::Л    ; '§ -

. ¹

I Д^Ир™ ЩЁЯКЁЁШ

«üiiiii

«üiipiiLj

:МШШ ш

—

МАЙМ1ЧММ1Р

: :

■' ' ''

i    .    .

WKêêêiêêêÊÊKSÊ

шшштт

'■Щ

:Ч.

ijgypSÿÿgS:

■вЯнннвшв

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000304667

DZIEŁA

FREDRY

wydał

Dr HENRYK BIEGELEISEN

(Z PORTRETEM i PODOBIZNĄ PISM ' _/Wy'.

Tom IV.

ŚLUBY PANIEŃSKIE. — PAN JOWIALSK1. -NOCLEG W APENINACH. — Uwagi wydawcy.

B|

LWÓW.

NAKŁADEM KSIĘGARNI POLSKIEJ.

1897.

. *

•’4MP

* :

»*

■

*>.

V - -

»

V

-4

i

ŚLUBY PANIEŃSKIE

CZYLI

MAGNETYZM SERCA

Gustaw.

Gustaw.

Aniela.

Szambelanowa (mówi powoli, aie

Ludmir. Precz!

Helena. Kto?

Szambelanowa. A ja syna.

Bombalo. Uważaj.

MAGNETYZM

Ale Erazma, także?

ODMIANY TEKSTU

PAN JOWIALSKI,

SCENA JEDENASTA.

NOCLEG W APENINACH,

MAGNETYZM SERCA

KOMEDYA W PIĘCIU AKTACH, WIERSZEM.

Rozum mężczyzną, białogłową affekt tyłko rządzi; oraz kocha, oraz nienawidzi; nie gdzie rozum, ale gdzie affekt, tam wszystko.

And. Maks. Fredro.

Fredro, Dzieła T. IV.

Л ХхЫ5

/фШ

PANI Ю(ЖЕ0М01^д

ANIEbV'p    У    - ,s\

s;;>ü°wsVii44W0

GUSTAW.

ALBIN-    а-Ъ'Ч^ДЧЧ

JAN.

Scena na wsi w domu pani BOBRÓJSKIE.T.

Mc. Hi

Jz. ш

ą lUrySihtf-ł

•л

АКТ PIERWSZY.

i Duży pokój — dwoje drzwi w głębi — trzeSifef dtzwi ' po prawej stronie ceny do pokojów pani Dobrójskiej т-czwarte po lewej do pokoju Gustawa, okno). ■

SCENA PIERWSZA.

JAN (sam).

(W płaszczu zarzuconym na ramiona — chodzi — patrzy w okno, potem mówi, ziewając).

Czekaj mnie, nie śpij, powrócę o trzeciej.

Piękna mi trzecia : słońce jak w dzień świeci,

A mój pan drogi gnie sobie parole,

Albo z butelką... albo... No ! już milczeć wolę.

SCENA DRUGA.

JAN, RADOST.

Radost (idąc ku drzwiom Gustawa). Śpi GllCiO ?

Czy śpi? — Jak zabity, partie.

Jan.

Radost. Lubi spać liultaj.

fan zastępując od drzwi).

ftadost. Â to dlaczego?

Jan.

Radost.

Jan ¹ zastępując). Będzie się gniewał.

Radost.

Niechże pan nie wchodzi.

Bo śpi.^

Nic nie szkodzi.

Jan. Dopiero zasnął — ledwie pół godziny. Radost. Cóż w nocy robił?

Jan.

Nic mi się nie stanie.

i! idost.

Jc U. Z przyczyny? — Zasłabł.

Nie spał !

' A* z przyczyny?

RadOSt (troskliwie). Jail (z westchnieniem).

Zasłabł.

Niespodzian.

RadOSt. Cóż mu jest?

Jan.

Radost. Hm!

Jan.

Radost.

Jan.

Co jest? г— jakiś zawrót głowy...

Wstręt do wody...

Hm!...

Pragnienie wina Radost. Hm ! proszę, proszę, wieczór jeszcze zdrowy

Jail (wzruszając ramionami). Ha! słabość, panie, piorilDC

[zaczyna.

Radost (do siebie). Hm ! wstręt, pragnienie! hm... lim.

[zawrót głowy.

Jan. Niechno się wyśpi, po południu wstanie. Radost. Chciałem być w domu i dziś tu z powrotem, Lecz taką rzeczą ani myśleć o tern.

.Jan. Owszem, jedź pan, jedź; ręczę, że za chwilę.. Radost. A sen spokojny?

•Jan (zastępując drogę). Lada co obudzi.

Cicho, dla Boga.

Drzwi tylko uchylę.

Radost.

Jan. Ale drzwi skrzypią.

Własnemi oczyma...

Jan (odstępując). Ha! kiedy już tak! Niech się pan nb

[trudzi

Radost.

Darmo tam patrzeć — mego pana niema. Radost. Niema?

A, niema.

Jan.

Gdzież jest?

Radost.

Stąd o mile.

Jan.

Radost. Jak? co?

Pojechał.

Jan.

Dokąd?

• Radost.

Do Lublina.

Jan.

Radost. Do Lu... Lu...

Jail (z ukłonem kończąc słowo), blina.

Kiedy?

Radost.

Wczoraj.

Jan.

Po co?

Radost.

Ja-II. Nie wiem. Radost.

Macież go! już szaleć zaczyna, .Już, Bogu dzięki. — Jeździć, latać nocą....

I czegóż stoisz, panie zawrót głowy ?

Hm! wstręt do wody! co? — wina pragnienie? JaII. Stoj§ na warcie, muszę być gotowy Otworzyć okno na pierwsze skinienie.

Radost. Na co otworzyć?

Dla mojego pana:

Tędy wychodzi, tędy się i wchodzi.

Radost (załamując ręcei. Przez okno łazić śród jasnego To waryata prawdziwie dowodzi.

Jan.

[rana !

(ironicznie).

I kiedyż wróci na swoje wesele?

Jan. Jeśli mu wierzyć, miał o trzeciej wrócić. Radost Do siebie). O, muszę, muszę cugli mu przykrócić! O, czego nadto, tego i za wiele!

(słychać pukanie do okna).

Jail (idąc do okna). Niechże pan łaje, bo przybywa właśnie.

(Otwiera okno).

SCENA TRZECIA.

GUSTAW (ubrany do konia), JAX, RADOST (w głębi) GUStaW (włażąc przez okno). To CZaS ! — Niech gO pio-

[run trzaśnie !

Jan. Dobrze pan mówi; bogdajby go trzasnął! Gustaw. A co? śpią jeszcze?

Byłb}r sen nie lada !

Jan.

Mnie to pan powiada !

Gustaw. Trochem się spóźnił.

Jan.

Gustaw. Pewnieś nie dospał?

Gdybym był choć zasnął.

Jan.

GUStaW (oddając pręt, czapkę, rękawiczki i oeierając twarz).

No, prawdę mówiąc, jak jestem na świecie, deszczem tak pięknie zębami nie dzwonił :

Wicher, deszcz, zimno... psa by nie wygonił.

Radost.

A ciebie wygonił przecie.

SCENA CZWARTA.

RADOST, GUSTAW.

Gustaw. A, Stryj as/ek ! (całując w rękę). Dzień dobry !

Radost (oziębię)

Gustaw. Już wstałeś?

Radost.

Gustaw.

Radost.

Gustaw. Dopiero świta.

Radost.

Witamy z podróży!

Jeszcześ nie spał?

Dość czasu.

Dzień du.ży.

Świta, ale w twojej głowie. Gustaw. Niech i tak będzie, niech świta na zdrowie, Byle mnie kochał Stryjaszek kochany,

Był mi zawsze zdrów, czerstwy i rumiany.

Lecz, cóż to? mars? mars? fe? precz z nim do licha !

(zaglądając w oczy).

No... proszę... troszkę. — Niknie wyraz srogi,

Czoło się równa... oko się uśmiecha,

Otóż tak lubię, (ściskając go) mój Stryjaszku drogi!

RadOSt (płaczliwie, zawsze dając przestrogę). MÓj GrUStawie,

[powiedz mi : chcesz, czy nie chcesz żony ? Gustaw. Chcę, chcę, Stryjaszku.

Radost.

Gustaw.

Pewnie ?

Jestem jej spragniony — Radost. Takiżto więc sposób wyszukałeś sobie? Gustaw. Ja nic dotychczas nie wiem o sposobie. Radost. Te wycieczki przez okna, te nocne wyprawy. Gustaw. I cóż?

RadOSt (zniecierpliwiony).

Cóż Panna!

Gustaw.

A, bardzom ciekawy, Co moję pannę obchodzić może,

Kiedy, jak i gdzie ja się spać położę ?

Nie śpię — tern lepiej dla niej, bo na jawie Nią tylko jedną myśli moje bawię,

I do niej wżdy cham jak w dzień, tak i w nocy; Ale jak zasnę — jestże to w mej mocy ?

Dla Boga, po-[rzuć myśli płoche,

I raz tylko, raz pierwszy zastanów się trochę.

Radost (płaczliwie). Mój Gustawie!

Kilka dni jesteś pośród tak godnej rodziny,

I nie ma dnia jednego... gdzie tam dnia!... godziny, Żebyś czegoś nie zbroił, aż się serce kraje.

Pani Dobrójska sama opiekę ci daje;

Nie idąc wzorem matek, co nos górą noszą,

Kiedy w duszy o zięcia wszystkich Świętych proszą, Pamiętna twych rodziców i mojej przyjaźni,

Swój zamiar względem ciebie głosi bez bojaźni.

Ale wszystko napróżno, daremnie się trudzi :

Miejski panicz w wieśniakach innych widzi ludzi; Swoich nudów nie kryje, grzeczności nie sili,

zastanowieniem). Prawda, prawda Stl‘V-

[jaszku, zbyt słuszne przestrogi ; Ach, ojcowskiemi strzeżesz mnie oczyma.

szczerem

I chce dać uczuć wartość każdej swojej chwili. Wróbel się tylko, mówią, pustej strzechy trzyma, Ale co w twojej głowie, już i wróbla niema. Gustaw (ze

(ściskając go).

O, jesteś dla mnie skarb, przyjaciel drogi,

Dzięki ci, dzięki za twoje przestrogi.

RadOSt (z rozczuleniem ściskając go). MÓj ty pOCZCiwy, mój

[luby Gustawie!

Gustaw. MÓj przyjacielu, mój Ojcze kochany! Zobaczysz, jak się ogromnie poprawię,

Byłem miał tylko powód do odmiany.

A teraz zgadnij, jaką dziś zabawę...

Radost. O, dla Boga! on swoje! otóż masz poprawę! Ach zmiłuj się, uważaj, powiedz, czy to ładnie,

Że z domu pan zalotnik oknem się wykradnie,

Aby noc całą Bóg wie gdzie nie strawić. Gustaw. Ależ Stryjaszku, ja muszę się bawić. Radost. Bawić!

Gustaw. A w prawdzie, wr tym szanowmym domu, Gdzie każdy dla mnie aż nadto łaskawy,

Gdzie nie ubliżam w niczem i nikomu,

Żadnej dotychczas nie widzę zabawy.

Radost. Idzież tu o zabawę, w⁷rzawę nieustanną? Gustaw. Ależ o nudy idzie.

Nudy z piękną panną! Gustaw. Nie będą nud3r, jak się kocliać będę. Radost. I kiedyż to nastąpi ?

Radost.

Jak się z nią ożenię. Albo inaczej: jak na koszu siędę. Gustaw. Ba, ba, ba! jeszcze czego.

Radost.

Gustaw.

Radost.

I skąd pewność, że nie?

Jestże to napisano, wyryto na niebie,

Że Aniela koniecznie musi pójść za ciebie? Gustaw. Pójdzie, pójdzie Stryjaszku.

Radost.

Tylko bardzo proszę, Niecli samochwalstwa od ciebie nie znoszę. Gustaw. I)o samochwałów któż tego policzy,

Który rozsądnie zważa i powiada,

Że gdzie dwie rodzin związku sobie życz}r, Związku się w końcu spodziewać wjrpada? Radost. Prawda, jeśli Aniela choć trochę polubi. Gustaw. Bądź z łaski swojej spokojny w tym wzglę-Już ja ci ręczę, wszystko dobrze będzie. [dzie, Radost. Nadto pewności, a ta pewność zgubi. Gustaw. Już spuść się na mnie... ale dość tych fraszek.

Teraz niech zgadnie kochany Stryjaszek...

Radost. Pewnie, gdzie byłeś?

Grdziem bawił tak długo. Radost. Wymów już, wymów, bo cię dyable dusi. Gustaw. Na miejskim balu bjdiśmy przebrani. Radost. Na jakim balu ?

Gustaw.

Radost. W karczmie !

Gustaw.

Radost.

Gustaw. Tego młodemu nikt pewnie nie zgani. Radost (ironicznie). Pewnie pochwali?

Gustaw.

Radost. Piękna mi szkoła.

Gustaw.

Gustaw.

Pod złotą papngą.

Przebrani.

O, Boże! o, Boże!

Bo pochwalić musi.

Lepszej być nie może. Na małym świecie, co się wielkim mieni,

Gdzie każdjr trwożnie po śliskiej przestrzeni,

Jakby na szczudłach i w przyłbicy chodzi,

Tam, czeni są ludzie, niechaj nikt nie bada.

Ale gdzie człowiek mało pozór ceni,

Przybran3rm kształtem nie chce i nie zwodzi,

Gdzie więcej wola, niż rozum nim włada,

Tam chwytaj penzel, wzór stoi gotowy.

Radost. Otóż go macie! Jest La Bruyère nowy.

(płaczliwie).

Guciu! dopieroś dziękował za radę.

• [głowy.

Gustaw (nie słuchając). I co mi teraz przychodzi do Radost. Naprzykład?

Jedźmy tam dziś.

Gustaw.

Ja z tobą?

Radost.

Gustaw.- Ty ze mną.

Oszalał !

Radost.

Wcześniej wrócisz.

Gustaw.

Radost (ironicznie). Tą drogą tajemną.

Jedziesz?

Gustaw.

Radost. Dajże mi pokój.

No, to sam pojadę.

Radost. Guciu! dopieroś dziękował za radę.

Gustaw (żałośnie). Luby Stryjaszku! wkrótce się ożenię. Radost ido siebie z zadziwieniem). No ! i dlatego takie figle stroi.

Gustaw.

Gustaw (jak wyżej, prosząc). Już raz OStatlU.

Ja go nie odmienię.

Radost.

To rzecz daremna.

Na kasztana wsiędę!... Radost (przestraszony). O! na kasztana!

Gustaw.

Przede dniem tu będę.

Gustaw.

Radost. Weź już moje dorożkę, a kasztan niech stoi.

(do siebie).

Jeszcze kark skręci z tego waryata.

1 delią moję.

Gustaw. Dobrze Stryjaszku.

Radost.

Gustaw. Dobrze Stryjaszku.

W tej kurteczce lata,

Radost.

Jeszcze kataru u dyaska dostanie.

Gustaw. Dobrze Stryjaszku, jak chcesz, tak się stanie. Ja zawsze mówię, święte rady twoje.

Radost. Otóż masz, teraz powie, że to z mojej rady Przez okna łazi na nocne biesiady.

Gustaw. Zatem radzisz wchodzić drzwiami ?

Radost.

Ja ci radzę pójść spać.

Gustaw.

Radost.

Gadajże z waryatami!

Spać?

Bladyś, aż niemiło. Gustaw. Blady? — to dobrze, to nic nie zaszkodzi: Bladość niepokój miłosny dowodzi,

Bladości prędzej niż słowom się wierzy.

Pamiętasz przecie, jak to dobrze było Rano, nazajutrz po twojej wieczerzy?

Radost. Mojej wieczerzy?

To jest, mówiąc szczerze, Ja sam dawałem tę sławną wieczerzę,

Ale Stryjaszek potem długi płacił.

Radost. Niestety!

Gustaw.

Gustaw.

Wcalem na cerze nie stracił.

„Teraz to kocha — rzecz niezaprzeczona — Jak blady, słaby! — on z miłości skona —“ Powiedz sam, wszakże prawda, tak mówiono. I gdybym nie był za nadto...

Radost.

No, no, no, Niedość szaleje, jeszcze mnie powiada! Teraz idź i śpij, taka moja rada.

Ale mój Guciu, Guciuniu serdeczny,

Staraj się zbliżyć, podobać Anieli. Gustaw. Dobrze Stryjaszku.

Radost.

Dla matki bądź grzeczny.

Gustaw. Dobrze Stryjaszku.

I na miłość Boga

Radost.

Jeśli ci jeszcze moja przyjaźń droga,

Nim się odezwiesz, pomyśl pierwej nieco,

Bo często słowa jakby z worka lecą,

Ale sensu w nich — no! -- tego tam niema. — A teraz idź spać, już mrugasz oczyma.

Gustaw. Pójdę się przebrać, (całuje w rękę).

Radost. (całując go). Pamiętaj Gustawie...

SCENA PIĄTA.

RADOST, ALBIN.

(chustkę w ręku, tragicznym tonem).

Radost. Cóż cię, panie Albinie, sprowadza tak wcześnie? Albin. Niestety!

Radost.

[tonę,

Jak wzdychałeś, tak wzdychasz boleśnie. Albin. Ach! jakże nie mam wzdychać, kiedy w smutku Kiedy nocne minuty łzami przeliczone !

Radost. A ja ci radzę, wypogodź twe czoło,

Nie bądź Gustawem — lecz kochaj wesoło.

Te elegie i miłosne żale Młodej dziewczyny nie podbij g wcale;

A zwłaszcza Klary, co jak iskra żywa,

Jeżeli westchnie, to wtedy gdy ziewa;

Klary, co spocząć, rzadziej milczeć zdoła,

Sprzeczna z układu, z natury wesoła,

Lęka się smutku, któregoś obrazem.

Albin. Ach! możnaż kochać i nie płakać razem!

(po krótkiem milczeniu).

Już dwa lata się kończą, jak powabność Klary Wznieciła moję miłość bez granic, bez miary.

Niema dnia, bym, nie błagał najczulszem wejrzeniem, Samem już tylko teraz oddycham westchnieniem; Łzami skrapiam jej ślady, skrapiam całą drogę:

I kamień jużbym zmiękczył, jej zmiękczyć nie mogę ! Radost. Żebyś i sto lat jęczał, wszystko nic nie znaczy. Albin. Ach!

Radost. Cóż dalej chcesz robić?

Albin.

Radost. Może cię kocha.

Albin.

łllStaw. Sam się zadziwisz, jak się dziś poprawię.

(odehodzi w lewe drzwi boczne).

Radost (patrząc za nim seryo). Poprawię ! zawsze jedno

[co godzina,

Zadziwisz się! tak! (przechodząc nagle w uczucie).

Kochany chłopczyna !

Co? — umrę z rozpaczy.

Kocha? — Umarłbym z radości!

[ności.

Radost. Każ więc sobie zawczasu dzwonić z przezor-Albin. Ja płaczę, ty się śmiejesz.

Radost.

Śmiej się i ty razem. Albin. Ach, posłuchaj mnie raczej, nie dręcz tym

[rozkazem.

Myślałem, że wytrwałość najczystszych płomieni Nienawiść w łagodniejsze uczucia przemieni,

Ową nienawiść mężczyzn powrziętą z rachuby,

Którą w duszy piastuje, z której szuka chluby.

Ach, błędna myśl, niestetjC zwodnicze nadzieje!

Jej serce coraz stygnie, a moje goreje!

Radost (tymże tonem). ByWTaj zdrÓW !

Albin.

Ach, gdzie idziesz?

Radost (jak wprzódy). Ach, idę do siebie.

Albill. Nie litujesz się 'żalu, opuszczasz w potrzebie. Radost. Chciałbym jeszcze do domu pojechać na chwilę,

(dobywając zegarka).

Tylko że już podobno... jeśli się nie rnjdę...

Oho! takto już późno! Wdaj się tylko z trzpiotem: U niego jak rozsądek, tak wszystko na potem. Albin (chwytając go za rękę) Czekaj, zwierzyć ci muszę

[straszną tajemnicę.

Radost (przestraszony). Dla Boga, co to będzie!

Albin.

Radost. Albinie! ja truchleję!

Albin.

Radost. Mów !

Albin.

Rzecz całą oświecę.

Zachowasz ją święcie?

Klara i Aniela mają przedsięwzięcie... Słuchaj i zapłacz, nigdy — nie iść za mąż.

RadOSt (zadziwiony i wstrzymując się od śmiechu). Szczerze?

(na znak potakujący Albina Badost parska śmiechem).

Albin. Co? — Ty się śmiejesz z tego?

Radost.

Albin. Ja ci ręczę.

Radost.

Albin.

Radost.

śmieję, bo nie wierzę.

I skąd wiesz?

Wiem pewnie.

Daj Boże !

(do siebie).

Taki bodziec Gustawa obudziłby może,

Byle mu wierzył, (do Albina). Dzięki za dobrą, nowinę. Albill. Jakto, Padoście, dobrą? — dobrą, a ja ginę! Radost. Nie zginiesz, będziem żyli.

Albin.

Ty się śmiejesz zawsze. Radost. Ty zaś nie płacz, a losy będą ci łaskawsze.

(odchodzi w lewe drzwi środkowe).

Albill. O, miłości, miłości! ty żalów przyczyno! Złorzeczyć ci nie mogę, bo mile łzy płyną,

Lecz Klaro! kiedyż równą odpłacisz mi miarą? Kiedyż ze mną zapłaczesz? Klaro! Klaro! Klaro!

SCENA SZÓSTA.

ALBIN, ANIELA, KLARA.

(wchodzą przed ostatnim wierszem z prawych drzwi środkowych). Kłam 'cicho stanąwszy przy Albinie). Po l‘az pierwszy, drugi,

[trzeci !

Na wezwanie takie dzielne,

Powtórzone po trzy razy,

Nawet duchy nieśmiertelne,

Jak posłuszne ojcu dzieci,

Porzucając ciemne cele,

Stają władcy brać rozkazy.

Mogęż spóźnić przyjście moje?

Otóż iestem, otóż stoię.

Albin. Acii!

Klara. Nic więcej ?

To tak wiele.

(Klara śmieje sią — po krótkiem milczeniu).

Ach, urągasz miłości.

Kłam (śmiejąc sie).

Albill. Twoje serce bez czucia.

Klara.

Albin. Nikt go zmiękczyć nie zdoła.

Klara.

Albin. Ja tak kocham.

Klara.

Albin.

Klara. Ja się śmieję.

Albin. ' AIüTSl. OTHokrutna ! Poznasz mnie PnlilschiłlL:

Albin.

Urągam? — broń Boże!

Lwie, tygrysie może?

Nie każdy, to pewnie.

A ja nie.

Ja płaczę tak rzewnie.

po stracie.

Klara, Okrutna! sroga! niestetjJ o, nieba!

(do Anieli).

Uchodźmy prędko, tu miłość na czacie,

Prędko Anielo, dowierzać nie trzeba.

(śpiewa).

,, O ! gdzie miłość stawia siatki,

,.Nie tiglujcie moje dziatki,

,,Bo z miłością figlów niema:

,,Jak was złapie, to zatrzyma“.

Tak babunia nam śpiewała,

Ja uciekam pókim cała.

Albin. Zostań okrutna, zostań! uwolnię twe ocz}r Od smutnego przedmiotu, co ich świetność mroczy. Cieszy cię moja męka? — ciesz się więc dowoli: Żaden twój raz nie minął, każdy mocno boli. Jedna tylko pociecha mej duszy zostaje,

Żem nie zasłużył wzgardy, której dziś doznaję. Aniela. Panie Albinie! któż tak ściśle bierze?

Zostań się z nami, wszakci to są żarty. Klara. Com powiedziała, powiedziałam szczerze. Albin. A ja wszystkiemu co do słowa wierzę. Klara. Godzien pochwały, kto nie jest uparty. Albill. Godzien litości, kto pokochał Klarę,

Bo razem w litość stracił wszelką wiarę.

(odchodzi w prawe drzwi boczne).

SCENA SIÓDMA.

ANIELA, KLARA.

Aniela. Tak drażnić, dręczyć, to się już nie godzi. Klara, Cóż? pójść*za niego?

Ja tego nie mówię;

Aniela.

Lecz gorycz losu niech litość osłodzi,

Niech mu przynajmniej o przyczynie powie. Klara. Naco? niech kocha, płacze, jęczy, kona. Aniela. Ach, tego nie chcę, i ty nie tak sroga. Klara. Gardzę miłością, jestem niewzruszona. Aniela. Wszakci się znajdzie łagodniejsza droga:

I naeóż tam słów, gdzie dosyć na znaku.

Klara. Może mam przed nim, dygnąwszy trzy razy, Kręcąc fartuszkiem, piekąc rak po raku,

Prosić lękliwie, aby bez urazy

Przyjął odpowiedź, wprawdzie nie zbyt miłą,

Ale ogólną dla całej płci jego? —

Alliela. O, pewnie, pewnie, lepiejby tak było,

Niż wciąż powtarzać w obliczu biednego,

Że jego miłość, równie jak osoba,

Ani cię bawi, ani się podoba.

Klara. Wierz mi Anielo, wszystko to za mało.

Nie wiesz, jak twarde jest serce mężczyzny,

Jak prędko rany umie ściągnąć w blizny,

Blizny, co potem stają mu się chwałą.

Nic ich próżności nie zbije, nie skarci,

Im więcej przeszkód, tern więcej uparci.

Łaj, gardź, nienawidź — oni w nienawiści,

Gniewie i wzgardzie mają swe korz}rści.

Tak, że nareszcie czasem z nas niejedna,

Tracąc cierpliwość, tracąc głowę, biedna,

Znudzona walką, ze wszech stron ściśnięta,

Musi pokochać, by pozbyć natręta.

Alliela. Nacóż mi mówisz, co ja wiem dokładnie? Znam dobrze mężczyzn, ten ród krokodyli,

Co się tak czai, tak układa snadnie,

By zyskać ufność i zdradzić po chwili.

Lecz że źli oni, mamyż być takiemi?

Klara. O, były, były kobiety dobremi,

I jakiż tego zwyczajny był skutek?

Badość dla mężczyzn, dla nas gorzki smutek. Wspomnij tę książkę.

Nigdy nie zapomnę:

„Męża K 1 o r y n d y życie wiarołomne“.

Klara (ze wzrastającym zapałem). I Żal jednego twą zeiUStę

[zwycięża?

Żal, że chciał dopiąć i celu nie dopnie?

I my nasz zamiar: „nigdy nie mieć męża“

Mamy oznajmiać, głosić nieroztropnie?

Wszystkim do razu odebrać nadzieję!

Aniela.

I miłość własną każdego ocalić ?

O nie, nic z tego moi dobrodzieje,

Wy, co ze zwycięstw lubicie się chwalić,

U nóg, tu, każdy, niech kark zgina hardy,

Każdy zosobna dozna naszej wzgardy.

Aniela (z zapałem). Wzdychaj więc każdy!

Klara (z zapałem).

Alliela. Dlaczegóż w tobie?

Klara.

Aniela. I moje serce nie więcej im sprzyja.

Klara. Anielo! ręka! powtórzmy tu śluby Nam wiecznej chwały, a im wiecznej zguby.

Razem (podając sobie ręce, mówią razem i powoli). Przyrzekam

[na kobiety stałość niewzruszoną, Nienawidzieć ród męski, nigdy nie być żoną. Alliela. Nienawidzieć, tak, oprócz mego stryja. Klara. I mego ojca.

Aniela.

Klara. I pana Jana...

Aniela.

Klara. I Józia...

Aniela.

Klara.

Aniela. Na ostrożności nikt nigdy nie straci.

(po krótkiem milczeniu).

I kochaj się we mnie.

By jęczał daremnie.

I stryjecznych braci. * I pana Karola...

Kazia, Stasia...

Hola! hola!

Zatem już kochać niewolno nam będzie? Klara. Jedna dla drugiej kochankiem się stanie. Alliela (zamyślona). Jedna dla drugiej

a, tak -— to [przykładnie... Lecz powiedz Klaro, oświeć mnie w tym względzie: Czy oni nigdy nie kochają szczerze?

Klara (po krótkiem milczeniu). Nigdy? — Hm! — PeWllie.

Aniela.

Nacóż to udanie ?

Klara. Naco i poco, nic nie wiem w tej mierze,

Lecz com czytała, pamiętam dokładnie :

„Że miłość gorsza nad wszelką przygodę,

„Że, masz się kochać, wolisz skoczyć w wodę“. Alliela. Klaro! zmiłuj się, w wodę! — to za wiele!

Piekło was zrodziło! Aniela. Że niema kraju, gdzieby was nie było! Klara (prędka rozmowa). A nasz pan Gustaw, laleczka

Klara. Tak, nie inaczej! tak było w tern dziele. Alliela. Taką więc sprawą rzecz wcale nieładna, Że każda kocha, nie topi się żadna.

Klara. Bo do przyszłości duch każdej przykuty, Żyje dla nieba, kocha dla pokuty.

Aniela. O, wy mężczyźni!

Klara.

[warszawska.

Aniela. O, ten się nawet udawać nie trudzi.

Klara. Jeśli przemówi, to już wielka łaska.

Alliela. Chce się ożenić, bo się czasem nudzi. — Przynajmniej uszy od jęków ocalę.

Klara. Mnieby ta pewność nie cieszyła wcale;

Niech każdy kocha i w tern ma swą karę.

Aniela. Ach, gdyby można miłości dać wiarę, Byłożby szczęście większe na ty^i świecie?

Klara. Było przed laty, wszak pamiętasz przecie, Cośmy czytały?

Czy ja mam w pamięci?

Jak tylko wspomnę, w głowie mi się kręci.

Aniela.

SCENA ÓSMA.

Pani DOBRÓJSKA, ANIELA, KLARA, ALBIN.

(Albin wszedłszy opiera się o ścianę blisko stolika i z założonemi rękoma, często wzdychając, oka nie spuszcza z Klary).

P. Dobrojska (wchodząc, do Albina) Kocha Się, kto Się [kłóci, dawne to przysłowie. Klara (całując ją w rękę). Czy się Ciocia kłóciła?

P. Dobrójska (do кьп-у).

Klara. O, nie!

P. Dobrójska.

Klara.

Aniela.

Bywa bardzo rozsądna.-

Klara.

Aniela. Zgadzamy się we wszystkiem.

Fredro, Dzieła T. IV.

Oj, zielono w głowie!

O, tak.

Dla czego?

Klara, moja Mamo

Aniela toż samo.

Klara.

Radzimy wzajemnie.

P. Dobrójska. Kiedy dwie głowy radzą, nie radzą Kozsądna zatem Klara rozsądnej Anieli [daremnie. Zapewnie tej uwagi rozsądnej udzieli,

Że grzeczność, a szczególnie w swojej matki donm, Najmniejszej przynieść krzywdy nie może nikomn;

A nawzajem Aniela poradziła Klarze,

Że obojętność szydzić nie koniecznie każe.

Klara (kłaniając sią nisko Albinowi). Pallie Albinie, bardzo

[dziękujemy.

Alliela (do Dobrójskiej). Trzebaż się starać o Pana Gustawa? P. Dobrójska. Ale nie krzywić, nie dąsać się zawsze.

(siadają przy okrągłym stoliku i robótki biorą, prócz Klary). Alliela (szybka rozmowa). On nas nie widzi.

I ślepy i niemy.

Klara.

Aniela. Mamże go błagać o względy łaskawsze ? Klara. Mówić, gdy milczy; gdy nudzi, zabawiać? Aniela (ironicznie). I jakaż na wsi może być zabawa ! Klara (podobnie coraz prędzej). I z wieśniaczkami o czemże

[rozmawiać!

Alliela. O pięknym czasie, albo słotnej porze.

Klara. Miejskim rozumem zaćmiłby nas może. Alliela. Przez litość, gęstą daje mu zasłonę.

Klara. Przez litość, drzemiąc stara się o żonę.

P. Dobrójska. Juźto mnie przegadacie, moje piękne

[damy.

Alliela. Ależ Mamo kochana! cóż my robić mam}"? Klara. Kiedy na sofie rozparty szeroko,

Półgębkiem gada, śpi na jedno oko,

Mamyż mu śpiewać aryetkę wesołą?

Albo z girlandą tańcować wokoło?

(Klara mówiąc ostatni wiersz, robi kilka kroków tańca z chustką w reku. Albin rzuca się i odrzuca krzesło daleko za nią stojące).

Albin. Przebóg!

Cóż?

Klara.

Krzesło.

Albin.

Ach z Panem prawdziwie...

Klara (rozgniewana).

Nawet potknąć się nie można!

Niestety !

Albin.

Aniela (do Dobrójskiej). Bardzo rozsądnie.

Ja sama się dziwię.

P. Dobrójska (śmiejąc się).

Nie aryetki, nie, ani też balety,

Lecz grzeczność, skromność, to wasze zalety. Klara (ironicznie). Zresztą, jest Radost, jest Albin, jest

[Gustaw...

Trzech mężczyzn! to sąd podług’męskich ustaw; Trzech! razem! ogrom! i czegóż im trzeba?

Cóż rozum kobiet, ten słaby twór nieba,

Cb się im zbliżyć nawet praw nie rości,

Dałby za korzyść tym sędziom honoru, Wszechwładcom świata, skarbonom mądrości? Nasze uczucia, nie sięgając wzoru,

Na męskiej duszy twór zawsze wyniosły,

Pęta by tylko albo skazę niosły.

P. Dobrójska. Nie wszystko straszne, co czasem

[zastrasza.

