gore! Małgorzata (na swój gors wskazując). Nie — tu, tU... Wszyscy (otaczając ją). Co ? — CO?

Małgorzata.

Pająk!

(śmiech powszechny)

Zabić tę potworę Szambelanie! do walki! my będziem w odwodzie.

(śmiejąc się rozchodzą się)

Edmund.

SCENA DRUGA.

MAŁGORZATA,SZAMBELAR. Małgorzata (mdlejącym głosem).

Na gorsie, Szambelanie.

Szambelan (przypatrując się przez lornetkę).

Gdzież jest?

Ach, na przodzie l

Małgorzata.

Ach! ach!

Szambelan. Ale pająk?.. Jest hultaj.

Małgorzata.

Szambelan (zdejmuje pająka, potem szlafmycę).

Już go niema.

Pozwól pani niech mszcząca noga się zatrzyma; Pozwól niech teraz stanę w robaczka obronie, Który śmiał spocząć chwilkę na anielskiem łonie. Gdy jego pomieszkaniem zwykle wonne kwiaty, Niedziw, że wziął za bukiet wdzięki Małgorzaty: Że wziął za pełną różę ust świeżych tajniki,

Za biały narcyz bródkę, oczy za gwoździki;

Pi!...

A resztę... (Z pożerczem wejrzeniem) Ach resztę... Małgorzata (poprawiając suknię).

Szambelan (rozogniony). Stój myśli bez granic! Piwonie, lilie, słoneczniki za nic!

Małe zatem zmylenie. Całą jego winą,

Że został twego strachu niewinną przyczyną. Przebacz, przebacz mu pani, mając to na względzie,, (czule) Że z takich winowajców nie on jeden będzie.. Małgorzata. Pochlebniś z ciebie wielki, mój ty

[Szambelanie —

Dobrze, niech się więc zadość twojej woli stanie, Bo ten co twoim ustom powierzył obronę, Wszystkie serca na swoję musi skłonić stronę. Szambelan. Obym mógł jak najprędzej twym pająkiem zostaćL

I jak w siatki misterne, których licha postać Ale więzy niezbyte, ująć serce twoje,

Otoczyć wszystkie wdzięki, którymi się poję. Małgorzata. Pi, fi! milcz Szambelanie — jesteś

natarczywy —

Zapłoniłam się — fi, fi!

Lica kolor żywy I to oko spuszczone wróżbą mi niemylną,

Szambelan.

Żeś jest Szambelanowi, królowo, przychylną.

Ale cóż — te uczucia będą źródłem smutku,

Bo życzenia serc naszych nie dojdą do skutku, Jeżeli Edmund mężem Aliny zostanie. Małgorzata. Nie lękaj się — Alina zważa na me zdanie. Wychowałam ją... to jest: wzrosłyśmy wraz obie, Wszystko radzim wzajemnie, powierzamy sobie,

W nas, że tak powiem, jedna tylko mieszka dusza. Szambelan. Pałam ku tobie, pani, ogniem Wezuwiusza, Alebym z dwóch jednego nieochybnie zgubił,

Gdyby on siostrzenicę, ja ciotkę zaślubił.

Ja miałbym się z nim zgadzać! znosić tego trzpiota, Co na dalsze swawole pragnie tylko złota,

Co miłostek niesyty, szukając z nich chluby,

Nie jednej niewinności był przyczyną zguby. Małgorzata. Fe, brzydko, fe!

U niego nic świętego niema, Na wszystko szyderskiemi spogląda oczyma. Małgorzata. Prawda, że z Szambelancia nieustannie

[szydzi.

Szambelan.

Szambelan (urażony). Ze mnie? tego nie widzę.

Ale każdy widzi.

Małgorzata.

Szambelan. Chociażby i tak było, mam ja na to radę, Umiem nabić pistolet i wyciągnąć szpadę;

Lecz co dręczy nad wszystko, najboleśniej rani,

Że celem jego żartów, ty, ty jesteś pani. Małgorzata (urażona). Ja celem jego żartów? niegrzeczne wyrazy!

Proszę nie dzielić ze mną swej własnej urazy. Jest wprawdzie lekkomyślny, na męża za młody, Lecz jego przychylności mam jawne dowody. Pamiętam jakby dzisiaj : już w późnej godzinie Siedziałyśmy tu wszystkie wkoło przy Alinie, Słuchałyśmy powodów, które ją znagliły "Wyjechać nagle z Wilna i pobyt tam miły Zmienić na wiejską ciszę a raczej nudotę,

I jeszcze w takie zimno, w taką ciągłą słotę —

Siedziałyśmy więc w kolo przy naszej Alinie, Wiatr gwizdał — zegar stanął—ogień zgasł w kominie, A w tern trzask! ktoś zajeżdża — kto? — jakiś

[wojskowy,

Nagle zasłabł w podróży. Szambelan (ironicznie).

Tak, na zamęt głowy. Małgorzata. Ach, nie, na rany w ręku wzruszone

[wywrotem,

Tak, że w łóżku dni kilka musiał leżeć potem. Szambelan. Skąd rany?

Skądże ? z wojny.

A podróż ?

Małgorzata.

Szambelan.

Z Warszawy.

Małgorzata.

Szambelan. I gdzie, tędy!

Do brata.

Małgorzata.

Nie ma dobrej sprawy.

Szambelan.

Małgorzata. Koniec końców, gań sobie kiedy chcesz

[koniecznie,

Ja wiem, że jak mnie zoczył, rozśmiał się serdecznie; I teraz, kiedy smutny, kiedy czasem wzdycha, Ledwie mu się pokażę — zaraz się uśmiecha. Szambelan. Czemuż sobie nie jedzie, siedzi tu da-

[remnie ?

Małgorzata. Ręka ledwie zgojona.

Szambelan.

Małgorzata. I wojny teraz niema... Szambelan.

Małgorzata. Wolno jeszcze nie wracać.

Szambelan.

Ba! zdrowszy odemnie.

To go pewnie cieszy,

On się też nie śpieszy. I na co mu się śpieszyć? — siedzi jakby w raju, Ma przy sobie doktora i to dla zwyczaju...

Bo na co mu doktora ?... i ten doktor, Boże! Nawet mojej podagrze zaradzić nie może!

Bawi więc pan Porucznik jakby między swemi:

Śpi — wszystkie panie chodząc, ledwie dotkną ziemi; Obudzi się — śniadanie oddawna go czeka,

Ta nalewa, ta słodzi, ta grzankę przypieka,

A panicz mocno słaby w krześle się rozpiera,

I jedynie przez grzeczność za czterech pożera. Zimno mu? — na kominku ogień się rozkłada;

Gorąco? — drzwi na oścież aż mi puder spada. Przy stole na wyścigi dla niego usługa:

Jedna pani mu kraje, a dolewa druga,

Bo ranny nieboraczek rączką ani władnie,

Sztucca dźwignąć za trudno, lecz kieliszek snadnie... A pije po sto razy, raz się nie zacliłyśnie!

Po stole—jednej, drugiej czule rączkę ściśnie,

Do tej mile przemówi, na tę spojrzy tkliwie, Śpiewa, skacze i trzepie — to chory, prawdziwie! Warto dać si$ zadrasnąć, chociażby i więcej,

Byle tylko tak kilka przepędzić miesięcy. Małgorzata. Wiem, wiem, dobrze rozumiem skąd ten

[gniew pochodzi:

Posądzasz serce moje, zazdrość cię uwodzi.

Ach, ty panujesz w jego najskrytszym zakącie! Uspokój się, niewdzięczny — ucałuj tę rącię.

(podaje mu rękę, którą on z uniesieniem całuje)

SCENA TRZECIA.

MAŁGORZATA, SZAMBELAN, FLORA, ZDZISŁAW.

Zdzisław. Brawo! nie tracą czasu gorliwe kochanki, Nie popuszcza Szambelan na krok Podczaszanki; Zawsze w parze miłośnej, niesyci zabawki,

Jak te między dębami siedzące turkawki. Małgorzata, (z Utajoną radością). CÓŻ6Ś widział ?

Zdzisław.

Że panna raczka mi upiekła.

(na stronie)

Babsztyl zawsze czerwony, jakby wyszedł z piekła.

(biorąc na stronę Szambelana)

Wszystko idzie wybornie.

Szambelan (cicho do Zdzisława). Cicho! bo usłyszy.

Flora (biorąc na stronę Małgorzałę).

Wszystko pójdzie najlepiej.

Dla Boga! mów ciszej.

Małgorzata (cicho do Flory).

(całą tę scenę Zdzisław z Szambelanem, a Flora z Małgorzatą cicho rozmawiają)

Zdzisław. Alina cię uważa.

Edmund się odmienia.

Flora.

Zdzisław. Zgaduje twoje myśli.

Ceni twe westchnienia.

Flora.

Zdzisław. Edmund dla niej za młody, starszego

[chce męża..

Flora. Dla uporu jedynie resztę sił natęża. Zdzisław. Jak tylko go oddalim, do ciebie się zwróci. Flora. Jak Alina odmówi, do nóg ci się rzuci. Zdzisław O to się tylko staraj.

Ile będzie można.

(odehodzą w głąb sceny)

Szambelan.

Flora. Potem ja wszystko skończę.

Tylko bądź ostrożna,

Małgorzata.

Abym na kosz nie wlazła z tych wszystkich obrotów— Edmund jeszcze niepewny, a Szambelan gotów.

I jak się co rozgłosi o tej naszej zmowie,

To mi się ten wyśliźnie, tamtego nie złowię. Flora. Cóż to ? hoża Małgosia koszyka się boi,

Kiedy na jej skinienie stu czcicieli stoi? Małgorzata. Pochlebiasz.

Prawdę mówię.

Flora.

Cóż robić radzicie ?

Małgorzata

Flora. Strzedz Edmunda z Aliną—podsłuchiwać skrycie, Zrywać wszelkie sam na sam, nareszcie nawiasem Rzucić okiem anielskiem na Edmunda czasem.

Małgorzata. Poradźże mi Flornniu, bo masz gustu

[dużo,

Wziąść dziś lila sukienkę, kapeluszyk z różą? Czy też bluzę niebieską, wstążki cytrynowe? Flora. Bluzę, bluzę, a pewnie zawrócisz mu głowę.

Małgorzata. Idę się ubrać.

Idź, idź.

Milcz, ach milcz, sumienie!

Flora.

Małgorzata (do siebie).

(odchodzi)

Szambelan już zgubiony!

SCENA CZWARTA.

SZAMBELAN, ELOKA, ZDZISŁAW.

Szambelan (kończąc rozmowę ze Zdzisławem).

Kocha mnie szalenie,

Prawda, lękam się nawet sromotnej rozpaczy, Kiedy o co rzecz idzie, na końcu zobaczy.

Ale im większa miłość, tern większa przeszkoda. Zdzisław. Ale im większa trudność, tern większa

[nagroda.

Zresztą nic się nie dowie, aż w lubej godzinie, G-dy Szambelan z bukietem klęknie przy Alinie. Teraz tylko nad listem trzeba się naradzić,

Który musi koniecznie Edmunda wysadzić. Szambelau. Ja mam więc list...

Napisać i niby odebrać.

Zdzisław.

Szambelan. Kozumiem.

Wszystkie sprawki trzeba zręcznie zebrać, Które on nam sam nieraz powiadał o sobie;

Lecz oczywiście, w innym wystawić sposobie.

A Alina zapewne i wątpić nie będzie,

Że Edmund na pół tylko był szczerym w tym względzie. Zdzisław. Jednakże ten list nie tak ma być napisany, Jakby tylko jedynie dla jego nagany.

Flora. Tak, między tern i owem, przypadkiem, nawiasem, Niech zdanie o Edmundzie pokaże się czasem. Szambelan. Proszę spuścić się na mnie, bywałem

[u dworu:

Flora.

Dekretem mu się stanie pochwała z pozoru. Flora. Ona, co tak uważa powszechne mniemanie, Oddali go niebawem.

Zdzisław.

I twoją zostanie. Szambelan. Panno Floro! Zdzisławie! przyjaźń wa-

[sza szczera

Niewygasłej wdzięczności serce me otwiera —

(chełpliwie)

Ale i ja też westchnąć nie lubię daremnie.

(biorąc się za ręce i oglądnąwszy się, tajemnie)

Alina za pół roku pokocha się we mnie;

Już ja to —nie chwaląc się —z wszystkiego poznaję, Na to wam moje słowo szambelańskie daję.

(odchodzi)

SCENA PIĄTA.

FLOKA, ZDZISŁAW.

Flora (śmiejąc się). Tak wszystkiemu uwierzył!

I jął się tak żywo.

Zdzisław.

Flora. To trzeba głupca!

Zdzisław.

Głupich dzieła, mądrych żniwo. Jak jego tak i ciotki szalone nadzieje,

To prawda, ale z nimi dobrze nam się dzieje. Dawniej wcale nie dbali, sobą zatrudnieni,

Czy się Edmund ożeni, czy się nie ożeni;

Teraz gdy niby korzyść zręcznie im wskazałem, Przeciw temu związkowi działają z zapałem. Flora. Wszystko to dobrze, ale przez nasze staranie, Gdy Edmund oddalonym nareszcie zostanie,

Cóż potem ?

Co? co potem? to przednia obawa!

Zdzisław.

Potem, kochana Flora, pójdzie za Zdzisława. Flora. A dalej?

Dom Aliny naszym domem będzie.

Zdzisław.

Flora. Czy myślisz, że Alina w klasztorze osiędzie ? Że się łatwo nie trafi i drugi i trzeci,

Tam gdzie powab ujmuje, gdzie się posag świeci ? Dziś Alina pamięta na dawne zmartwienia,

Lęka się nowych związków, wolność swą ocenia. Lecz czas, zdrajca, co niby do dzieła ochoczy,

A w rzeczy czerw nieszczęsny, wszystko w niwecz

[toczy,

Przyćmi jaskrawy obraz powierzchnią zasłoną,

I rozklei budowę uczuciem spiętrzoną.

Czułe wdzięki kochanka, postać ujmująca Wady przeszłego męża w grób za nim postrąca. Ach, z nowem światłem w duszy, nowy dzień przed

[nami !

Świat barwi się na nowo — na nowo nas mami — Wstręt do miłości stygnie, miłość to spostrzega, Wiedzie przed ołtarz, łączy i — znowu odbiega!

Zdzisław. Dla czegóż ma ostygnąć, gdy naszym za-

•    [miarem

Coraz nowym bez przerwy podsycać go żarem; Kiedy oddalać będziem czułość, stałość, wdzięki, Wszystko co skłonić może do oddania ręki?

Flora. Próżno — w życiu kobiety jest pewna granica ; Przed nią—marzenie ; za nią—prawda jej przyświeca; Przed nią — każda się cofa; za nią — w miejscu stoi, I jutro tego szuka, czego dziś się boi.

Łatwo, stojąc na górze, z góry w dół pozierać; Łatwo, mając w czem wybrać, chcieć, niechcieć

[wybierać;

Łatwa przeciw miłości w oklaskach obrona —

Kie dba o jedno serce powszechnie wielbiona.

Ale kiedy już ciszej, coraz ciszej wkoło,

Kiedy już coraz częściej zasępia się czoło,

Kiedy oko przygasłe w przeszłości już czyta, Liczy lata stopione, o korzyść z nich pyta;

A te czucia pieszczące od świata karmione,

Gdy już świat o nas ucichł, ucichły i one;

Wtedy leżą w przeszłości te wspomnienia blasku, Jak z wystrzelonej racy gdzieś papier na piasku: Wtedy natura matka powraca do domu —

Chcemy dać serce — lecz ach, nie mamy dać komu. Zdzisław. Tern lepiej; niech swą rękę dla siebie

[zatrzyma,

Niech jej dom zawsze nad nas, innych panów nie ma. Flora. Nie— bo biorąc porywczo, kiedy czas przynagli, Puszczamy się na morze bez steru i żagli.

Alina więc z tej dotąd jeszcze stoi strony:

Jak Edmund, tak dziesiąty będzie odprawiony,

Ale na drugą stronę gdy ją czas przeciągnie, Pierwszy, rękę dziś drogą za bezcen osiągnie. Zdzisław. Ba, ba, ba! Niechno w porcie zarzucę

kotwicę,

W mur chiński dla Aliny zmienię tę granicę. Flora. I ciotka i Szamb elan zwiedzeni oboje, Na sobie wynagrodzą umartwienia swoje,

I ta para turkawek tu nam gruchać będzie.

Zdzisław. O, nie — niech para grucha tam, gdzie

„    [sobie siędzie.

Flora. A gdzieindziej jak z nami?

Zdzisław.

Spuść się na mnie, proszę. Ciotunie, Szambelany, wszystko to przepłoszę.

I niechno się stąd tylko pan Edmund zabierze,

Bo ja w te wszystkie wstręty Aliny nie wierzę, Bo ta bladość jej twarzy, ciągłe roztargnienie, Rzadkie do niego mowy wyraźne zwrócenie,

A częste z nim przechadzki — rzecz niejasna wcale. Jawniej sza miłość bywa w pragnącym zapale,

A gdy obojętności już maskę przywdziewa,

Wtedy już jej najczęściej na niczem nie zbj^wa. Flora. Że go lubi, któż przeczy?

Na naszej więc głowie, Pierwiej go stąd wyprawić, nim się o tem dowie. Flora. Tymczasem rzucę okiem na list Szambelana. Zdzisław. Tylko zręcznie, ostrożnie.

Flora.

Zdzisław.

Czyżem ci nieznana ?

SCENA SZÓSTA.

ZDZISŁAW.

Zdzisław. O, znana! i aż nadto! — mądre słowo

[twoje —

Lcz ja mędrszych od siebie cokolwiek się boję.

I jeśli się nie mylę, to granica owa

Już się, duszko, za tobą w mgłach przeszłości chowa.

Mając zaś czyste pole, inaczej ja zrobię —

zwolna — Alina pomyśli o sobie.

Z czasem

SCENA SIÓDMA.

ZDZISŁAW, EDMUND (ręka na chustce).

Zdzisław. Cóż ręka ?

Edmund.

Zdzisław.

Edmund.

Zdzisław.

Edmund.

Dobrze.

Serce?

Nieźle.

Milczy ?

Bije.

Zdzisław. Nadziei czy miłości?

Edmnnd.

Zdzisław. Jesteś skrytym.

Edmund.

Zdzisław.

Edmund.

Zdzisław.

Edmund. Dla czego ?

Zdzisław.

Edmund. Pomocy? ja? a to w czem?

Zdzisław.

Edmund (na stronie — niespokojny).

Mialżeby mieć wiadomość.

(do Zdzisława)

Któż bez obu żyje !

Źle to?

Źle.

Dla kogo?

Dla ciebie.

Bo nie znajdziesz pomocy w potrzebie.

Odpowiedz sam sobie.

Lecz w jakim sposobie? Zdzisław (poufale). Powiedz — kochasz Alinę ?

Tu mowa zmierzona!

Edmund (z Uśmiechem).

Zdzisław. Kochasz?

Edmund

Zdzisław (taj ero nie).

Edmund.

Gdybyś mi to powiedział, dziękowałbym szczerze, Bo dotychczas, niestety, nic nie wiem w tej mierze. Zdzisław (niedowierzając). Nie WieSZ ?

Z tem się nie kryję.

Ale ona?

Ona ?

Edmund.

Ach, gdybym wiedział, [wiedziałby świat cały. Zdzisław. Ja znam Alinę — moje rady by się zdały. Edmund. Proszę o nie.

Zdzisław (z udaną czułością). Edmundzie, ja ci dobrze

[życzę.

Edmund. Nie wątpię.

Zdzisław.

Edmund. Jakto ? Zdzisław.

Edmund. Dobrze. Zdzisław.

W t wojem szczęściu i ja zyski liczę.

Otóż i ona — sam na sam zostawię.

Wszak i to pomoc, przyjmij ją [łaskawie.

SCENA ÓSMA.

ALINA, EDMUND.

Alina. Co mówił ?

W naszę ufność koniecznie się wciska.

Edmund.

Alina. Ach, Astolfie!

Edmund (oglądając się). Ostrożnie.

Edmunda nazwiska

Alina.

Już dłużej, wierz mi, serce moje znieść nie może — Tak mnie zawsze przerazi! tak się zawsze trwożę ! Edmund. Lecz je, niestety, jeszcze zachować wypada. Alina. Ja też tylko przy tobie odpocząć bym rada. Złożyć to ciężkie jarzmo naszej tajemnicy,

Uchylić maskę, ćmiącą jasność twej źrenicy. — Lękam się swego cienia — trwożę się szelestem — Ach, gdzie idzie o ciebie, dzieckiem tylko jestem. Edmund. Nie dziw się, moja droga, że się nie tak

[trwożę,

Szczęście ciebie posiadać trudno zblednąć może ; Zdaje mi się że niema w tym świecie przygody,

Za którąbym w twem sercu nie znalazł nagrody. Nie — mojej szczerej wiary nic zachwiać nie zdoła : Że mogę być spokojny pod skrzydłem anioła. Alina. Umiesz aż nadto moję ukołysać trwogę,

Bo słysząc te wyrazy świat zapomnieć mogę.

Ale listów dziś niema — Bóg wie co się dzieje ! Może już dotąd znikły najdroższe nadzieje. Edmund. Wszystko skończy się dobrze, bądź tylko

[cierpliwa.

Alina. Mnie nie na cierpliwości, na odwadze zbywa. Edmund. Nikt nademnie nie traci i nie cierpi na tem, Iż nie mogę przed całym pochwalić się światem!

(ujmując ją wpół)

Moją jest żoną! moją! ta wdzięczna Alina,

Dawniej cel naszych westchnień, dziś żalu przyczjma! Ale jestem spokojny co do mojej sprawy.

O, gdybyśmy naszego małżeństwa nie kryli,

Pułkownik nieprzyjaciel, ale człowiek prawy,

Jak tylko do sił przyjdzie, działać będzie w stanie, Pewnie na mą obronę uczyni wyznanie:

Iż nie tylko że nie był wyzwany przezemnie,

Ale żem się godzinę wzbraniał nadaremnie,

Że mi wcisnął pistolet i lżącym wyrazem Zmusił w końcu do gniewu i do strzału razem.

Alina Nie wątpię że uczciwy, że to wszystko powie, Ależ na to potrzeba by odzyskał zdrowie.

Edmund. Ma się lepiej, w ostatnim Radost pisał liście.

Alina Zresztą, nim twą niewinność wskażą oczywiście, Któż ręczy że tymczasem nie będziesz zdradzony?

Edmund. Zmiana mego nazwiska — odległość tej

[strony.

Jużby stare sąsiadki pewnie do tej chwili Tu, tędy i owędy po tropach zławiały,

W rzeczy, cel ciekawości i plotek niemały!

Poszła za mąż — no proszę ! gdzie ? kiedy ? za kogo ? Któż on jest? skąd? — nikt nie wie, powiedzieć

[nie mogą —

Dla czego ? —sekret —A, ba!—jednak wiemy o tern— Gdzież się z sobą poznali ? — gdzie był ślub ? —

[A potem ..

Jakże tam było ? jak, gdzie ?—w drodze ale przecie... I wkrótceby wieść listy rozniosły po świecie.

Lecz dziś nikt prócz domowych o mnie nie wie prawie, A domowym nie w myśli żeś była w Warszawie. Tam zaś, któżby mógł zgadnąć, że z koła czcicieli Umknąwszy się, Alina los wygnańca dzieli,

Który swemu nieszczęściu składać musi dzięki,

Iż tak szybko, w lot prawie, dostąpił swej ręki. Alina. Wszystko to pięknie, dobrze twoja miłość zdobi, Lecz jak pułkownik umrze?

Tego mi nie zrobi.

Edmund.

Alina Mój Astolfie, idź napisz—dziś gońca wyprawię. Edmund. Nie zajedzie i wróci, koniec będzie sprawie. Alina. Koniec, lecz jaki!

Dobry.

Edmund.

Alina.

Idź, napisz — zrób to dla mnie.

Edmund (całuje ją w rękę).

Ale jestem spokojny i nie tracę wiary,

Że i Bóg tego strzeże, kto kocha bez miary.

Lekceważysz sobie.

Ach, czegóż nie zrobię!

AKT DRUGI.

SCENA PIERWSZA.

EDMUND, MAŁGORZATA.

(Edmund siedzi przy stoliku i składa list jedną ręką — świeca przed nim).

Edmund. Z dawnych prawd, wielkiej prawdy doświadczam w tej dobie: Dobrze mieć jednę rękę, ale lepiej obie.

(Małgorzata dziwacznie ubrana, skrada się na palcach, niby z gracyą i zasłania oczy Edmundowi)

Pfe, do daybła! pfe, piżmo, aż mi w nosie wierci!

(odejmuje ręce z przed oczu)

Zawsze czuć Szambelana jak bliskiego śmierci.

Koncept stary i... już wiesz — a łapa jak szczotka. Małgorzata Grzecznie, niema co mówić.

Aj, aj, wszak to ciotka.

Jak szczotka.

Edmund (na stronie)

Małgorzata, (urażona na stronie)

Edmund. To żart... (na stronie) cóż mam mówić?

Szczotka! proszę.

Małgorzata.

Edmund. Figiel za figiel.

Figiel! ja takich nie znoszę.

Małgorzata.

(na stronie) Figiel! szczotka!

Słyszałem drzwi lekkie wzruszenie, zefira westchnienie —

Edmund.

Jakiś szmer, jak zefira —

Woń szeroka — krok płynny jak mglistej Najady,

Za którą i na błocie nikną zaraz ślady

Któż to jest ? myślę — Ha ? wiem — szepnął mi

[głos serca,

»Ale figiel za figiel, powiem, że morderca.

Edmund.

Małgorzata. Morderca ?

Tak, morderca groźnego pająka. Małgorzata. Ach, pająk żyje—znowu po kwiatach

[się błąka.

Edmund. Kwiatach?

Małgorzata (sentymentalnie'.

Jego mieszkaniem zwykle wonne kwiaty, Zwykle wonne bukiety.

Edmund (na stronie tymże głosem).

Zwykle stare graty.

(głośno)

Zatem nie zgniótł pająka, mszcząc się swojej pani? O, nieczuły! jabym zgniótł Szambelana dla niej! Szczęsny! błogosławiony! wybrany ! bogaty !

Jemu kwitną rozkosze w sercu Małgorzaty. Małgorzata. Wysoko — nie dostanie.

Jak się zepnie — może.

Edmund.

Małgorzata. Nadaremnie.

Chęć szczera wzniesie.

Edmund.

Nie pomoże.

Małgorzata.

Ach, nie takiego męża chciwa moja dusza,

Którego włos zrzedzony czas pudrem przyprusza, Którego krok chwiejący jak z długiej podróży, Mimo częstych podrygów chęć spoczynku wróży;

Co nad przeszłość innego nie dając dowodu,

Jest jakby własny portret malowany z młodu. —

(stosując do Edmunda)

Lecz takiego, którego usta jak korale Łatwo miłość wrażają, nie głosząc jej wcale; Który życia zarzewiem przez palące oko Lamie wszelkie zapory,

(wskazując na serce)

tu sięga głęboko.

Wdzięczny, młody, co serca pociąga do siebie, Jak nam malują Bogów — lub jak widzę ciebie! Edmund (z Udanem uniesieniem).

Ach, Małgorzato! kiedy twój umysł tak czysty, Uczyń łaskę.

Małgorzata (z uczuciem)

Edmund (podobnież

Mów — żądaj !

Małgorzata (zadziwiona). Tylko tyle?

Edmund.

Zapieczętuj listy.

Tymczasem — Jeszczem w ręku słaby.

(Małgorzata przystępuje do siedzącego i zaczyna pieczętować listy, Edmund po krótkiem milczeniu .

Ach, co widzę! Małgorzata (Z kokieteryą .

Cóż widzisz ?

Edmund

Małgorzata. Żartowniś!... Edmund.

Małgorzata.

Edmund (czule). Ja serce. Małgorzata <z uczuciem!.

Edmund.

Tysiączne powaby...

W pełnym kwiecie.

Fi, popiekę palce.

Poruczniku!

Polegnę w tej walce.

Małgorzata (skłaniając się ku siedź cemu Edmundowi'.

Sił nie mam.

Edmund (odsuwając się z krzesłem, a list podając).

Jeszcze jeden.

(po krótkiem milczeniu).

Jak się ten lak leje,

Tak pod twojem wejrzeniem krocie serc topnieje ; Jak się tu pod pieczęcią wyciskają herby,

Tak w sercu fizys twoja wieczne tłoczy szczerby. Małgorzata, (cofając się ku niemu). SkoilCZ — Słabo mi !

Edmund (odsuwając się z krzesłem).

Małgorzata (Jak wyżej;. Edmund (wstając).

Małgorzata. Trzymaj mnie!

Edmund.

Skończyłem. Mdleję !

Proszę siadać.

Dałżem sobie.

Obym dwiema rękami [mógł władać! Małgorzata (czule). Choć jedną, poruczniku — jedną! Edmund (na Stronie).

(z udaną namiętnością).

Uchodź nieszczęsna!

(Małgorzata zrywa się przestraszona)

Uchodź!

(cofa się przed nim)

Sam nie wiem co zrobię! Te oczka jak opale — ten nosio różowy — Rumieniec jak wypiekły — ząbek bukszpanowy —

(mocniejszym jeszcze głosem. — Małgorzata cofa się za stolik,)

Uchodź! — już namiętności rozpuściłem wodze! Małgorzata. Czy o to idzie ?

Uchodź!

Edmund.

Małgorzata (śpiesząc w jego objęcia^. Ja tutaj Uchodzę. Edmund (nawiasem;.

Ostrożnie! ręka! (z rezygnacyą; Bogom święcę tę ofiarę.

(Alina wchodzi w chwili, kiedy Edmund głośno cmoknął całusa blisko twarzy Małgorzaty)

Alina. Pięknie i głośno.

Małgorzata.

Ach! Ach!

(wybiega;.

SCENA DRUGA.

A LINA, EDMUND.

Edmund (po krótkim śmiechu;. Żem grzeczny nad miarę, Nikt temu nie zaprzeczy.

I zawsze szalony. Edmund. Przepraszam, tu szaleństwo nie z mej było

[strony.

Alina (śmiejąc się).

Alina. Biedna ciotka, prawdziwie. Edmund.

Alina. Szyderstwa trochę nadto.

Edmund-

Alina. A ciebie o to prosić!

Edmund.

Nad wyraz szczęśliwa.

Kiedyż je wyzywa.

Tu potrzeba było. Zwyczajne moje żarty tak ją dzisiaj miłą I coraz gwałtowniejszą przejęły nadzieją,

Tak wartko się puściła wskazaną koleją,

Żem potem nie miał serca zatrzymać w obłędzie. Alina. Niech tylko twoje serce dla innych nie będzie Tak wielce litościwem, bardzo o to proszę;

A ma dosyć skłonności.

Edmund.

To cnota, jak wnoszę.

Alina. Ja to mówię bez żartu; mniejsza, ciotka stara, Ale Zosia, Aniela, Wanda, nawet Klara,

Każda z tobą brat za brat. — Jak się zjadą czasem, Tam gdzie ty, tam i one, ze śmiechem, hałasem, Aż uszy często bolą. — A pamiętaj o tem,

Że wolno ci udawać, ale nie być trzpiotem,

Że ja to muszę znosić, lecz nie znosić wolę ;

Lecz ty nieżonatego chętnie bierzesz rolę. Edmnnd. Ach, jeśli często biorę, tyś tego przyczyną. A wiesz dla czego ?

{'ujmuje ją w pół i przemówiwszy kilka słów do ucha, daje pocałowanie — Flora stanęła we drzwiach i zobaczywszy zaraz się cofnęła,)

Dobrze ?

Alina, {'ironicznie;.'

Zapewne!

Edmund (wziąwszy listy).

(całuje go i wybiega)

Alino!

(wybiega za nią)

SCENA TRZECIA.

MAŁGORZATA (wychodząc nieśmiało).

Biada ! cóż teraz będzie ! Alina widziała;

Zbladła nieszczęsna, zbladła i wstrząsła się cała! Zazdrość ją zniszczy — biedna! — Ale cóż ja mogę! Mamże łokciem odtrącić, lub podstawić nogę,

Kiedy w szalonym pędzie do uścisku goni;

Albo mamże jak piskorz wymknąć mu się z dłoni? A co za ogień ! za szał — Z początkum się zlękła...

A jak mnie ścisnął! Boże! aż sznurówka pękła.— Odemnie chce pieczęci — ja Zefir! —Najada!... Lecz Alina, Alina... A Szambelan, biada! —

Tu krew popłynie. — Losie! jak dziwne twe dzieła: Doszłam lat pięćdziesięciu., {'przestraszona ogląda się;

Ha! jakżem krzyknęła — (ciszej) Doszłam lat pięćdziesięciu wzdychając da-

[remnie,

A dziś dwóch, dwóch i naraz, kocha ich się we mnie ; Hola, ho! po jednemu, po jednemu proszę,

Będą u mnie i wianki, lecz będą i kosze-

SCENA CZWABTA.

MAŁGORZATA, FLORA, ZDZISŁAW.

FlOrft, (wchodząc ze Zdzisławem;.

Pocałował, widziałam, na co tu gadania. Zdzisław. Ale ona, cóż na to?

Wcale się nie wzbrania.

Flora.

mowja’.

Małgorzata (myśląc że o niej

Cicho, ja się rumienię.

Przeklęcie! Przeklęcie! Widziałaś ?

Zdzisław (chodzą^.

Flora (do Małgorzaty'.

Małgorzata (spuszczając oczy'. Mgłą się kryją oczy

[w tym zamęcie,

Alem odgłos słyszała.

Zdzisław. Gdzie? ‘

Jakiś ciekawy!

Małgorzata (z kokieteryąh

Gdzieś, koło ucha, jakoś tędy. .

Bez obawy,

Zdzisław (do siebie I.

Bez najmniejszej obawy... (stając). Lecz gdzież się

[to stało?

Flora. Tu, tu właśnie w tern miejscu; lecz jak długo

[trwało,

Otóż koniec dzieła.

Tego nie wiem, bom zaraz drzwi prędko przymknęła. Małgorzata. Ach raz tylko, zawierz mi.

Zdzisław.

Flora. Dlaczegóż koniec?

Czegóż więcej życzysz sobie ?

Zdzisław (ironicznie).

Cóż teraz wolnej będzie przeszkadzać osobie,

Kiedy już tak ogłasza swoje przedsięwzięcie Pójść przed ołtarz, a stamtąd w kochanka objęcie ? Małgorzata. Nie, nie będzie przeszkadzać — to już

[rzecz skończona — Tak, tak, niema przeszkody — a miłość szalona — Szalona, ja wam mówię — ja sama truchleję. Flora. A ja wcale nie — wszelką mam jeszcze nadzieję.

Małgorzata. To znowu co innego — ja mam pewność

[wszelką.

Zdzisław (chodząc i bijąc się wczoio*. Ha! trzeba byc

[ślepotą uderzonym wielką,

Aby spokojnie zamki budować na lodzie,

AVtedy, gdy się już stoi po kolana w wodzie;

Aby patrzeć, nie widzieć co się w koło dzieje, Póki się dyabel w ucho głośno nie zaśmieje.

Ale kto kiedy końca dojdzie z kobietami,

Kogoż ich mądra chytrość nie zwiedzie, nie zmami ? Nim się pozna, przeniknie śród sprzeczności wielu, Nim się wpadnie na drogę, one już u celu. — Przeklęta i przeklęta zawsze sprawa z niemi,

Bo musisz patrzeć w niebo, a chodzić po ziemi;

I jakże źle nie stąpić! nie zaorać nosem!

Szalony kto zażąda kierować ich losem!

Róbcie sobie co chcecie, ja świadkiem nie będę;

Nie oprę się aż w domu, jak konia dosiędę.

SCENA PIĄTA.

FLOKA, MAŁGOEZATA. ( czas jakiś milczenie)

Małgorzata. Floro, czy ty rozumiesz!

(Flora zamyślona nie odpowiada).

Co przyszło do głowy? Myśli pędzić na koniu jak Mazepa nowy. — Miałżeby... (na stronie;. Ha, co za myśl! — No, pro-

[szę ja kogo!

Jakto niektórzy zazdrość długo taić mogą! — Teraz już wiem, już zgadłam—żałuję go szczerze —

(po krótkiem milczeniu)

Floro — chodźno tu bliżej — jednę myśl ci zwierzę.... Tylko się nie martw bardzo—trzeba mieć moc duszy— Biedna Floro... (na stronie i Ach, gromem uderzę ją

w uszy.

Flora. Czegóż chcesz ? nie rozumiem.

Zrozumiesz zawcześnie,

Małgorzata.

Ale bądź przekonana, że mi to boleśnie,

Że to bez mojej winy... — Lecz takto się dzieje: Kto ma szczęście, ma wszystko — zbiera, gdzie

nie sieje.

Flora. I cóż?

Małgorzata. Boże uchowaj, ażebym zuchwała Swojej jakiej zasłudze przypisywać miała —

Ja wiem, i w szczerej ducha wyznaję pokorze,

Iż ładniejsza odemnie przytrafić się może ,

Że ów wdzięk, lubość, zachwyt, co w mojej osobie Widzą mężczyźni — winnam Bogu, a nie sobie.

Flora. Nie rozumiem.

Małgorzata. Ach Floro, wierz mi, że niechcący.... Lecz jest czasem w której z nas—uśmiech czarujący, Zawrót oka łechtliwy — ruch ciała uroczy —

Jest wdzięk — i jest jakieś coś; co zamydla oczy, Co mimo naszej wiedzy działa zawsze mile,

I jest w nas jakby wędka na męskie motyle.

Flora. Ale cóż, cóż się stało ?

Słyszałaś Zdzisława ?

Małgorzata (tajemnie).

Flora. Słyszałam.

Uważałaś, jaka żałość krwawa, Jaki wzrok, jaka mowa, jaki chód rozpaczy? Wiesz co to jest?

Flora. Co?

Małgorzata. Zazdrość.

Flora.

Małgorzata.

Zazdrość Edmundowi.

Flora.

Małgorzata.

Zazdrość ?

Nieinaczej —

Czego ?

Małgorzata, (spuszczając oczy).

Już wiesz czego.

Flora.

Flora. Może szczęście Edmunda przeszkodą dla niego... Małgorzata. Nieszczęściem powiedz, ja wiem...

Jest zatem zmartwiony.... Małgorzata. Co? — zmartwiony? — z miłości, zazdrości szalony!

Wierz mi, wierz biedna Floro.

Flora (niespokojnie). Co ? — To być nie może. Małgorzata. Ja dawnom zgadywała, ależ, o mój

Boże,

Już z tymi mężczyznami całkiem tracę głowę.... Flora, (porywczo). Lecz gdzież dawne dowody, powiedz, a gdzie nowe?

Małgorzata. Ach, w jego własnych słowach— przekleństwa wyrzeka

Na świat, ludzi, kobiety i w końcu ucieka,

Ażeby nie być świadkiem (spuszczając oczy) przykrej

wprawdzie doby,

Lecz którą najskromniejsze przejść muszą osoby. Flora. Ha ! jeśli to jest prawdą, jeślim jest zwiedzioną —

Straszną iskrę rzuciłaś — nie wiesz w jakie łono; Jak tu (wskazując na piersi) pożar się wznieci, wyleje

się wszędzie —

I kto tylko szczęśliwy, moim wrogiem będzie!

(odchodzi).

SCENA SZÓSTA.

MAŁGORZATA.

Otóż ją macie! Floro! jak szalona leci!

(po krótkiem milczeniu)

Był jeden, potem drugi — traf! jestci i trzeci — A dajcieże mi pokój! — A, tego za wiele !

Serca mego na troje dla was nie rozdzielę — Wszak jest Alina, Flora — czemuż wszyscy do mnie? A wszystkich miłość straszna—zazdroszczą ogromnie: Alina o Edmunda, Flora o Zdzisława;

Edmund mnie nie odstąpi — Szambelan ma prawa, Zdzisław także się sroże — ...Tu się krew potoczy! Lecz cóż ja temu winna? Grdzież mam podziać oczy? Mamże się w murach zamknąć, jak jaka sułtanka, Lub twarz tylko odwracać za przyjściem kochanka? Ach, Alina! biadaż mi!

SCENA SIÓDMA.

ALINA, MAŁGORZATA.

Małgorzata.

Alineczko luba! Prawdziwie... wierz mi... szczerze... smutna dla mnie

chluba...

Alina. Wierzę wszystkiemu, a ty wierz znowu wzajemnie,

Iż siebie uniewinnić starasz się daremnie, Bo żadnej niema winy co się mnie dotyczę: Edmund wolny — kocha cię

dobrze — szczęścia

[życzę.

Małgorzata. Fe, fe, jesteś nieszczera — taisz swoje

[żale ;

Lepiej przyznaj urazę i przebacz wspaniale. Alina. Nie mam urazy.

Małgorzata.

"Wiesz, prawda?

Alina.

Małgorzata.

Wiesz także ?

Alina.

Małgorzata <

Edmund że kochał się w tobie,

Nie wiem wcale.

Że zjnienny w tej dobie,

Także nie wiem.

na

stronie, z pożałowaniem głaszcząc ją pod brodę

Ma jeszcze nadzieję!

Biedna, biedna Alino — on za mną szaleje ..

Lecz trzebs być rozsądną, rozpaczać nie trzeba, Jeszcze i tobie męża wyszukają nieba.

Nie trać duszko odwagi i dobrej nadziei —

Jakoś to będzie, jakoś — wszystko po kolei — Jak ja ciebie, ty kogoś ubieżysz w miłości — Lecz w tem szczęście, nic więcej

zatem bez

[zazdrości,

Niema się czego wstydzić — tak bywa na świecie. —

(całując ją w czoło)

Trzeba, trzeba rosądku — nie płacz moje dziecię. Alina. Ależ moja ciotuniu, jeśli Iza się kręci,

To pewnie, że nie z płaczu przytłumionej chęci.

I proszę, przestań mówić, bo nie będę winna, Śmiejąc się z tego, z czegom śmiać się niepowinna. Małgorzata. To spazmy, moja duszko — śmiech

[z płaczem, dla Boga!

Powąchaj róg jeleni —

(podaje flaszeczkę, którą Alina bierze i odwraca się dla ukrycia śmiechu; na stronie'.

Jak cierpi nieboga!

Lecz cóż ja temu winna ? — To losu igraszka — Trudnoż oddać kochanka, jak zbiegłego ptaszka. —

(głośno AYierzaj, moja Alinko, teraz powiem szczerze, Nie masz czego żałować—nie tracisz w tej mierze — Edmund nie był dla ciebie — jeszcze to za płoche, Jeszcze głowa zielona i szalona trochę —

Byłby się z tobą, wierz mi, nigdy nie ożenił. Alina. Doprawdy?

Jak cię kocham.—Byłby się odmienił,

Małgorzata.

Nie dziś, to jutro — pewnie a lepiej że wcześnie— I dziękuj Panu Bogu, iż lubo boleśnie,

Jednak ochrania ciebie od zgryzot tysiąca,

Któremi nadal grozi miłość zbyt gorąca.

Alina. Jakże się ty, ciotuniu, chcesz na nie wystawić ?

Małgorzata (p° krótkiem milczeniu¹.

Chcę... chociażby dla tego by ciebie wybawić.

Lecz jeśli mnie usłuchasz, Alinko kochana,

Ja, ja ci dam męża — wiesz kogo? — Szambelana. Alina, (ironiczni-) Nieźle, prawdziwie nieźle.

Małgorzata.

To mąż, co się zowie. Wprawdzie ja mu dotychczas jeszcze siedzę w głowie; Ale jak mu się umknę raz jeden i drugi,

To zmiarkuje, że trzeba cofnąć swe usługi,

I ku tobie obróci miłośne westchnienia.

Alina, (jak pierwej). Doprawdy?

Małgorzata. Ja ci ręczę!

Alina.

Małgorzata.

Podstolina.

Papkin.

Michał.

Orgon.

UWAGI WYDAWCY,

DOŻYWOCIE

Więc niema wątpienia.

Alina.

Małgorzata. Opatrz go tylko dobrze.

Alina.

Małgorzata. To nie Edmund!

O, pewnie!

Nie bardzom ciekawa.

Alina.

Co to za postawa,

Małgorzata.

Jaka wytworność mody, delikatność słuchu,

Co za powaga kroku, za przystojność ruchu.... Alina. Wszystko to piękne, dobre rady i obrazy, Ale teraz wet za wet, przyjmij bez urazy,

Co ci przyjaźń troskliwa wyznać każe śmiele. Edmund lubi żartować, żartować za wiele, Często nawet przesadzi, bądź zatem ostrożna , Każdemu jego słowu zaufać nie można!

Uważaj — ja cię proszę... i tak, już się boję ,

Czy on dziś z tobą... może... może zwykłe swoje... Małgorzata (parska śmiechem i mówi przerywając mocnym

śmiechem).

Boisz się... czy... nie żarty... boisz się... z przyjaźni... O, jakże ci dziękuję... nie... miej tej l ojaźni. — Alina (śmiejąc się). A, już dłużej prawdziwie, wrytrzy-[mać nie mogę. (śmieją się obydwie). Małgorzata (na stronie). G-orzki ten jej uśmiech,

[gorzki!... (do Aliny ironicznie).

Uśmierz zbytnią trwogę....

(ściskają się, śmiejąc się ciągle — rozmowa jednak przez to nie ma być za długo przeciągnięta).

Ach biedna, biedna duszko — jakże mi żal ciebie. Alina. Pamiętaj com ci rzekła, zda się to w potrzebie.

• SCENA ÓSMA.

ALINA, MAŁGORZATA, SZAMBELAN. Małgorzata (uderzając go po ramieniu).

Aj motylku, motylku! rozpuszczasz skrzydełka; Powinnabym się gniewać za zdarte sidełka;

raz na nią, raz na

(cofnięta nieco, mówi dalej spoglądając Szambelana)

Ale miłość bliźniego gniew ku nam rozmiata — Szczęśliwyś Szambelanie — ręczy Małgorzata.

SCENA DZIEWIĄTA.

ALINA, SZAMBELAN, (później) EDMUND.

(Alina siedzi po prawej stronie sceny — przed nią stoi Szambelan — wkrótce wchodzi Edmund, trzymając szal i kapelusz Aliny — niewidziany od Szambelana, siada w głębi po lewej stronie).

Szambelan. Nazwałbym się szczęśliwym, lecz tylko

[w tym względzie,

W jakim moja przychylność milą tobie będzie.

(ukłon głęboki).

Alina (na stronie). Prawdziwie dom szalonych.

Szambelan.

Lecz przyjaźń troskliwa Nie zawsze lubych wieści lubą trąbą bywa. —

O, Alino, ozdobo starego półświata,

W cnoty, wdzięki, powaby, w szlachetność bogata !

Alina. Mój panie Szambelanie, miej litość nademną, Słuchać tych szumnych pochlebstw, rzeczą nieprzyjemną.

Zawsze ci się wypraszam, nie mogę wyprosić. Szambelan. Jak widzieć doskonałość i milczeć,

[nie głosić?

Ale twoje rozkazy wypełnię do słowa, Obyś tak przyjąć rady ty była gotowa. Alina. Dziś , widzę , same rady.

Szambelan.

Choćbym w tej godzinie Padł ofiarą przyjaźni — com winien, uczynię; Rozwiążę skryty węzeł, wyłuszczę dowody, Wskażę zbawienną drogę , ochronię od szkody.

Alina. To wiele, bardzo wiele — a zatem do rzeczy.

Szambelan. Pan Edmund, człowiek godny, nikt temu

[nie przeczy,

Jestem jego czcicielem i najniższym sługą; Ale jego tu bytność trwa trochę za długo.

Alina. Komuż to szkodzić może ?

Szambelan.

Twojej dobrej sławie.

Alina (ironicznie). Setne tym niosę dzięki, co o nią

[w obawie —

Ależ niech i mnie także raczą ufać trochę. Szambelan. (sentencyonainie). Najtwardsze do poznania,

[co z pozoru płoche,

A w głębi czarną chytrość, jak jądro ukrywa. Alina. Szambelanie!

(Edmund daje jej znak, aby milczała).

Szambelan (sentencyonainie'.

Gniewaj się, lecz to rzecz prawdziwa. Łatwiej przestrzelić pancerz w miejscu ustalony, Niż proporzec na wszystkie migający strony.

(zażywszy tabaki)

Nie jam poznał Edmunda — na cóż mi tej pracy ? Ale lubo odlegli, żnaleźli się tacy —

(z przyciskiem)

A ja miewam listy. Alina (śmiejąc się'. I w nich jest Edmund? Edmund?

Zna go cała Warszawa

Dowód oczywisty.

Szambelan (dając ust).

(ukłon głęboki.

Kto pisał, godzien wiary, gdyż to przypadkowo, Nie wiedząc naszych związków, wspomniał o nim

[słowo.

Alina (przeczytawszy).

Prawda — Edmund — (z przyciskiem ku Edmundowi)

wyraźnie — to jego nazwisko.

(opatrzywszy list oddaje)

niebezpiecznie, ślisko —

Szambelan. "Widzisz pani — com mówił ?

Co to za lekkomyślność!

To prawda, czasami.

Alina (ku Edmundowi).

Szambelan. Więcej niż lekkomyślność — mówiąc

[między nami —

(ciszej). Byle fartuszek... ach, fe! zalotnik z urzędu. Każdą kocha, przysięga; bez żadnego względu Jak, co, gdzie i kiedy... fe — na Turka zakrawa. Jest jakaś pewna miara—jakieś w świecie prawa, Które szanować trzeba.

Alina (jak pierwej).

Właśniem to mówiła. Szambelan. Albo jego szyderstwo, jestże to rzecz miła? Alina (jak wyżej). Prawda, często bez granic.

Z wszystkich, z wszystkich razem.

Szambelan.

Alina (jak wyżej). I bez zastanowienia, że jednym

[wyrazem

Nawet tych, których kocha, nabawia kłopotem.

Szambelail (zacierając ręce z ukontentowania). •

Widzisz pani! com mówił? Jest więcej niż trzpiotem. Alina. Jakżeby go poprawić?

Nijak — próżna troska.

Szambelan.

Alina (żartem) A, jest trochę nadziei.

Ani... ani włoska! —

Szambelan.

Wyprawić go czem prędzej — na moje sumienie — (Edmund kichnął — Szambelan obraca się z ukłonem, którego

nie kończy)

Sto...

Edmund. Lat, pewnie — dziękuję za szczere życzenie.

(daje szal i kapelu z Alinie—potem poduje jej rękę i z nią wychodzi. Szambelan w nachylonej do ukłonu postawie zostaje póki nie wyjdą, potem przechodząc się zażywa tabaki).

SCENA DZIESIĄTA.

Szambelan (po długiem milczeniu).

Kichną! — (stojąc) I mocno kichnął—jeszcze w uszach

[dzwoni —

Ci wojskowi.. fe, brzydko. — Niechże Pan Bóg

[broni!

Dziękuje, a wejrzeniem jak sto nożów topi —

Tfy, tfy, tfy ! — wyrwałem się, jak Filip z konopi — Czy mnie szał jaki napadł, czy ślepota jaka?

Ci wojskowi... zwłaszcza ten... jakiś zawadyaka...

SCENA JEDENASTA.

SZAMBELAN, ZDZISŁAW.

Szambelan. Dziękuję ci, dziękuję, dziękuję Zdzisławie, Żeś mi dobrze poradził i wplątał łaskawie;

Mądry był cały spisek, lecz spóźniony bardzo. Zdzisław. Wiesz już więc?

Szambelan.

Jak nie wiedzieć, kiedy nami gardzą. Tak, gardzą, bo się śmieją... lecz i skarać mogą. Ja zręcznie przepisaną postępując drogą,

Zręczniem wspomniał Alinie, co ją nadal czeka, Jeśli stąd nie oddali takiego człowieka — Zdziwiona — ja do listu — oto dowód jasny — Potem mocnym kolorem kryjąc penzel własny.

Mażę, czernię Edmunda...

Ona na to głucha. Szambelan. Nie, lecz on za mną siedzi i wszystkiego

[słucha.

Zdzisław.

A pewnie że źle.

Ściągniesz kłopot sobie.

Zdzisław. To źle. Szambelan.

Zdzisław.

Któż?

Szambelan. Nie ja tylko. Zdzisław.

Szambelan.

Zdzisław.

Szambelan.

Zdzisław.

Ty.

Ja?

Ty.

W jakim sposobie ? Szambelan. W jakim — tego ja nie wiem — Ale

[za co, to wiem.

Zdzisław. Za cóż? Szambelan. Za rady twoje. Zdzisław.

Szambelan.

Któż powie ?

Ja powiem.

SCENA DWUNASTA.

SZAMBELAN. ZDZISŁAW, FLOKA.

Flora (rzucając na stół dwa listy). Macie listy przejęte,

[panowie spiskowi.

(chodzi w głębi sceny).

Zdzisław. Ha, mój korsarz! — ta zdobycz może nam

[co powie. .

(czyta adres jednego listu)

„A Monsieur Monsieur Jendrees de Kawalerski, „Etant Rojal Chambellane et cavalier de Lordre „de Miechuw — Gran Senieur Bienfetteur et trez „aimez frere a moi — par Brześć w Kogutkow-„cach za Grodnem gdzieś — pilno, pilno.’'1 Na, masz.

Szambelan. Od mojej siostry.

Zdzisław (biorąc drugi list).

Floro!

Do Edmunda, brawo!

Flora (zawsze chodząc). Trzeba mu oddać.

Zdzisław.

Oho! nie tak żwawo —

Hm! za rewersem, widzę, (do Szambeiana).

Podpisz, prędko.

Szambelan.

Zdzisław. Edmunda.

Szambelan (odrzucając list). Podpisz.

Zdzisław.

Szambelan. Znowu kasztan gorący.

Zdzisław.

Kogo ?

Moje pismo poznać mogą.

Wszakże to dla ciebie.

List przejąć, to ujdzie w potrzebie; Ale podpisać kogo ? nie, tego nie zrobię. Zdzisław. No, potem o tem — teraz, cóż donoszą

FlOra (na stronie) Kto wie, kto wie !

Szambelan.

[tobie ?

Szamb elan (czyta) Sercem Najukochańszy Szambelanie

[bracie muj —

„Bardzoś dobrze zrobiuleś. Żeś domnie a dresowateś „sie Ztwojemy kwestjamy, bo ja wim zawsze wżystko „źtm£-d-/<?nalerzycie—Pani sendzina była przes dłu-„gi czas iendysponowano. na jakoweś Zadkanie ka-„taralne. tak. że Pan Doktur Fatis, musiał figuruy „sy. Zpułkopy bankuw. na Bżuch aplikować. Piafki. „Wizykatorio i tam dali — Esetera dela reste.“ Zdzisław. No, no do rzeczy.

Szambelan (czyta dalej). „To Zatym. muy Bespons. do-„tego Momentu. opuzniło'"

Widzicie!

„Dzisiaj Wracaionc zkoscioła. oddałam iy Wizytę „i Zaraz dociebie pisze".

Widzicie!

„Edmunta, niht tu niezna." Zdzisław. Otóż macie!

Flora (ironicznie).

Zdzisław (podobnież)

Wie wszystko.

Wszystko należycie!

Szambelan (czyta) „Czym jezdem mocno smartfiono. „że. ci. służyć niemogię — Żebyś iego mundur by-,,łeś opisał. Pani Asesorowa byłaby zgadła Zkturego „Rementu. bo ona tym. zatrudnia Sie. y wi wżystko „co. nalerzy dokturego munduru, a tak. trafić nie-„można. powiada Pani Sendzina... przed dwoma „miesioncami. iakiś Oficyr. ale prendko przypomnic „Sy. Żadna Znas niemogła iak nazywa Sie. Ale „asekurujo Wszystkie że Nie Edmunt... miał być ,,Come U fea. przystoiny i de bontón. Upad iak „kamin wewo de. a to tak stało sie pet-eutre „to ten sam“.

Zdzisław. Edmund jest tu tak dawno?

Niema dwóch miesięcy.

Szambelan.

Fredro,Dzieła T. V

Flora. Lecz wyjazd, podróż.

Czytaj, może jest co więcej.

Zdzisław.

Szambelan (czyta.) ,,W poiedynku Zabiuł trzech puł-

[kowników“.

(długie milczenie, Szambelan ze Zdzisławem patrzą na siebie).

Szambelan. Trzech!

Zdzisław.

Szambelan. Zabił — (milczenie) To nie jest igraszka. Zdzisław (zamyślony). Trzech !

Szambelan. I to pułkownik! na takiego ptaszka Pan Edmund dość zakrawa.

Zdzisław.

Zabił? zabił? (zagląda w list¹.

Czytaj, czytaj dalej.

Szambelan. Ja mówię,z wojskowemi... czy dyablinadali! (czyta). „Ale i on. iak muwi Pani Sendzina, całkiem „iakiś członek straciuł. podobno rękie kula urwała „mu. potym Wpad do Domu. Pana. Kasztelana — „Otusz ąuelle Malheur Zapomniałam iak nazywa „Sie Kasztelan. Ale wpad iempetycznie. drzwi wy-„łupał. i Wykrad Curkie mu. Gdzie podział Sie. „Niht niewi — Pet-eutre to ten sam. Jezdem obligowano Zkończyć list. Bo poczta czeka i okulary, „wczora. Ten Osioł. Bartłomi nastompiuł nogo Adie „chere Frere — Ta aimante Seurre! — ...JRosse.

Zdzisław. Więc nie on.

Szambelan.

Zdzisław.

I on ranny.

Ale nie bez ręki. Szambelan. (jakby do siebie). Prawda i to—szal trzymał.

Nie on.

Zdzisław.

Szambelan.

Bogu dzięki.

Zdzisław. Ale nim dla Aliny od dziś dnia zostanie. Flora. Cóż z listem?

Zdzisław (do Szambelana) Bozpieczętuj.

Szambelan.

Zdzisław. Schowaj więc.

Szambelan.

Zdzisław.

Szambelan.

Czekać, moje zdanie.

Schowaj.

Weźże.

Czemuż ja, dla Boga?

Zdzisław, (wciskając mu list). Nie sparzy cię, nie.

(odchodzi za Florą).

$zambelan (po długiem milczeniu).

Trzech ! — trzech — dyabelska [przestroga !

AKT TRZECI.

SCENA PIERWSZA.

Szambelan (zacierając ręce).

Spadł ciężki kamień z serca — w nowem przeszedł

[życie*

Wyjawiłem Alinie com piastował skrycie. —

Bo tę rzecz mądrze w każdym rozważyłem wględzie : Jeżeli pójdzie za mnie? — bronić męża będzie — Jeżeli zaś odmówi? pchnie serce boleśnie,

Lecz ja z między drzwi palec umknąłem już wcześnie.. Rzuciłem się więc do nóg — jęknęła podłoga: Podnieś mnie jak kochanka, lub zabij jak wroga... (nawiasem). Zabij — sposób mówienia — nigdy nin

[sprawdzony —

„Co robisz Szambelanie? — czy jesteś szalony?" Odskoczywszy zdziwiona dwakroć zawołała;

Lecz w tem słowie : szalony — tak luby głos miała,. Tak coś... coś... coś miłego, w tak czułym sposobie* Że się wszystkie uczucia zdało mieścić w sobie. Nareszcie gdym ją naglił by los mój wyrzekła,

Z uśmiechem archanielskim — wstała — i uciekła..

SCENA DRUGA.

SZAMBELAE, MAŁGORZATA.

Niewczesne spotkanie ł

Szambelan (na stronie). Zejście najmniej potrzebne! Małgorzata (na stronie).

Biedny Szambelanie l

Szambelan. (na stronie). Nudzi mnie trochę babka. Małgorzata (na stronie).

Szambelan (na stronie). Nie wiem jak jej powiedzieć,

[a koniecznie trzeba. Małgorzata (na stronie). Dajcież mu moc zniesienia,

[najłaskawsze nieba,

Pazu, który przeszyje serce nader tkliwe! Szambelan (na stronie). Chciałbym z duszy oszczędzać

[jej czucie zbyt żywe, Lecz jak Edmund odjedzie, cóż wtedy z nią pocznę? Małgorzata (na stronie). Jednak wyroki losu niezmienne,

[niezwłoczne;

G-dy paść musi koniecznie, niech pada w tej dobie Winnam to Edmundowi, winnam sama sobie.

<Idą ku sobie — stają — Szambelan zbliża tabakierkę — Małgorzata bierze patrząc oko w oko — długie milczenie).

Małgorzata, (odwracając się—na stronie). Nie mogę. Szambelan (odwracając się—na stronie). Nie mam Serca. Małgorzata (na stronie).

Szambelan (na stronie).

Małgorzata. Panie...

Szambelan (razem). Pani.

Małgorzata.

Szambelan.

Małgorzata.

Pada starszych odemnie... (na stronie).

Zdarzenia...

Okoliczność.

Potrzeba.

Wypada.

Pada,

Zabiję szkaradnie!

Szambelan. Wszystko zmianom podlega... (na stronie).

Ona trupem padnie!

Małgorzata (dobywając flaszeczkę), Mój Szambelanie...

[siadaj ... (sadza go gwałtem).

Okryj serce zbroją.

Małgorzata — już teraz — nie może być twoją'.... Larendogra... weź, wąchaj!

(przytrzymuje mu głowę jedną, a drugą ręką pcha pod nos flaszeczkę).

Wąchaj Szambelanie!

Mówiłam! powiedziałam! szalone kochanie!

Wąchaj! wąchaj!

Wracam przyrzeczenie.

I właśnie tobie, pani, niosłem oświadczenie. Małgorzata, (zdziwiona). Co! bez żalu i smutku ? Szambelan (sens kończąc).

Małgorzata. Lecz cóż ci taką stratę nagrodzi w tym

[świecie ?

Szambelan. Ręka pięknej Aliny.

Otrzymałeś przecie?

Małgorzata.

Szambelan. Mam nadzieję otrzymać.

Mnie złóż za to dzięki —

Małgorzata.

Ja, ja ją nakłoniłam — tyś godzien jej ręki. Szambelan. Moje zdziwienie wzrasta.

Małgorzata.    z jakiej że przyczyny?

Szambelan. Że twej zazdrości szczęście nie wzbudza

[Aliny.

Małgorzata. O, jeśli będzie zazdrość, pewnie nie

[z mej strony:.

Ja w objęciu Edmunda dostąpię korony. Szambelan. Edmunda? (na stronie). Czy szaleje!

(głośno). Wątpić się ośmielę. Małgorzata. Bądź tak pewny Aliny — a razem

[wesele.

Szambelan. Tu się w tem coś ukrywa.

Małgorzata.

Szambelan. (wstając). Nie trzeba.

"Wąchaj!

Małgorzata.

Szambelan. (odsuwając flaszeczkę).

Małgorzata. Przyszedłeś już do siebie ?

Przychodzę po troszę,

Lecz tylko z zadziwienia. — Bez żalu i smutku; Wiedziałem, że nasz związek nie przyjdzie do

[skutku,

Ależ proszę...

Szambelan.

Mów raczej : odkrywa, Miłość skryta Edmunda, a twoja fałszywa.

Takżeśto był powinien przyjąć odmówienie,

Tej, którą lat szesnaście kochałeś szalenie? Myślałam ja Aliny oddać tobie rękę,

Ale myślałam razem, że twą srogą mękę,

Żal, smutek, rozpacz, wściekłość ledwie lat trzy

[zmieni r

Że będziesz jak bóbr płakał, wił jak wąż w jesieni;

A ty, płocha potworo w Szambelana szacie,

Dajesz chętnie Alinie, coś dał Małgorzacie ! Szambelan. Zastanów się, nadobna, hoża Małgorzato, Że nim to przewiniłem, ty karałaś za to;

Że jeśli wierną miłość przysięgałem tobie ,

Ty niemniej szczodrą byłaś w podobnym sposobie. A teraz zamiast spazmów, przynajmniej dwóch

[mdłości ,

Cóż robisz ? — Gardzisz dawną, nowej chcesz

[miłości.

Małgorzata. Skończmy.

Skończmy. Stało się.

Szambelan.

I dobrze się stało.

Małgorzata.

Szambelan.

Małgorzata. Dobrze? — Zatem pokażę, jak to ce-

[nię mało:

(dobywając z torbeczki);

Oto Waćpana igły dane na pamiątkę.

Szambelan. (dobywając Z kieszeni). Proszę także odebrać

[najprzód tę pieczątkę,

Gdzie dwa serca przeszyte płomieniem goreją. Małgorzata. Oto jest srebrny sygnet z wiarą i na-

[dzieją.

Szambelan. To kiurdan.

Małgorzata.

Szambelan.

Małgorzata. To listek aloesu.

Szambelan.

Małgorzata. Tasiemeczka.

Szambelan.

Małgorzata.

Szambelan.

Małgorzata. A na strychu z listami beczka i kuferek. Szambelan. I ja moje odstawię, jeno sanna będzie. Małgorzata. Koniec więc między nami.

Szambelan.

Małgorzata, (z ukłonem). Życzliwa przyjaciółka. Szambelan. (z ukłonem).

Okulary.

Guziczek.

A to tabakierka.

Kawałek cukierka.

Siarniczki.

Świderek.

Koniec w każdym względzie.

Uniżony sługa.

(odchodząc w przeciwne strony).

Małgorzata, (na stronie). Stary cietrzew w malignie ! Szambelan (na stronie),

Szalona papuga !

(odchodzą).

SCENA TRZECIA.

F L ORA.

Wielką zawsze zagadką jest serce człowieka.

Czego w niem rozum długo daremnie docieka,

i zrywa zasłonę. —

To częstokroć szaleństwo przypadkiem wiedzione Błędną natrafia ręką Miłość ku mnie Zdzisława, śledząc tyle razy, Przed sądem moich myśli widziałam bez skazy,

A jedno słowo, skutek śmiesznego marzenia,

Nowe mi światło wznieca — całą postać zmienia. Zdzisław zazdrości, ciotka mówiła o sobie.

A ja, że to być może pojęłam w tej dobie;

I choć teraz inaczej wykładam jej słowa, Przekonaniem się staje myśl zupełnie nowa. — Czemuż Zdzisław nie znagla, co swem szczęściem

[zowie ?

Że będzie moim mężem, czyż przeszkodzi zmowie ? I owszem : tu mieszkając jak Aliny krewny,

Jego rada ważniejszą, zamiar byłby pewny. —

Nie — w tern się coś ukrywa — dojdę niezawodnie, I jeżeli mnie zdradził, odpłacę mu godnie.

SCENA CZWARTA.

FIOKA, ZDZISŁAW.

Zdzisław. Im więcej myślę, większe moje przekonanie ,

Że nam nowa wiadomość korzystną zostanie;

A nawet wierzyć można , że jak zwykle wieści,

I ta, w tłumie dodatków trochę prawdy mieści.

Kto wie, czy ten pan Edmund, co to spadł jak

[z nieba,

Nie jest tym zbiegiem, (ciszej) czy go i wydać

[nie trzeba.

[Flora, (z przyciskiem). Ja zaś, im więcej myślę , tern

[jestem pewniejsza,

Iż ciągła niespokojność miłość twoję zmniejsza.

Od tej, mówiąc otwarcie, nieszczęsnej godziny, Gdyś przedsięwziął przeszkadzać zamęściu Aliny, Nie masz dla twojej Flory jednego wejrzenia. Zdzisław. Także to Flora moje uczucia ocenia ? — Jeśli nad sobą zbytnią władzę myśli daję,

Ty jesteś myślą moją, myśl duszą się staje;

Jeśli dążąc do celu zapominam siebie,

Tym celem jest sposobność być godniejszym ciebie. Ach Floro, tej mi drogiej nie wydzieraj wiary,

Że i do twego szczęścia dążą me zamiary.

Flora, iz przymiieniem). Twa miłość szczęściem mojem,

[ja się o nią trwożę ;

I żadna mnie uwaga ukoić nie może,

Gdy cię widzę oziębłym z jakiegobądź względu.

(gniewnie).

Nie chcę tych dróg tajemnych, nie chcę tego błędu,

(miarkując się).

Zwłaszcza że czas zbyt długi między nas się

Zdzisław, (z roztargnieniem). Długi ?

Flora. Alboż ty myślisz, że ta chwila bliska,

W której nasze złączenie kres życzeniom nada? —

[wciska. —

(nie odbierając odpowiedzi, mówi dalej).

Mamy przeszkód bez miary —

{jak wyżej, zniecierpliwiona). Zaczekać Wypada, (jak wyżej).

Trzy lat więc cierpliwości naznaczyć ci muszę. Zdzisław, (źle udając zapał). Trzy lat! wiecznością dzielisz kochające dusze;

I z jakiego powodu? dla jakiej przyczyny?

Floro, ty chcesz mnie karać — ja jestem bez winy.

SCENA PIĄTA.

FLORA, ZDZISŁAW, MAŁGORZATA. Małgorzata, (między niemi). Już się kłócicie ! — Zga-

[dłam — dlatego tu stoję. — Floro, będziesz słyszała, poznasz przyjaźń moję.

(po krótkiem milczeniu z powagą).

Panie Zdzisławie — miłość, którą serce gore,

Chlubną jest przedmiotowi, ale w dobrą porę;

Nie w czasie wybuchnięta budzi niepokoje,

Bo się przedmiot nie może rozerwać na troje. Gdybyś był tajemnicę wyjawił przed rokiem, Przedmiot byłby wzajemnem może rzucił okiem Ale teraz zapóźno. — Pokryj serce zbroją: Małgorzata — już teraz — nie może być twoją.— Tak jest, Zdzisławie, nigdy — serce moje pęka, Czując jak dla twojego okropna stąd męka,

Ale węzeł dościgły dziś rozplątać muszę.

Jeśli jednak chcesz dowieść, żeś mi oddał duszę, Że mną tylko oddychasz — dziś dowiedź — masz

[porę,

Przyjmując z ręki mojej (łącząc ich ręce) równie pię-

[kną Florę.

(odchodzi z powagą).

SCENA SZÓSTA.

ELOEA, ZDZISŁAW.

Śmiałbym się, gdyby czas był na to.

Flora. Nie tak prędko Zdzisław.

Flora. Trzy lat więc.

Zdzisław (jakby nie słyszał). Nie o tobie myśleć, Mał-

[gorzato!

Flora. Trudno prędzej.

Zdzisław (jak wyżej) Dziś trzeba obalić tyrana. Flora Nie słyszałeś słów moich?

Zdzisław.

Ach, Floro kochana, Pozwól że je przypiszę jakiejś złej godzinie;

I pozwól mieć nadzieję, iż prędko przeminie. Jeśliśmy poprzysięgli miłość niedaremnie,

Czemuż mamy się dręczyć, nie ufać wzajemnie? Działajmy, droga Floro, działajmy niezwłocznie: Edmund od nas ścigany niech chwili nie spocznie; Niech Alina strwożona swą miłość zwycięża,

Bo inaczej kochanek zamieni się w męża,

A wtedy naszą pracą budowa spiętrzona,

Jak rozdęta w powietrzu bańka mydła skona,

I w domu, cośmy mieli jakby zdobycz własną,

Mnie z nim — a jemu ze mną będzie trochę ciasno. Flora (ironicznie). Cóż więc czynić wypada?

Zaufać mi szczerze

Zdzisław.

I wierzyć moim słowom.

Nie mogę, nie wierzę. Zdzisław. Proś Aliny niech przyjdzie — wszystko

[jej przełożę,

Flora (na stronie).

A jeśli nie przekonam, nic już nie pomoże.

(Flora chce odpowiedzieć — wstrzymuje się — odwraca się i wychodzi).

SCENA SIÓDMA.

ZDZISŁAW.

Alina troskliwa o świata mniemanie,

Alina, której prawem było moje zdanie,

Alina pełna wstrętu na słowo zamęścia,

Dziś zdaje się powtórnie chcieć próbować szczęścia. W własnym domu wstrzymuje młodego człowieka, Moich rad, mego zdania całkiem się wyrzeka; Inaczej myśli, działa — wszystko to w pół roku! A ja co kocią łapką szedłem krok po kroku,

Już teraz wstecz rzucony, wypchnięty z kolei, Ledwie że jeszcze dzierzę ostatki nadziei —

SCENA ÓSMA.

ALINA, ZDZISŁAW.

Alina. Elora mi oznajmiła, że chcesz mówić ze mną. Zdzisław. Tak jest — oby rozmowa nie była da-

[remną!

Alina. Ach, w jakimże złowieszczym zaczynasz spo-

[sobie.

Zdzisław. Ty, pani, zapominasz, ja myślę o tobie. Trudno jest mi przepomnieć nie zbyt dawne chwile, Kiedy me rady były przyjmowane mile.

Alina (ironicznie'. Kady ? skąd w jednej dobie tyle rad

[być może ?

Jakiegoż dziś świętego ? niech mu dzięki złożę.

(siadając)

Lecz proszę, proszę o nie. Chcę słuchać cierpliwie,

(wstając)

Ale na cóż gdym zgadła?

Wcale się nie dziwię,

Zdzisław.

Zgadnąć łatwo.

Alina (z goryczą). Wszak Edmund nieszczęsnym przed-

[miotem ?

Zdzisław. Tak jest.

Alina (ironicznie). CÓŻ więc Ważnego ?

Przekonasz się o tern.

Zdzisław

Edmund...

Alina (z zapałem i goryczą). Edmund tli bawi - - CO ? —

[przy młodej wdowie, Młody bawi oficer? — Cóż świat na to powie! — Ależ, o mój ty Boże, czy w chatce mieszkamy? Czyliż tu podostatkiem przyjaciół nie mamy?

Pod których okiem ciągle jak grzesznica stoję ?

(zniecierpliwiona).

A zresztą, chociażby i... wolniśmy oboje. — Zdzisław (z flegmą). O, pani jesteś wolną.

Alina (jak wyżej).

Zdzisław. Nie, to nie — lecz wolności różne są

[utraty —

Wszak prócz więzów małżeńskich, są inne na świecie. Alina (»a stronie). Boże! dziś dzień pocztowy... Zdzisław (na stronie].

Alina (aa stronie). Miałżeby co odebrać!

Zdzisław (po krótkiem milczeniu).

Żeby ktoś zagrożony honoru utratą,

Występny, nawet więcej....

Alina.

Zdzisław.

Alina (na stronie). Wie wszystko.

Zdzisław.

Chciał cię tysiącznem sidłem otaczać pomału,

Potem zmusić do losu i hańby podziału;

A Edmund żonaty.

Dotknąłem ją przecie!

Ale dajmy na to:

Cóż więcej?

Morderca.

Szukał drogi do twojego serca;

Jestżeś natenczas wolną przed świata obliczem, Działać jak chcesz—i nie być zatrzymaną niczem? Możeż wtedy przyjaciel nie truchleć o ciebie,

I przykrych nawet środków nie chwycić w potrzebie ? Gdyby innego całkiem nie było ratunku,

Ocalić ci skarb drogi własnegot szacunku.

Alina (trochę zmieszana). Panie Zdzisławie... nie wiem...

[zrozumieć nie mogę... Chciej się jaśniej tłómaczyć. Tę straszną przestroga Skąd masz i o kim?

Zdzisław.

O kim? oko twe powiada. Skąd? z Warszawy. — Alino, otóż moja rada;

Bo przestrzedz jestto radzić — wszakże dość przestrogi :

Iż przepaść w naszej drodze, by wstrzymać śród

[drogi ?

Wiem ja, iż słowo moje mocno ciebie rani,

Że zrywa wieniec marzeń — lecz wierzaj mi pani: Jak je słyszeć, tak wyrzec równie serce boli. Alina. On dziś jeszcze wyjedzie.

Czyń pani dowoli.

(odchodzi)

Zdzisław (z niskim ukłonem).

SCENA DZIEWIĄTA.

ALIN A.

Tak, musi jechać wkrótce — najśpieszniej, w tej

[dobie,,

Ale miejsca, jaszczurko, nie uprzątnie tobie.

Nie byłabym kobietą, gdybym już od roku Miłości z fałszem w twojem nie czytała oku. —

A ta Flora nieszczęsna w tak miłym obłędzie !

I Astolf... O ! ten o tern wiedzieć dziś nie będzie ...

Lecz koniee końców, Boże, cóż się z nami stanie l Pułkownik pewnie umarł — pewne więc wygnanie.

SCENA DZIESIĄTA.

ALINA, EDMUND.

Alina. Astolfie, zła wiadomość, Pułkownik nie żyje. Edmund. Skąd wiesz ?

Alina.

Zdzisław ma listy, lecz się

[z nimi kryje.

Edmund. Idę do niego.

Alina.

Edmund.

Alina. Stój — stój powiadam — tego lękałam się

[właśnie.

Czekaj.

Prędko rzecz wyjaśnię.

Astolfie, jeśli kochasz — jeślim ci jest drogą, Strzeż, strzeż się wszelkich wyznań, zaszkodzić

[nam mogą.

Edmund. Trwożysz się nadaremnie.

Alina.

Edmund. Droga Alino !

Alina.

Edmund. Ach, nikt mnie tu nie przędą... bo nikt

[i nie kupi:

Zdzisław człowiek poczciwy — Szambelancio głupi, Ale nic więcej.

Alina. Nie wierz — ach, nie wierz nikomu! Edmund. Ja więc pozbawiam ciebie spokojności, domu! Alina Wszystko znajdę przy mężu.

Czegóż chcesz? — mów — zrobię.

W tobie moje życie.

Uchodź, póki możesz skrycie.

Edmund.

Alina. Jedź. Edmund. Dzisiaj ? Alina.

Edmund.

Alina.

Edmund. Dokąd? Alina.

Edmund.

Zaraz.

A ty?

Ja wkrótce po tobie.

Do Prus.

Dziś!

Alina. Możem zbyt trwożna w tym względzie,

Lecz jedź — niech to dowodem twej miłości będzie. Edmund. Lecz tak nagle. .

Alina.

Astolfie, mam paść na kolana? Edmund. Jadę, jadę, gdy tak chcesz, Alino kochana, Ale Pułkownik żyje, nie wierzę wszystkiemu. Alina. Chcę, proszę, błagam...

Edmund (kończąc).

Alina.

Edmund. A ja, jak mąż posłuszny, prędko się wy-

[noszę.

Każę...

Każę upartemu.

wracając). Tabakierka u ciebie?

Alina.

Edmund.

Przynieść ?

Przynieś, proszę; Dam ją Szambelanowi w godnym nosa darze,

A parą pistoletów Zdzisława obdarzę.

Ich, skrycie na mą szkodę przedsięwziętą pracę Najlepiej wzgardzę, kiedy grzecznością opłacę.

(rozchodzą się do swoich pokojów)

SCENA JEDENASTA.

ZDZISŁAW, SZAIBELAN.

Zdzisław. Zwycięstwo Szambelanie — wyleciał jak

[z procy.

Szambelan. Hm! wyleci.

Zdzisław (z przyciskiem).

Wyleciał. — Bez twojej [pomocy.

Szambelan (ironicznie). Bez mojej — O ! bez mojej •—

[wszystko dla Waćpana.

Zdzisław. Tylkom słowo powiedział. Szambelan (śmiejąc się).

(ironicznie)

Mądrość niesłychana ! Ja nic nie wiem — nie umiem podobać się wcale — Nie ja — (parskając śmiechem)

Nie ja zapewne Edmunda oddalę. Zdzisław. Nie gniewaj się...

Szambelan. Gniewać się!

Obydwaśmy razem Zwalili Goliata Dawidowym głazem.

Używaj raczej szczęścia, masz otwarte pole.

Zdzisław.

Szambelan. Wiem ja to lepiej — jednak —

(zbliżając się do Zdzisława)

Mnie coś jeszcze kole.

(Jan z lewych drzwi wynosi szkatułkę i mantelzaki — i wychodzi środkowemi)

Zdzisław. Cóż? widzisz? nie mówiłem?

Co?

Szambelan.

Rzeczy wynoszą

Zdzisław.

Pakują, zaprzęgają — adieu — O, rozkoszo!

O radości najmilsza! — Pozwól Szambelanie, Niech cię dwakroó uściskam.

Uściskaj mój panie; Ale ja, mówiąc szczerze, poty nie podskoczę,

Póki go już w pojeździe za bramą nie zoczę. Zdzisław. Boisz się.

Szambelan.

Szambelan.

Ja się boję? To mi się podoba! Jeśli się z nas kto boi — boimy się oba. Zdzisław. Już i list do Edmunda lepiej nie odmieni; Masz go?

Szambelan. Ach, mam — jak węgiel parzy mnie

[w kieszeni.

Zdzisław. Rozpieczętować trzeba było i bez wielu...

(Jan ze środkowych do lewych drzwi przechodzi, niosąc pistolety)

Co to jest?

Szambelan. Pist... pist...

Zdzisław, (do Jana).

Jan. Pistolety.

Zdzisław.

Szambelan. (do Zdzisława) Pist... pi... sto... list wziąśó

[proszę.

Słuchaj! — co to, przyjacielu?

Na co?

Jan Kazał pan przechędożyć i teraz odnoszę. Zdzisław. Przechędożyć ?

Szambelan (oddając).

Zdzisław (do Jana).

Jan.

Zdzisław (powtarzając; A — żeby czyste były. Szambelan (na stronie).

Tymi zapewne tych trzech... (do Zdzisława). Weźże list.

List.

Na co ?

Żeby czyste były.

I widok nie miły.

ZilziSłaW (do Jana).

Jan. Nie jeszcze.

Zdzisław.

Jan.

Szamb elan (wznosząc oczy).

Nabite ?

Ale będą ?

Zapewne.

Sądy twoje...

Zdzisław (odsuwając pistolety). Ostrożnie!

Szambelan.

Zdzisław (do Jana). Nacóż nabijać?

Jan.

O, skryte

Panie mój i Boże!

Nie wiem. — Będzie pif, paf, może.

(Szambelan, który zostawał ze wzniesionemi oczyma, drgnął na słowo : pif, paf. — Jan odchodzi. — długie milczenie).

Szambelan (przed siebie), pif, paf.

Zdzisław (chodząc). Jak tu gorąco — na spacer po-

[.jadę.

Szambelan. Weźże list. Zdzisław.

Szambelan.

Zdzisław.

Szambelan.

Nie pytam — dałeś, odbierz.

Zdzisław.

Szambelan. A któż? Zdzisław.

Szambelan.

Schowaj!

Nie chcę.

Spal!

.Ja się o radę

Ja ci go nie dałem.

Sam wziąłeś.

Flora świadkiem, że [nie chciałem;

Żeś mi go wcisnął gwałtem. — Na, masz.

Zdzisław.

Bierz go licho.

(chce odejść).

Szambelan (zatrzymując). Czekaj.

Zdzisław.

Szambelan.

Zdzisław.

Szambelan.

Zdzisław.

Puść.

Puszczę, weź list.

Nie chcę.

Musisz.

Cicho!

Fredro, Dzieła T. V.

SCENA DWUNASTA.

ZDZISŁAW, SZAMBELAN, EDMUND.

(Edmund trzyma w ręku parę pistoletów — Szambelan rzuca list na

stolik).

Cóż to jest? — sprzeczka, kłótnia —

(żartując, podaje kolbami pistolety Zdzisławowi)

Może w dobrą porę —

Mogę ci służyć? (do Szambeiana). Mogę służyć?

Szambelan.

Za świadka, żem niewinien.

Zdzisław.

Boga biorę

Szambelan szaleje. Szambelan (zmieszany). Ja, wszystko... wszystko pol/wiem... wszystko co się dzieje, Tylko proszę .. chciej z flegmą — ja muszę powoli.. Prędko mówić nie mogę .. (coraz ciszej;.

głos... w piersiach... tu... boli... Edmund, (zatrzymując chcącego się wymknąć Zdzisława).

Czekaj Zdzisławie, chwilkę — potrzeba mi ciebie, Niechno tylko Szambelan wprzód przejdzie do siebie, I powie co ma mówić.

Ot, plecie od rzeczy.

Zdzisław.

SzambeJan. Zdzisław przejął i mnie dał — Elora

[nie zaprzeczy:

Brać nie chciałem.

Szalony!

Zdzisław.

I oto na stole.

Szambelan.

Edmund. List.

Szambelan (ocierając czoło.) Ja ręce umywam. —Zawsze

[prawdę wolę.

(Kiedy Edmund, chcąc wziąść list, kładzie pistolety, wchodzi Małgorzata).

SCENA TRZYNASTA.

Ciż sami, MAŁGORZATA, (później) ALINA, ELORA.

Cóż za [wiek niestety!

Małgorzata. Ha! pistolety! — Stójcie!

Mająż pannę zdobywać noże, pistolety?

Chcecie zresztą — targajcie winne damom względy,

(stojąc pośrodku i bijąc się w piersi)

Lecz jeden do drugiego musi wprzód przejść tędy. Edmund (przeczytawszy). Co za SZCZęŚcie !

(idąc ku drzwiom prawym)

Gdzież jesteś! — Alino! — Alino!

(Alina i Flora przychodzą).

Pożądaną, najlepszą cieszmy się nowiną:

Pułkownik zdrowy, wyznał — ja mam przebaczenie. —

(do wszystkich, biorąc Alinę za rękę)

Teraz najprzód Edmunda w Astolfa przemienię... Alina (w jego objęciu). Potem wszystkim przedstawisz

[twą szczęśliwą żonę.

Małgorzata. Mdleję! Szambelan.

Flora.

Zdzisław.

To pięknie!

Żonę !

Wszystko więc [skończone!

Flora (do Aliny). Nim się dowiesz o wszystkiem —

[przebacz —

(do Zdzisława, wskazując Alinę)

Tu Zdzisławie...

Zdzisław. Tę łaskę Florze, Florę Alinie zostawię. Edmund. Teraz wszystko zgaduję.

Zdzisław (Odchodząc do siebie). A ja się WyUOSZę. Edmund (w złości). Czekaj!

Alina (napominając). Astolfie!

Ależ najpokorniej proszę;

Małgorzata.

Jeden mi po drugim bezczelnie wymyka !

Alina. Ciotuniu, do dawnego zwróć się hołdownika. Edmund. No, Szambelanie.

Kucharz dobry— domu [szkoda.

-Szambelan (na stronie).

(do Małgorzaty)

Ach!

Małgorzata, ("biorąc podaną rękę).) Och ! Szambelan (w pół ujmując). Bóstwo.

Bożyszcze! Przebacz... Zgoda, zgoda.

Małgorzata.

Szambelan.

Alina.

Edmund. Niech żyje piękna para — przeszłych wie-

[ków chluba,

Bohaterski Szambelan i Ciotunia luba!

ZEMSTA

KOMEDY A W TRZECH AKTACH, WIERSZEM.

Nie masz nic tak ziego, żeby się na dobre nie przydało. Bywa z węża dryakiew. złe często dobremu oka-zyą daje.

And. Maks. Fredro.

OSOBY:

CZEŚNIK RAPTUSIEWICZ. KLARA, jego synowicą REJENT MILCZEK. WACŁAW, syn Rejenta. PODSTOLINA.

PAPKIN.

CZEŚNIKA.

DYNDALSKI, Marszałek ŚMIGALSKI, Dworzanin PEREŁKA, Kuchmistrz

Mularze, Hajduki, Pachołki etc

Scena na wsi.

AKT PIERWSZY.

(Pokój w zamku Cześnika — drzwi na prawo, lewo i środku — stoły, krzesła etc. — gitara angielska na ścianie.)

SCENA PIERWSZA.

CZEŚNIK, DYNDA LSKI.

(Cześnik w białym żupanie bez pasa i w szlafmycy, siedzi przy stole po prawej od aktorów stronie, okulary na nosie, czyta papiery—za stołem, trochę w głębi stoi Dyndalski, ręce w tył założone.)

Cześnik (jakby do siebie.) Piękne dobra w każdym

[względzie —

Lasy — gleba wyśmienita — Dobrą żoną pewnie będzie —

Co za czynsze ! — To kobieta!... Trzy folwarki. —

Dyndalski.

Miła wdowa

Cześnik. Arcy miła, ani słowa — (kładzie papiery). Cóż, polewki dziś nie dacie ? (Dyndalski wychodzi) Długoż na czczo będę czekać ?

(po krótkiem milczeniu).

Nie — nie trzeba rzeczy zwlekać —

(Dyndalski, spotkawszy we drzwiach Hajduka niosącego na tacy wazę, talerz, chleb etc. odbiera od niego i wracą — zawiązuj e serwetę pod szyję Oześnikowi, potem podaje talerz z polewką, co wszystko nie tamuje rozmowy).

Qua opiekun i qua krewny Miałbym z Klarą sukces pewny;

Ale Klara młoda, płocha,

Chociaż dzisiaj i pokocha,

Któż za jutro mi zaręczy!

talerz). Nikt rozumny Jaśnie [Panie;

Dyndalski. (nabierając

na

Rzecz to śliska.

Cześnik (obracając się ku niemu). Tli Sęk właśnie ! Natożbym się, Mocinm Panie,

Kawalerstwa dziś wyrzekał,

By kto... (uderzając, w stół). Niech go piorun trzaśnie ! Długo będzie na to czekał.

(po krótkiem milczeniu biorąc talerz).

Ma dochody wprawdzie znaczne — Podstolina ma znaczniejsze :

Z wdówką zatem działać zacznę.

(po krótkiem milczeniu)

Bawi z nami — w domu Klary,

Bo krewniaczka jej daleka,

Ale mnie się wszystko zdaje...

Dyildalski. Ona czegoś więcej czeka.

Czesnik (parskając śmiechem). Ona CZegOŚ... więcej...

[czeka...

A bodajże cię, Dyndalu,

Z tym konceptem! — Czegoś czeka ! (śmieje się). Tfy!... jakżem się uśmiał szczerze.

Czeka! — bardzo temu wierzę.

(jedząc i po krótkiej chwili).

Jeszczeć młoda jest i ona,

Ależ wdowa — doświadczona — Zna proporcyą, Mocium Panie,

I nie każe fircykować,

Po kulikach balansować.

(po krótkiej chwili).

No — nie sekret,, żem nie młody, Alem także i nie stary.

Co?

Dyndalski (niekoniecznie przystając) TaĆ...

Możeś młodszy?

Cześnik (urażony).

Dyndalski.

Z mego wieku... Cześnik (kończąc rozmowę).

Miary

Dam dowody.

(chwila milczenia.)

DyndaJski (skrobiąc się po za uszy).

Tylko że to, Jaśnie Panie —

Cześnik Hę?

Dyndalski. W małżeńskim ciężko stanie; Pan zaś, mówiąc między nami,

Masz podagrę.

Cześilik (ni ekontent). Ej, czasami. Dyndalski. Kurcz żołądka.

Po przepiciu.

Cześnik.

Dyndalski. Rumatyzmy jakieś łupią.

CzeŚllik (zniecierpliwiony).

Ot, co powiesz, wszystko głupio. —

Ten mankament nic nie znaczy,

Wszak i u niej, co w ukryciu,

Bóg to tylko wiedzieć raczy,

I nikt pewnie się nie spyta,

Byle tylko w dalszem życiu Między nami była kwita.

SCENA DRUHA.

CZEŚNIK, DYNDALSKI, PAPKIN.

(Papkin po francusku ubrany, przy szpadzie, krótkie spodnie, buty okrągłe do pół łydki, tupet i barcopf, kapelusz stosowany — pod pachą para pistoletów — zawsze prędko mówi).

Papkin. Bóg z Waszmością, mój Cześniku.

Pędząc czwałem na rozkazy,

Zamęczyłem szkap bez liku,

Wywróciłem ze sto razy,

Tak, że z nowej mej kolaski Gdzieś po drodze tylko trzaski.

Cześnik. A ja za to ręczyć mogę,

Że mój Papkin tu piechotą Przewędrował całą drogę ;

A na podróż dane złoto Gdzieś zostawił przy labecie.

Papkin (pokazując pistolet). Patrz Cześniku — poznasz

[przecie —

CzeŚnik. Cóż mam poznać?

Wystrzelony,

Papkin.

Wypalony.

Dyndalski (na stronie, odchodząc'. Gdzieś na wrony. Papkin. Gdzie, do kogo, milczeć muszę,

Lecz nie karty są przyczyną,

Żem się w drodze spóźnił nieco.

Ani ziewnął! na mą duszę!

Tak, z mej ręki wszyscy giną!

(poprawiając w mowie). Wszystkie.

Wszyskie ?

Cześnik Papkin.

Cmy, komary.

Cześnik.

Papkin. Waszmość nigdy nie dasz wiary. Cześnik. Bom niegłupi, Mocium Panie.

Papkin. Ach, co widzę! tu śniadanie.

Cześnik. Ha, śniadanie.

Ach, Cześniku! Już to sześć dni i sześć nocy Nic nie miałem na języku. Cześnik. Jedz i słuchaj.

Papkin.

Papkin.

Tak się stanie.

(siada po drugiej stronie stołu'

(jak do siebie).

Strzelam gracko, rzecz to znana.

Cześnik. Bzecz to znana, iż w mej mocy Kazać zamknąć Waszmość pana Za wiadome dawne sprawki.

Papkin (zastraszony;. Zamknąć! po co ?

Dla zabawki.

Cześnik.

Papkin. Czyż nie znajdziesz lepszej sobie ? Cześnik. Cicho! ciszej ! Ja to mówię,

By odświeżyć w twej pamięci,

Nim powierzę moje chęci,

Coś mnie winien, a ja tobie.

Papkin. Ach, co każesz wszystko zrobię. — Byłbym zaraz dopadł konia..

Bom jest jeździec doskonały :

Niechaj będzie wzięty z błonia, Dzik to dziki, lew to śmiały — W mojem ręku jak owieczka, Bom jest jeździec doskonały.

Cześnik. A bodajżeś!...

Tylko pozwól:

Papkin.

Kładłem nawet w strzemię nogę, Kiedy nagle wielka sprzeczka Przedsięwziętą spóźnia drogę,

A ta była w tym sposobie:

Cześnik. Słuchaj...

Zaraz. Szedłem sobie, Mina tęga, włos w pierścienie,

Głowa w górę — a wejrzenie!

Niech truchleje płeć zdradziecka! Cześnik. Słuchaj!. .

Papkin.

Papkin.

Zaraz. — Idę sobie,

A w tem jakaś księżna grecka,

Anioł! bóstwo — zerk z karety — Giną za mną te kobiety! —

Zerk więc na mnie — zerk ja na nią — Koniec końcem, pokochała,

Zawołała, et caetera —

Książe, tygrys ludzi zbiera...

C/ZeŚnik (Uderzając w stół aż Papkin podskoczył na krześle).

Ależ cicho.

Nadtoś żywy.

Papkin.

Cześnik. A, bezbożny ty języku!

I tyrkotny i kłamliwy.

Papkin. Nadtoś żywy, mój Cześniku.

Gdybym także, równie tobie,

Namiętności nie brał w ryzy,

(uderzając rękojeść szpady)

Ostrze mojej Artemizy...

(uprzedząjąc uderzenie w stół Cześnika).

Proszę mówić.

Cześnik (po krótkiej chwili). Ojciec Klary Kupił ze wsią zamek stary...

Papkin. Fiu! — mój ojciec miał ich dziesięć.

Cześnik (Uderza w stół i mówi dalej.)

Tu mieszkamy jakby sowy;

Lecz co gorsza, że połowy Drugiej zamku — czart dziedzicem

(przestrach Papkina).

Czy inaczej: Rejent Milczek —

Słodki, cichy, z kornem licem,

Ale z dyabłem, z dyabłem w duszy. Papkin. Jednak zgodnie jak sąsiady.. Cześnik. Jeśli nie ja memi psoty,

Nikt go stąd już nie wyruszy.

Niema dnia bez sprzeczki, zwady —

Lecz potrzebne i układy.

Pisać? — nie chcę do niecnoty —

Iść tam ? — ślisko, Mocium Panie :

Mógłby otruć, zabić skrycie,

A mnie jeszcze miłe życie Więc dla tegom wybrał ciebie :

Będziesz posłem tam w potrzebie.

Papkin. Za ten honor ściskam nogi;

Wielki czynisz swemu słudze;

Ale nazbyt jestem srogi:

Zamiast zgody, wojnę wzbudzę,

Bo do rycerskiego dzieła Matka w łonie mnie poczęła;

A z powicia ślub uniosłem.

Nigdy w życiu nie być posłem Cześnik. Czem ja zechcę, Papkin będzie;

Bo mnie Papkin słuchać musi.

Papkin. Lecz porywczy w każdym względzie, Jak sąsiada Papkin zdusi?

Jak mu kulą łeb przewierci,

Jak na bigos go posieka?

Któż natenczas sprawcą śmierci ?

Kogoż za to kara czeka ?

Cześnik. Biorę wszystko na sumienie Papkin. Chciej rozważyć.

Już się stało. —

Cześnik.

Teraz inne dam zlecenie;

Mości Papkin — ja się żenię.

Papkin. Ba!

Cześnik (przedrzeźniając). CÓŻtO: ba!

Tak się cieszę;

Papkin.

I w tę sprawę chętnie śpieszę Powiedz, gdzie mam błysnąć chwałą? — Mamże zostać dziewosłębem ?

Mamże zmusić zbyt zuchwłą ?

Mamże skłonić zbyt nieśmiałą ?

Mamże, jeśli cudzą żoną,

Jej tyrana przeszyć łono. .

Cześnik. Cóż u dyabła za szaleństwo!