Mają wady mężczyźni, ma także płeć nasza;

Zatem szalę rozsądku ta strona przeważa,

Co swoje błędy karci, a cudzym pobłaża.

SCENA DZIEWIĄTA.

P. DOBRÓJSKA, ANIELA, KLARA, ALBIN, GUSTAW.

(Albin stoi przy prawej stronie sceny, przy nim siedzi przy stole 1-sza Klara, 2-ga Aniela, 3-cia Dobrójska, robótkami zajęte — Gustaw wchodzi i skłoniwszy się stawia krzesło na środku — siada obrócony do parteru trochę na przodzie sceny. — Gustaw w tej scenie mówi z roztargnieniem , aby tylko co mówió, z początku swoim ubiorem zajęty).

Gustaw. Przecie deszcz ustał — pogodniej na niebie. Klara. Arcy przyjemna aura, w samej rzeczy.

(do Anieli).

Że grzecznie bawię, nikt już nie zaprzeczy.

A teraz kolej, Anielo, na ciebie.

Klaro, czy [znowu? (do Gustawa). Albin mówił właśnie,

Że z nowej chmury nowa grozi słota.

Albin. Dla mnie pochmurno, ach, nawet ciemnota,

Bo i nadzieja powoli już gaśnie,

Kiedy mym smutkiem Klara ucieszona.

P. Dobrójska (doKlaryznieukontentowaniem)

Klara («nie«

Adi nie, wcale nie, smuci się [i bardzo.

GrllStaW (zawsze z roztargnieniem, byle eo mówić). Panie pracują.

Klara,

Mężczyźni tern gardzą,

Lubo w tej pracy najprędsza obrona Przeciw tym nudom, w które wieś obiita.

P. Dobrójska (do Klary z nieukontentowaniem) Czy ty się

[nudzisz ?

Mnie się Ciocia pyta? Gustaw (jak wprzódy). Słabym się czuje, kto szuka

[obrony.

Klara.

Klara. O sobież tylko myśleć nam wypada?

GllStaW (pozierając na Albina). Tak, i O bliskich - tO

[pięknie i hojnie.

stającym zapałem). Bliski, niebliski może być

[znudzony.

Klara (ze

wzra

Aniela (do Klary na stronie). Klai'0, daj pokój. Gustaw (zawsze obojętnie).

Klara. Pady dość nigdy...

GuStaW (sens kończąc).

Ogólna więc rada...

Dla popsutych dzieci.

Klara. Wiem zatem gdzie się zwracać.

GllStaW (obojętnie):

P. Dobrójska. Klara nie może rozmawiać spokojnie.

Lada dmuchnięcie tę iskrę roznieci.

Gustaw (wyciągając się na krześle). O, pi’OSZÇ pani, mnie

[to dosyć bawi.

Klara (urażona, ironicznie). Czy tak? doprawdy? nie byla-

[bym zgadła,

Do zwierciadła.

Że moja mowa takie cuda sprawi.

(do Albina;.

Ach, proszęż mnie tak nie ścigać oczyma. Albin (z westchnieniem). I tegO Wzbraniasz?

Klara.

Ach, bo miary niema.

(do Anieli na stronie).

Żeby choć mrugnął, mogłabym się skrzywić.

P. DobrÓjska (po krótkiem milczeniu). Pall GllStaW mógł-

[by i słusznie się dziwić,

Że wiejska cisza, a zwłaszcza w tej porze,

Dla kogokolwiek przyjemną być może.

Gustaw (mówi coraz wolniej). I owszem, owszem... wcale

[się nie dziwię...

Wieś jest przyjemna, (ziewa skrycie), przyjemna prawdziwie.

Klara (do Anieli na stronie). W idziSZ ?

Co?

Ziewa.

Grzeczny...! Ciocia powie.

Aniela.

Klara.

Aniela.

Klara (sens kończąc).

(głośno).

Otóżto grzeczność... (na wejrzenie Dobrójskiej sens zmieniając) Chwalić wbrew gustowi.

Gustaw (coraz we 'niej). Nie, wieś ma swoje wdzięki...

[mówię szczerze (ziewa skrycie). Na wiosnę kwiatki... listki... trawki świeże,

A w lecie, w lecie!... są te... piękne żniwa;

No i w jesieni... (ziewając) także... tam coś bywa;

W zimie wieczory... tak... w zimie... wieczory ;

Są, są zabawy... o, są każdej pory.

(ziewa i wkrótce zaczyna drzemać)

P. Dobrójska. W nas to samych zabawy i nudów

[przyczyna.

Jeśli bezczynnie każda wlecze się godzina, Konieczne zatrudnienia nie dzielą nam czasu,

Jeśli w ciągłym odmęcie śród gwaru, hałasu, Zawsze pragnień^ nowych rzeczy, nowych ludzi, Wtedy jak wieś, tak miasto, koniec końców—znudzi. Dla tego nas zapewne nadzieja nie mami,

Iż pan Gustaw potrafi bawić się i z nami.

Klara (po krótkiem milczenia, cicho). Pst! Ciociu !

(pokazując śpiącego Gustawa)

P. Dobrójska.

Klara. Chodźmy stąd wszyscy.

Aniela.

Już się bawi.

A! co tego...

Zostawmy samego.

Albill. Ja i w nocy tak nie śpię.

P. Dobrójska.

To zawiele.

Klara. Chodźmy.

Ale nie...

P. Dobrójska.

Moja mamo, proszę.

Aniela (ciągnąc za rękę).

[noszę:

Klara (biorąc za drugą rękę). Ja także za nim suplikę za-Wszakże się wyśpi jak sobie pościele,

Tak sobie posłał, niechże śpi dowoli.

(do Albina z nieeierliwością)

No, chodźże pan, chodź — prędzej!—pst!—powoli!

(wszyscy wychodzą — Gustaw śpi — wkrótce wbiega Radost — przypatruje się z żalem Gustawowi — zakłada ręce i siada na krześle, na którem siedziała pani Dobrójska).

SCENA DZIESIĄTA.

GUSTAW, RADOST.

RadOSt (żałośnie, ledwie nie z płaczem, coraz głośniej).

Gustawie! mój Gustawie! okrutny Gustawie.

(Gustaw otwiera oezy i patrząc przed siebie, odpowiada jakby pani Dobrójskiej)

Tak, Mościa Dobrodziejko, ja się na wsi bawię. Radost (parskając śmiechem) I śmiać się muszę, kiedy łapać chciałem.

GllSttlW (zadziwiony, po krótkiem milczeniu wstając). Zasnąłem

Radost (ironicznie). Gdzie tam.

Spałem, spałem.

[trochę.

Gustaw (z nieukontentowaniem).

Niema co mówić.

„Jak się dziś poprawię, — Otóż się i dziwię,

Radost (udając Gustawa)

„Zadziwisz się Stryjaszku“

Żeś dobrze zasnął i chrapał szczęśliwie.

Gustaw (z nieukontentowaniem.) No, spałem, prawda; ale

[z drugiej strony,

Trudno kochanka uśpi huk moździerzy,

(z udanem uczuciem).

Łacno głos fletów', głos kobiet pieszczony.

Radost. O! o... głos fletów! Niby kto uwierzy!

Dla Boga, chłopcze! Boska na mnie plago!

Próżnoż cię ścigam prośbą i irwagą,

Powiedz, czy serce zastygło w twem łonie,

Spać przy kochance, jakby już przy żonie? GllStaW (niekontent z siebie, odtrącając krzesło) Hm! dyabeł [nadał krzesło tak wygodne!

Tak mnie z nienacka jakoś... rozmarzyło. Radost. I chce się żenić! — To zaloty modne!

Chcesz spać, no, to śpij, kiedy ci spać miło. Gustaw. Ale Stryjaszkn, to niechcący było. Radost. A cóż и dyaska! miałżeś jeszcze może Dobranoc wszystkim powiedzieć dokoła?

Gustaw. No, no, Stryjaszkn, nie zachmurzaj czoła;

Wszystkim nieszczęściom zaraz kres położę. Radost (zatrzymującgo). Jak? co? gdzie?

Wszystko chcę naprawić godnie. Radost (prosząc najpokorniej). Guciu, Guciuniu, nie czyń

[mi zakały,

Gustaw.

Bądź też rozsądny, tydzień, tydzień mały! Gustaw. Będę Stryjaszkn, będę... dwa tygodnie! Radost. Dla ciebie błagam.

Gustaw.

Stryjaszkn kochany !

Wart twego gniewu, wart jestem nagany,

ITniem czuć, cenić ojcowskie przestrogi,

Dzięki ci, dzięki, Stryjaszku mój drogi, (ściskają się). RadOSt (rozczulony). Gncin kochany ! (po krótkiem milczeniu).

[Ale ja się boję,

Że ty dziękujesz i znów robisz swoje.

Gustaw. Nie, teraz jestem, będę zakochany,

Zsamym Albinem na wyścigi idę.

raz na pół godziny.

Radost (wstrzymującgo). Acłi, czekaj! nową naprowadzisz Za drwinki wezmą nagłość tej odmiany. [biedę. Gustaw. Nie, westchnę tylko

Lecz patrzeć będę, tego mi nie zganią,

Ale jak patrzeć! jnż wiem. — Wzrok jedyny!

(biorąc pod ręką i eiszej).

Jak niegdyś patrzał Stryjaszek na panią...

RadOSt (zatykając

mu i

ista). Cicho bądź, cicho ! (oglądając się).

[Ty widzę szalony. Gustaw. Ale co gorzej, co mnie trochę smuci,

Że panna na mnie i okiem nie rzuci.

Radost. Ach mój Gustawku, wszak ty szukasz żony; Chciałżebyś takiej, co ściga oczyma.

Jakby wołała: „Kto kogo przetrzyma“,

Lub tej, co spojrzy i westchnie przed siebie,

Jakby szeptała: ,,Poszłabym za ciebie“.

Gustaw. Nie — ja chcę, chociaż niby jestem trzpiotem... Radost (z westchnieniem). Niby !

Dobrą mieć żonę.

A któż wątpi o tern? Gustaw. I gdybym nie czuł przymiotów Anieli,

Gustaw.

Radost.

(Radost w тешет zachwyceniu wyciąga ręce ku niemu).

Jużbyście mnie tu dotąd nie widzieli.

Radost (ściskając go). Ach, jakiż anioł przemówił przez

I ciebie?

Gustaw. Prawda? — Rozsądnym umiem być w pogrzebie ?

Radost. Ach, strasznie, strasznie, byle tylko trwale. Gustaw. Idę więc biegać, śpiewać...

Tego wcale...

RadOSt (żałośnie, zatrzymując go).

GUStaW (przerywa mową Radosta gwałtowneni uściśnieniem, w którem

mówi wierszfnastępujący.-) Sam się zadziwisz, jak się dziś

[poprawię !

{wytrąca niechcący tabakierkę z rąk Radosta, a wybiegając wywraca krzesło — Radost goniąc za tabakierką i raz na nią, raz na Gustawa patrząc, gdy zasłona spada).

Radost. Czekaj! zmiłuj się! o, Boże! Gustawie!

AKT DRUGI.

SCENA PIERWSZA.

F. DOBRÓJSKA, RADOST.

P. Dobrójska. Tak, tak, panie Iiadoście, podzielam

[twe żale,

Ale mi się pan Gustaw nie podobał wcale. Miłość własną, przeczącą co drugim należy, Najtrudniej mi przychodzi przebaczyć młodzieży. Radost. Tej wady Gustaw nie ma.

Ma tylko zalety,

P. Dobrójska.

A żadnej wady? — prawda?

Ach, ma, ma, niestety!

Radost.

P. Dobrójska A tą jest?

Roztargnienie, wesołość, pustota...

Radost.

No, co mam obwijać — trzpiot!

P. Dobrójska.

Nie widzę w nim trzpiota. Radost. Ach, Mościa Dobrodziejko, któżto już zaprze-Ale ma serce dobre, głowę nie od rzecz}r; [czy? — To nie minie jak płochość, z czasem nie uleci,

To jest szczęścia rękojmią dla żony i dzieci.

P. Dobrójska. Wszystko dobre w nim widzisz.

Radost.

Kocham go jak syna.

(żałośnie).

Ale tylko ja jeden.

P. Dobrójska.

Radost. I Aniela się krzywi.

P. Dobrójska.

To nie moja wina.

I wprawdzie ma czego. Radost. Biedny Gustawek! Wszyscy bij zabij na niego.

P. Dobrójska. Aten sen? jest trzpiotowstwo ?—nie: Radost. Ach! wszakcim go obudził! [lekceważenie.

P. Dobrójska.

A to jak ocenię, Gdy potem wleciał do nas, jakby jęty szalem?

Co robił? — Byłeś.

Radost. Wszakci na niego mrugałem!

P. Dobrójska. Lubię w młodym wesołość; i wesołość

[szczera,

Choć czasem w zbytek przejdzie, jednak wzgląd

[odbiera.

Lecz udana już nie ma do tych względów prawa,

I taka dziś wzbudziła szaleństwa Gustawa.

Radost. Szaleństwa ! — Był szalony — to niema gada-Lecz czasem i nieśmiałość do tego nas skłania: [nia, Drży, stoi, a potem lmż! jak ów koń z narowu,

Co raz z miejsca, już nie zna ni płotu, ni rowu. Otóż tak i z Gustawem — nikt nie wie co gani.

P. Dobrójska (wstrzymując się od śmiechu). Co ? ОП ? Radost (sens kończąc). Nieśmiały.

Gustaw ?

P. Dobrójska.

Gustaw. Bęczę pani. P. Dobrójska. A, wybornie! (śmieje się). O, biedny! bie-

[dny Gucio mały,

Radost.

Trzech nie zliczy ! (śmieje się).

Radost (zmieszany). No... prawda, że jest nadto śmiały,

(żałośnie).

Ale cóż ja mam robić?

P. Dobrójska.

Wziąść go lepiej w kluby.

Bo mówiąc między nami, ten Gustawek luby Wyrabia ze stryjaszkiem co mu się podoba. Radost. Oho, ho, ho! — I jedna nie przeminie doba, Żeby mu Pater Noster nie wleciał do ucha.

P. Dobrójska. O, tak, wiem dobrze: waćpan zrzędzisz, on nie słucha.

Radost. Ach, jak on mi dziękuje za każdą przestrogę. Ale chcesz pani prawdy, ja nią służyć mogę:

Pani to Dobrodziejka psujesz panny swoje.

P. Dobrójska. Ja psuję!

Radost.

P. Dobrójska. Radost.

Pani.

Bój się Boga!

Ja się boję.

Lecz tak jest.

P. Dobrójska. Drżą przedemną.

RadOSt (ironicznie).

P. Dobrójska.

Zapewne !

I pewnie.

Szkoda, żeś tu dziś nie był, jak płakały rzewnie. Radost. Ale chociaż ja zero, Gustaw pełen winy, Jednak nic mi nie kryje.

P. Dobrójska.

Cóż znaczą te miny?

Ściągasz je do Anieli, albo też do Klary? Radost. Hm! lim!

P. Dobrójska. Cóż?

Radost.

P. Dobrójska.

Jakieś śluby!

Dziecinne zamiary, O których nie chcę wiedzieć, domyślam się ledwie. Długo przy matce Klary bawiły obydwie,

Wiesz, jakie przed oczyma miały tam pożycie; Przytem kilka złych książek przeczytanych skrycie Równie jak mego szwagra gorszące rozmowy Wpoiły, nie w ich dusze, ale wr młode głowy,

Ową nienawiść mężczyzn, którą ciągle puszą.

Nacóż więc zbijać myśli, co się zmienić muszą? Radost. Zmienić się, zmienią pewnie, lecz kłopot dla

[Gucia.

P. Dobrójska. Zresztą lepiej za mało, niż za wiele

[czucia.

Radost (z uczuciem całując ją w rękę). Ach, MoŚcia Dobro-

[dziejko !

Zawsze Radost jeszcze.

P. Dobrójska.

Radost (jak wprzódy). Zawsze.

P. Dobrójska.

Idź, popieść Gucia.

(odehodzi).

RadOSt (grożąc).

Już ja go popieszczę.

SCENA DRUGA.

RADOST (sami.

Radost. Co ja pocznę z tym chłopcem! to rzecz niesłychana !

Żebym go mógł, u czarta, związać jak barana, Przywieść gwałtem przed ołtarz, narzucić mu żonę, Szczęściehj' dla obojga było zapewnione.

Ale trzpiot w sprawie, piskorz w stawie — jeden

[dyasek!

Tu go trzymasz, tu nie masz — w oczach pewny

[piasek.

SCENA TRZECIA.

RADOST, GUSTAW.

Gustaw. A co, stiyjaszku?— Wszak poprawa wielka? Radost. Gdybym nie widział, nie dałbym był wiary. Gustaw. Tylko coś trochę bruździ mi Anielka. Radost. Już tak za pan brat! — Jakby z jednej Gustaw. Dąsa się na mnie.

RadOSt (do siebie).

[pary?

Anielka! No, proszę! Gustaw. Ale im rzadsze, tern większe rozkosze. Niech mało mówi, a kocha bez miary,

Bo coraz więcej za serce mnie chwyta.

Radost (rozgniewany). A ty Coraz mniej.

Mniej ?

Gustaw.

Radost.

Gustaw.

Mniej.

RadOSt (ironicznio).

Czy żart?

Gustaw. To źle.

Żart, żart.

RadOSt (zo. wzrastającym gniewem). To dobrze.

Gustaw.

Radost.

Gustaw. Cóżem ja zrobił?

Radost.

Czemu ?

Boś tego wart.

I jeszcze się pyta! Zmiłuj się, powiedz, czyś duszy chciał ze mnie? Czy tarantula pogryzła ci pięty,

Że kiedym mrugał i chrząkał daremnie, ly w susach, skokach, na wszystko zawzięty, Tłukłeś, łamałeś — nawet biedną suczkę...

Gustaw. Cóż złego? — chciałem pokazać im sztuczkę. Radost. O, ty do sztuczek ! mistrz ! jakby spadł z nieba — Lecz nie do takich, gdzie zgrabności trzeba.

Kto z wesołości do głupstwa przechodzi,

Może rozśmieszyć, sobie tylko szkodzi ;

Lecz kiedy głupstwem dice zabawić kogo,

Krzywdzi go wtenczas i złą idzie drogą.

Gustaw. Prawda Stryjaszku, prawda co do joty;

Co to za szczęście, że cię mam przy sobie,

Że zawsze radzisz w tak jasnym sposobie,

Bo nie raz głupstwo byłbym zrobić w stanie. Radost ("znosząc oczy ku niebu). Byłby?

Gustaw (ściskającgo). Dziękuję, mój Stryjaszku złoty, Za twoję radę, za twoje kazanie,

Wszystko już teraz, jak każesz, tak zrobię. Radost (prosząc). Więc te rozmowy...

Ej tam u kaduka!

Gustaw.

Już w gardle stoi to wiejskie gdakanie! Radost. O... o... już zły, już.

Nazbyt wielka sztuka, Z miasta przybywszy wiejskie bawić panie. Wspomnij świat wielki: Ho, ho! górne tony.

Mów o rolnictwie:

Gustaw.

zacóż to nas trzyma?

Czy nad młot, omłot, innej treści nie ma?

fiu! jaki uczony!

O literaturze:

Żartuj : trzpiot z ciebie. Nie żartuj : rozumny.

Bądź wesół: szydzisz. Bądź smutny: pan dumny. Dosyć, że na wsi nim będziesz poznany,

Mów i rób co chcesz, zawsześ wart nagany. Radost. Ależ Aniela czy jej także warta?

Gustaw. Cóż mam z nią mówić? — Mówiłem o ła-Łąkach, strumykach, owcach i baranach, [nach,

O czernże jeszcze mam mówić u czarta?

Radost. Kiedy się gniewasz i sadzisz czartami...

Ale cóż w mieście...

Nie gadam z pannami.

Gustaw.

Radost. Panna, niepanna, któż wgląda tak ściśle. Gustaw. Ach mój Stryjaszku, jakżeś się zestarzał!

Gdy nie śmiem wyrzec co z zapałem myślę,

Sto słów nie jedno będę giął, powtarzał,

Nim mnie powoli do celu przybliży;

Bo myśl jak woda: im ciaśniej, tem wyżej. Radost. Argument jasny, porównanie piękne. Gustaw. Z panną, sam powiedz, kiedy raz już jęknę: „Kocliam Waćpannę“, a ona odpowie:

„Kocham Waćpana“ — juźci po rozmowie. Radost. A jak: „Nie kocham?“

Także koniec będzie. Radost. Lecz z tobą końca i dyabeł nie dojdzie.

Ale stój, czekaj! zatrzymaj się w pędzie!

Wiesz jaki zamiar Anieli i Klary?

Gustaw. Nie.

Radost.

Gustaw.

Żadna za mąż nie chce i nie pójdzie.

GUStaW (z udanym przestrachem, odprowadzając go na strong). JaktO

[Stryjaszku? — A, to nie do wiary! Chcą mężczyzn zgubić, trwać w panieńskiej cnocie ? Może tak wszystkie?

Radost (głaszcząc go pod brodę). Oj ty, ty lUÓj trzpiociP !

(odchodzi).

milczeniu). Ten wzrok oziębłj⁷, a [miłosne oko, Westchnienie w piersiach zamknięte głęboko,

Czoło pochmurne, kiedy twarz się śmieje —

Na honor, lubię, kocham się, szaleję!

Gustaw (sam po krótki

cm

SCENA CZWARTA.

ANIELA, KLARA, GUSTAW.

w na-

(Aniela wkrótce siada i haftuje — Gustaw do niej zawsze obraca mowę, znaczna różnica i nagły przechód w jego rozmowie: do Anieli z przvmile-niem, do Klary uszczypliwie, albo z gardzącą obojętnością — Klara mówi szybko i z zapałem czysto za Anielę — Aniela powoli i łagodnie, jak i stępujących scenach).

Gustaw. Po długiej wojnie zawieszenie broni. Aniela. Pokoju proszę.

Gustaw.    Któż od niego stroni?

Klara (między niemi). Nie każdy godzien.

Klarę). Pierwszy więc warunek?

na

GUStaW (nie zważając

Klara. O, nie tak bystro...

Wzajemny szacunek.

Gustaw.

Aniela. I neutralność moja.

Gustaw.

Być nie może. Zróbmy zaczepno- odporne przymierze. Klara. Co za wspaniałość !

Punkta więc ułożę.

Gustaw.

Aniela. Żarty!

Ja proszę.

Gustaw.

Bardzo temu wierzę.

Klara..

Gustaw. Cóż?

Radzę...

Klara.

Błagam.

Gustaw.

Czy on mnie nie widzi?

Klara (na stronie).

Gustaw. Wiernie dotrzymam.

Klara (na stronie).

Gustaw. Dwakroć przysięgnę.

Klara.

Kto żebrze wiary.

Gustaw (nie patrząc Skarb znaleźć może.

Klara.

Czy on ze mnie szydzi?

Przysięga bez miary,

na

nią obojętnie).

I żebrak ubogi

Dużo na to drogi.

Gustaw (jak pierwej). Odległość celu nadziei nie zmniejsza. Klara. Trudna to zdobjrcz.

[dniej sza. Przeciw pani jestem zbrojny.

GUStaW (patrząc jej w oczy, z flegmą). LeCZ skromność tl’U-Klara (z zapałem). Wojna Więc.

Gustaw.

Alliela. Ja trzymam z Klarą.

Zazdrościć jej muszę.

Gustaw.

Klara. A ja z Anielą.

Zatem nie ma wojny.

Klara (ze wzrastającym zapałem). A to dla CZegO?

Bo jestem spokojny,

Gustaw.

Gustaw (obojętnie).

Nie jak mężczyźnie, lecz pannie przystoi.

Klara (z zapałem). Nie — otwartości mężczyzna się boi, Chciałby mgłą zawsze okryć swoję duszę,

By mieć dwa światła i stać między dwiema. Gustaw. Skąd o mężczyznach takie złe mniemanie? Klara. Owszem pochlebne.

GllStaW (ironicznie).

Głębokie probleina!

Nie mójto rozum rozwiązać go w stanie.

Klara. Zwodzić i zdradzać wszak najmilsza sztuka? Każdy z niej chluby, w niej nagrody szuka:

Im więcej ofiar naliczy, nakłamie,

Tern w chwalebniejsze uwieńczy się znamię. Gustaw.

Klara.

Hm ! bardzo panią żałuję.

A! bardzo Panu dziękuję.

Lecz jeśli łaska, z jakiegoż powodu?

Gustaw (z flegmą). Że z tak niewinną duszą, tak za Już doświadczyłaś co jest męska zdrada. [młodu, Klara. Już doświadczyłam? i któż to powiada? Gustaw. Zdrowy chorob3r, bogacz nie zna nędzy, Tak równie zdrady, kto nie był zdradzany.

Z kilku zaś książek czytanjmh czemprędzej, Rozsądek wzbrania ogólnej nagany.

Aniela. Ależ i przykład zostaje w pamięci.

Gustaw (ściągając do Klary). O, przykład, przykład dobre Ale najczęściej złem nas tylko nęci. [i złe mieści,

(do Klarv).

Mszcząc zatem krzywdy całej pici niewieściej, Nadobna Klara poprzysięgła sobie,

Nie uszczęśliwić żadnego z czcicieli.

Klara (porywczo). Któż to mówił?

GuStaW (z flegmą).

Klara (jak wyżej).

Kto? — Albin.

W tym sposobie,

Pan Gustaw pewnie ze strony Anieli Podobne śluby wkrótce nam ogłosi:

Każdy się chętnie własną dzieli klęską.

(Tustaw (Ukrywając urazą, z uśmiechem). HmJ panna Klara

I zapal, który jej rumieniec wznosi, Czas Amazonek przed oczy nam stawia. Klara (z zapałem). Zapał

[walczy duszą męską,

ja wiem, co [objawia...

jest zapał —

I powiem, powiem, sto razy powtórzę:

Iż moja dusza znieść mężczyzn nie może! Nienawidzieć ich moje przedsięwzięcie -—

Dwakroć przysięgłam i dochowam święcie! (odchodzi).

SCENA PIĄTA.

ANIELA, GUSTAW.

Gustaw (jakby do Klary). Dochowam, tak, tak, będziemy Nienawiść! wszystkim! i święcie przyrzeka, [widzieli.

(do Anieli).

O, nie, tych myśli Aniela nie dzieli.

Bóg to karzący za ciężkie przewiny,

Nienawiść w sercu zaszczepił człowieka;

A twoja dusza z jakiej że przyczyny Mogłaby ściągnąć cząstkę takiej kary ?

Powiedz mi raczej, iż nie dajesz wiary,

Że miłość istnie, że może być szczera,

Dosyć w tem złego już na ciebie czeka.

Ach, niedowiarstwo są to ostre ciernie;

Zwolna je w bukiet doświadczenie zbiera,

By go starości w końcu oddać wiernie!

Lecz czysta ufność, to młodości kwiecie!

Alliela. Co wcześniej, później wiatr postrąca przecie. Gustaw. Tak, później trochę wietrzyk kwiat pozgania, A owoc wzrośnie — koniec porównania.

(zbliżając krzesło i siadając, no krótkiem milczeniu).

Nie zasłużyłem na nienawiść wcale,

Lecz na gniew bardzo.

Aniela (bardzo obojętnie przez całą seenę—robotą zajęta). Nie na

Twój, pani.

Gustaw.

Aniela. Nic nie wiem.

Gustaw.

[mój.

O, wiesz — lecz przebacz wspaniale Temu, co szczerze własną płochość gani.

Aniela. Czemuż z tern do mnie?

Gustaw.

O czyjeź więcej mogę ja dbać zdanie? Zbłądziłem.

Aniela.

Czy tak ?

Gustaw.

Aniela (zawsze obojętnie).

Gustaw (zbliżając się). Przebacz.

Aniela.

GUStaW (całując w rękę).

Wyznaję.

Ach, jakież pytanie!

Więc wierzę.

Niech i tak będzie.

Szczerze.

Fredro, Dzieła T. IY.

Aniela.

GllStaw. W nowej więc odtąd postąpię kolei, Ale tymczasem niech dobroć Anieli Za gwiazdę szczęścia nadzieję ndzieli. Aniela. Żadnej nie czynię.

Gustaw (prosząc).

Aniela. Nie czynię żadnej.

GUStaW (odsuwając się z krzesłem).

(po krotkiem milczeniu).

Jestże wiadomy zamiar mego stryja? Aniela. Jest.

Gustaw Aniela. Wiem Gustaw.

Piękna Aniela nie spełni ?

Aniela.

GUStaW (zrywając się).

Aniela (Obojętnie).

GUStaW (ironicznie). I)oŚĆ krótko.

Aniela.

Gustaw.

Nadzieję nadziei.

Szczerze.

To za ostro było!

I że temu matka pani sprzyja?

I to, wszj'stkim najdroższe życzenie

Nie.

Nie?

Nie.

Ale otwarcie.

Aż miło!

(przeszedłszy się, opiera się o poręcz krzesła, na którem siedział).

Czy w rzecz}' śluby?...

Aniela.

Gustaw⁷. Nie chcesz iść za mąż.

Aniela.

Ja nic nie wiem o tern.

Teraz nie.

Gustaw.

Aniela. Któż przyszłość zgadnie? Gustaw (chodząc z zapałem).

Lecz potem?

Czemu zgadnąć niema? O, zgadnie, zgadnie, bardzo łatwo zgadnie,

Że wkrótce z trzaskiem, turkotem, łoskotem,

Jaki konkurent na dziedziniec wpadnie,

I com dziś nie mógł Wszakże tak będzie?

Aniela.

on jutro otrzyma;

Wszystko to być może.

GUStaW (przeszedłszy się — siada i łagodnie mówi). Jednak ja

Nie chcesz

[małą uwagę przełożę: nie czyń więc nadziei wbrew zdania,

Ale porywczość niech mi jej nie wzbrania. Ja o to proszę.

Aniela.

Tego nie rozumiem.

Gustaw (zniecierpliwiony). Cóż nie rozumiem? jakto nie

[rozumiem?

Nie chcę rozumieć.

Aniela.

A, i to być może.

Gustaw (zrywa się i chodząc). „I to być może?“ Ha, ha,

[ha! to śmiesznie! na honor uciesznie !

Wszystko „być może“

Ja to się, o, ja podobać nie nniiein,

Lecz jaki sąsiad, jaki Albin wtóry, Smętny kochanek, aspirant ponury, Tysiącznych westchnień nagrodę odbierze.

(po krótkiem milczeniu, siadając uspokojony).

Jestżem tak przykrym i Anieli także?

Aniela (zawsze obojętnie, nie patrząc na niego). PrZjTryill? dla

[czego ? Nie ?

GUStaW (przysuwając się z krzesłem).

Aniela.

Gustaw. Szczerze? Aniela.

Nie.

Szczerze.

Gustaw • (przysuwając się z krzesłom). Ani Się Spojl’ZySZ? Alliela (wznosząc oczy na niego i zaraz spuszczając na robotę).

I owszem.

Gustaw.

Aniela.

Gustaw. Ach, tak ozięble.

Aniela.

Tak?

Jakże?

I jakże inaczej?

Gustaw (z zapałem). Gniewaj się na mnie, ach gniewaj

[się raczej.

Aniela. Gniewać? i za co?

GllStaW (zrywa się i mówi do siebie)

(chodzi, potem staje przed nią).

Czy to tak bawi, czy to tak przyjemnie,

Że cierpię tyle?

Aniela.

Gustaw. Alboż nie wierzysz miłości ku tobie?

To nie. do zniesienia.

Oho! już cierpienia!

Aniela. Nie wierzę.

Gustaw (siada). Żądaj dowodów ode mnie;

Powiedz, co czynić? W jakimbądź sposobie — Wszystko wypełnię.

Alliela. Nie mówić mi o tern.

Gustaw (chce się zerwać, ale się wstrzymuje i z przytłumionym ogniem dalej mówi).

Tak ?

Aniela. Tak.

Gustaw.

Aniela.

Gustaw.

Aniela.

Mam milczeć?

Proszę.

Długo?

Zawsze.

GUStaW (zrywając się, ironicznie). Nie, nie mogą być TOZ-

[kazy łaskawsze,

I przyjemniejszym udzielone zwrotem.

(ehodząc).

Kochać i milczeć — przednio! wyśmienicie!

Milczeć i kochać! — I tak całe życie!

(po krótkiem milczeniu, stając przed nią).

Skądże wstręt taki? skąd wstrętu przyczyna?

Może go zmniejszę, jeśli moja wina,

Ale ją wyjaw, niechże ją wiem przecie.

Aniela. Ja wstrętu nie mam do nikogo wr świecie. Gustaw. Trudna jest miłość zaraz w pierwszej dobie, Ale nienawiść niepodobna prawie ;

Ja dziś jej celem smutną próbę robię,

I nowy przykład oczom twoim stawię.

Alliela. Puśćmy w niepamięć ten przedmiot niemiły. Gustaw. Łatwo ci kazać — mnie spełnić nad siły.

-    (ze wzrastającym zapałem).

Słuchaj Anielo, słuchaj tego głosu,

Co ufnie zwierza całą przyszłość losu:

(Aniela wstaje).

Z otwartą duszą, jak przed Bóstwem stoję,

W twem ręku szczęście i nieszczęście moje; ' Wznieś je na szali, ale wznoś pomału...

(zatrzymując odchodzącą).

Słuchaj, nie żądam mycli uczuć podziału,

Prośba nie zjedna, co jest serca darem,

Lecz nie gardź moim, mnie chlubnym zamiarem,

A wszelkich starań, wszelkich sił dołożę,

Których bj'é zdolną szczera miłość może,

Abym to zyskał, czego dziś nie mogę;

Lecz wskaż Anielo, wskaż zbawienną drogę!...