Papkin. Znasz Cześniku, moje męstwo. Cześnik. Słuchaj — mówiąc między nami,

Bez mej chluby, twej urazy,

Więcej niż ty, mój Papkinie,

Mam rozumu tysiąc razy —

(Papkin chce przerwać, co Cześnik znakiem wstrzymuje,)

Lecz rozprawiać z niewiastami, Owe jakieś bałamutnie Afektowe świegotanie —

Niech mi zaraz łeb kto utnie — Nie potrafię, Mocium Panie.

Ty więc musisz swą wymową...

Papkin. Już jest twoją — daję słowo — Chcesz, przysięgnę — masz już żonę,

Bo ja szczęście mam szalone:

Tylko spojrzę, każda moja,

A na każdą spojrzeć umiem.

Idę.

Cześnik. Dokąd?

Prawda, nie wiem.

Papkin.

Cześnik. Podstolina...

Już rozumiem Cześnik (zatrzymując go). Tli ją Czekaj.

Papkin.

Za godzinę jest gotowa.

Papkin.

Ani słowa!

Cześnik. Ja potrafię ci odwdzięczyć. Papkin. Za Cześnika można ręczyć.

SCENA TRZECIA.

Papkin. Cześnik wulkan — aż nie miło — Grdybym krótko go nie trzymał,

Nie wiem coby z światem było.

(po krótkiem myśleniu).

Lecz nie będę ja tn drzemał,

I w podzielę tak się zwinę:

Jemu oddam Podstolinę,

Malowidło nieco stare;

Sobie wezmę śliczną Klarę.

Już oddawna mam nadzieję,

Że jej serce mnie się śmieje,

Jużby para z nas dobrana Zaludniała Papkinami,

Gdyby Cześnik, jakby ściana,

Nie stał zawsze między nami.

(po chwili) Znak dać muszę, że tu jestem:

Niechaj lubym śpiew szelestem W lube, drogie uszko wpadnie —

Ach, jak anioł śpiewam ładnie !

(śpiewa przy angielskiej gitarze).

Córuś moja, dziecię moje, co u ciebie szepce? Pani matko dobrodziejko, kotek mleko chłepce ; Oj kot, pani matko, kot, kot,

Narobił mi w pokoiku łoskot.

Córuś moja, dziecię moje, co u ciebie stuka ? Pani matko dobrodziejko, kotek myszki szuka ; Oj kot, pani matko, kot, kot,

Narobił mi w poko ku łoskot.

Córuś moja, dziecię moje, czy ma ten kot nogi? Pani matko dobrodziejko, i srebrne ostrogi;

Oj kot, pani matko, kot, kot,

Narobił mi w pokoiku łoskot. *)

*) Te trzy zwrotki wyjęte są z dzieła Wacława Oleska: Pieśni polskie i ruskie str. 419 Nr. 289. (P. a.)

SCENA CZWARTA.

PAPKIN, PODSTOLINA (ze drzwi prawych).

Podstolina. Wszak mówiłam — albo koty, Albo Papkin nam się zjawił.

Papkin. Żartobliwej pełna weny,

Podstolino ! pół anioła !

Kolosalny wzorze cnoty Pośród hemisfernej sceny,

Strojny w miłość, lubość, wdzięki!

Pozwól ugiąć kornie czoła,

I na śniegu twojej ręki

Złożyć ustek wyciśnienie. (całuje w rękę).

Sługa, służka uniżony. —

Podstolina. Cóż sprowadza w nasze strony ? Papkin. Miłe wszystkim nam zdarzenie. Podstolina. Tem zdarzeniem ?

Twe zamęście.

Papkin.

Podstolina. Moje ?

Właśnie miałem szczęście

P apkin.

Mieć u siebie na wieczerzy Lorda Pembrok, kilku panów,

Cały tuzin szambelanów,

Dam niewiele, ale jakich !

Podstolina. Któż z kim swata?...

Szmer się szerzy:

Papkin.

Za mąż idzie piękna Hanna.

Ten zapewnia, ów nie wierzy,

Ale każdy z ócz mych czyta.

Wtem Miledi, Bóg - kobieta,

Lecz w zazdrości dyablik mały,

Wciąż mnie szczypiąc pod serwetą,

Napół z płaczem dwakroć pyta:

„Skąd masz styczność z Hanny losem ?“ Ach, spokojną bądź w tej mierze — Szepnę w uszko wdzięcznym głosem — Przyjaciela Hanna bierze.

Podstolina. Ależ kogo? powiedz, kogo? Papkin. Wszyscy wybór chwalą zgodnie...

Bo nie chwalić jakże mogą!

Podstolina (na stronie). Ha ! rozumiem.

Papkin. Człowiek grzeczny,

I majętny i stateczny.

Podstolina (na stronie). Od Cześnika ma zlecenie, I zachodzi tak zdaleka Tam, gdzie go się dawno czeka.

Głupi mędrek.

P apkin (na stronie). Tam do licha !

Ona zerka, ona wzdycha —

Czy nie myli się w osobie?

Może we mnie... dałżem sobie !

A to plaga, boska kara,

Do mnie młoda, do mnie stara.

Jeszcze zerka... czy szalona!

Tu żartować niema czego —

Zjadłbym śledzia z rąk patrona,

A mnie po co, co do tego !

To już dłużej trwać nie może.

fdo Podstoiiny . Pozwól Pani: Cześnikowi

Gratulacyą niechaj złożę.

Podstolina. Więc to jego mam być żoną? Papkin. Jakież czynisz zapytanie ?

Bajkęż by to rozgłoszono ?

Podstolina. Bajkę dotąd.

Lecz się stanie

Papkin.

Wkrótce prawdą. — Czy się mylę ? Podstolina. Ciekawości zkądże tyle?

Papkin. Gdyby Cześnik rozogniony,

Wskroś przejęty twemi wdzięki,

Drgnął miłością i, rzucony Do nóg twoich, błagał ręki?

Podstolina. Cieszyłby się z odpowiedzi.

("odchodzi we drzwi prawe).

Papkin (sam; a, że w każdej dyablik siedzi,

Co pustoty rozpoczyna,

Jeno wspomnisz zapowiedzi!

Bo kto mądry, niech mi powie:

Po kaduka Podstolina Daje rękę Cześnikowi?

SCENA PIĄTA.

PAPKIN, (JZEŚNIK ('Cześnik wychodzi ze drzwi lewych już ubrany).

Cześnik. Cóż u czarta! ty spokojny, Kiedy Rejent mnie napada I otwartej żąda wojny!

Lecz godnego ma sąsiada!

Dalej żwawo! — Niech kto żyje Biegnie, pędzi, zgania, bije! Papkin. Cóż się stało ?

Cześnik

Mur naprawia, Mur graniczny, trzech murarzy!

On rozkazał! on się waży!

Mur graniczny! Trzech na murze ! Trzech wybiję, a mur zburzę,

Zburzę, zniszczę aż do ziemi. —

Papkin (zmieszany niechcący powtarza).

Zburzę, zniszczę.

Dajesz słowo? —

Cześnik.

Zbierz więc ludzi — ruszaj z niemi! I jeżeli nie namową,

To przemocą spędź z roboty —

Ty się trzęsiesz ?

Papkin.

To z ochoty.

Ale czekaj — słuchaj wprzódy Mojej szczytnej, pięknej ody.

Cześnik. Co!

Papkin. Tak, ody do pokoju — A jeżeli żądza boju Nie umilknie na. głos muzy...

(Odmiana sceny*— Ogród — kawał muru całego od lewej strony ku środkowi prosty — od środka w głąb sceny złamany i w połowie zburzony — przy tej części murarze pracują. —Po lewej stronie, zupełnie w głębi za częścią całego muru, baszta albo róg mieszkania Rejenta, z oknem — Nieco na przodzie po prawej stronie podobny róg mieszkania Cześnika. — Altana po lewej stronie na przodzie. — Klara przechodzi scenę. — Wacław wszedłszy wyłomem, skrada się wzdłuż muru i pokazuje się powtórnie w altanie przy Klarze.)

Fredro, Dzieła T. V. '

Cześllik (grożąc). Zostań — Ale ! (odchodzi). Papkin (idzie za nim ze spuszczoną głową).

Pewne guzy! —

SCENA SZÓSTA.

KLARA, WACŁAW.

Wacław. Bliskie nasze pomieszkania,

Bliższe serca — ach, a przecie Tak daleko na tym ś wiecie.

Klara. Jakież nowe dziś żądania Chmurzą jasność twego czoła?

Nigdyż granic, nigdyż miary —

Nicże wstrzymać cię nie zdoła,

Nawet miłość twojej Klary ?

Wacław. Widzieć ciebie jednę chwilę,

Potem spędzić godzin tyle Bez twych oczów, twego głosu,

I mam chwalić hojność losu!

Klara. Wspomnij, wspomnij mój kochanku, Jakie były twe wyrazy,

Grdy zaledwie parę razy Zeszliśmy się na krużganku.

„Pozwól, droga, kochać ciebie,

O nic więcej łzy nie proszą;

Z mą miłością stanę w niebie —

Bogiem, będę żył rozkoszą!"

Wacław. Co mówiłem, nie wiedziałem. Klara. Kochaj — rzekłam — ja nie bronię : Ale wkrótce, gdyś z zapałem Cisnął w swoich moje dłonie:

„Kochasz ty mnie, droga Klaro?"

Zawsześ mnie się, zawsze pytał, , Chocieś w oczach dobrze czytał.

Wacław. Któżby nie chciał dać pół życia, By mógł wyssać, do upicia,

Wyssać duszą z ust twych słowa,

Które jeszcze uśmiech chowa!

Klara. Niech tak będzie — rzekłam W końcu : Kocham — bom też i kochała.

(■udając jego zapał).

„Co za szczęście, rozkosz, radość!

Dzięki niebu, ziemi, słońcu!"...

Tym życzeniom czyniąc zadość,

Już natura zubożała,

"Więcej dla cię nic nie miała.

Wacław. Prawda, wyznać się nie boję, Dopełniła wtenczas miary,

Lecz gdy zwiększa miłość moję,

Czyż nie winna zwiększać dary?

Klara. Za dni parę rzekłeś luby:

„Ach, to okno, ach, ta krata Będą źródłem mojej zguby.

Patrz jak rószczka rószczkę splata,

Jak ku sobie kwiat się skłania,

Któż nam, Klaro, tego wzbrania?"

Wacław. Miałżem w myśli mych zamęcie Zimną kratę brać w objęcie?

Klara. Usłuchałam cię, Wacławie :

Dzień w dzień schodzim się w altanie,

Lecz i razem, codzień prawie,

Nowe od cię mam żądanie. —

Tobiem szczęście życia winna,

Ty nawzajem — chętnie wierzę —

Czemuż twoja miłość inna,

Coraz nową postać bierze ?

Kiedy rozkosz być przy tobie Aż przepełnia serce moje,

Ty, niewdzięczny, w tejże dobie Tłumisz tylko niepokoje.

Wacław. Ach, obecność mnie zastrasza,

Bo tak dotąd czynim mało,

By zapewnić przyszłość całą —

A przyszłością miłość nasza.

Z twoim stryjem, ojca mego Ciągłe sprawy, sprzeczki, kłótnie,

Nic nie wróżą nam dobrego;

Raczej mówią, iż okrutnie Będziem kiedyś rozdzieleni, Jeśli —

Klara. Dokończ — pokaż drogę ;

Ty, czy ja tu pomódz mogę. Wacław. Tylko twoja wola zmieni, Co się zdaje nie do zmiany. Klara. Mówże, słucham.

Żem kochany,

Wacław.

Że cię kocham nad te nieba,

Że przy sobie żyć pragniemy,

To oboje dobrze wiemy;

Nie oboje, czego trzeba,

Aby zniszczyć to ukrycie,

W którem pełza nasze życie,

I nie truchleć, czy dzień szczęścia Nie poprzedza dnia żałoby.

Zamęścia.

Klara. O, szalony ! gdzież sposoby ? Wacław. ~W twojej woli.

Klara.

Klara. Czegóż trzeba ? mów. Wacław.

W woli stryja,

W woli ojca, powiedz raczej.

Wacław. Co zawadza, to się mija,

Gdy nie może być inaczej.

Klara. A, rozumiem — nie, Wacławie,

Gdzie mnie zechcesz, znajdziesz wszędzie — Zawsze twoją — prócz w niesławie. Wacław. Ależ, Klaro, moją żoną...

Klara. Któżto, powiedz, wiedzieć będzie,

Czyś zaślubił wykradzioną...

Co za hałas ! — słyszę kroki!

Coraz bliżej !... idź bez zwłoki.

Wacław. Jedno słowo.

Już ci dane.

Klara

Wacław. Jak nie zmienisz, żyć przestanę.

Klara (z czułością, jakby poprawiając)

Przestaniemy — jeśli zechcesz.

Wacław. Pomyśl tylko, Klaro droga...

Klara (wytrącając go prawie).

Ale idźże, idź, dla Boga!

(przechodzi scenę).

SCENA SIÓDMA.

PAPKIN, ŚMIGALSKI, (kilku służących z kijami, później) KEJENT i CZEŚNIK (w oknach.)

Papkin. Panie majster, proszę Waści Przyzwoicie, grzecznie, ładnie,

Nie murować tu z napaści,

Bo mu na grzbiet co upadnie.

(po krótkiem milczeniu).

Wy zaś drudzy, dobrzy ludzie,

Którzy młotki, piony, kielnie,

W niepotrzebnym dzisiaj trudzie,

Używacie arcy dzielnie :

Idźcie wszyscy precz do czarta!

(po krótkiem milczeniu).

Będzie, widzę, rzecz uparta!

Ta hołota, jakby głucha,

Mego słowa ani słucha. —

No, Śmigalski! nie trać czasu —

Ściągnij za kark ! weź narzędzie!

Grzecznie, ładnie, bez hałasu,

Niech wszystkiemu koniec będzie.

Nic się nie bój — ja za tobą.

(Śmigalski posuwa się ze służącymi ku murarzom —Papkin cofa się za róg domu).

Śmigalski. Precz ! precz !

Rejent (w oknie). Stójcie ! co to znaczy ?

Śmigalski. Cześnik, pan mój, kazać raczy,

Aby muru nie kończono.

Cześnik. (w oknie). Tak jest, każę, bo mam prawo. Dalej naprzód! dalej żwawo !

(Śmigalski posuwa się naprzód — Papkin, który był wyszedł, znowu się cofa za róg domu)

Rejent. Jakie prawo?

Jak kupiono

Cześnik.

Mur graniczny, tak zostanie.

Rejent. Ależ luby, miły Panie,

To szaleństwo z waszej strony —

I mur będzie naprawiony.

Cześnik. Wprzódy trupem go zaścielę.

Rejent, (do murarzy). Kończcie śmiało przyjaciele, Gardźcie ze mną próżnym krzykiem.

Cześnik. Chcesz więc bójki?

Mój Cześniku,

Rejent.

Mój sąsiedzie, luby, miły,

Przestań też być rozbójnikiem.

Żwawo! bij co siły!

Cześnik. Co! jak!

(Śmigalski ze swoimi ludźmi wstępuje na mur —murarze cofają się tak, że bójka zostaje zakrytą częścią muru całego).

Rejent. Panie majster — ja w obronie —

Nic się nie bój ! — niechaj bije,

Kiedy go tam swędzą dłonie.

Dobrze! dobrze ! — po czuprynie —

O tak — lepiej ! — co się wlezie! —

Nic się nie bój ! — tego trzeba —

Niechaj bije! świat nie zginie!

Ja Cześnika za to skryję Gdzie nie widać ziemi, nieba!

Cześnik. (wołając za siebie).

Hej ! Gerwazy ! daj gwintówkę !

Niechaj strącę tę makówkę —

Prędko!

(Rejent zamyka okno).

Ha ha! fugas chrustas! — No, Śmigalski, dosyć będzie;

Daj półzłotka, albo złoty, Baserunku dla hołoty,

Ale zabierz im narzędzie.

Dosyć, dosyć na dziś będzie.

(Zamyka okno).

(Po odejściu wszystkich Papkin obejrzawszy się, że już niema nikogo, mówi lar murowi!:

Papkin (sam). Ha! hultaje, precz mi z drogi,

Bo na miazgę was rozgniotę —

Nie zostanie jednej nogi —

A mam dyablą dziś ochotę!

"Wielu was tam ? chodź tu który ! Nie wylezie żaden z dziury ?

O, wy łotry! O, wy tchórze! Jutro cały zamek zburzę.

SCENA ÓSMA.

PAPKIN, WACŁAW.

Wacław (stanąwszy tuż za nim .

('Papkin zdejmuje kapeluszy.

Jutro ?

Mamże wracać w progi,

Które pewnie, z przyszłą dobą, Zrówna z ziemią wyrok srogi? Wolę jeńcem iść za tobą.

Papkill (wkładając kapelusz na bakier).

Pardon mówisz ?

Wacław.

Pardon, Panie. Papkin. Znasz me męstwo?

Wacław.

Papkin. Boisz mnie się?

Wacław.

Papkin. Pójdziesz za mną ?

Wacław.

Papkin. Któż ty jesteś?

Wacław.

Papkin. Lecz czem jesteś?

Wacław.

Jak zły szeląg.

Niesłychanie !

Pójdę, Panie.

Jestem, Panie.

Czem ja jestem ? —

Jestem... jestem...

Papkin (chwytając za brońj. CÓŻ to ZnaCZy ? Wacław. Komisarzem mego pana. Papkin. Co? Rejenta?

Wacław.

Nie inaczej. Papkin. Czy to, proszę, rzecz słychana! Ledwie szlachcic na wioszczynę Z pękiem długów się wydrapie —

Już mieć musi komisarza!

Dziw się potem, gdy się zdarza,

Że wołają: „Sto tysięcy!

Kto da więcej !“

A jak krzykną po raz trzeci, Jakby z procy szlachcic leci,

I do swego komisarza Idzie w służbę za szafarza.

Ale chodźmy, (nastronie) Cześnikowi Wielką radość jeńcem sprawię,

I zapewne do mnie powie,

Grdy mu zdobycz mą przedstawię: Niechaj Klara twą zostanie. — Chodź mój jeńcze.

Idę, Panie.

Wacław.

AKT DRUGI.

(Pokój jak na początku aktu pierwszego— Cześnik siedzi przy stoliku.)

SCENA PIERWSZA.

CZEŚNIK, PAPKIN, (wchodzi za nim) WACŁAW, (który zostaje przy drzwiach).

Papkin (rzuca się w krzesło).

A, bierz licho takie znoje !

Ledwie idę, ledwie stoję —

Ależbo to było żwawo!

Dyablem gromił w lewo, w prawo — Ledwie żyję. — Każ dać wina !

A starego. — Wyschła ślina,

Pot strugami ciecze z czoła —

Któż me dzieła pojąć zdoła !

Ha ! widziałeś ? —

Cześnik. Ja, bom widział.

Papkin.

G-racko ?

Cześnik. Gracko z tyłu stałeś.

Papkin. Z tyłu, z przodu, nic nie znaczy, Dobry rycerz wszędzie straszny.

Cześnik. Ta bezczelność...

Nie inaczej,

Papkin

Bezczelności trzeba było,

Aby walczyć z taką siłą.

Cześnik. Waszęć kłamiesz, Mocium Panie... Papkin. Tylko słuchaj, słuchać warto: Chciałem zdobyć rusztowanie,

Lecz skoczyłem tak zażarto,

Żem się znalazł z drugiej strony

Przyciśnięty, otoczony Murarzami, pachołkami,

Hajdukami, pajukami.

A — kroć kroci! jak się zwinę!

Jak dwóch chwycę za czuprynę !

Dalej żwawo młynka z niemi —

Jak cepami wkoło młócę;

Ile razy się obrócę,

Po dziesięciu ich na ziemi.

Tak mi rosła wciąż mogiła,

A gdy z .murem równa była,

Otworzyłem obie dłonie I stanąłem na tej stronie.

Lecz co jeszcze...

Cześnik. Tfy! do czarta!...

Papkin. Podziwienia rzecz jest warta,

Że uniosłem z sobą jeńca —

Teraz, Panie, czekam wieńca.

Komisarza

Cześnik (spostrzegłszy Wacława i. CÓŻ tO znaczy? Papkin (ocierając czoło).

Pana Milczka w jassyr wziąłem.

Cześnik. A to po co? — jakiem czołem?

Papkin. Ja zabieram co się zdarza.

Cześnik (do Wacława).

"Waszeć z Bogiem ruszaj sobie,

I uwiadom swego pana,

Że, jak w jakimbądź sposobie Mnie zaczepka będzie dana,

To mu taką fimfę zrobię,

Iż, nim rzuci wkoło okiem,

"Wytnie kozła pod obłokiem. —

"Waść się wynoś szybkim krokiem.

Papkin. Poświęć się tu czyjej sprawie!

“Walcz jak Achil — radź jak Kato,

Pozazdroszczą twojej sławie,

I sto czartów dadzą za to.

Wacław (ćio Cześnika). Przebacz, Panie, słów niewiele, Które wyrzec się ośmielę :

Jesteś gniewny na sąsiada,

Że ci czasem na zawadzie...

Cześnik. Czasem? — zawsze.

On powiada...

Wacław.

Cześnik. Niech nie słyszę o tym gadzie.

Wacław. Czy nie byłoby sposobu,

Ustąpiwszy ze stron obu,

Zapomniawszy przeszłe szkody.

Do sąsiedzkiej wrócić zgody.

Cześnik. Ja, z nim w zgodzie? — Mocium Panie, Wprzódy słońce w miejscu stanie,

Wprzódy w morzu wyschnie woda,

Nim tu u nas będzie zgoda.

Wacław. Dzisiaj umysł niespokojny Za porywczo sąd wyrzeka...

Cześnik. Od powietrza, ognia, wojny,

I do tego, od człowieka,

Co się wszystkim nisko kłania,

Niech nas zawsze Bóg obrania.

"Wacław. Lepiej nisko, niż nic wcale.

Cześnik. Brednia!

Ale...

Wacław.

Niema: ale.

Cześnik.

Wacław. Nie broń, Panie, mieć nadziei...

Cześnik. Bronię do kroć sto tysięcy !

I niech o nim nie wiem więcej,

Ni O jego (ironicznie zmierzając do Wacława,) kaznodziei,

Bo się obu, Mocium Panie,

Jakem szlachcic, co dostanie.

(odchodzi we drzwi środkowe).

SCENA DRUGA.

PAPKIN, WACŁAW.

Papkin. Dyabeł pali w tym Cześniku. Wacław. Chcieć ich zbliżyć, czasu szkoda. Papkin. Mało zysku, dużo krzyku. Wacław. Tych dwóch ludzi — ogień, woda. Papkin. Cóż, paniczu, będzie z nami?

w*

Wacław. Ha! zostanę tu w niewoli.

Papkin. Brałem jeńców tysiącami,

Co zawiśli od mej woli;

Bom lat dziesięć toczył boje,

Gdzie się lały krwawe zdroje,

Tak. że wkoło na mil cztery,

Jak czerwone było morze —

Tam zyskałem i ordery,

I tytuły, i honory;

Ale tego być nie może;

Zbyt to szczytne dla nas wzory;

Dziś utarczka jest igraszką,

A twa wolność będzie fraszką Wacław. Ja w niewoli tu zostanę.

Papkin. Prawo wstrzymać jest mi.dane,

Alem zawsze był wspaniały,

Przyjmę zatem okup mały.

Wacław. Ja w niewoli zostać muszę.

Papkin. Znaj więc wielką moję duszę:

Jesteś wolny — idź do dyaska —

A za wolność dasz co łaska.

Wacław. Ja zostanę tu w niewoli.

Papkin. Ale Cześnik nie pozwoli.

Wacław. Kto mnie ujął, niech mnie trzyma. Papkin. Ale, bratku, sensu niema;

Nie daj grosza, a idź sobie.

Wacław. I pół kroku stąd nie zrobię. Papkin. Idź, bom gotów użyć broni.

flegmą). A ja tylko własnej dłoni.

łzawsze z

Wacław.

Papkin (na stronie). Cóż za człowiek, u kaduka! Samochcący guza szuka,

I mnie jeszcze go nagoni.

(do Wacława) Bój się Boga — idź do czarta. Wacław. Nie, nie pójdę — tu zostanę. Papkin. A to jakaś ćma uparta!

WaCłaW (pokazując sakiewkę).

Ale patrzno bratku, co to ?

Papkin. Brzęknij tylko.

Wacław.

Papkin.

Wacław. Będzie twojem.

Papkin.

Złoto ?

Złoto.

Niech Pan siada.

Wacław. Ale darmo nikt nie daje.

Papkin. Wielka prawda. — Cóż wypada, Abym zrobił? Gdyż zostaję W położeniu arcy ciasnem:

Za procentem moim własnym Trzeba jeździć jak w konkury,

A w kieszeni, panie bracie,

Albo pustki, albo dziury.

Wacław. Kocham Klarę.

Papkin (na stronie).

Wacław. I chcę zostać tu przy Klarze.

Papkin. To źle.

Wacław (chowając sakiewkę). Czy Źle?

Papkin (zatrzymując

Ale Cześnik w tym zamiarze Będzie pewnie działać sprzecznie.

Wacław. Niechaj nie wie.

Papkin.

Wacław. Niech mnie przyjmie.

Papkin.

Otóż macie !

mu

rękę). Niekoniecznie.

Jak się dowie ?

Trudno będzie. Wacław (brzęcząc złotem). Tu początek, koniec w głowie. Papkin. A jak Cześnik na mnie siędzie?

Wacław. Nic nie znaczy.

Papkin.

(wzruszając głową).

Ba! jak komu.

I dla Klary — komisarza. •

Wacław. Jestem Wacław.

Papkin.

O, dla Boga ! i w tym domu !

Waszmość obu nas naraża,

Oba idziem na praszczęta. (Wacław brzęknął sakiewką,). Brzęczy pięknie —

Wacław.

Syn Rejenta!

Miej za dane,

Jeśli w służbie tu zostanę.

Papkin. Ha! spróbuję (chce wziąść sakiewkę i. .

Później nieco. — Lecz pamiętaj, że z mej wieży Szybko kulki na dół lecą —

WacłaW (odsuwając).

Fiut z wiatrówki — Papkin leży... Gdyby zdradzić chęć go jęła. Papkin. W skrytym toku tego dzieła Tak postąpię, jak należy,

Niezważając na przymówkę.

Ale Waciu, jak mnie kochasz,

Dzisiaj jeszcze spal wiatrówkę. Wacław. Nie trać czasu.

Idę, idę.

Papkin.

[na stronie].

Dyabeł nadał tryumf taki!

Coraz głębiej włażę w biedę.

W moim jeńcu mam rywala — Przykro zbliska — gorzej zdała — Tamten zamknie, ten zastrzeli —

A bodaj cię dyabli wzięli!

(wracając odedrzwi).

A sakiewka ?

Zostać może.

Wacław.

Nie inaczej.

(Papkin wychodzi środkowemi drzwiami).

Papkin. W samej rzeczy ?

Wacław.

SCENA TRZECIA.

WACŁAW, KLARA.

Klara. Co wyrabiasz, o mój Boże ! Trzebaby mi być w rozpaczy,

Grdybym tylko czasu miała.

Wacław. Cóż się stało? co. się dzieje? Klara. Jeszcze mi się w oczy śmieje! Ja wiem wszystko, bom słuchała — Chcesz tu zostać.

Cóż w tern złego ?

Wacław.

Klara. Miej rozsądek.

Cóż mi z niego?

W acław.

Kiedy już jest dowiedzione,

Że rozsądku zwykłą drogą Niezawodnie połączone Losy nasze być nie mogą,

Pocóż w dawnej trwać kolei ?

Dalej żwawo manowcami,

Gdzie zadnieje brzask nadziei,

Gdzie mniej ciemno jest przed nami!

Nie rzucajmy na bok okiem,

Bo przepaści pewnie wkoło,

Ale w Niebo wzniósłszy czoło Śmiałym naprzód idźmy krokiem.

A jeżeli stałość będzie Towarzyszyć w naszym pędzie,

Mimo sporu — przeszkód wielu,

Dojdziem przecie kiedyś celu.

Klara,. Dobrze mówisz, idźmy śmiało;

Prostą drogą zyszczem mało,

Przekonałeś przyjacielu ;

Lepiej mówisz niż dziś rano,

Gdyś ucieczkę z sobą radził.

Ale nużby cię poznano?

Nużby Papkin ufność zdradził?

Wacław. Nie patrz w przepaść, moja droga, Tu do serca naehyl skronie;

Prędko zniknie każda trwoga,

Gdy w miłości wzrok utonie.

Klara. Zostań zatem w imię Boże,

Masz odemnie pozwolenie.

Wacław. Twoje, Klaro, nie pomoże,

Lubo z życiem równie cenię.

Klara. I do stryja trafim może,

A to wolą Podstoliny.

Bo wiedz, iż w tej właśnie chwili Miłość sobie oświadczyli —

Ona skromna, raczka spiekła,

Ale rączkę mu przyrzekła.

Ująć ci ją łatwo będzie,

Pochlebiając w każdym względzie;

Chwal bez miary rozum, cnoty, Piękność, kształtność jej osoby;

A czem zechcesz, w naszym domu, Tej zostaniesz jeszcze doby. Wacław. Z komisarza na pisarza! Zły coś pozór stąd wynika;

Ależ znowu, wszak się zważa Honor służby u Cześnika.

Klara. Biegnę, powiem Podstolinie, Że ktoś z prośbą tu ją czeka. —

(podając mu rękę).

Miej nadzieję — złe przeminie — Chwila szczęścia niedaleka.

(odchodzi we drzwi prawe).

SCENA CZWARTA.

Wacław. Przed godziną z trwogi mdleje, Za godzinę wzorem męstwa,

To nie widzi podobieństwa,

To ma więcej niż nadzieję. —

O, płci piękna, luba, droga!

Twoja radość, twoje żale,

To jeziora lekkie fale:

Jedna drugą ciągle ściga,

Ta się schyla, ta się dźwiga,

Ale zawsze w blasku słońca,

Zawsze czysta i bez końca! —

A my, dumni władcy świata,

Mimo siebie pochwyceni Za tym cieniem co ulata,

Całe życie, z chwili w chwilę, Przepędzamy jak motyle.

SCENA PIĄTA..

WACŁAW, PODSTOLINA (ze drzwi prawych.)

Podstolina. Grdzież suplikant ? — O cóż prosi ?

WacłaW (z niskim ukłonem) Tu iest natręt.

Podstolina. Ty młodzianie?

Wacław (jeszcze nachylony).

Zbyt się winnym może stanie,

Iż tak śmiało wzrok podnosi...

Ha!...

Podstolina. Co widzę.

Wacław (po krótkiem milczeniu). Anna!

Wacław!

Podstolina.

WaCłaW (z pomieszaniem).

Nie wiem wprawdzie...

To spotkanie!... Wacław. Ty więc jesteś Podstoliną? Podstolina. Nie wiedziałżeś?

Wacław (jak wprzódy).

Podstolina.

Przed godziną..

(na stronie). Co tu mówić! — w jakiej roli — Podstolina. Nie wiedziałżeś, że Podstoli Czepiersiński, mój mąż trzeci,

Niech nad duszą Bóg mu świeci,

Zaślubiwszy mnie na wiosnę,

Już w jesieni leżał w grobie ?

Wacław. Tak, tak, przypominam sobie. Podstolina. Oddał ducha na mem łonie.

Wacław (roztargniony).

Oddał? — tak, tak, oddał pewnie. Podstolina. Zapłakałam z razu rzewnie;

Nie mieć męża mocno boli,

Lecz i smutek w czasie tonie.

Wacław (roztargniony). Więc utonął pan Podstoli. Podstolina. Któż powiada?

Wacław.

Nie powiada ? Dobrze. — Zatem odejść muszę. Podstolina (zatrzymując go).

Co on myśli, co on gada! —

Ty szalejesz, na mą duszę !

Wacław. To być może.

Ja cię zwiążę,

Podstolina ic*uie>.

Ja cię zamknę, drogi książę.

Wacław. Ach, nie powtórz tego słowa! Patrz jak wstydem cały płonę Za studenckie przewinienia.

Ni tytułu, ni imienia Wacław dalej nie zachowa,

Bo to były —

Podstolina. Cóż?

Zmyślone.

Wacław.

Podstolina. Wszystko?

Wszystko, co do joty.

Wacław.

Podstolina. I nie księciem?...

Ani trochę.

Wacław.

Podstolina. Cóż za powód ?

Myśli płoche,

Wacław.

Szał młodości — chęć pustoty —

Jednem słowem, coś bez celu,

Jakto każde głupstwo prawie.

Podstolina. Ależ miłość twa, Wacławie?

Wacław, (na stronie). Siedźże teraz w wilczym dole! Podstolina. Ten rumieniec na twem czole Jak tłómaczyć? — Ja czekałam,

W całej Litwie cię szukałam,

Lecz o księciu Rodosławie

Nikt nie wiedział, nie mógł wiedzieć.

Wacław. Byłem... młody...

Podstolina (powtarzając ironicznie).

Byłem młody ? —

Ale biegły w swojej sztuce. Wacław. Tego nie wiem.

Są dowody.

Podstolina.

Wacław. A to jakie?

Twoja zdrada. Wacław. Żem się zmienił, być to może; Trudnoż kochać nieustannie!

Podstolina.

Lecz gdy karcić mnie wypada, Czyż przystoi zmiennej Annie ? —

Nie szukałaś zbyt daleko,

Nie czekałaś czas zbyt długi — Podstolemu spadło wieko,

Jużci Cześnik na usługi I niech dzisiaj Cześnik ziewnie,

Jutro Krajczy będzie pewnie.

Ja wyrzutów ci nie robię,

Owszem, owszem, szczęść ci Boże;

Lecz co czynić wolno tobie,

Niechże każdy czynić może. —

Gdym więc zmieniał czucia moje,

Szedłem tylko w twoje ślady;

I zdradzaliśmy oboje,

Lub też wcale niema zdrady.

Podstolina. Jestem wdową, mój Wacławie. Wacław. Ja żonaty jestem prawie. Podstolina. Któż ty jesteś, ty zbyt znany? Wacław. Wacław Milczek.

Syn Rejenta!

Podstolina.

Tu w tym domu...

Wacław (kończąc). Zabłąkany.

Podstolina. Jestem trwogą wskroś przejęta — W oczach ciemno — serce bije —

Jak cię Cześnik tu odkryje!

Jak rywala pozna w tobie !

Wacław. Ach, nie znajdzie go już we mnie. Podstolina. Nie zapieraj się daremnie;

Wszak błagałeś Podstolinę,

By do ciebie wyjść raczyła.

Czegóż żądasz ?

Niechaj zginę,

Jeśli sam wiem. — Bywaj zdrowa! Podstolina (zatrzymując go).

Wacław.

Zawsze jeszcze dawna głowa.

Stój, nie odchodź.

Wacław (na stronie). Ach, Papkinie, Wziąłeś, wziąłeś mnie w niewolę. Podstolina. Tyś kochany był jedynie; Nad sto książąt ciebie wolę. —

Do mych komnat chodź w ukrycie, Tam bezpieczny będziesz luby,

Bo cię broni moje życie,

Bo z obrony szuka chluby.

SCENA SZÓSTA.

PODSTOLINA, WACŁAW, KLAKA (ze drzwi prawych). WaCłaW (ujrzawszy Klarę, boleśnie).

Ach!

I cóż?

Klara (wesoło).

Podstolina.

Wacław.

Klara (do Podstoiiny). Czegóż żąda ?

Podstolina (na stronie).

Klara (na stronie). Dobrze idzie — już z nim trzyma.

(głośno) Nie powinnam może wiedzieć?

Wacław. O, dlaczego!

Podstolina.

Jest interes Jegomości,

Działać trudno bez rozwagi. —

Zatem, proszę, nie mów słowa,

Że o jego wiesz bytności —

Później całą rzecz wyłuszczę.

Wacław (cicho do Podstoiiny). Ja odejdę.

Podstolina (podobnież)

(głośno) Proszę z sobą Waszmość Pana!

Jego sprawa zawikłana,

Muszę przejrzeć dokumenta.

To jest... —

Nic niema...

Co powiedzieć 1

Wielkiej wagi

Ja nie puszczę.

(do Klary, całując ją w czoło).

A Klarunia niech pamięta:

Nie powiadać nic nikomu. _

Klara. Nikt się w tym nie dowie domu... Podstolina. Bo nad miarę nam zaszkodzi;

Później powiem o co chodzi.

(odchodzi kiwnąwszy na Wacława, który ze spuszczoną głową za nią. odchodzi we drzwi prawe).

Klara (sama) Śmieszniejszego cóż być może, •

Jak gdy zwodzić chce zwiedziony!

Ach, jak Wacław w swej pokorze Zdał się wzywać jej obrony!

Ledwiem, ledwie śmiech wstrzymała.

Ale hola, hola panno!

Do tryumfu nie masz prawa; Choć początek dobry miała, Niewygrana przeto sprawa.

SCENA SIÓDMA.

PAPKIN.

KLAKA

Papkin. Jak w dezertej Arabii Złotosiejny wzrok Febowy Niesie skwarem śmierć lilii,

Aż nakłoni białej głowy ;

A zebrana na błękicie Płodorodna kropla rosy Wraca zwiędłej nowe życie,

I unosi pod niebiosy —

Równo-władna, równo-czynna Prezencya twoja miła,

Starościanko miodopłynna,

(z ukłonem; Dla twojego sługi była. — Jużem bliski był zwiędnienia,

Gdy twe oko wszystko zmienia.

Oby kiedyś dały Bogi,

Abym niosąc odwet drogi,

Nim czas raźniej machnie kosą,

Był twym żarem, był twą rosą. (ukłon głęboki; Klara (ironicznie całą tę scenę, oddając niski ukłon)

Równie z rytmu jak z oręża Tak sławnego dostać męża,

Jest zaszczytem białogłowy;

Ale każdy dziś młodzieniec Miłośnemi czczemi słowy Zwykł przeplatać ślubny wieniec,

Trudnoż zawsze dawać wiarę.

Papkin. Cóż nie wierzyć, wielkie Nieba!

Że się kocha piękną Klarę,

Czyliż na to przysiąg trzeba?

Klara. Że się kocha — nie potrzeba;

A że zawsze równie będzie,

I przysięga nic nie znaczy.

Papkin. Ach, na serca mego grzędzie Niech twe ziarnko bujać raczy;

A zadatek ten twój mały Puści korzeń wieczno-trwały.

Klara. W dawnych czasach rycerz prawy, Lubo zdobion wieńcem sławy,

Lubo staczał krwawe boje,

Nim oświadczył miłość swoję —

Ku czci drogiej swej kochanki W turniejowe wjeżdżał szranki.

Tam na kopią dzielnie gonił,

Po dziesięciu zsadzał z koni,

I dopiero gdy się skłonił Wziąść nagrodę z lubej dłoni,

Błagał, aby sercu miła Kochać mu się pozwoliła —

By mu wolno pod jej barwą Kruszyć kopie, miecze ścierać,

Dla niej tylko żyć, umierać.

Papkin. Z tego stroju i z tej broni Marsowego znać piastuna,

Co w rycerskiej zbiegł pogoni Od bieguna do bieguna.

Oby moja Artemiza,

Światu groźne to żelazo,

Krwią jak gąbka napęcniałe,

Przemówiło choć tą rażą

Wam na wiarę, mnie na chwałę —

(z coraz większym zapałem).

Gdzie na skale gród kamienny,

Gdzie działami mur brzemienny,

Gdzie bagnetów ostre wały,

Gdzie sklepienie z dzid i szabli,

Tam był Papkin — lew zuchwały! Strzelec boski! — rębacz dyabli!

Jęk, szczęk, krzyk, ryk, śmierć dokoła, Tu bezbronny pardon woła,

Tu dziewica ręce łamie,

Matka płacze — dziecie kwili —

Ale spada moje ramie :

Ci co żywi — już nie żyli.

(Klara parska śmiechem).

Przebacz zapał zgrozo-krwawy Rycerskiego uniesienia,

Ale widzisz: dość ,mam sławy,

Brak mi tylko pozwolenia,

Bym w fortunnych stanął rzędzie, Których celem Klara będzie.

Klara. Więc zezwalam.

Przyj mij śluby...

Papkin (klękając).

Klara. Hola! teraz lata próby,

W nich dowody posłuszeństwa Wytrwałości i śmiałości.

Papkin. O, królowo wszech piękności! Ornamencie człowieczeństwa !

Powiedz : w ogień skocz Papkinie —

A twój Papkin w ogniu zginie [wstaje] Klara. Nie tak srogie me żądanie. Klejnot rycerskiego stanu Pastwą ognia nie zostanie. —

Lecz powtarzam Waszmość Panu:

• Posłuszeństwa, wytrwałości I śmiałości żądam próby.

Papkin. W każdej znajdę powód chluby. Klara. Posłuszeństwa chcąc dać miarę, Milczeć trzeba sześć miesięcy.

Papkin. Nic nie gadać?

Tak — nic więcej.

Klara.

Wytrwałości zaś dam wiarę,

Ody o chlebie i o wodzie...

Papkin. Tylko, przebóg, nie zbyt długo. Klara. Rok i dni sześć Papkin (boleśnie).

Jestem w grobie... (z ukłonem). Ale zawsze twoim sługą. Klara. Zaś śmiałości, w tym sposobie Da mi dowód, kto dać zechce:

W oddalonej stąd krainie Jadowity potwór słynie,

Najmężniejszym trwogą bywa,

Krokodylem się nazywa.

Niech go schwyci i przystawi,

Moje oko nim zabawi,

Bom ciekawa jest nad miarę "Widzieć żywą tę poczwarę.

To jest wolą niewzruszoną —

A kto spełni, co ja każę,

Ten powiedzie przed ołtarze,

Tego tylko będę Żoną. (ukłoniwszy się, odchodzi we drzwi

prawe)

SCENA ÓSMA.

Papkin (po długiem milczeniu).

Krrrokodyla! (ironicznie) Tylko tyle! —

Co za koncep t, u kaduka!

Pannom w głowie krokodyle;

To dziś modne, wdzięczne, ładne,

Co zabójcze, co szkaradoe. —

Dawniej młoda panieneczka Mile rzekła kochankowi:

Daj mi, luby, kanareczka —

A dziś każda swemu powie:

Jeśli nie chcesz mojej zguby,

Krrrokodyla daj mi luby. —

(po krótkiem milczeniu).

Post, milczenie, wszystko fraszka,

Straży przy mnie nie postawi —

Ale potwór nie igraszka,

Czart nie Papkin go przystawi.

(idzie ku drzwiom prawym i spotyka się z wybiegającym Wacławem)

Ha!

Wacław. Co? Papkin.

Nic.

Wacław (rzucając mu sakiewkę).

Masz — milcz, bo wiesz!

Papkin (chwytając sakiewkę).

Wiem.

(Wacław odchodzi).

(po krótkiem milczeniu).

Wiem — nic nie wiem. Czy zostaje, Czy odchodzi, za co daje,

Nie wiem wcale. — Wiem, że złoto, Wiem, że dając zrobił ładnie,

Ale nie wiem: od Cześnika Czy mi na kark co nie spadnie. — Wiem: jak zdradzę zalotnika,

Że z wiatrówki dmuchnąć gotów ;

Ale nie wiem, nie wiem wcale,

Czy na końcu z tych obrotów Od Cześnika łeb ocalę. —

Wiem i nie wiem — sprawa dyabla, Tutaj kulka, a tu szabla —

Jednak dobrze rzekł pan Benet:

(podrzucając sakiewkę)

Beatus qui tenet.

SCENA DZIEWIĄTA.

PAPKIN, CZEŚNIK (ze drzwi środkowych).

Cześnik. Winszuj Waszmość mi sukcesu! Dzisiaj moją zrękowiny:

Już finalnie, bez regressu Słowom dostał Podstoliny.

Papkin. Ja wiem, jak to przyszło drogo : .

Wszakci moją to robotą.

Cześnik. O! — Waściną! Patrzcieno go!

Mnie się Waszeć pytaj O to. — (oglądnąwszy się) Tak mi się tam w dobrą chwilę Nawinęła snadnie, mile,

Dała zezek, umizg taki,

Żem posunął w koperczaki. —

Ona dalej w ceregiele —

Ni siak, ni tak, tędy siędy,

A ja sobie coraz bliżej,

Śród chychotek, śród gawędy,

?■* p-s-s    ®f Efif    g 3    s:

: *II    lft?i^?:5'ri^|g-rl!f

§ lf-1 gl &4-|Ia s s? o.? 1 s = ***•?.?•'*»'* § % a«i o-I- 3 M Z ll-41 * " 1 ! s- S- B- g §• Jf g    ■lij-rua 3- .r jB.s|«g

;m!i? s. : *    »fl |; ° I ^: §.$ 1: i § izM g|p* ►*.

^ 5⁻ O p P p £-    g. Eo ..    w 2.    ^    o o B ESJ    ^ q ST O    a

g “• I 5 g 1 I g*p ~ g g 4 I Eś f 5- g. s- *    a S q *    g - I *§    s? £ w p    S g £ &    i

B„    i*f    s-ŁcS-a    srl^w'    s. |    l»£?f '-sg¹

1 I    I -®    S • f    S-S' |    $    § ;    i-S8'

££)    /■*.    H-<*    •

„ ® ** CO t-i

*G B

1 ||

i pi-

CO ,

3 I

ł—l« •

cd :

CO-

o

5*

hdo

o CR?

a ~

g-g*

0    tS

C. P

p    bd

gr    §■

vT    CD

P4

CO

g

ct-

eS»

cc

N

cCD

P-

N

ł—'•

cd

<aT

A, broń Boże!

Więc krzyżową skończyć wolę; Pójdziesz wyzwać, Mocium Panie: Circa ąuartam^ niech mi stanie U trzech kopców, w czarnym lesie. (do siebie) Jak mu utnę jedno ucho, Rączej z drugiem się wyniesie! Papkin. Lepiej pisać.

Cześnik.

Tam objaśnień, tam namowy,

Tam potrzeba tęgiej głowy.

Papkin. Muszę przyznać się Slfaszmości: '"Ci Od ostatniej mej słabości if * O/j*

Nie wysyłaj nieboraka ;

Nim mu w lesie utniesz uszy,

Mnie tam spotka hańba jaka. —

Wszakżeś mówił dzisiaj rano :

Miłe mi jest jeszcze życie,

Gotów otruć, zabić skrycie.

Cześnik. Skrycie — nie na boskim świecie. Papkin Oiekontent). Ej tam, co tam!

Tać ci przecie

Cześnik.

Mnie pod nosem łba nie utnie. Papkin. Dyabeł nie spi. .Cześnik.

Bałamutnie¹. Papkin (pokazując powieszenie). A nużby mnie. Cześnik (grożąc). Niech spróbuje!

Takąbym mu kurtę skroił!

Papkin. Dyabliż mi tam po tej kurcie,

•Jak zadyndam gdzie na furcie.

Cześnik (głaszcząc go).

Wiesz co, Papciu — spraw się ładnie,

A w kieszonkę grubo wpadnie.

(Całuje go w czoło i odchodzi we drzwi lewe. — Papkin ze skrzywioną twarzą i kiwając głową we drzwi środkowe).

AKT TRZECI.

(Pokój Rejenta).

SCENA PIERWSZA.

REJENT, MURARZE.

(Rejent siedzi przy stoliku i pisze — Dwóch murarzy przy drzwiach stoi).

Rejent. Mój majstruniu, mówcie śmiało, Opiszemy sprawę cała;

Na te ciężkie nasze czasy Boskim darem takie basy. —

Każdy kułak spieniężymy.

Że was bito, wszyscy wiemy.

Murarz. Niekoniecznie.

Bili przecie,

Rejent.

Mój majstruniu.

Niewyraźnie.

Rejent. Czegóż jeszcze wam nie stało ?

Bo machano dosyć raźnie.

Murarz. Ot, szturchnięto tam coś mało.

Drugi murarz. Któż tam za to skarżyć zechce! Rejent. Lecz kto szturcha, ten nie łechce? Murarz. Ha! zapewne.

Rejent.

Murarz. Oczywiście.

Rejent.

Murarz.

A więc bije ?

Komu kije Porachują kości w grzbiecie,

Ten jest bity — wszak to wiecie ? A kto bity, ten jest zbity?

Co?

Więc was zbili,

Murarz. Ha ! dobrze Pan powiada, Ten jest zbity.

Rejent.

To rzecz jasna, moi mili.

Murarz. Ta, już jakoś tak wypada.

Rejent (napisawszy). Skaleczyli ?

A, broń Boże!

Murarz.

Rejent. Nie, serdeńko?

Ach, nie.

Murarz.

Przecie:

Rejent.

Znak, drapnięcie!

Murarz (pomówiwszy z drugim). Znajdziem może. Rejent. A drapnięcie, pewnie wiecie,

Mała ranka, nic innego.

Murarz. Tać, tak niby.

Mała, wielka, Jednem słowem, rana wszelka Skąd pochodzi?

Murarz.

Rejent. Z skaleczenia.

Murarz.

Rejent.

Niby... z tego...

Nieinaczej.

Rejent. Mieć więc ranę, tyle znaczy,

Co mieć ciało skaleczone;

Że zaś raną jest drapnięcie,

Więc zapewnić możem święcie,

Że jesteście skaleczeni,

Przez to chleba pozbawieni.

Murarz. O ! to znowu...

Pozbawiony

Rejent.

Jesteś, bratku, i z przyczyny,

Że ci nie dam okruszyny — (pisze)

Zatem, zatem skaleczeni,

Przez to chleba pozbawieni:

Z matką — żoną — czworgiem dzieci. Murarz. Nie mam dzieci.

Nie mam żony.

Drugi murarz.

Rejent. Co ? nie macie ? — nic nie szkodzi — Mieć możecie — tacy młodzi.

Murarz. Ha!

Drugi murarz. Tać prawda.

Rejent (napisawszy). Akt skończony.

Teraz jeszcze zaświadczycie,

Że nastawał na me życie Stary Cześnik — jęty szałem Strzelił do mnie.

Nie widziałem.

Murarz.

Rejent. Wołał strzelby.

Nie słyszałem.

Drugi murarz.

Murarz. Wołał wprawdzie: daj gwintówki!

Lecz chciał strzelać do makówki.

Rejent. Do makówki... do makówki...

No, no, dosyć tego będzie —

Świadków na to znajdę wszędzie —

Nie brak świadków na tym świecie.

Teraz chodźcie — bliżej ! bliżej ! —

Znakiem krzyża podpiszecie. —

Michał Kafar — trochę niżej —

Tak, tak — Maciej Miętuz — pięknie —

Za ten krzyżyk będą grosze,

A Cześniczek z żółci pęknie.

Murarz. Najpokorniej teraz proszę,

Coś z dawnego nam przypadnie.

Rejent. Cześnik wszystko będzie płacił. Murarz. Jakoś, Panie, to nieładnie...

Rejent. Byłeś Wasze nic nie stracił.

Murarz. Tum pracował...

Rejent (popychając go ku drzwiom). IdŹŻe Z Bogiem, Bo się poznasz z moim progiem.

Murarz. Tu zapłata, każdy powie...

Rejent (popychając ku drzwiom).

Idź serdeńko, bo cię trzepnę.

Murarz (we drzwiach), Ależ przecie...

Rejent (zamykając drzwi). Bądźcie zdrowi,

Dobrzy ludzie, bądźcie zdrowi!

(wracając) Czapkę przedam, pas zastawię,

A Cześnika stąd wykurzę;

Będzie potem o tej sprawie Na wołowej pisał skórze. —

Lecz tajemne moje wieści,

Jeśli wszystkie z prawdą zgodne, Tem, czem teraz serce pieści, Najboleśniej go ubodnę.

SCENA DRUGA.

REJENT, WACŁAW".

Rejent. Wczas przychodzisz, drogi synu, Pomówimy słówek parę. —

(siada i daje znak synowi, aby usiadł).

Z niejednego twego czynu Niezachwianą wziąłem wiarę,

Iż wstępując w moje ślady, Pobożności kroczysz drogą;

Że złe myśli, podłe rady

Nigdy zwieść cię z niej nie mogą.

Rade temu serce moje,

Quondoquidcm już przy grobie,

Żyję tylko jeszcze w tobie (ociera łzy). Sekatury — gorżkie znoje W nieustannej alternacie,

Składam kornie, ciebie gwoli,

Przy najwyższym Majestacie.

Bo ja tylko, moje dziecie,

Do fortunnej twojej doli Aspiruję jeszcze w świecie. Wacław. Łaski Ojca Dobrodzieja, Acz- nie częsty, dowód drogi.

Rejent. W tobie jedna ma nadzieja, Lecz zazdroszczą mi jej wrogi;

Syna z ojcem chcą rozdzielić,

Chcą się smutkiem mym weselić. Złego ducha pną mamidła,

Twej młodości stawią sidła. Wacław. Nie rozumiem.

Nie rozumiesz ?

Rejent.

Starościanka...

Cna dziewica,

Wacław.

Tę ubóstwiać...

Skrycie umiesz...

Rejent.

Wacław. Jeśli była tajemnica,

To dla tego, żem chciał wprzódy Do sąsiedzkiej skłonić zgody.

Rejent. Mnie z Cześnikiem ? — O, mój Boże I Któż jej więcej pragnąć może,

Niż ja, człowiek bogobojny.

Wacław. Zezwól zatem, abym z Klarą.. Rejent. Być nie może żadną miarą ;

Cześnik burda, ja spokojny.

Wacław. Lecz cóż Klara temu winna,

Że czasami stryj szalony?

Rejent. Czy tam winna, czy niewinna,

Innej Waści trzeba żony;

I serdeńko, będzie inna.

Wacław. Ach, mój Ojcze, wyrok srogi... Rejent. Nieodmienny, synku drogi.

Wacław. Moja dola, rzekłeś przecie,

Jednym celem na tym świecie.

Rejent. Bóg to widzi i ocenia.

Wacław. Ja ją kocham.

Rejent (z Uśmiechem). To się zdaje.

Wacław. Nie przeżyję rozłączenia. .

Rejent. Ja się tego nie przestraszę.

Wacław. I przysięgam...

Rejent (surowo). Zamilcz Wasze!

(ze słodyczą) Co los spuści, przyjąć trzeba; Niech się dzieje wola Nieba. —

Lecz serdeńko, gdyś tak stały,

Gdzież dawniejsze twe zapały?

Milczysz — Jakże? (ironicznie) Nie do wiary, Jak o wszystkiem wie ten stary!

Wacław. Młodość... może...

Podstolina

Rej ent.

Była ąuondam: ta jedyna!

Ta wybrana! ta kochana! —

Teraz bawi u Cześnika.

Wacław (z pospiechem). Zaręczona Cześnikowi. Rejent. Poty temu nie uwierzę,

Póki sama nie odpowie.

Wacław. Nie odpowie? Podstolina?

Rejent. Zapytałem ją w tej mierze;

A jeżeli Bóg dozwoli,

Przyjmie rękę mego syna.

Wacław. Lecz nie przyjmie syn jej ręki. Rejent. Syn posłuszny, Bogu dzięki — Intercyzę przyłączyłem,

Gdzie dokładnie wyraziłem :

Która zerwać zechce strona,

Ta zapłaci sto tysięcy.

Wacław. Moje szczęście warte więcej. Rejent. Szczęściem będzie taka żona. Wacław. Wprzód mogiła mnie przykryje... Lecz i Cześnik jeszcze żyje,

On nas spali w pierwszym pędzie.

Rejent (z flegmą, jak zawsze).

Ha ! — To Cześnik wisieć będzie.

Niech się dzieje wola Nieba,

Z nią się zawsze zgadzać trzeba. Wacław. Ojcze!

Synu!

Ostre noże

Rejent.

Wacław.

Topisz w sercu syna twego.

Rejent. Niema złego bez dobrego.

Wacław. Zmień twój rozkaz.

Rejent.

Być nie może.

WacłaW (rzucąjąc się do nóg). Acll, litości !

Tę zyskałeś!

Rejent.

Patrz, ja płaczę.

Wacław (wstając). Mieć nadzieję? — Rejent. Nie, serdeńko, być nie może. Wacław. Ja z rozpaczy oszaleję.

Rejent. Patrz, ja płaczę., ani słowa! — Cnota, synu, jest budowa,

Jestto ziarno, którą sieję ..

(Wacław odchodzi).

<po krótkiem milczeniu).

Jeszcze dyable młoda głowa.

SCENA TEZECIA.

Rejent. Co skłoniło Podstolinę,

Wdówkę tantną, wdówkę gładką,

Za takową iść gadzinę,

To dotychczas jest zagadką;

Ale wątpić nie wypada,

Iż zamienić będzie rada.

(prostując się) Acz i starość bywa żwawa, Wżdy wiek młody ma swe prawa.

Ale Cześnik gdy postrzeże,

Iż na dudka wystrychnięty,

Może... może... strach mnie bierze, Apopleksyą będzie tknięty...

Niech się dzieje wola Nieba,

Z nią się zawsze zgadzać trzeba.

SCENA CZWAETA.

REJENT, PAPKIN.

Papkin (wsuwając się trwożliwie).

Wolnoż wstąpić?

Bardzo proszę.

Rejent

Papkin (z najniższym ukłonem i nieśmiało).

Pana domu i Eejenta Widzieć w godnej tej osobie,

Chluba wielka, niepojęta,

Spada na mnie w tejże dobie,

Jak niemylnie, pewnie wnoszę.

Rejent (pokornie). Tak jest — sługa uniżony. Wolnoż mi się w odwet spytać,

Kogom zyskał honor witać ?

Papkin (na stronie). Hm! pokorna coś szlachciurka, Z każdem słowem daje nurka —

Niepotrzebne miałem względy. —

(śmielej) Jestem Papkin.

'(Rejent wskazuje z ukłonem krzesło na środku stojące —Papkin przypatruje się z uwagą Rejentowi, który jak zawsze— zzałożonemi na piersiach rękoma — nieporuszenie w miejscu stoi. Papkin mówi dalej na stronie).

Jak uważam,

Skończę wszystko bez pomocy.

(głośno — wyciągając się na krześle)

Jestem Papkin — lew północy;

Rotmistrz sławny i kawaler —

(okazując gestem wstęgi orderowe).

Tak, siak, tędy i owędy.

Mądry w radzie, dzie ny w boju,

Dusza wojny, wróg pokoju —

Znają Szwedy, Muzułmany,

Sasy, Włochy i Hiszpany Artemizy ostrze sławne,

I niem władać ramie wprawne —

Jednem słowem krótko mówiąc,

Kula ziemska zna Papkina —

Teraz, bratku, daj mi wina

RcjGIlt (p° krótkiem wahaniu, na stronie).

Nem o sapiens, nisi patiens.

(dostaje butelkę z pod stolika kilimkiem nakrytego — patrzy w nią •do światła — nalewa lampeczkę i podaje Papkinowi, który tymczasem mówi, co następuje).

Papkin (na stronie). 0! — Brat szlachcic tchórzem

[podszyt —

Po zleceniu od Cześnika,

Może sobie udrę łyka. (nakrywając głowę)

(pije). Cienkusz! (pije.) deresz! (pije).

Nadto śmiało.

Rejent (na stronie).

Papkin. Istna lura, Panie bracie,

Cóż, lepszego tu nie macie ?

Rejent. Wybacz Waszmość, lecz nie stało. Papkin. Otóż to jest szlachta nasza!

(ze wzgardą) Siedzi na wsi — sieje, wieje —

Zrzędzi, nudzi, gdera, łaje,

A dać wina — to nie staje.

^idzie do stolika, nalewa sobie — Rejent nieporuszony prowadzi go oczyma).

Albo jeśli przyjdzie flasza,

Samą maścią już przestrasza;

Potem prosi: jeśli łaska —

Nie proś, nie nudź hreczkosieju,

A lepszego daj, u dyaska!

Rejent. Ależ Mości Dobrodzieju..

Papkin, (pijąc). Mętne, kwaśne nad pojęcie —

Istna lura, mój Rejencie! —

Rejent (na strome). Cierpliwości wiele trzeba;

Niech się dzieje wola Nieba.

Papkin. Zwiedź piwnice wszystkie moje,

Gdzie z pół świata masz napoje,

Gdzie sto beczek stoi rzędem;

Jeśli znajdziesz co takiego,

Dam ci, bratku, konia z rzędem.

Rejent (z ukłonem). Pozwól spytać, Panie drogi,.

Gdyż nieznana mi przyczyna,

Co w nikczemne moje progi Marsowego wiedzie syna?

Papkin (rozpierając się na krześle przy stoliku).

Co? — Chcesz wiedzieć?

Proszę o to.

Rejent.

Papkin. Więc staję tu, wiedz niecnoto,

Z strony Jaśnie Wielmożnego Cześnika Raptusiewicza,

Co go ranka dzisiejszego Twych służalców sprośna dziczą,

Godna jednak pryncypała,

W jego zamku napaść śmiała.

Rejent. Mówże, Waszmość, trochę ciszej.

Jego sługa dobrze słyszy.

Papkin. Mówię zawsze podług woli.

Rejent. Ależ bo mnie głowa boli.

Papkin, (jeszcze głośniej).

Że tam komu w uszach strzyka,

Albo że tam czyj łeb chory,

Przez to nigdy w pieśń słowika Nie odmienią głos stentory.

Rejent (słodko). Ależ bo ja mam i ludzi,

Każę oknem cię wyrzucić,

■(Papkin w miarę słów Rejenta wstaje zwolna zdejmując kapelusz).

A tam dobry kawał z góry.

Papkin. O, nie trzeba.

Jest tam który!

Rejent.

Hola!

Papkin. Niech się Pan nie trudzi.

Rejent. Pan jak piórko stąd wyjedzie.

(do służących) Czekać w czterech tam za drzwiami! Papkin. Ale nacóż to, sąsiedzie,

Tej parady między nami ?

Rejent. Teraz słucham Waszmość Pana.

(sadzając go prawie gwałtem).

Bardzo proszę — bardzo proszę —

(siada blisko i naprzeciwko)

Jakaż czynność jest mu dana?

(nie spuszcza z oka Papkina).

Papkin. Jesteś trochę nadto żywy,

Nie wiedziałem, Bóg mi świadkiem,

Że tak bardzo masz słuch tkliwy —

Przestrzeż, proszę, gdy przypadkiem Jakie słówko głośniej powiem.

Rejent. Czy się prędko rzeczy dowiem ?

Papkin (bardzo cicho). Zaraz — Cześnik bardzo prosi... Rejent. Hę?

Czy głośniej ?

(na znak potakujący Rejenta mówi dalej)

Cześnik prosi...

To jest... raczej, Cześnik wnosi,

Że, by skończyć w jednej chwili Kontrowersyą, co... zrobili...

(nie mogąc uniknąć wzroku Rejenta, miesza się coraz więcej)

Dobrze mówię... co zrobili...

Kontrowersyą... jak rzecz znana...

Papkin.

Że tak... to jest... że... sprzy... sprzyja...

(odwracając się, na stronie).

A to jakiś wzrok szatana,

Cały język w trąbkę zwija.

Rejent. Ja nie jestem pojąć w stanie — Waszmość prawisz zbyt zawiło.

Papkin (wstając). Bo to... bo te.. wybacz Panie, Wino trochę mocne było.

A nie jestem zbyt wymowny...

(ciszej) Czy tych czterech jeszcze stoi ?

Rejent. Jednem słowem — mój szanowny,

Dobry sąsiad czego żąda?

Papkin. Lecz się poseł trochę —

Boi.

Rejent (kończąc).

Bądź, serdeńko, bez obawy Papkin. Więc Cześnika prośba niesie,

Abyś Waszmość circa qimrłani,

U trzech kopców, w czarnym łesie Stanął z szablą do rozprawy.

Rejent (ironicznie). Stary Cześnik jeszcze żwawy! Papkin (ośmielając się).

Ba! — To wszyscy wiedzą przecie,

Że niemylne jego ciosy —

. Wszakże w całym już powiecie Pokarbował szlachcie nosy,

Tylko jeszcze...

Ciszej, proszę.

Rejent.

Papkin (oglądając się na drzwi).

Prawda, ciszej. — Cicho zatem Jego grzeczną prośbę wnoszę,

I dołączam moję własną O odpowiedź krótką, jasną.

Rejent. Tę listownie mu udzielę.

Ale jakże to się zgadza,

Wszakci jutro ma wesele.

w nocy...

Papkin (śmielej;. Tamto temu nie przeszkadza : Rano pierścień — w pół dnia szabla — Wieczór kielich

Cicho.

Rejent (słodko).

Papkin. Prawda cicho. — (na stronie). Sprawa dyabla, Ani mrumru. — Czy mnie licho Tu przyniosło w takie szpony!

Rejent (ironicznie). Wielki affekt przyszłej żony ?

Papkin. Fiu fiu fiu! — Tak, że z miłości Trzykroć na dzień wpada w mdłości —

Cześnik także rozogniony,

Jak gromnica ku niej pała —

Będzie para doskonała.

A że wierna w każdej sprawie,

Ręce, nogi w zakład stawię.

SCENA PIĄTA.

REJENT, PAPKIN, PODSTOLINA.

Podstolina. Otóż jestem na wezwanie W twoim domu, mój Rejencie,

Co dowodem niech się stanie,

Żem zmieniła przedsięwzięcie.

Nie straciłam na namyśle Niepotrzebnym czasu wiele —

Bo ja rzadko kiedy myślę,

Alem za to chyża w dziele —

I nie mówiąc Cześnikowi:

Mój staruszku, bądźcie zdrowi,

Milsze od was są sąsiady —

Podpisuję twe układy I w minucie tutaj staję. —

(oddając papier złożony).

Waszmość Panu jeden daję,

Drugi odpis u mnie będzie —

Gdy więc pewność w każdym względzie, I wzajemnie dane słowa,

Witam ciebie jak synowa.

Rejent. Wielki splendor na mnie spływa, Moja Pani miłościwa,

I fortuna w złotej nawie Żagiel dla mnie swój rozpięła,

Gdyś chętliwie i łaskawie W twoje skarbne serce wzięła Najkorniejsze prośby moje.

Tak jest, Pani miłościwa,

Wielki splendor na mnie spływa;

A na szczepu mego trzaski Jeszcze większy spłynąć może,

Bo chcesz, z arcy wielkiej łaski,

Mego syna dzielić łoże.

Niechże mi tu wolno będzie Na tej lichej, własnej grzędzie,

Polecając Waszmość Pani Trwałej przychylności zdroje I powolne służby moje,

Do maluczkich upaść nóżek,

Jako sługa i podnóżek. — (całuje ją w rękę). Papkin (na stronie). Co ja słyszę! Co, u kata! Zdmuchnął żonę Cześnikowi,

I z nią syna swego swata !

Wszakci Cześnik gdy się dowie,

Jak szczupaka go rozpłata.

Podstolina. Nie myśl jednak, mój Rejencie, Że to z gustu do odmiany Wziąłam inne przedsięwzięcie;

Syn twój, Wacław, był mi znany,

Bardzo znany — jednem słowem,

Nacóż mam się kryć w tej mierze:

Był kochany — kochał szczerze.

Cóż

to * i i (* y

Papkin (klaskając w palce). Tędy droga ! Podstolina.

Papkin tu ?

Tak, Papkin czeka, Aż go Anna zoczyć raczy. Podstolina. (do Ajenta.)

Waszmość cierpisz tego człeka ? (do Papkina) Precz mi z oczu!

Papkin (z pospiechem).

Rejent.

Wasze !

Papkin.

Idę.

Czekaj

Czekam.

Papkin.

Rejent.

Odpis przecie.

Podstolina. Onto zdradną swą wymową Mnie, zbyt słabej, mnie kobiecie Opłakane wyrwał słowo.

Papkin. Ja?

Podstolina. I gdyby nie ta zmiana,

Szłabym biedna w moc tyrana.

Papkin, (do siebie). Dzień feralny.

Wola Nieba,

Rejent (do Podstoliny).

Z nią się zawsze zgadzać trzeba —

Ale teraz moje zdanie,

Że gdy Oześnik nie wie jeszcze O, nam chlubnie, zaszłej zmianie,

Lubo av piśmie rzecz umieszczę,

. Dobrze będzie, gdy z twej strony Papkin weźmie zapewnienie,

I powtórzy to, co w liście. —

Papkin, (na stronie). Chce mnie zgubić oczywiście !

Rejent. Daj mu Pani twe zlecenie,

A ja skreślę słówek parę. (odchodzi)

SCENA SZÓSTA.

PODSTOLINA, PAPKIN. Papkin (odprowadziwszy go oczyma).

Podstolino ! mam dać wiarę ?

Co to znaczy ? gdzie sumienie ?

Rejent (Ukazując głowę we drzwiach).

Proszę ciszej.

Prawda, ciszej.

Papkin.

(na stronie).

I przez mury czart ten słyszy.

(Cicho do Podstoliny).

Ach, co robisz Podstolino ?

Z twej przyczyny wszyscy zginą — Czyliż Cześnik ci nieznany ?

On nie zniesie tego sromu,

On pochodnią i żelazem Śmierć wyrzuci w wasze ściany,

Gruz zostawi z tego domu.

Bój się Boga, chodźmy razem —

(oglądając się i odprowadzając co raz dalej na stronę'

Ach, ty nie wiesz gdzieś przybyła... W jakiej strasznej jesteś toni...

Cicho !... Gdyby nie w tej dłoni Artemizy groźna siła,

Jużby... sza !.. niech Bóg nas broni... Dalej we drzwi i na schody. Podstolina (wyrywając się). Wolna dl'0ga.

Niekoniecznie,

Papkin.

Czterech stoi

Lecz weź przody Pożegnanie dla Cześnika:

Kłaniaj mu się bardzo grzecznie, Powiedz oraz jak mą duszę Zbyt boleśnie żal przenika,

Że się tak z nim rozstać muszę — Niech porywczo mnie nie gani..’

Papkin. Banialuki, moja Pani,

Tych odemnie nie usłyszy.

Podstolina.

SCENA SIÓDMA.

PODSTOLINA, PAPKIN, REJENT.

Rejent. Ciszej, z łaski.

Prawda, ciszej.

Papkin

Rejent. Oto jest list do sąsiada. Papkin. Ambasada dyable śliska ! Rejent. Żegnam.

Papkin (w ukłonach). Papkin nóżki ściska, Za przyjęcie dzięki składa.

Rejent (ukłony i ceremonie aż do końca sceny)

Niema za co.

O, i owszem.

Rejent (odprowadzając go). Sługa, sługa uniżony. Papkin. Proszę wrócić.

Papkin.

Nie wypada.

Rejent.

Papkin. Suplikuję. Rejent.

Papkin. Nie pozwolę.

Rejent.

Tylko z góry.

Jest tam który!

(drzwi otwierają się i widać czterech pachołków)

Papkin. O, bez wszelkich ceremonii.

Rejent (do pachołków). Panu temu wskazać drogę. Papkin. Ściskam nóżki — trafić mogę.

Rejent. Wziąść pod ręce — nie bez laski —

macać trzeba —

Schody ciemne

Papkin. Ściskam nóżki — zbytek łaski —

(z ukłonu jednym susem za drzwiami się znajduje—drzwi się zamykają — słychać łoskot — jak gdyhy kto zleciał ze schodów, Podsto-lina idzie ku Rejentowi).

Rejent (wracając). Niech się dzieje wola Nieba,

Z nią się zawsze zgadzać trzeba !

AKT CZWARTY.

Sala w domu Cześnika — oprócz drzwi bocznych, jedne większe, w głębi po prawej stronie do kaplicy — stoły po obu stronach — na stole po prawej stronie kałamarz i co trzeba do pisania — butelka i para kieliszków — w głębi przebijają girlandy).

SCENA PIERWSZA.

CZEŚNIK, DYND.A LSKI.

(Przy podniesieniu kortyny Dyndalski stoi przy siedzącym Cześniku, trzymając dwie karabele, trzecią Cześnik ogląda podczas pierwszych wierszy — w głębi Śmigalski i Perełka).

Cześnik (trzymając karabelę).

No, Śmigalski! czas przyspiesza,

Dalej, dalej na deresza;

Inwitacyą nieś piorunem I spełń gładko me rozkazy. —

Powtórz wszystkim po trzy razy,

Że na jutro ja, pan młody,

Na weselne proszę gody.

Rozumiesz ? no ! ruszaj z Bogiem — (Śmigalski odchodzi)

(po krótkiem milczeniu).

Hej, Perełka! — Waść mi jutro Nie zaglądnij do blaszanki,

Bo bym Waści przypiekł grzanki.

Jutro sztukę pokaż światu:

Nie żałować, Mocium Panie,

Cynamonu i muszkatu,

I wszelkiego aromatu,

Aby było jak należy.

Masz do ryby szafran świeży I bakalii podostatku —

Niechże będzie dobrze, bratku.

Perełka. Jakaż cyfra, Jaśnie Panie,

Na pośrodku stołu stanie?

Cześnik. M. H. — M. H. — Maciej. Hanna. "W górze serca, w dole vivat! —

A z konceptem wszystko wszędzie. Perełka. Jaśnie Panie, dobrze będzie.

(na znak odchodzi)

Czesmk (po krótkiem milczeniu, oglądając karabelę).

Długo Papkin coś nie wraca,

Rejent siedzi jak lis w jamie,

Stąd wykurzyć ciężka praca;

Lecz wyciągnie moje ramie,

Jeśli jakie, Mocium Panie,

Korowody robić zechce.

Dyndalski. Ba! — bo ktobądź, nie uroku, Z Jaśnie Panem w szranki stanie,

Teg’o wcześnie coś w nos łechce.

Czesnik (oddając jednę a biorąc drugą karabelę).

A łechtliwej dyable skóry Ci z palestry Ichmościowie-,

Nie dotrzyma żaden kroku,

Chociaż wyjdzie czasem który. Dyndalski. Ba!

Czesnik (dobywając szabli).

He he he! Pani Barska! Pod Słonimem, Podhajcami, Berdyczowem, Łomazami Dobrze mi się wysłużyła.

Inna też to sprawa była!

Młódź acz dzielna, w boju dziarska, Prym dawała starszym w radzie,

Tak, jak w poczet Bóg nas kładzie. Ale teraz to się staje,

Że od kury mędrsze jaje.

(po krótkiem milczeniu)

Tęga głownia, Mocium Panie —

Lecz demeszkę przecie wolę.

Ej, to śmiga! — jakby wrosła —

Nie jednego ona posła Wykrzesała z kandydata;

Nie jednemu pro memoria Gdzieś przy uchu napisała:

(machając). „Jak się wznosi, ledwie błyśnie — Oddaj się Bogu jak świśnie!“

SCENA DRUGA.

CZEŚNIK, PAPKIN.

(Dyndalski pomógłszy przepasać karabelę Cześnikowi, odchodzi we drzwi lewe).

Cześnik. Jesteś przecie...

Papkin (kapelusz na bakier, ale włosy i suknie trochę w nieładzie).

Z suchem gardłem —

Pozwól kapkę. To mi sprawa !

(nalewa sobie i pije)

Toż mu pieprzu w nos natarłem,

Aż mu urósł na trzy piędzie.

Cześnik. Toż to teraz pływać będzie !

Papkin. Lecz ten Rejent sztuczka żwawa I szatańska przytem postać;

Omal, omal, żem nie musiał Artemizy z pochew dostać;

Lecz się bałem, mówiąc szczerze,

Bo jak z wącha moje ramie,

Czart ją chyba zdzierży w mierze.

Cześnik. Jak ten nequam ostro kłamie!

Lecz cóż Rejent? — będęż wiedzieć?

Papkin. Przyjął grzecznie — prosił siedzieć — Dodał wina, zieleniaka —

Cześnik (jakby do siebie). Otruł pewnie.

Jakto? co to?

Papkin.

Cześnik. Nie, nie.

Ale...

I cóż dalej ?

Papkin.

Cześnik.

Papkin. Otruł, mówisz ?

Cześnik.

Niema żartu, Mocium Pauie.

Papkin. Mnie bez tego... coś tu pali.

Cześnik. Jakże przyjął me wyzwanie?

Cóż? tmiiczenie) A tam co? głuchoniemy.

(Papkin osłupiały, nie patrząc się, oddaje list)

Aha! z listu się dowiemy.

(czyta) CO, CO, CO, CO ! (prędko) CO, CO, CO, CO ! {postępując w największej złości ku Papkinowi za każdym krokiem krzyczy: co! jakby nie mógł słów znaleść — Papkin cofa się aż za stolik po lewej stronie stojący)

Z tą niecnotą

Co ! co! co ! co !

Papkin.

Cześnik. Podstolina...

Papkin (płaczliwie

Cześnik. Do Kejenta...

Papkin, (jak wyżej).

Cześnik. Do Rejenta... do Rejenta?...

I chce... chce pójść. .

Papkin, (truchlejąc).

Cześnik. I tyś milczał, ćmo przeklęta!...

Ale krótka będzie sprawa...

O, płci zdradna! czci niewarta !

Obyś była jak ta karta W mojem ręku teraz cała,

(mnąc list) Tak, tU...

Papkin (wpadając w mowę, na stronie).

Zpyszna by się miała!

Cześnik. Utarłbym cię w proch z kretesem — Ale czasu nie chcę tracić.

Do weselnej sarabandy Muszę skrzypka im zapłacić —

Mech im zagra ; a od ucha,

Aż się Rejent w kółko zwinie!

Pozna szlachcic po festynie,

Jak się panu w kaszę dmucha!

Hola ciury! Hej dworzanie!

Dalej za mną, Mocium Panie!

(wychodzi środkowemi drzwiami)

To, to, to, to

sens

kończąc). Nam skrewiła.

Zabłądziła

Za Wacława.

SCENA TRZECIA.

PAPKIN, (później) DYNDALSKI.

Papkin (PO długiem milczeniu krzywi się, potem macając się pa brzuchu)

Tu coś boli. — O ! Aj! piecze —

Ach, to wino! takie męty!

O, zbrodniarzu ! O, przeklęty !

Taką piękną niszczysz różę!

(Dyndalski wychodzi ze drzwi lewych)

Ach Dyndalsiu! cny człowiecze !

Ach, powiedzcie, czy być może?

Że ta żmija,

DyndaJski. Co, czy może?

Papkin.

Ten w Rejenta czart wcielony,

Dziś trucizną mnie zabija?

Dyndalski. Ej, gdzie znowu !

Nie wierzycie?

Papkin.

Dyndalski Ktoby się tam i łakomił Na Waszmości nędzne życie!

Papkin. Nic nie będzie zatem złego ?

Dyndalski. Ej, nie.

Cześnik mówił przecie...

Papkin.

Dyndalski. Ha, to znowu co innego.

Jaśnie Panu wszystko w świecie Tak jest znane, jakby komu,

Mój paniczu, w własnym domu Otruł! — proszę — co za psota!

Papkin. Jakaż wasza teraz rada?

Robić, począć co wypada?

Dyndalski. Ha! (zażywa) Po księdza posłać trzeba —

(wchodząc we drzwi środkowe)

Proszę, proszę, to niecnota!

SCENA CZWARTA.

Papkin, (rzucając się na krzesło).

Umrzeć, umrzeć, wielkie Nieba!

(po krótkiem milczeniu)

Lecz gdzież była moja głowa!

Jam go beształ, mieszał z błotem,

On traktament miał dać potem;

I ten pośpiech jego wielki,

Z jakim wziął się do butelki,

Z jakim nalał lampkę całą,

Jeszcze że mi było mało! —

Tak, połknąłem, mam truciznę,

Już się z tego nie wyśliznę,

"Więc testament mój ułożę —

(z płaczem nieprzesaclzonym)

Potem pogrzeb swój zapłacę —

Potem — Reąuiescat in pace.

(Papkin ocierając często z łez oczy, pisze czas jakiś.)

SCENA PIĄTA.

PAPKIN, CZEŚ NIK. DYNDALSKI.

Cześnik. Hola, hola, nie tak zrobię. — "Wszystko to są z mydła bańki — Lepszą zemstę przysposobię —

Ale trzeba zażyć z mańki —

Byłem syna dostał w siatkę,

Mam na niego dobrą klatkę;

A tatulem się nie straszę,

Potem 0 tem — (do Papkina)

Puszczaj Wasze.

Papkin, (nie oglądając się).

Ja testament teraz piszę.    N

Cześnik. Niechże o tem już nie słyszę,

Bo do czubków odwieść każę.

P apkin. (wstając). Czy tak ? — (do siebie) Zaraz legat

[zmażę.

(Papkin przenosi się do stolika po lewej stronie będącego^

; Cześnik fdo DyndalskiegoJ.

Siadaj Waść tu — zmaczaj pióro,

Będziesz pisał po mem słowie.

Dyndalski. Stawiam tytle nie zbyt skoro. Cześnik. Właśnie babskiej trzeba ręki —

Eredro, Dzieła T. V

Życie w zakład, gaszka złowię —

Dobrze będzie.

Dyndalski.

(usiadłszy bokiem do widzów naprzeciwko Cześnika i wkładając okulary).

Bogu dzięki!

Cześnik. Teraz trzeba pisać właśnie,

Jakby Klara do Wacława.

Dyndalski. O! o!

No cóż: O, o —?

Cześnik.

Jaśnie

Dyndalski (podnosząc się).

Panie, wszak to despekt dla niej.

Cześnik. Co się Waszeć o to pyta.

Maczaj pióro — pisz i kwita.

(Dyndalski siada wyprostowany na brzeżku krzesła i macza pióro — Papkin w ciągu tej sceny pisze — czasem wstaje —przechodzi się w głębi— macza pióro u stolika, przy którym Cześnik siedzi —znowu siada — ciągle płacząc, wszakże bez przesady).

CzeŚnik (po krótkiem myśleniu).

Tylko że to Mocium Panie,

Aby udać, trzeba sztuki,

Owe brednie, banialuki,

To miłosne świergotanie — (myśli).

Jak tu zacząć, Mocium Panie.

Dyndalski (podnosząc się).

Cnym afektem ulubiony...

Cześnik. O... o... o... o!... Jak od żony —

A tu trzeba pół, ćwierć słowa,

Ni tak, ni siak — niby owa:

„I chciałabym i boję się“

O! — już wiesz — no! — na tem sztuka,..

Lecz nie Waści w tem nauka.

Pisz WaŚĆ, (nuci) zaraz, (nuci)

(dyktując) Bardzo proszę. —

(pokazując palcem na pismo)

Co to jest?

Dyndalski.

(podnosząc się — jak to za każdą rażą, kiedy mówi do Cześnika).

B.

Czesnik. To?

B duże —

Dyndalski.

A capitc, Jaśnie Panie.

Czesnik (przez stół patrząc).

B? — to, kreska — gdzież dwa brzuszki? Dyndalski. Jeden w spodzie, drugi w górze. Czesnik (dostając okularów).

CÓŻ U Czarta ! (bierze papier.)

Tać jest — duże —

■(tu Papkin nachyla się przez Oześnika chcąc zmaczać pióro, ten go odtrąca mówiąc co niżej, potem prowadzi oczyma aż na miejsce).

Czy go!...

■(Papkin odtrącony odchodzi: przystępując z tyłu do stolika, stąpa na nogę Dyndalskiemu)

Dyndalski. Ta, bo!...

Cześnik (przypatrując się pismu).

B, B duże.

Kto pomyśli, może zgadnie.

Ko, no — pisz Waść — a dokładnie, (dyktuje). Bardzo proszę... Mocium Panie... Mocium Panie... me wezwanie...

Mocium Panie... wziąść w sposobie, Mocium Panie wziąść w sposobie Jako ufność ku osobie...

Mocium panie, Waszmość Pana; Która lubo mało znana...

Cóż to jest?

(pokazując palcem).

Żyd, Jaśnie Panie,

Dyndalski (podnosząc się.)

Lecz w literę go przerobię.

Czesnik Jak mi jeszcze kropla skąpie, To cię trzepnę tak po łapie,

Aż proformę wspomnisz sobie. — Czytaj Waść —

(Dyndalski obciera pot aż po karku)

Ko ! Jak tam było ?

Dyndalski (czyta.) Bardzo proszę Mocium Panie Mocium Panie me wezwanie Mocium Panie wziąść w sposobie Mocium...

Cześnik (wyrywa i drze papier.; Kiecll cię Czarci chwycą

Z taką pustą mózgownicą!

„Mocium Panie“ cymbał pisze!

Dyndalski. Jaśnie Pana własne słowo. CzeŚnik. Milcz Waść! — Przepisz to de novo„ „Mocium Panie" opuść wszędzie.

Dyndalski (chcąc zbierać kawałki).

Z tych kawałków trudno będzie.

CzeŚnik. Pisz de novo — pisz, powiadam — Mózgu we łbie za trzy grosze !

Siadaj! — siadaj, mówię. —

Siadam.

CzeŚnik. I powtarzaj, (dyktuje) Bardzo proszę,

MoĆ... (zatyka sobie usta ręką.)

Dyndalski (powtarzając napisane).

Moć.

Dyndalski.

CzeŚnik (zrywa się).

Co, Moć? cóż Moć znaczy? Z tym hebesem nie pomoże;

Trzeba zrobić to inaczej.

Nawet lepiej będzie może,

Grdy wyprawię doń pachole Z ustną prośbą. — Tak, tak wolę. Słuchaj. — Idź mi... Ależ, ale! Rejentowicz od nikogo Nie jest u mnie znany wcale.

Papkin (obojętnie).

Wszyscy go tu poznać mogą —

Wszak był rano.

Co? ów młody? Komisarzem co się mienił ? Papkin. Nieinaczej.

CzeŚnik.

CzeŚnik.

Na me szkody W me komnaty ćwik się wkrada,

A ten milczy! nie powiada!

Papkin (obojętnie). Abym milczał, dał to złoto-Czesnik. (biorąc się za głowę.)

O, dla Boga ! Ty niecnoto !

Papkin. Kto już na pół w grobie stoi,

Twego gniewu się nie boi. —

(rzucając sakiewkę na ziemię)

Cóż ten kruszec w takiej porze!

Cześnik. Milcz mi "Wasze!

Któż go ceni!

Papkin.

Na cóż mi się przydać może ?

{kiedy Dyndalski chce podnieść sakiewkę, Papkin go uprzedza — kończąc mowę)

Chyba tylko do kieszeni.

Cześnik. Cicho, cicho, bez hałasu,

Teraz na to niema czasu —

Ale jakem szlachcic prawy,

Zdasz mi poczet z twojej sprawy. —

(do Dyndalskiego)

Wasze idź mi — wypraw Rózię, Niech do Milczka wkraść się stara, Niech młodemu Wacławowi,

Paniczowi — no, wiesz ? — powie, Że go prosi panna Klara;

By, nie mówiąc nic nikomu,

Chciał na chwilę przyjść łaskawie — Aby nie był wżdy w obawie,

Bo Cześnika niema w domu.

No, rozumiesz ?

Dyndalski.

Dokumentnie.

Cześnik. Sam tymczasem zwiń się skrzętnie : Kilku ludzi u wyłomu Postaw w krzakach. — Jeno nogą G-aszek będzie za granicą,

Łapes capes — niech go chwycą;

A pójść nie chce — związać mogą. — Dyndalski. Ależ despekt, Jaśnie Panie,

Tak postąpić jakby z ciurą.

Cześnik. Wasze byłeś, jesteś rurą. —

CÓŻ?

Jak rozkażę, tak się stanie. — (chce odejść) Papkin (zastępując drogę). CzeŚniku.

Cześnik.

Jako świadek.

Papkin (podając pióro).

Cześmk. Idz do kata! (odchodzi z Dyndalskim we drzwi środkowe;.

Papkin (sam — powtarzając). Idź do kata — Wdzięczność ludzi, wielkość świata —

Każdy siebie ma na względzie,

A drugiego za narzędzie —

Póki dobre — cacko, złoto;

Jak zepsute — ruszaj w błoto.

SCENA SZÓSTA.

PAPKIN, KLAKA (ze drzwi prawych).

Papkin. 0, mych myśli ty Bogini!

0, ty jedna litościwa!

Pasmo życia jad przerywa,

Ale serce jakby w skrzyni Miłość ktobie zawsze kryje.

Klara. Cóż się stało ?

Już nie żyję. —

Papkin.

Byłbym przywiózł krokodyla —

Byłbym zyskał twoję rękę,

Lecz ostatnia przyszła chwila,

Dziś rycerską kończę mękę.

Klara (na stronie). Stracił zmysły do ostatka. P apkin. Ten testament wręczę tobie:

Racz posłuchać jakby matka I zapłakać na mym grobie.

(czyta łzy często obcierająe).

„Ja, Józef Papkin, syn mego ojca Jana Papkina., ('czule) Jana, Jana — Jan mu było.

(czyta) „Będąc zupełnie zdrów na ciele i umyśle, ale „nie mogąc wiedzieć kiedy umrę...

Oczywiście.

„bo jestem otruty przez Rejenta Milczka w lampce „wina...

W lampce wina.

„Robię tep testament czyli ostatnie rozporządzenie „mojego ruchomego i nieruchomego majątku.

„Nieruchomym rozporządzić nie mogę, bo żadnego „nie mam... Nie mogę.

„Ruchomości zaś, tak rozdaję — Tej, którąm zawsze „kochał, czcił, szanował i ubóstwiał, JW-ej Klarze „Raptusiewiczównie, Starościance Zakroczymskiej da-„ruję angielską gitarę i rzadką kollekcyą motyli, bę-„dącą teraz w zastawie. — Artemizę“...

Cześnikowi dać ją chciałem,

Ale teraz przemazałem.

Z resztą ruchomości chcę być poeho-

„Artemizę dostanie najdzielniejszy rycerz w Euro-„pie, pod warunkiem, aby pomnik postawił na mym „grobie.

„wany. — (ociera łzy) JW. Cześnika zaś i JW. Staro-„ściankę, jako egzekutorów testamentu suplikuję, aby „moich wszystkich długów, jakie się tylko pokażą, nie „płacili, gdyż chcę przez to braciom moim różnego „stanu i wyznania zostawić po sobie pamiątkę. —

Józef Papkin".

Józef Papkin incognito —

Na tytuły miejsca niema —

Weź więc — i co tu wyryto,

Niech twa pamięć wiecznie trzyma.

SCENA SIÓDMA.

PAPKIN, KLARA, WACŁAW (ze drzwi lewych).

Wacław. Klaro, Klaro, co się dzieje!

Los nas ściga nazbyt srogo —

Wszystkie drogie nam nadzieje W jednej chwili przepaść mogą.

Klara. Mów ostrożnie.

WacłaW (spojrzawszy na Papkina). Zapłacony. —

Podstolina w naszym domu —

Bo plan Ojca niewzruszony Ją zaślubić mnie przymusza.

Klara. Przebóg!

A ta podła dusza,

Wacław.

Bez litości i bez sromu,

Niezważając me wyznania,

Jego woli ucho skłania.

Klara. Ach, “Wacławie, nie mam władzy Mówić, radzić w tej potrzebie,

Bo truchleję tu o ciebie. —

Ach, ty nie znasz mego st^ja!

W porywczości nie ma granic.

Wacław. Nie lękaj się nadaremnie :

Komisarza wszak zna we mnie.

Papkin (obojętnie) O, komisarz teraz za nic. Wacław. Więc zdradziłeś?...

Powiedziałem.

Papkin.

Wacław. A, niegodny!...

O, mój drogi,

Klara ('wstrzymując go).

Nie powiększaj mojej trwogi.

Wacław. Niech przynajmniej go ukarzę. Klara. Śmierć zadajesz twojej Klarze. Papkin. Kto już w grobie jedną nogą,

Na tym groźby nic nie mogą.

Wacław. Co on mówi ?

Próżna zwada

Klara.

Uchodź, uchodź, nie trać chwili.

Papkin. O, i moja taka rada,

Bo się właśnie Cześnik sili Zwabić cię tu w swoje szpony —

Poczt hajduków rozstawiony Chwyci, zwiąże cię w potrzebie.

Klara. Jeszczeż mało to dla ciebie! Wacław. Lecz jak będzie ?

Dziś napiszę.

Klara (w trwodze).

Wacław. Dziś wieczorem...

Hałas słyszę...

Klara.

Wacław. To, eom mówił...

Potem, potem.

Klara (prosząc;.

Wacław (idąc ku drzwiom lewym'.

Idę teraz, lecz z powrotem.

SCENA ÓSMA.

KLARA, PAPKIN, WACŁAW, CZEŚNIK, DYNDALSKI, HAJDUKI, (z różnych stron).

Czesnik (zastępując we drzwiach lewych).

Hola! hola ! Mocium Panie !

Objechałem jak bartnika.

Wacław. I cóż złego mi się stanie?

Widzę dużo przeciwnika,

Lecz nie myślcie, że się boję. —

(do Cześnika) Jeśliś zbójca — masz mnie, stoję.

Ale jeśliś człowiek prawy,

Jaką taką daj szablinę —

W Bogu wiara, że nie zginę.

Cześnik. Lubię chłopcze, żeś mi żwawy —

Lecz nie o tern teraz mowa,

Daj więc baczność na me słowa.

Rejent wykradł narzeczonę I chce tobie dać za żonę ;

Miałby tryumf w tym sposobie,

Lecz ja umiem radzić sobie —

Lub do turmy pójdziesz na dno,

Grdzie, że siedzisz ciężko zgadną,

Albo — rękę oddasz Klarze.

A jeżeli Starościanka Pójść nie zechce do ołtarza,

Jest tu druga jej bratanka,

Tej za ciebie pójść rozkażę. —

Tobie żonka jakby Nimfa,

Podstolinie. grochowianka,

Rejentowi tęga fimfa,

A mnie zemsta doskonała —

Tak się skończy sprawa cała.

(milczenie)

Wacław. Ale...

Tutaj niema: ale.

Cześnik.

Wacław. Zaraz ..

Zaiaz, albo wcale.

Cześnik.

Wacław (do Klary). Mamyż wierzyć ?

Ha, to wierzmy —

Klara.

(do Cześnika)

Ślub brać dziś ?

Cześnik.

Dziś.

(Klara obracając się ku Wacławowi, jakby o odpowiedź)

Wacław.

Ha, więc bierzmy. Cześnik. Zatem rękę daj dziewicy —

Nie od tego widzę ona. —

Pleban czeka już w kaplicy —

Dalej żwawo, (na stronie) Rejent skona. —

(odchodząc do kaplicy)

Papkin (testament w ręku). O, fortuno tygrysico !

I trucizna, i wesele —

To za wiele! to za wiele!

(odchodzi do kaplicy).

SCENA DZIEWIĄTA.

DYNDALSKI.

(zbierając kawałki swojego pisma)

Jak co sobie ubrda w głowie,

To i klinem nie wybije.

Żebym pisał, co się zowie,

Jak już długo z Bogiem żyję,

Tegom jeszcze nie powiedział;

Grzechem prezumpcya taka —

Ale jednak radbym wiedział,

Czemum dzisiaj zszedł na żaka. —

Co on sobie — tylko proszę —

Mógł do tego B upatrzyć?

Co nie staje tej literze ?

Czy brak w kształcie, czy brak w mierze ? Ot, krzyż Pański, a ja znoszę.

(siada i składa kawałki).

SCENA DZIESIĄTA.

DYNDALSKI, REJENT.

(Rejent wchodzi oglądając się na wszystkie strony). Rejent (kładąc rękę na ramieniu Dyndalskiego , który go nie widział).

Dobry wieczór Panie bracie.

Cóż to, dżumę w zamku macie ?

Żywej duszy. — Niema komu Odpowiedzieć: pan czy w domu.

Dyndalski. Jest do usług.

Rzecz ciekawa:

Rejent.

Cześnik wyzwał mnie na rękę;

Acz nie moja to zabawa,

Rzekłem jednak: wola Nieba,

Z nią się zawsze zgadzać trzeba.

I wyszedłem, i czekałem;

Tak, czekałem nadaremnie.

Może wróżył zbyt zuchwale,

Że mu Rejent nie dotrzyma;

Ale Rejent był na dziale,

Zucha tylko jeszcze niema.

Dyndalski. Ej, łaskawy mój Rejencie,

Nie wyzywaj go na cięcie,

Bo jak machnie po pętlicach,

Zdywiduje, jak Bóg Bogiem.

Głosy (w kaplicy). Wiwat! wiwat! Państwo młodzi! Rejent. Któż wesele tu obchodzi?

Dyndalski. Rejentowicz.

Być nie może!

Rejent (jak oparzony).

Cześnik (za sceną).

Hej Dyndalski! tam do czarta!

Okulbaczyć mi dzianeta!

(wychodząc) Już kaducznie przeszła czwarta.

SCENA JEDENASTA.

BEJENT, CZEŚNIK.

{Cześnik przyszedłszy na przód sceny, postrzega Rejenta — staje jak "wryty — Rejent kłania się nisko — czas milczenia — oko w oko patrzą — Cześnik chwyta za szablę, toż samo i Rejent — czas jakiś zastanowienia — Cześnik zdaje się walczyć z sobą — Dyndalski wybiega do kaplicy).

Cześnik (na stronie;

Nie wódź mnie na pokuszenie,

Ojców moich wielki Boże!

Wszak, gdy wstąpił w progi moje,

Włos mu z głowy spaść nie może. —

{odpasuje i rzuca karabelę na stół — Rejent zawiesza czapkę na rękojeści swojej szabli).