(zatrzymując ją).

Jakto? bez słowa odchodzisz ode mnie?

(zatrzymując i z zapałem).

Tej więc, do której zawsze niedaremnie Każdy w nieszczęściu słuszne prawo rości,

(klękając.)

Patrz, u nóg twoich błagam twej... litości!

(Aniela odchodzi w prawe drzwi w głąbi, Gustaw zostaje w tem położeniu — obrócony ku parterowi kiwa głową, jakby mówił: »proszę ja kogo !« » wstaje za pierwszem słowem Klary).

SCENA SZÓSTA.

GUSTAW, KLARA (z lewych drzwi).'

Klara. A to co znaczy? czy dziękczynne modły?

Czjr też pokuta za śmiałe nadzieje ?

Grlistaw. Bystre domysły tą rażą zawiodły: Sprzykrzyło mi się ciągle chodzić, siedzieć,

I kląkłem.

Klara.

Nie, nie, ja wiem co się dzieję,

I będę mogła dokładnie powiedzieć. Melancholicznycli wejrzeń nie widziano, Sentymentalnych wejrzeń nie zważano,

Słów nie słuchano — cóż więc pozostało ? —

Do nóg — miłość lub śmierć! — Lecz wypadało Mieć w ręku szpadę, sztylet, nóż stołowy,

Albo nareszcie mordercze nożyczki!

(śmieje się).

I cóż? stoimy — bez czucia, bez mowy?

Jakto i wszystko od pierwszej potyczki?

Ach, to zwycięstwo tak łatwe prawdziwie,

Że się nie cieszę, lecz łatwości dziwię.

Grlistaw. Kołczan już próżny, zatem żart na stronę.

Ach! parnio Klaro, widzisz mnie w rozpaczy! Klara. O, znajdę jeszcze pocisk na obronę.

Ale bez żartu, cóż ta zmiana znaczy?

Jestże to może snn rannego skutek,

Albo dowcipu nagłe przesilenie?

Gustaw. Nadto głęboki czuję w sercu smutek,

Nadto bezstronnie moje błędy cenię,

Abym mógł zwracać dowcipne pociski.

Cel moich życzeń, któregom był bliski,

Teraz, niestety, prawie z oczu tracę,

A najboleśniej to rozdrażnia duszę,

Że własną; winę własnem szczęściem płacę,

I że zbyt słusznie, jeszcze przyznać muszę.

Zatem czy zganisz lekkomyślność moję,

Z którąm nadziei zaufał bez miary;

Czy nazwiesz głupstwem, co przez płochość broję, Czy brak grzeczności uznasz godnym kary,

Jak chcesz mnie skarcisz, w jakimbądź sposobie, Zawsze mniej powiesz, niźli ja sam sobie!

Klara (z «лапа pokorą) Wyższości mężczyzn nad zdanie Nadto przed chwilą doznałam, nięstety! [kobiety, Bym teraz śmiała sprzeczać się zuchwale.

Zwłaszcza gdzie skromnie na rozsądku szalę Męska wspaniałość własne błędy składa,

Tam mnie powtarzać lub milczeć wypada.

Lecz szczera skrucha i te chlubne żale

Z jakiejże wielkiej pochodzą przewiny?

Gustaw. Ach, panno Klaro, poznałem Anielę.

Klara. Dotąd rozpaczy nie widzę przyczyny. Gustaw. Poznawszy, widzę jak błądziłem wiele. Klara (domyślając sią). Aha! pan Gustaw zapewne ją kocha? Gustaw. Ubóstwia, powiedz, a powiesz za mało. Klara (z zastanowieniem) Hm! nie jestże to tylko skłon-

[ność płocha?

Gustaw. Miłość najczystsza, jaką niebo dało.

Klara. Ależ ta miłość będzież ona stała?

Gustaw. Z życiem trwać będzie, z życiem tylko zgaśnie. Klara. I pewnie wierzyć Anielka nie chciała?

Gustaw. Nie chce i słuchać Klara (po krótkiem milczeniu). To źle — ale mnie słucha-

stądto rozpacz właśnie.

[laby może?

Gustaw. Co miłość nie śmie, to przyjaźń określi. Klara. Gdy jej poprawę i ten żal przełożę... Gustaw. Ach, panno Klaro, zgadłaś moje myśli. Klara. Powiem jej jakim pan Gustaw był wprzódy. Gustaw. Mocnych farb użyj, nie szczędź mi nagany. Klara. Że bjrł wesoły, jakto zwykle młody... Gustaw (sens kończąc). Trzpiot, lekkomyślny, płochy, roztrzepany...

Klara (sens kończąc jeszcze prędzej). Próżny, zły, dumny,

[zakochany w sobie...

Gustaw (reflektując). To troclię nadto —to będzie za

[wiele.

Klara (mimo siebie w coraz większy zapał wpadając). Że wiejskie

[dziecie widział w jej osobie... Gustaw (jak wprzódy). To trochę duŻO...

Że mniemał w swej dumie, Iż grzeczność na wsi godna pośmiewiska... Gustaw. To bardzo dużo...

Klara.

Klara.

Że brak na rozumie....

Gustaw. Hola ! to nadto ; obraz zakazany !

Klara (z zapału nagle w łagodność przechodząc, z uśmiechem).

Mocnych farb biorę, nie szczędzę nagany —

Ale jej powiem zaraz z drugiej strony:

Że się poprawił, kto się uznał w błędzie,

Że miłość szczera, którą uniesiony,

Im wolniej wzrosła, tern wytrwalszą będzie;

Że jeśli jeszcze nie jest jej wzajemną,

Winna przynajmniej wynagradzać wiarą.

Gustaw. Ach tak, tak wszystko, moja panno Klaro !

Czytasz w mem sercu, myślisz razem ze mną.

Klara (parskająe śmiechem). Ha, lia, ha ! dłużej Wytrzy-

[mać nie mogę! ,

Ha, ha, ha! moja panno Klaro! moja!

Ha, lia, ha! przednio! znalazłam więc drogę, Oręż wypada, pęka twarda zbroja. —

(seryo).

I czegóż męska przebiegłość zastrasza?

Niech straszy raczej własna słabość nasza,

Bo, kto nie zechce, ten tylko nie przyzna,

(stosując do Gustawa).

Że do zwalczenia nietrudny mężczyzna.

Ufaj mu szczerze, a w postaci męża Ujrzysz zwinnego, zjadliwego węża.

Oprzyj się woli, chciej mieć własne zdanie — Lwem rozdrażnionym, tygrysem się stanie.

Ale znaleź wtór do jego piosneczki,

Jak zwyciężona wychodź z każdej sprzeczki, W jego rozumu kręć się zawsze kole,

A na jedwabiu wywiedziesz go w pole. — Jeśli się mylę, to próbka dzisiejsza Mego mniemania zupełnie nie zmniejsza.

Co wyraziwsz3r szeroko i długo,

(z niskim ukłonem).

Mam honor zostać uniżoną sługą!

(odchodzi we drzwi prawe boczne).

SCENA SIÓDMA.

GUSTAW (sam)

od czasu, jak Klara się roześmiała, stał jak wryty, teraz po krótkiem milczeniu).

Hm, hm, hm! czy tak, tak? — Że kocham szczerze, Idę otwarcie, otwartości wierzę,

Takżem spadł nisko? — Hola jaszczureczko!

Ostry rozumek, ostre twe słóweczko,

Ale mnie w parę z Albinem nie poda.

Uczysz mnie zwodzić? Chcesz wybiegów? zgoda.

(chodzi zamyślony; po krótkiem milczeniu).

Aniela dobra, ale uprzedzona —

Co ufność nie chce, niech dobroć dokona.

Romans ułożę — jej zrobię zwierzenie —

Na czas kochankę w przyjaciółkę zmienię,

Zyszczę jej litość i wezwę obrony.

(po krótkiem milczeniu).

Łączy dwa serca sekret podzielony Tak

wzbudzę czucie miłości obrazem,

Zwrócę ku sobie i ustalę razem. —

(Chodzi w głębokieni zamyśleniu — scena niema, w której widać, że roztrząsa plan jakiś — siada, zrywa się, chodzi, staje — nareszcie stojąc jakiś w miejscu zamyślony, z nadzwyczajną szybkością daje bieg, jakby dotąd zatrzymanym słowom, ledwie ujrzał Albina we" drzwiach — który zdziwiony, czas jakiś zostaje we drzwiach, dopiero później zbliża się powoli).

SCENA ÓSMA.

GUSTAW, ALBIN.

Gustaw, Otóż to, to jest przyczyna,

To powód wszystkiego złego! Chodzi, łazi cień Albina,

Płacze dyabli wiedzą czego! Pięćdziesiąt lat jęczy, szlocha, Pięćdziesiąt lat wzdycha, kocha. Teraz każda myśleć będzie,

Że to tak się miłość przędzie, Niby wiekiem życie człeka,

Aby wzdychać mógł pół wieka! Już łzy lejąc w dzień i w nocy, Sam się zmienisz we fontannę,

A tymczasem bez pomocy Ja mam znosić twoję pannę?

Nie kochaj ją tak poddanie,

A wzajemną ci się stanie;

Nie daj władać, rządzić sobą,

A rząd tobie sama przyzna ;

Nie nudź płaczem i żałobą,

A zwyciężysz jak mężczyzna. Inaczej myślą waryaci.

Bądź zdrów !

(odchodząc, ciszej).

Niech cię wszyscy kaci!...

(wracając).

Gdzie poszła?

Albin.

Ach, kto ?

Gustaw (wzruszając ramionami). TegO nawet nie Wie !

Albin (sam). I jemu teraz szkodzę — odszedł w sro-

[gim gniewie.

Gdzież mam wylać łzy moje, gdzie podziać westchnie-

[nie ?

Pałam lat dwa, lat dziesięć — jeszcze się nie zmienię. Niechaj tylko na chwilę, na cząsteczkę chwili,

Klara patrząc się na mnie, choć trochę zakwili.

SCENA DZIEWIĄTA.

ALBIN, KLARA.

Albill Nigdyż, Klaro, nie przyjdzie chwila wypłakana, Kiedy balsam otrzyma sroga serca rana?

Klara. Otrzymać może, ale nie odemnie.

Albill. Ja kocham.

Klara.

Albin.

Klara.

Albin. Błagam.

Klara.

Albin.

Klara.

Albin. Obym mógł przestać kochać!

Klara (Kłębek upada, Albin goni i podnosi). Daj tO Boże, Żeby raz jeden wypadł kłębek z dłoni,

A Pan za kłębkiem nie byłeś wr pogoni ;

Żeby raz chustka padła ze stolika,

A Pan za chustką nie leżał na ziemi ;

Żebym raz chciała nożyczek, nożyka,

A Pan nie szukał, nie latał za niemi ;

Żebym raz mogła jeden kichnąć skrycie,

Nie słysząc wróżby na stuletnie życie!

Nie, to prawdziwie już nie do zniesienia!

Albill. Jeśli pragnę uprzedzać wszystkie twe życzenia, Jeślibym całe życie chciał poświęcić tobie,

Przypisz to mej miłości i swojej osobie.

Ale żem nie mógł zmiękczyć serce nazbyt harde, Powiedz Klaro, czym przeto zasłużył na wzgardę? Klara. Nie, na wzgardę nie, ja tego nie mówię.

Ja wiem.

Zaczekam.

Daremnie.

Dość tego.

Okrutna !

Być może.

Albin. Acli, jeżeli nie wzgarda, jakże się to zowie? Klara. Przykre mi często są jego cierpienia,

Że szczerze, wierzę, lecz to nic nie zmienia.

Na głos mężczyzny Klara ucha nie ma,

Nienawiść wszystkim przyrzekła, dotrzyma.

Albill. Ach, a w tej nienawiści moja część nie mała. Klara. Nienajwiększa.

Ach Klaro, gdybyś pojąć chciała, Co się na twe wejrzenie w mojej duszy dzieje, Pewniebyś serca mego ziściła nadzieje.

Klara. Pewniebym nie ziściła.

Albin.

Klara.

Albin.

Nigdy?

Dość już proszę.

Albill. Okrutna! tern słowem śmierć....

Klara, (śmiejąc się) Ach, śmierć, śmierć przynoszę ! Albill. Wkrótce tej nowej chluby świat ci pozazdrości. Klara. Żaden mężczyzna dotąd nie umarł z miłości. Albill. Bo żaden nie mógł, ale nie jeden chciał

[szczerze.

Klara. Chęć więc za skutek trzeba wziąść w tej mierze. Obchodząc zatem śmierć pana Albina,

Moja żałoba od dziś się zaczyna.

Albill. Ach dobrześ, widzę, radził szczęśliwy Gustawie ! Klara (ironicznie). Cóż radca stanu poradził łaskawie? Albill (Albin powoli, Klara prędko mówi) Nie kochaj, rzekł, tak [czule, a będziesz kochany. Klara. Nie kochaj ! proszę, już mu na zawadzie,

Że ktoś jest wierny i w tern szczęście kładzie;

Już go to korci, jużby chciał odmiany.

Albill. Dwa lata wzdychasz, płaczesz, a sam nie wiesz

[czego.

Klara. A sam, sam nie wiesz!... słyszał kto co

[podobnego?

Albill. Każda już zechce zadać tak długą pokutę. — Klara. A on chce dobę, godzinę, minutę?

Albin. Nie daj jej sobą rządzić...

Nie daj rządzić ! brawo ? Nie daj! no proszę, to mi piękne prawo!

Klara.

Albin. A ty nią rządzić 'będziesz...

Co, co? będziesz rządzić?

Klara.

A zaraz rządzić, zaraz rządzić chcecie;

Jakże tu ma być porządek na świecie?

Jak? — kiedy jeden stu nauczy błądzić,

A pierwsze słowo: ,.Nie daj sobą rządzić !“

Albin. Jednak słuchać go nie chcę — co każesz,

[to zrobię.

Klara (do siebie). To radca! to profesor!

Albill (zbliżając się czule). CÓŻ Zl*ObiĆ?

Klara.

Pójść sobie.

(Albin ukłoniwszy się, wzdycha ciężko i odchodzi).

Klara (sama). Gadaj — gada, milcz -— milczy, idź—idzie,

[stój — stoi ;

A niechże się sprzeciwi, niech się Boga boi!

Bo ta uległość mimo woli, zdania,

I nienawidzieć i kochać go wzbrania.

AKT TRZECI.

SCENA PIERWSZA.

ANIELA, GUSTAW.

GUStaW (wchodząc za Anielą zo drzwi prawych). Allielo !    J6-

[dno, już ostatnie słowo.

Alliela. Ach, tym ostatnim dzisiaj końca niema; Lecz, by ich nadal nie wszczynać na nowo,

Chcę ci raz ostatni teraz wyznać szczerze:

Że kiedykolwiek i każdy w tej mierze Taką odpowiedź niemylnie otrzyma,

Jaką pan Gustaw dziś odemnie bierze. Przedsięwzięciu więc, nie swojej osobie Przypisać całą nieprzyjemność proszę.

Lecz gdy działając w otwartym sposobie,

Niejaką może osłodę przynoszę,

Chcę się spodziewać, że moje wyznanie Ściśle tajemnem dla wszystkich zostanie,

Ponieważ czynię wbrew rozkazom matki,

Która rozumie, że choć znaczne siatki,

Jednak usidlić kiedyś z czasem mogą.

Słowem, mój zamiar zakazała głosić,

Muszę cierpliwie oświadczenie znosić,

Muszę wprzód poznać, nim odprawię kogo.

Gustaw. Równie więc prostą i ja pójdę drogą;

I ja pomimo Radosta rozkazu,

Serce ci moje odsłonię do razu:

Kocham...

Alliela. Ach, jużem tylekroć słyszała !...

Gustaw. Ależ mi pozwól: — nie ciebie Anielo.

(po krótkiem milczeniu).

Gdy nas więc chęci przeciwne nie dzielą,

W tobie nadzieja teraz moja cala.

Dziwisz się? — wierzę — lecz tak jest w istoci Stryj, który ojca zastąpił sierocie,

Który mym losem od kolebki prawie Ciąg-le się dotąd zajmował łaskawie,

Żądał nakoniec nagrody odemnie,

Lecz jakiej, przebóg! — Prośby, łzy, błagania,

Co tylko serce do litości skłania,

Wszystkiegom użył, wszystko nadaremnie;

I w końcu przyrzec stryjowi musiałem,

Wszelkiem staraniem zyskać rękę twoję,

Lecz kiedy dzisiaj z upornym zapałem Miłość głosiły drżące usta moje,

Ach, mamże wyznać, cz}r ciebie nie wzruszy, Balem się skrycie i truchlałem w duszy.

Aniela. Jakto? ze strachu?

Gustaw.

I wdzięki twoje i twoje załety,

Których odkrywam krocie w każdej dobie,

Których niewidzieć wolno tylko tobie,

Co jak powabem, tak szczęściem być mogą,

Mnie, mnie jednego napełniały trwogą.

Zyskać twój uśmiech, przyjazne wejrzenie,

Obudzić w sercu najpierwsze westchnienie,

Nie chlubą, szczęściem — niebem nazwać muszę, Jednak trwożyło nie moję już duszę.

Aniela. Miłość to zatem ku innej osobie?

Gustaw. A cóżby.mogło, bronić przeciw tobie? Kochałem wtedy, kiedym ciebie poznał;

Stądto dwuznaczne me postępowanie Popadło waszej tajemnej naganie.

Czułem jej słuszność i boleśniem doznał,

Że choć bez winy, jestem jednak winny;

Lecz sama powiedz, oyłże środek inny?

Alliela. Ja tylko śmiało to powiedzieć mogę,

Ach, tak jest, niestety

;w.

Sil

Ш1!

ШШШл

ip

ÉÉI

i.

SH

та

Il

Ж .

Ze w tym zamęcie jednę widzę drogę : g&Ą Wyznać stryjowi...

&ii■ Gustaw.    Ach, ileż to razy

Щ Do nóg rzucony i ze łzami w oku,

Powtarza rozkazy :

Ty masz, niestety, zostać moją żoną,

Którą mniej zamiar, więcej wstręt oddala, A zaś kochankę sercem poślubioną,

I Newet przed sobą wspomnieć nie dozwala.

• Aniela. Dlaczego ?

Gustaw.

„i. Wszystko wyznając błagałem wyroku, у Alliela. Cóż mówi na to? i? Gustaw.

Długiej trzebaby rozprawy, Lecz krótko mówiąc, dla odwiecznej sprawy I pojedjmku, co ze sobą mieli Mój stryj i ojciec Anieli.

Anieli ?

Aniela.

p Gustaw, łmie stosowne, jedno macie obie, && Którego odgłos bijąc w serce moje,

Budzi swym dźwiękiem lube niepokoje.

Stąd jakiś pociąg zaraz w pierwszej dobie, Jakby ku siostrze, uczułem ku tobie. Aniela. Dziwnie!

Щ Gustaw.

O, gdyby ja tjdko kochałem, j&M A męki moim tylko były działem ! е® Ale czuć zawsze, że każde szarpnięcie Echem bolesnem powtarza się skrycie W drugiej istocie, droższej nam nad życie,

5§ff To wszelkich cierpień przechodzi pojęcie !

lii

To przeciw sobie zwraca własną rękę,

By zgasić czucie i wzajemną mękę !

Aniela (przestraszona aż prawie do płaczu). Panie GlłStawie !

'Л'Лй

ii

Я

[co to jest... o Boże ! Zabić się, zabić!... to bardzo nieładnie,

To grzech, wielki grzech; kto w niego popadnie, Na tamtym świecie wiecznie cierpieć może. Gustaw (szybka rozmowa). Patllj ШШв.

Alliela (z pośpiechem). Będę, będę, lecz czy mogę?

*%vV

Gustaw. Możesz.

Aniela (jak wyżej). O śmierci nie będę słyszała?

Nie.

Gustaw.

Aniela. Ja się jeszcze dotąd trzęsę cała. Gustaw. Chcesz więc?

Ale jak?

Aniela.

Ja ci wskażę drogę:

Gustaw.

Wstaw się do matki...

Dobrze, ja się wstawię.

Aniela.

Gustaw. Niech mi przebaczy.

O, przebaczy pewnie.

Aniela.

Gustaw. Proś!

Będę prosić, błagać, płakać rzewnie,

Aż mi przyrzeknie pomagać w tej sprawie.

Lecz nie rozpaczaj, mój panie Gustawie.

Gustaw. W twojem więc ręku szczęście, życie moje. Aniela. W mojem? — Dla Boga!

Gustaw.

Aniela. Ach będzie, będzie, tego się nie boję.

Lecz koniec końców, cóż potrati ona?

Gustaw. Stryja przebłaga.

Aniela (radośnie.)

Aniela.

Matka uproszona...

Prawda, wyśmienicie ! Biegnę bez zwłoki, tu idzie o życie.

Gustaw. Przebóg ! nie teraz — miałaby przyczynę Oskarżać stryja o zbyt wielką winę,

Że twą spokojność, nawet przyszłość całą,

Chcąc mnie powierzyć, narażał zbyt śmiało.

Toby ich przyjaźń niemylnie zerwało,

A ja nieszczęsny, cel gniewu stron obu,

Cóżbym mógł zrobić, jak wstąpić do grobu ! Aniela. Ach, cóż więc czynić?

Chcesz mi pomódz?

Gustaw.

Chętnie.

Aniela.

Gustaw. Zostańmy zatem tak jak do tej chwili: Ja niby zawTsze zakochany w tobie,

Ty na tę miłość patrząc obojętnie;

A później, gdy nas już będą naglili,

Głośne, wyraźne oświadczenie zrobię.

Ty mi odmówisz w podobnym sposobie;

Tym zwrotem twoję matkę to nie zdziwi,

A mój stryjaszek clioć się nieco skrzywi,

Brak posłuszeństwa zarzucać nie będzie.

Wtedy dopiero wzywam twej obrony,

Przebłagasz matkę, oświecisz w tym względzie. Alliela. Rozumiem, dobrze.

Więc bez nienawiści?

Gustaw (całuje w rękę).

Alliela. Będę się cieszyć, jak się nasz plan ziści. Gustaw. Pamiętaj zawsze, postępując śmiele,

Ile ci ufam, jak zwierzyłem wiele.

Jeśli opuścisz w tej smutnej potrzebie,

Ja w świecie nie mam nikogo prócz ciebie.

W tobie jedyna opieka, obrona,

Bez ciebie szczęścia nadzieja stracona.

O, niech z twej ręki Anielę otrzymam,

A dosyć czucia, dosyć życia nie mam,

Bym mógł odwdzięczyć dobro mi nadane,

Com go niegodny, lecz godnym się stanę.

(Całuje ją w rękę z uczuciem — przy ostatnim wierszu wszedłszy Radost, niewidziany daje brawo klaszcząc w ręce).

SCENA DRUGA.

ANIELA, GUSTAW, RADOST.

Aniela. Słyszał.

Co? słyszał?

Gustaw.

Brawo dzieci, brawo !

Przebacz

Radost.

GUStaW (rzucając się na kolana przed Radostem).

[mi Stryju!

RadOSt (cofając się zdziwiony). A! a tO CO ZUaCZy? GllStaW (posuwając się za nim, cicho). Kiedyś już słyszał,

Radost. Guciu!

[łajże mnie, a żwawo. Gustaw (cicho). Gniewaj się. (głośno). Lituj się rozpa-

[czy!

(w tył się skłaniając, jakby odtrącony).

Niech mnie twa ręka srodze nie odpycha!

(cicho).

A gniewaj że się Stryjaszku, do licha!

Fredro, Dzieła T. IV.

Lepiej, to zamało.

Radost. Słuchajno, trzpiocie. Gustaw (cicho).

Radost. Czyś ty oszalał? Gustaw (cicho).

Radost. Tego już nadto! Gustaw (głośno)

Dobrze, (głośno) Już się stało!

Wszystko jej wyznałem.

(cicho).

A nuże teraz! z największym zapałem.

Radost. A do stu katów!

To, to, to !

Gustaw (cicho).

Drwisz sobie!

Radost.

GuStaW (głośno, tragicznie). Stryju UlÓj, Stryju! CllCeSZ

[mnie widzieć w grobie.

Radost (rozgniewany). Dosyć tycłi żartów, dosyć już mój

[panie ;

Rób sobie, co chcesz, niech się co chce stanie,

Ja szalonemu nie chcę szukać żony.

(odchodząc)

A to waryat, wyraźnie szalony !

SCENA TRZECIA.

ANIELA, GUSTAW.

Aniela (niespokojnie) Cóż teraz będzie? Gustaw (do siebie).

Aniela. Nie dał się zmiękczyć.

Gustaw.

Aniela. Może nie słyszał.

Gustaw.

Aniela.

Gustaw. Samaś mówiła.

Aniela.

Ścierpły mi kolana.

To rzecz niesłychana.

Jakto, może?

Może.

Nie, jam się pytała. Gustaw. Więc bez potrzeby ta utarczka cała,

I w najmniej dobrej wyprawiona porze,

Bo że nie słyszał, jestem pewny prawie,

Lecz o co idzie, łatwo teraz zgadnie.

Aniela. Wszystko zerwane niewczesnym zapałem. Gustaw. Tak mnie znienacka i tak podszedł zdradnie !

Aniela (chodzącniespokojnie) CÓŻ ja nieszczęsna pOlUOgę

[w tej sprawie!

Gustaw (na stronie) Mojego planu powierzyć nie chciałem.

Aniela (jak wyżej). Jakże też można w porywczym za-Zniszczyć od razu, cośmy przedsięwzięli! [pędzie Biedna Aniela ileż cierpieć będzie !

Gustaw (biorąc ją za rąkę). Jakże nie kochać tej lubej

Aniela. Kochać ją trzeba. Gustaw.

Aniela. Ach ! chętnie wierzę.

Gustaw.

[Anieli?

Poprzysiągłem sobie.

W tern moje życzenie. Sama więc widzisz: w tobie, tylko w tobie Pomoc mam jednę, a wszystkie nadzieje.

Aniela. Cóż ja pomogę i cóż ja odmienię?

Radost tak dobry, dziś zemstą goreje.

Gustaw. Jeśli nie słyszał, wszystko ja naprawię. Aniela. Nie trać więc czasu; idź panie Gustawie. Gustaw. Ty zaś unikaj wszelkiej z nim rozmowy, Ale się staraj, abyśmy po chwili,

Dla dalszej jeszcze w tym względzie umowy, Znowu sam na sam tu ze sobą bjdi.

(biorąc za ręką).

I obyś zawsze, ciągle pamiętała,

Że w twojem ręku moja przyszłość cała,

A nawet więcej i szczęście Anieli,

Z którą już w świecie nic mnie nie rozdzieli.

(Całuje ją kilka razy w rękę, idzie ku drzwiom swojego pokoju, a obejrzawszy się, w inne drzwi odchodzi).

. SCENA CZWARTA.

ANIELA (sama).

(Chodzi zamyślona, potem siada opierając głową na ręku).

Dziwnie — i dziwnie! Brzmią mi jeszcze uszy Słowami, dotąd nieznanemi duszy.

Jak on ją kocha! i pewnie nie zwodzi. Wszystko, co powie, wzrok jasnjr dowodzi:

On z nią szczęśliwy, ona z nim szczęśliwa,

I na czeniże im, na czem jeszcze zbywa? Jednego słowa do szczęścia im trzeba,

A do jakiego, do jakiego!

Ufają sobie, kochają się szczerze;

Jestżem szczęśliwsza, że w miłość nie wierzę? Jednak ta miłość jest, trwa, dowiedziona...

O, Boże! serca nie czuję śród łona.

Nieba !

SCENA PIATA.

ANIELA, KLARA.

Klara. Czegóż tak dumasz? Piszesz dzieło może? Aniela. Ach Klaro, Klaro, żebyś ty wiedziała!... Lecz twoja przyjaźń zdradzić nas nie może, Wszystko ci powiem — krótko więc — rzecz cała : Gustaw już nie mnie, lecz kocha Anielę.

Klara. Kogo?

Aniela.

Anielę ; ale Kâdost broni ; To wielki sekret, nie wydaj, dla Boga. Klara. Ależ nic nie wiem.

Aniela.

Klara.

Aniela. Ta zawziętość, nienawiść zbyt sroga.

Klara (ze wzrastającą niecierpliwością). Czyja?

Aniela. Radosta.

Klara.

Aniela.

Klara. Ależ...

Bo to już za wiele.

I do kogo?

Do niej.

Co?

Aniela. Nie dręcz się obawą daremną :

Gustaw się wcale nie chce żenić zemną.

Klara. To źle, mężczyzna powinien chcieć zawsze, Ażeby poznał, jak kobiety gardzą,

Zwłaszcza ten Gustaw, co to uczy rządzić. Aniela. On i tak biedny!

Klara (ironicznie )

Aniela.

Biedny ?

Musiał błądzić. Klara. Wzbudził więc, widzę, uczucia łaskawsze. Aniela. Ja wszystkich mężczyzn nienawidzę bardzo,

Ależ on swój los w moje ręce składa: Bronić go muszę.

Так? I bronić rada.

Klara.

Alliela. Nigdy, przenigdy !

Klara.

Aniela. Bada nie rada, zdradzić go nie mogę. Klara. Zdradź go, zdradź moja duszko! zdradź sułtana.

Ja tobie pomogę. Aniela. A taż Aniela tak szczerze kochana?

Klara. Znowu nic nie wiem.

Wszystko ci wyjaśnię.

Aniela.

Klara (ciekawie). MÓWŻe.

Odzie mama?

Aniela.

Wołała cię właśnie.

Klara.

Aniela. Ona tak dobra, i jej wszystko zwierzę, Jej tylko jeszcze, a więcej nikomu.

Klara. Moja Anielko, niech cię Pan Bóg strzeże Byś z męskich sideł nie poniosła sromu;

Ja twą nienawiść już słabnącą widzę.

Alliela. O, jak cię kocham, ja ich nienawidzę.

RadOSt (wchodząc, do odchodzących). РаППО Anielo !

(Aniela chwyta za rąlcą Klarą i pociągając z sobą, prądko wybiega wo drzwi prawe, boczne).

Ależ... panno... proszę...

(wracając)

coś tu znać Gustawa,

Hm, hm! spłoszone Ootówbym przj^siądz, że to jego sprawa.

Oj Guciu, Guciu ! kiedyś ja przepłoszę !

(Gustaw wchodzi jednemi w głąbi bądąeemi drzwiami, a zobaczywszy Ra-dosta, nucąc w drugie odchodzi).

(goniąc za nimi. Czekajno, czekaj !

(Wybiega za drzwi).

SCENA SZÓSTA.

RADOST, GUSTAW.

RćldOSt (prowadząc Gustawa). Chodź, Chodź, mam cię

[ptaszku.

(patrząc mu w oczy, po krótkiem milczeniu).

Coto znaczyło to : Przebacz Stryjaszku ?

Jakto, tak ?

Gustaw. To tak. Radost.

Gustaw.

Radost.

Ot tak?

Gustaw. Niby — nic. Radost.

Gustaw.

Radost.

Ot tak !

Co to znaczy :

Nic?

Nic.

To nic nie było : Przebacz Stryjaszku, lituj się rozpaczy? Gustaw. Ach, to rzecz jasna : w miłości niemiło, Kiedy się czasem (bo któż to zaprzeczy?) Kłótnia lub sprzeczka, albo z innej rzeczy,

W potęgę czucia moc niby mająca,

Sama od siebie walczy lub potrąca,

Stąd koniec końców, kres wszystkich igraszek No, to rzecz jasna — rozumie Stryjaszek?

(chce odejść).

Radost (zatrzymując go). Ale czekajno — ja nic nie rozumiem.

Gustaw. A ja wyraźniej powiedzieć nie umiem. Radost. Czegożeś klęczał jakby do pacierzy? Gustaw (z udanym zapałem). To mi Stryjaszek nie wie-

[rzy ? nie wierzy ?

(chodząc).

dobrze — dobrze — wiem co zrobię —

Kiedy tak Każę zajechać i pojadę sobie.

Janie! Hej!

RadOSt (chodząc za nim_i głaszeząc po ramieniu). No, ПО, Gu-

[ciu, Guciuniu mój!

GUStaW (zawsze chodząc w udanym gniewie). Kiedy ja mÓ-

Radost (jak wyżej). JuŹ, jllż, już, StÓjllO, Stój. [wię!... Gustaw. Ja się tłómaczę dobrze, jasno, szczerze. Radost. Już, już rozumiem, już wszystkiemu wierzę.

(do siebie).

A to saletra ! iskra, ogień, płomienie !

Gustaw (rzucając mu się na szyję). Lllby StryjaSzkU !

RadOSt (ściskając go).

Ach, Guciu mój luby,

(płaczliwie).

Nie słuchasz rady.

Gustaw.

A co wykonam godne będzie chluby.

Radost. Lecz czemu Klara...

Gustaw.

To jest prawdziwie boska na mnie kara. Wszędzie jej pełno, we wszystkiein zawadzi; Przytem zawzięte, jak kogncik miody,

Kikiki zawsze, (pokazują), a tak w górę sadzi ! I wiesz Stryjaszku, dla powszechnej zgody, Wiesz co?

Radost. Naprzykład ?

Gustaw.

Radost.

Gustaw. Zrób mi tę grzeczność.

Radost.

I słucham i cenię,

Ach Klara, ta Klara,

Żeń się z nią.

Szalony !