Czegóż żądasz?

Rejent.

Mego syna.

Cześnik. Ha! ha! rozkosz mi jedyna! Będziesz zadość miał z tej strony — Ale z żoną, czy bez żony?

Rejent (wstrzymując się).

To... za wiele..

Co za wiele? — Tyś mi ukradł moję wdowę,

By ją zmienić na synowę — Jam zatrzymał twego syna,

By mu sprawić tu wesele — Masz więc byka za indyka.

Cześnik.

SCENA DWUNASTA.

Ciż sami, KLARA, WACŁAW, PAPKIN, DYNDALSKI, DWORZANIE, KOBIETY (wszyscy z bukietami wychodzą z kaplicy).

Wacław. Ach mój Ojcze!

Ach mój Stryju,

Klara.

Niech się skończy ta zawiłość!

W acław (klękaj ąc),

Przebacz Ojcze i wzajemną Pobłogosław naszę miłość.

Rejent- Wstań serdeńko i chodź ze mną.

SCENA TRZYNASTA.

Ciż sami, PODSTOLINA.

Podstolina. Mamże wierzyć co się dzieje! "Wacław z Klarą —

Oszaleję !

Rejent (na stronie).

Podstolina. Tak jest wierzę, już się stało — Więc wam powiem — i niemało.

Chciałam za mąż pójść czem prędzej,

By nie zostać całkiem w nędzy —

Ów majątek zapisany,

Na czas tylko był mi dany;

A w istotnym wiecznym darze,

Dziś przypada szczęsnej Klarze.

Rejent (na stronie).

Dwa majątki — kąsek gładki —

Coś stryjowi żal tej gratki.

Cześnik (na stronie).

Zamieniał stryjek Za siekierkę kijek.

Podstolina. Ale przez to dziś nie tracę;

U Rejenta sto tysięcy.

Klara. Nie — ja z mego te zapłacę.

(Podstolina przechodzi na prawą stronę).

(do Pejenta). Nie opieraj się już więcej,

Swego gniewu zwalcz ostatki. — Pobłogosław twoje dziatki.

(Klęka z Wacławem, któremu podaje prawą rękę —)

Rejent. Niech się dzieje wola Nieba,

Z nią się zawsze zgadzać trzeba.

(daje krzyżyk i podnosi klęczących).

Papkin (do Wacława). *)

Mogę przestać na twem słowie ? Ręczysz pewnie za me zdrowie ?

(na znak potakujący).

*) Stoją w następującym porządku od prawej strony: 1. Podstolina. 2. Cześnik. 3. Papkin. 4. Wacław. 5. Klara. 6. Rejent — reszta w głębi. (P. a.)

(do Cześnika).

Teraz wzywam Waszmość Pana!

Każ nam przynieść roztruchana,

Niech, nam zagrzmią i fanfary,

Wypijemy pierwszej pary!

(przechodzi na lewą stronę i drze testament).

Cześnik. Niechże będzie dziś wesele,

Równie w sercach jak i w dziele —

(podając rękę .Rejentowi)

Mocium Panie, z nami zgoda.

(Rejent przyjmuje rękę z niskim ukłonem).

Wszyscy. Zgoda! zgoda!

(Wacław wstąpiwszy we środek tak, że Klara po jego prawej, podaje rękę Cześnikowi, on zaś ojcu po lewej, i posuwając się na przód sceny).

Wacław.

A Bóg wtedy rękę poda.

Tak jest, zgoda,

DOŻYWOCIE

KOMEDYA W TRZECH AKTACH, WIERSZEM.

U skąpego lub chciwego cala w mieszku dusza.

And. Maks. Fredro.

OSOBY:

LEON Birbancki. DOKTOR Hugo. ORGON.

RÓZIA, córka Orgona. ŁATKA.

TWARDOSZ.

RAFAŁ Lagena, MICHAŁ Lagena.

FILIP.

Służba w oberży — muzykanci — żydzi etc. etc_ Scena w mieście.

AKT PIERWSZY.

(Sala w oberży— liczba na drzwiach — po prawej stronie od aktorów pod oknem stolik, na nim dopalające się świece, kieliszki, karty, etc. toż samo i na ziemi, gdzie także kilka butelek — po lewej stronie na kanapie śpi Kafał i Michał. W głębi śpią na krzesłach muzykanci z instrumentami w ręku za pulpitami, na których butelki i gasnące świece — krzesła powywracane i nieład w całym pokoju).

SCENA PIERWSZA.

ŁATKA, FILIP (sprząta).

Łatka (zaglądając). Pst ! Eilipku !

Filip (gasząc świece i nie oglądając się).

Śmiało, śmiało!

(Łatka wsuwa się i ogląda się wkoło, kiwając głową)

Łatka. Tu dudziarze, tu opoje;

Aj Filipku, serce moje,

Źle się dzieje.

Filip (ziewając) CÓŻ się Stało ?

Łatka (trącając nogą butelkę)

Sądząc z szczątków o zabawie. .

Filip Nieźle, nieźle nam się działo.

Łatka. To czuwanie noc w noc prawie,

Te hulanki, ten tok życia,

Pewnie zdrowia nic nie przyda;

A Pan Leon go do zbycia Nie ma wiele. — Aj, aj, bieda,

Kłopot, nędza z tą młodzieżą ;

Żyją jakby nieśmiertelni;

Mów im : umrzesz ! — nie uwierzą —

Aż zakadzą im kościelni.

Aż już przyjdzie leźć do rowu,

Wtedy....

Fredro. Dzieła T. V.

Filip (wpadając w mowę). Wierzą.

Aj, gdzie znowu!

Łatka.

Lecz tych wszystkich wtedy gubią..

Filip (jak wyżej). Co ich z duszy, serca lubią.

Łatka. Aj, gdzie znowu! — tych, co krocie Gotowizną dzisiaj plącą,

Aby nabyć dożywocie,

Które jutro może stracą —

I żadnemu ani w głowie,

Że ktoś kupił jego zdrowie —

Jakby własnem szasta sobie!

Filip (ironicznie). Szasta, szasta, a raz w grobie — Dożywocie fiut! do kata.

Łatka. Fiut! Filipku serce, moje —

Tak jest, tak, fiut! — wielka strata!

Jak na węglach ja też stoję —

Aj, aj, kłopot! cóż robili Na tej uczcie ?

Filip. Co?

Łatka. Co ?

Pili

Filip.

Łatka. Zgadłem, zgadłem — źle, niezdrowo — Alę skromnie, czy bez liku ?

Filip. Po kieliszku.

Mądre słowo! Po kieliszku! mów: po łyku, Ale łyków sto tysięcy. —

A nasz Leon?

Filip.

Łatka. Pił, pił?

Filip.

Łatka.

Łatka.

Ten najwięcej.

Jak smok.

Jak smok? Boże!

On ńa siebie sam zażarty —

Pierś jak wróbla — kaszel dławi — Noże w sobie topi, noże!

I cóż jeszcze?

Grano w karty.

Łatka. W karty? dobrze — ta zabawa Zawsze jakąś korzyść sprawi,

Filip.

Bo co przegrać kto nie może,

To w pół darmo nam zastawi.

Filip. Ja gry ganić nie mam prawa:

Dziesięć czątych mi przyniosła.

Łatka. Dziesięć czątych! Aj, Filipku,

Tyś się widzę rodził w czepku.

Więc się wziąłeś do rzemiosła.

Filip To się na mnie nie pokaże !

Wszakżem uczon w pańskiej szkole:

Na niepewne nic nie ważę I gratyskę zawsze wolę.

Łatka. Skądże, serce, ów dziesiątek?

Filip. Od kart dawać zwyczaj dawny.

Łatka. Od kart — dziesięć — piękny wziątek! Akcydensik zatem jawny —

Pokaźno mi te dukaty.

Filip. Nic dziwnego — ot dukaty.

Łatka. Ważne ?

Pasir.

Jakże będzie?

Filip.

Łatka.

Filip. Co, jak będzie?

Łatka.    Jakoś przecie —

Ów dziesiątek. — Co? — jak? wszędzie Człowiek z ludźmi... jakto w świecie —

Pęka rękę... jakoś przecie.

Filip, (chcąc odejść). Nie mam czasu.

Chcesz mej straty?

Łatka (zatrzymując go).

Filip. Co? — Pan Łatka, tak bogaty,

Chciałby dzielić, wziąść połowę,

Co dniem, nocą, łamiąc głowę,

Biedny sługa gdzie skorzysta ?

A, to hańba oczywista !

Łatka. Aj, Filipku, hańby niema —

Jeden chętnie pieniądz trzyma,

Drugi chętnie go wyrywa ;

I Filipku, serce moje,

Jeśli z tobą się podzielę,

To za moje koszta, znoje.

Gdym Leona Birbanckiego

Dożywocie kupił sobie,

Chciałem kogoś rozsądnego Wciąż przy jego mieć osobie,

By uważał należycie Na szacowne jego zdrowie,

Na, zbyt drogie dla mnie, życie —

By strzegł jakby oka w głowie.

Ciebiem wybrał przez poczciwość Za zasługi twoje dawne,

Za staranną twą gorliwość,

Z którąś fanty strzegł zastawne;

I pomimo przeszkód wielu,

Z wielkim kosztem, z wielką pracą,

Tum cię wkręcił, przyjacielu,

Gdzie ci teraz dobrze płacą.

Filip. Wszak Pan bierzesz procent piąty. Łatka. Powinienbyś dać dziesiąty.*

Jam ci bowiem dał dochody,

Co masz teraz — jam cię wprzódy Oporządził jak panicza.

Filip. Oporządził? — Wolne żarty. Łatka. Wszakżem czapkę dał z kutasem* Czapkę piękną.

Grat obdarty,

Filip.

Chyba wróble straszyć czasem.

Łatka. Ale kutas!...

Piękna czapka.

Filip

Łatka. Ale kutas!...

Luba! miła!

Filip (ironicznie).

I cóż miałem z tego datku ?

Łatka. Ale kutas, kutas, bratku...

Filip. Cóż u dyabła z tym kutasem!... Łatka. I podszewka niezła była.

Dałem także łokci parę Pięknej frandzli.

Strzępki stare!

Filip.

Łatka. Piękną umbrę.

Tęgie zyski!

Filip.

Łatka. Piękne buty.

Jeden tylko, może — lecz paryski, Dałem szlafrok w piękne kwiaty.

Filip.

Łatka. Jeden?

Filip. Dyablem wyszedł więc bogaty Z pańskiej służby w szóstym roku:

W jednym bucie i szlafroku.

Łatka. Lecz nie o tern teraz mowa — Kiedym kupił dożywocie...

Filip. Kupił ? kupił ? — wydarł, Panie. ŁatKa. Aj, Filipku, serce moje! Wstrzymaj trochę ostre słowa. — Wydarł! wydarł! W tym kłopocie, Żem przepłacił moje zdanie.

Filip. Ja się także tego boję.

Ale czemu imię cudze

Pan kładł w kontrakt, a nie swoje? Łatka. Co do tego memu słudze?

Filip. I dla czego tak troskliwie Przed Birbanckim Pan to kryje : Dożywocie teraz czyje?

Kto nabywcą jest właściwie,

By uniknąć stąd napaści?

Łatka. Dyable rogi rosną Waści.

Filip. Niech na zdrowie rosną sobie.

Lecz by Pana już nie bodły,

Bzucam służbę i zysk podły; Birbanckiego niech w chorobie Już kto inny ma w opiece. —

Łatka. Co ? w chorobie ? — Alboż chory ?

Po doktora zaraz lecę.

Filip. Nie pomogą mu doktory.

Łatka. Cóż mu, cóż mu ? ledwie stoję! Filip (obojętnie). Co ? — suchoty pewne.

Nieba!

Łatka.

Pęknie ?

Filip. Żyła w piersiach pęknie.

Łatka.

Żyła ? w piersiach ?

Jęknie, stęknie —

Filip.

I już po nim.

Łatka.

I już po nim!

Filip. Z nim jak z jajkiem teraz trzeba. Łatka. Biegnę, pędzę po doktora —

To mi czasy! to mi pora !

Filip ('sam) Skąpcze ! sknero ! drabie ! czarcie! Mam przy twojem stać na warcie,

A nie skubnąć kiedy mogę!

Chyba byłbym bez sumienia.

Ale czas też i mnie w drogę,

Bo się dyable wiatr odmienia:

U mnie kieska, — u mnie sprzęty,

A Birbancki, dobra dusza,

Jak cytryna wyciśnięty,

Wkrótce beknie Tadeusza. —

SCENA DRUGA.

LEON, FILIP, (Michał, Rafał, muzykanci śpiący).

LEON (po którego ubiorze znać, że się nie rozbierał, pokaszłuje

Często).

Filip!

Filip. Słucham.

LeOll (siada, opiera głowę o rękę i mówi do siebie).

Piękne gody!

Wyśmienite w każdym względzie!

Kieszeń pusta, we łbie szumi.

Filip!

Filip. Słucham.

Leon.

Filip.

Leon. Kwaśny?

Filip.

Barszcz najlepiej...

LeOn (wołając za nim,).

Słuchaj! — z cukrem.

Filip (wracając).

I cytrynki dodam może ?

Co?

Leon. Ha! dobrze— (wołając za nim). Albo nie chcę— Głowa pęka, w piersiach łechce —

Cóż, barszcz?

Będzie.

Ha! nasz kucharz umie

Szklankę wody!

Cukru włożę.

Aż do mdłości jestem słaby,

A ten poi limonadą —

Idź do dyabła z taką radą!

Filip. To cbybaby...

Cóż: chybaby?

Leon.

Filip. Parę kropel.

Czegóż znowu?

Leon.

Filip. Rumu ? co ? —

Leon. Hm! — wiej troszeczkę.

(wołając za nim).

Albo wiesz co — daj bez wody,

Bo na dyabła tej ochłody!

Jeszcze sobie sprawię bole!

Chyba byłbym bez rozumu!

I mam zażyć trochę rumu,

To bez wody zażyć wolę.

Przynieś zatem mi flaszeczkę,

Tylko tego— wiesz?—z pod róży. (Filip odchodzi.) (p. k. m.) W samej rzeczy rum mi służy.

(p. k. m. zbliżając się do śpiących)

Luby Michał! — Rafał miły!

Oba bracia jednej siły. —

Rafał z guzem, tam do czarta?

Twarda, widzę, była karta,

Którą Jan go w łeb uderzył. —

Byle tylko nam uwierzył,

Że mu się to wszystko śniło.

(p. fc. m.) Piękne życie dotąd było —

Uczty, banki, karty, bale,

Lecz co dalej, nie wiem wcale.

Ani grzędy, ani chatki,

Pusto, goło wskroś i wkoło —

A zaś kredyt — o, mój Boże!

Już w nim ledwie tchu ostatki,

Ledwie palcem kiwnąć może.

(p. k. m.) Cóż więc dalej z sobą zrobię ?

Ha! co myśleć. Teraz sobie Na dewocyi gdzie osiędę,

I w mych listach pisać będę:

Roku ośmset trzydziestego I piątego, a pierwszego Mej golizny —

(przebudzony basetlista pociąga smyczkiem parę razy).

Jest tam który !

Filip (za scenąj.

Zaraz, zaraz, (wchodząc) jestem Panie — (przynosirum)

Leon. Powyrzucaj te bandury,

Schowaj karty, zbierz butelki.

Filip. To zabawi bardzo krótko.

Ale Panie — jest tam wielki Nasz przyjaciel — dawno czeka.

Leon. Który? jaki?

Z rudą bródką. Żeby i z niebieską

Filip.

Leon. Z rudą?

Nie zadzwoni moją kieską,

Bo... wiesz.

Jakiś mandat czyta X chce... (pokazuje pieniądze).

Leoil. Daj w kark, będzie kwita. Filip. A nuż nam z tej obligacyi Zechce wydać ?

Leon.

Filip.

Schowasz sobie.

I każdemu z żydków braci Masz oznajmić w każdej dobie:

Że od dziś dnia całkiem nowy Mój systemat finansowy —

Że pod kredkę wziąwszy ściśle,

Co mam jeszcze, co mieć mogę,

Ani grosza dać nie myślę.

Ale, ale, kiedy mowa O finansach — chciałem wiedzieć I kazałem ci wyśledzić,

W jakiej dziurze, jamie, błocie,

Ten przeklęty łotr się chowa,

Co mi wydarł dożywocie.

Muszę poznać go koniecznie.

Bo chciałbym go: — albo grzecznie Do jakowej skłonić zgody,

Albo pozwać za me szkody,

Albo tęgo kijem wybić.

Filip. Jedno lepsze od drugiego,

Z trzech moździerzy trudno chybić, Nic nie będzie jednak z tego —

Bo ów Prałat jest w Berlinie, Tylko sobie przez bankiera Pensyą pańską na terminie Jakby własną tu pobiera...

Ale Panie, tamten czeka.

Leon. Powiedz, żem zły, niech ucieka. Filip. Nie chce słuchać.

Leon.

Dmuchnij w uszy. Filip. Mówi, z miejsca że nie ruszy.

LeOn (uderzając pięścią w stół).

To ze schodów strąć zuchwalca!

Skrzypek (przebudzony).

Walca? — zaraz — (do muzykantów) Walca! walca!

(zaczynają grać następnie i fałszywiej

Filip (odrywając im smyczki nadaremnie).

Cicho ! — Dosyć! — Ale... cicho ! Skrzypek. Czasem człowiek nie chcąc zaśnie.

Filip (ku drzwiom ich popychając).

No ! no ! marsz, marsz !

Skrzypek (we drzwiach). Marsza, Panie ?

Zaraz. — Marsza! (zaczynają grać marsza) Filip (zamykając drzwi)

Ale cicho ! Czy ich dyabli nastroili! — Teraz grają, w nocy pili —

(słychać oddalającą się muzykę, a gdy Filip już wraca, nie widziany i leż cy w samym kącie za pulpitami klarynecista zaczyna fałszywie akompaniować).

Filip (idąc ku niemu). A tO ZnOWU CO Za licho !

Klarnecista. Trochę zaschło w klarynecie.

Filip. Mnie się zdaje, że zamokło.

Klarnecista. Trzeba...

Flijp (odprowadzając za drzwi).

No... no — śpij zdrów — (zamykając;. Przecie!

( zbiera świece i wychodzi).

SCENA TRZECIA.

LEON, RAFAŁ, MICHAŁ.

Rafał (przebudzony, leżąc śpiewa).

Kiedy się nam pora zdarza,

I taka doba!

Pijmy zdrowie gospodarza Co się podoba.

Michał (zrywając się siada).

W czyje ręce? czyje zdrowie?

(obydwaj jeszcze siedząc oglądają się na wszystkie strony, czas krótki milczenia).

Leon. A, dzień dobry.

Rafał.

Mój Leonie, Dałeś bankiet co się zowie, Będą mówić o nim wszędzie,

Ale... (zaczyna szukać trzewika). Michał (z westchnieniem).

Ale — ciężkie ale —

Panie bracie, gorzko będzie.

Rafał [szukając ciągle trzewika)

Wszak podobnoś trzewik miałem.

Michał. Dałżem sobie, dałem, dałem! Leon. O cóż idzie ?

Michał.

Dziś pokazać.

Rafał.

Michał. Źle, Rafale.

Leon.

Jak się żonie

Źle, Michale!

Cóż u czarta ! Tak się żony bać okrutnie ;

Choć pogdera, choć pozrzędzi, Wszak w kominie nie uwędzi, Wszak za karę łba nie utnie —

I gadania rzecz niewarta.

Rafał. Łatwo mówić: łba nie utnie...

(wdziewa).

Ale cóż mnie w czoło swędzi? Czy ugryzło co tak mocno ?

(cio Leona) Czerwone ? co ?

Plamka mała.

Leon.

Rafał. Pewnie komar...

Lub szczypawka. Michał. Koniec końców, ta zabawka W takiej zgrai...

Leon.

Rafał.

Chwilą nocną. Michał. Dyabła warta całkiem cała,

A to z łaski Pana brata.

Rafał. Tylko na mnie nie kładź winy. Ja wyszedłem ze sąsiadem Do mojego adwokata —

Miałem wrócić w pół godziny,

I czekano mnie z obiadem...

Toż tam było! O, mój Boże !

Michał. Ja wyszedłem kupić lożę Na wczorajszą jakąś Normę —

Oto bilet jeszcze noszę —

Wtem was licho ku mnie wiedzie —

Chodź z nami, chodź — ja się proszę —

Nie — chodź i chodź — gdzie ? — na śledzie -Śledzia lubię, pójść musiałem —

Otóż sobie śledzia dałem !

Rafał. Coś jak przez sen mi się zdaje,

Że ja wczoraj grałem w karty —

Nie pamiętasz, Panie bracie ?

Michał (Rafał dostaje pulares). Nie pamiętam.

Rafał (przewracając pulares, potem kieszenie). Otóż macie !

Leon. Czy tam czego nie dostaje?

Rafał. Tam do kata, to nie żarty !

Trzysta reńskich siostra właśnie Na sprawunki mi przysłała —

Niechże jasny piorun trzaśnie Te sprawunki parafiańskie!

A to plaga oczywista.

Leon. Jutro zwalczysz los uparty,

Wygrasz.

Ściskam nóżki pańskie,

Rafał.

Póki życia nie gram w karty.

Trzysta, Panie bracie, trzysta!

Michał (wychodząc z zamyślenia)

Żebym choć mógł wspomnieć sobie,

Co robiłem tu w tej dobie —

Nie pamiętasz, Panie bracie ?

Rafał. Nie pamiętam.

Leon (śmiejąc się). Otóż macie!

Michał. Ależ niema śmiać się z czego -Byłby gruby żart za kąty,

Człowiek przecie jest żonaty.

Leon. Już ja ręczę, że nic złego.

Michał. W złąm kaducznie wyszedł porę. Leon. Już ja wszystko na się biorę —

Ja pogodzę was z żonami.

Rafał. Bardzo dobrze, chodź więc z nami. Leon. Przyjdę później.

Dyabliż po tem! Rafał. Wiesz Leonie, zrób mi grzeczność : Ty to umiesz pięknym zwrotem Najszaleńszą zgładzić sprzeczność — Napisz kartkę do mej żony.

Michał. I do mojej.

Rafał.

Michał.

Słówek parę. Michał. Jesteś od niej wielce czczony. Rafał. Moja daje świętą wiarę.

Leon. Pisać można — nawet wróżę,

Iż mój bilet wiele wskóra,

Tylko że to w mojem biurze Łatwiej flaszki niźli pióra.

Prawda — jest od kart ołówek, Zaraz skreślę parę słówek.

(odchodzi).

SCENA CZWARTA.

RAFAŁ, MICHAŁ, (milczenie)

Michał. Cóż ty powiesz ?

Co?

Rafał.

Co?

Michał.

Rafał.

Michał. Ja — nic. Rafał.

A ty?

Nic ? i ja toż samo. Michał. Tylko że to zły za kąty Pierwszy ogień z moją damą.

Rafał. Moja znowu nic nie powie,

Nie zachmurzy nawet czoła,

Ale pójdzie do kościoła Z swoich zmartwień nieść ofiarę.

Aż dopiero za powrotem Zacznie zwolna mówić o tem,

I nazajutrz rzecz tę wznowi, ]>pojutrze, i w dni parę,

I za tydzień, dwa tygodnie, Zawsze cicho, mile, zgodnie —

I jak kropla wody czystej,

Co w kąpieli nam kroplistej Zawsze w jedno miejsce pada,

Że aż czasem w mózgu wierci — Ona gada, gada, gada,

Gadałaby i do śmierci,

Gdybym w końcu unudzony,

Tak dla siebie jak dla żony,

Nie nabroił w innym względzie, By dać nowy przedmiot zrzędzie.

SCENA PIĄTA.

KAPAŁ, MICHAŁ, LEON.

Leon. Oto macie zaświadczenia Dostateczne : wiernie, pilnie,

I trzeźwo — co ? — Przy tem silnie Błagam obie przebaczenia Za stracone ze mną chwile.

Rafał. Bóg ci zapłać łaski tyle. Michał. Niebo zyszczesz tą przysługą. Leon. Mam nadzieję iż niedługo Będą trwały w swoim gniewie.

Ale niechże jedna nie wie,

Że list taki ma i druga.

Rafał (całując go z obu stron).

Dobrze, dobrze; dzięków krocie,

Żeś nam pomógł w tym kłopocie.

Michał (całując go z obu stron).

Do oddania ta usługa,

Jeśli kiedy (z westchnieniem) Bóg da żonę.

Leon. Teraz ufni w mą obronę,

Myśleć czego już nie macie —

Co się stało — to się stało !

('Rafał biorąc pod rękę Michała, wkłada kapelusz z fanfaronadą i mówi).

Rafał. Ej, zapewne ! tylko śmiało!

kapelusz za przestronny, wpada aż po brodę — Dobywając głowęj

Ten kapelusz..,.

Michał (próbując). Nie twój, bracie.

Nie mój także.

Rafał.

Za przestronny. Michał (szukając). Ale gdzie mój ?

A to miło!

Rafał (szukając)

Przed tygodniem odnowiony!

Michał. Wszakże miałem... czy się śniło!

LeOn (nogą wskazując pod stół)

Tu coś leży.

Mój był nowy.

Michał.

Leon. Bierz co jest.

Michał (kładąc kapelusz, który zostaje na wierzchołku głowy).

Ten trochę ciasny.

Leon. Ale gdzie tam, jak twój własny.

Rafał. Bez przykrycia jak bez głowy!

Leon. Co tam zważasz — czasu szkoda —

Byle było co na czubie !

A kto spyta — powiesz : moda.

Rafał. Ej, zapewne! ja tak lubię —

Wino, wino — woda, woda —

Pójdź braciszku ! tylko śmiało !

Co się stało! to się stało!

(odchodzą wziąwszy się pod rękę, jeden w przestronym, drugi w ciasnym kapeluszu).

Leon (sam). A to plaga społeczeństwa Ci mężowie, te wahadła Między torem cnót małżeństwa,

I koleją: hulaj dusza!

Ucz każdego abecadła Niewinnego bawidełka,

Od kieliszka do dyabełka.

A, to męka i katusza!

Ależ znowu jak się uda,

Czego nie licz między cuda,

W kąt bezżenni! — mąż perełka !

SCENA SZÓSTA.

LEON, FILIP.

Filip (pakiet w ręku).

Jakiś pakiet bardzo rano Dziś do Pana tu oddano ;

Lecz nikt nie wie skąd, od kogo,

Bo tajemną zwykłą drogą.

Leon. Pakiet, mówisz, pakiet do mnie ?

Ciężki? lekki? co?

Ogromnie...

Filip.

Leon. Ciężki ?

Lekki.

Filip.

Leon (odbierając). Nic nie szkodzi,

Choćby lżejszy i od puchu —

Z twojej ręki to pochodzi,

Opiekuńczy ty mój duchu,

Co miłosnem twojem skrzydłem Strzeżesz ciągle mojej głowy!

Ach, nie jesteś czczem mamidłem, Codzień biorę dowód nowy!

Czy cię mieszczę w sylwów rzeszy,

I Sylfidy nazwę daję,

Twa opieka serce cieszy,

Twego wzroku mi nie staje.

Czy w ziemianek licząc gronie,

W piękność bóstwa myślą stroję,

Miłość czeka w mojem łonie,

By ogarnąć duszę twoję!

Filip. Cóż przysyła ta Sylfida,

Niech Pan z łaski okiem zmierzy. Trochę złota dziś się przyda,

Bo i mnie się coś należy.

Leon. Właśnie, właśnie że dziś pora,

W której skonał mój majątek.

(z czułością) Ona pomoc nieść mi skora, Szle zasiłek na początek —

Albo może w tej minucie Skończył życie gdzie w Kalkucie Jaki kuzyn nieznajomy;

I Sylfida zsyła gromy Z testamentem na mą głowę —

Moje skarby milionowe!

(wznosząc pakiet do góry,.

O, ty! z ziemi czyli nieba,

Otwórz łono tajemnicze!

Twoje dary niech przeliczę —

Bo mi darów dyable trzeba.

(odpieczętowuje i z zadziwieniem).

A!

Filip (w miarę jak Leon dobywa).

Kaftanik — pończoch para —

I szlafmyca, ale stara —

LeOn (zbiera wszystko i rzuca w oczy Filipowi).

Idź do dyabła!

Filip.

A ja za co ?

Niech Sylfida idzie sobie.

Leon. Precz mi z oczu, precz ladaco!

Ja ci także figla zrobię,

Aż ci w karku dwakroć trzaśnie.

Filip. Nibym ja go zrobił właśnie.

(zbierając z ziemi).

Jednak wszystko flanelowe —

Prawda nie grzech — ciepłe, zdrowe — * Leon. Milcz !

Ha!

Filip.

Leon (porywczo).

Co?

Filip. List. Wszakci może Czarodziejska ta szlafmyca.

Może zniknie tajemnica,

Jak na głowę Panu włożę.

Leon (czyta). „Szanuj zdrowie należycie, „Bo jak umrzesz, stracisz życie. Filip. A widzi Pan, widzi, widzi.

LCOn (oglądając się).

Nie — nie widzę nigdzie kija — Zdałby mi się niesłychanie.

Filip (cofając się).

Ja poszukam w przedpokoju.

Leon. Czekaj, czekaj.

Filip. Zaraz Panie, (odchodzi).

Leon (sam). Jeszcze sobie hultaj szydzi! (p. k. m.) Ale bo też jest i z czego — Dawca głupi, lub urąga :

Pończoch para dla takiego,

Co starł milion do szeląga. —

(P. k. m.) Albo... czemu chętniej wierzę, Chciał przyjazną dać przestrogę;

Choć się dziwnie wziął w tej mierze, Przecie gniewać się nie mogę.

Zawsze jednak to dowodzi,

Że me zdrowie go obchodzi,

Że jest geniusz niestrudzony,

Co mnie strzeże z każdej strony. Filip (oznajmującj. Doktor HugO.

(wychodzi)

SCENA SIÓDMA.

LEON, DOKTOJR.

Cóż u licha !

10

Doktor.

Leon słaby — Leon chory, Doktor pędzi ledwie dycha, A on zdrowszy niż doktory

Fredro, Dzieła T. Y.

Wszystkie razem w czambuł wzięte ! Leon. Kto? ja chory?

A inaczej

Doktor.

Nie byłbym tu.

Cóż to znaczy?

Znowu rzeczy niepojęte.

Doktor. Co ? przysłano mnie do ciebie. LeOll. Choć się zawsze bardzo cieszę, Kiedy widzę cię u siebie,

Jednak wybacz, że dla tego Zachorować nie pośpieszę.

Więc wytłómacz mi się jaśnie,

Bo przeczuwam coś dziwnego.

Leon.

Doktor. Wychodziłem z domu właśnie,

Gdy osoba mi nieznana

Bez tchu prawie, z trwogi blada,

Wstępnym bojem do mnie wpada,

I ściskając za kolana,

Prosi, błaga i zaklina,

Bym niósł prędko pomoc tobie —

Ja też skory, prosto idę...

Leon. Ach, Sylfidę, ach, Sylfidę Jak nie poznać w tej osobie!

Opisz mi ją, mój doktorze,

Powiedz : ładna, piękna, bóstwo !

Młodość, świeżość, wdzięków mnóstwo ! Powiedz, powiedz mój doktorze.

Doktor (śmiejąc się). Dałem słowo, milczeć muszę, Lecz nie zgadłbym, na mą duszę,

Że Sylfidy imię nosi.

Leon. Ja to dałem to nazwisko,

Bo ten duch mój opiekuńczy,

Acz nademną się unosi I osłania skrzydły swemi,

Nigdy nie był dosyć blisko,

Abym poznał, z istot ziemi,

Czyli też jest z istot nieba.

Doktor. Ziemi? Nieba? — w tym sposobie Nienapróżno mnie przysłano,

Bo ci puścić krwi potrzeba.

-Leon. Słuchaj, potem co chcesz zrobię.

Już to więcej niż od roku Jakaś przy mnie skryta władza,

Strzegąc w każdym moim kroku,

Z wszystkich przygód wyprowadza.

Jeśli czasem na reducie Do huczniejszych przyjdzie sporów,

Wał przed sobą mam w minucie Z arlekinów i doktorów.

Gdy gdzie jestem, a deszcz lunie,

Choć nie rzekłem nic nikomu;

Jest kareta u drzwi domu. —

Niech co zgubię, niech co złamię,

Lub zabłądzę gdzie w podróży,

Wnet się skądsiś ktoś nasunie,

Co gorliwie mi usłuży.

Kiedy nawet wracam w nocy Zbyt niepewną czasem nogą,

Jest latarnia po nad drogą,

Jest i ramie ku pomocy.

(z westchnieniem^) J acz dotąd w dobre rady,

Niśli w dary jest hojniejsza,

To wdzięczności mej nie zmniejsza;

'Bo w tym świecie któż bez wady!

Doktor. Że to dziwnie, nikt nie przeczy.

Leon. Gdy więc ona cię przysłała,

Możem słaby — w samej rzeczy —

Kaszlę trochę — głowa pała.

Doktor (biorąc za puls). Co do twojej bratku głowy, Chyba chirurg ci poradzi,

Jak tę zdejmie, inną wsadzi.

LeOIl (wyrywając rękę.) Idz do licha !

Jużeś zdrowy ?

Doktor.

Kaszlę.

A Sylfida ? (Leon podaje rękę), kaszlesz ?

Leon.

Doktor. Jesz za trzech.

Za ćwierć osoby.

Leon.

Doktor. Tuzin godzin śpisz do doby.

Leon. Już dwie nocy nic nie spałem.

Doktor. Kaszlałeś ?

Nie — w karty grałem.

Leon.

Doktor. Na tę słabość jest apteka,

Co się, vulgo, koza zowie.

Lecz bez żartu; mój Leonie,

Cbciej pamiętać na twe zdrowie,

Bo, na honor, złe cię czeka.

I ta, której ty obronie I opiece ufasz tyle,

Moim głosem napomina,

Byś pomyślał choć na chwilę Że mniej życia co godzina.

Leon (wpadając w mowę). I co doktor — nie nowina. Doktor. Lepiej doktor że dobije,

Niż masz stękać, kwękać długo.

Leon. Dobroczyńca doktor Hugo.

Doktor. Jak przyjaciel teraz mówię,

Chcesz nareszcie, trać, niszcz zdrowie,

Jak je stracisz, koniec w grobie —

Lecz nie ujdziesz w tym sposobie,

I nie łatwo przerwiesz wątek Tej goryczy niezliczonej,

Gdy straciwszy swój majątek,

Bez szeląga staniesz w świecie.

Ty do zbytku przyuczony,

A szlachetnie myśląc razem,

Że się kiedy, by raz przecie,

Nie zastraszysz tym obrazem:

Co za życie z własnej winy Sobie, światu być ciężarem;

Od godziny do godziny Wyżebranym pełzać darem.

Bądź zdrów!

Leon. A Sylfida ?

Doktor.

Hola!

Leon.

A recepta?

Dam osobie,

Doktor.

Co pokutę pewnie sobie Założyła w tej opiece.

Leon. Ale na co ?

Taka wola : (Filip wchodzi)

Doktor.

Dopilnować chce w aptece,

By dokładnie to zrobiono,

Co za okno rzucisz pono.

LeOIl (przeczytawszy bilet przyniesiony przez Filipa).

Wiwat handel! wiwat morze!

Dziś ostrygi przyszły świeże. Doktor (z radością). Co Ostrygi ?

Chodź doktorze,

Leon.

Tego zwlekać się nie godzi,

Z tobą pierwszą niech otworzę! Filip. Ależ Panie — zdrowie pańskie. Doktor. No, ostryga nie zaszkodzi. — Filip. Ale przy tem i szampańskie. Doktor. No kieliszek!

Jeden, drugi.

Leon.

Parę, parę...

Doktor. Tak, tak, parę...

Leon ('biorąc kapelusz).

Doktor. Nigdy szkodzić ci nie może. Leon. Pociągniemy.

Byle w miarę.

Leon. Wszakżem pacyent twój doktorze — Pierwej tobie, potem sobie.

(biorąc go pod rękę i idąc ku drzwiom).

Powiedzże mi: w tej chorobie Cóż najprędzej pomódz może?

Doktor. Dam ci proszek i miksturę... Leon. Jak on moję zna naturę !

(wychodzą).

Doktor.

AKT DRUGI.

(Pulpity i kanapa wyniesione na miejsce, po lewej stronie stolik i krzesło).

SCENA PIERWSZA.

(Orgon po podróżnemu ubrany, kaszkiecik na głowie — duże wąsy— zegarek na szerokiej tasiemce i t. d.; Kozia za nimi żydzi i służący oberży'.

Służący (wskazując na drzwi lewe).

Numer piąty, dwa pokoje.

Orgon. A na dobę ile za nie ?

Służący. Porachuje to się potem.

Orgon. Tego: potem, ja się boję I chcę pierwej wiedzieć o tern.

Służący. Reński.

Srebrem ?

Orgon.

Srebrem, Panie.

Służący.

Orgon. Srebrem reński, dyable drogo.

Służący. Ale taniej być nie mogą.

Orgon. Ale jednak taniej wszędzie —

Pół reńskiego niechże będzie.

RÓzia. Niech się Papa nie targuje.

Orgon. Co za ambit! proszę kogo!

Jemu nie wstyd, gdy rachuje Za grosz cztery — a nas wstydzi I okazać, że za drogo —

On też zdziera, jeszcze szydzi.

(do służącego) No, dwa reńskie papierami,

Albo jadę — co ?

J edynie

Służący.

To dla Pana dziś uczynię,

Byś się lepiej poznał z nami.

Orgon (do Rózi). Widzisz, wstydu nie ma wcale, A w kieszeni coś zostanie.

Służący. Każę znosić.

Ale, ale, Powiedzno mi, mój kochany, Niewiadome ci mieszkanie

Orgon.

Pana Łatki?

Służący. Łatka ? zwany Przyjaciel młodzieży ?

Zwany

Orgon.

Prosper Łatka, krótko, jasno,

A przydomek mi nieznany.

Służący. Kamienicę ma tu własną, Niedaleko.

Orgon. Poszlij z łaski,

Że Pan Orgon tu go prosi —

I niech Maciej rzeczy znosi.

(wchodzi do pokoju po lewej stronie).

BÓzia. Niechby zły był, brzydki, stary,

Chętnie szłabym do ołtarza,

G-dy potrzeba tej ofiary

Tak dla ojca, jak rodzeństwa —

Lecz za męża brać lichwiarza,

Brać człowieka bez czci, wiary,

To rozdziera moję duszę,

To przywodzi do szaleństwa,

Jednak muszę, muszę, muszę.

Orgon (wchodząc). Oszukaństwo z każdej strony — Dwa pokoje! A to jeden , Parawanem przestawiony.

Żyd. Jestem faktor.

Niepotrzeba.

Orgon.

Niepotrzeba!

Służący drugi. Mam czem służyć ?

Orgon.

I raz jeszcze : niepotrzeba !

A, źle! gwałtu! kara Nieba! (wychodzą) Ledwie człowiek w miasto wkracza,

Drugi Żyd. Może wekslarz?

Orgon.

Niepotrzeba!

"Wrzeszczą wkoło hurmą całą.

Jakby kawki na puhacza.

(Szwajcar wchodzi i oddaje afisz. — Orgon czas jakiś patrzy mu w oczy — szwajcar się kłania).

Masz na piwo — a raz drugi,

Mój Mospanie z wielką gałą,

Nie Wyrządzaj te usługi. — ("szwajcar odchodzi)

(do siebie) Tylko pozwól, każdy służy,

A to w końcu szlachtę dłuży.

(czyta afisz) „Podróż nadpowietrzna — którą H. Karlo Bombalini będzie miał zaszczyt odprawić w olbrzymim balonie, niewidzianym dotąd w Europie. — Ofiaruje oraz bezpłatnie miejsce obok siebie i wzywa ochotę mającego amatora, aby się stawił na miejscu wyż oznaczonem, skąd punkt o godzinie czwartej przy odgłosie janczarskiej muzyki balon puszczony, wzniesie się do niedojrzanej wysokości (rzucając afisz na stolik po prawej stronie)

A niech go tam Bóg prowadzi I z bezpłatnem jego miejscem,

Niech się kto chce tam posadzi I odbywa z nim podróże;

Ja dalibóg, że nie służę.

("Maciej wnosi ogromny tłómok ze stróżem — Orgon odtrąca stróża).

Czegóż ten się rzeczy chwyta ?

Co minuta nowa postać!

(do Macieja.; Czy nie może znieść Mykita,

A przy koniach Kaśka zostać?

Stróż. Jestem...

Jesteś grzeczny widzę,

Kara Boska z tą grzecznością!

Lecz grzeczności nienawidzę I odpłacam niewdzięcznością. —

(do siebie). Jeszcze kiedy buczkiem skropię. —

Orgon.

(do Macieja biorąc z nim tłómok). A no, żwawo! dalej czopie! (wynoszą).

OrgOn (zadyszany.)

Nieproszony znosi, wnosi,

Często gęsto — (z gestem) co skorzysta,

I na piwo jeszcze prosi — To szarańcza oczywista!

SCENA DRUGA.

ORGON, RÓZIA, ŁATKA.

Łatka. Sługa, służka uniżony.

Orgon. Jak się miewasz, Panie drogi.

Łatka. Trzykroć twoje ściskam nogi,

Gościu dawno upragniony! (całują się).

(do nózi.) Mojej pięknej pannie Róży Sto całusków na rączęta, (całuje ją w rękę)

Aj, aj, w domu, czy podróży,

Zawsze śliczna ! serc ponęta !

Tak wygląda, jak się zowie. —

(na stronie, do Orgona)

Aj, aj, Panie, co ci w głowie,

Tu zajeżdżać obcesowo.

Tu jak dzwońca cię oskubią,

Bo tu skubać dyable lubią —

Aj, podrwiłeś nieco głową.

Orgon. Wiem czem pachnie, lecz musiałem:

Stancyi niema w mieście całem.

Łatka. Jutro najmę i wikt zgodzę.

Orgon. Miejsca ja tu nie zagrzeję.

Łatka. Coś się Rózia patrzy srodze.

Orgon. Biedne dziecie!

Mam nadzieję,

Łatka.

Że nie będzie biedną wcale,

Jak zostanie moją żoną.

Orgon (z smutkiem.) Ha! zapewne. — Lecz to żale Za swym domem, za rodziną,

I te, ręczę, wkrótce miną;

Dobre dziecię i rozsądne. —

No — nie tracąc czasu dużo,

Ja po sklepach się oglądnę,

A ty spocznij sobie Różo —

O wyprawie sam pomyślę.

Łatka. Aj, aj, naco brać tak ściśle,

I wyprawę sprawiać szumnie —

By pieniądze żydzi wzięli!

(na stronę biorąc)

Wszak wszystkiego znajdziesz u mnie: Od klejnotów do kądzieli,

Od trzewików do pościeli;

I za cenę dana zastawną,

Bo ich termin minął dawno.

Orgon. Nie chcę butów z cudzej skóry. Łatka. A bodaj ci nóżka spuchła!

Nie chcę butów z cudzej skóry.

Aj, aj, duma, duma wielka,

Duma, ambit, nos do góry!

Lecz ja tylko proponuję,

Tobie przyjąć wolność wszelka.

(na stronie). Niech nareszcie i kupuje — Jeno tylko się ożenię,

Jedno sprzedam, drugie zmienię.

Orgon. O mej sprawie coś się dowiem. Łatka. Chcesz nie stracić ? życzę zgody. Orgon. O co poszło, krótko powiem. — Rok w kontrakty — głupstwo robię,

Że chcąc zarwać miejskiej mody,

Każę krawca wołać sobie. —

Wchodzi krawiec — co za dziwo! Krawiec z cyrklem, perspektywą,

Linia przy nim jakby szpada —

Wnet mierniczy stół rozkłada,

I jak stałem zadziwiony,

Tak mnie mierzy z każdej strony.

Śród dwóch z ramion paraleli Prostopadłą tnie od nosa,

W tryanguły brzuch mój dzieli,

Cztery linie ciągnie zkosa,

Dwie poziome w samym dole,

Wyżej, koło i półkole. —

Potem pisze, kreśli, liczy,

Potem więcej sukna życzy,

A dobrawszy ze dwie miary,

Zrobił kurtkę — miast czamary. — Gdym zaś skargę wniósł w tej mierze, Za obrońcę szewca bierze,,

Bo szewc prawnik doskonały. —

Tak więc sprawa trwa rok cały;

Lecz jeżeli, co broń Boże,

Dzisiaj koniec być nie może,

To krawczego geometrę,

Jakem Orgon, w miazgę zetrę.

A tymczasem bądźcie zdrowi —

Adies!

Łatka. Adiu!

SCENA TRZECIA.

KOZIA, ŁATKA.

Łatka.

Przyszła pora Zawsze sercu niedość skora,

W której wolno kochankowi Na kochanki lubą rączkę Szczerozłotą kłaść obrączkę.

RÓzia (usuwając rękę). Dosyć jednej będę miała. Łatka. Perły, rauty, złota cała.

RÓzia. Złota, srebrna, nic mi po tern.

Łatka. Aj, aj, Róziu — złoto złotem;

Nie bluźnijmy moje dziecie,

Chcąc szczęśliwie żyć na świecie.

Weźże moja turkaweczko,.

Gołąbeczko, kukułeczko,

Wiewióreczko, kochaneczko,

(chcąc włożyć na palec.)

Weź, weź na ten cieniuteńki,

Na ten, ten, ten maciupeńki Palusiusio.

RÓzia (wyrywając.)

Nie, nie i nie.

Łatka. Aj, to dziwnie, na mą duszę — Dając, jeszcze prosić muszę,

Tego mi się nie trafiło ! —

Dajże dajże rączkę małą,

Jak mnie kochasz.

Hola, hola!

Bozia.

Że ja kocham skąd mniemanie?

Jam go pewnie nie wyrzekła.

Łatka. Aj, aj, Róziu, raczkaś spiekła — Bo to własna twoja wola,

Co się wkrótce z nami stanie —

(zacierając ręce).

Wkrótce, wkrótce, pięknie, ładnie, Kapitalik mi przypadnie —

(pokazując dzieci).

Procenciki rosnąć będą,

A jak wiele, nikt nie zgadnie. BÓzia. Tak, tak, wola moja własna — Wszak mój ojciec, rzecz to jasna, Chcąc Waćpanu dług zapłacić,

Byłby lhusiał wioskę stracić;

Zatem córka dla dłużnika —

Ale z tego nie wynika,

Bym Waćpana kochać miała I bym kiedy go kochała!

Będę żoną, lecz nie więcej, (odchodzi)

Łatka (sam p. k. m.)

Jednak za nią sześć tysięcy Ojeu z długu wytrąciłem;

Samej lichwy, prawda i to,

Jednak dałem dość obfito. —

„Będę żoną, lecz nie więcej “.

Tego sobie też życzyłem —

Czy fiołek, czy tam Róża,

Czy wzrok zimny, czy tam czuły, Byłem miał w mym domu stróża,

Byle mojej strzegł szkatuły;

Tego chciałem, to mieć będę.

Ale gorzej, dożywocie;

Jak się prędko go nie zbędę,

W wielkim mogę być kłopocie.

Ten Birbancki coś nie miły,

Źle mu dyable z oczu patrzy — Kahu! kahu! jak z mogiły,

Cera żółta — nie — niemiły —

Z sześć procentu spuszczę na trzy, Byle Twardosz dał do ręki..

Otóż i on. — Bogu dzięki.

SCENA CZWARTA.

ŁATKA, TWARDOSZ.

Twardosz (mówi powoli — oczy w dół zawsze — i bez najmniejszego poruszenia w twarzy).

(na stronie).

Hm! nie widzi — w dół poziera — Pacierz mówi — stary sknera!

(zbliżywszy się).

A! przepraszam. , (chce się cofnąć). Łatka (Udając zadziwienie).

Jaś kochany!...

Twardosz

Łatka.

Zabłądziłem...

Ale czekaj...

Twardosz. Numer czwarty tu wskazany. Łatka. Ależ Jańciu, nie uciekaj!

(bierze go za barki i z czułością w oczy patrzy).

A bodaj ci nóżka spuchła!

Jakiś ładny — jak serduszko —

Ty młodniejesz co godzina.

(ściskają się kilkakrotnie).

Mój Jasieńku, moja duszko —

Siadaj że no — pogadamy —

(odbiera mu kapelusz i siadają obydwaj).

Ot tak. — Ot tak — (kładąc mu rękę na kolanie). Po-

[czciwina!

(P. k. m.) Cóż nowego dzisiaj mamy ?

(Twardosz siedzi bardzo wyprostowany — skrzyżowane nogi kryjąc pod krzesło — oczy nieustannie w dół spuszczone patrzą na kręcące się w koło palce — cały jak z kamienia).