Pomysł godny głowy.

Gustaw. Bardzo mi bruździ.

Radost. (wzruszając ramionami). Dlatego ja stary?... Bruździć nie będzie, nie bruźdź ty z twej strony. Nacóż Albina przez jakieś namowy Chcesz jej zbuntować?

Gustaw.

Radost. Jakto?

Gustaw.

Radost. Kto? Albin?

Gustaw.

Radost.

On już zbuntowany.

W Anieli jak kot zakochany.

Albin.

A, to nie do wiary! Gustaw. Tak, tak ją kocha, ledwie że nie skona;

Niema gadania, to rzecz dowiedziona.

Radost. Albin, ten Albin!

Gustaw,

O, nie wszystko złoto,

Co się nam świeci -— o, to sztuczka płocha :

Jednej przysięga, a w drugiej się kocha.

Radost. Ale z Anielą jakże idzie tobie?

GUStaW (po długiem milezeniu, zakładając rące). Co tO ma-

Radost (zdziwiony.) Ma... magnetyzm?

[gnetyzm ?

Coto ?

Gustaw.

Co ? Powiedz !

Radost.

Ale skąd o tem w tej dobie? Gustaw (po krótkiem milczeniu). Magnetyzm, mówią, jest-

[to wolna władza,

Co z ciała w ciało zdrój życia wprowadza.

Jeżeli zatem mam zarodne siły Ogień swój własny w obce przelać żyły,

Dlaczegóż miałbym w pięknej, młodej duszy,

Czystej jak śnieżek, co świeżo przyprószy,

Przez silną wolę, pałające tętna,

Własnego czucia nie wycisnąć piętna ?

Radost. Jeśli rozumiem, niecli mnie piorun trzaśnie! Gustaw. Kocham i będę kochany; to jaśnie? Radost. Jaśnie, wyraźnie, lecz trochę za śmiało. Gustaw. Śmiałość przed szczęściem, jak szczęście przed

[chwałą !

Radost. Będziesz kochany, ale nie bądź trzpiotem. Gustaw. O, mój Stryjaszku ! tobie myśleć o tem. Radost. Ach, czyż nie myślę i nie smażę głowy. Gustaw. Ja też ci zawsze dziękować gotowy. Radost. Dziękuj, kiedy chcesz, lecz się popraw razem. Gustaw. To się już stało za twoim rozkazem.

I dobrze skończyć mam wszelką nadzieję,

Byłeś nie zważał, co się z nami dzieje;

W zgodzie czy kłótni, we wrzawie czy ciszy,

Niech oko drzemie, a ucho nie słyszy.

Radost. Cóż z tego będzie?

Co będzie ? (ściskając go). Wesele.

Gustaw.

(wybiega).

Radost (idąc za nim). Rozsądku mało, pewności za wiele.

AKT CZWARTY.

SCENA PIERWSZA.

GUSTAW, JAN.

(Gustaw chodzi zamyślony, Jan krok w krok za nim z czarną chustką w reku).

Gustaw (podając lewą rękę, nie stając). Zawiąż ! (do siebie).

kocham ją szalenie —

[Stało się

Lecz ona ? —

JaU (chodząc za nim i opatrując rękę). Wcale ШС...

Gustaw (stając).    Jakto nic?

Jail (jak wprzódy).

Tu nic.

Niema

Gustaw. Na ręku ! — Wiąż tylko — (chodzi do siebie)

[Hm, sprzyja,

Ale jak będzie, gdy rolę odmienię? —

Jak? kiedy zacząć?

JaU (nie mogąc w chodzie zawiązać ręki dla różnych giestów Gustawa)

Niech się pan zatrzyma.

(Gustaw wyrywa rękę, którą Jan chwyta i dalej chodząc wiąże).

Gustaw (do siebie). Zatrzymać — pewnie — Węzeł

[jest — Jest panie.

JaU (puszczając).

Gustaw (do siebie). Lecz jak rozwiązać?

Za koniuszek.

Jan.

Gustaw (stając w gniewie).

Jan. Słucham. Gustaw.

Jan.

Głupiś.

Tak?

J anie !

Gustaw (zrzucając chustką).

I nie tę zawija.

Lewą nie piszę.

Jan.

Któraż ręka boli?

Gustaw. Co ci do tego — na, masz : zawiąż prawą.

(podając lewą ręką i zaczyna chodzić) (do siebie)    ,

Pierwszy raz kocham.

Jan.

Gustaw (wciąż chodząc).

Ależ panie...

No, a żwawo !

(do siebie)

Innato miłość.

Jan.

Gustaw.

Jan. Lewa.

GllStaW [(podając prawą rękę). A, 1'ęka

To ta sama.

Kłamiesz.

no — jakże [powoli.

(zaczyna ehodzić i ciągnie za sobą opierającego się gwałtem Jana, do siebie).

Będę kochany... Aj, rękę mi złamiesz ! Jail. A którą, panie?

Gustaw.

Jan. Wiązać nie sztnka.

Gustaw.

Puść już, do kaduka !

Ale milczeć sztuka.

SCENA DEUGA.

GUSTĄW, ALBIN.

(Jan na znak Gustawa odchodzi)

Gustaw (na stronie). Już czuję wilgoć, zbliża się fontanna !

(do Albina)

Albinie smętny ! jak rosa poranna,

Tak mgła z łez twoich napełnia dom cały. Albin. A jednak mojej nie zmiękczyły skały! Gustaw. Nim się więc staną saletrzanym kwasem, Inny ci sposób poradzę tymczasem.

Albin. Poradź mi, poradź, a lepiej niż rano. Gustaw. Źleżem poradził?

Albin.

Gustaw. Cóż ci się stało ?

Bóg to będzie sądzić.

Albin.

Drzwi mi pokazano. Radź mi więc, radź, tylko nie każ rządzić. Gustaw. Pierwej pocieszę.

Albin.

Gustaw. Klara cię koclia.

Albin.

Gustaw. Ręczę.

Albin.

Gustaw.

Albin. Jak wiesz?

Mnie ? ! pocieszyć ! Nieba !

Zbyt bolesne żarty.

Nie wierzę.

Przysięgać ci trzeba.

(tustaw (udając urażonego). Cóż to jest ? Clicesz, nie wierz

[uparty,

Albin, (rzucając mu się na szyję). Acll, acll ! Gustawie! słÓW

[nie mam... łzy moje...

Ale nie żądaj, bym zdradzał zwierzenie.

Gustaw (głaszcząc). Cyt, cyt Albinie.

Albin.

Gustaw.

Albin.

Gustaw.

Albin. Mnie, mnie? z nią? — z Klarą?

Gustaw.    Ale jak nastroję,

Tak ty grać będziesz —przyrzekasz mi święcie? Albin. Dobrze, cóż robić?

Gustaw.

Kocka mnie?

Szalenie !

Cóż teraz będzie?

Albina ożenię.

Zwalić przedsięwzięcie. Które twych nieszczęść przyczyną się stało,

A potem zmusić, by prawdę wyrzekła.

Albin. Szczęścia za wiele!

Gustaw.

Albin. Z nią? wielkie nieba!

Gustaw.

Albin. Cóż chcesz!

Trzebaż ci tak mało?

Nudnyś, wielkie piekła!

Gustaw.

Albin.

Gustaw.

Że inną kochasz.

Albin.

Słuchaj mnie.

Słucham.

Daj jej uczuć,

Przebóg! nie kończ, ginę. GUStaW (namawiając) Czas jakiś !

Gustaw. Dzień.

Albin.

Gustaw.

Albin.

GuStaW (zniecierpliwiony). Mrzyj więc.

Albin.

Nie clicę.

Godzinę.

Wprzód umrę.

Nie zmienię mych uczuć. Gustaw. No, to udawaj, żeś je zgasił w sobie. Albin. Nie mogę.

Gustaw.

. Albin. Udawać?

Gustaw (prosząc) Trochę.

Albill (po krótkiem milczeniu). Nie ufam mej sile.

Gustaw (na stronie). A bogdajŻeŚ pękł! (do Albina) No,

Albin.

Gustaw. Dzień jeden.

Albin.

Gustaw.

Albin.

Gustaw.

Nareszcie, że kochasz nie tyTe.

Jak długo? [to milcz.

Milczeć ?

Nie mdleć.

Dzień?

Nie wzdychać. Albill. Nie W'zdychać? (po krótkiem milczeniu). Ciężko na Gustaw (z zapałem)

Eazą drugą [mnie.

Wszystko odzyskasz; i po całej dobie Będziesz mógł jęczeć, płakać, wzdychać, kichać, Tylko nie teraz, nie teraz, u licha !

Albill. A gdy nareszcie, jak ty każesz, zrobię,

Gdy pozna Klara, że Albin nie wzdycha?

Gustaw (zniecierpliwiony). Wtedy Albina ożenię, ożenię.

Albin (po krótkiem milczeniu) Do jutl*a?

Gustaw.

Albin. Dobrze.

Gustaw.

Albin.

Gustaw.

Albin.

Ale zupełne milczenie.

Daj słowro.

Ale...

Dajesz?

Daję.

Gustaw. A teraz bądź zdrów, (ściskając go)

[mnie. (obracając ku drzwiom).

Idź sobie.

kochaj

(Albin odchodzi)

(sam).

Tak zatrudnienie dla Klary sposobię.

Kocha go, czy nie — pewnie jest ciekawa; Zajmie ją zatem ta odmienna sprawa,

A nim jej dojdzie po zakrętach wielu,

Ja krok po kroku zbliżę się do celu.

SCENA TRZECIA.

GUSTAW, ANIELA.

Aniela (wchodząc ostrożnie). Słyszał Radost?

Gustaw.

Aniela.

Gustaw. Wszystkom naprawił.

Aniela.

Gustaw, (biorąc

Nie słyszał. Ach, oddycham przecie !

Ginęłam z bojaźni.

za ręką). Tyle dobroci tak rzadkiej w tym Tyle dowodów⁷ troskliwej przyjaźni,

Ileż wdzięczności nie obudzą we mnie?

Aniela. Cóż uczyniłam wdzięczności godnego? Gustaw. Chcesz dobrze czynić.

Aniela.

[śwdecie,

Gustaw. Masz dziś sposobność.

Aniela.

Gustaw. Rękęin skaleczył.

Aniela.

Wszak to tak przyjemnie.

Proszę wTskazaó drogę.

I bardzo?

Gustaw.

Lecz pióra całkiem utrzj^mać nie mogę. i nieśmiało) Gdybyś w tym razie zastąpić mnie chciała. Aniela. Pisać? i co?

Gustaw.

Aniela.

Gustaw.

Aniela. Dwa — a do kogo?

Gustaw.

Aniela. Co? takie listy jabym pisać miała? Gustaw. I cóż w tem złego?

Aniela.

Gustaw (żałośnie). Rękęin skaleczył.

Aniela.

Nic złego

List.

List! Ach, nie!

Dwa słowra.

Do mojej Anieli.

Daremna namowa.

To może kto drugi...

Gustaw. Acli, któż na świecie moje troski dzieli? Komuż się zwierzyć? gdzie błagać usługi,

Kiedy przed tobą daremnie się żalę?

Aniela (chodząc i pół z płaezem). CÓŻ ja mam l*obiĆ?

(po krótkiem milczeniu)

To nie pisać wcale.

Gustaw. Jeszcze, Anielo, w kwiat życia bogata, Znasz tylko rozkosz, a nie znasz cierpienia; Jeszcze, szczęśliwa, nie znasz oddalenia!

Nie wiesz, że wtedy cały ogrom świata Jeden punkt tylko dla nas w sobie mieści,

A tym jest chwila spodziewanej wieści.

Nie wiesz jak wtedy śledcze oko płonie,

Jak każdy szelest dech zapiera w łonie,

I jaka boleść, gdy mija godzina —

Z nią wprzód spłacona pociecha jedyna.

Aniela. Otóżto miłość! kochajże tu, proszę! Gustaw. Ach kochaj, kochaj; boskie to rozkosze! Aniela. Ach nie!

Dlaczego ?

Gustaw.

Nie wiem, lecz się trwożę.

Aniela.

Gustaw. Trwożysz?

Lękam się...

Aniela.

Jak dziecię lekarza, Który mu jednak życie wrócić może. —

Ach, obojętność naturę znieważa:

Dusza niezdolna, wybrać, kochać inną,

Zimną rachubą każde czucie zaćmi:

Dla niej jest niczem dla drugich być czynną,

Dla niej łza niemą Lecz gdy miłością serce moje bije,

Gdy powiem: kocham — wtenczas tylko żyję, Żyję szczęśliwy, i w lubym zamęcie Świat do podziału pociągam w objęcie.

Aniela. Tak, gdyby miłość mogła być prawdziwa. Gustaw. Miłość jest jedna...    •%

Aniela.

Gustaw.

ludzie nie są braćmi.

Udawań tysiące.

Gustaw. Wyrzec się światła, bo i ciemność bywa?

Aniela. Wyrzec się każą pozory mylące.

GUStaW (z uczuciem, biorąc ją za rękę). Adi, nie wiei’Z Zre-

[sztą tej pieszczocie wzroku, Gdy zwolna sunąć, spocznie w twójein oku;

Tej drżącej dłoni, kiedy ciebie bliska ;

Nie wierz głosowi, co się w serce wciska.

Lecz własne czucie niech się wiarą stanie :

Ta czułość tęskna, to błędne żądanie,

A zwłaszcza pociąg nieodmienny losem Równego czucia jest tylko odgłosem. —

(na znak niedowierzającej Anieli)

Wierz mi, są dusze dla siebie stworzone :

Niech je w przeciwną los potrąci stronę,

One wbrew losom, w tym lub tamtym świecie, Znajdą, przyciągną i złączą się przecie.

Tak jak dwóch kwiatów obce sobie wonie,

Łączą się w górze, jedna w drugiej tonie.

(Aniela zamyślona; Gustaw po krótkiem milczeniu mówi dalej).

I cóżto powiedz, zaraz w pierwszej chwili Wzbudziło we mnie tę ufność ku tobie ?

Co ośmieliło, że zwierzenie robię,

Jeśli nie serce, co nigdy nie myli?

Aniela. Ach, czy liż zdradzić jest kied}r kto wstanie ? Gustaw. Klara najpierwsza.

Zbyt błędne mniemanie. Gustaw. Ile mnie złego, tyle jej korzyści.

Aniela. Komu? co? Klarze?

Gustaw.

Aniela. Radost? —

Gustaw.

Aniela.

Radost ją zaślubi.

Jak tylko zamiaru nie ziści, Przez zemstę ku mnie z Klarą się ożeni,

Mnie wydziedziczy i na zawsze zgubi. Aniela. To być nie może.

To się nie odmieni.

Gustaw.

Aniela. Ona nie zechce.

To już ułożono.

Gustsfw.

Aniela. I wstręt jej szczery....

Szczery czy nieszczery.

Gustaw.

Eadost majętny, ojciec Klary chciwy,

Niema co gadać — jak dwa a dwa cztery — Nie dziś, to jutro będzie jego żoną.

Aniela. Ale jej śluby ?

Śluby ? — sen prawdziwy !

Gustaw.

I ty, Anielo, rzuć tę ciemną drogę,

Póki czas tobie, a ja przestrzedz mogę.

Lecz powiedz szczerze : kiedy polot myśli,

Obraz nam szczęścia czasami zakreśli,

I zdobi błahe, lecz lube utwory W kwiatów marzenia najczystsze kolory. —

Cóż ściąga światło, w całym blasku stawa,

Jeśli nie miłość i stała i prawa:

Miłość szlachetnej przewodząca parze Z łona rodziców przed ślubów ołtarze. —

Ach, być kochanym wszyscy szczęście głoszą, Mem zdaniem kochać jest większą rozkoszą.

Los kilku istot zrobić swoim losem,

Czuć i żyć tylko drogich dusz odgłosem,

Dla dobra innych cenić własne życie,

Dla nich poświęcić każde cerca bicie,

Światem uczynić najmniejszą zagrodę,

Tam mieć cel życia i życia nagrodę,

I kończąc cicho wytknięte koleje,

Za grób swój jeszcze przeciągnąć nadzieje — Otóżto szczęścia rzetelne zalety :

I ty, ty wyrzec chcesz się ich, niestety!? Alliela (z uniesieniem) Nigdy, przenigdy !

(miarkująe się — z czułością)

Ach, ja nie wiem jeszcze...

(znowu z zapałem)

Ale chcę pisać, niech się moje zdanie Jednej łzy w świecie przyczyną nie stanie;

(ocierając łzę).

Niech w szczęściu drugich własne dziś umieszczę. Gustaw. Chcesz pisać? będziesz? O, drogi aniele! Jak wiele czynisz, jakżem wdzięczen wiele !

(całuje ją w rękę).

O, gdybyś mogła w mojem sercu czytać!

Aniela. Ależ Gustawie!

Lecz nie chciej się pytać:

Gustaw.

Więcejbym wyrzekł, niż wyrzec potrzeba...

Pióro i papier... (z zachwyceniem patrząc na nią i trzymając rękę)

Dlaczegóż, o nieba!

Takim sposobem?... Lecz ty mnie zrozumiesz: Umiałaś pojąć i przebaczyć umiesz.

(całuje w rękę i nagle odchodzi).

Alliela (sama po krótkieni milezeniu). NienawidzieĆ ! tak! —

[każda plecie, baje,

Ale nie takto łatwo, jak się zdaje. —

Z gniewu w nienawiść droga bardzo bliska, Kiedy dotknęła jaka czynność zdradna,

Lecz kiedj'- czule kto nam rękę ściska,

Jak mamę kocham, nie potrafi żadna.

SCENA CZWARTA.

ANIELA, KLARA.

Klara. Kto tu był?

Aniela (unikając odpowiedzi). JaktO - kto ?

Klara.

Aniela. Gustaw przechodził.

Klara.

Aniela. Trochę.

Klara.

Kto tu był z tobą?

Rozwodził swe żale?

Tak długo mówiliście z sobą. Aniela. O, jak cię kocham, tak nie długo wcale. Klara. I cóż nowego?

Aniela.

Nie dasz temu wiary: Wszak jednem słowem, chce się żenić z tobą.

Klara. Ze mną? (skacząc i klaszcząc w ręce).

Ototo! ototo

Toż będę dręczyć i męczyć bez miary.

O, panie Guciu, będziesz ty miał zadość. Aniela (urażona). Ale nie Gustaw — Radost.

[mi radość !

Radost stary?

Klara.

Aniela Ciak wyżej). Radost. —- Hm! Gustaw!

Ja nie chcę.

Klara.

Aniela.

Ja wierzę.

Wbrew twej nienawiści,

Klara. Ja nienawidzę.

Aniela.

Jak Gustaw jego zamiarów nie ziści,

Przez zemstę tylko z tobą się ożeni.

Klara. I któż mnie może przymusić w tej mierze ? Aniela, Ojciec twój, ojciec, co tak złoto ceni;

A Radost bogacz — rzeczą dowiedzioną:

Niema co mówić — będziesz jego żoną.

Klara (ukrywając pomieszanie coraz wzrastające). OtÓŻ llie będę!

[— Otóż się nie boję — Ma ojciec wolę, ja mam także moję —

Nie boję się... nie... (wpłacz) cóż ja teraz zrobię! — Jak raz mój ojciec co ułoży sobie,

To wszystko za nic — to ratunku niema.

Aniela. Jakoś to będzie.

Klara (po długiem milczeniu). Idź ty za GlłStaWa.

Aniela. A nasze śluby?

Niechże je dotrzyma Jedna przynajmniej, gdy nie możeni obie. Aniela. Lecz Gustaw kocha.

Klara.

Klara.

O, nieszczęsna sprawa!

Pójdę do Cioci.

Aniela (oglądając sią niespokojnie). Powiedz, a w sekrecie ; Idź, nie trać czasu.

Klara.

Poradzi mi przecie;

Nie da mi umrzeć przy tym starym gracie.

Aniela (oglądając się). Idź, idź, zbyt droga każda nam

[godzina.

Klara. Wolę już klasztor, albo i Albina.

(odchodzi).

otóż

Aniela (wołając cicho) Słuchajno Klaro ! Klaro !

Odeszła. — Chciałam zasięgnąć jej zdania [macie! Względem owego dziwnego pisania;

Krzyczałam — ale kiedjr nie słyszała,

już będę pisała.

To cóż mam robić:

SCENA PIĄTA.

ANIELA, GUSTAW.

Otóż jest [wszystko, bierzmy się do dzieła.

GUStaW (kałamarz, pióro, papier i t. d. w ręku).

Aniela. Przestrzegłam Klarę.

Gustaw (na stronie). Przednio ! (głośno). A jak powie? Aniela. Komu, i na co?

Mojemu stryjowi.

Gustaw.

Aniela. Ja ręczę za nią. Gustaw.

Aniela. Rzewnie płakała.

Gustaw.

Jakże to przyjęła?

Ja tym łzom nie wierzę. I któż jej winien? Albin kochał szczerze. Aniela. I dotąd kocha.

O, nie kocha wcale.

Gustaw.

Aniela. Ja to wiem lepiej.

Kocha, lecz nie Klarę.

Gustaw.

Aniela. Kogoż?

Hm! kogo?

(po krótkiem milczeniu).

Gustaw.

Zamilczę w tej mierze. Aniela. Bajkę ktoś zrobił, proszę mi dać wiarę. Albin nasz sąsiad, bawi tutaj stale,

Wiemy gdzie bywa, jego związki znamy.

Gustaw (zmuszony). Kiedjr więc z sobą szczerze mówić Albin się kocha — lecz się kocha w tobie, [nianij' : Aniela. We mnie?

Gustaw.

Tak, w tobie — ledwie że nie skona, Niema co gadać — to rzecz dowiedziona.

Aniela. Ależ dla Boga, tak nagle, w tej dobie... Gustaw. Zmienił się zwolna, bo możnaż lat tyle Wzgardę odbierać w tak przykrym sposobie,

A miłość w jednej zachowywać sile?

Możnaż prz3r tobie lube spędzać chwile,

Twą dobroć, wdzięki... a jednym wyrazem,

Możnaż cię poznać i nie kochać razem?

Powiedzże sama.

Aniela.

Zabawne pytanie!

(po krótkiem milczeniu)

Gustaw (z pośpiechem). Ale ja ci radzę,

Nie wierz mu wcale — zmienne to kochanie, Które w odporze ezerpa swoję władzę. Aniela. Klarze przysięga.

Ze snu jeszcze drzemie.

Gustaw.

Aniela. Wzdycha.

Przez grzeczność.

Płacze.

Gustaw.

Aniela.

Nałóg.

Gustaw.

Ale...

Aniela.

Gustaw. Pewnie.

Aniela (biorąe pióro). Piszmy więc.

Gustaw (zuczuciem). Anielo kochana!

(po krótkiem milczeniu, gdy Aniela okazuje zdziwienie).

Pisz z łaski swojej.

Aniela.

Myli mnie to imię.

Mnie? kocha?

(napisawszy, do siebie).

Gustaw (z zazdrością). Czyliż Albmowskie żale, Dary wzgardzone, niegodna odmiana,

Zająć potrafią, pochlebiać ci mogą?

Aniela. Czym zasłużyła na takie pytanie? Gustaw. Przebacz, zbłądziłem uniesiony trwogą, Bo ja wiem, jakiej duszy twojej trzeba; Ukocha więcej, niż wyrazić zdoła,

Choć każdy wyraz miłością się stanie.

Alliela. Piszmy więc.

Gustaw.

a potem, w istocie,

Piszmy — „Dobroci Anioła W naszem nieszczęściu zsyłają nam nieba: Wziął pióro w rękę nieść ulgę tęsknocie“ .. Aniela. Ale mnie tego pisać nie wypada. Gustaw. Wszakto ja piszę Jakież ci imię moje serce nada,

Za twoję dobroć, za dobrodziejstw krocie? Alliela. Piszmy więc.

Gustaw. Piszmy — „Nie bądź już w obawie; Csoba, z którą stryj chciał mnie ożenić, Nienawidzi mnie“...

Nie, panie Gustawie.

Aniela.

Gustaw.

Aniela. Potrzeba odmienić.

Gustaw.

Aniela. O, chętnie poprawię.

Gustaw (czyta przez ramię). „ Sprzyja. “ (biorąc za rękę). Czy

[pewnie ?

Aniela (wyciągając rękę zwolna). Trzebaż słów koniecznie ? Gustaw. Znasz mnie więc teraz.

Aniela.

Gustaw.

Jakże napisać?

Popraw, jeśli chcesz.

I jak!

To poznanie

Czy kied3rś, z czasem, przyjaźnią zostanie? Aniela. Jest i zostanie.

Gustaw (ze wzrastającym zapałem). ZaWSZe? wieCZllie?

Aniela. Wiecznie. Gustaw.

Dosyć już tego, precz wszelkie ukrycie! Kocham Anielo, kocham cię nad ż}rcie..

Jakto ?

GuStaW (pomiarkowawszy się, spokojnie) Pisz Z laski SWOjej. Aniela (nachylona nad papier).

Aniela (odsuwając się zdziwiona)

(po krótkiem milczeniu przypominając sobie).

Kocham...

Jak tam było?

Gustaw.

Aniela.

Ach powtórz!

Kocham cię nad życie ;

Wszak tak? a dalej?

Gustaw.

Aniela. Piszmy więc.

Gustaw.

Dalej? — Wierzyć miło.

Piszmy — lecz błądzisz w wymowie. Niech głos czuć daje myśl zamkniętą w słowie,

A wyraz: kocham, obowiązki człeka Ku sobie, ludziom i stwórcy wyrzeka;

Możnaź ozięble wymówić go kiedy?

Ty kochasz matkę, brata, przyjaciela,

Ja ciebie, ty mnie; dla próby więc tedy Całą mu wartość niech twój głos udziela,

I ku mnie zwróci.

Alliela (patrząc

Gustaw.

na

niego). Kocham.

Czucia mało;

(ueząe ją; z uczuciem).

Ja ciebie kocham.

Aniela (czulej).

Gustaw.

Aniela. Ach kocham, kocham.

Gustaw.

Kocham.

Zbyt nieśmiało.

Coraz lepiej, brawo! Powtarzaj często, douczysz się wprawą.

Aniela.

Gustaw. Piszmy.

Aniela.

Gustaw.

Aniela (wstając).

Gustaw (całując w ręką).

Ktoś idzie.

Nie.

Słyszę.

Piszmy więc.

Na potem.

(odbiega).

Aniela (za nim)List! list! (wracając). Jak on dobrze pisze!

SCENA SZÓSTA.

P. DOBRÓJSKA, ANIELA.

Alliela (kryjąc list za siebie, na stronie) Clldzy Sekret 1'ZeCZ

[święta!

P. DobrÓjska.

Nie, nie, mówcie sobie Co chcecie, moje panny, ja najlepiej zrobię,

Jak się spytam Radosta; to najkrótsza droga,

To nam wszystko wyjaśni.

A Gustaw? dla Boga!

Aniela.

P. DobrÓjska. Gustaw bajek narobił—że się kocha,

[wierzę,

Lecz żeby Radost miał być wńadomym w tej mierze, I wiedząc, tu wprowadzał, temu nie dam wiary. Gustaw pewnie, jak każdy, ma swoje przywary,

Ale młody, przystojny.

Alliela (naiwnie) Myślałam toż samo.

P. DobrÓjska. I podobać się może.

Może, moja Mamo.

Aniela.

[głowa.

P. DobrÓjska. I wiem, że jego serce lepsze niźli Alliela. Ach; lepsze, moja Mamo.

I przykrość gotowa, Gdyby ci się był Gustaw podobał choć trochę?

P. Dobrójska.

(Aniela wzdycha).

Nie i nie; na Eadosta sprawki to za płoche. Alliela. Ale ja u nóg jego widziałam Gustawa,

P. Dobrójska. I to prawda.

Ich słowa.

Aniela.

Dość żwawa.

Ich sprzeczka...

P. Dobrójska.

Aniela.

P. Dobrójska. Ktoby się był spodziewał po takim

[człowieku !

No proszę! — mścić się jemu! — żenić się w tym

[wieku !

Alliela. Moja Mamo kochana! nie dawaj mu Klary. P. Dobrójska. Wprzód wiedzieć muszę jakie są ojca

[zamiary,

I ojcu, a nie córce radzić mi wypada.

Alliela. Niech ją teraz przynajmniej wesprze twoja

[rada.

(podczas pierwszych słów Klary z panią Dob^'ska' Aniela zbiera skrycie kałamarz i pióro i cieho wychodzi).

SCENA SIÓDMA.

P. DOBRÓJSKA, KLARA.

[twojej woli. Słuchać trzeba będzie.

Klara. Ach, cóż ja teraz pocznę w tej ciężkiej niedoli? P. Dobrójska. Może ojciec nie zechce iść wbrew Klara. A jak zechce, jak zechce?

P. Dobrójska.

Klara. To pociecha! to ojciec!

P. Dobrójska. Nie gań go w tym względzie;

Chce twego szczęścia.

Klara.

Stary mąż.

P. Dobrójska. Ale dobry. Klara.

Piękne szczęście, proszę Cioci,

Co mi z tej dobroci!

P. Dobrójska. Zapomniałaś, żeś jeszcze pod ojcowską

[władzą ;

Że nie wszyscy jak Albin uwodzić się dadzą;

A znając twego ojca, łatwo zgadnąć było,

Że ta wzgarda Albina nie będzie mu miłą;

I chociaż od zamęścia uwolni tym razem,

Wkrótce może przykrzejszym zmusi cię rozkazem. Klara. Ten Badost tak się zdawał nie pragnący żony ! Młody Albin przynajmniej miłością wiedziony;

I mam iść za mąż gwałtem, to wolę Albina.

(Radosta“słyeha6 ciirząkanie za drzwiami).

P. Dobrójska. Otóż i Badost właśnie.

Klara.

Już wzdychać zaczyna. P. Dobrójska (na stronie). Nie mogę z nim rozmawiać

[po takiej usłudze.

(do Radosta).

Zaraz mu służyć będę.

(odchodzi).

Radost (do Klary si? zbliżając). Ja się tu nie znudzę.

SCENA ÓSMA.

KLARA, RADOST.

RadOSt (P° krótkiem milczeniu). CÓŻ tam tak myślisz?

[o mężczyzn zagubię?

Klara. Myślałam właśnie, co wyjawić lubię:

Że, gdybym kiedy była przymuszoną,

Mimo mej woli zostać czyją żoną,

Świat biedniejszego nie miałby człowieka !

Radost. Ej, do kaduka! I cóżto go czeka?

Klara. Same zabawy, gry, uczty i bale.

Radost. No, to nic złego, będziesz się bawiła;

Owszem, wesołość ja sam zawsze chwalę.

Klara. To nie chcę zabaw.

I spokojność miła.

Radost.

Klara. Strwonię majątek.

Jak mąż nim obdarzy.

Radost.

Klara. Wydrę, a stracę.

Zwycięży mocniejszy.

Radost.

Klara. Stroić się będę.

Strój zawrsze do twarzy.

Radost.

Klara. To nie chcę strojów.

Radost.

To wydatek mniejszy. Klara (2 zapałem szybko). Ależ ja zawsze na przekor mu On tak, a ja siak—on sobie, ja sobie— [zrobię; Mąż śpi, ja gadam — mąż gada, ja ziewam — Wzdycham gdy wesół, kiedy smutny śpiewam, Trącam, gdy pisze, a krzyczę, gdy czyta ;

Mąż tak, a ja siak — ząb za ząb — i kwita!

(przypominając sobie).

A ma podagrę, depcę mu po nodze.

Radost (usuwając nogę). Ej do kaduka! nie stanę na drodze. Lecz taką rzeczą grzesznik to nie lada,

Co dla pokuty zechce cię za żonę.

Chybaby znowu, jak tamten powiada,

To szczęście dla mnie było przeznaczone.

(śmieje się).

Klara. Otóż go macie.

Radost.

Słowom nie wierzę, a znam serce twoje.

(chce wziąść ją za rękę, którą Klara wyrywa).

Klara. Ja nie chcę, nie chcę. (wpłacz). Cóż będę robiła! Radost. Nie bądźże dzieckiem.

Klara.

Radost. Patrz na mnie...

Klara (odwracając się).

RadOSt (obracając się wkoło).

Gdyż ja się nie boję;

Obym jeszcze była!

Znam, znam...

Na pana młodego Czy się przydaję? co? (podskakując), hulać po ślubie!

(śmieje się), (seryo).

Wszakci to żarty.

Klara.

Ja żartów nie lubię.

Radost. No, nie płacz, nie płacz, nic nie będzie z tego Nic, a na dowód przyszlę ci Albina.

(odchodząc, ze śmiechem).

To śmieszna sprawa i dziwna dziewczyna!

Klara (sama). Tak, żarty, żarty, niema ich w tym Jak się ożeni, to żartów nie będzie, [względzie;

Aniela (zamyślona). Klai’0 !

SCENA DZIEWIĄTA.

KLARA, ANIELA.

Klara (po krótkiem milczeniu). Al) i б] O !

Wiesz ty?

Co?

Ja mniemam.

Jak Gustaw powiada.

Aniela.

Klara.

Aniela.

Że ta Aniela jest bardzo szczęśliwa.

Klara. Daj mi tam pokój! teraz czasu nie mam.

Niecli sobie szczęścia ile chce, używa.

Aniela. Tak być kochaną,!

Klara (ironicznie).

Aniela. Cóżby mu z kłamstwa?

Klara.

Co ? pochlebia dumie. Aniela. Ach, kto być wdzięcznym, ten i kochać umie ! Klara. Ty go nie słuchaj, taka moja rada.

Aniela. Nie wiesz jak miło, gdy czucia pieszczące Z godnym zapałem męska pierś wygłosi:

To w uszach łechce, to coś w oczach parzy,

To biegnie, biegnie, jakby dreszcz po twarzy,

To z twarzy w serce, to jak krople wrzące,

Z serca się w górę, w górę, w górę wznosi,

(pokazując na piersi).

I tak tu ściśnie, tak w gardle zadusi,

Że koniec końców westchnąć cię przymusi. Klara. Jakie ty dziecko! Tobie to nowina,

Lecz nie mnie, duszko — wszakci mam Albina. Aniela. Oho! już po nim.

Co?

Klara.

Ciesz się.

Aniela.

Czem?

Klara.

Zmianą.

Aniela.

Klara. Jego?

Nie kocha.

Aniela.

Mnie?

Klara.

Ciebie.

Aniela.

Skąd to wiesz?

Klara.

Aniela. Wiem od Gustawa.

Klara.

Wszak jeszcze dziś rano

Wzdychał.

Aniela. Przez grzeczność.

Błagał.

■Nałóg.

Klara.

Aniela.

Pewnie ?

Klara.

Aniela. Nawet ci powiem... .

Klara (zniecierpliwiona).    CÓŻ mi jeSZCZe pOWieSZ?

Aniela, że mnie nieszczęsnej ten ciężar przypada. Klara. Tobie?

Aniela. Mnie.

Ciebie kocha ?

Klara.

Tak powiada.

Klara. Wierz tu mężczyźnie! — Jak bóbr płakał Błagał, przysięgał, od miłości ginął,

A koniec końców, chorągiewkę zwinął.

Widzisz, jak dobrze, że my nie kochamy — Prawda, Anielo?

Aniela.

Aniela.

[rzewnie,

Chodźmy już do Mamy.

Klara. Prawda, Anielo ?

Dali do obiadu.

Aniela (odchodzą).

Klara (sama). Nie kocha, (śmieje się z przymusu, potem w gniecie). To wąż, i wąż pełen jadu.

' сч^

! «ï&t. ’

SCENA PIERWSZA.

RADOST. GUSTAW.

Radost. Guciu! na miłość Boga! jedynego Boga! Przyznaj się, tyś coś zbroił?

Gustaw.

Skądże taka trwoga?

Ja się teraz już kocham, szaleństwa nie zrobię,

Ja wadząc mój rozsądek, dziwię się sam sobie. Radost. Obym ja się mógł dziwić choć na pół godziny! Cóż więc znaczą te wszystkich powarzone min}r, Zacząwszy od Dobrójskiej ? — na ciebie ladaco,

Że się krzywi, to dobrze; ale na mnie za co? Siedzieliśmy u stołu jakby w trzynaścioro,

I wszystkim czas dość krótki szedł dyable niesporo. Aniela jakaś drżąca, to blednie, to płonie;

Matka oka nie spuszcza, wzrok jej wr córce tonie ; Klara śmieje się, trzepie, lecz w ciągłym przymusie ; Albin wszystkie już kwiatki przeliczył w obrusie;

Ty także nie swój, piłeś tylko po swmjemu;

Ja zaś nic nie pojmując, dziwiąc się wszystkiemu, Jeden ponoś rozsądny przy całym obiedzie, Siedziałem między wami jakby Piłat w Credzie. Gustaw (ciszej). Miłość, Stryjaszku, miłość, to cała

[zagadka.

Radost. Aniela, Klara, dobrze; ale matka, matka! Gustaw. Matka kochać nie może?

Szalał i szaleje!

RadoSt (kiwając ręką).

Gustaw (odprowadzając na stronę). Jakto mówią, Stryjaszku ?

[cośto nie rdzewieje...

[skórę.

Najłacniej rozpędzę tę chmurę, Gdy pójdę do Dobrójskiej i pogadam o tern. Gustaw. Ona nie wie.    !

Radost. Ej Guciu, tyś coś zbroił — ja czuję przez Gustaw. Jabym zbroił !

Radost.

Radost.

Gustaw.

Radost.

Co nie wie?

Nic nie wie.

Trzpiot trzpiotem! Proś, głaszcz, błagaj, zaklinaj; on jak wilk do lasu.

(odchodząe).

I co mam z nim rozmawiać! szkoda tylko czasu.

(odchodzi w prawe drzwi boczne).

Gustaw (sam). Dobry Stryjaszku, radość ciebie czeka, Lecz mego planu jeszcze ci nie zwierzę,

Bo kto się kocha, rozsądnego człeka Za powiernika niech nigdy nie bierze.

Radzi się —■ przyzna, że najświętsza rada,

Ale tak zrobi, jak jemu wypada.

SCENA DRUGA.

GUSTAW, АПВШ.

Gustaw. Co? dobrym radca i przyjaciel szszery? Albin. Dzięki, Gustawie, za twoje rozkazy, Spojrzała na mnie już dwanaście razy. Gustaw. A westchnęła sześć.

Albin.

I któż bez skazy ! Raz tylko z daleka,

O, nie, tylko cztery. Gustaw. I to dość na tę, co nigdy nie wzdycha. Albin (z westchnieniom). Prawda, nie wzdycha — ale Gustaw. A ty westchnąłeś ?

Albin.

I to przypadkiem, ale bardzo zcicha.

Gustaw. Jak cię przynagli, wyjdź za drzwi u licha ! Albin. Coto za szczęście! za niebios opieka!

Tak rozsądnego że mam przyjaciela,

Że mi tak dobrych, świętych rad udziela.

(ściska go).

Co każesz, to zrobię. Gustaw. I słowa do niej — to pamiętaj sobie, Choćby płakała.

Gustaw. Tylko ich słuchaj.

Albin.

Albin (boleśnie). Ach! choćby płakała!

Gustaw. Ach? — no, kiedy: ach! za nic czynność cala. Albin (heroicznie). Choć wielem cierpiał, choć z potem

[na czole,

mój wzrok na suficie;

Wszakże widziałeś, jakim był przy stole: Spojrzała na mnie?

Zwróciła oko? — ja zerk na nią skrycie. Gustaw. W tern cała sztuka.

Prosiła mnie wody —

Albin.

Ja nic. Prosiła soli — ja mc. — Chleba — Ja nic. —

Gustaw. W tern sztuka. — Nalała ci wina —

Albin (z pośpiechem). A ja... (ciszej). Wypiłem.

Bo pić zawsze trzeba.

Gustaw.

Lecz ja ci ręczę, zmiękczać się zaczyna.

Wszakże tysiączne daje ci dowody:

Patrzy za tobą, sama ciebie szuka,

Tylko wytrzymaj — na tern cała sztuka.

Choćby tu przyszła, chciała szczerej zgody,

Choćby najczulsza była jej rozmowa,

Ty: tak, albo: nie — więcej ani słowa.

[zrobię,

Albin. Choćbym miał zginąć, wszystko jak chcesz, Boś już przekonał o dobrym sposobie.

Ach, twoje rady szczerem dla mnie złotem.

Gustaw (udając płaczliwy ton stryja). Tylko Zmiłuj Się, [przestań też być trzpiotem, Bądź raz rozsądny — patrz, bierz przykład ze mnie. Albin. Ach, tobie zrównać chciałbym nadaremnie!

(Klara wbiega, a zobaczywszy Gustawa nagle się wstrzymuje).

SCENA TRZECIA.

KLARA, GUSTAW, ALBIN.

Klara. Niema Anieli?

Gustaw (oglądając się). W samej rzeczy, niema.

(do Albina na stronie).

A co — jest — myślisz że Anieli szuka?

Ale się trzymaj.

Albin (na Stronie do Gustawa). Ba ! W tein Cala Sztuka. GUStaW (na stronie do Albina, rozkazując) Siądź Sobie W kącie,

[nie strzelaj oczyma;

Ja wprzód nastroję, rzecz całą ułożę.

(Albin siada w głąbi, tak że nie słyszy dalszej rozmowy), (do Klary).

Czy mam winszować?

Klara (ironicznie).

I czego? — proszę.

Gustaw.

Klara. Nie wiem o żadnym.

Gustaw.

Klara. Panie Gustawie !

Gustaw.

Klara. Żart zbyt bolesny.

Właśnie w dobrej porze;

Nowego kochanka.

Żartuje Stiyjanka.

Cóż to gniewać może?

(zaczyna płakać).

Gustaw.

Moją stryjanką szczerze nie chcesz zostać? Klara. Wolę sto razy rozstać się z tym światem. Gustaw. Hm! hm! kiedy tak, inna rzeczy postać. Klara. Inna?

Gustaw.

Jakto? łzy? A zatem

Los w jednym grozi nam sposobie;

Trzeba więc stłumić wszelkie dawne waśnie,

Radzić wzajemnie i pomagać sobie.

Lecz jak?

Klara.

Gustaw. Jak? (po długim namyśle). Otóż tego nie wiem

[właśnie.

Klara. Gdyby pan Gustaw chciał słuchać mej rady,. I niby stryja chciał ziścić układy;

Zwłoki nam trzeba.

Ach, wszakże tak chciałem,

Gustaw.

Ale Aniela z niewczesnym zapałem,

Widzę, przed matką była u spowiedzi;

Matka się krzywi; stryj się dziwi, śledzi,

Dochodzi, pyta i oto w tej chwili Może już sobie wszystko wyjawili.

Klara. Toż teraz będzie! Ach panie Gustawie, Czyby to jakoś nie można odmienić?

Nie bierz mi za złe natrętność w tej sprawie,

Ale czas nagli — Eadost chce się żenić;

Powiedz mi: — tamtę czy kochasz tak bardzo? Gustaw. Kocham, nie kocham, ale tu mną gardzą. Klara. Ach, nie wierz temu.

Choćbym słuchał stryja,

Gustaw.

Aniela nie chce.

Aniela ci sprzyja.

Gustaw. Sprzyja! — i komuż nie sprzyja jej dusza?

Ależ to tylko do wdzięczności zmusza.

Klara (zniecierpliwiona). Domyśl Się 1'eszty.

Gustaw.

Klara.

Chyba się domyślę ;

Bo nadto świeżo mam jeszcze w pamięci, Jak panna Klara wypełniła ściśle Te, które teraz chce obudzić chęci.

Klara. Okoliczności niechaj mnie tłómaczą. Gustaw. Okoliczności naglą pannę Klarę, Lecz dla Anieli czyż to samo znaczą?

Z jakichże względów mam dać teraz wiarę Temu, co może pociąga mnie skrycie, Klara (eorazporywczej) Zatem Aniela?...

GUStaW (sens kończąc).

Klara. I chciałbyś szczerze?... GllStaW (jak wyżej).

Godna przywiązania.

Poświęcić jej życie. Klara. Czegóż się wahasz, cóż ci jeszcze wzbrania? Gustaw. Niepewność...

Znikła.

Klara.

A wzajemność...

Czeka.

Gustaw.

Klara.

Gustaw. I to Aniela...

Klara (kończąc sens, porywczo). Mym głosem wyrzeka! Gustaw (na stronie). Ha! tegom czekał — mam więc

Ipewność przecie;

Jestem u celu, wy róbcie co chcecie!

(chce odejść i wraca)

Nie bierz mi za złe, że spytam zbyt śmiele,

Ale czas nagli, ale Radost czynny,

(z przyciskiem)

A jeszcze mógłby nbiedz go kto inny;

Powiedz mi zatem, słów nie tracąc wiele :

(ciszej, pokazując przez ramię na Albina)

I w tamtę stronę lękasz się zamęścia ?

Milczysz — mam zgadnąć? — życzę zatem szczęścia. Ale Albin — ... wiesz?

Klara (z Gustaw,

Klara. Rozumiem.

Gustaw.

Klara.

coraz większą niecierpliwością). WTem, wiem.

Lecz jest droga...

Daj mu pewność...

Wiem już, wiem.

Gustaw. Odejść? (po krótkiem milczeniu) Z nim? Klara (wstrzymując się). KtÓŻ to powiada?

Gustaw. Więc zostać?

Klara.

Gustaw.

Męki!

Ach dla Boga,

A więc moja rada

Będzie przyjętą?

Klara.

Gustaw.

Klara. Ach, szczerze, szczerze.

Gustaw (zmieniając ton). A ja bardzo wierzę —

Brać przedsięwzięcie, co wiecznem nazwano,

A zmieniać w dobie — nienawidzić rano,

A kochać wieczór — szkodzić niewinnemu,

A za godzinę chcieć pomagać temu;

Że to jest płochość, kto nie chce, to przyzna — I któż jej zdolny? — pewnie nie mężczyzna. — Co wyraziwszy szeroko i długo,

Mam zaszczyt zostać uniżonym sługą.

(kłania się bardzo nisko i wychodzi do swego pokoju).

Będzie, będzie.

Szczerze ?

SCENA CZWARTA.

KLARA, ALBIN.

Klara (po krótkiem milczeniu). JaktO? — COtO jest?

To żarty — zemsta !

[wszystko na raz ginie!

Albin (“a Stronie).

Trzymaj się Albinie! Klara. Jam mu wierzyła! zdradziłam Anielę! Albin (na stronie). Aj, płUCZe.

Klara.

Albin (na stronie). W tern sztuka.

Klara. Ależ... O, jak cierpię wiele!

Albin (na stronie). Aj, Strach!

Klara.

Winnam, winnam z każdej strony.

Albinie! już jesteś zemszczony.

Albin (zrywa się i siada znowu).

(na stronie).

W tem sztuka!

Klara.

I do litości?

Albin (zrywając się). A, już nie wytrzymam!

(do Klary)

Wz}rwasz litości prośbą nadaremną?

Klara. Możnaż się pytać, wiedząc, co się dzieje. Albin. Cóż?

Klara. Eadost, Eadost chce się żenić ze mną.

Albin. A ty?

Klara. Wprzód umrę.

Albin.

Ciebie przymusić?

Klara.

Albin. Co? Eadost? z tobą? tego nie dożyje!

Idę, uwolnię i pomszczę cię razem.

(odchodzi prędko we drzwi środkowe)

Klara (biegnąc za nim). Acll, Albinie! Stój - (we drzwiach)

[stój! — On go zabije! —

Jakto ! więc prawa już nie mam

I on ma nadzieję

Za ojca rozkazem.

SCENA PIĄTA.

P. DOBRÓJSKA, RADOST, ANIELA.

(Radost prędko wchodzi, za nim P. Dobrójska, za nią Aniela).

Radost. Gdzież jest? gdzież on jest?

P. Dobrójska.

Aniela (na stronie). Trzymaj go, Manio?

Radost.

Bez gniewu, bez złości.

Miałbym wiedzieć o tem?

P. Dobrójska. Ja nie wierzyłam.

Radost.    Ściągać takich gości?

P. Dobrójska. Nic się nie stało.

Radost.    Przestał już być trzpiotem,

A został kłamcą.

P. Dobrójska. Przebacz...

Radost.

Alliela (na stronie).

O to, właśnie!

Trzymaj go, Mamo! Radost (cbe»c iść ku drzwiom Gustawa). Zaraz rzeCZ Wyjaśnię.

P. Dobrójska. Czekaj.

Radost.

Aniela (na stronie).

RadOSt (ku drzwiom)

Puść pani !

Nie puszczaj.

Gustawie !

Za pozwoleniem!

(wyciąga rękę — do p. Dobrójskiej).

Aniela.

Radost.

Jeszcze gdzieś poszedł.

(idzie do drzwi).

Dla Boga!

No proszę!

(patrzy przez dziurkę).

P. Dobrójska.

Słuchaj mnie łaskawie, Trzeba się trochę porozumieć wprzódy. Radost. Co porozumieć? — tu jasne dowody. P. Dobrójska. Zbyt się unosisz.

Radost.

Ja się nie unoszę.

Aniela (na stronie). Nie wierz mu, Mamo.

P. Dobrójska.

Któż jest ta Aniela? Radost. Ach, żadnej w świecie nie znam i nie znałem, Oprócz tej jednej.

P. Dobrójska.

Któż ojciec Anieli?

Radost. Mogęż ja wiedzieć, czjr w życiu mem calem Widziałem kogo, co tak córkę zowie?

P. Dobrójska. z którym cię sprawa odwieczna rozdziela.

Radost. Ja nie mam sprawy, z nikim mnie nie dzieli. Aniela (na stronie do matki). Nie chce Się przyznać. Radost. Goto w tamtej głowie!

P. Dobrójska. Swój pojedynek wspomnisz sobie prze-

[cie?

Radost. MÓj poje... (biorąc się za głowę), gwałtu ! CO ten

[Imitaj plecie! Moja Mościa Pani! Z oczu widziałem, przeczułem przez skórę,

Że coś napłatał, nabroił bez miary.

P. Dobrójska. Tylko spokojnie.

Radost.

(żałośnie).

I co najbardziej serce moje rani,

Iż nikt zapewnie nie da temu wiary,

Że mu dziś burę sypałem na burę.

(płaczliwie).

I cóż mam robić?... ale wiem co zrobię:

Jeszcze ostatnią, chcę mu dać przestrogę.

(wychodzi prędko).

Aniela. Ach biegaj, Mamo, trzymaj go przy sobie.

P. Dobrójska. Biegnę.

Ach prędzej.

Aniela.

Już prędzej nie mogę.

P. Dobrójska (biegnąc).

SCENA SZÓSTA.

ANIELA, GUSTAW (w głębi).

Aniela (nie Widząc Gustawa) Radost porywczy, ale dobry »    [w duszy.

Prośbami, łzami na końcu się wzruszy — Przebaczy — Gustaw odjedzie — a dalej? — Ja płakać będę, on się nie użali,

Zapomni..

Gustaw. Nigdy.

Aniela.

Gustaw.

Ach!

Nie, nie zapomnę ; Naszego związku ogniwa niezłomne. Aniela. Uchodź.

Gustaw.

Aniela.

Uchodzić ?

Gustaw. Da się przeprosić.

Aniela.

Gustaw. Bo trzpiot.

Stryj grozi, złorzeczy.

Lecz wszystkiemu przeczy.

Aniela.

GuStaW (kiwając głową).

Alliela (z westchnieniem).

Gustaw. Ze strachem pewnie.

Aniela (naiwnie).

Gustaw.

Jakim dla ciebie byłoby kłopotem,

Gdyby wróciła dawna postać rzeczy.

(po krótkiem milczeniu).

A z nią i miłość, tobie tak niemiła.

(po krótkiem milczeniu).

Matka by może także za mną była Aniela. Ach, tak mnie kocha!

Gustaw.

Aniela (proszącsię). Cóż ja mam mówić? —na cóż to

[pytanie ?

ęk-ę). Nie wierz, Anielo, tej pieszczocie wzroku, Gdy zwolna sunąć spocznie w twojem oku,

Tej drżącej dłoni, kiedy ciebie bliska,

Nie wierz głosowi, co się w duszę wciska,

Lecz własne serce niechaj cię oświeci;

Ach, tylko miłość równą miłość nieci!

Serce — milczy?

Aniela, (spojrzawszy mu w oczy). Nie.

GuStaW (pociągając w objęcia). Anielo !

Aniela G jego objęciu).

Gustaw (biorąc ją

za г

Trzpiot?

Oho!

Jam mu już wierzyła !

Owszem.

Pomyśl o tern,

Cóż wtedy się stanie?

Gustawie !

(wyrywając się z objęcia).

A tamta?

Gustaw.

Aniela. Jakto, Aniela?

Gustaw.

Aniela. Ale nie zwodzisz ?

Gustaw.

Tyś jest, tyś nią była zawsze.

Żadnej nie znam innej.

O, nie bądź w obawie: Użyłem zdrady, lecz zdrady niewinnej.

Byłżebym wzniecił uczucia łaskawsze,

Gdy się przybliżyć starałem daremnie,

Gdy uprzedzona stroniłaś odemnie?

Alliela. Więc nie kochałeś? — To nie jest odmianą? I jedna jestem...

Gustaw (sens kończąc) Jedynie kochaną.

Aniela. Zatem i Klarze...

GUStaW (sens kończąc).

Albin ją kocha, a ona Albina.

Odpuszczona wina,

SCENA SIÓDMA.

Ciż sami. RADOST, P. DOBRÓ.TSKA.

(Radost spiesznie wchodzi, za nim Dobrójska — Radost staje tuż przed Gustawem, zadychany równie jak Dobrójska, mówić nie może. — Po krótkiej chwili milczenia, Gustaw parska śmiechem)^

RadOSt (obracając się do stojącej za nim Dobrójskiej). Śmieje Się

— widzi Pani?

P. Dobrojska ((ocierając ezoło). Widzę.

RadOSt (biorąc sią pod boki, do Gustawa). Mości panie !

Gustaw. Oho!

Radost (zbity z mowy). I ; OllO !

słyszy pani ? — [Oho, jeszcze. Powiedz, więc słuszne były moje troski wieszcze? Nabroiłeś, naplotłeś!... Lecz zrób tu wyznanie:

W jakiej, gdzie, kiedy, w której kochasz się Anieli? Gustaw (biorąc za rąką Anielą). W której? - W tej.

Radost.

Gustaw (do Anieli). Wszak tak?

Aniela,

Radost.

A ! (obracając sią do Dobrójskiej). A...

O, tak.

Otóż macie!

I któż go zrozumie? Wszakżeście słyszeli?...

A! a ów pojedynek? mówno, panie bracie.

GUStaW (odprowadzając na stroną). Wszak wieSZ Stryjaszku?

Co? jak?

Radost (głośniej). Gustaw (jeszcze głośniej).

Radost. Pst, pst! Gustaw.

Na reducie.

Poszło wam...

RadOSt (chce mu usta zamknąć). GUStaW (usuwając głową). Podobno... Radost (jak wyżej).

Gustaw (jak wyżej).

RadOSt (jak wyżej).

Miej że też rozum!

Milczże bałamucie...

Cicho !

O to...

Ale cicho !

SCENA ÓSMA.

Ciż sami, ALBIN, (wbiega za nim) KLARA. ■

(Albin zaehodząe z przeciwnej strony, kiedy jeszcze Radost stara się zamknąć usta Gustawowi, krzyezy mu w ucho)

Albin.

Mnie zabić musisz.

Nie zaślubisz Klarę,

RftdOSt (przestraszony cofając się). A tO CO Za licllO !

Klara (odciągając). Albinie !

Radost (przecierając ucho). Ja chcę Klarę?

P. Dobrójska.

Co się dzieje? Radost. Wszak tu zaraza! ten znowu szaleje!

(do Albina)

Któż mówił?

Albin.

Radost.

Klara. Ojca prosiłeś.

Radost.

Klara. Gustaw.

Radost.

Gustaw. Chciałem ją straszyć.

Radost

Ty sam.

Żartom dałeś wiarę?

Ja? kiedy? kto mówi?

Gustawie, skąd- ta nowa łaska?

A cóżto u dyaska! Czy ja straszydło na młode dziewczęta?

(do Albina)

Ale skąd twoja zemsta tak zawzięta? Kochasz Anielę.

Albin.

Radost. Gustaw.

Klara.

Gustaw.

Ja? kto mi to powie?

Tak, Gustaw.

; Gustaw, Gustaw trzpiotem. Naplótł, nabroił — ale czy szczęśliwie,

(biorąc za rękę Anielę i klękając przed Dobrójska)

Tu się Anielo, przekonamy o tern.

P. Dobrójska (podnosząc ich, do Gustawa). Ja cię 1’OZU-

Radost.

Ja się tylko dziwię, [miem. P. Dobrójska (^eząe ich). I szczęście córki powierzam

[ci śmiało.

Gustaw. A teraz drugą zajmijmy się parą:

(rozkazując)

Albinie! zbliż się.

P. Dobrójska Gustaw. Chce, chce, ja ręczę.

Cóż ty na to, Klaro?

Klara.

Gustaw.

Ale...

Już się stało.

Klara. Ach, gdybym mogła, na złość bym nie chciała. Albin. Ale nie możesz?

Klara.

I kochać cię muszę. Gustaw. Niech was ten złączy, komu za to chwała.

(łącząc ich, poważnie)

Bądźcie szczęśliwi tak, jak się kochacie!

(do Klary, ciszej)

Cóż śluby ? poszły !

(podobnie do Albina, na stronie)

Kaź się podkuć, bracie.

(głośno)

Wszystko więc dobrze.

Radost.

Ale na mą duszę,

Nic nie rozumiem — powiedz Guciu drogi. Gustaw (ściskającgo). Dzięki, Stryjaszku, za twoje przestrogi !

NOTA AUTORA

do piątego wydania komedyi: Śluby panieńskie.

Komedya moja Śluby Panieńskie, czyli M a-gnetyzm serca była przedstawioną w teatrze Lwowskim w roku 18B2, a drukiem ogłoszoną w IV tomie moich komedyi w roku 1834. — W kilka lat później została bardzo źle przetłómaczoną prozą na język francuski. 17-go sierpnia 1840 r. przedstawiono po raz pierwszy w teatrze du Gymnase Dramatique w Paryżu sztukę: „Bocquet père et fils, ou le chemin le plus long, comédie-vaudeville en deux actes par M. M. Laurencin, Marc-Michel et E. Labiche“ W tej sztuce główny węzeł i kilka scen ledwie nie co do słowa są wzięte z mojej komedyi Śluby Panieńskie.

Piszę tę notę dla tych, którzy mnie oskarżają o naśladowanie powyższej sztuki francuskiej.

■fp:

V

/

V

> ’-.V'

?

/

7

•V

•А»

•?7

■

%■

X

г"

.X

PAN JOWIALSKI

KOMEDYA W CZTERECH AKTACH, PROZĄ.

Głodnego żołądka bajką nie zabawić, racyą nie odbyć.

And. Maks. Fredro.

OSOBY:

PAN JOWIALSKI.

PANI JOWIALSKA, jego żona.

SZAMBELAN JOWIALSKI. ich syn. SZAMBELANOWA, jego żona.

HELENA, córka Szambelana z pierwszego małżeństwa. JANUSZ.

LUDMIR.

WIKTOR.

LOKAJ.

Rzecz dzieje się na wsi, w domu P. JOWIALSKIEGO.

AKT PIERWSZY.

(Ogród).

SCENA PIERWSZA.

LUDMIR, WIKTOR.

(Obydwaj w dreliszkowyeh szpenceraeh, słomianych kapeluszach, tłómoczki na pleeach. — Łudmir wchodzi na scenę, oglądając się na wszystkie strony).

Wiktor (za sceną). Dokąd! dokąd! ja dalej nie idę. Llldmir. Jeszcze tylko kilka kroków, panie kolego — dwadzieścia nie więcej. Tu, pod drzewo. — Patrz co za boskie miejsce do spoczynku: chłód, trawnik, strumyk szemrzący.—

Wiktor (wchodzi kulejąe z tłómoczkiem w ręku). ClimUl'y ! gO-

ry! księżyc! gwiazdy! wszystko razem w twojej

głowie. (rzucając kapelusz i tłómoczek pod drzewo). Dobrze

mi tak! — Bardzo, bardzo dobrze. — Po kiego dyabła mnie było wdawać się z poetą! Z tym szalonym Człowiekiem ! (kładzie się na ziemi koło tłómoczka,

Ludmir chodzi nucąc) Kto dobrze wiersze pisze, myślałem że i dobrze w głowie mieć musi — ale gdzie tam ! CO inszego papier, CO inszego Świat, (po krótkiem milczeniu). Śpiewaj sobie, śpiewaj !

Ludmir. Cóż mam robić?

Wiktor. Nie słyszałeś com mówił?

Ludmir. Słyszałem.

Wiktor. Ja to do ciebie mówiłem.

Ludmir. Wiem.

Wiktor. Przeklęta flegma!

Ludmir. Nie flegma, ale cierpliwość — Spocony napiłeś się nieostrożnie zimnej wody i paraliż tknął twój rozum, ale ja zaczekam: mam nadzieję, że wróci do zdrowia.

Wiktor (zrywając się siada). Ja rozum straciłem? ja? — A to mi się podoba.

Ludmir. Chwała Bogu, że ci się coś przecie podoba.

Wiktor. Ale pewnie nie to, że ubrany jak na redutę, włóczę się od wsi do wsi — „ ¹) Ale na rozum nigdy zapóźno, rób więc sobie co chcesz, a ja wiem co zrobię.

Ludmir. Naprzykład?

Wiktor. Pójdę, najmę wózek...

Ludmir. Z końmi, czy bez koni?

Wiktor. Z końmi, czy osłami — najmę do pierwszej poczty, a stamtąd wracam do domu.

Ludmir. A potem?

Wiktor (coraz niecierpliwiej). A potem wielkiemi literami napiszę...

Ludmir. Wyrysuj lepiej, bo piszesz nie tęgo, a rysujesz ładnie.

Wiktor. Więc wyrysuję, wyrysuję łokciowemi literami...

Ludmir. Gotyckiemi zapewne, z różnemi...

Wiktor. Jakiemibądź, nieznośny i przeklęty poeto — ale jak najwyraźniejszemi : że szalony i jeszcze raz szalonjr, kto się wdaje ze stworzeniami nazwanemi poety.

Ludmir. A ten łokciowy... wszak łokciowy?

Wiktor. Sążniowy.

Ludmir. Sążniowy, wyrysowany napis?

Wiktor. Zostanie dla dzieci, wnuków, prawnuków.

Ludmir. Więc chcesz się żenić?

Wiktor. Być może.

Ludmił*. Bo przecie nie zechcesz mieć wnuków, prawnuków...

Wiktor. Koniec końców, wracam do mojego cichego pokoiku, do moich obrazów, do moich ołówków.

Ludmir (śpiewa). Niemądry, kto śród drogi

Z przestrachu traci męstwo...

Wiktor. Powiedz mi: poco ja się włóczę za tobą?

Ludmił*. Twoja teka napełniona rysunkami za mnie odpowie.

Wiktor (z przesad®). Chodź ze mną Wiktorze — udamy się w odłogiem leżącą krainę — tam pierwotną naturę śledzić będziemy. — Zamki na śnieżystych szczytach Karpat, nieme świadki przeszłości — skały zwieszone, co chwila od wieków grożące upadkiem

—    potoki rwące, czarne świerki i kwieciste róże razem — do nowych dzieł natchną nas obu. Tam dalecy od świata... Ale gdzie ja mogę sobie prz}rpo-mnieć te wszystkie słowa, któremi dnie całe jak Syrena.

Ludmir. Tylko nie z Dniestru, bardzo proszę.

Wiktor. Jak Syrena więc z Pełtwy, nęciłeś mnie do tej nieszczęsnej podróży. — I zamiast zamków, skał, potoków, jakiejś dzikiej, okropnej i zaclrwycającej razem natury, której nawet wyobrażenia mieć nie mogłem — włóczymy się od karczmy do karczmy. Tam podparty na ręku, słuchasz godzinami całemi rozmowy chłopów, żydów, furmanów i każesz mi rysować jakiegoś pijanego mularza, rachującego żyda, rozprawiającego organistę.

Ludmir. Ach, organista, organista ! ten wart miliona, ten cię unieśmiertelni — udał ci się doskonale — tylko trzeba, abyś go trochę poprawił — podbródek za duży. Wyborny, wyborny organista! pokaźno go.

Wiktor. Daj mi święty pokój ! — Wolisz ty pokazać salceson i wino.

Ludmir. Aha ! otóż i słowa zagadki — pan głodny

—    pan złego humoru. Zaraz panu służyć będę! (dostając) Ale to jednak zakała dla sztuk pięknych, że wy, penzlowi i ołówkowi panowie tak jesteście chciwi tego materyalnego pokarmu.

Wiktor. A wy, kałamarzowi i piórowi tylko powietrzem żyjecie ! tylko natchnieniem Muzy ! Uderz więc w złoty bardon — wznieś pieśni wieszcze — niech kamyki tańcują, — drzewa płaczą — a ja tymczasem jeść będę. (czas jakiś milczenie) Powiedz mi mój kochany Ludmirze...

Llldmir. Oho ! kochany Ludmirze — salceson skutkował.

Wiktor. Żart na stronę — powiedz mi, czego ty się dobrego spodziewasz w twoich brudnych karczmach ? czego ty szukasz między prostym ludem?

Llldmir. Prostego rozumu.

Wiktor. Piękny rozum ! piją i po pijanemu bają.

Llldmir. Jedz jeszcze, jedz kochany Wiktorze, bo z twojej uwagi miarkuję, żeś jeszcze dyable głodny. — Każdy nasz spoczynek, każdy nocleg w karczmie nie byłże godnym opisania?

Wiktor. Szkoda pióra.

Llldmir.'Ach, kiedy też już zejdziemy z tych woskowanych posadzek, na których ciągle kręcimy się i kręcimy aż do nudzącego zawrotu głowy. — Znajdziesz, bądź pewny, między prostym ludem: rozsądek, dowcip, przenikliwość, przebiegłość, lecz inaczej wyrażone; może za ostro, ale za to lepiej. Tam wszystko właściwe nosi nazwisko: kmotr zowie się kmotrem, a łotr łotrem — tam w każdym wyrazie jest myśl, dobra czy zła, ale jest. Nie tak jak w naszych salonach: kwiaty na kwiaty sypią, a dmuchnij, niema nic, zupełnie nic. Dlatego też i my au-torowie wolimy trzymać się kwiecistych nicości — łatwiej stroić niż tworzyć. — Ty wina pić nie będziesz ?

Wiktor. Dlaczego nie będę pić?

Llldmir (wypiwszy). Myślałem, że nie będziesz dla złego humoru ; nic tak nie szkodzi, jak wino na żółć wzburzoną.

Wiktor. Dolejże.