Twardosz. Nic.

Łatka (p- k- m-) Wiatr dzisiaj — źle się dzieje —

Twardosz (p. ł m.) źle.

Dla czego ?

Łatka.

Bo wiatr wieje.

Twardosz.

Łatka (na stronie). A na kupno głosu nie ma — Wziął mnie za łeb — wziął i trzyma.

(głośno). Aj, aj, Jasiu grzech prawdziwie,

Że nie zajrzysz nigdy do mnie —

Zjadłbyś czasem skromnie, skromnie,

Ale w dobrej komitywie.

(p. k. m. na stronie)

Zbój przeklęty! jak za wałem. —

('Łatka w następującej mowie za każdym wierszem jakby czekał odpowiedzi — Twardosz za każdą rażą wzrusza głową, jakby mówił Ha! mniejsza z tern)

Nie skończyłeś kupna rano. —

A w godzinę więcej dano. —

Ale jednak nie przedałem —

I odwlekłem jeszcze chwilę. —

Bo z przyjaciół mych urazą Nie chcę zysku największego.

Twardosz (p. k. m.) Już ja teraz nie dam tyle.

Łatka (zrywając się, potem siadając).

Nie dam tyle! nie dam tyle!

Jasiu, Jańciu, nie mów tego,

Bo jak gdybyś rozpalone W moje serce pchał żelazo!

Nie dam tyle ! nie dam tyle!

Czy mam zmysły zakłócone ?

Czym farmazyn, czym libertyn,

Czym już bankrut ?! Nie mów tego ,

Jasiu, Jańciu, nie mów tego,

Bo mi z żalu dusza pęka.

Twardosz. Ja nie mówię...

"Więc dla czego?

Łatka.

Twardosz. Bo Birbancki nie jest zdrowy, Klapnie pewnie...

Łatka (jakby podrzucony na krześle).

Niechże ręka Boska broni drogiej głowy!...

(śmiejąc się z przymusu)

A, bodaj ci, drogi Janie,

Nóżka spuchła ! — nie jest zdrowy !

To Herkules, jak rydz, Panie —

Matuzalem będzie nowy —

Co to, Panie, za budowa!

Co za piersi, co za głowa!

Co za kości, jak olbrzyma ;

Drugich takich w świecie niema! —

A bodaj ci, drogi Janie,

Nóżka spuchła, z taką mową!

(zrywając się) Ale wiesz co ? — powiem słowo — Słowo — słówko — a nie więcej.

(bierze Twardosza obiema rękoma za głowę) Dasz zarobku — (całując go w czoło).

Sto tysięcy.

(odskakuje — przypatruje. mu się — Twardosz kiwa głową, że nie da — Łatka przyskakuje i uderzając po ramieniu)

Dziewięćdziesiąt — (gra jak wyżej).

Dasz ośmdziesiąt. —

(jak wyżej)

Jasiu — duszo! duszko droga!

Co ty myślisz ? bój się Boga —

Ty chcesz mojej wiecznej zguby,

Ty mnie w krwawe bierzesz szruby! —

(szarpiąc go za suknie i wstrząsając nim)

Człeku, człeku, miejże przecie Litość w sercu, miej sumienie — Łatwy handel na tym świecie, Lecz pamiętaj na zbawienie!.,. Daj siedmdziesiąt! (jak wyżej)

W tym sposobie

Chcesz mnie zarznąć — zarznąć srodze — To weź lepiej brzytew sobie —

(nadstawiając gardło)

Bznij, rznij — na, rznij — rznij jak ciele, Tu na gładkiej rznij mnie drodze,

Kiedy stracić mam tak wiele;

Albo wytnij w łeb maczugą,

Niech nie męczę się tak długo.

(Twardosz chce wstać, Łatka go pociąga tak, że gwałtownie usiądą . i do dawnej powraca pozycyi)

Daj sześćdziesiąt! (jak wyżej)

Słuchaj Janie —

Niech paraliż (wskazując na gardło) tu mi stanie — Niech mi w czworo złamie nogę!

Niech mi kości powyciąga!

Jeśli szeląg spuścić mogę,

Jeśli spuszczę pół szeląga.

Z pięćdziesięciu.

(gdy Twardosz chce wstać, Łatka pociąga go na miejsce i mówi z pośpiechem,)

Daj czterdzieści.

(szarpiąc za suknię)

Cóż? czterdzieści? — co ? i to nie?

Na matkę siedmiu boleści!

Miejże litość, człeku srogi! —

(coraz czułej aż do płaczu)

Ja nieszczęsny, ja ubogi,

Ledwie jeszcze resztką gonię,

Wkrótce nagi, bez osłony —

A ty niszczysz do ostatka —

Ja familią obarczony :

Ojciec stary, ślepa matka,

Żyć przestali na mem łonie —

Żona, dzieci, 'wkrótce będą,

Miejże wzgląd na niemowlęta,

Na niewinne me pisklęta.

Jasiu, Jańciu, Bóg nad nami,

Nie wypychaj mnie z torbami!

(Twardosz wstaje, dobywa pularesu — milczenie)

Twardosz. A więc powiem — słowo, słówko —

(milczenie — służący wchodzi z flaszkami lekarstwa w ręku)

I bez zwłoki — dam gotówką —

Na stół zaraz —

Służący (stając za Łatką)

Proszę..

Czego ?

ł/ćltkR (z niecierpliwością).

Służący. Tu dla pana Birbanckiego Te lekarstwa ?...

Łatka (zatrzymując rękę Twardosza chowającą pulares i zasłaniając sobą służącego).

(do Twardosza)

Wiele ? wiele ?

Służący. Czy tu?

Łatka (w samo ucho służącemu).

Idź do dyabła ! (do Twardosza) Wiele ?

(służący stawia flaszki i wychodzi).

Twardosz (biorąc kapelusz).

Niech się chory leczy wprzódy.

Łatka. Chory! chory! jakto chory!

Co do głowy ci przypada!

Zbytek zdrowia w nim doktory Osłabiają przez ochłody —

To są nasi przyjaciele ! (bierze flaszkę i mówiąc pije) Patrzaj! patrzaj — limonada! —

Sam pokosztuj — patrz jak piję.

A wiesz przecie, że zdrów żyję Dobra — przednia — patrz jak piję. Twardosz. Servus ! servus! (odchodzi).

Łatka.

Ha, Cyganie!

Żydzie ! Turku! Renegacie !

I sam dyabeł w swym warsztacie G-rosza z ciebie nie dostanie! —

(wstrząsa się i spluwa)

Jak kark skręcisz, dam gromnicę... Lub gromnicy obietnicę.

(spluwa).

SCENA PIĄTA.

ŁATKA, LEON.

(Leon podpity, ale nie pijany, przechodzi nucąc do swego pokoju, zastając zamkniętym, odwraca się i woła).

Leon. (często kaszle). Filip ! Filip !

Aj, jak krzyczy!

11

Łatka (na stronie).

Fredro, Dzieła T. Y.

Kaszleć będzie.

W łeb mu strzelę!

Leon.

Filip! Filip!

(za każdem krzyknięciem Łatka wzdryga się jak uderzony)

Latka (na stronie). To za wiele!

Żyła w piersiach pęknąć może. —

(do Leona) Czegóż to Pan sobie życzy ? Leon. A Waćpanu... (kaszle)

Latka (sens kończąc). Co do tegO ?

Kie do tego, nic do tego —

Nic Pan nie mów — zgadnąć umiem — I na migach się rozumiem —

Niech Pan tylko tak nie krzyczy.

Leon. Ja chcę krzyczeć.

O, mój Boże!

Łatka.

Ja powiadam...

Leon (coraz głośniej) Kto zabroni ?

Prawie razem.

Latka. Boże, Boże!

LeOn (zbliżając się do ucha Łatki).

Jeśli komu...

Latka (półgłosem). Żyła, żyła!...

Leon.

Latka. Żyła, żyła!...

Leon.

Mój Mospanie...

W uszach dzwoni... (kaszle) Latka. Batujże mnie święty Janie!...

Leon. Niechaj sobie rusza z domu! — Ja chcę krzyczeć...

Latka.

Święty Janie!... Leon. Póki tylko tchu mi stanie — Ha ! hu ! ha! hu !. . (kaszle)

Łatka.

Boże! Boże!

Janie Kanty! żyła, żyła !

Pozwól Panie, niech przełożę,

Iż chęć moja inna była...

Leon. Ja chcę krzyczeć.

Łatka (do siebie). Nadaremnie !

(wybiegając) Święty Janie, ratujże mnie ! Żyła, żyła ! ratujże mnie !

Liltkcl (przynosząc wodę).

Leon. Idź do dyabła! (siada) Czy go licho... Tu naniosło... Mam być cicho...

Ale muszę... ale muszę...

Bo w tym kaszlu oddam duszę.

(opiera głowę o obie ręce)

Oto woda, z cukrem woda — Niech Pan trochę się napije — To wilgoci piersiom doda I drażniącą flegmę zmyje Wszak ja służyć Panu chciałem. LeOIl. Służ ! (pije po trochu)

Latka (jakby sana pił).

Tak, tak, tak — głaszcze — pieści — Bo to, Panie, trzeba z ciałem Jak i z duszą. Od boleści Strzedz gorliwie Bóg nam każe,

Bo Bóg ciało dał nam w darze.

Póki zdrowie mieszka w ciele,

Póty rozkosz i wesele.

LeOn (wskazując głową afisz). Co to ?

Co?

Latka (Chcąc zgadnąć).

To. —

Głośnej mowy...

LeOn (głośniej).

Latka (jak uderzony).

Leon. Daj!

Przeczytam — niech pierś spocznie.

Latka.

Leon. Daj!

Latka (podając). Ot, waryat jakiś nowy Dziś kark skręcić chce widocznie,

Bo balonem w górę leci ;

Niech nad duszą Bóg mu świeci.

Leon (wstając). Waryat? o, nie — lecz waryata,

By tak mówić, na to trzeba —

Nie zazdrościć, gdy kto wzlata Pod gwiaździste wielkie nieba.

(jakby do siebie, nie zważając na Łatkę).

O, rozkoszy! choć na chwilę Krążyć śmiało pod obłokiem,

11*

I na głupstwa, nędzy tyle,

Cichem mędrca rzucić okiem.

Im się wyżej, wyżej wzlata:

Ten punkt błota, serce świata,

To mrowisko nasze całe,

Jakże nędzne, jakże małe!

A te mrówki tak wspaniałe,

Pełne żądzy, wiedzy, pychy,

Jakże twór to śmieszny, lichy!

Iskrą życia wyrzucony Na poziomą przestrzeń świata,

Tak ucieka od poziomu,

Jakby wiecznym ogniem gromu Stał mu poziom rozpalony.

I po karkach depce sobie,

Nieuważny co rozgniata,

Czy to serce, czy to życie,

Byle w górę, byle w górę,

Byle kiedyś stanąć w szczycie !

(z ironią) Gdzie te wielkie dzieła świata,

Co to mają przejść naturę !

Gdzież ta w łez i krwi żałobie,

Ta zwycięskich mordów wrzawa!

Gdzież ta grzmiąca echem sława!

Gdzież pochwalne owe głosy,

Co to mają bić w niebiosy!

Tam na górze nic nie słychać —

Cisza w koło — cisza błoga —

Tam można wolno oddychać:

Dalej ludzi, bliżej Boga! —

(wpada w zamyślenie)

Łatka (na stronie). On w gorączce, widzę, plecie,. Coraz gorzej — o, mój Boże!

Żyłka w piersiach pęknąć może,

Jakby nitka u kądzieli;

A gdy pęknie, już po świecie!

Człowiek ziewnie, głową kiwnie,

Dożywocie dyabli wzięli!

(Leon zamyślony zbliża się do Łatki i trzymając afisz w prawej ręce, lewy łokieć opiera o prawe ramie Łatki, który pod tym ciężarem i za każdem poruszeniem, raz w tył, raz wprzód, wystawia prawą nogę — Leon patrzy przed siebie, toż samo Łatka—po długiem milczeniu mówi półgłosem na końcu jakby pacierz żałośnie).

Boże, Boże! jak się chwieje !

Drga mu łokieć, drga mu noga —

Coś strasznego w nim się dzieje —

Jaki ciężar! O, dla Boga!

Cały łokieć wpoił w ramie —

Boże, Boże! on mnie złamie —

Nie wytrzymam święty Janie —

Janie Kanty i Duklanie —

On mnie zgniecie, on mnie złamie —

A usunąć się nie mogę,

Bo się zwali na podłogę —

Boże, Boże ! łeb rozbije —

Święty Janie i Antoni,

Użyczcież mi waszej dłoni —

Boże, Boże ! ledwie żyję !

(przed ostatnim wierszem Leon wzniósł afisz i czyta).

Leon. Ha!

Łatka, (obracając się ku niemu).

Kolka? Co?

(chwytając wpół, gdy Leon leciał na niego, przez usunięcie ramienia}.

Pada, kona!

Leon. Zaprasza nas do balona;

Ja mu służę.

G-wałtu! ginę !

LeOn. (patrząc na zegarek).

Łatka.

Już po trzeciej. Za godzinę Głową chmury w pół rozdzielę! Bądźcie zdrowi wierzyciele!

Filip ! hola! frak mój nowy!

Kart dwie talie...

Łatka (rzucając się na niego i w pół ujmując).

Nie pozwolę,

Nie pozwolę człeku srogi —

U nóg twoich umrzeć wolę.

Leon. Temu znowu co do głowy... Łatka. Ani kroku...

Leon.

Precz mi z drogi!

(tak go trąca, że od stolika leci aż na drugą stronę sceny, gdzie wstrzymawszy się mówi z rozjaśnioną radośną twarzą, Leon wychodzi).

Łatka. To mi siła! to mi zdrowie!

Życia w nim za pół miliona!

Lecz cóż z tego — dyabeł w zmowie —

Jak wypadnie kto z balona,

Chory, zdrowy, równie skona.

(szuka konceptu.)

Popsuć balon — grzbiet odpowie I zapłać... fe ! — Dać pod wartę...

I to, i⁻to dyabła warte...

LeOn (wracając.)

Ha, ten Filip ! ha, ladaco!

(grożąc). Żebym go miał, dałbym wiele.

Łatka (Zbliżając się tajemniczo,).

Panie, Panie ! (pokazuje na drzwi lewe).

Leon.

Łatka.

Leon. Co?

Łatka.

Leon.

Latka. Bo się boi.

LeOn (wchodząc do pokoju Orgona).

Ha, bałwanie,

Zaraz ja cię tu ośmielę !

Latka, (zamykając za nim drzwi na klucz).

Drzwi dębowe — w oknie krata —

Tyle trzeba na waryata.

Cóż?

Tam Panie.

Schował się.

A to na co?

(stawia krzesło przed drzwi i siada).

Czekaj sobie twojej czwartej...

(zrywa się) Ale Uózia (biegnie ku drzwiom).

(stając). Dożywocie!

Tu kochanka, a tu krocie! —

(ku drzwiom). Ale jednak... (słucha i odstępując).

A ba, żarty!

(odchodzi;. Trzeba przecie ufać cnocie

I skromności — tak, skromności — Bo to pewna, że kark skręci,

Jeno tylko drzwi otworzę;

A niepewna... Jednak w złości I w malignie czasem może... Strzeżcie że nas wszyscy święci!

SCENA SZÓSTA.

ŁATKA, FILIP.

Filip (na stronie).

Coś handluje, stary sknera —

(głośno). Cóżto, klucza Pan dobiera ?

Łatka. Aj Filipku, serce moje,

Ledwie żyję — ledwie stoję —

Wszakci dyabeł w nasze strony Przyniósł Włocha z balonami,

A ten Leon, czart wcielony —

Boże zmiłuj się nad nami!

Chce z nim jechać gdzieś pod gwiazdy.

Filip (ironicznie). Zatem ludzkość wzbraniać każe. Łatka. Każe, Fipciu, każe, każe,

Bo kapitał mój narażę.

Filip. Który nie chce takiej jazdy.

(Łatka biegnie do drzwi, słucha i wraca).

Łatka. Katuj nas więc mnie z Leonem —

Pędź czem prędzej, uprzedź Pana,

Zajmij miejsce, leć balonem.

Filip (z uśmiechem po krótkiem zadziwieniu).

Lecz zejść każe, ledwie zoczy.

Łatka. Nie słysz.

Kiwnie.

Zamknij oczy.

Filip.

Łatka.

Nie dostanie,

Filip. To mnie ściągnie.

Łatka.

Grotów strzelić.

Będziesz nad nim.

Filip.

Łatka. Chybi pewnie.

Nie, nie, Panie,

Filip.

Ja z panami nie chcę dzielić...

£atka. Aj Filipku, żebyś wiedział,

Jak tam pięknie, ślicznie w górze — Będziesz sobie gdzie na chmurze,

Jakby stary Jowisz siedział.

Filip. Niech Pan chwali, niech Pan gani, Wszystko będzie nadaremnie —

Jeszcze rozum nie dość tani,

Byś mógł zrobić głupca ze mnie.

£atka. Nie*chcesz?

Nie chcę.

Tyś uparty.

Filip.

£atk9i.

Filip. Prawda.

£atka. A więc rzecz skończona,

Weź to wszystko niby żarty.

Ale Fipciu, Finiu drogi,

Nie pożałuj swojej nogi,

Biegnij prędko do balona,

A jak wzięci, w górze będzie,

Z oznajmieniem wracaj w pędzie.

Tylko prędko, bój się Boga,

Każda chwila jest mi droga —

Fipciu, Finiu, bój się Boga,

Tylko prędko — ptaszka lotem —

Masz na piwo. (chowając) Dam ci potem.

(Filip odchodzi)

Ale co mnie w serce skrobie,

Że się do drzwi nie dobywa — (słucha) Ani mru mru — jakby w grobie —

(patrzy przez dziurkę)

Ten parawan mi zakrywa!

SCENA SIÓDMA.

O K G O N, ŁATKA.

(Orgon wchodzi, za nim widać dwóch żydków z towarami, którzy szarpią się i odpychają odedrzwi — Orgon wraca i zamyka drzwi mówiąc)

Orgon. A cóż znowu, u kaduka !

Ta hołota guza szuka!

£atka (z rozpaczą). Orgon !

Orgon. Precz ! Precz! — (zbliżając się) A, Mospanie, Co się spytasz, wszystko drogo.

Tylko nasze zboże tanie —

Drą nas, Panie, drą co mogą.

(dostając z kieszeni różnych próbek)

Wziąłem próbki rozmaite;

Może Rózia co pochwali,

Lecz to wszystko ma nazwiska,

Że aż, Panie, w gardle ściska:

Jakiś satan, jakiś szmali,

Jakiś grugru... A to przednie!

A to rzadkie ! A... ot brednie,

Byle szlachcie grosz wyłowić !

Łatka (na stronie). Strach i milczeć — strach i mówić. Orgon. A na suknię sztuczka cała —

Czy ta moda oszalała!

Fałdy wszędzie, w górze, w dole,

Fałdy z tyłu i na przodzie!

A ja, Panie, powiem szczerze,

Strach się żenić w takiej modzie,

Bo to człowiek, co tam bierze,

Dokumentnie znać nie może.

(pokazując próbki)

Użyczże mi swojej rady:

To na kołdry, wszak dość ładne ?

Czegożeś ty taki blady?

Łatka. Ja?... ja?... nie ., gdzie?... (na stronie) trupem

[padnę!

Orgon. Ty się chwiejesz.

Łatka. A, tak, śmieję — (śmieje się)

Orgon. To jest znakiem...

Łatka (z trwogą). Czego znakiem ?

Orgon. Że w żołądku źle się dzieje —

Dam ci zaraz krople moje:

Kontuszówki z tatarakiem.

Łatka (zastępując drogę). Idź na miasto, mój Orgonie. Orgon. A to poco?

Bo się boję,

Łatka.

Że ty byłeś w innej stronie...

Może dawne, może nowe...

Bo to trzeba... (na stronie) tracę głowę.

Orgon. Zaraz — Bóziu!

usta). Cicho ! ciszej !

mu

Łatka (zatykając

Nie krzycz: Bóziu! — nie usłyszy —

Nie krzycz, nie krzycz.

Orgon.    Puszczajże mnie.

Łatka (prosząc). Idź na miasto, mój Orgonie. Orgon (odtrącając lekko). Nie zatrzymujże daremnie. Bóziu!

BÓzia (ze swego pokoju). Słucham.

Chodź.

Orgon.

Nie mogę.

Rózia.

Łatka. Idź Orgonie, czas ci w drogę.

OrgOn (bliżej drzwi odciągany przez Łatkę).

Czemu ?

Rózia. Bo mnie tu zamknęli.

Leon. I ja z Bozią siedzieć muszę, Jak kapucyn w swojej celi.

Orgon. Co? kto? jak? z kim?

(bierze swoję grubą laskę)

Ha! Mospanie!

Tu się prędko koniec stanie — Otwórz! otwórz, bo drzwi skruszę !

Łatka (odciągając;. Idź na miasto, mój Orgonie — Rózia. Ależ Papo, klucza niema.

Leon. Jakaś Łatka w ręku trzyma.

Orgon (do Łatki). Klucza, klucza — bo cię zduszę! Łatka. Idź na miasto, mój Orgonie.

Orgon. Klucza, mówię !

Niema, niema. Orgon. Cóż, u dyabła, tu się dzieje!

Krótka sprawa, drzwi wyłupię. Łatka (krzyżując się przed drzwiami).

Chyba przejdziesz po mym trupie.

Łatka.

OrgOIl (do drzwi środkowych.)

Hej ! Jest tam kto ! — chodź, kto może ! Co się dzieje! co się dzieje!

(wchodzi służący oberży i Maciej)

Łatka (na stronie). Jak go palnie, to zabije, On i tak już słabo żyje.

Orgon (do służącego). Drzwi wyłamać.

Ja otworzę.

Służący.

Łatka (rozkrzyżowany tupa i krzyczy z gardła).

Gwałtu, gwałtu, co robicie!

To jest moje własne życie!

Gwałtu, gwałtu!

On szaleje!

(Leon, który podczas powyższych wierszy wzruszał drzwiami tak, że Łatką wstrząsnął — teraz mocno uderzywszy otwiera, a Łatka pchnięty drzwiami pada w objęcie Orgona)

Łatka. Trzymaj ! trzymaj, bo uderzy —

Ach, trzymaj kto w Boga wierzy!

Ludzie! kto z was w Boga wierzy,

Nie puszczajcie ich ku sobie.

Orgon.

SCENA ÓSMA.

ORGON, LEON, ŁATKA, RÓZIA.

Orgon. Leon!

Leon (do służącego). Idźcie! — No, Orgonie,

(uderzając po ramieniu).

No, mój stary, niespodzianie Zeszliśmy się tu w tej dobie.

Lecz me serce w żalu tonie,

Że ta Bozia, me kochanie,

Bozia moja luba, mała,

Co z kolebki mnie kochała,

Wychowanka mojej matki,

Ma być żoną tego Łatki;

Tego, tego krzywonosa,

Dla nędznego jego trzosa.

Niech kto spojrzy, niech kto powie,

Czy wymokły ten łeb sowi,

Oko kocie, łeb kobuzi,

Grodne mojej ładnej Rózi.

Orgon. Ach, Leonie, mój Leonie!

Leon. Ach, Orgonie, mój Orgonie!

Ja wiem wszystko co do słowa,

Ale chwalić, nie pochwalę.

Orgon. Ach, daremna twoja mowa!

Leon. Ty, coś rządził mym majątkiem, Wiesz, co miałem, doskonale,

Ale tego nie wiesz wcale,

Że bez grosza dziś zostałem.

Orgon. Dożywocie przecie ?...

Miałem.

Leon.

Wstęp zrobiwszy tym początkiem,

Bym szczerości dał zadatek,

Ja o rękę Rózi proszę.

Orgon. Ach, Leonie!

Przecie wnoszę:

Leon.

Wartem więcej niż trzy Łatek.

Orgon. Ależ to jest myśl szalona,

Bo nie rachuj na me dary.

Leon. Ja nic nie mam, nic i ona,

To się zowie: jak do pary. —

(jak do siebie) A Sylfida czy miliona Nie jest warta!

Czy do zbycia

Łatka.

Ta majętność ?

I pół życia

Leon.

Tego skarbu nie opłaci.

Łatka (na stronie;. Do pół roku pewnie straci.

Orgon. Dłoń za ciebie w ogień włożę,

Lecz, Leosiu, być nie może —

Miałbym wielką stąd zgryzotę.

(Rózia odchodzi ze spuszczoną głową).

(z czułością) Zawsze miałeś głowę — Boże Zmiłuj się — lecz serce złote —

Więc do serca mówię twego:

Nie bałamuć mi dzieciny,

To ratunek mój jedyny,

Moję dziatwę miej na względzie. — Leon. Za takiego! za takiego!

Orgon. Jakoś wszystko dobrze będzie. Leon (obracając się). 'Więc balon...

Nad Pijarami.

Filip (wchodząc).

Szczęście z nami l

Orgon (przed siebie). Biedne dzieci! Łatka (podobnie).

(zostając w zamyśleniu)

AKT TRZECI.

SCENA PIERWSZA.

ŁATKA, TWARDOSZ.

(siada przy stoliku po prawej stronie — Twardosz od ściany liczy pieniądze papierami — przed nim parę worJłów)

Łatka. 0, mój Boże, co ja tracę!

Twardosz. 0, mój Boże, co ja płacę!

Łatka (podając pióro). Podpisz, podpisz Jasiu luby. Twardosz (przekładając papiery,).

Dwa a trzy pięć.

Łatka.

Podpisz luby.

Twardosz. A pięć, dziesięć — pięć, piętnaście. Łatka. Pióro oschnie.

Twardosz. Nic nie szkodzi —

Pięć, piętnaście — dziewiętnaście.

Łatka. Ale róbmy jak się godzi.

Piszmy. — Potem bez rachuby Przyjmę wszystko. — Między nami Ufność w zdradę nie porasta ;

U nas, Janciu, tysiącami Z ręki w rękę szast — i basta.

Twardosz. Tysiąc drugi, trzeci, czwarty... Łatka. Ale Janciu, rzuć oczyma,

Ten banknocik mocno zdarty.

Twardosz. Ujdzie, ujdzie!

Rożka niema.

Łatka.

Twardosz. Więc nie bodnie.

Aj, nie bodnie!

Łatka.

Wolne figle, wolne żarty,

Lecz żartować niewygodnie, Gdy zagraża wielka strata —

A ta piątka jakby szmata —

Jasiu, Jańciu, miej sumienie!

Twardosz. Jak nie wydam, to nie zmienię. — Łatka. Dyabliż z tego. — Ale potem Pomówimy z sobą o tem,

Teraz podpisz, panie Janie —

Podpisz, podpisz, u kaduka,

Mech raz koniec już się stanie.

Twardosz. Ha, podpisać to nie sztuka...

Łatka. Jasiu, Jańciu, dla miłości Boga Ojca jedynego,

Me nudź też tak bez litości,

Bo nim przyjdzie co do czego,

Tak udręczysz, tak utrudzisz,

Tak wymęczysz, tak wynudzisz,

Że aż krew się w żółć przemienia.

TwardoSZ (biorąc pióro z flegmą).

Już to ja tak z urodzenia.

(bierze pióro, ogląda, zaczyna naprawiać, kiedy wchodzą Lageny, za nimi Filip. — Słuchając z uwagą, chowa pakiet po pakiecie i worki do kieszeni, nie spuszczając oka z rozmawiających).

SCENA DRUGA.

ŁATKA, TWARDOSZ, RAFAŁ, MICHAŁ, FILIP.

Rafał. Hej ! Birbancki!

Filip, (z niecierpliwością).

Ale nie ma,

I raz jeszcze mówię: niema! Rafał. Ciszej gburze!

Kto gbur, Panie?

Filip (zuchwałej.

Rafał. Ten, co kijem tym dostanie, Jak języka nie zatrzyma. — Patrzcieno się, jakie rogi!

Jak się chełpi, jak napusza,

Że za lichem krzesłem staje U furfanta, utracyusza,

Co tam czasem bale daje,

I to jeszcze nie za swoje,

Bo dłużników piszczą roje.

Filip. Nie wypada służalcowi

Odpowiadać w takim względzie — Ale wkrótce Pan mój będzie,

I na wszystko sam odpowie.

Rafał. Co odpowie, to odpowie!

Łatka. Pst, Filipie, ani słowa.

Rafał. Dziś się zwali ta budowa Bezbożności i sromoty.

Michał (jak do siebie).

Gdzie niepewny nikt swej cnoty. Rafał. Dziś się zamkną owe progi, Gdzie zgorszenie i rozpusta,

Gdzie się kieszeń trzęsie z trwogi — W wieczór pełna, rano pusta.

Michał (na stronie).

Trzysta reńskich.

Dziś dzień kary. Dzisiaj pójdzie z tego piekła Sprzęt na długi, kij na sługi,

A pryncypał sam — na mary. —

Rafał.

(Twardosz wstaje — Łatka przerażony — Filip odchodzi kiwnąwszy

ręką).

Michał. I mną miota zemsta wściekła,

Jestem równie obrażony.

Rafał. Więc ja pierwszy, a ty drugi.

Michał. Pewnie, pewnie, a ja drugi;

Ale z innej biorąc strony,

Pan brat mówisz trochę wiele,

Bo z tych kłótni cóż być może?

Rafał (dobywając pistolety).

Co ? — Oto to — w łeb mu strzelę

I pogrzebię, (kładzie na stole po tej stronie będącym).

Michał.

Co daj Boże —

Ale jednak ci przedstawię,

Że lubo nikt nie zaprzeczy,

Iż nas skrzywdził w samej rzeczy,

Przecie jemu w tej rozprawie Baz wystrzelić wolno będzie.

I dotrzyma.

Rftfftł (podając mu rękęj.

Niechaj strzela, niech zabije —

Wszak pan Michał jeszcze żyje —

Dał mi słowo.

Michał.

Ale...

Rafał. Zgoda miejsca niema.

Michał. Niema, pewnie — ale przecie...

Rafał. Dzisiaj jednym mniej na świecie. (siada przy sto-

[liku lewym)

Łatka. A bodaj mi nóżka spuchła, Kiedy panów nie poznałem!

Pan Lagena,'jeden, drugi —

Ja Piotr Radost na usługi:

Znać ich ojca honor miałem,

O, tak, miałem, bardzo miałem ;

I mych panów, ot tyciemi Znałem, znałem, bardzo znałem Ledwie wzrosło to od ziemi,

A już dowcip, dowcip rzadki, Rozum z ojca, piękność z matki;

Z okolicy się zjeżdżano,

Bo nic jeszcze nie widziano Podobnego w mieście całem. —

A bodaj mi nóżka spuchła,

Kiedy też was nie poznałem! Michał. Cieszy mnie to mocno, wiele, Nieznanego znajomego Że uściskać się ośmielę, (ściska go) Łatka. Sługa, służka pana mego.

Ale cóż to za wyrazy

Słuch mój nagle przeraziły ? —

Jakiż powód do urazy

Mógł dać taki człowiek miły,

Jak Birbancki ? niech usłyszę,

Bo z przestrachu ledwie dyszę. — Rafał. Co tam mówić !

Rzecz nieładna! Łatka. Aj, panowie, rzecz nieładna,

Michał.

12

Fredro, Dzieła T. V.

Lecz* chcieć zabić rzecz szkaradna — Cóż mógł zrobić ten chłopczyna?

Jakaż jego wielka wina ?

Ach, Panowie przyjaciele,

To jest anioł w ludzkiem ciele!

Rafał. Niech go chwali, kto bez żony — Czart to, Panie, czart wcielony —

To wartogłów bez czci, wiary,

I nie ujdzie naszej kary Łatka. No, no, prawda, często gęsto Figi migi w jego głowie ;

Lecz serce — blank! blank, Panowie — Jego słówka jak gotówka,

Jakby kontrakt tabularny.

(z wejrzeniem na Twardosza).

Z nim interes złotem kapie;

Niechaj będzie jak chce marny,

Kto go zacznie i dochowa,

Sto procentu gładko złapie,

Sto procentu, Dobrodzieje,

I w was jeszcze gniew goreje !

Michał. O procencie ani mowa.

Łatka. Więc o całym kapitale?

Michał. Pewnie, pewnie, kapitały Ponaruszał nam zuchwale —

Lecz interes powiem cały,

Abyś tego znał prałata.

W towarzystwie Pana brata,

Jakoś, trochę, tu tej nocy,

Niby nadto — nie chcąc prawie — Jakoś byłem na zabawie —

Przyszło rano — źle się dzieje —

Pan brat także spuścił nosa,

Leon z obu nas się śmieje,

Lecz użycza swej pomocy,

By nam żony... bo to Panie,

Różnie bywa w naszym stanie;

Bywa prosto, bywa zkosa.

Więc za nami pisze listy —

Lecz list jakoś zamieniony,

Miast ukoić nasze żony,

Jakby z nieba grom siarczysty

Porozbijał nasze stadła

Sprzeczka, zazdrość, kłótnia, wrzawa,

Ani wstydu, ani prawa.

A zasłona gdy raz spadła,

Wyniknęło z rzeczy toku,

Że Pan Leon już od roku...

(szepce do ucha Łatce).

Łatka. Nie Pan pierwszy, nie ostatni.

Michał. Pan brat także, to rzecz jasna. —

Łatka. I krwi za to łaknąć bratniej,

Że tam trochę miłość własna...

Michał. Własna — fraszka, lecz żonina.

Łatka. Marność, duszko, marność świata.

Rafał. Głupiec jesteś ! idź do kata !

Łatka. A bodaj ci nóżka spuchła Z takim żartem — idź do kata,

Idź do kata — (ściskając go) Poczciwina!

Lecz Panowie żart na stronę,

Pomiarkujcie : ludzkie życie,

To nie kulfon. — Raz stłuczone,

Już go nigdy nie skleicie —

Aj, aj, zgroza myśleć o tern,

Krew wypłynie, wróg nasz zginie,

Ale potem, ale potem !

Michał. Panie bracie, straszno będzie.

Łatka. Wszakże Ludmir znany wszędzie — Wyzwał, zabił przyjaciela.

Od dnia tego ni wesela,

Ni pokoju, ni snu w nocy,

A gdy zaśnie już w niemocy,

Zaraz jakieś trupy krwawe Zaczynają z nim zabawę,

To go duszą, to łaskoczą,

To mu w gardło kości tłoczą.

iBafał siedzi zamyślony, Michał stając za nim mówi.)

Michał. To rzecz straszna, Panie bracie.

Chcecie, padnę na kolana I uściskam wasze nogi.

(klękając) Otóż padłem — ot mnie macie.

Rzućcie, rzućcie zamysł srogi;

Co krew straszna, krew wylana!

Rafał. Cóż Waćpanu idzie o to?

Łatka, (ze wzrastającem rozczuleniem, które i Michał dzieli. >

Ach, mój królu! moje złoto!

Ja Leonka wychowałem,

Wypieściłem, wy lulałem —

Ja go kocham jakby syna,

On pociecha ma jedyna,

On jest wszystkiem co mam w świecie. —

A jeżeli krwi łakniecie Za tam jakieś figle płoche,

Palcie do mnie — niech mnie kula Gdzieś tam, w łydkę draśnie trochę.

Rafał (biorąc pistolety i wstając).

Niech tak będzie.

(Łatka zrywa się i cofa za Michała).

Chodź Michale,

Jego przyjaźń mnie rozczula —

Puśćmy wszystko w zapomnienie —

Łatka (przychodząc do siebie).

Ślicznie, ślicznie i wspaniale —

Rafał (kładąc mu rękę na piersiach).

To mi człowiek! tego cenię!

O, niech jaki wróg ludzkości Na tem sercu wzrok zatrzyma,

I niech potem jeszcze powie,

Że przyjaźni w świecie niema, (ściska go i odchodzi). Michał (całując go).

Bodajże ci Bóg dał zdrowie.

Łatka (odprowadzając).

Bądźcie pewni mej wdzięczności,

W każdym czasie wam odpłacę.

Sługa, służka i podnóżek.

(wracając; Tchórze! tchórze ! podłe tchórze 1

Jaki skory do pogróżek ;

A stań śmiało, zaraz stchórzy. — Kończmy, kończmy.

A nie wrócą?

Twardosz.

Łatka. Ba ! za nimi aż się kurzy!

("Twardosz dobywa pieniądze,).

Podpisz, podpisz, rachuj potem. Twardosz (do siebie).

W łeb mu strzelę i zagrzebię. Łatka. Pół monetą, a pół złotem. Twardosz. Jak się myśli raz zakłócą, Nie tak łatwo przyjść do siebie.

SCENA TRZECIA.

ŁATKA, TWARDOSZ, DOKTOR.

Doktor. Ha! opiekun tajemniczy!

("śmiejąc się) Nie — Sylfida! wdzięków mnóstwo ! Młodość, piękność, anioł, bóstwo !

Czego znowu sobie życzy? —

Cóż tam klient ulubiony?

Jakież pensa zadał nowe ?

Ach, nie zrzucał tej osłony,

Którą przed nim kryjesz siebie,

Chcąc na miejscu nosić głowę,

Chcąc swój rozum mieć w potrzebie.

Lecz winszować przytem muszę Ostrych cierni w tej opiece,

Bo jakkolwiek w ciężkie grzechy Zapędziłeś się dalece,

Niezawodnie zbawią duszę —

Dadzą wieczny zdrój pociechy. —

Ale teraz, żart na stronę,

Jako doktor szczerze powiem...

Łatka. Potem, potem,

Że nad zdrowiem

Doktor.

Birbanckiego pomyśl wcześnie,

Bo dyabelnie naruszone.

Łatka. Bój się Boga !...

Ha! boleśnie

Doktor.

Ja wiem dobrze — mnie toż samo .. Łatka. Ach, zmiłuj się!...

Doktor.

Złe należy Z razu wstrzymać silną tamą,

Bo złe prędko się rozszerzy.

Na Waćpana dziś żądanie..

Łatka. Ale..

Byłem i zastałem W nienajlepszym wcale stanie... Łatka. Ach, gubisz mnie!. .

Doktor.

Doktor.

Przepis dałem...

Łatka. Nie kończ, nie kończ!

Doktor.

Nie, Mospanie l

Właśnie że cię on obchodzi, Obowiązkiem jest doktora Hzeez przedstawić póki pora. .

Łatka. Ach!...

Doktor.

Twarz jego niech nie zwodzi: On jest chory, dobrze chory.

Łatka. Zarzynasz mnie !

I jeżeli

Tak żyć będzie, jak dziś żyje ; Tak pić będzie, jak dziś pije ; Tak noc trawić, jak dziś trawi; Nie pomogą mu doktory,

Długo z nami nie zabawi. Łatka. O, doktorze!

Doktor.

Doktor.

Dzielę smutek, Którym serce twoje ranię,

Lecz suchoty pewny skutek;

A natenczas, drogi Panie,

Galopem się z miejsca kopnie,

Czwałem przejdzie wszystkie stopnie. Łatka. Gwałtu!

I nim krzyknąć zmoże, Jak kureczka cicho zaśnie.

Doktor.

Łatka. O, doktorze! o, doktorze!

Niech Waćpana piorun trzaśnie!

(Twardosz, który jak w poprzedzającej scenie chował pieniądze w miarę złych wiadomości, wykrada się niewidziany).

Doktor. Uśmierz wyraz twej rozpaczy,

Bo nie może być inaczej;

Albo w innym żyć sposobie,

Albo musi legnąć w grobie, (odchodzi).

Łatka (Obracając się jakby do Twardosza).

Nie wierz temu .. (osłupienie).

A, czy piekło Hoję zgubę dziś wyrzekło !

W jakież czarem tknięte błoto Postawiłem dzisiaj nogę :

Od trzech godzin widzę złoto I dosięgnąć go nie mogę. —

Pójdę, pójdę wydrę z gardła,

Co mi zdrada dziś wydarła!

Co? gdzie? komu? mniejsza o to,

Byle złoto ! byle złoto !

(spotyka we drzwiach Orgona z Kozią), chwytając go za piersi mówi).

Dasz ? daj ! — to ty. (wybiegał.

SCENA CZWARTA.

ORDON, RÓZIA. (Orgon parę pakiecików pod ręką).

OrgOIl. Cóż u kata!

Czy go osa w nos ucięła,

Że jak fryga dzisiaj lata;

Lub czy znowu chętka wzięła Gdzie jakiego półwaryata Kręcić, łamać sobie kości,

A ten biegnie dla ludzkości.

Zamknąć z panną na dwie kłódki ?

(z ironią). Na mą duszę, sposób krótki

I skuteczny, jak widziałem Po raz pierwszy w życiu całem. Ha! zawsze się uczy człowiek, Uczy do zawarcia powiek.

No, zbierz, Bóziu, swoje graty.

(wskazując na pakieciki leżące na stole).

Znowu płaczesz ?

Rózia.

Ja nie płaczę,

Wszak Pan Łatka jest bogaty.

Orgon. Ach, jak twoje łzy zobaczę, Jakbym w sercu uczuł węża.

(z żalem). Ciebie Leon zbałamucił. Rózia. Ach nie, ojcze — lecz zasmucił, Bo przekonał jeszcze bardziej,

Jak świat cały Łatką gardzi.

Lecz ja wezmę go za męża,

Będę dzielić jego imię,

Dzielić będę nawet wzgardę:

(z uczuciem;. Może zczasem i zadrzemie Serce dotąd z cnoty harde. —

Orgon. Co? świat cały gardzić będzie? O, starszemu wierz w tym względzie : Tylko, duszko, bądź bogata,

Masz w trzewiku zdania świata.

Ja z Krętarskim, mym sąsiadem, Żywym staję się przykładem.

Ja, że noszę wąs dorodny I kaszkiecik niezbyt modny,

Żem oszczędny, bo mam mało,

Że nie umiem parle franse-,

Lubo jestem powiem, śmiało, Człowiek prawy i bez skazy — Ledwie w mieście się pokażę, Zaraz wkoło grzmią wyrazy: Cześnik, szlachcic kontraktowy, Telembecki i tara dalej —

I choć ja tam lekceważę Młodych papug głupie mowy, Przecie z wiatrem to nie wzlata;

Słyszę, czuję drwinki świata.

A Krętarski, oszust dawny,

Że sakiewką głośno dzwoni,

Bo dziś wydrze, jutro strwoni;

Że pochlebniś, że zabawny,

Rzuca kłamstwa jakby z procy,

Że tam zawsze a la'■ modę,

Mówi Bon jour w dzień i w nocy, I że w karty drogo grywa;

Gomme il faut się nazywa,

Ma cześć, honor i swobodę. — Bózia. Ja zostanę Łatki żoną,

Kiedy już tak ułożono.

Ale tu się także żenią,

O pieniądzach myślą może,

Lecz osobę trochę cenią.

OrgOIl (z przymuszonym śmiechem).

Lecz osobę trochę cenią!

A broń Boże, a broń Boże!

Nie tak, nie tak na tym świecie, Jak ty marzysz, moje dziecie.

Tu na małżeństw targowicy,

Nie młodzieniec do dziewicy Zalotnicze czyni zwroty,

Ale ekstrakt tabularny Do posagu tnie zaloty;

Tu z osoby zaszczyt marny;

Czem Waść jesteś, nikt nie pyta — Co masz Wasze, to pytanie.

Kto ma dużo, dużo chwyta,

Kto ma mało, w kącie stanie;

Tak tysiące z tysiącami,

A miliony z milionami Para w parę kleją starzy.

A czy miłość się roznieci,

Raj czy piekło czeka dzieci,

To nam potem — jak Bóg zdarzy. Bózia. Pana Łatki będę żoną,

Lecz w bogactwie szczęścia niema.

OrgOll (ze wzrastającą goryczą)

Spytaj, jak gdzie spotkasz może Jaką lalkę wypiększoną,

Z anielskiemi w dół oczyma,

Co jest szczęście, niech ci powie...

Ale spytać nie pomoże,

Bo odpowie: miłość z cnotą. —

A pomyśli: złoto, złoto.

Tego tylko każdy łaknie,

A ten komu go zabraknie,

Niech się wstydzi, niech ucieka,

Świat już nie zna w nim człowieka BÓzia. Ach, mój Ojcze, taką mowę Z ustże twoich słyszeć muszę!

Orgon. Bo już tracę bieduą głowę;

Mam przed sobą zwykłą drogę,

A postąpić nią nie mogę —

Źle czy naprzód, czy w tył ruszę.

Rozum każe nie dbać wiele O dziecinne ceregiele.

I sił nie ma w łzy poglądać I uśmiechu nie zażądać.

Koniec końców dyabla sprawa,

Bieda, kłopot z każdej strony.

Rózia (całując w rękę z przymileniem, nieśmiało).

Jakżem ja też jest ciekawa Zdania Papy o Leonie.

Orgon. Pusty, goły i szalony.

Rózia. Jeśli błądzi, to z dobroci-Orgon. Dyabliż z tego — jak mnie kraje,

Czy z dobroci, czy swawoli,

Jeden kaduk — zawsze boli.

BÓzia. Mnie się, Papo, jednak zdaje,

Że onby się pewnie zmienił,

Gdyby godną wziął osobę,

Gospodarną i stateczną..

Orgon. Tak, niewielką z noskiem w górę.

(Rózia zmieszana spuszcza oczy i po chwili milczenia nieśmiało).

Rózia. Papa nie chce...

Orgon (sens kończąc;. Dać ci burę,

I dla tego bądź tak grzeczną,

Nie mów o tem, co za dobę Już i w jego zniknie głowie.

Rózia. On to swojem szczęściem zowie.

Orgon. Tydzień szczęścia, rok pokoju, Życie całe nędzy, znoju.

Rózia. Ach, chęć szczera, rada zdrowa .

Orgon. Ani grosza, to za mało,

By się dobrze w domu działo,

Zatem milczeć — rada zdrowa — Idź, idź —

Jednak...

Rózia.

Orgon (całując w czoło i obracając od siebie).

Ani słowa.

(Rózia odchodzi).

SCENA PIĄTA.

(ORGON. sam p. k. m. uderzając laską).

Świecie, ty krętoszu stary!

Świecie, świecie bez czci, wiary,

Obyś w jednej dziś osobie Mógł stanąć tutaj przedemną;

Takbym cię tem skropił raźnie,

Ażbyś pięty pogryzł sobie;

Potem rzekłbym: Mów wyraźnie!

Co u ciebie w większej cenie,

Czy pieniądze, czy sumienie ?

Jam uczciwy. — Mam nagrodę? — Płynę zawsze jak pod wodę;

Lada fircyk patrzy z góry,

Szydzi sobie ze szlachciury —

Ha, nareszcie niech zdrów szydzi,

Ale jednak Bóg to widzi.

Kiedy przyjdzie co do czego,

Fircyk, modniś, w oczy bryźnie I jak piskorz się wyśliźnie —

A szlachciura chętnie, szczerze Nie żałuje swoim swego,

I nad siły ciężar bierze,

(zgoryczą). Aż nakoniec z krwawym potem... Ot, zamilczmy lepiej o tern!

(kiwnąwszy ręką, odchodzi do swego pokoju).

SCENA SZÓSTA.

LEON, FILIP.

Leon. Panie "Waćpan — bliżej proszę — Bliżej, bliżej — bliżej jeszcze — Pomówimy coś potroszę,

Bo dziś mówić mam ochotę;

A jak skłamiesz jednę jotę,

Tak serdecznie cię popieszczę,

Że ci włosy jeżem staną.

Filip. Pan niełaska w — już i rano... Leon. Powiedz — co to jest ten Łatka Co mi się tu ciągle kręci?

Coś tu się w tern, widzę, święci,

Jest tu jakaś w tem zagadka.

Jego ze mną dziś spotkanie,

Jego czynność jak waryata,

Objaśnioną mi zostanie Przez Waszeci, Mości Panie.

Filip. Mnie do tego co, u kata!

Leon. Ależ proszę...

Pójdę sobie...

Filip.

Leon. Zrób to dla mnie...

Nie, nie zrobię,

Filip.

Pójdę...

LeOn (chwytając za kołnierz).

Ja ci drogę skrócę,

Bo cię, łotrze, na dół głową Z tego okna wnet wyrzucę,

Jeno skłamiesz jedno słowo.

Coś z nim mówił, ot, tej chwili,

Gdym znienacka nadszedł w sieni ?

Niech tak będzie Na cóż dłużej kryć się przyda : Ten Pan Łatka — jest Sylfida. Leon. Łotrze !

Czemuż, jakby oparzeni, Obaście się rozskoczyli? Prawdę! albo...

Filip.

On jest z Panem wszędzie —

Filip.

Jego czujność, jego ręka Strzeże Pana w krwawym pocie, Bo ma pańskie dożywocie,

Bo się pańskiej śmierci lęka.

(milczenie).