Ludmir. Jak te Van-Dyki piją! — Oddaj że mi szklaneczkę.

Wiktor. Dopieroś wypił.

Llldmir. Otóż... coś miałem mówić... (pije). Razem wydamy opis naszej podróży ; do każdego rozdziała ty dołączysz rycinę.

Wiktor (zrywając się). Otóżto! to rzecz cała! —Chciał rycin do swoich baśni i pokazał mi gruszki na wierzbie. A ja, ja głupi dałem się uwieść jakimiś zamkami.

Llldmir. Po części prawda... ale i w Karpatach będziemy.

Wiktor. Jakbym tam już był.

Llldmir. Może nam się uda spotkać Szandora.

Wiktor. Jakiego Szandora? Co za Szandora?

Llldmir. No Szandora, romantycznego herszta rozbójników, o którym rozpowiadają cuda złego i dobrego razem, a którego nikt jeszcze dotąd nie widział,

Wiktor. Nie jestem ciekawy poznać pana Szandora.

Llldmir. Przekonasz się, że jest mnóstwo najpiękniejszych widoków, godnych twojego penzla.

Wiktor. I mnie było być tak ślepym! mnie było jemu wierzyć! mnie o głodzie i chłodzie włóczyć się dla jego.rycin.

Llldmir (z udanem zachwyceniem). Patrz, i tU, nie boskiże to widok? ten dom w kwiatach — ta rzeka — drzewa — dalej wioska — w głębi sine Karpaty.

Wiktor. W samej rzeczy — piękny widok — i światło jak ładnie pada na te świerki.

Llldmir (klękając). Mam ci służyć za stolik. Połóż tekę na mojej głowie.

Wiktor (chwyta tłómoczek, a potem rzuca) Nie, nie — ZnOWU

mnie chcesz zbałamucić.

Ludmił* (z udanem zachwyceniem). To Światło! tO Światło! A ten cień! ach, jestem w zachwyceniu.

Wiktor. A ja nie. I rób co chcesz, ja wracam do domu.

Llldmir (prosząc). Wiktorze, zostań!

Fredro, Dzieła T. IV.

Wiktor. Nie mogę.

Ludmir. Wiktorku!

Wiktor. Ledwie postąpić zdołam.

Llldmir. Wiktoreczku! Van-Dyku ! Rubensie !

Wiktor. Daremne gadanie.

Llldmir (wstając) Niechże cię kaci porwą, przeklęt}’’ bazgraczu! Ale przynajmniej przyrzekasz, że zastanę rysunki wykończone?

Wiktor. Ja bazgracz.

Ludmir. Nie, nie. Ty wiesz, że jesteś mój Yan-Dyk, Salvator Rosa.

Wiktor. Van-Dyk i Salvator Rosa — co ten plecie!

Ludmir. Będą rysunki?

Wiktor. Będą, będą. — Adieu!

Ludmir. Bywaj że zdrów, najupartszy człowieku, jakiego kiedy Bogowie na ten padół płaczu w nie-przebłaganym gniewie wyrzucili.

Wiktor (odchodząc). Dobrze, dobrze.

Ludmir (wołając za nim). A organiście popraw podbródek. Pamiętaj.

Wiktor (za scena). Pamiętam, pamiętam.

SCENA DRUGA.

LUDMIR (sam).

Poszedł — szkoda — za ostro z miejsca go zażyłem; wielka dla mnie strata, (siadając). Tak, od dziś dnia porzucam złocone komnaty, przenoszę się pod skromne strzechy; tam jeszcze człowiek jest przejrzystym. Ukształcenie za gęstym już werniksem przeciągnęło wyższe towarzystwa. Wszystkie charaktery jednę powierzchowność wzięły; niema wydatnych zarysów. Co świat powie, to jest teraz duszą powszechną. Skąpiec dawniej w przenicowanej chodził sukni, trzymał ręce w kieszeni. Teraz sknera, sknerą tylko w kącie: troskliwość o mniemanie przemogła miłość złota; i ubogiego hojnie obdarzy, byle świat o tern wiedział. Zazdrosny gryzie wargi i milczy. Tchórz mundur przywdziewa. Tyran się pieści ; słowem

wszystko zlewa się w kształty przyzwoitości. W każdym człowieku dwie osoby; sceny musiałyby być zawsze podwójne jak medale, mieć dwie strony. Ko-medya Moliera koniec wzięła... Ale jakaś para tu się zbliża — wybaczcie, podsłuchiwać muszę; jeszcze mi kilka rozdziałów trzeba. Udam śpiącego.

(Kładzie się pod drzewem).

SCENA TBZECIA.

SZAMBELANOWA, JANUSZ, LUDMIR.

JailUSZ. Helena koclia mnie, niema wątpienia. I dla-czegóżby nie miała kochać? — Jestem dobrze urodzony, jestem młody, przystojny, rozumny i mam wieś, jakiej daleko poszukać.

Ludmir (na stronie). Ten widzę, chce zbijać moje rozumowanie.

Janusz. Nie rozumiem zatem tej zwłoki, której żąda i to już po raz trzeci.

¹

Miejsca zamknięte podwójnymi przecinkami, mogą być w grze wypuszczone.

decydująco) Ja bar-

zawsze

Szambelanowa (mówi powoli, aie

dzo dobrze rozumiem; ale te wszystkie wykręty na nic się nie przydadzą. Pójdzie za Pana, ja za to ręczę. I już dawno byłaby panią Januszową, gdyby nie przeciwności, które ja tylko jedna zwalczyć jestem zdolną i które zwalczę, (zażywa czasami tabaczkę).

Janusz. W ręku pani Szambelanowej szczęście moje.

Szambelanowa. W całej rodzinie Jowialskich za grosz rozsądku, to jest rzeczą dowiedzioną i lubo mi nie chcą wierzyć, ja im zawsze powtarzam. Bo ja każdemu prawdę lubię powiedzieć powoli, grzecznie i wyraźnie. — Stary Jowialski nie pyta się co się dzieje, jak się dzieje w domu, byle tylko miał kogo, coby słuchał jego przysłów, bajek i dykteryjek. W jego ręku jednak majątek. — C’est la chose. —

Janusz. Bardzo mnie lubi.

Szambelanowa. Co on lubi ! jesteś wesoły, siadaj ; jesteś smutny, idź za drzwi. — Stara zaś Jowial-ska, jestto tylko cień swrojego najukochańszego małżonka; na nic nie ma już czucia i myśli, tylko na

dowcipne słowa swojego bożyszcza, z których śmieje się od lat pięćdziesięciu po dziesięć godzin na dzień.

— Cest une misère!

Ludmir (na stronie). Ho ho ! tu są charaktery.

Szambelanowa. Mój mąż dobre stworzenie, ciele, głupkowaty — bez żadnego zdania i dlatego poszłam za niego po nieszczęśliwym przypadku mojego pierwszego męża ś. p. Jenerał-Majora Tuza. Nie wiem czy słyszałeś o przypadku, jakim utonął? Vous savez ?

Janusz. Słyszałem, słyszałem, Mościa Dobrodziejko.

Szambelanowa. Mój mąż więc teraźniejszy, którego Paniczem w domu zowią, lubo ma lat pięćdziesiąt, nie ma żadnego zdania. U niego wszystko : dobrze, bardzo dobrze — byle nie trudnił się niczem jak tylko swoimi ptaszkami, byle jadł dobrze, spał jeszcze lepiej. To jest człowiek nie do obudzenia, jak worek grysu. Hélas!

Janusz. Powiedział mi wczoraj, że bardzo będzie szczęśliwy mieć za zięcia tak rozumnego człowieka.

Szambelanowa. Trzy razy w godzinie powie czarno, biało i znowu czarno, a nawet nie wie, że zmienił zdanie. Mon Dieu!

Janusz. Zatem robi co pani Dobrodziejka rozkaże.

strzelec każe.

Szambelanowa. Robi co każę, niema wątpienia, bo robić musi; ale za chwilę zrobi także co mu jego Szczerze Panu powiadam, że na wotywę dam, jak się z tego domu wydobędę. Co jednak prędzej nastąpić nie może, aż Helena za mąż pójdzie — g'dyż stary Jowialski, który bez licznego towarzystwa obejść się nie może, przy naszym ślubie wieś nam wypuszczając położył warunek, iż poty przy nim mieszkać będziemy, póki Helena za mąż nie pójdzie. — Vous figurez-vous.

Janusz. A natenczas.

Szambelanowa. Ona z mężem tu bawić będzie. Ale trzeba powiedzieć: ni do dziada, ni do ojca nie podobna. Dobre dziecko moja pasierbica, lecz ma swoję wolę i uporek, a ja tego nie lubię — przytem główka trochę romansami i poezjami zawrócona. I do tego, panie Januszu, należałoby się trochę stosować. — Je vous prie.

Janusz. Mając dobrą wieś, mam być romansowym?

Szambelanowa. Zdałoby się.

Ludmir (na stronie). Romansowa! co za pole!

Szambelanowa. Helena chciałaby jakiegoś smętnego wielbiciela, trawiącego noce śród grobowców. — Là!

Janusz. Na to się nie piszę.

jak to się dowiedziałem przypadnie szkodziłyby wcale. Ludlllir (na stronie). Jaromir, Alp, Lara. Rozumiem. JailUSZ. To być nie może — ja jestem uczciwym dziedzicem i honorowym Deputatem. — Ale zdaje mi się, że już czas będzie na śniadanie. Szambelanowa. W samej rzeczy, chodźmy. Janusz. Służę pani, (postrzegając Ludmira). A!...

Szambelanowa (przestraszona). A! — Co? Żaba?

Szambelanowa. Jakaś tajemna tęsknota, skargi na niesprawiedliwość ludzi, a nawet może i lekka zgryzota sumienia

kiem z jej dziennika

Janusz. Nie, jakiś pan Sans-façon śpi sobie pod drzewem.

Szambelanowa. Komuż ma spać, jeżeli nie sobie? Voyons!

Janusz. Ale tu, w ogrodzie.

Szambelanowa. Jakiś wędrownik.

JailUSZ. I butelka próżna w krzaku. — Spił się więc obywatel.

Szambelanowa, Niechże się wyśpi.

Janusz. Trzebaby mu jaką sztuczkę splatać. Szambelanowa. Ach, znowu! — Allons!

Janusz. Trzeba się bawić —- Pan Jowialski cieszyć się będzie.

zaraz

i papier... Albo wodą go obleję.

Szambelanowa. Теш się Helenie, nie podobasz. JailUSZ. Dlaczego, dlaczego? byle co rozumnego — co mu tu zrobić — żebym miał kłaki

Szambelanowa. Na to nie pozwolę. — C’est malhonnête.

Janusz. Albo... lim, lim... już wiem: każę go przenieść do pałacu.

Szambelanowa. A to po co?

Janusz. Widziałem podobną koniedyą... wybornie!... śmiać się będziemy dzień cały.

Szambelanowa. Mnie się to nie podoba. C’est ordinaire.

Janusz. Bądź Pani Dobrodziejka łaskawa nie wzbraniać niewinnej zabawy — wszakże sama mówiłaś, że muszę starać się o łaskę pana Jowialskiego ?

Szambelanowa. Nareszcie rób co chcesz — Ale, ce n'est rien.

służę

JailUSZ. Wszystko dobrze będzie, ja ręczę. Każę go przenieść, przebrać w nasze teatralne suknie, wmówimy w niego, że jest... że jest... No, o tern naradzimy się wszyscy, tylko najpierwej przenieść go trzeba. Zaraz z ludźmi wrócę po niego pani. Wyborna myśl ! — I Helenę to zabawi, (odchodząe) Eozumny człowiek ze wszystkiego korzystać umie.

SCENA CZWARTA.

LUDM1R (sam).

O, Boże! czemże zasłużyłem na dobrodziejstw tyle! między jakicliże ludzi wiedziesz mnie łaskawie! Jakiś pan Jowialski, coto za nieoszacowana tigura być musi, i jego żona także dobra, i jego syn, i ten pan Janusz, co ma rozum i wieś, także niezły. Macocha Jenerałowa i pasierbica romansowa. Skarby! Ach, skarby! I ja? ja mam zostać celem ich zabawy? Ach, dobrze, dobrze, będę, z duszy, serca. — I pod stół wlazę jeżeli każecie, byłem z wami dzień jeden przepędził. Niech mnie niosą — niech przebiorą, spać będę jak zabity.

(Odmiana sceny — pokój z dwojgiem drzwi w gbgbi : jedne do pokoju pana Jowialskiego, drugie od wchodu ■— dwoje drzwi bocznych. Okno po lewej stronie od aktorów).

SCENA PIĄTA.

HELENA (sama).

zimni lu-

Trzy dni do namyślenia — trzy dni do namyślenia! Biada, biada tej, co tego czasu potrzebuje, której serce nie uderza radośnie do chwili, gdzie będzie mogła powiedzieć duszą, ukochanemu: jestem twoją, twoją na zawsze. — Janusza mam zostać żoną, on moim mężem, on połową duszy mojej ! On, on, którego umysł nigdy się nad poziom wznieść nie zdoła ! któremu zamknięty świat ideałów! który znieważa czystą miłość, ściągając ją ze stref górnych w zmysłowości objęcie! — Ach Heleno! takieżto przeznaczenie twoje? Nie znajdąż twe uczucia oddźwięku nigdzie? Wszędzież zimny tylko rozsądek odwzajemniać będzie gorące uściski wyobraźni twojej? (p. к. m.) Nie, nie świetnego nadobnością kształtu, nie świetnego urodzeniem i majątkiem, nie, nie takiego pragnę. Duszy dusza moja szuka. Im bardziej świat go odtrąci, tem porywczej wyciągnę ku niemu zbawienną rękę, tern czulej do serca przycisnę. Ach, światem natenczas, całym światem ja mu się stanę! (p. k. m.) Ale wszystko to marzenie dzie szaleństwem je zowią. — We wszystkiem szala rozsądnej rozwagi być musi. Wszędzie wytarte koleje; temi postępuj niewolniczo, albo samą zostaniesz, samą na ogromnej świata przestrzeni.

SCENA SZÓSTA.

HELENA, SZĄMBELAN.

Szambelail (wychodzi nucąc i podskakując ; samotrzask w rąku). Patrz Helusiu! to mi samotrzask — po dwa ptaszki naraz łapać będzie.

Helena (całując go w rąką). Kochany ojcze, chciałabym z tobą pomówić, zasięgnąć twojej rady względem pana Janusza.

Szambelail. Dobrze moje dziecie, bardzo dobrze.

Helena. Sama nie wiem, co mam robić. Chciałabym stosować się ile możności do świata, w którym żyjemy, a z drugiej strony tam, gdzie idzie o szczęście całego mojego życia...

Szambelan (spuszczając samotrzask, na hałas wzdrygnęła się Helena) Trzask! już w klatce, jak iskra!

Helena. Słuchaj mnie ojcze: ja nie mogę, jak tylko...

Szambelan. Zaraz, zaraz, tylko samotrzask zastawię; zaraz wrócę, na jednej nodze — interesa przed wszystkiem.

(wybiega nucąc).

Helena (sama). O nieba! jakże jestem samą! jednak z nim tylko jednym mogę mówić — przynajmniej czasem mnie słucha i pojmuje; przyznaje, że słuszne moje żądania. Macocha od jakiegoś czasu prawdziwą stała się macochą — byłem się jej tylko z domu umknęła! Ach, biedna Heleno!

Szambelan (wchodząc do Heleny). Jestem, Słucham, (do siebie nawiasem). Pełno szczygłów i dzwoniec się odzywa, (do Heleny). Ale cóż to znaczj^, że jesteś sama? gdzież niewolnik twoicli wdzięków?

Helena. Ach, niewolnik moich wdzięków!

Szambelan. Jakieś bardzo kwaśne: Ach!

Helena. Nienajsłodsze, kochany ojcze.

Szambelan. Nie kochasz go, to nie idź za niego i kwita. Ja ojciec, ja cito powiadam; rób co chcesz.

Helena. Wszakże wczoraj inaczej mówiłeś.

Szambelan. Inaczej?

Helena. Kiedy matka wzbraniała i tych trzech dni mizernych zwłoki, o które błagałam.

Szambelan. Prawda, moja żona życzy sobie, abyś poszła za Janusza.

Helena. A więc?

Szambelan. A więc?

Helena. Cóż będzie?

Szambelan. Czegóż ty chcesz?

Helena. Eady, rady, kochany ojcze.

Szambelan. Mojej rady? dobrze, bardzo dobrze; niech pierwej słyszę, co ty myślisz.

Helena. Ja myślę, że mam lat dwadzieścia.

Szambelan. Za to ręczyć mogę.

Helena. Że stosując się do poziomych ustaw społeczeństwa, czas iść za mąż.

Szambelan. Zgadzam się z tobą zupełnie w tej mierze.

Helena. Im starszą będę, tern mniej będę miała w czem wybierać. Tak gruby, ciężki rozsądek do mnie przemawia.

Szambelan. Więc rada moja: idź za Janusza.

Helena. Ale z drugiej strony, iść za mąż nie kochając, rzecz okropna.

Szambelan. Zapewne, dobra uwaga.

Helena. Janusza kochać nie mogę.

Szambelan. Ani trochę?

Helena. Ani trochę.

Szambelan. Cóż masz przeciw niemu ?

Helena. Nic za nim.

Szambelan. Przecie?

Helena. Nie kocham go, więcej nic.

Szambelan. Człowiek wesoły.

Helena. Aż nadto.

Szambelan. Nadto?

Helena. Przynajmniej jego wesołość jest tak pozioma, tak plastyczna, że nie może wlać w duszę zdroju cichego zadowolnienia.

Szambelan. Tego niekoniecznie rozumiem.

Helena. Jest często płaskim trefnisiem.

Szambelan. Płaskim ? No, ale przez to może być dobrym mężem.

Helena. Jak dla której.

Szambelan. Ma piękny majątek.

Helena. Tyle też wszystkiego.

Szambelan. Rozum.

Helena. Żadnego.

Szambelan. On sam powiada.

Helena. Żadnego, za to ręczę.

Szambelan. Jednak zawsze uśmiejeiny się do rozpuku. Ale jak tylko ci się nie podoba, nie idź za niego. Niema co mówić; odpraw go, ja ci radzę.

Helena Acli, więc piekło domowe ciągle trwać będzie, bo matka nie tak łatwo odstąpi swojego zamiaru. Dziadunia, ciebie i mnie nieustannie dręczyć będzie.

Szambelan. Wiesz co Helusiu, idź za Janusza, taka moja rada.

Helena. Mnie się zdaje, że najlepiej będzie zwlekać ile możności. Nie uczynię mu żadnej nadziei, ale też i wzbraniać jej nie myślę. A tymczasem, kto wie — może nastąpi jaka zbawienna odmiana.

Szambelan. Otóż tak będzie najlepiej. Będziemy zwlekać, a potem zobaczymy; taka moja rada.

SCENA SIÓDMA.

PAN JOWIALSKI, PANI JOWIALSKA, HELENA, SZAMBELAN.

(Pan Jowialski siwy staruszek, ale rumiany i żwawy, równie jak i Pani

Jowialska, która bardzo wyprostowana drepci chodzie. — Oboje ze staroświecka trochę ubrani, zwłaszcza Pani Jowialska).

P. Jowialski (we drzwiach, do żony). Co Się odwlecze, to nie u ciecze.

P. Jowialska. U Jegomości zawsze jeszcze figle w głowie.

P. Jowialski. O, nie uciecze, ręczę Jejmości. I stary o dm 1 o dnieje, jak sobie podleje.

P. Jowialska. Co też to Jegomość wygaduje! mój miły Boże, gdzie też to myśleć o tern.

P. Jowialski. W starym piecu dyabeł pali. Jak mówi przysłowie...

P. Jowialska fsiadająe). Oj figle, figle! - (dobywa z tor-

beczki pończoszkę, wkłada okulary i zaczyna robotę. — Zawsze bardzo

wyprostowana).

P. Jowialski (Szambelan i Helena eałujj w ręce Jowialskich).

Dzień dobry panie Janie; jak się masz Helusiu. — Co tam słychać?

Helena. Nic, kochany Dziaduniu.

P. Jowialski. Nic, to zbytku niema.

Szambelan. Kadziliśmy trochę.

P. Jowialski. Gdy szukasz rady, strzeż się z drady.

Helena. Między mną a ojcem tego lękać się nie można.

P. Jowialski. Zapewne, zapewne, ale przezto przysłowie dobre. I o czemże była rada.

Szambelan. O tem, czy ma iść za Janusza, czy nie iść.

P. Jowialski. Na czemże stanęło? bo: koniec dzieło cliwali.

Szambelan. Jeszcze na niczem, podobno, wszak prawda?

Helena. Na niczem.

Szambelan. Nie dość jeszcze zna — jak powiada — swojego ezcicielą.

P. Jowialski. Zjesz beczkę soli, nim poznasz d o woli.

Helena. Właśnie dla tego waham się jeszcze, i prosiłam o trzy dni do namyślenia się; a jeżeli Dziadunio Dobrodziej będzie łaskaw-, to mi jeszcze na tydzień zezwoli.

P. Jowialski. Ja nie mam nic przeciwko temu, ale nadto długo nie przewlekaj, moja panno, bo to: Czas płaci, czas traci.

Helena. Wiem ja to dobrze.

P. Jowialski. A jeżeli się oglądasz na to, że jaki może lepszy trafi się zalotnik — rzecz niepewna. Lepszy wróbel w garści, niż kanarek na powietrzu.

Helena. Ja też zupełnie pana Janusza nie odprawiam — o zwłokę tylko proszę.

P. Jowialski. Jak czasem przebieranie na złe wychodzi, nauczy mała bajeczka o Osiołku — znacie ją? Wszyscy. Znamy.

P. Jowialski. Więc słuchajcie:

Osiołkowi w żłobie dano W jeden owies, w drugi siano.

Uchem strzyże, głowTą kręci,

I to pachnie i to nęci;

Od któregoż teraz zacznie,

Aby sobie podjeść smacznie?

Trudny wybór, trudna zgoda:

Chwyci siano, owsa szkoda,

Chwyci owies, żal mu siana,

I tak stoi aż do rana,

A od rana do wieczora;

Aż nareszcie przyszła pora,

Że oślina pośród jadła Z głodu padła.

(Pani Jowialska zdjąwszy okulary, słuchała z wielką uwagą, jakto za każdą bajką — i śmieje sią zawsze mocno, ale cicho).

P. Jowialska. Bodaj Jegomości! Co też to zawsze uśmiać się trzeba! O; dla Boga! (kładącokulary), figle!

figle ! — (Pani Jowialskiej wykrzykniki i pochwały nic nie przerywają— albo bardzo mało —toczącą sią rozmową).

Helena. Jednak, kochany Dziaduniu Dobrodzieju, lepiej nie mieć męża, jak mieć niedobrego.

P. Jowialski. To niedowiedzione —Lepszy rydz, niż nic.

Helena. Nie chciałabym matki obrażać, a i o moję spokojność, o moje szczęście idzie mi także niemało.

P. Jowialski. Między młotem a kowadłem.

Helena. Może też i matka...

P. Jowialski (sens kończąc). Nie będzie tak uparta. — O, tak! Im kot starszy, tern ogon twardszy.

Helena (całując w rąką). Mogę zatem mieć nadzieję, że Dziadunio Dobrodziej będziesz mnie bronił przeciw niecierpliwej natarczywości pana Janusza.

SCENA ÓSMA.

PAK JOWIALSKI, PAKI JOWIALSKA, SZAMBELAN, HELEKA, SZAM-BELANOWA.

Bronić przeciwko panu Januszowi? Vous figurez vous. Dziękować, dziękować Bogu powinnaś, że on chce ciebie zaślubić. Bo cóż mu zarzucić? młody, przystojny, ma wieś o trzech folwarkach...

Szambelanowa (zatrzymawszy sią we drzwiach). O, tak najlepiej, słuchaj tylko Jegomość panny Heleny, a dobrze wyjdziemy. — Rozsądne szczęście w domowem zaciszu przy szlachetnym, gospodarnym mężu, za mało dla Jejmość Panny, która pod nieba lata, kied}r po ziemi chodzić trzeba.

Pani Synowo, tylko słuchaj. Mądrej głowie dość na słowie...

Szambelanowa (do męża). I ty, ty zamiast córce prawdę powiedzieć, zamiast rzecz wystawić jak jest w istocie, potakujesz tylko wszystkiemu. C’est mal. —

Szambelan. Moja Basiu, wszak Jegomość był świadkiem...

Szambelanowa. O, ja wiem co się święci, wiem bardzo dobrze...

P. Jowialski. Czy nie mogę...

Szambelanowa. Byłem powiedziała biało, cały dom krzyczy jak wrony: (udając). czarno ! czarno!

P. Jowialski (biorąc za rękę syna i synową). Za pOZWole-niem, jedno słówko, parę wierszyków:

Kłótkę mąż żonie przywiózł na wiązanie,

Kłótka! co za myśl! na cóż to, kochanie?

Użyj jej jak chcesz, w jakimbądź sposobie,

Byłeś użyła, ja zawsze zarobię.

P. Jowialska. Dla Boga najsłodszego! co też ten Jegomość nie wygaduje!

Szambelanowa. Dobrze, pięknie, rozumiem — kłótkę dla mnie — c’est hien. — (do męża). I ty cierpisz, aby mnie znieważano do tego stopnia? — Ale daremna praca, ust mi nie zamkniecie i na dziesięć kłótek. — (do męża). Waćpan jesteś pantofel, (do Jo-wiaiskiego). A Jegomości o nic w świecie nie idzie, tylko o sposobność umieszczenia swoich przysłowiów, które mi już kołkiem w gardle...

P. Jowialski. Kością w gardle, mówi Knapiusz, nie kołkiem.

Helena. Ja tylko proszę matki, aby tak lekce nie ważyła szczęścia mojego. Pan Janusz młody — prawda — ależ młodość nie jest rękojmią szczęścia dla żony.

P. Jowialski. Stary ale jary lepszy czasem od młokosa.

Helena. Przystojny? to do gustu.

P. Jowialski. De gustibus non disputandum.

Helena. Ma majątek — nie przeczę. Ale ja nie dbam o złoto; czystą tylko miłość, niezawisłą od podłej rachuby szacować mogę.

P. Jowialski. Miłość bez pieniędzy, wrota do nędzy.

Szambelanowa. Otóż to Jegomość dobrze powiedział.— Très bien.

P. Jowialski. Jeśli mo je zdanie, dobrze mówisz Janie.

Helena. Nareszcie ja się nie sprzeciwiam — ale dla czego tak spieszyć.

P. Jowialski. Co nagle, to po dyable.

Szambelanowa. Nagle moja panno? AYieleż jeszcze miesięcy, wiele lat jeszcze wzdychać ma u nóg srogiej wiejskiej Dulcynei człowiek rozumny, który bywał w świecie...

P. Jowialski. Bywał Janek u dworu, wie jak w piecu palą.

Helena. Ależ, kochana Matko, to jest krok stanowczy ; łatwo słowo wymówić, ale co potem?

P. Jowialski. Dobrze mówisz Helusiu. — Słówko wyleci wróblem, a wróci się wolem, jak uczy przysłowie.

Szambelanowa. Przy największej cierpliwości trudno wytrzymać i na szaleństwie trzeba będzie skończyć, (do męża). Odezwij że się Waćpan przecie — czego stoisz ?

P. Jowialski. Jak na niemieckiem kazaniu, jak mówi...

Szambelanowa. A dajże też mi Jegomość święty pokój z temi przysłowiami bez końca.

P. Jowialski (uradowany). Prawda, że ich umiem bez końca.

Szambelanowa. Prawdziwie, trzeba wierzyć, że Pan Bóg spuścił jakiś szał na całą familią Jowialskich.

P. Jowialska. Oho! Pani Synowo.

Szambelanowa. I ojciec i matka i syn i wnuczka za grosz rozsądku. — Bo lubię prawdę powiedzieć powoli, grzecznie i wyraźnie: za grosz, za grosz rozsądku.

wie.

P. Jowialski. Powiem ci bajeczkę... Szambelaiiowa (odsuwając ręką). A ja powiem przysło-Nie siej... wiecie co? — sami schodzą.

(odchodzi)

SCENA DZIEWIĄTA.

PAN JOWIALSKI, PANI JOWIALSKA, HELENA, SZAMBELAN.

P. JOWialskl (wołając na Szamhelanową). Pewnie Że wiem

Adagium Knapiusza: ’ Nie siej głupieli, sami schodzą.

P. Jowialska (Zdejmując okulary). O, O, CO też to gada !

—    wszyscyśmy niby głupi — proszę Jegomości! co to za niedobra, niedobra niewiasta! Wszyscy! hm!

—    Ja, jak ja. — Nasz pan syn — no, niema co mówić; ale Helusia i Jegomość! i Jegomość! co to za niewstrzemięźliwy język!

P. Jowialski. A zawsze: Po w⁷ o li, a do woli. Zupełnie takiego miałem szłapaka — często brał na kieł i jeźdźca unosił, ale zawsze stępią, zaw sze stępią, noga za nogą.

Szambelan. Basia jest niegrzeczna.

P. Jowialski. Gniewa się baba na targ, a targ o tern nie wJe.

Szambelan. Ja wiem trochę.

P. Jowialski. Dzięcioł w drzewo kuje, a nos sobie psuj e.

Szambelan C westchnieniem). Kuje! kllje!

P. Jowialski. Wszystkie rozumy pojadła. — Głupi ten, kto nie tak rzeczy widzi jak ona. Szkoda że nie będzie słyszała bajeczki o Sowie, którą wam powiem; ale ja jej dziś jeszcze powtórzę. — Pewnie nie znacie tej bajeczki?

Helena i Szambelan. Znamy.

P. Jowialski. Słuchajcie więc:

Głupie wszystkie ptaki!

Kzekła sowTa.

Na te słowa Jaki taki Dalej w krzaki:

Miłość własną ma i ptak.

Ale śmielszy stary szpak Gwiźnie, skoczy Jej przed oczy,

I zapyta Jejmość pani,

Z jakich przyczyn wszystkich gani? —

— Boście ślepi. — Bośmy ślepi?

A któż widzi lepiej?

' — Ja bez słońca pomocy Widzę w nocy.

Na to odrzekł stary szpak:

— Widzieć zawsze wszystkim wspak,

To nie chluba,

Sowo luba.

Możeś mądra — niech tak będzie,

Lecz twą mądrość kryje cień,

A tymczasem słychać wszędzie:

Każda sowa głupia w dzień.

P. Jowialska. O, dla Boga! Co też Jegomość dalej

uie wymyśli, (kładąc okulary), figle ! figle !

Szanibelan. Ja nic u niej nie znaczę —wszystkiem rządzi.

P. Jowialsld. Gdzie ogon rządzi, tam głowa bł ądzi.

Szambelail. Powiada, że ja i miotła, obojeśmy sprzęty domowe.

P. Jowialsld. Biada temu domowi, gdzie krowa dobodzie wołowi — dawne uczy przysłowie.

Helena. Zatem, kochany dziaduniu, mam twoję obietnicę, że mnie naglić nie będą?

P. Jowialski. Krótko a węzłowato: nie chcesz y. Janusza?

Helena. Tego nie wyrzekłam.

P. Jowialski. Ale moja Helusiu, przysłowie mówi : Prędka odmowa, datku połowa.

Szambelan. Prawda, i ja tak mówię.

Helena. Jestże to w mojej mocy? zawisłamże tylko od siebie?

Szambelan. Dobrze mówisz Helusiu, od ciebie nie od siebie, jak mówi przysłowie.

P. Jowialski. Jakie przysłowie? gdzieś je czytał?

Szambelan. Tak jakoś od śliny.

P. Jowialski. Co Waćpan bałamucisz —mówi się: Plecie eo mu ślina na język przyniesie; ale nie: jakoś od śliny. I co Waćpanu myśleć o przysłowiach! Ho, ho! także: kuchta do patelni, (do lieieny) A ty ani tak, ani siak. Oj dziewczęta, dziewczęta! wszystkieście szpakami karmione. Chcę, nie chcę — a ty kochanku stój na smyczy : trafi się jaki smuklejszy modniś, z loczkiem na czole, z zakręconym wąsikiem, z szlufowanym pazurkiem — a do budy, ty ze smyczy ! — Ale jak się nic lepszego nie nadarzy, chodź i Waszeć do ołtarza — Dobry cli leb, kiedy niema kołacza.

P. Jowialska. Figle! figle!

Jednak

P. Jowialski. Kóbcie sobie nareszcie jak chcecie. Jak sobie poście les z, tak się wyśpisz. Ale Janusz wesoły, ja lubię Janusza; z nim bawię się i śmieję, a śmiać się bardzo zdrowo, niema co mówić. — Każdy ma swoje wady, przymioty, widzimisię — słowem : Każdy dudek m a swój czubek.

SCENA DZIESIĄTA.

PAN JOWIALSKI, PANI JOWIALSKA, HELENA, SZAMBELAN, JANUSZ za nim LOKAJ.

Wszyscy (Jo wchodzącego Janusza w kaftanie tureckim). AtOCO? Janusz. Czy pani Szambelanowa nic nie mówiła? Szambelan. Aj, gdzież tam nie mówiła !

P. Jowialski. Ona i przez sen gada.

Szambelan (śmiejąc się). Już widzę, że z czegoś śmiać się trzeba.    *■

P. Jowialski. Cóż znaczy to przebranie? Nasze stroje

Fredro, Dz cła T. IV.

teatralne — czjr grać będziecie dziś komedjrą ? Be-zemnie ?