Leon. A ty? Filip

Ja mu pomagałem,

To jest, Panie, wyznam szczerze, Przewinieniem mojem całem.

(milczenie).

Leon. To rzecz jasna, łatwo wierzę.

On to, ten łotr, co mnie w siatki Tak zdradliwie wplątać umiał,

Żem dopiero rzecz zrozumiał,

Odym majątku brał ostatki! —

(p. k. m.) Ha! odwdzięczyć chęć mnie bierze. Filip ! — słuchaj !

Filip.

Co Pan każe ? Leon. Co ty wolisz; trzy dukaty, Czy ogromne, tęgie baty?

Filip. A, dukaty! bez wahania.

LeOn (siadając do pisania).

Pistolety przynieś moje,

Czegóż stoisz ?

Myślą ważę...

Czy to dobrze, że się boję.

Leon. Idź nie będzie tu strzelania. (Filip wychodzi).

Filip.

(napisawszy czyta).

„Straciwszy ciebie, droga Róziu, nic mi nad śmierć nie pozostaje. — Jeden wystrzał uciszy serce, które

pistolet już nabity — że-Leon.

twojem zawsze było gnam cię — bądź szczęśliwa “.

(składa i oddając Filipowi, który przyniósł pistolety).

Zdradzałeś mnie tyle razy, Zdradź i teraz, ale gładko. Ten list jest do panny Róży, Coto ma być panią Łatką; Twój zaś dowcip niby wróży, Że miłośne w nim wyrazy I zdradzając me rozkazy Dajesz Łatce.

To rzecz cała?

Nic Pan więcej nie rozkaże ?

Leon. Nic — idź i wróć po dukaty.

Filip. Ja do tego jak skrzydlaty, (odchodzi)

Filip.

SCENA SIÓDMA.

Leon. (sam). Teraz trzeba, by wiedziała

Rózia także O zamiarze, (idzie kn drzwiom i wraca) Ale jak ten nagle wpadnie,

Tu zastanie, — Lis to stary,

Może zwietrzy, może zgadnie I zniweczy me zamiary.

Nie — (siadając) napiszę co się dzieje.

(prędko napisawszy).

Tak, tak, luba, miej nadzieję —

(wchodzi do pokoju flózi).

(wychodząc). Gdybym siebie miał zastawić, Przedać moich sił ostatki,

Muszę, muszę cię wybawić Z rąk zaklętych tego Łatki

(siada przy prawym stoliku i kładzie pistolety przed siebie.)

Teraz, w twarzy rozpacz dzika,

Oko błędne, włos zjeżony,

I czekajmy przeciwnika —

Otóż pędzi jak szalony.

SCENA ÓSMA.

LEON, ŁATKA, (później ORGON, RÓZIA.)

(Łatka wbiega i rzuca się na stoi, przykrywając sobą pistolety).

Łatka. G-wałtu ! gwałtu! — warta! Leon. Cóż to znaczy ?

Warta ! warta!

Latka.

Leon. Ale cicho!

Krzyczeć muszę —

Latka.

Oj, oj, gwałtu!

Cóż u czarta,

Leon.

Ludzi...

Latka. Gwałtu!

Leon (jak siedział, siedząc chwyta go za gardło).

Milcz, bo zduszę.

Łatka (przyduszonyj.

Gwałtu — gwałtu! (puszcz >ny, cicho, słabnąc).

Gwałtu, gwałtu! —

(zaczyna płakać i szlochać aż się trzęsie, zawsze leżąc na pistoletach

Leon. Czy ten człowiek zmysły stracił!

Łatka (szlochając.)

Nie... nie... alem... za... zapłacił... Gru... gru... grubo... krocie, kro.. cie... I mam twoje — Dożywocie!

Leon. Nic nie szkodzi.

{iRtkn.

Ach, ogromnie — Bo strzelając... w głowę sobie... Najwyraźniej... strzelisz do mnie ..

(zrywa się i chowając pistolety, przechodzi nalewa rękę Birbanckiego obrócony tyłem do drzwi Orgona).

Ale nie... nie .. wiem, co zrobię —

Ja cię pozwę — życie twoje Ja kupiłem i jest moje —

Nikt do niego nie ma prawa,

I ktokolwiek nań nastawa Jest zabójca, zdrajca, zdzierca,

Jest rozbójnik, jest — morderca!

Gwałtu, gwałtu, jest morderca !

Tak — sądowi do nóg padnę,

Powiem myśli twe szkaradne,

Powiem, powiem o zamiarze,

A sąd dobry, sąd łakawy Na lat dziesięć życia skaże —

Nie rachując kosztów sprawy. —

Leon. Jak chcesz — pozwij, pozwij sobie, A jak wygrasz, przyjacielu,

Złóż swój dekret na mym grobie.

Łatka (p. k. m.)

Więc nie pozwę — krótszą drogą Do równego dojdę celu —

Filip poszedł — czekam warty. Leon. Fiu ! nie żarty !

A, nie żarty! Przyjdą tacy, co wziąć mogą,

Jak im powiem, jak oskarżę,

Jak przekonam należycie,

Żeś nastawał na me życie — Broń mam w ręku — broń okażę.

Łatka.

Leon. I cóż z tego?

Łatka. Do więzienia Wsadzą, zamkną.

A ja twego

Leon.

Nie zaprzeczę obwinienia — Niech mnie sądzą i powieszą, Tem najmocniej mnie ucieszą. Łatka (zbity z terminu, półgłosem). A bodaj ci nóżka spuchła.

(p. k. m. wskazując na okno).

Ależ człeku, bój się Boga!

Skądże rozpacz tak zbyt sroga ? Patrzaj, jaki świat wesoły —

Patrz na chmury — na te góry,

Na ulice, na kościoły,

Na te fiakry, na te budki,

Te piękności dzieł natury!

Skądżeś śmierci wziął pobudki ?

Zacóż bierzesz na tortury Mnie biednego nieboraka ?

(Orgon z Rózią w głębi).

Jakaż wina moja, jaka,

Żeś się zawziął tak bezbożnie Na mnie, na mnie nieboraka ?

Leon (jakby do siebie).r

Rózia dla mnie już stracona.

- Łatka. Bierz

licho — weź ją sobie...

Ale kula, albo żona Na toż samo wyjdzie tobie;

Dożywocie zawsze skona.

Leon. Już też teraz nie chcę żony,

Bo mój zamiar nie zmieniony.

Łatka. Ach, Leonciu miły, luby,

Nie chciej mojej wiecznej zguby! Leoneczku! skarbie drogi!

Ja się kładę pod twe nogi,

Depcz mnie — kop mnie, Królu! Panie ! Lecz ostatnie spełń żądanie.

Chcesz zastrzelić się koniecznie,

To już strzelaj, w imię Boże;

Lecz przed śmiercią postąp grzecznie,

Ja ci za to krzyż położę.

Oto, odłóż śmierci chwilę,

I weź się, weź do kuracyi Do doktorów, do kąpieli —

Może do sił przyjdziesz tyle,

Że na tobie się nie straci —

Jak ci cera się wybieli,

Może się tam kto złakomi,

Ja też drożyć się nie będę;

Tak, twój wystrzał jak cię zgromi,

Ja na lodzie nie osiędę,

O Leonciu! mój klejnocie!

Katuj moje dożywocie!

Wszak niewielka to usługa,

Wszakci wieczność dosyć długa,

Fredro, Dzieła T. V.

I pół roku na tym świecie Nie zrujnuje ci jej przecie. —

Leon. Koniec musi być w tej dobie. Latka. A więc ty sam odkup sobie Tanio, tanio, wróć mi — wiele?

Wróć połowę, połowinkę,

(płacząc) To już sam ci w łeb wystrzelę. Leon. Nie mam grosza Łatka.

Leon. Ni za dziesięć

Łatka.

Za godzinkę ?

Hipoteczka jaka taka. Leon. Nie dam żadnej.

Łatka.

Za rok może?

Co?

Na Sylfidzie,

Leon. Ty szydzisz ?

Łatka.

A, broń Boże, Ktoby szydził w takiej biedzie ! Daj więc słowo.

i Orgon daje znak Leonowi, aby dał słowo).

Leon.

Latka, że połowę.

Leon.    Za rok spłacę.

Łatka. Zatem układ szczery staje — Puf nie będzie?

Leon.

Słowo, daję.

Szczery, szczery.

Lecz gdzież pewność z twojej strony ?

Łatka (dając papiery).

W zastaw, w zastaw są papiery —

Ale już puf, puf nie będzie?

Leon. Już żyć miło w każdym względzie, Cdym dostąpił takiej żony —

Wszak dasz Rózię, mój Orgonie ? Orgon. Wszak powiedział: weź ją sobie. Leon. A ty, Róziu?

Rózia.    Ach, Leonie!

Życie, życie winnam tobie.

Leon (wskazując Łatkę'.

Jemu, jemu złóżmy dzięki,

Że broń wyrwał z mojej ręki — Nienabitą, prawda i to —

Lecz nie wiedział o tern wcale: Że co wydarł, dał wspaniale,

Że w mirt ubrał nasze skronie, Że mnie w dozór oddał żonie.

I że Łatkę wrócił cnocie,

Wiwat, wiwat Dożywocie.

(Łatka, który się usunął aż do krzesła, kiedy Leon wyrzekł: Już żyć miło i t. d., stał w osłupieniu, a po ostatnim wierszu pada na krzesło).

;V

iy

f

.

UWAGI WYDAWCY,

Zbliżamy się ku końcowi naszego wydania. W krytyce tekstu i uwagach niniejszego tomu trzymałem się tej samej metody, co w poprzednich tomach. Nadmieniam tylko, że nie przytoczono tu dalszej korespon-dencyi Fredry, nie dotyczy bowiem dzieł jego, tym tomem objętych. Na szczególną, uwagę zasługuje sce-naryusz, jakoteż odmianki z autografów „Zemsty“ i „Dożywocia¹⁴, z których tu po raz pierwszy korzystałem dzięki łaskawości Andrzeja lir. Fredry.

Ciotunia.

Tekst komedyi tej, której rękopisu dotąd nie odszukano, nie uległ od pierwszego jej wydania w Y tomie Komedyi (Wiedeń 1838) prawie żadnej zmianie. Przytaczam kilka odmianek, zasługujących na wymienienie :

Scena 2. oS2 I jeszcze | I to jeszcze W,. Scena 5. 12u rzucę j ruszę Wn W₄. — Scena 8. 15₄ przezemnie | odemnie W,, W₄.

Między autografami komedyj Aleksandra Fredry odszukałem następujący scenaryusz do „Zemsty“. Umieszczając go tutaj odsyłam po objaśnienia podane przeze mnie w Echu muz. artyst. i teatr. Warszawa 1892. Nr. 450.

Twórca komedyi polskiej miał zwyczaj, że zanim zabierał się do pisania sztuki, rzucał na papier plan

14

Fredro Dzieła. T. V.

kompozycja, scenami ułożony, który do każdej niemal komedyi w autografie przyłączał. Dzięki tej metodzie twórczości odznaczają się sztuki jego przejrzystością w układzie i ścisłością wiązania, co nadaje im charakter tworów organicznych. Dla poznania ewolucyi, jaką przechodziły sztuki A. Fredry od pierwszego pomysłu aż do przedstawienia na scenie, nie będzie obojętną ta etapa Zemsty; od ,. pierwszego rzutu “ przez „ autograf“ do ogłoszonej drukiem „komedyi“.

„ZEMSTA"

W CZTERECH AKTACH.

OSOBY:

BARON.

ALINA (PAULINA). PANI RUBLOWA. KIEŁBIK. WACŁAW. PAPKIEWICZ.

Akt. I. Scena 1. Baron sam. Bierze przedsięwzięcie odstąpić Alinę, swoję pupilę i krewną, a żenić się z wdową, panią Rublową. Scena 2. Baron i Papkiewicz. Papkiewicz przyjeżdża. Baron wzywa go do wymiarkowania Rublowej. Fanfaronady, kłamstwa Papkiewicza. Notabene-. W scenie 2 wyłożenie, że Baron mieszka w jednym z dwóch zamków na górze postawionych, a w drugim pan Kiełbik, z którym żyje w niezgodzie. Scena 3. Papkin sam — lęka się gwałtownego charakteru Barona, a musi być na jego usługi. Scena 4. Papkin i Rublowa. Oświadczenie i przyjęcie. Scena 5. Krótka scena między Papkiewiczem i Baronem. (Papkiewicz) uwiadamia (Barona), że przyjmuje Rublowa. W tern dają znać, że pan Kiełbik naprawia mur, graniczący dwa zamki. Baron w złości każe Papkiewiczowi zebrać ludzi i spędzić mularzy. Odmiana sceny. Część ogrodu — w głębi mur naprawiają mularze — po lewej stronie róg baszty albo wieżyczki z oknem — za murem, po prawej, równie róg baszty z oknem lub balkonem. Za murem część zamku Kiełbika z tej strony. -

Akt II. Scena 1. Papkiewicz, Wacław i Baron. Papkiewicz przyprowadza w tryumfie Wacława. Baron gniewa się nań, potem czyni wyrzuty. Wacław próbuje zgody, nadaremnie. Idż, powiedz tam Kiełbikowi, że się stanę jego szczupakiem. Scena 2. Papkiewicz, Wacław. Papkiewicz obiecuje puścić Wacława za pieniądze — nareszcie darmo — każe iść. Ten nie chce — tamten prosi. Jak cień jego będzie. Wacław dowiaduje się, że to jest Papkiewicz, robi mu zwierzenie, zarazem grozi, że go z wiatrówki zabije jak zdradzi. Odchodzi dobywszy broni. Scena 3. Wacław i Alina. Alina uwiadamia, że się stryj żeni z Rublową — żeby nam jej zyskać łaski. — Scena krótka. Scena 4. Wacław, Rublowa — w której Wacław więcej się podobał niżeli chciał, widzi często podsłuchującą Alinę. — Wacław prosi, aby tu mógł zostać sekretarzem. Rublowa bierze go do swego pokoju na próbę. Scena 5. Alina. — Wszystko dość dobrze idzie, może się podoba Baronowi. Scena 6. Alina, Papkiewicz. Miłość Papkiewicza, powiada, że wie, iż tu Wacław, że go zgubi. Trzyma Wacława. Scena 7. Papkiewicz nie powie źle, powie go-

Wacław i Alina — Wacław zskakuje z mnru. Scena 6. Scena miłosna o przeszkodach, które doznają z nienawiści Barona i Kiełbika — że o tem nie wiedzą i nie ma nawet co im odkrywać, czeinby popsuli i t. d. N. B. w scenie 6. Wacław oświadcza, że chce się wkręcić do domu Barona. Scena 7. Kadchodzą ludzie. Alina odchodzi na prawo. Wacław nie mogąc przez mur. kryje się na lewo. Baron pokazuje się na balkonie i z balkonu komenderuje. Papkiewicz za wieżą zawsze ukryty, tylko czasem krzyknie i znowu się chowa. — Wkrótce w oknie baszty lewej widać Kiełbika. Rozmowa z okien, w której Baron broni reparacyi (muru), aby in stału quo, jak było kupione, zostało.— Znowu zaczyna się bitwa — Mularze spędzeni — ludzie odchodzą. Baron i Kiełbik cofają się. — Próżna scena. Scena 8. Papkiewicz sam — fanfaronada — pogróżki. Scena 9. Papkiewicz obraca się i postrzega za sobą Wacława, który daje się brać w niewolę. Kryje się Wacław za sekretarza... „Sto tysięcy, kto da więcej!“ z licytacja.

rzej. Scena 8. Papkiewicz, Wacław. Papkiewicz kłamie, aby oddalić Wacława, co mu się i udaje. Scena 9. Papkin i Baron.

Akt III. Scena 1. Dom Kiełbika. Oświadcza synowi, że daremne jego usiłowania, które on oddawna zgaduje, że nigdy nie zezwoli na połączenie się z Baronem, że on nie zezwoli i majątku nie odda. Już czas, aby syn począł od zemsty i dla tego ofiarował listownie już rękę pani Rublowej — ma nadzieję, że przyjmie. — Prośby, rozpacz (syna). Scena 2. Kielbik i Papkiewicz. Fanfaronada, potem inny ton — mówi o ożenieniu się B(arona) z R(ublową), kłamie o jej zbytniej miłości i jej majątku. Scena 3. Turkot pojazdu — przyjeżdża R(ublowa), prze ku drzwiom i w głębi zastaje Papkiewicza. Przyjmuje propozycyą syna. Kiełbik powiada, że tam jest Papkiewicz, dają mu zlecenie oświadczyć. Scena 4. Krótka scena. Ciąg poprzedniej. Między K(iełbikiem) i R(ublową). Odmiana sceny. — Dom Barona. Scena 5. B(aron), komisarz, wyprawa służącego, przygotowanie do wesela. Scena 6. B(aron) P(apkiewicz). Wiadomości. — Złość. — Strachy. — Szturmem, ogniem chce brać. —- Uwagi. — Zemsta. Scena 7. Każe pisać list. Scena 8. Trwoga Aliny. Scena 9. Alina, Papkiewicz; wzywa jego pomocy. Scena 10. Baron. Papkiewicz przekonywa się, czy ta rzeczy(wiście) kocha młodego Kiełbika. Tak jest. Scena 11. Przyprowadzają Wacława. — Zadziwienie Papkiewicza. — Zamięszanie. (Sc. 8 aktu II). Do aktu 3. Baron oświadcza, że się musi "żenić z Aliną. — Zadziwienie, wchodzi do Papkiewicza — tam pokój Aliny — tu pozwolenie — zapis — Rublowa i list do Rublowej.

Akt IV. Scena 1. Kiełbika tryumf zemsty. Scena 2. Kiełbik — Papkiewicz. Zaprośmy na zgodę. W tern wchodzi służący i szepcze — odprowadza grzecznie. Scena 3. Kiełbik — co robić? Scena 4. Kiełbik, Rublowa. Gniew, furya ostatniej — propozycyą, aby nie szła za Barona. Zobaczę. Mógłbyś po tej... Sam chce się żenić — późno, aby byli gotowi. — Zapis: Kto zerwie układ, odda drugiej stronie pół majątku. — (Odmiana sceny — ogród). Scena 5. Stół w głębi ukryty. Baron niespokojny, czy odebrała list, za gwałtownie, a nuż teraz nie zechce. Alinę wydałem. Scena 6. Baron. Paulina wypuszcza Wacława... ich szczęście. Scena 7. Otwiera się furtka i wypchnięty Papkiewicz wylatuje. Obraca się i pogróżki fanfaronuje. Listu nie oddał. Gniew Barona. -- Budzi zaraz. Ach i ona — oddycham. Papkiewicz je i pije. Scena 8. Opowiadanie, że się pobrali. Bardzo się cieszy Kiełbik — prezentuje żonę. — Gniew Barona. — Oświadczenie Rublowej o majątku. — Śmiech Barona przerwany uwagą, że ich zamek. Rozchodzą się. — Przyjdzie Waszeć prosić. — Bodaj takie zemsty. — Papkiewicz: moje dzieło. Koniec.

Na odwrotnej stronie tego scenaryusza umieścił Fredro spis wyrazów staropolskich, a obok nich dzisiejsze ich znaczenie, lub nowszą formę.

Precz = przezco.

Róionia = równego.

Na ledzie — lodzie. Wspomioną = wspomną. Zawżdy = zawsze.

Rzkomo = na pozór, jakoby. Mało przedtym = nieco pierwej.

Z nienagła = powoli.

Nie ślubi -- nie zaręczy. Tobą szali = oszukuje cię. Bych miał = choćbym miał. Wolej = woli, np. wydać, wo

Kosta — rosną.

Kilko — kilkoro.

Wszytki = wszystkie.

Wżdy = przecie.

Niżbych = niżbym.

Powoli mają = sposobność.

Dotkła = dotknęła.

Spraktykuje=skłoni, przerobi.

Rątszemu = raźniejszemu.

Postąpisz = usuniesz się.

Namiestelc = następca.

Praw = prawy.

On — ów.

lej.

Wiła — głupi.

Snadź = podobno. Brakować — gardzić.

Przeć — przeczyć.

Ocz = oco.

Niepocześnie = nieuczciwie. Rzecznik = prawnik.

Barzo = bardzo.

Nizacz — bynajmniej. Duższy — mocniejszy.

Płatną to = pożyteczna.

Uczynić powiat = oddać sprawę, rachunek.

Chutniej = spieszniej.

Ażaczby = czyliżby.

Jako słusza = przystoi.

Z czarnema — czarnemi.

Miano = majątek, imię.

Frasunk — frasunek.

Sukces, Progres, Afekt.

Zaczby = zacóżby.

Dworować — chełpić się. Imo -- mimo.

Dr uch = przyjaciel. Aby — przynajmniej. Chętliwe = życzliwe.

Isty = istny.

Motto „Zemsty" na stronicy tytułowej w R opuszczone. Osoby w R: Czes'nik, Raptusiewicz, Podstolina, wdowa, Klara, synowicą Cześnika, Rejent Milczek, Wacław, syn jego, Papkin, hajduki, mularze.

Akt I. Teatr przedstawia w R: Pokój w domu Cześnika, dwoje drzwi, okno. Scena 1. Uwag⁻a na początku sceny w R: Cześnik w białym żupanie bez pasa i w szlafmycy, pije polewkę winną, przeglądając papiery. — 55- Miła wdowa — w R słowa Dyndalskiego. — Po 55₆ przekreślono w R: Jest tam który, Hej Serwacy (Hajduk wchodzi). — Uwaga po 55₇ opuszczona w R. — Uwaga po 55₈ w R: Hajduk odchodzi. — Uwaga po 55₉ w R opuszczona. — 55₁₀ Dwa razy: Qua | w R Jak. — 55,, w R: Ręki Klary jestem pewny. — Zamiast 56,— ₉ w R: Gdyby... później była w stanie || Fe, do licha Mocium Panie || Wolę wcale nie mieć żony. — (Śmiga! ski, w żupanie sukiennym przypasany, wnosi śniadanie na tacy i w progu mÓAvi). Śmigalski. Niechaj będzie pochwalony. Cześnik. Wieki wieków... dawaj prędzej. (Pierwotnie: I na wieki wieków amen). — Ma dochody Klara znaczne. Śmigalski odchodzi, Cześnik serwetę zakłada i biorąc się do śniadania dalej mówi: Podstolina ma znaczniejsze || I dziś z wdówką działać zacznę. — Zamiast 55₈—57,₄ czy-' tamy w R:

(p. k. m.).

Młoda wprawdzie jest i ona — Ależ wdowa — doświadczona — Zna proporcyą, Mocium panie —

I nie każe fircykować,

Po kulikach balansować.

(p. k. m.).

No — nie sekret, żem nie młody, Ale także żem nie stary,

Każdej chwili dam dowody,

O, dam! jakem Jan Makary.

w ręku stosowany kapelusz — 57₁₅ Bóg z Waszmością | Pokój z Wami R. — 57₁₉—₂₀ opuszczone w R.    — 57₂₅    przy    labecie |    przy walecie    R. — 58, Cze-

Luboć znowu nie bez tego,

By tu owdzie, Mocium Panie,

Nie zabrakło czasem czego.

Lecz przy zdrowiu co to znaczy —

Bo i u niej co w ukryciu Bóg to tylko wiedzieć raczy.

Ale o to któż się pyta.

Dość, że w naszem dalszem życiu,

Między nami będzie kwita.

Scena 2. W uwadze na początku sceny: para | parę W,. — Uwaga ta w R: Papkin, już niemłoda, brzydka figurka w francuskim stroju, przy małej szpadzie w tył zadartej — pistolety w kieszeniach.

śniku | Baronie R.    — 58s wypalony ] I cóż    z tego R. -—

58₅ karty są przyczyną | walet jest przyczyną (pierwotnie: mnie zatrzymał). — 58₈ opuszczony w R. — W uwadze przed 58₉ w mowie j go R. — W tymże wierszu: cny J Pierwotnie w R: Tak.    — Po    tym    wierszu    przekreślono    w R : Bo te

tylko z rąk    twych    giną.    — 58₁₀    w R: Nigdy    nie chcesz dać

Mospanie. — Zamiast 58₁₃—₁₄

mi wiary. — 58,, Wiary. wR:Cześnik. A jest. Papkin. Sześć dni i sześć nocy. — Uwagi po 58,e opuszczone w R. — 58₁₈ Rzecz to znana | Muszę zacząć R. — 58₂₁ Zamknąć? poco? j Czemuż teraz?

R,

58₂₂ w R: Inną przecie znajdziesz sobie (pierwotnie: Ach, wspaniałość twoja znana). — 59₂ w R: Jak dzik dziki, jak lew śmiały. — 59₇ nagle wielka | niespodziana R. — 59,₂ Głowa [ Wąsik R. — 59,₄ Słuchaj | Ależ R. — Zamiast 59₂₂—₂₉ w R: Baron. I przebija cię wraz z panią || Papkin (zbity). I przebija? — Nie, nie przebił | pierwotnie: nie będę. Baron (uderzając ręką w stóp. Będziesz słuchał (pierwotnie: milczał). Papkin. Zawsześ prędki | (pierwotnie: za-wsześ raptus. Baron. Co za język, o mój, Boże || Bez hamulca i kłamliwy, || Co za wiara to przypuszczać, || Że ktoś

temu wierzyć może. || P a p k i n. Mój Baronie, nadtoś żywy, || Gdybym był podobny tobie, || Rżnęlibyśmy gardła sobie. — W uwadze przed 60₂: uderza | stuka R. — Uwaga po 60₄

w R: wytrzeszcza oczjr ze strachu i jeść przestaje. — 60,d w R: słodki, miły z gładkiem licem. — 60₁₄ ślisko Mocium Panie | pas si bete Mospanie. — 60₁₈ tam | tu R. — Zamiast 60₁₉—₂₂ w R: Ściskam nóżki za ten honor, || Który czynisz swemu słudze (Przekreślono: Ale ja się na wsi nudzę) || Ale jestem zbyt gorący, H Zamiast zgody wojnę wzbudzę. — Po 60g, w R przekreślono: Jak powodem będzie śmierci || Czy odpowie twe sumienie. — 61, inne | drugie R. — 615 w R pierwotnie: Gdzie się okryć chwałą. — 61s skłonić | Pierwotnie w R:.wykraść. — Zamiast 61₉—₁₀ w R: Mamże wykraść zbyt strzeżoną || Mamże w boju przeszyć łono. — Uwaga po 61ie opuszczona w R. —Zamiast 61 ,₇—₂₁ w R: Ale mówić z kobietami || Mówić jeszcze o miłości || Wyznam szczerze — brak śmiałości. — 61₂₉ Podstolina | Panna Klara R.

Scena 3. Zamiast 62₇—₉ w R: Podział zrobię i wybiorę: |] Baronowi oddam Florę, || Malowidło brzydkie, stare (Pierwotnie: Owe malowidło stare). — Po 62,₀ przekreślono w R: Bo przed sobą wyznać muszę, [) Żem jej całkiem zajął duszę. 62₁₅—₁₆ pierwotnie w R: Gdybjr Cześnik, między nami. JJ Nie stał zawsze jakby ściana. — Zamiast 62₂₁—₃₂ wraz z poprzedzającą uwagą — w R uwaga: śpiewa z gitarą 1-ą zwrotkę z Trubadura, 2 Jana z Paryża, im gorzej, tern lepiej.

Scena 4. Zamiast 68s—u w R: Piękna Floro, wzorze cnoty, || Przyjemności i grzeczności || I... i... kłaniam uniżenie.

—    68₁₂ Cóż sprowadza | Pierwotnie w R: Cóż... z miasta.

—    63₁₄ Podstolina. Tern zdarzeniem ? P a p k i n. Podstolina. Jakież ? (pierwotnie : a to ?) R. — 63,G na wieczerzy | Pierwotnie w R: na obiedzie. — Po 13,₇ w R przekreślono : Ze znaczniejszych, dam dwanaście. — 63₁₈ cały tuzin | I pół kopy R. — 63,₉ w R opuszczony. — 63₂₀—₂7 w R: Flora. Ale z kim ? Papkin. Sznur (pierwotnie poprzedza : wtem) się szerzy || (przekreślono : Piękna Flora za mąż idzie). Za mąż idzie piękna Flora || J^ecz miledy Bóg — kobieta, || Choć w zazdrości nadto skora, || Napół z płaczem mnie się pyta [| (Przekreślono: Skąd mnie Flora tak obchodzi). — 64,₀ Może we mnie... dałżem sobie | Możem ściągnął na kark sobie R. — Zamiast 61,₆—,₉ w R: Niema żartu, wyrwać trzeba || Z zbyt miłego jej marzenia, (głośno) Pozwól pani, niechaj złożę || Baronowi me życzenie || Ach szczęśliwym kto być może. — Po 64₂₅ przekreślono w R : Albo może masz zlecenie. — Uwaga po 64₃₀ w R: odchodzi. — Zamiast 6431 —65₂ w R: Jeno wspomnij zapowiedzi, || Zaraz w każdej dyablik siedzi, || Zaraz psoty rozpoczyna, [| Bo niech z łaski kto nam powie, || Jaka ważna ją, przyczyna || Może dawać baronowi.

W toku 65₉ w R uwaga : chodząc

Scena. o. Uwaga na początku sceny : w pół ubrany. — 65₄ Rejent [ Milczek R. 65₅ otwartej | wyraźnej (pierwotnie : otwartej) R. zawsze z gniewem, — 65tl rozkazał | naprawiać R. — Uwaga przed 65₁₅ w R : zmieszany. — Zamiast 65₂₀—66, w R : Baron. Idź — bij — niech się co chce stanie.

Papkin. A ty?

Baron. Pas si Bete Mospanie.

Mógłbym jeszcze co oberwać,

Lepiej dla mnie w mym pokoju,

Chodźmy — no cóż? drogie chwile.

Papkin. Ja zostaję zawsze w tyle,

By mieć większy zapęd w boju.

Uwaga w końcu sceny w R: Odmiana rzeczy — Ogród — w głębi mur w pół zburzony, na którym mularze pracują. -— Za murem róg domu z oknem. Na przodzie, po prawej stronie, róg domu czyli baszty z oknem. — Wacław zeskakuje z muru i schodzi się z Klarą w altanie po lewej stronie.

Scena 6. 66ł3 w R odmiana: I mam rad być z mego losu — Zamiast 64₁₄-₁₇ w R Tyś mnie widział kilka razy | Jakież były (pierwotnie: Pomnij własne) twe wyrazy. — Uwaga przed 67₃ w R opuszczona. — 67u w R: Niech i ona zwiększa dary. 67₂₁ Dzień w dzień | Codzień R.— 67₂₂ razem | Pierwotnie w R: codzień dotąd. — 67₃₁ w R: w przyszłość pędzisz myśli swoje. — Zamiast 67₃₂-₃₅ w R: Ach, czyż przyszłość moja cała j Nie jest że to miłość nasza | A obecność że nie trwała | W samem szczęściu mnie zastrasza. — 67₃₇ sprawy, sprzeczki | sprzeczki, zwady R. — 68₈ te nieba | Pierwotnie w R: twe życie. — 68₁₀ To | Już R. — Po tym wierszu przekreślono: Lecz że zawsze kryć zapały j Zawsze truchleć czy dzień szczęścia | Nie poprzedza dnia żałoby. — 68₁₂ przerwać | zniszczyć R. — Zamiast 68₁₈-₂₁ w R: W a c ł a w. W twojej woli. Klara. Ale stryja, Twego ojca. Wacław. To niech mija. — Przed 683ł pierwotnie w R uwaga: wchodzi prędko. — Uwaga przed 68₃₂ opuszczona w R. — Uwaga poprzedzająca 69₂ w R: wytrącając (?) z altany.

Scena 7. Osoby, w R: Papkin z ludźmi, kije w rękach, później Baron w oknie, potem mularz w oknie. — 69₁₀ Używacie J Tak trzymacie R. — 69ie Ściągnij za kark | Pierwo-w R. Spędź ich z muru. — Uwaga po 69₁₉ w R: Śmigal-ski i ludzie ku murom. — Uwaga po 68₂₄ opuszczona w R. 70₆ w R : Pierwej w oknie cię zastrzelę. — Uwaga poprzedzająca 70₇ w R : cofa się, potem głośno — 70₇ : Kończcie j Róbcie R. — 70n Przestań też być | Jesteś wielkim R. 7012 Co! jak! | Żwawo R. Sami. Uwaga po tym wierszu w R : opuszczona. 188n Serwacy | Gerwazy P. — Zamiast 70₁₅—29 czytamy w R :

Ot — tak — dobrze — tego trzeba,

Ja baronka za to skryję,

Gdzie nie widać ziemi, nieba.

Baron. Hej 1 Józefie — dubeltówki!

(Zamyka okno, mularze odchodzą).

Kulką spłacę te przymówki!

Ha, uciekłeś! wziąć narzędzie,

Dosyć tego na dziś będzie.

70₃₀—71e w R włączono do sceny 8. — Uwaga poprzedzająca 703Q w R : Papkin sam, który się krył. — 70t—■-2 pierwotnie w R; A mam dużą dziś ochotę || Przytrzeć tęgo komu rogi.

Scena 8. W uwadze po 71₁₀ wkładając | kładąc R. — 71₁₅ Po słowach : któż ty jesteś ? przekreślono : Cóż to znaczy? — Zamiast 71ie—₁₉ od słowa „Cóż..." do ,.Rejenta" w R : Wacław. Zaraz panie. || P a p k i n. Cóż ma znaczyć to wahanie? || W a cła w\ Jestem, gdy pan pytać raczy, || Komisarzem (pierwotnie : sekretarzem) mego pana. Papkin. Pana Milczka ? — Ustęp ten ma w R następującą odmianę : Papkin. Lecz czem jesteś? Wacław. Zaraz panie. Papkin, Cóż to znaczy? Trudno na to odpowiedzieć. — 71₂₀ Czy to proszę | Milczka, czy to R. — Zamiast 71 w R: Komisarza, za godzinę || Widzieć musi przy swej mapie. (Pierwotnie: Z komisarzem za godzinę || Bąki strzela, muchy łapie. Inna odmiana: Jużci, zaraz, za godzinę || Z komisarzem muchy łapie).

23    24

Akt II. Scena 1. Uwaga na początku sceny w R: Baron siedzi, Papkin wchodzi, za nim Wacław. — Zamiast 73,—4 w R pierwotnie : Tryumf, tryumf, tryumf krwawy j[ (pot ocierając) Ledwie żyję w dniu zwycięstwa || Dziś przeszedłem wszystkie sławy || Już nad moje niema męstwa. — Zamiast 73,₀ pierwotnie w R : Gracko, prawda ? Baron, Gracko z tyłu w kącie stałeś. — 74₅—₆ w R : Jedną ręką łap jednego || Drugą ręką łap drugiego. — 74₈—₉ w R : Po dziesięciu ich na ziemi || Jak się tylko raz obrócę (pierwotnie : Co raz machnę, co się zwrócę || Po dziesięcin ich na ziemi). — Uwaga poprzedzająca 74₁₈ w R: zobaczywszy Wacława. — Uwaga w toku tegoż wiersza w R opuszczona. — 74₂₀ A to po co ? j Na co, po co R. — Zamiast 74₂₆—₂₇ w R : Prędko, szybko (pierwotnie: stąd mu) zmykać radzę, || Bo jak miny mu podsadzę R. Uwaga poprzedzająca 74₃₄ opuszczona w R, — 7520 Brednia | Kłamstwo R. — 75₂₃ o nim | o was R. — Uwaga w toku 75₂₄ w R opuszczona. — 7ó₂₅—₂₆ w R : Bom jak szlachcic, Mocium Panie || Tak się obom (Pierwotnie : Obu wam się) co dostanie. — Uwaga po nich w R: odchodzi grożąc. — 75₂₇ , ₂₈ , ₂₉ i ₃₀ w R uwagi: na str(onie). — 7610 nie może | przykre wzory R. — 76,, pierwotnie w R: Porównania być nie może. — 76,₇ Przyjmę zatem | Pierwotnie w R : I za okup pu(szczę). — Uwaga przed 76₂₉, ₃₀, ₃₃ opuszczona w R. — 76₃₃ Bój się Boga | Pierwotnie w R: Idź dla Boga. — Uwaga przed 76₃₈ opuszczona w R. — 77, pierwotnie w R : Ach, brzęcz, luby — złoto, złoto. — 77₃ w R : Lecz nikt darmo nic nie daje. — Zamiast 77₈—₁₀ av R: A zaś rządcy swe pazury || Utopili w mej intracie. — Uwaga w toku 77₁₃ w R: chowając worek. -— 77,₅ Będzie pewno działać | Działać będzie bardzo R. — 77,₈ Tu jest rada i w twej głowie. Uwaga wiersz poprzedzająca w R opuszczona. — 7720 Ba, jak komu | Pierwotnie w R: Bardzo znaczy. Uwaga po wierszu następująca w R opuszczona. — 77₂₄ w R : Pan się

na śmierć tu naraża. — 77₂₅ w R opuszczono. 77₂₆ za | pierwotnie: jak. — Druga uwaga w toku 78, w R opuszczona. 78₂— 5 w R: Lecz pamiętaj, prędko lecą || kulki na dół z mojej wieży. — 78₃ jęła | wzięła R. — 78₆ pierwotnie w R : Przez tak hańby godne dzieła. — 78s w R: I przebaczę ci przymówkę. — 78₁₅ w R: Cześnik straszny, grozi zdała. — Uwaga po 78₁₇ w R: wracając. — Uwaga w końcu sceny opuszczona w R.

22

Scena 3. Na początku sceny w R przekreślono: Co wyrabiasz, o mój Boże || Jak Cię stryj mój tu zobaczy. — 78 Gdybym | żebym R. — 79₁₆ w R : Z różczką mirtu dojdziesz celu (Odmiana: Przy mirtowym staniem celu) R. — 79₃, w R: Choć nad życie więcej cenię. — 79₃₃ opuszczony w R. 79₃₄ Z Podstoliną mów (pierwotnie : Pomów z Klarą) w tej chwili. — 79₃₆ Ona | Nader R. — 80₂ w R : Zwłaszcza piękność, a dziś jeszcze. — 80₃—₄ w R : Jak pisai’za do roboty || w biurze stryja cię umieszczę. — 80₁₀ tu ją | na nią R. — 80,, przeminie | nam minie. — Uwaga w końcu sceny w R: odchodzi.

Scena 4. 80,₅ To nie widzi | W chwili nie ma. — 80,6 To | Pierwotnie w R: I. — 80n w R opuszczono. — 8018 w R: Radość, smutek, rozkosz, żale. — 80₁₉ To | Jak R.— Zamiast 80₂₄ —₂₈ w R :

O, płci piękna, luba razem,

Twoich uczuć to obrazem,

Ta polotność niepojęta Duszy, serca łyskawica.

W czarodziejskie rzuca pęta,

Trwoży, nęci i zachwyca.

Tak drażnieni z chwili w chwile Przepędzamy jak motyle Tam, gdzie młodych lat granica.

Scena 5. Uwaga na początku sceny w R opuszczona. — Również uwaga poprzedzająca 81,. — 80₃ Anna | Flora R. — 81₁₀ Bóg mi | Pierwotnie w R : Pan Bóg. — 81₂₅ cię zamknę | zatrzymam R. 82₃ w R : Bo to wszystko wymyślone. — 82s w R: Lub też raczej myśl bez celu. — Uwaga w toku 82n opuszczona w R. — 82₂₄ Annie | Florze R. — 83₄ czynić | także R. - 83, w R: Tak, lub zdrajcyśmy oboje. — Uwaga w toku 8B₁₃ opuszczona w R.

Scena 6. W drugiej uwadze na początku sceny: ujrzawszy | zoczywszy W,. ■— 84, Ach, opuszczone w R. — 84, Nic niema | Nic tu nie ma (pierwotnie : trudno będzie). R. — Uwaga poprzedzająca 84₃ opuszczona w R. — 84e Jegomości J Pierwotnie w R: tego pana. — 84₇ w R: Potrzebuję Avięc rozwagi. — 84₈ Zatem proszę | A ty, Klaro R. — Uwaga poprzedzająca 84,₅ w R: całując w czoło Klarę.

Scena 7. Uwaga po 85₂, opuszczona w R. — Uwaga poprzedzająca 85₂₂ w R: kłaniając się ironicznie. — 86₉ drogiej | godnej R. — 86,₂ dziesięciu | dwunastu R. — Uwaga następująca po 862S opuszczona w R. — Po 86₃₄ w R przekreślono : Burzył, łamał, rąbał, siekał. — 86₃₅ w R: Siał piorunem śmierć dokoła. — Po 86₃₈ przekreślono w R: Lecz

..... moje ramię || Ci co żywi już nie żyli (wiersz ten osobno

przekreślony, prócz ogólnej kreski, idącej przez cały ustęp). — Giń, giń. Klara. Pardon. Papkin. Pardon? Masz go. (Klara śmieje się). — 87₁₂ śmiałości | Pierwotnie w R: miłości — 88, jest | Pierwotnie w R: ma. — Uwaga w końcu sceny w R: odchodzi.

Scena 8. Uwaga na początku sceny w R opuszczona. —

Uwaga po 88₂₅ w R: idzie ku drzwiom i spotyka Wacława. — Druga uwaga w toku 89, opuszczona w R ; również dwie uwagi poprzedzające 89₂. — 89₅ Wiem | I R.

Cześnika | Pierwotnie w R: czy wypadnie. — 89,₀ Ale nie

89,₂ Łeb | pierwotnie w R:

89„ od

wiem | A zaś milcząc R. grzbiet. — Uwaga poprzedzająca 89,₆ w R opuszczona.

Scena 9. Uwaga na początku sceny, opuszczona w R; również uwaga następująca po 89₂₄. — 89₃,—₃₂ w R: A ja bliżej a ja śmielej, || A ja zawsze śród gawędy (przekreślono) — 90₃ alkiermes | on szkarłat R. — 90₄ ogarnęła | równie (pierwotnie: także) jęła (pierwotnie : wzięła) R. — 90,5 Gdybym | żebym R. — Po 90₁₆ przekreślono w R: Ja tak radzę — o ważniejszej. — Po 90₂₂ przekreślono w R : Ale dowiedziałem się z boku — 91₆ Czy | Czyż R.

Akt III. Scena 1. Uwaga na początku sceny w R:

(Pokój Rejenta. — Rejent przy stoliku pisze, na stronie Wacław, w głębi trzej mularze).

Następnie przekreślono :

Rejent. Dalej, dalej — mów Waść śmiało,

Wszak was bito? — mocno bito?

Mularz (kłania się). Ot trącono nas po trosze,

Lecz się stało, co stało,

A nie pisać nisko proszę,

Bo nam całkiem nagrodzono.

Rejent. Pisać. — Tak, tak, za to co się stało :

Proszę aby nagrodzono.

Wszak jesteście poranieni.

Mularz. Niech Bóg broni.

Rejent (pisze). Niech Bóg broni,

Jak zranieni (skaleczeni).

Rejent. Panie majster, mów Waść śmiało,

Opiszemy sprawę całą,

Na te ciężkie teraz czasy,

Boskim darem takie basy.

Każdy kułak spieniężymy,

Że was zbito wszyscy wiemy.

Mularz. Potrącono nas po trosze,

Lecz że nam już nagrodzono,

Nie podawać bardzo proszę.

Rejent (udając głuchego). Oczywiście, — Bardzo proszę,

Aby za to nagrodzono.

92₁₄ Po wyrazie: zapewne, czytamy w R: Rejent. Ani głaszcze ? Mula r z. Ha, zapewne. 93₄ Co ? Kulesza. Ha ( Mularz. Juści R. 93₆, pierwotnie w R: Rejent. Niema rany ? Mularz. Nie, nie. — Uwaga w toku 93₇ opuszczona w R. 93₁₂ Po wyrazie: pochodzi, w R przekreślono: z skaleczenia. — Zamiast 93₁₄ w R: Kto ma ranę, nic nie znaczy. — Po 93₁₄ w R przekreślono: Wy draśnięcia dosyć macie. — Uwaga w toku 94₇ w R opuszczona. — 94₂ jeszcze | Pierwotnie w R: tutaj. — 94₇ daj gwintówki | dubeltówki K- — 94₁₃ pierwotnie w R: Chodźże bliżej — bliżej, proszę. — 94₂₀ nam przypadnie | mi wypadnie R. — 94₂₆ w R poprzedza uwaga : cofa(jąc się). — 94₂₇ pierwotnie w R : Jak mnie kochasz, idź, serdeńko, || bo cię trzepnę. — Uwaga w toku 94₂₇ w R : zamykając.

Scena 2. 95₅ drogi | Panie R. — 95,₀ kroczysz j idziesz R. Wiersz ten pierwotnie w R : Idziesz świętej cnoty drogą. — 95₁₃ Rade temu | Cieszy tem się R. — 95l4 w R,: Bo przy własnym stojąc grobie. — 95,e w R: Wszystko, co mam, wszystko znoje, drogie dziecię || Jedynym celem na tym świecie. — Po 9527 przekreślono w R: ducha porą | Roztaczają swe. — R. Po 96, w R przekreślono: Rejent. Mnie z Cześnikiem. W aclaw. Nie inaczej. Rejent. Pierwej Cześnik raj zobaczy. 96₇ Niż | Jak R. Po tym wierszu przekreślono: I cnotliwy i spokojny. — 96₁₀ w R: Bo mój bliźni niespokojny. — 96₁₂ w R: że stryj czasem wpół-szalony. — 96₁₄ Waści | Tobie R. -— 96₁₈ Moja dola | Twoje szczęście R. — Po 96₁₉ w R przekreślono: Ja wiem lepiej, co jest szczęście [ Dla mnie tylko z nią zanieście. — Uwaga w toku 96₂₁ opuszczono w R ; również poprzedzająca 96₂₅ to samo w toku 96₂₉. — 97₈ w R: Ale syn tej nie chce ręki. — 97₁₂ w R: Jeśli zerwie która strona. — 97₁₅ taka | dobra R. — Uwaga poprzedzająca 97₁₉ opuszczona w R. — 97₂₁ z nią | z tą R. — Uwaga poprzedzająca 97₂₆ w R: do nóg. — 97₃₀ ani | nie mów R. — 97₃₁ synu | synku R. — 98, w R: Która często ją zachwieje. Dwie uwagi poprzedzające. — 98₂ w R złączone w jedną : patrzy się za odchodzącym) potem.

w R : I twe szczęście,

Zamiast 95

17"22

skrycie stawią sidła. — 95₂₉ Złego

Scena 3. Po 98s zmienić | odmienić R. — 98,₀ Wżdy wiek młody | Przecie młodość R.

97₂—₃ w R opuszczone. — Uwaga

Scena 4. Uwaga na początku sceny w R opuszczona. — 98₁₈ domu | mego (pierwotnie: domu) R. — Potem w R wykreślono : Milczka, wielkich cnót człowieka. — Uwaga poprzedzająca 98₂₃ opuszczona w R. — 98₂₄ av odwet | także R. — Po 98₂₇ w R przekreślono: Bałem go się niepotrzebnie. — Po 99, w R: Muszę teraz podnieść stroju || I wyrazom dodać mocy. poprzedzająca 99„ w R, opuszczona. — 99,₂ I niem władać |

I nią działać R. — Uwaga poprzedzająca 99,₆ w R : p(o) k(rótkiem) m(ilczeniu). — Uwaga następująca po 99,₆ w R : dostaje z pod stolika butelkę, patrzy na nią do światła — i mówi. — 99₂₅ w R: sieje, wieje | gdera, łaje R. — 100,

100₄ w R: Już

w R opuszczony. — Uwaga poprzedzająca 100₃ w R opuszczona. — 100₃ w R: Lub jeżeli stanie, kolorem nas przestrasza. — Uwaga poprzedzająca 100₉ w R opuszczona. — 100i7 w R przekreślono: Kosztuj Waszmość wskroś napoje. — 100₁₇ ci bratku | Pierwotnie w R Waszeci. Uwagi poprzedzające 100₂₂. 100₃₄, 101₄,₆ w R opuszczone. — Uwaga poprzedzająca 101₁₀ w R opuszczona; podobnież następująca po 101₁₃. — 101,₄ wraz z uwagą w R opuszczono. — Uwaga po 101₁₅ w R opuszczona.

101₂₂ bardzo

prosi | rzecz to jasna R. — Zamiast 101₂₃—102, w R: Czernikowi pozwolili || Cześnik mówi (pierwotnie: Cześnik) że

to (?) własna || Miła wprawdzie każdy ....., || Cześnik zatem,

rzecz to znana || Cześnik, cześnik — mija, mija. — Uwaga poprzedzająca 102₆ w R opuszczona. — 102e Bo to... Bo to... | Cześnik... Cześnik... R. — ]02₈ w R: Zawszeni bardzo mało mowny. — 102₁₆ U trzech kopców, w czarnym lesie | Przy granicznych kopcach, w lesie. — Uwaga poprzedzająca 10219 w R: głośniej. — Uwaga poprzedzająca 103₄ w R opuszczona. — 103₅ Fiu, fiu, fiu! Tak | Tak dalece R. — 103s gromnica | pochodnia R. — 103₁₀—₁₅ w R: A że wierni będą sobie || Daję zastaw w mej osobie.

Scena 5. 103₁₂ pierwotnie w R: Otóż jestem — prędko, prawda? — Po 103₁₅ przekreślono w R: Żem układy twe przyjęła. — Uwaga następująca po 103₂₄ w R opuszczona. — 1033S swój | snadź R. — 105₄ splendor | zaszczyt R. — Uwaga następująca po 104,e w R opuszczona. — Uwaga przed 104₁₇ w R opuszczona. — 104₂₃ to z gustu | z skłonności. R. — 104S1 Alma | Flora, R. Anna, P. — 104₃₃ Idę | słyszę R. — Uwaga przed tym wyrazem w R opuszczona. — 105, Czekam | słyszę R. — 105₆ szłabym biedna | Pastwą byłabym. Uwagi przed i w toku wiersza 105₇ w R opuszczone. —

105₉ Ale teraz | Lecz nikczemnik R. — 1C5₁₃ gdy | jak R. 105₁₄ Papkin | Ustne R. — Uwaga poprzedzająca 105₁₅ w R opuszczona. — Uwaga następująca po 105₁₈ w R opuszczona.

Scena 6. Uwaga przed 105₂₁ w R: ukazując głowę. — 105₂₅—106₅ w R opuszczone. — Uwaga poprzedzająca 1065 w R: odprowadzając, na stronie. — Zamiast 106₅—₉ w R:

Nie wiesz w jakim jesteś domu (obchodzi pokój, potem wraca i idzie dalej póki go nie odprowadzi) || Gdybym nie był tern żelazem... || Sza! nie mówmy nic nikomu || Dalej w drzwi i na schody. — UwTaga poprzedzająca 106n w R opuszczona. — 106₁₅ mą duszę | jak przenika R. = 106ie żal przenika | moję duszę R.

jące 106₂

rzuca się w drzwi; Podstolina idzie ku Rejentowi. — Po 107n w R uwaga: mocne upadnięcie za drzwiami.

4) 26) 27?

Scena 7. 106₂₂ jest list | odpis R. — Uwagi poprzedza-107e w R opuszczone. — Uwaga po 107₉

Akt IV. Uwaga na początku aktu w R: Pokój Cze-śnika.

Scena 1. 108₉—109₇ w R opuszczone. — Uwaga poprzedzająca 109₂₀ w R: dobywając drugiej. — 109₂₄ w R: Lepsza też to chwała była. — 109₂₈ to J pierwotnie w R: tak. — Uwaga poprzedzająca 109so w R opuszczona. — 110₄ Nie jednemu | Lub mu dałem R. — 110₅ w R opuszczony. — Uwaga poprzedzająca 110„ w R opuszczona.

Scena 2 rozpoczynała się pierwotnie : C z e ś n i k. Jesteś przecie. Papkin. Tom miał sprawę. C z e ś n i k. Toż dopiero pływać będzie. — Uwagi w toku 110₈ i poprzedzająca 118₁₀ w R opuszczone. — Zamiast 110₁₇—₁₉ w R: Bo utrzymać trudno w mierze || Jak poczuje moje ramię. — 11023 dodał | dał mi R. — Uwaga poprzedzająca 11()₂₄ w R opuszczona. — 111₅ A tam co? głuchoniemy j Cóż u licha (przekreślono: czyś) teraz niemy? R. — W toku 111₈ w R uwaga: cofając się za stół. — Uwagi w toku 111₉, ₁₂, poprzedzająca 111₁₈ i w toku tegoż w R opuszczone. — lllo₂ im | wam R. — Po 111₂₆ w R przekreślono: Dalej, za mną, Mo-cium Panie.

Scena 3. Uwaga na początku sceny w R : Papkin p(o)

maca so-

na.

k(rótkiem) m(ilczeniu) krzywi się, jakby go co, bie brzuch. — 112j O! Aj! | jakoś R. — 112₄ Taką piękną | Najpiękniejszą R. — Uwaga po tym wierszu w R opuszczo-— 112₅ Ach, Dyndalsiu | Filembesiu R. — 112₁₇ czy | być R. — Zamiast 112₂₄ w R: iż nic złego || Ale Cześnik mówił przecie R. — Po 112₂₆ w R przekreślono: To wiadome, jak na dłoni. — Po 112₂₈ w R uwaga: tabakę zaży-

wa. — Uwaga w toku 112₃₂ w R opuszczona. — Uwaga poprzedzająca 112₃₃ w R : odchodzi. — 112₃₃ w R opuszczony.

Scena 4 w R włączona w trzecią. — Uwaga na początku sceny w R opuszczona. — Uwaga poprzedzająca 113j w R: i zaczyna płakać. — 113₇ że mi | dla mnie R. Po 11310 w R przekreślono : Potem kupią wieszcze łoże.

raz. — Pisz Waść.

Scena 5. 113,s Hola, hola. | Nie tak, nie tak R. — 11317 syna | synka (pierwotnie: gaszka) R. — Uwagi w toku 11320 poprzedzająca i w toku 113₂₄, poprzedzająca 114₂ w R opuszczone. — 113₂₄ pierwotnie w R: Więc swój legat zaraz zmażę. — 114₃ Teraz | Ale (pierwotnie: teraz) R. — Uwagi w toku 114₄, poprzedzająca 114s i następująca po 114U w R opuszczone. — 114₅ wszak to | Ta to R. — 144₂₀ R: Za-Bardzo proszę. — Uwaga w toku 115j w R: wstając. — Uwaga poprzedzająca 115₂, w toku 115₄, następująca po 115₄, 115₅—₆ w R opuszczone. — Dwie uwagi w 115₁₅ w R opuszczone, również poprzedzająca 115₂₁. — 115₂₂ nie | to R. — Uwaga w toku llo₂₄ w R opuszczona. 116₄ taką | twoją R. — 116₄ Przepisz to de novo j Pisz na nowo R. — Uwaga poprzedzająca 116e w R: zbiera. — 116e de novo | na nowo R. — Uwagi w toku 116₁₀, druga w toku

poprzedzające 116₂

116

0 i 265 27

w R opuszczone. — 11619 u mnie | pierwotnie w R: tutaj. — 117₄ w R: Któż przy śmierci, któż go ceni. — Uwagi: poprzedzająca 117₁₂, następująca po 117₃₀, poprzedzająca, i w toku 117S1 w R opuszczone. — Po 117₁₂ w R przekreślono : Niechaj powie Wacławowi || A rozumiesz... — 117₁₄ no, wiesz? | skrycie R. — 117₁₇ w R: A to w bardzo nagłej sprawie. — 117₃₅ Łapes, capes | Nuż go łapes R. — 118₄ za | jak R.

Scena 6. 118₇ Bogini | Pierwotnie w R: Królowo. — 118ł0 jakby w skrzyni | Pierwotnie w R: Miłość chowa. —

1181X zawsze | Pierwotnie w R: jeszcze. — 118₁₃—₁₆ w R opuszczone. — Uwaga poprzedzająca 118I7 w R opuszczona. — Zamiast 118₂₁ do końca sceny czytamy w R:

Ja, Dymitr Papkin, syn mego ojca Jana Papkina...

(Ociera łzy).

Jana, Jana — Jan mu było.

Będąc zupełnie zdrów na ciele i umyśle, ale nie mogąc

wiedzieć, kiedy śmierć go powoła, będąc otruty przez Rejenta Milczka w szklance wina (czule), w szklance — wina — to niemiłe — robię ten testament czyli ostatnie rozporządzenie mojego ruchomego i nieruchomego majątku. Nieruchomym rozporządzić nie mogę, bo go niemam — niemam, więc nie mogę. Ruchomości tak rozdaję: Tej, którąm zawsze ubóstwiał, kochał, czcił i szanował JW-ej Klarze Raptusiewiczównie, Starościance Zakroczymskiej, daruję angielską gitarę, będącą teraz w zastawie i potrzebującą renowacyi oraz reperacyi. Artemizę Cześnikowi,

Cześnikowi dać ją chciałem,

Ale teraz przemazałem.

Artemizę dostanie najwaleczniejszy rycerz w Europie, pod warunkiem, aby mi suty pomnik postawił. — Z resztą chcę być pochowany. — JW. zaś Cześnika i JW. Starościankę Zakroczymską jako egzekutorów testamentu suplikuję, aby moje długi, jakie są i pokazać się mogą, wszystkim zgoła nie płacili, gdyż chcę przez to braciom moim różnego stanu i wyznania pamiątkę po sobie zostawić. Pisałem czwartego czerwca 1664 w odrzykońskim z-amku.

Dymitr Papkin.

Dymitr Papkin incognito —

Na tytuły miejsca niema,

Weź więc i co tu wyryto,

Niech twa pamięć wiecznie trzyma.

w toku 120₁

120e w R opuszczony. — 120₈ Nie lękaj się | Lecz się lę-

21 261 28

Scena 7. Uwagi: w toku 119₂₇, poprzedzająca 120lo, i poprzedzająca 120₂₉ w R opuszczone. —

kasz R. — 120₂₂ cię tu | ciebie R.

Scena 8. Po 121₄ w R przekreślono: Sam bezbronny w środek staję. — 121,, teraz | tutaj R. — 121₁₂ Daj więc | I daj R. — Po tym wierszu przekreślono w R: Po coś przyszedł, ja nie pytam | Ale wroga w domu chwytam. — 12114 w R : chce zrobić twoją żoną. — 121₂₃ Tej | Jej R. - Uwaga po 121₂₃ w R: p(o) k(rótkiem) m(ilczeniu). —• 121₃₀ Zaraz, albo wcale j Teraz albo wcale R. — Uwagi: poprzedzająca

121₃₁, w toku i następująca po wierszu 122e w R opuszczone. — 121₃₁ w R : Klara. I ślub brać dziś ? Wacław. Ha,^ to bierzmy R. — 122₃ Zatem | Pierwotnie w R: A więc. 122₆ Dalej żwawo | Idźmy zatem R. — 122₇—₉ w R opuszczone.

122,₈ tylko

Scena 9. 122₁₂ co | Pierwotnie w R: jak. proszę | Pierwotnie w R : mógł upatrzyć. — Uwaga w końcu sceny w R opuszczona.

czone.

Scena 10. 123₇ Acz | choć R. — 123₁₉ odmiana w R : To was Panie zdewiduje. — Uwaga przed 123₂₀ w R: w kaplicy. Uwaga w toku 123₂₂ i poprzedzająca 123₂₅ w R opusz-123₂₃ tam | Ci R. — 123₂₄ dzianeta | szłapaka R.

Scena 11. Uwaga na początku sceny w R: Spostrzega rejenta, ten się nisko kłania. Chwila milczenia, potem Cze-śnik chwyta za szablę, toż samo Rejent. — Chwila milczenia. — Walka wewnętrzna. Jak chwycili za broń, Dyndalski wziąwszy się za głowę, wybiegł do kaplicy. — Zamiast 124₆-14 czytamy w R : C z e ś n i k. Ha, ha, syna! To nie wiele. Jj Jegoż to jest, tak, wesele j| I mej zemsty wraz godzina jj Tak masz byka za indyka.

w R opuszczone.

51 17

Scena 12. Uwagi poprzedzające 124,

Scena 13. 125₉ wierzę | widzę R. — Po 125₆ w R przekreślono : Zapis skryty podstolego. — Po 125₁₂ w R przekreślono : Dwa majątki — tłusty kąsek || Coś stryjowi nie smak idzie. — Uwaga poprzedzająca 125I3 w R opuszczona. 125₁₈ dziś | ja (pierwotnie: dziś) R: — Uwagi: poprzedzająca 125₁₈ w R opuszczona, następująca po 125₂₀, 125₂₄ w R opuszczona. — Uwaga następująca po 128e w R: podając rękę. — W R scenę kończy uwaga: Papkin na lewo przeszedłszy, pisze testament.

DOŻYWOCIE

Prócz rękopisu (R), który uwzględniamy w niniejszych odmiankp,ch tekstu, korzystaliśmy w niektórych scenach „Dożywocia⁴⁴ — o ile się zachowały w rękopisie — z pierwszego rzutu (R₃). Kilka fragmentów

innej redakcyi, niż manuskrypt znakiem R oznaczony, przytaczamy jako: R₂. Na czele stawiamy scenaryusz — Wszystko ogłoszone tu po raz pierwszy z autografów archiwum Andrzeja hr. Fredry.

Dożywocie.

LEON BIRBANCKI.

DOKTÓR HUGO, jego przyjaciel.

ORGON.

RÓZIA, córka Orgona.

PAN LISZKA.

PAN ŁAPKA.

bracia

RAFAŁ LAGENA

MICHAŁ LAGENA

FILIP, służący Leona.

Akt I. Scena 1. Pan Liszka, Filip. — Liszka kupił dożywocie Leona, przydał dla strzeżenia zdrowia tegoż Filipa. Kłopot i frasunek Liszki z życia swawolnego Leona. — (NB. Rano po pijatyce — kapela śpiąca w kącie. Na kanapie, na przodzie Rafał i Michał śpią. — Butelki, karty, rękawiczki damskie). — Wymawia Liszka dobrodziejstwa Filipowi — ten chce porzucić, straszy, że Leon chory — przestrach Liszki — po doktora.

Scena 2. Leon, Filip. Leon posyła po szklankę wody Filipa. — Leon już nic nie ma. Przyszłe życie. — Żyda anonsuje Filip, który przyszedł po procent. Strąć ze schodów zuchwalca. — Walca! krzyczy przebudzony kapelmistrz. Zaczynają grać. Filip wytrąca. Jeszcze klarynecista zostaje i gra. Filip odchodzi.

Scena 3: Leon, Bracia. Budzą się — jeden śpiewać zaczyna. Drugi do kogo? — Bojaźń, co robili po pijanemu, bojaźń żon. — Leon idzie pisać za nimi.

Scena 4. Bracia sami. Kontynuacya trzeciej sceny.

Scena 5. Ciż, Leon. Oddaje listy. — Bracia odchodzą w cudzych kapeluszach.

Scena 6. Leon, Filip, przynosi pakiet. — Nadzieje. — Szlafmyca, kaftanik, kartka. — Duch opiekuńczy.

Scena 7. Leon, Doktor przysłany, od kogo? Nie może

Sylfida — jej piękność. — Uwagi doktora,

powiedzieć.

Kończą idąc na ostrygi i szampańskie.

Scena 8. Liszka, Filip. Nowy frasunek.

Scena 9. Liszka, Łapka. Liszka chce odprzedać doży

wocie.

Akt II. Scena 1. Orgon, Rózia. Przyjazd do oberży, dają im pokoik, (Orgon) targuje się, córka się wstydzi, czyta afisz o balonie.

Scena 2. Orgon, Rózia, Liszka. Przywitanie. — Kwita z długu Orgona.

Scena 3. Liszka, Rózia. Oświadczenie. Zimna odpowiedź.

Scena 4. Liszka sam.

Scena 5. Liszka, Leon, podpity chce się balonem puszczać — Perswazye. — Zamyka go, gdzie Rózia. Filipa posyła, aby dał znać, jak balon już puszczą.

Scena 6. Liszka sam, przypomina sobie, że Rózia jest tam — straszne wahanie się między stratą a miłością.

Scena 7. Liszka. Łapka. Łapka dowdedział się o życiu (Leona), nawet że ma balonem się puścić — Słuchaj — tu jest— spuszcza z ceny — przynoszą lekarstwa — Łapka cofa się z targu, bo chory. — Łapka pije lekarstwa chcąc dowieść, że to nie piżmo ani kamfora. Ja was już znam. Łapka później, przyjdzie wieczorem.

wącha _ Lekarstwa

Scena 8. Liszka, Filip. Drepce bierze i wybiega.

Scena 9. Orgon. — Rózia przez drzwi, że p. Liszka zamknął, ktoś tam jest — .... Złość Orgona.

chodzi.

Leon krzyczy: otwórz. Ambaras Liszki, aby się nie widzieli. — Otwiera. — Leon ściska Orgona, który był dawniej jego komisarzem i oświadcza, że się z Rózią, którą dawniej kochał, z którą był wychowany, chce ożenić. — Orgon oddala córkę. — Prośba Orgona, aby nie psuł Liszce etc.

Akt III. Scena 1. Liszka, Łapka. Kontrakt piszą.

Scena 2. Bracia Lageny przychodzą wyzywać na pojedynek. — Łapka zrywa.

Scena 3. Błaganie Liszki — uprasza — wychodzi z nimi.

Scena 10. Ciż i Liszka, chce mitygować. — Filip przy-. że mi nie zrobi.

Scena 4. Leon, Filip, Doktor. Filip pytany przyznaje, że to Lisźka kupił dożywocie. — Doktor ofiaruje pieniądze, idzie. — Leon pisze list do Rózi, że się chce zastrzelić —. Filip odchodzi, aby oddać list Liszce.

Scena 5. Liszka wypada blady, włosy najeżone. — Rzuca się na pistolety, krzyczy: gwałtu, ja kupiłem dożywocie, powiem, żeś mnie chciał zabić. Zamkną cię — strzeż się, zniszczą, okują — ja się przyznam, jak chcesz — będziesz surowo karany — Leonie, życie tak piękne — chce wyrywać pistolety. —

Scena 6. Orgon, Rózia. Wziąłeś mi kochankę, wziąłeś Oddam, coś dał — dobrze.

majątek, od kochania i Dożywocia.

Strzeż mię Boże

Osoby i uwaga na początku aktu I w R : Leon Birban-cki, Doktor Hugo, jego przyjaciel, Pan Liszka, Orgon, Rózia, córka Orgona. Rafał Lagena. Michał Lagena. Łatka, lichwiarz. Filip, służący Leona. Służba w oberży.

Scena w mieście w oberży.

Akt I, Rano. — Duża sala, liczba na drzwiach, po prawej stronie aktora stolik, na nim świece, kieliszki, karty etc. toż samo i na ziemi, na krześle szal, obok rękawiczka biała damska, po lewej stronie na kanapie śpi Rafał i Michał —■ w głębi przy drzwiach za pulpitami śpią muzykanci z instrumentami w ręku, butelki przed nimi, krzęsła powywracane, świece połamane etc.

Scena 1. 130₁₄ Tak jest | Fiut, tak R. — 130₂₅ On na siebie | Ten (przekreślono: człowiek) na siebie R. — Po tym wierszu uwaga - jakby do siebie. — Po 131₃₂ w R: Na tern stoi i spoczywa || Ekonomia polityczna. Filip. Nigdy nie dać, a brać zawsze || Ekonomia mi to śliczna |] Ekonomów takich wiele. —• 132₂₀ panicza | pierwotnie: książątka. — W toku 132₂₅ w R: ir(onicznie). — To samo w toku 132₃₃. 133₁₈—₂₂ w R opuszczone. — 133₃₂ Cóż mu, cóż mu? | Cóż, cóż mu jest R. | Zamiast 133₃₄—134, w R: Filip. Żyła w piersiach łatwo pęknie || L i s z k a. Żyła ? Filip. Dobrze mówił — stęknie, || Jęknie, kwiknie i już po nim, || Li s z k a. Żyła, żyła i już po nim. — Następnie czytamy w R: Filip. Z nim jak z jajkiem teraz trzeba.

Liszka. Zostań przy nim serce moje, Zrób to dla mnie.

Filip.

Liszka. 0, Filipku! 0, Leonie... Dam pięć czątych.

Nie, nie zrobię.

Proszę o nie. Liszka. Cztery z działu potrąć sobie, Eesztę będę miał u ciebie.

Filip. Bywaj Pan zdrów.

Liszka.

Filip.

Fipciu drogi, Nie opuszczaj mnie w potrzebie. Patrz, jak mi się trzęsą nogi — Zostań, zostań tylko chwilę, Dzisiaj przedam dożywocie — Miałem kupców wczoraj rano,

Lecz zarobku nie dawano.

Trudnoż było tracić tyle —

Nie wiedziałem nic o żyle.

Ale przedam — co za pora!...

Jak się żenić w tym kłopocie!

Biegnę, pędzę po doktora...

Żyła! Żyła!

0, przeklęte dożywocie! (wybiega).

Scena 2. W uwadze poprzedzającej 134₁₅ po którego ubiorze | po ubiorze R. — W uwadze, w toku tegoż: mówi do siebie | do siebie R. — 134₂₂ dodam j pierwotnie w R: dodać R. — W uwadze poprzedzającej 135₇ w R dodano: Filip wraca. — 135₉—₁₀ Pierwotnie w R: I oblawszy mój żołądek |) Jeszcze ściągnąć większe bole. || Mam się leczyć przez rozsądek, || To bez wody zażyć wolę. (Inna odmiana: Jeszcze ściągnę jakie bole, || Już samego zażyć wolę). — Po 13o₂₅ w R przekreślono: Cóż więc teraz z sobą zrobię. — — 136j Roku | Pierwotnie w R : Tysiąc. — Uwaga poprzedzająca 136₄ w R: (za sceną) (z butelką...) — Dwie uwagi w toku tegoż w R opuszczone. — 136e pierwotnie w R: I zbierz karty i butelki. — 136₇ w R: Uprzątnę ja to prę-dziudko. — 136₁₈—137n w R: Dmuchnij w uszy | Weź za uszy R. — Po 137₁₅ w R: Leon. Cicho ! Niech was piorun

trzaśnie. — Uwaga av toku 137₁₈ i druga uwaga w toku 187₁₉ w R opuszczone. — Pierwsza uwaga w toku 13719 w R : zaczynają grać marsza już we drzwiach. — Uwaga następująca po 137₂₁ w R: Zamyka drzwi, słychać oddalającą się muzykę fałszywie grającą marsza.

Scena 4. Uwaga na początku sceny w R opuszczona. — 141₁₄ cicho | pierwotnie w R: jedno. — 141I8 pierwotnie w R: Aż nareszcie w mózgu wierci.

Scena 5. W uwadze następującej po 142₈: wkłada | drugą ręką wkłada R. — Uwaga następująca po 142₉ w R: kapelusz aż po szyję wpada. Dobywając głowy.

Liszka. Koniec końców biorąc ciebie Założyłem w tej potrzebie:

Tomasz Liszka & Compagnie —

Zatem w jakim bądź sposobie Gdzie, co, kiedy kapnie tobie,

Musisz spółce przynieść w dani.

Filip. A więc spółka między nami?

Do wszystkiego w każdym względzie?

Liszka. Aj! Filipie, co za mowa.

Filip. Ale prędko koniec będzie.

Każdy swoje niech dziś schowa,

A zaś jutro... pójdę sobie —

Birbanckiego niech w chorobie Już kto inny ma w opiece.

Liszka. Co w chorobie? Alboż chory?

Po doktora zaraz lecę.

Filip. Nie pomogą tu doktory,

Bo choroba jeszcze fraszka,

Lecz pistolet nie igraszka.

Liszka. Co, pistolet?

Dziś się strzela. Liszka. O, dla Boga! — Straszna sprawa. Filip. Wczoraj wyzwał przyjaciela.

Liszka. Kogo, kogo?

Filip.

Filip.

Bronisława. Liszka. Lecz się strzelać niema prawa, Kiedy sprzedał dożywocie.

Filip. Jednak będzie, za to ręczę.

Liszka. Cóż tu począć w tym kłopocie!

Miałem kupców wczoraj rano,

Lecz zarobku nie dawano,

Trudnoż, miałem tracić tyle.

A, mój Boże! i za chwile Rózia z ojcem tu przybywa.

Jak się żenić w takiej porze!

Ten nieszczęsny zginąć może.

Ale biegnę, pędzę, lecę,

O, mój Boże, o, mój Boże !

Twej się zwierzam dziś opiece.

Filip. Jaki skory do podziału!

Skąpiec — lichwiarz — drab — sknera — Daj połowę — o, pomału !

Nie dla ciebie Filip zbiera.

SCENA DRUGA.

LEON, FILIP.

Leon (surdut lcryje pistolet — często pokaszluje).

Filip!

Filip.

Leon.

Filip.

Leon.

Filip. Siódma! Leon.

Słucham.

Tacki ?

Jest.

Godzina ?

Siódma! (kładzie pistolet). Szklankę wody. (Filip odchodzi).

Na godzinę były wina!

(pokaszluje). Piękne gody! Dobrzem skończył! (śmieje się). Doskonale! Wszystkom przegrał — nawet konie. Teraz mogę dmuchać w dłonie.

Lecz co było brzydko wcale,

Że wyzwałem Bronisława —

prawa

I z dwóch dobrych przyjacieli, W łeb jednemu drugi strzeli, Że ten temu nie miał

Bronić zgrać się całkiem w karty —

Dyable też był w tem uparty —

Co clo grosza ! — Teraz sobie Na dewocyi gdzie osiędę I w mych ustach pisać będę Roku ośmset dwudziestego Dziewiątego a pierwszego Mej golizny — Hola! Jasiu!

(Basotlista się przebudza, ruszy smyczkiem i znowu zasypia).

Filip (za scenę). Idę, idę.

Zbierz to wszystko.

Filip (zbierając karty). Nasz przyjaciel jest tam Panie. Leon. Który, jaki?

Filip.

Leon.

Z rudą bródką,

Panie.

Żeby i z niebieską. Wskaż mu prędko drogę krótką. Filip. Dziś ma termin.

Leon.

Filip. Procent.

Leon.

Leon.

Termin, czego ?

Daj mu w kark i kwita — Niech się jutro o mnie spyta. Chybabym też rozum stracił,

Bym przed samym pojedynkiem Jeszcze żydom długi płacił.

Niechże kulka, co mnie trafi,

I lichwiarzom krwi utoczy.

Filip. On iść nie chce.

To go posuń.

Filip. On tam z nami wojnę toczy.

Leon. To ze schodów strąć zuchwalca. Basetlista. Walca ? Zaraz — walca, walca !

Leon.

(Budzą się i grają fałszywie).

Leon. Cicho! Niech was piorun trzaśnie!

Filip (odrywając smyczki). Cicho! dosyć! Ale cicho! Basetlista. Czasem człowiek trochę zaśnie.

Filip. No, no! marsz! marsz!

Basetlista.

Marsza! marsza!

Marsza, Panie?

Ale idźcie sobie!

Co Pan każesz, wszystko zrobię.

(klarynecista odzywa się za krzesłem).

Filip. A to znowu co za licho? (dobywa). Klarynecista. Trochę zaschło w klarynecie. Filip. Zaschło, zaschło — idź, idź — przecie!

Filip.

SCENA TRZECIA.

Michał (śpiewa przez sen). Kiedy nam się pora zdaiza i taka doba,

Pijmy zdrowie gospodarza, co się podoba!

Rafał. W czyje ręce? czyje zdrowie?

(siedzą obaj oglądając)

Leon. Witam Panów.

Michał.

Mój Leonie, Dałeś bankiet co się zowie,

Ale —

Ale — wielkie ale. Michał. Panie bracie, gorzko będzie. Leon. O cóż idzie?

Rafał.

Rafał.

Jak się żonie

Dziś pokazać.

Michał.

Rafał. Źle, Marcinie.

Leon.

Źle, Rafale.

Cóż u dyabła Tak się żony bać okrutnie.

Choć pogdera, choć pozrzędzi, Wszak w kominie nie uwędzi.

Ani ci też łba nie utnie.

Rafał. Łatwo mówić: łba nie utnie! Michał. Wszystko z łaski Pana Brata. Rafał. Tylko na mnie nie kładź winy. Ja wyszedłem ze sąsiadem Do mojego adwokata Miałem wrócić w pół godziny,

Więc czekała mnie z obiadem.

Toż tam było! O, mój Boże!

Michał. Ja poszedłem kupić lożę Na wczorajszą jakąś Zampę,

Oto bilet — jeszcze noszę,

Na nieszczęście was spotkałem.

Chodź, chodź z nami. Ja się proszę —

Nie — koniecznie — choć na śledzie.

Śledzie lubię — pójść musiałem,

Otóż sobie śledzia dałem.

Rafał. Ponoś grałem (dobywa pulares, przeciągając twarz). Tom się

[dobił!

Leon, Jutro wygrasz, ja ci ręczę.

Rafał. Póki życia nie gram w karty.

Michał (zamyślony). Żebym wiedział, com tu robił, Bo to jednak nie są żarty.

Leon. Nic, nic złego, ja ci ręczę.

Michał. W niegodziwąm wyszedł porę.

Leon. Ja na siebie wszystko biorę,

Ja pogodzę was z żonami.

Rafał. Bardzo dobrze, chodź więc z nami.

Leon. Przyjdę później.

Dyabliż potem.

Michał.

Rafał. Wiesz Leosiu! Zrób mi grzeczność —

Ty to umiesz pięknym zwrotem Najszaleiiszą zgładzić sprzeczność,

Napisz kartkę do mej żony.

Michał. I do mojej.

Słówek parę — Michał. Jesteś od niej wielce czczony. Rafał. Moja da ci świętą wiarę.

Leon. Pisać można — nawet wróżę, Że me pismo dosyć wskóra,

Tylko że to w mojem biurze Łatwiej flaszki niźli pióra.

Ale od kart jest ołówek!

Zaraz skreślę parę słówek.

Rafał.

SCENA CZWARTA.

Michał. Cóż ty powiesz?

Rafał.

Michał.

Rafał.

Michał. Ja — nic.

Rafał.

RAFAŁ, MICHAŁ (ehodzą zamyśleni).

Co?

Co?

A ty?

Nic — i ja toż samo.

Michał. Tylko że to zły za kąty Pierwszy ogień z moją damą.

Rafał. Moja znowu nic nie powie,

Nie zachmurzy nawet czoła,

Ale pójdzie do kościoła Z swoich zmartwień nieść ofiarę.

Aż dopiero za powrotem I nazajutrz -wspomni o tem,

I pojutrze i w dni parę,

I za tydzień — w trzy tygodnie, Zawsze mile, cicho, zgodnie.

Jak ta kropla wody czystej,

Co w kąpieli nam kroplistej W jedno miejsce zawsze bije.

Bije, bije, jeszcze bije,

Ona gadać, gadać będzie,

Tak że w końcu już znudzony,

Tak dla siebie, jak dla żony Muszę zbłądzić w innym względzie By dać nowy przedmiot zrzędzie.

SCENA PIĄTA.

RAFAŁ, MICHAŁ, LEON.

Leon. Oto listy.

Rafał.

Bóg ci zapłać. Michał. Niebo zyszczesz tą przysługą. Leon. Mam nadzieję, że nie długo Będą trwały w swoim gniewie, Ale niechże jedna nie wie Że list taki ma i druga.

Rafał. Dobrze, dobrze. Dzięków krocie, (całując go).

Żeś nam pomógł w tym kłopocie.

Michał (całując). Do oddania ta usługa,

Jak ci kiedy (z westchnieniem) Bóg da żonę.

Leon. Teraz ufni w mą obronę Myśleć czego już nie macie.

Co się stało — to się stało!

Rafał (biorąc pod ręką Michała, drugą z fanfaronadą chce nakryć głową).

Ej zapewne! tylko śmiało!

(kapelusz aż po szyją mu zapada — dobywając głowy)

Ten kapelusz...

Nie twój, Bracie.

Michał.

Nie mój także.

Za przestronny.

Rafał.

Michał. Ale gdzie mój ?

A to miło !

Rafał (szukająe).

Przed tygodniem odnowiony. Leon (wskazując pod stół). Tu coś leży.

Mój był nowy.

Michał.

Leon. Bierz, co jest.

Michał (na wierzchołek głowy). Trochę ciasny.

Leon. Ale gdzie tam, jak twój własny.

Rafał. Bez nakrycia, jak bez głowy.

Leon. Co tam zważasz, czasu szkoda —

Byle było co na czubie!

A kto spyta — powiesz: moda.

Rafał. Ej, zapewnie! ja tak lubię,

Wino, wino — woda, woda.

Chodź braciszka! tylko śmiało!

Co się stało — to się stało.

(jeden w przestronnym, drugi w ciasnym kapeluszu w j chodzą).

Scena 6. 143,₃ —₁₅ w R₃: Tajemniczą, zwykłą drogą || Dziś do pana tu oddano || I nie wiedzieć skąd, od kogo.

143,₅ pierwotnie w R: Gdyż tajemną przybył drogą.

143,7 Ciężki? Lekki? Co? | Ciężki? Lekki? R. — 143₁₉ lżej- . szy | lekszy R. — Po 1441S w R₃ Mając skarby milionowe, natomiast 144,₆ opuszczony. — 144₂₂ ale | jeszcze R₃. Po tym wierszu w R₃ przekreślono: Ale wszystko flanelowe |]

Na tę porę ciepłe, zdrowe. — 144 Prawda, nie grzech | Na tę porę R₃. — 145j— i w R₃: I list, ■wszakto może ]| Czarodziejska jest szlafmyca, || Jak pan stanie w tym ubiorze || Może zniknie tajemnica. — 145₄ w R: Jak pan staniesz w tym ubiorze... — 145₁₇ czemu | pierwotnie w R: nawet.

Ja | Bo R,. .— 144₃₀

26

Scena 7. 146₉ nie pospieszę | Pierwotnie w R : się nie spieszę. — 146n w R: Skąd omyłka ta powstała. — Po 146.₂₅ w R₃: Czy piękniejszym kto być może. — 146₃₄—35 w Rs: Abym poznał czyli ziemi || Jest istotą czy też nieba.

147₂    Nie napróżno ] Pierwotnie w R i R,: Niedareinnie. —

147₃    w R₃: krwi upuścić ci potrzeba. — 157₉—₎₉ w R₃: opuszczono. — 147₂₀—₂₁ w Rg : Kiedy nawet wracam w nocy || Zbyt niepewną czasem nogą. — 147₂₄ w R: I choć wprawdzie więcej w rady. — 147₃₅ do licha | Pierwotnie w R: do dyabła. — 148₈ Chciej pamiętać | Szanuj, szanuj R₃. — Uwaga poprzedzająca 148₁₅ w R opuszczona. — 1482I niszcz | Pierwotnie w R : twe. — Uwaga poprzedzająca 149₈ w R : w czasie ostatnich wierszy Filip oddał bijet Leonowi, który przeczytawszy... — Po 149₂₀ przekreślono w R₃: I co każesz, wszystko zrobię, || Bo bez granic ufam tobie. — 149₂₁ w Rs: Wprzód naleję zawsze tobie. — 149₂₁ pierwotnie w R: Wprzód naleję zawsze Tobie. — W uwadze po tym wierszu: biorąc go | biorąc R. — 149₂₂ —₂₃ pierwotnie w R i R₃ : Powiedzże mi na ten kaszel || Czemże trzeba pomódz sobie. — Uwaga na końcu sceny w R opuszczona.

Akt II. Uwaga na początku sceny w R opuszczona.

Scena 1. Uwaga na początku sceny w R: Orgon wchodzi po podróżnemu ubrany, za nim kelner jeden, drugi, dwóch żydów — później odźwierny. — Uwaga poprzedzająca 150j w R opuszczona. — 150₅ I chcę pierwej | Lepiej wprzódy R₃. — 150₁₉ To dla pana | Dla pana to (pierwotnie: to dla pana) R. 151e Łatka? | Ten, ten R₃. — 151₈ Prosper Łatka | Tomasz Liszka. — 1512G—152₂ w R₃ opuszczono. — 15129 I raz jeszcze | Nie potrzeba R. — W uwadze następującej po 152₂: Szwajcar wchodzi i oddaje afisz | Szwajcar oddaje mu afisz R. — 152₄ w R₃ opuszczono. — Uwagi: kończąca 152₅ i rozpoczynająca 152G w R opuszczone. — 152₇ szlachtę dłuży [ pierwotnie w R: nas zadłuży. — 152₁₂ amatora miłośnika R. — 152I4 balon puszczony | balon R. — Uwaga następująca po 152₂ w R opuszczona. — W uwadze [następującej po 152₂₀ Orgon odtrąca stróża | odtrącając stróża R. — 152₂₉—₃₀ w R₃ opuszczono. — Uwaga po 162₃₀ w R: wynoszą tłumok. — Uwaga poprzedzająca 152₃₁ w R opuszczona.

Pierwotnie w R:

Scena 2. Uwaga poprzedzająca 153₇ w R: potem do koni. Uwaga poprzedzająca 153₁₂: biorąc na stronę Orgona. — W tymże wierszu: Aj. aj | ależ Rs. — 153₁₄ Tu jak dzwońca cię | Aj, aj bratku tu R₃ (odmiana). — Uwaga poprzedzająca 153₂₃ w R opuszczona. — 154ie w R: do siebie na stronie. — 154₁₉—155₁₀ opuszczono w R₃. — 154₂, O co | Pierwotnie w R: Skąd to. — 154₃₈ Potem w końcu. — 155₈ pierwotnie w R: Końca temu nie położę. 155₁₃ opuszczono w R₃. — 155₂₂ w R: Złoto wszystkiem na tym świecie.

Pierwotnie w R : Je-

Scena 3. Uwaga w toku 155₂₈ w R: wyrywając rękę. — 156₂ w R₃ Chociem w życiu dał nie mało. — 156₃ go j pierwotnie w R: to. — Uwaga poprzedzająca 156,, w R opuszczona, — Uwaga poprzedzająca 156₂₂ w R: sam kiwając głową za nią. — 156₂₃ Jednak dałem dnak że to. — W końcu* sceny w R uwaga: odwraca i spu-

szcza oczy.

szu w

skrzyżowane nogi pod stołek kryjąc; oczy spuszczone ciągle, nigdy nie podnosi. Spogląda na palce, którymi się bawi. — W toku 157₂, w R uwaga: milczenie. — W toku 158, w R uwaga: chcąc koniecznie zaciągnąć do rozmowy. — Uwaga poprzedzająca 158₄ w R opuszczona, również poprzedzająca 158₁₅ — 158₂₁ zmysły zakłócone | Pierwotnie w R: głowę ogoloną — Uwaga w toku 158₂₉ w R: podskakując na

Scena 4. Uwaga na początku sceny w R: ironicznie na stronie. — W toku 157,, w R: chce odejść, ona wyciąga ręce. — 157₁₄ pierwotnie w R: A bodajże Bóg cię kochał. — W uwadze poprzedzającej 157,- i siadają obydwaj | i kładzie na stoliku R. — Uwaga w toku 157₁₉ w R : siadają. — Uwaga poprzedzająca 157₂₀ w R opuszczona. — Uwaga po tym wier-R: Krętosz wyprostowany na brzeżku stołka siedzi,

krzesełku. — Uwaga w toku 159₂₃ w R : odskakuje; Krętosz kiwa głową, że nie da. — Uwaga poprzedzająca 159₂₆ w R: 159₂₆ w R: odsłaniając i przybliżając gardło. — 160, Albo Pierwotnie w R: Lub mnie. — Uwagi w toku 160₃,₄ i poprzedzająca 160₁₃ w R opuszczone. — Uwaga w toku 1609 w R: wstając, a gdy i Krętosz wstaje, siada i pociąga go za sobą, mówiąc z pospiechem, -r- Uwaga następująca po 160₂₅ w R: milczenie. — Liszka lekko dotyka się pularesu, jakby próbował, czy gładki, potem czy gruby. — Uwaga poprzedzająca 161₄ i następująca po 161₁₀ w R opuszczone. — Po 161,, w R uwaga: pije. — 161₁₄ Dobra — przednia Bardzo dobra R. — Po 161,s w R uwaga : spluwa. — Uwaga w końcu sceny w R: wstrząsa się i spluwa.

Scena 5. W uwadze na początku sceny: wstając | znajduje R. -— Uwaga w toku 162₂ w R : Za każdem zawołaniem wzdrygnięcie Liszki, jakby kto go uderzył. — 162e w R: Co do tego — Nie do tego. — W W₁ zamiast drugiego : nic, wydrukowano mi. — Na str. 162 uwagi na marginesie w R opuszczone. — W toku 162₁₇ w R uwaga: kaszle. — 162₂₄ pierwotnie w R: Żyła, żyła! Boże, Boże. — 163₁₀ Tak, tak, tak | Tak, tak W, | O, tak. tak R. — Uwaga w toku tegoż: siada i pokaszlawszy trochę. — 163,₄ pierwotnie w R: Gdyż Bóg nam dał ciało w darze. — Uwaga poprzedzająca 163,₆ w R : wskazując głową. — Druga uwaga w toku tegoż w R: krzycząc, wskazuje na afisz. — Uwaga poprzedzająca 1631S w R opuszczona. — Po 163₂₅ w R prócz znachodzącej się w tekście pierwotnie uwaga: p. k. m. trzymając w prawym ręku afisz, na lewym łokciu opiera się o ramię lewe Liszki, który pod tym ciężarem i za każdem wahaniem ciała Leona to w tył, to wprzód.... wystawia nogę. — 164₁₃ Stał mu poziom | Pierwotnie w R : Wiecznie został. — Zamiast 164₃₂—₃₄ pierwotnie w R: Krętosz mówił : Klapnąć może, || Bo cóż żyłka na tym świecie, || Jak nić pęknie (przekreślono : Nitka, nitka j, u kądzieli). — W uwadze poprzedzającej 165, w R opuszczone końcowe wyrazy : na końcu jakby pacierz żałośnie. — 165₂ pierwotnie w R: Jeszcze padnie, łeb rozbije. — 165₂₁ pierwotnie w R poprzedzała uwaga : Liszka rzucając się i ujmując. — Uwaga w toku

1661S w R: pokazuje na drzwi pokoju Orgona. — Uwaga w toku 166₁₅ w R : idąc. — Po 1661S w R uwaga : wchodzi. —- 166₂₂ Ale jednak j Jednak przecie R.

Scena 6. Uwaga następująca po 167,₉ w R opuszczona. 168₁₄ Ale | Pierwotnie w R: Zatem. — 168,₇ A jak wzięci Pierwotnie w R : Jak już halon. — Uwaga w toku 16823 i kończące 168₂₅ w R opuszczone. — Uwaga następująca po 168₂₃ w R: sam, do drzwi.

Scena 7. Uwaga w toku 169, i poprzedzająca 170₈ w R opuszczone. — 169,, rzadkie | modne R. — 170₂₃ w R poprzedza uwaga : porywając za rękę. — Uwaga poprzedzająca 171₃ w R opuszczona. — W uwadze poprzedzającej 171c : | rozkrzyżowany tupa j rozkrzyżowany R. — 171₁₀ Ach, trzymaj | Trzymajcie! R.

Scena 8.    171₂₅ wymokły | Pierwotnie w R: pyszczek.

I;

172₂₁ pierwotnie w R: I czyż można lepszej pary. — Uwagi: poprzedzające 172₃₀ i przed i po 173₆ w R opuszczone. — Uwaga w toku 173₅ w R. Liszka jak uderzony.

teńj

Akt III. Scena 1. 174 w R poprzedza uwaga: powoli 174₂₁ w R: Gdy nam -grozi wielka strata (pierwotnie: Temu, komu grozi strata). 175ie pierwotnie w R: Że krew w człeku w żółć się zmienia.

Scena 2. 175₂₇ tym czasem | Pierwotnie w R : hulanki. —

179, Ten list jakiś | Pierwotnie w R: Listy

176, służalcowi | sługalcowi W,, R: jak wyżej. — W uwadze następującej po 176,, av R opuszczono: Filip odchodzi kiwnąwszy ręką. — 1761S w R uwaga: do Rafała powoli. — 17627 jednak | przecie (pierwotnie: jednak) R. — Uwaga poprzedzająca 177, w R opuszczona. — Po 177₉ w R przekreślono : -Rafał, Michał bracia sobie. — 178₂₁ ani | Pierwotnie w R: nie jest. — 178₂₂ o całym kapitale | Pierwotnie w R: Mowa o kapitale.

jakieś. — 179₃ z nieba | Pierwotnie w R: panie. — Uwaga poprzedzająca 180, w R: Przy stoliku siedzi Rafał zamyślony, do niego przechodzi Michał i mówi. — Uwaga poprzedzająca 180₂₈ w R: odprowadz(ając) ku drzwiom. — Uwaga, poprzedzająca 181₆ w R: Powtarzając słowa Raf(ała).

Scena 3. 181,,—₂₅ av R opuszczone. — 183₁₇ Avraz z poprzedzającą uwagą, która av R: we drzwiach chwytając za

piersi wchodzącego Orgona, w R włączono do Sceny 4. Wiersz ostatni, zarówno jak cała scena 4 i 5, napisana na papierze szarym, który dodatkowo został do rękopisu dołączony. Scena oznaczona, jako czwarta, w tekście policzona za szóstą. — 183₂₂ pierwotnie w R: Łamać sobie ręce, nogi. — 184₃—4 pierwotnie w R: — Ha, co chwila mędrszy człowiek [| I mądrzeje i mądrzeje || Do zawarcia swoich powiek, || Tak się działo, tak się dzieje. — Uwaga poprzedzająca 186e w R: oddaje pakiety. — Uwaga poprzedzająca 184₁₀ i 184₁₇ w R opuszczone 184n ojcze | papo (pierwotnie: ojcze) R. Po 18436 w R przekreślono: Chociaż czasem gdzie młokosa |j Przydyba-wszy w dobrą porę [| Tęgo pieprzem natrę nosa. —184₃₇ Przecie | Pierwotnie w R: Jednak. — 185t Słyszę, czuję j Pierwotnie w R: Słyszę, czuję. — 185₇ a la modę | "Pierwotnie w R: podług mody. — 185₁₀—n pierwotnie w R: Świat go stawia gdzie nademną || I comme il faut czcząc nazywa. — Po 18525 w R przekreślono: Ten na małżeństw targowicy, || Gdzie wyrocznią Bożek złoty, —*T85₂₇ Waść j Pierwotnie w R: Ty. — 188₂₉ Dużo | Pierwotnie w R: wiele. — 185₃₄ A | Pierwotnie w R: Lecz. .— 185₃₈ pierwotnie w R: Gdy inaczej być nie

ująć- w rękę., -i- Uwaga w toku 187, w toku — • 187₃ mów | Pierwotnie w R:

może. — Uwaga następująca po-.tynuwierszu w R opuszczona. — 186₂ wypieszczona J “Pierwotnie w R: wystrojoną. — 18615 zwykłą | Pierwotnie \v., .R: dobrą. — 186.₂₃ Biada, kłopot | Pierwotnie w *R: Gdzie zmartwienie. — Uwaga po tym wierszu w R: c

i po 187₁₂ w R ‘opuszczone, myśl.

Scena 5. 187₁₆ tutaj || tu R. — Uwaga na końcu sceny w R opuszczona.

Scena 6. 189₂₉ po wyrazie: pozostaje, przekreślono w R. Żegna(m) Cię, bądź szczęśliwa.

Scena 7. Uwaga w toku 190₂₀ w R opuszczona. — Uwaga poprzedzająca 190₂₁ w R: siada, przed sobą kładąc pistolety — 190₂₂ Gdybym | żebym R₃, 191₄ Oj, oj, | Światła R i R₃. — 191₅ po wyrazie: ludzi, przekreślono wR: ściągnie, milcz. — 191₇ poprzedza w R mvaga: wstając cicho. — 191₁₃ Najwyraźniej | Pierwotnie w R: Strzelisz razem. — W uwadze

po tym wierszu dodano w końcu: do drzwi pokoju Rózi, która się z ojcem pokazuje potem. —

Scena 8. 191₁₆ i jest ) teraz R. — Zamiast 191n—19213 odmiana wR i R₃: Leon. A pozywaj, ja tymczasem | Liszka. Nie, nie pozwę — lecz oskarżę || Już posiałem — czekam warty. — Uwaga poprzedzająca 192₂₄ w R: zbity z terminu. — 192₂₉ ulice | Pierwotnie w R: te domy. — 19231 Te | Pierwotnie w R: Wieczną. — 192₁₃ miły | Pierwotnie w R: drogi. — 194₆ połowinkę || (z płaczem) dla biedaka R. Uwaga poprzedzająca 194₇ i w toku 194₁₄ w R opuszczone. — 194₈—₉ Łatka. Za godzinkę? Leon. Ni za dziesięć w R opuszczono. — Po 194₁₉ w R następuje: Święty Janie, co ja tracę. — 195₆ pierwotnie w R: Przez co nasze złączył dłonie. Inna odmiana: Przezco w mirt nam ubrał skronie.

l¹

Spis rzeczy zawartych w piątym tomie.

Strona

CIOTUNIA, komedya w trzech aktach, wierszem ZEMSTA, komedya w trzech aktach, wierszem DOŻYWOCIE, komedya w trzech aktach, wierszem UWAGI WYDAWCY

53

127

197

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

11-348711

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000304668