JailUSZ. I owszem wszyscy razem grać będziemy i śmiać się do upadłego.

Szambelan (śmiejąc się głośno). Wszakże mówiłem.

Janusz. Sporządziłem na prędce arcy ucieszną komedyjkę.

Szambelan. Mówże, jestem niecierpliwy.

P. Jowialski. Ile kto ma cierpliwości, tyle ma mądrości, mówi przysłowie.

Janusz. Wracałem z przechadzki przez ogród z panią Szambelanową, wtem patrzę, pod drzewem śpi jakiś chłopek czy wędrownik; zaraz mi na myśl przyszło sztuczkę mu jaką wypłatać.

Helena. Najlepsza byłab}r, mojem zdaniem, obudzić i dać wsparcie : może głodny, spragniony, we śnie nieborak szukał wypocznienia na dalsze trudy.

Janusz. Wcale nie spragniony, bo opodal w krzaku próżna leżała butelka.

P. Jowialski. Corpus delicti.

Szambelan. Hic liaec, hoc.

P. Jowialski. A to co?

Szambelan. Po łacinie. (Jowialski wzrusza ramionami)

co się najlepiej udało — śpi

Janusz. I właśnie ta butelka naprowadziła mnie na myśl arcy szczęśliwą : kazać go tu przenieść i przebrać po turecku jak zabity.

Szambelan. Wybornie! cóż dalej?

Janusz. Przebierzemy się także wsz}rscy i wmówimy w niego, że jest Sułtanem albo Baszą w jakim nieznanym kraju. — Teraz proszę sobie wystawić jego zadziwienie przy obudzeniu.

P. Jowialski. Dobry żart, tynfa wart.

Szambelan. Czemże ja będę?

rozdajemy, arcy dowcipnej zabawy.

JanUSZ. Przebierzemy się pierwiej, potem urzędy po-Daniy zechcą przychylić się do tej

P. Jowialski. A, niema gadania.

Wszystkie.

(do Lokaja) IlajŻe kaftan, (ubiera się)

P. Jowialska. Co też Jegomość nie wyrabia ! Boże mój najsłodszy !

P. Jowialski. No, pani Jowialska, dalej w szarawary.

P. Jowialska. Fe, fe, panie Jowialski ! zaczynasz trzpiotować. — Nieprzystojności wspominasz.

P. Jowialski. Ale Jejmość musisz by'-c Turczynką.

P. Jowialska (Żegnając się). O, dla Boga !

P. Jowialski. Musisz się zbisurmanić, nic nie pomoże.

P. Jowialska. Panie Jowialski, zaniechajże te psoty.

P. Jowialski (prosząc). Moja Małgosiu.

P. Jowialska. Mój Józieczku, nie nacieraj.

P. Jowialski. Żwawo do niej, choć się broni. Jejmość zapomniała moje przysłowie ?

P. Jowialska. Oj figlarzu, figlarzu!

P. Jowialski. Będziesz sułtanką.

P. Jowialska. Broń Boże.

P. Jowialski. Tylko na dzisiaj.

P. Jowialska. Ani na godzinę.

P. Jowialski (całujae ją). Małgosiu, jak mnie kochasz.

P. Jowialska. Józieczku, Józieczku, nadużywasz mojego afektu. Chodź Helusiu, przebierzemy się.

Janusz (do Heleny). I Pani raczysz...

Helena. Widzę, widzę, że muszę.

Szambelan. Dobrze, bardzo dobrze Helusiu, trzeba zawsze tak jak wszyscy.

P. Jowialski. Wleziesz między wrony, krakaj jak i ony; ale pani Janowa?

Janusz. Przyrzekła dzielić naszę zabawę.

P. Jowialski. Pani Jowialska, pani Janowa i He-lusia wszystkie wdzięczyć się będą do niego.

P. Jowialska. Co też Jegomość dalej nie wymyśli, ja stara.

P. Jowialski. O, Turek o to nie pyta !

Helena. Nie wiedzieć co to za człowiek.

JailUSZ. Wszyscy przecie razem będziemy.

P. Jowialski. Kiedy pan Janusz sam chce i prosi...

JanilSZ. Sam chcę i proszę, bo to powiększy śmieszność mojego wynalazku.

P. Jowialski. Nie masz się co namyślać, rób jak twój wielbiciel żąda.

Szambelail. Chodźmy go obudzić.

JailllSZ. Hola ! Niech panie przebiorą się pierwiej, a potem tu go przeniosą i tu w milczeniu wszyscy czekać będziemy aż się sam obudzi.

Szaillbelan. Aż się sułtanem obudzi.

JailllSZ. Chodźmy, chodźmy.

Helena. Ach, chodźmy!

AKT DRUGI.

SCENA PIERWSZA.

na-

I’AN JOWIALSKI, JANUSZ, SZAMBELAN, (po prawej stronie w rzędzie). PANI JOWIALSKA, SZAMBELANOWA, (po lewej siedzą) HELENA, (za nimi przy stoliku, z książką w ręku) LUDMIR. (w środku, w głąbi śpi, wznak leżąc na kanapie. Wszyscy w kaftanach tureckich. Czas jakiś milczenie — na migi rozmawiają i poprawiają swoje ubiory).

Ludlllir (ziewa głośno i przeciągając się). Тош Się Wyspał, jaŻ mi w nosie wierci — oczów otworzyć nie mogę —x mnsi już być liet z południa, (ziewa). Austerya jak się patrzj^, nie ma co mówić, dobrze em sy dzień przepędzili!. — Wypiułem coś gnibo; ba, nie bardzo, na trzedl. — Dwie kwarty WÓdki, (zadziwienie wszystkich wzrastające) garniec miodu, dwa garnce piwa, i więcej nic... ba, prawda, kwartę krupniczku. (ziewa).

P. Jowialski (na stronie). Niechże go Bóg ma w swojej opiece !

Ludmir. Grześka! Jaśku! a co? Wy śpicie jeszcze

basałyki ! (tu spogląda na bok, a postrzegłszy siedzących siada. Wszyscy wstają i kłaniają się nisko. Ludmir przeciera oezy wstając i patrząc wkoło i na siebie). Ja bo taki nie śpię, patrzam się oczami, (zdejmując turban). Moi Państwo Wielmożni... Czy ja... czy wy państwo?... bo... niech mnie siarczyste pioruny... ja bo nic nie wiem co to jest.

(śmiech ciągły, ale tajony, mężczyzn czasem i kobiet, w ciągu sceny).

Męzczyzni (kłaniają się). Najjaśniejszy Panie!

Ludlllir. A, Państwo sy drwicie ze mnie.

JaiiUSZ. Jesteśmjr twoi najnniżeńsi słudz}^ i podnóżki. Szambelan. Najniższe podnóżki, dobrze mówi Pan...

P. Jowialski. Pst!

Cóż raczysz rozkazać Naj-

.jaśniejszy Panie?

Ludmir. Ta bójcie się Boga, ja nie pan.

JailUSZ. Zapewne sen jakiś trapiący odurzył Waszą Sułtańską Mość.

Llldmir. Przepraszam Pana, ja nie miałem żadnego trapiącego snu, mnie się śniło tylko — z respektem mówiąc, dużo osłów — całe stado — a jeden z figlów na mnie wyskoczył, a ja go kijem sparzyłem — a więcej nic.

(śmieje się).

P. JO wialski. Sen mara, В ó g w i a r a, Najjaśniej -szy Panie.

Ludlllir. Ale bo nie jestem żądny pan, proszę ta su-plikuję Jegomościów i Jejmościanek. A ja jestem Ignac Kurek, szwiec. A byłem sy we Lwowie w terminie, u majstra... ba, nie u majstra, bo pomarł, tylko taki terminowałem u majstrowy na Horo-szczyznie, pod numerem śto jeden i trzy, kole szynku pana Mikołaja, (do starej JWiaiskiej). Jejmościunia znają?

P. Jowialska (przestraszona). Co? CO? (przechodząc do męża) Panie Jowialski...

P. Jowialski. Ciclioże!

JailUSZ. Wszystko to sen Najjaśniejszy Panie. — Llldmir. A teraz szedłem na wędrówkę, w dalekie

A mój pas w tłómoczek em

drogie, na Węgry, sy schował, jak się patrzy — i jak sy teraz przypominam byłem gdzieś, hej w ogrodzie, w gienstwi-nie położyłem mój tłómoczek. (do Szambeianowej) Jejmościunia nie widzieli?

Szambelanowa. Nie widziałam — Rien du tout.

P. Jowialski. Najjaśniejszy Panie, pozwól, abym powiedział bajkę.

Llldmir. Powiedźcie mi lepiej prawdę jak bajkę, mój stary Jegomościuniu, bo ja nie wiem co się ze mną dzieje. — A mnie się wszystko widzi, że ja zwa-ryował, i że (ogiądająe się) jestem u Pijarów na górze, w szpitalu waryatów.

Szambelan. Tam do kata!

JailUSZ. Jesteś, Panie, między swymi.

Ludmir. A to ja waryat?

P. Jowialski (na stronie). Niedźwiedź acz gła-śnie, to w krzyżach trzaśnie.

Ludmir. A, moi Państwo, powiedzcieże mi, gdzie jestem.

Janusz. Kiedy taka wola Najjaśniejszego Sułtana żarty sobie stroić z wiernych swoich sług i poddanych, i pytać się o to, co mu aż nadto dobrze jest wiadomo, więc odpowiadać muszę. Jesteś Panie w swój ein królestwie.

Ludmir. W mojem? a są w nieni ludzie?

Szambelan (urażony). Jegomość i ja, przecie nie jakowe zwierzęta.

P. Jowialski. Ciszej, ciszej.

Ludmir. A jak się zowie to królestwo?

Janusz. Tambambuktuhan.

Llldmir. Tambamban... to żaden uczciwy człowiek tego nie wymówi. — A mnie się widzi, że Państwo drwicie sy ze mnie nieboraka.

Helena (na stronie). Biedny.

Ludmir. A ja Panom nie zawadził w drodze.

Janusz. Któżby się na to odważył — drwić!

Szambelan. Z takiego człowieka!

P. Jowialski. Nie pchaj rzeki, sama płynie, jak mówi przysłowie.

Helena (<*<> Szambeianowej). Dopókiż tego będzie?

Szambelanowa. Dopóki się starszym podoba. — Vous comprenez.

Ludmir. A więc nie jestem Ignac Kurek?

Janusz. Jesteś Mirza Ali Mustafa.

Ludmir. Mustafa i Pan?

Mężczyźni (kłaniając się). Pan, Pan Najjaśniejszy, Największy Sułtan.

Ludmił*. I mogę rozkazywać?

JailUSZ. Możesz, Mirzo Ali Mustafo.

Llldmir. 1 wszyćko co chcę?

Janusz. Wszystko.

Szambelan. Wszystko, wszystko.

P. Jowialski. Ale kto źle rozkazuje, niedługo panuje; uczy przysłowie.

Ludmir. A wy słuchać będziecie?

JailUSZ. Jako najniżsi słudzjr i podnóżki.

Ludmir (kładąc turban). Ha, niecliże i tak będzie. JailUSZ (do Szambeiana). Dopiero będzie zabawa. Szambelan. I tak ledwo żyję z radości.

Llldmir (stawia krzesło na środku i siadając). Jestem Pan,

Sultan, słuchajcie co każę. — Jeść, pić, i pieniędzy — P. Jowialski (na stronie). Jakby się Panem urodził! Janusz. Jeszcze nie czas obiadu, Najjaśniejszy Panie. Ludmir. Co to, nie czas? Ja, Pan, mówię, że czas — któż z poddanj^ch powie: nie?

Janusz. Zastanów się...

Jeść prędko

Ludmir. Ani słowa, bo oberwiesz.

i wina kwartę na ryńskiego — kied}^m Pan, tom Pan. P. Jowialski (kontent). Wypełnij rozkazy Najjaśniejszego Pana.

(Janusz wychodzi).

Ludmir. Stolik tuprzedemnie! No! nie słysz3rcie? Тзг (do Szambeiana) w peruce, z czerwou3rm baranim nosem! stolik tu postawić.

Szambelan (doJowialskiego). A to...

P. Jowialski. Kiedyś grz3rb, leź w kosz — służ Panu.

Ludmir. Prędzej. (Szambelan stawia stolik) W Samej l’Ze-cz3r, mnie się śnić musiało, że byłem szewczykiem... Że byłem ubogi. — Chcę o tern zapomnieć. — Suszycie, chcę zapomnieć. — A kto kiedykolwiek mi prz3^pomni, każę mu łeb uciąć. — Rozumiesz jeden z drugim? co było, nie jest, nie pisać w regestr.

P. Jowialski (na stronie, jakby sią obudził). Co, CO ! pi‘Z3r-słowie — czy dyabeł przemówił przez niego, (wnoszą

śniadanie, Janusz wraca)

P. Jowialska (na stronie do mąża). Niecliże Się J PgO-mość niebardzo przysuwa, bo to jakiś zawactyak.

P. Jowialski. Теш większa zabawa.

Szambelanowa. Nie wiem czy te żarty na dobrem się skończą.

JailUSZ. Ja za to ręczę. Jest troclię zuchwały, ale tem śmieszniejszy.

Szambelanowa. Jak to wino wypije !

Janusz. Kazałem dać z wodą.

Ludmir (skosztowawszy). Co to to Za WillO? sfyszySZ, ty stary Chińczyku !

P. Jowialski (do p. Jowialskiąj seryo). Chińczyku !

P. Jowialska. Widzisz Jegomość, że to burda.

P. Jowialski. To jest krajowe.

Ludmir. Dajcieże niekrajowego. (do Szambelanowej) Słyszysz klucznico, weź to wino, a przynieś innego.

Szambelanowa. C’est impertinence.

P. Jowialski. Weź weź.

Szambelanowa. Na takie żarty dłużej wystawiać się nie myślę.

Ludmir. A to co? Czy i tu kobiety mają swoje widzimisię?

(Szambelanowa odbiera butelkę i wkrótce inną przynosi)

P. Jowialski. Muchy w nosie, jak mówi przysłowie — mają, mają Najjaśniejszy Panie.

Ludmir. Zaraz temu poradzę.

Szambelanowa. Cóż poradzisz szalony chłopcze ? — Usuwam się od prostackiej zabawy, wylęgłej w głowie godnego aspiranta na członka familii Jowialskich. Żałuję tylko, że tego odrazu nie uczyniłam ! Très humble servante !

P. Jowialski. Lepiej późno, niż nigdy.

Szambelanowa (ze drzwi). Dla Jegomości już zawsze zapóźno. (odchodzi)

SCENA DRUGA.

CIŻ SA3II bez Szambelanowej.

Ludmir. Cóż to wszystko znaczy ? — Ale szynki więcej !

(szturchają się łokciami, nareszeie Szambelan idzie i przynosi)

P. Jowialski. Pozwolisz sobie, Najjaśniejszy Panie, zrobić uwagę, czyli raczej powtórzyć przysłowie : Kto tl o je, dopije, ten w rozum nie tyje.

Ludmir. Bajka ! Kto pije, długo ż y j e. Ale przy-bliżno się, staruszku.

P. Jowialska. Ostrożnie panie Jowialski.

P. Jowialski. Nie psujcieże nam zabawy, kobiety.

Ludmił*. Cóż wy wszyscy jesteście ?

P. Jowialski. Twój dwór.

Ludmił*. Któż ty jesteś?

P. Jowialski. Wielki Kanclerz koronny.

Ludmir. Kanclerz? cóż to jest?

P. Jowialski. jest to Effendi od pieczęci i stróż praw krajowych.

Ludmił*. Czy prawami w piecu palisz, że się stróżem zowiesz ?

P. Jowialski. Nie, u nas to, Najjaśniejszy Panie... (na stronie) Wyborny szewczyk !

Ludmir. A pieczęcią co pieczętujesz?

P. Jowialski. Rozkazy twoje.

Ludmił*. Chcę, abyś wszystkim głowy popieczętował.

P. Jowialski. A to na co?

Ludmił*. Aby wszystkie głowy były pod jedną cechą, moją własną; bez cechy pańskie ścinać się będą. (do Janusza) A ty? co małpę udajesz, jaką raz widziałem w budzie na Krakowskiem.

JailUSZ. Grzeczność jest tu prawem.

Ludmił*. Dla ciebie,' sługo, nie dla mnie pana, Czein ty jesteś !

JailUSZ (do Jowiaiskiego). To jest bardzo niegrzecznie.

P. Jowialski. Trzeba trochę znosić dla ogólnej zabawy. Kto chce wygrać gąsiora, musi ważyć kaczora. Zresztą pamiętaj, że to szewczyk Kurek.

Janusz. Jestem Wielki Ochmistrz.

Ludmir. Co to Och i Mistrz ? — Dlaczego ? Och, czy dla tego, że ty Mistrzem?

P. Jowialski. Jest to urząd, Najjaśniejszy Panie.

Ludmił*. Cóż ou robi?

P. Jowialski. Strzeże, aby wszystko u dworu działo się przyzwoicie.

Ludmir. I ty to potrafisz?

Janusz. Tak jest.

Llldmir. To jesteś wielki człowiek ! cóż jeszcze robisz ?

JailUSZ. Przedstawiam wszystkich, którzy chcą być u dworu.

Llldmir. Jakto przedstawiasz ?

Janusz. Powiadam ci, Najjaśniejszy Panie, kto jest ten lub ów, i jak się zowie.

Ludmir. I powiadasz : dobry czy zły, mądry czy głupi, łotr czy poczciwy ?

Janusz. Nie, tego nie powiadam.

Ludmir. To jesteś bardzo mały człowiek — Czemże jeszcze jesteś ?

Janusz, Jeszcze? (po krótkiom milczeniu) Jestem Effendi finansów.

Zdaleka odemnie, bo jeszcze mam parę

Llldmir. Finansów? Ha! to ty oderznąłeś mój tłómo-czek.

srebrników w kieszeni. — Ale prawda, on się teraz ze mną dzielić będzie. — (do Szambeiana) A ty co się śmiejesz, a nic nie gadasz, masz także dwa rzemiosła ?

Szambelan. Jestem wielki Kuchmistrz koronny i Effendi wojny.

Ludmir. A ! do kuchni i do wojny — do siekaninki więc do siekaninki. — Wojny nie chcę.

P. Jowialski. Bardzo pięknie, Najjaśniejszy Panie, bo przysłowie mówi: Gdy panowie za łby chodzą, poddanemu włosy trzeszczą.

Ludmir. Doprawdy ?

P. Jowialski. Czego panowie nawarzą, tern się poddani poparzą.

Llldmil*. Ale kuchnię lubię — siadaj kucharzu. — A dobrze ty gotujesz?

Szambelan. Ja nie gotuję, to jest tylko tytuł.

Ludmił*. Musisz gotować. — Ale słuchajcie, gdzież jest Rozumnik koronny?

P. Jowialski. Tego urzędu niema.

Llldlllir. Któż za nas rozum mieć będzie?

P. Jowialski. Ten, komu ty każesz.

Ludmił*. Lubię być chwalonym, jest więc Chwalca koronny ?

P. Jowialski. Ten urząd jest samym przez się, przy każdym innym...

Ludmił*. Któż są te panie? i tamta co się znarowiła?

P. Jowialski. Sułtanki.

P. Jowialska. Przecie .Jegomość nie zechcesz...

Ludmił*. Moje żony?

P. Jowialski. Tak jest?

Ludmir. Jaż trzy!

JailUSZ. Trzy zawsze nierozłączone.

Ludmir. Chcę tylko jednę.

Janusz. To być nie może, takie prawo.

P. Jowialski, Со к r aj, to o by c z aj.

Ludmir. Trzy ! bagatela ! Mój majster miał jednę, a Boże zmiłuj się... (surowo, wstając). Kto wspominał o majstrze?

P. Jowialski. Żaden dworak tego nie uczyni.

Ludmir (siadając znowu). Nalejże wina. (wypiwszy) A teraz idźcie sy het — zostanę Z żoną ; (wskazuje na Helenę), z tą.

Janusz (do Jowiaiskiego). Na to pozwalać nie można.

P. Jowialski. Ale dlaczego, dlaczego?

(Rozmawiają przy stronie, Jowialski zdaje się być przeciwnego zdania, kiedy Ludmir przy drugiej stronie mówi z Heleną).

Ludmir (na stronie do Heleny). Chciej Pani zostać, nie lękaj się, znam granicę żartu i winne uszanowanie. Słowa nie mówiliśmy z sobą, a dusze nasze już się rozumieją.

Helena. Cóż to jest? Co za mowa?

Ludmił*. O chwilę rozmowy śmiem błagać. Niech błogosławię nieba za sposobność poznania pięknej Heleny.

Helena. Tak jestem zdziwiona, że słów brakuje..

Llldmir. Słowo, dźwięk próżny ; tajniejszy język dusza posiada, i tym z tobą, Pani, dawno już mówiłem.

Helena. Czego Pan żądasz ?

Ludmił*. Nie trwóż się mojej, przybraną rolą i zostań. — (głośno) No ! jeszcze tu ? (rozskakują się)

Janusz. Odejść nie możemy.

P. Jowialski. Ale chodźcie.

Szambelan. Zostaniemy, podobno.

Ludmił*. A do stu piorunów! Precz! precz mówię !

P. Jowialska. Panie Jowialski, Panie Jowialski, strzeż się Jegomość!

P. Jowialski (ku swoim drzwiom).- Coś brzękłakosa, pewnie kamień. Panie Ochmistrzu.

Janusz. Pozwól Waćpan Dobrodziej.

P. Jowialski. Powiedziałem, że nie.

Ludmił*. Precz, bo basy! (chwyta za krzesło).

P. Jowialski (przy swoich drzwiachI. Kto llieilia zbroje, mijaj boje.

Janusz (cofając się). To szaleństwo! to nadto! to strach!

(Ludniir z krzesłem w ręku postępuje. — Janusz cofa się za Szambelana,

a Szambelan za Janusza, i tak a i za drzwi Szambelan w cofaniu powtarza katde słowo Janusza — Jowialski śmieje się).

P. Jowialski. Chodźmy i my teraz, a miejmy oko przy szparze. — Dawnom się tak nie śmiał, (odchodzi).

SCENA TRZECIA.

LUDMIR, HELENA.

Ludmił*. Pojmuję bardzo zadziwienie Pani, ale łatwo koniec mu położę, gdy powiem, że udawałem tylko śpiącego wr ogrodzie, kiedy pan Janusz wpadł na myśl arcyszczęśliwą, biednego wędrownika uczynić celem igraszki i szyderstwa.

Helena. Takie to są zawsze prawie jego pomysły, taka wesołość zawsze : zawsze ją ktoś opłacić musi. Nieszczęściem dziadunio, aby miał tylko rozrywkę, niebardzo jest przebierający w sposobach do tejże.

Ludmił*. Pani zapewne będziesz mojego zdania: iż

w oczach duszy szukającej upragnionej estetycznej piękności, każde uderzenie w ogniwo łączące ekscentrycznego uczucia zarzewie z kołem toczącem się zmysłowo w obrębie niateryalizniu, wyrywa nas z mgły lubej tęsknoty, owej jutrzenki boskości.

Helena. W samej rzeczy. Ileż to razy chroniłam się, uciekałam sama ze siebie przed zimnymi zarysami marmurowych kolei, w których mnie towarzyskość ołowianym więziła łańcuchem.

Ludmir. Zdaje mi się, iż to: Jest, które działa w materyalnej bryle pana Janusza, pokryte zostało w pierwotnem wyrobieniu pojętliwości, jakoby niejakim pyłkiem poziomych oddźwięków dotkliwego świata.

Helena. Jest tylko tlejącem kagańca zarzewiem, nie-oczyszczonym promieniem ognia, źródła niezgłębionej wieczności. — Zdaje się, iż jedynie dla plastyki został postawiony ręką natury w prądzie czasu.

Ludmir. Na mnie teraz kolej nurzać się w niętnem morzu podziwienia.

Helena. Jakichże przyczyn kołowrot mógł wyrzucić kostkę takiego skutku.

Ludmir. To odlanie cieniów duszy w giętkie brzmienie mowy, którem raczysz pieścić ucho moje, odkrywa mi Pani, w tobie istotę wyższych pojęć skarbem udarowaną. Jakże się dzieje, że pan Janusz, którego odrętwiałość umysłowa młyńskim kamieniem do ziemi przyciska, mógł wznieść oko żądania ku twej wysokości? — A jeszcze więcej, jak mógł otrzymać z ust twoich różany promyk nadziei?

Helena. Nie z moich ust, niestety! Mam macochę więcej mówić nie potrzebuję — jestem sama — od kolebki bez matki, idę wr świat bez światła i rady. Pierwszy zaś rzut oka przekonał Pana zapewne, jak zresztą jestem otoczona dobrymi ludźmi; ale tylko dobrymi, dobrymi i dla złych.

Llldmir (z prawdziwy czułością). Bez troskliwych nauk

matki zaczęłaś drogę życia, biedna Heleno, ci za złe mieć może mylne wyobrażenie rzeczy...

Któż

Helena. W czemże mylne?

Llldmir. Gdyby mylne były. — Sierota więc — między krewnymi a całkiem obcymi.

Helena. Niestety!

Llldmir. I moje usta nigdy nie wyrzekły: ojcze ani matko. Także sierota, od niemowlęcia sam w życie postępuję; Heleno ! wybacz tę poufałość, ale szczerze teraz, szczerze serce moje przemawia za tobą — Heleno, przyjmij mnie za brata — rady moje zdać się mogą — więcej świata widziałem, więcej go doznałem.

Helena. Któż jesteś dziwny człowieku? z jakiejże ciemnej nocy przemawia do mnie głos mi znany tylko przeczuciem ?

Llldmir (na stronie). Żal mi jej. — Widać że matkę za wcześnie straciła. O, panny, panny! wolicie nie czytać, niż złe czytać.

Helena (na stronie). Tajemnica jakaś cięży mu na sercu, usta głazem przyciska.

Ludmir. Kto jestem, pytasz się Pani. — Ach, gdybym to sam mógł wiedzieć!

Helena. Słowa kształtem proste, splątane stają się zagadką.

Ludmir. Cóż nie jest zagadką na tym świecie?

Helena. Jednak Pan nie w swoim właściwym stroju podróżowałeś.

Ludmir. Nie w zwyczajnym, ale może w najwłaściwszym, bo to był ubiór biednego.

Helena. I jestżeś nim?

Llldmir. Nie, źle się wyraziłem; biednym nie. jestem, tylko ubogim.

Helena. Może potrzebny wsparcia? — (porywczo ku stołowi) nie śmiem... nie wiele... ale chciej, (daje mu pieniądze).

Ludmir. Dobrą więc jesteś, Heleno. — Jakżeś piękna teraz! Ale pieniędzy nie potrzebuję — dziękuję ci, stokroć dziękuję. —

Helena (prosząc). Sierota sierocie.

Llldmir. Nie, nie, ale ta czynność twoja w mojej pamięci nigdy nie Zgaśnie - nigdy, (całuje ją %v rąkę).

SCENA CZWARTA.

HELENA, LUmilR, JANUSZ.

Janusz. Panno Heleno, co to znaczy?

Llldmir. Ja się pytam, co to znaczy panu Sułtanowi przerywać rozmowę z panią Sułtanową.

Helena. Wielki Ochmistrzu, znasz wolę moich rodziców.

Janusz. Czy tak bardzo się podobało?

Helena. Proszę pamiętać, że wszystko czynię na rozkaz dziadunia, a na prośbę pana Janusza.

JailUSZ (przymuszając się). Jestem Ochmistrzem ; do mnie należy przestrzegać wszelkich uchybień przeciw przyzwoitości.

Llldmir. Ja ci radzę, nakryj głowę i idź za drzwi.

JailUSZ. Ja za drzwi?

Llldmir. I okno otwarte.

JanilSZ (hamując złość). Racz, Najjaśniejszy Panie, pozwolić jedno słowo do tej Pani.

Llldmir. MÓW a prędko, (odchodzi w głąb sceny).

JailUSZ. Panno Heleno, co Pani robisz? czemu stąd nie odejdziesz?

Helena. Nie chce mnie puścić.

JailUSZ. Ależ to nie przyzwoicie.

Helena. Sam Pan tego żądałeś.

JailUSZ. Ale teraz już nie żądam i dawno już byłbym skończył ten żart za daleko posunięty, gdyby nie pan Jowialski, którego mój kłopot jeszcze więcej bawi, niż ten z głupia-frant.

Helena. I który bardzoby źle przyjął zerwanie tej niewinnej zabawy bez jego wyraźnego rozkazu.

JanilSZ. Niewinnej! ależ ona staje się wcale winną.

Helena. Ja tego nie widzę.

JanilSZ. Tern gorzej dla Pani.

Helena. Raczej dla Pana.

Llldmir. Prędko koniec będzie?

JailUSZ. Panno Heleno, ja od siebie odchodzę — ja się stałem celem pośmiewiska.

Helena. Cóż ja mogę poradzić?

Janusz. Nie pozwalać tyle poufałości temu prostakowi.

Helena. Wcale nie prostak.

.Janusz. Coraz lepiej; i ja jeszcze grać muszę ko-medyą.

Helena. Jeżeli cenisz przyjaźń dziadunia.

JailUSZ. Podoba się więc szewczyk Kurek?

Helena. Panie Januszu.

Janusz. Podoba się?

Helena. I jakiem prawem to pytanie?

Janusz. Prawem, prawem, że Panią kocham, że chcę żenić się z nią, że z kimkolwiek tak długie rozmowy sam na sam żadnym sposobem podobać mi się nie mogą.

Helena. Wszak sam Pan chciałeś.

.Janusz. Chciałem, chciałem... Bodaj bym był nigdy nie chciał.

Ludmir. Wynoś się Och i Mistrzu!

Janusz. Zaraz, zaraz.

Ludmir. A do Stu piorunów siarczystych! (dobywa pałasza).

Janusz (cofając sią szybko). Poczekaj hultaju!

Ludmir. Precz!

JanUSZ (wracając z za drzwi). РаШЮ HeleilO !

Ludmir. Jeszcze!

SCENA PIATA.

HELENA, LUDMIR.

Helena. Nie mogę prawdziwie utrzymać się teraz od śmiechu. Sam zaplątał się w swoje sidła. — Niech w nich siedzi, przynajmniej tern zemszczę się za tysiączne nieprzyjemności doznane z jego powodu, a które gorzko zatruwają jasne dnie wiosny mojego życia.

Ludmir. I ja bardzobym żałował, gdyby pan Jo-wialski już położył koniec temu żartowi.

Fredro, Dzieła T. IV.

Helena. O! tą trwogą serca kołatać nie można. — Dziadunio nie tak łatwo zmienia przedmioty swoich zabaw. Nie raz to już pierwszy, że ledwie nie na klęczkach wszyscy błagać nmsimy, aby jakibądź żart zaprzestał.

Llldmir. Mogę więc wpuścić do duszy nadzieję, iż jeszcze dzień cały ze mną bawić się będą?

Helena. Wychodzi to z wszelkiego obrębu niepewności.

Ludmił*. Nie widzę zatem potrzeby odkrycia, iż nie jestem szewczykiem, coby popsuło zabawę dziadunia dobrodzieja.

Helena. I mnie się zdaje, że niema potrzeby. Przytem i my, odwetem wzbudziwszy wesołość, jej rosą odświeżymy duszy spiekotę — Ale mogęż spytać o nazwisko ?

Ludmir. Ludmir.

Helena (na stronie). Wdzięczne imię!

Ludmir. Co się tyczy skąd jestem, kto jestem, długiego potrzebowałbym czasu na opowiedzenie dla mnie tylko ważnych zdarzeń. A wkrótce nadejdzie Janusz, którego brać na męki zazdrość zaczyna.

Helena. Zazdrość? być może — tern lepiej.

Ludmir. Nie moglibyśmy wejść do ogrodu, odpocząć trochę.

Helena. Dlaczegóż nie — ogród przed oknami — tern i drzwiami.

Ludlllir (podając rękę). Służę Pani !

Helena. Zazdrość ! mnie to bawi. (odchodzą w drzwi lewe od

aktorów).

SCENA SZÓSTA.

JailUSZ (sam ; zagląda, potem wchodzi). Niema - gdzie Się

podzieli?—rzecz dziwna!... (otwiera drzwi prawe) Niema... (patrzy przez okno). A! otóż są w ogrodzie. Rękę jej podaje... brat za brat... nie trzebaż tu oszaleć! (chodzi). Panna Helena niech mi wybaczy, ale kadu-cznie nieostrożna... za daleko posuwa chęć zabaw...

jeżeli tylko zabaw, (przy oknie). I chodzą sobie — chodzą — a ja głupi tu stoję, głupi mimo mego rozumu, (chodzi). Wszakże sam Pan chciałeś wda, że chciałem, ale... (przy oknie). O! o! nachylają się ku sobie... śmieją się! (chodzi się... Jak Boga kocham śmieją się... i wszyscy spokojni... i wszyscy...

pra-

coraz

prędzej). śmieją

SCENA SIÓDMA.

JANUSZ, SZAMBELANOWA.

JailUSZ. Ach Pani, Pani Dobrodziejko łaskawa, zmiłuj się, radź, ratuj — co się tu dzieje, to nie do wytrzymania !

Szambelanowa. Sam Pan tego chciałeś.

JailUSZ. Wszyscy dali sobie słowo jedno mi powtarzać.

Szambelanowa. Mój pierwszy mąż ś. p. Jenerał-Major Tuz byłto człowiek charakteru...

Janusz. Cóż byłhy zrobił, co Mościa Dobrodziejko, w takim przypadku?

Szambelanowa. Nie byłby nic zrobił, bo będąc charakteru przezornego, dziesięć, razy się cofnął, nim raz naprzód ruszył. Nie byłby rozpoczynał. — C’est cela.

Janusz. Mościa Dobrodziejko, łaskawa Mościa Dobrodziejko, ja źle zrobiłem, bardzo źle, ja głupi jestem, dam na piśmie ; ale już się stało i o to idzie, jak przerwać ten kłopot. Ot patrz pani: panna Helena, panna Helena, którą kocham, przechadza się po ogrodzie sam na sam z tym hultajem, jak gdyby nic... jak gdyby nic.

Szambelanowa. Proszę, proszę, romansowa panna Helena, której wszystko było za poziome, znajduje przyjemność w rozmowie z tym nieokrzesanym parobkiem. — C’est extraordinaire!

Janusz. Wziął panią Szambelanową za klucznicę.

Szambelanowa. Idź Waćpan i zawołaj tu Helenę. — Nous verrons!

Janusz. Tak, zawołaj, kied}r ma pałasz i już raz

dobył go na mnie; ledwie że uciekłem, powoli.

Szambelanowa. Mój pierwszy mąż ś. p. Jenerał-Major Tuz byłby powiedział: ne fait rien.

Janusz (przy oknie). O! o! patrz Pani, w rękę pocałował.

Szambelanowa. Nic nie znaczy, może ją o co prosi.

Janusz. Dyabła tam prosi! dziękuje, dziękuje, Mościa Dobrodziejko, ja stąd widzę.

Szambelanowa. Jednak Helena będzie żoną Pana, wcześniej, później trochę.

Janusz. Jakto później? tego sobie nie życzę.

SCENA ÓSMA.

SZĄMBBLANOWA, JANUSZ, SZAMBELAN.

Szambelail (nucąc podskakuje jak zawsze). CÓŻ, Wielki Ocll-mistrzu, gdzie jest nasz Sułtan?

Szambelanowa. Powiedz, czego się śmiejesz?

Szambelail. O! przepraszam, nie postrzegłem cię, Basiu.

Szambelanowa. Nie wiesz, prawda?

Szambelan. Tak dalece...

Szambelanowa. Śmiechu tu niema, wkradł się w dom jakiś człowiek.

Szambelail. Wkradł? -— Pan Janusz kazał go przynieść, to ty nie wiesz, że to on sprawił nam...

Szambelanowa. Słuchać proszę. Człowiek ten, prostak w najwyższym stopniu, znalazł jednak sposób, nie mówię podobania się, ale zajęcia Heleny.

Szambelail. Ale wszakże ona pełni tylko wolę Janusza.

JanilSZ. Jest! znowu moję wolę pełni!

Szambelail. Wszakże sam chciałeś!

Janusz. Chciałem, chciałem do stu czartów ! chciah m i głupio chciałem, ale teraz nie chcę.

Szambelan. A więc dobrze, jak się podoba.

(chce odojśćl,

Janusz. Przez Boga żywego, panie Szambelanie, jesteś przecie ojcem.

Szambelan. Wszyscy tak mówią.

Janusz. Użyjże swojej powagi.

Szainbelaił. Dobrze, bardzo dobrze.

JaililSZ. Zakaż córce, by sam na sam z tym człowiekiem nie rozmawiała.

Szamb elan. Oho! sam na sam.

JailUSZ (prowadząc do okna). Przypatrz się — przypatrz !

Szambelan. Ha!

JailUSZ. Prawda?

Szambelan. Dwa szczygły w samotrzasku. (Wybiega).

SCENA DZIEWIĄTA.

JANUSZ, SZAMBELANOWA.

JailUSZ. Szczygły! oszaleję, oszaleję... szczygły! żebym przynajmniej nie był mu pałasza przypasać kazał — szczygły! Pani Dobrodziejko — Pani łaskawa — zmiłuj się nademną, radź.

Szambelanowa. Mój pierwszy mąż ś. p. Jenerał-Major Tuz nauczył mnie postępować zawsze roztropnie i gdyb}r nie był, niestety, zawcześnie utonął... słyszałeś Waćpan kiedy o tym okropnym przypadku ?

Janusz (patrząc w okno). Słyszałem, słyszałem już dwa razy, trzy razy słyszałem...

Wybiega

krzyczy. — Pierwszy

Szambelanowa. Ale pewnie nie ze wszystkimi szczegółami. Eoku 1807 nocowaliśmy w karczmie nad samym brzegiem Wisły, gdyż kiy idące przewozu na żaden sposób nie dozwalały. — Wtem, koło północy — hałas — łoskot, szum nadzwyczajny budzi nas i trwoży. — Woda ! wToda! kinezą... Zrywamy się. . woda już w sieni — noc najciemniejsza. — Służąca porywa kołyskę z naszym synkiem.

mój mąż ś. p. Jenerał-Major Tuz który komenderował francuską brygadą, złożoną du douxiême et quinzième de chasseurs cheval, biegnie, morbleu! skąd krzyk. — Ja mdleję! Przyszłam do siebie na bliskiem wzgórzu, dzień już był — karczmy ani znaku — zaparte kry...

Janusz. Weszli do altany.

SCENA DZIESIĄTA.

PAN JOWIALSKI, PANI JOWIALSKA, JANUSZ, SZAMBELAN.

JailllSZ (do Jowiaiskiego) Weszli do altany, Mości Dobrodzieju! Zmiłuj się, pozwól, niech się to wszystko już skończy — dłużej wytrzymać nie mogę.

P. Jowialski. Złapał Kozak Tatarzynar a Ta-tarzyn za łeb trzyma.

Janusz (prosząc). Panie Dobrodzieju. (do pani Jowialskiej) Pani Dobrodziejko, (do Szambeianowej) Pani Szambela-nowo.

P. Jowialski. Ale wszakże sam chciałeś.

Janusz. A! już zginę, umrę, skonam z tem wiecznem: sam chciałeś.

I to wszystko, nie stosując

P. Jowialski (śmiejąc się). .Jakiegoś piwka nawarzył, takie wypij, jednak do osób przywodzi mi stosowną jednę bajeczkę na pamięć.

Janusz. Jeżeli mnie jutro nie pochowają, wiecznie żyć będę.

P. Jowialski. Słuchajże panie Januszu.

Janusz. Słucham, słucham, (na stronie). Ach, gdyby kto mnie w ten moment z armaty wypalił, w rękę bym go pocałował.

P. Jowialski. Powtarzam jeszcze, że nie stosuję do osób — zaczynam:

Rada małpa, że się śmieli,

Kiedy mogła udać człeka. Widząc panią raz w kąpieli, Wlazła pod stół — cicho czeka. Pani wyszła, drzwi zamknęła, Małpa łiglarz nuż do dzieła! Wziąwszy pański czepek ranny, Prześcieradło

I zwierciadło,

Szust do wanny! —

Dalej kurki kręcić żwawo W lewo, w prawo,

Z dołu, z góry,

Aż się ukrop puścił z rury,

Ciepło — miło — niebo — raj !

Małpa myśli : w to mi graj ;

Hajże kozły, nurki, zwroty,

Figle, psoty,

Aż się wody pod nią mącą.

Ale ciepła coś za wiele....

Trochę nadto... Ba, gorąco!..

Fraszka! Małpa nie ciele,

.Sobie poradzi:

Skąd ukrop ciecze,

Tam palec wsadzi.

Aj gwałtu! piecze!

Niema co czekać:

Małpa w nogi —

Ukrop za nią — tuż, tuż w tropy,

Aż pod progi.

Tu nie żarty, parzy stopy...

Dalej w okno... brzęk! — uciekła.

*^Że tylko palce popiekła,

Nader szczęśliwa. —

Takto zwykle małpom bywa.

P. Jowialska. O, dla Boga! Co też to w głowie! Janusz. Do kogóż to ma być zastosowane?

P. Jowialski. Uderz w stół, nożyce się odezwą. JanUSZ. Widzę że do mnie zmierza.

P. Jowialski. Na złodzieju czapka gore. JanUSZ. Takażto wdzięczność za moje usiłowania, aby zabawić Waćpana Dobrodzieja?

P. Jowialski. Nie gniewaj się, nie gniewaj ; wiesz, że lubię pożartować; a potem: Co bardziej dokuczy, to rychlej nauczy.

Szaillbelanowa. Aż nadto lubisz Jegomość żartować.

powiem szczerze, bo lubię prawdę powiedzieć powoli, grzecznie i wyraźnie. Żartowi poświęcasz przyzwoitość, a może i co więcej, cierpiąc, abjr Helena w ta-kiem znajdowała się towarzystwie.

C’est mal.

P. Jowialski (na stronie). Woda jest, będziemy py tlo wać.

JailUSZ. To jest prostak bez najmniejszej grzeczności.

P. Jowialski. Skądże chcecie, aby ją miał? To tylko u Francuzów tratiają się przykłady nadzwyczajnej grzeczności, jak to nas uwiadamia następująca djr-kteryjka.

Janusz. Ach!

P. Jowialski. Przebacz Wać pan niezgrabność, mówił

[kat łotrowi,

Pierwszy raz dzisiaj wieszam, jestem nowym katem. — Proszę się nie żenować, łotr grzecznie odpowie, Pierwszy raz mnie wieszają, nie poznam się na tern.

P. Jowialska. Bodajże Jegomości! figle, figle!

JailUSZ. Waćpan Dobrodziej może nie wiesz, że już od godziny ów Pan Kurek z panną Heleną sam na sam rozmawia.

P. Jowialski. Pewnie ją to bawi, albo raczej stosuje się do twojego żądania. Wszakże sam chciałeś.

JailUSZ. Znowu! panie Jowialski: łaskawy panie! królu! nie powtarzaj tych słów: sam chciałeś, bo zmysły utracę.

P. Jowialski. Zatem będę mówił! sam nie chciałeś, aby Helusia odsunęła się od tego żartu. Tak, dobrze?

JailUSZ. Niema ratunku, muszę cierpieć. Ale proszę się zastanowić, że tu coraz gorzej...

P. Jowialski. 1 m d a 1 ej w 1 a s, t e m w i ę c ej d r e w.

JailUSZ. Porwał się na mnie do pałasza.

P. Jowialski. Doprawdy ?

P. Jowialska. Nie chodźże tam, panie Jowialski.

P. Jowialski. Któż dał pałasz?

JailUSZ. Ja kazałem.

P. Jowialski. A więc sam chcia... nie, nie, sam nie chciałeś, aby nie miał pałasza. Ale co to za dzie-cinna trwoga! Co w moim domu, śród tylu ludzi może zrobić biedny szewczyk? Rozumie on dobrze teraz co się z nim dzieje, ale zawsze mnie bawi. (na stronie). A więcej Janusz. — (głośno). Helusia zaś nie dziecko, wie co robi.

Vous com-

Szambelanowa. Mój pierwszy mąż ś. p. Jenerał-Major Tuz zwykł był mawiać: dowód dobrego wychowania, umiarkowanie w żartach. prenez?

P. Jowialski. Z żartem jak ze so 1 ą, nie przęsa dź, bo bolą. Zatem obiecuję wam, że tjdko do obiadu trwać będzie. Ale zato wy przyrzeknijcie, zwłaszcza Janusz, że swój plan własny...

Janusz. Ach mój!...

P. Jowialski. Troskliwie utrzymywać będzie. Vvv.y-rzekasz? inaczej aż do jutra.

JailUSZ (patrząc na zegarek). Pół do pierwszej — godzina jeszcze — niech i tak będzie, (na stronie). Ale potem każę przeciągnąć hultaja za jego niewidzianą bezczelność.

P. Jowialski. No, wypogodź czoło i pomagaj do zabawy, bo ja bawić się lubię — każde zaś uchybienie z twojej strony pociągnie za sobą jednę godzinę przedłużenia tej komedyi.

SCENA JEDENASTA.

P. JOWIALSKI, p. JOWIÄLSKA, SZAMBELANOWA, JANUSZ, SZAM-BELAN.

JanUSZ. Gdzież są?

Szamb elan. Zamknąłem w moim pokoju.

Janusz. Razem, razem?

Szambelan. Razem.

Janusz. Razem, panie Szambelanie ! panie Jowialski, pani Szambelanowo, pani Jowialska, razem ich zamknął.

P. Jowialski. To zanadto panie Janie. Zbytek kazi pożytek; jak mówi przysłowie.

P. Jowialska. Panie Janie! panie Janie.

proszę państwa, proszę najpokorniej — czy i tego chciałem? Biegnę.

Szambelan. Cóż złego Mamuniu?

Szambelanowa. Mój pierwszy mąż ś. p. Jenerał-Major Tuz, r. 1807...

Janusz. Może i tego chciałem

Szambelan. Hola! po co?

Janusz. Otworzyć.

Szambelan. Może wypuścić.

Janusz. Puść mnie pan.

Szambelan. Co Panu do moich szczygłów ?

Janusz. Tu nie o szczygłach mowa.

Szambelan. O czemże?

P. Jowialski. Jeden do Sasa, drugi do łasa. Hola, stójcie! Wielki Kuchmistrz koronny mówi o ptaszkach, które pewnie złowił, a wielki Ochmistrz pyta się o swojego pajia, Sułtana Mirzę...

SCENA DWUNASTA.

PAN JOWIALSKI, PANI JOWIALSKA, JANUSZ, SZAMBELAN, LUDMIR. (Helena i Szambelanowa po kilku słowach w głębi, wychodzą razem)

Kucharzu wielki

Ludmił*. Bardzom kontentny, że tu wszyscy jesteście, pan jeść chce — obiad gotów? Szambelan. Jeszcze nie, Najjaśniejszy Panie. Ludmir. Cóżeś robił dotychczas ? każę cię połaskotać rzemieniem, (do Jowiaiskiego) Stróżu pieczętarzu, ckni mi się.

P. Jowialski. Cóż rozkażesz.

Ludmir. Baw mnie. (wyciąga się na dwóch krzesłach) Ocli

i Mistrzu ! fajki !

Szambelan. Najjaśniejszy Pan woła.

Ludmir (<ło Janusza) Zapominasz się w usłudze — każę cię w śniegach zakopać, fajki przynieś!

Janusz. Przeklęty...

P. Jowialski (grożąc). Godzina!

Janusz. Zaraz przyniosę, (na stronie) Hultaj !

Ludmir. A zatem, Pieczętarzu, gadaj mi co uciesz-nego, ja sy będę drzymaU

P. Jowialski. Dobrze, Najjaśniejszy Panie, (na stronie)

Ucieszne stworzenie! (do syna) Panie Janie słuchaj: Najczęściej sprzeczka z niczego się wznieci,

Jak to między małżeństwem raz poszło o dzieci. Mąż utrzymywał, że lubo nadobne,

Jednak do niego całkiem niepodobne;

Żona zaś powtarzała: podobne z urody Do swego ojca, jak dwie krople wody.

A cóż im chodzi ? wszystkich sprzeczką zadziwili, Bo żona prawdę mówi, a mąż się nie myli.

P. Jowialska. O, mój Boże! co też ten Jegomość nie wygaduje! figle! figle!

Llldmir (do podającego fajką Janusza, z odwróconą twarzą) Hubka

jest ?

Janusz (przez zęby). Jest.

Llldmir. Podmuchaj !

Janusz (na stronie). Ach, dmuchnąłżebym cię, dmuchnął!

Ludmir. No, staruszku ! więcej ! — ładnie gadasz — gadaj dalej !

P. Jowialski (do Janusza i Szambelana). Uważacie, jakie wrażenie robi dowcipne słowo. Natura każe i prostakowi znajdować upodobanie w moim sposobie mówienia.

Szambelan. Zamieniał stryjek za siekierkę kijek.

P. Jowialski. Co to?

Szambelan. Przysłowie.

P. Jowialski. Ale do czego stosujesz?

Szambelan. Do niczego.

(P. Jowialski wzrusza ramionami)

Ludmir. Co wesołego staruszku.

P. Jowialski (po krótkiem milczeniu). Ażeby dostać ka-

[wałek kiełbasy,

Zgodnym sposobem wziął chłopiec trzy basy,

Ledwie się strzepnął i skarbem nabytym Łzy ocierając, powąchał go przytem,

Biegnie ze szkoły wygłodniały żaczek :

„Stój! krzyczy — nie jedz, odkupię przysmaczek.“ Mądryś ! odpowie właściciel kiełbasy,

Dopiero za nią dostałem trzy basy. — Daj że mi pięć, a daj ją zjeść. Targ w targ, wyrzepił mu sześć.

I dał Co miał.

Grosz na groszu — lichwa czysta, Jednak kapitalista, Rozważywszjr sobie,

Coś się w głowę skrobie.

Nie tylko to szkolne żaki Biorą z handlów skutek taki,

Często

Gęsto

Los szalony,

Gdy z rachubą pójdzie w tuzy,

Stratą — plony;

Zyskiem guzy.

P, Jowialska. O, dla Boga! guzy! co też ten Pan Jowialski dalej nie wymyśli.

Ludlllir. No, teraz kolej na ciebie, Ocli i Mistrzu ! Co umiesz ? tańczyć — śpiewać ? co ? —- Pan zakazuje w swojem państwie smutku — kto dobrowolnie nie zechce być wesołym, będzie do tego przymuszony.

Janusz. Ja nic nie umiem.

Ludmir. Jesteś Hebes? Co? (wstając) Dosyć więc tego. (innym tonem) Usiłowania wasze, Panowie moi, miłemi są sercu naszemu ojcowskiemu. Staraliście się zabawić mnie wszelkiemi siłami i trzymając się rzetelnej średnicy, zaspokoiliście zupełnie moje obawy, wynikające z położenia rzeczy. Przyjmijcie, Panowie moi, stokrotne podziękowanie i bądźcie przekonani o naszej niezmiennej ku wam łasce i życzliwości.

(zadziwienie powszechne)

Dziwicie się, iż innym językiem przemawiam niż dotąd. Dotknięcie tronu' zmienia człowieka. Gzem byłem, nie jestem. — Bo szanowny Kanclerzu, zapewne jest ci znane przysłowie: Przybądź szczęście, rozum będzie.

(Pan Jowialski zadziwiony, nie mogąc słowa wymówić, cofa się krok, Lud-mir za nim — za każdem przysłowiem toż samo)

Лак szczęście d ogrzeje i kapłon zapieje! Ale też i przeciwnie, mój Kanclerzu : I mądry głupi, gdy go nędza z łup i. Bo lepszy funt szczęścia, niż cetnar rozumu.

P. Jowialski (odurzony kłania się seryo). Najjaśniejszy Panie, (do żony) Małgosiu, to jakiś wielki człowiek. Szaillbelail (na stronie). Panie Januszu, co to znaczy?

coraz go

JaiłUSZ (na stronie do Szambelana). Źle znaczy -

rzej

teraz rozumiem Helenę.

SCENA TRZYNASTA.

Ciż sami, LOKAJ.

Lokaj. Wójt przyprowadził jakiegoś wędrownika.

P. Jowialski. Po co? na co?

Lokaj. Chciał we wsi konie najmować.

Llldmir (na stronie). Co słyszę! Wiktor!

Lokaj. Nie mając drobnych pieniędzy, chciał zmienić dukata.

Ludmił* (na stronie). Wybornie!

Lokaj. Wójta to uderzyło w oczy — spytał się o pas-port — pasportu nie było.

Ludmił* (na stronie). Wierzę, bo jest u mnie.

Lokaj. Dlatego wójt pyta się, co Pan każe z nim zrobić.

Ludmił*. Niech tu przyjdzie.

Lokaj. Pan każe?

Ludmił*. Ja każę.

Szambelan (do Janusza). Może każesz go przebrać. Janusz. Dajże mi Pan pokój !

SCENA CZTERNASTA.

CIŻ SAMI, WIKTOR.

(cofa się z zadziwienia, potem po wszystkich spogląda — chwila milczenia)

Ludmił*. Bliżej !

Wiktor. I ty tu! Ale cóż to jest?

Ludmir. Tambambuktuhan.

Wiktor. Właśnie mnie żarty w głowie — kto jest gospodarzem ?

Ludlllir. Mirza Ali Mustafa.

Wiktor (do drugich). Pl'OSzę PanÓW...

Ludmir Kto jesteś?

Wiktor. Szalony!

Ludmir. Gdzie jest mój kasyer? Niech wyliczy temu młodzikowi dwieście bizunów w pięty.

Wiktor. Oddaj mi mój pasport, potem szalej sobie do woli.

B. Jowialski. Kto jesteś przyjacielu?

Wiktor. Jestem niczem, ale zowię się Wiktor. Podróżowałem dyabli wiedzą po co z łaski tego szaleńca, któiy spokojnie gra komedyą, kiedy mnie jak łotra ze wsi przyprowadzono. Za pozwoleniem siądę, bo ledwie stoję.

Szambelan (do Janusza). Brawo ! drugi taki sam.

Janusz (do Szambeiana). Niedobrze, niedobrze.

Ludlllir. Dość tych żartów. — Tak jest, panowie, to jest mój przyjaciel i towarzysz.

P. Jowialski. Ale kto Waćpan jesteś? bo nie urażając, przj^słowie mówi: — Cygan świadczy się swojemi dziećmi.

Ludmir. Ja jestem amator poezyi, on — malarstwa; ja zowię się Ludmir, on — Wiktor — resztę, jeżeli potrzeba, wyjaśnią nasze papiery. Teraz wypada mi przeprosić wszystkich Panów po kolei, iż pozwoliłem sobie użyć prawa odwetu.

P. Jowialski. Wet za wet, darmo nic. — Bjr-ka za indyka.

Ludlllir. Nie spałem w ogrodzie, ale dałem się przenieść, aby nie psuć zabawy.

Szambelan. Ja się cieszę.

P. Jowialski. Nie taki dyabeł czarny, jak go maluj ą.

Janusz. Oj czarny, czarny, Mości Dobrodzieju.

ale musu niepotrzeba warzystwie parę dni zabawimy.

Р. Jowialski. Nadto dobrze bawiliśmy się nie znając się, abym poznawszy zezwolił na prędkie rozstanie. Dzisiaj nie puszczę.

JailUSZ (na stronie). Otóż macie!

P. Jowialski. Koła każę pozdejmować.

Ludmir. To za trudno — bo pieszo podróżujemy —

chętnie w tak miłein to-

JailUSZ (na stronie). Parę dni ! Drugi powie tydzień.

Wiktor. Nic jeszcze nie rozumiem — ale byłem dalej nie szedł, wszystko dobrze.

P. Jowialski. Cóż Januszu? jeszcześ ponury, (do drugich) Ma na sercu, że mu się nie powiodło. A mnie się zdaje, że się bardzo powiodło. Nareszcie, mój kochany, najczęściej plany ludzi, jak i twój, na śnie zbudowane. Czł owiek strzela, Pan Bóg kule nosi.

Janusz. Nim ta myśl przyszła, wolałbym żeby pioruny....

P. Jowialski. Hola, hola ! byś tak nie skończ)"!, jak ów kłamca — słuchajcie:

Jeżeli kłamię, niech mnie piorun trzaśnie !

Tak zaczął kłamca — wtem zagrzmiało właśnie.

A on czem prędzej dokończając mowy :

Żem zawsze kłamał i kłamać gotowy.

P. Jowialska. Figle! figle !

P. Jowialski. Chodźmy rozbisurmanić się teraz. Panie Janie, pokaż Panom gościnne pokoje.

AKT TRZECI.

SCENA PIERWSZA.

SZAMBELAN (sam).

(siedzi przy stoliku, na którym leży kilka patyczków i nueijc jeden struże — potem przymierza do już ustruganego).

JeSZCZe trzeba Strugać, (nuci i struże, po krótkiem milczeniu).

Gruby można zestrugać, ale cienki, zje kaduka, kto

grubszym Zrobi, (po krótkiem milczeniu, rozśmiawszy się).

naprzy-

Pewnie Że nikt nie potrafi, (po krótkiem milczeniu) Z tego by nawet można przysłowie wymyśleć kład: Łatwo grubemu kijkowi... nie: Łatwiej cienki... źle: Gruby cienkiego kijka.... nie, nie: Łatwo kijek grabowego... Bodaj cię! z grubego na gruby... czy kaduk nadał (śmieje się). Ani rusz ! (przymierza patyki). Tymczasem dość będzie.

SCENA DRUGA.

SZAMBELAN, HELENA.

Heleilä (Wchodzi zamyślona i rzuca okiem jakby kogo szukała, potem oparłszy się na poręczy krzesła, patrzy na robotę ojca, po krótkiem milczeniu).

Co to będzie mój Ojcze!

Szambelan. Klatka, moja córko.

Helena. Byłabym nie zgadła.

Szambelan. Tak będzie cztery kijki jak słupki — rozumiesz? A tu dwa, rozumiesz? A tu pręciki — rozumiesz ?

Helena. Teraz rozumiem.

Szambelan. To dla tych kanarków, co to jeden z czubkiem, drugi z ciemną łatką. — Wiesz? Helena. Wiem.

Szambelan. Co teraz wiszą nad mojem łóżkiem. Helena. To będzie bardzo ładnie.

Szambelail (zawsze strużąc i przymierzając). Zobaczysz jak

skończę.

Helena (po krótkiem milczeniu) Pan JaUUSZ nie potrafiłby tego.

Szambelan. Wierzę.

Helena. Nie cierpi ptaszków.

Szambelan. Gbur.

Helena. On nawet nie rozpozna gila od szczygła. Szambelan. Cymbał.

Helena. Prawda, kochany Ojcze, że ja nie pójdę za niego ?

Szambelan. Nie pójdziesz, nie pójdziesz, jak tylko nie zechcesz, już ci raz powiedziałem — a co powiem, tom powiedział. (Helena chce go w rękę pocałować).

Gzekajno ! bo sobie popsuję.

Helena (PO krótkiem milczeniu). Czy dłllgO tu zabawi pan Ludmir ?

Szambelan. Zapewne parę dni, albo parę tygodni. Helena. Parę tygodni.

Szambelail. Cieszy cię to?

Helena. Przynajmniej nie smuci.

Szambelail (przypatrując się swojemu kijkowi). JeSZCZe nie oskrobany

Helena. Nieoski-obany ! nieokrzesany, chcesz mówić, to jest zanurzony jeszcze w nocy nieukształcenia. Ach nie, drogi Ojcze. Jego uczucia już przechodzą w idealizm, dźwięki jego duszy są tak czyste, tak lube, iż mimowolnie słuch zachwycony pociągają za sobą.

Szambelan. Ty mówisz o Ludmirze?

Helena. Tak jest.

Szambelan. Boja mówiłem O kijku, (po krótkfem milczeniu). Podoba ci się więc?

10

Fredro, Dzieła T. IV.

Helena. Kijek?

Szambelan. Ludinir.

Helena. Komuż, posiadającemu wyższe pojęcie dobrego, nie podobałby się taki człowiek?

Szambelan. To idź za niego.

Helena. Żartujesz, kochany Ojcze.

Szambelan. Dlaczego żartuję?

Helena. Nie wiemy kto on jest.

Szambelan. Prawda, nie wiemy.

Helena. Ale możemy się dowiedzieć.

Szambelan. Nic łatwiejszego.

Helena. Starać się będę poznać go dokładnie. Szambelan. Staraj się, moja córko, dokładnie. Helena. Powierzchowność ma ujmującą.

Szambelan. W samej rzeczy, ma powierzchowność. Helena. Odyby chciał odjeżdżać, nie pozwolisz na to ; prawda, Ojcze?

Szambelan. Nie pozwolę na żaden sposób.

Helena. Będzie uciechą całego domu.

Szambelan. Nic z niego nie będzie hm! hm! Helena. A to dlaczego?

Szambelan. W jednym końcu nadpsuty — patrz.

(pokazuje strugany kijek).

Helena. Łatwo o inny.

Szambelan. Łatwiej grubego kijka, który... tak, łatwiej gruby... gdzież idziesz?

Helena. Przejdę się po ogrodzie.

Szambelan. Idź moja Helusiu, przyślę ci Ludmira jak go zobaczę.

(Helena odchodzi w lewe drzwi).

Szambelan (sam). Oho, ho... inaczej tu trzeba wziąść się do interesu. — Już dłużej wytrzymać nie mogę. — Myślisz, że ze mną można robić co ci się podoba? — nic z tego. — Pójdziesz mi panie gilu, do osobnej klatki! — Zięba zostanie z dzwońcem — czyżyk przejdzie do czeczotki — kosa dam na pieczyste.

SCENA TRZECIA.

SZA M BEL AN, JANUSZ.

Janusz. Dobrze, że Pana samego zastaję, właśnie chciałem z nim pomówić.

Szambelan. Dobrze, bardzo dobrze, siadajże.

Janusz. Nie może być dla mnie rzeczą przyjemną widzieć tę, którą za żonę sobie wybrałem, w towarzystwie ludzi z drogi zebr anjr cli.

Szambelan. Bardzo dobrze mówisz.

Janusz. Zwłaszcza gdy jeden z nich ośmiela się mnie, mnie pod nosem zalecać się do osoby, którą oddawna za narzeczoną uważałem.

Szambelan. Zaleca się! pod nosem! proszę!

Janusz. A co gorzej, że panna Helena uwłacza swojej godności, pozwalając na ogniste wejrzenia i rozmów}⁷ sam na sam.

Szambelan. Doprawdy ?

Janusz. Wszak sam Pan widziałeś.

Szambelan. Prawda, widziałeś.

JailUSZ. Chciej zatem Pan przełożyć córce...

Szambelan. Bardzo dobrze, wszystko jej przełożę.

Janusz. Mogę więc spuścić się na jego obietnicę.

Szambelan. Z wszelką pewnością.

Janusz (zatrzymując go). Jeszcze jedno słowo.

muszę — muszę

Szambelan. Nie mam czasu pójść po pręciki do ogrodu.

JailUSZ. Po pręciki! Ależ tu o córkę idzie.

Szambelan. Klatka córce nie przeszkadza.

Janusz. Jedno tylko słowo.

Szambelan. Chcesz, chodź ze mną — ja czasu tracić nie lubię — masz nóż przy sobie?

JailUSZ. Idę więc, idę. (na stronie). Dobrze mówiła Szam-belanowra.

(odchodzą w lewe drzwi).

SCENA CZWARTA.

LUDMIR (ze środkowych), WIKTOR (z lewych drzwi, później trochą).

Llldmir. A to co? Włóczę się od kąta do kąta — nikogo spotkać nie mogę. Cóż oni myślą? że ja tu rok bawić będę dla icli opisania? (do Wiktora) Nie widziałeś jakiej gałązki ze szczepu Jowialskich ?

Wiktor (złego humoru). Spotkałem Szambelaua i Janusza, poszli do ogrodu.

Ludmił*. Każda chwila, spędzona bez kogokolwiek z tego domu, jest stratą dla mojego dzieła. Chodzę za nimi — szukam, nikogo znaleźć nie mogę. — Cóż mówisz na nasze dzisiejsze wypadki?

Wiktor. Bardzo ucieszne.

Llldmir. Ty gniewasz się jeszcze, a wcale niesłusznie.

Wiktor. Mów co chcesz, ja nadto znam ciebie, abym mógł przypisać jedynie przypadkowi zatrzymanie mojego pasportu.

Llldmir. Na honor że przypadkiem — ale wyznam szczerze, że byłbym pewnie to zrobił, gdjday mi przyszła była wtenczas myśl tak szczęśliwa. — ipo krótk. mii.). Miałem już rozdziałów jedenaście; teraz następuje rozdział XII: Przybycie do Pustakówki i rozłączenie się z Wiktorem.

Wiktor. Proszę mnie nie wymieniać.

Llldmir. To się rozumie, to tylko tymczasem. — Dam ci inne, stosowne jakie nazwisko.

Wiktor. Stosowne — jakieżto będzie?

Llldmir. Naprzykład — Płomieniee.

Wiktor (śmiejąc sią) Szalony !

Llldmir. Rozdział XIII : Wniesienie Ludmira do domu Jowialskich.

Wiktor. A Ludmir jak się zwać będzie? Ja go nazwę albo rysunków nie dam.

Llldmir. Dobrze, nazwij — tylko pamiętaj, że to bohater dzieła — śmiesznego nazwiska dać nie można.

Wiktor. Wyszukam stosowne.

Llldmir. Rozdział XIV. Maskarada i t. d. Rozdział XV. Helena... Wiesz ty, że Janusz zazdrośny — muszę dlatego do Heleny zalecać się trochę, to mi da rozdział XVI.

Wiktor, (todziż to się ?

Ludmir. I>la czego nie?

ja zbieram kłosy na

mojem polu, na polu śmieszności.

Wiktor. Ale to nie śmieszność, różnić kochających się wzajemnie.

Ludlilir. Wcale nie wzajemnie. Helena Janusza nienawidzi, a ja ją za to więcej szanuję, bo cóż też nieznośniejszego jak ta figura, dubeltówka głupstwa — gdyż raz głupia, bo niema rozumu; a drugi raz, bo myśli, że ma rozum. Helena ładna, w głowie trochę przekręcona, ale zasoby są wielkie, możnaby je łatwo wykształcić.

Wiktor. Podaj się za guwernera.

Ludlilir. Żeby mnie tylko przyjęto.

Wiktor. Spróbuj, wszakże to dom waryatów.

Ludmir. Helena romansowa, naw’et kaducznie romansowa, ja także...

Wiktor. Ty romansowy ?

Ludmił*. Udawać muszę. — Nigdy nie dasz skończyć.

Wiktor. Ależ bo ty i udać romansowego nie potrafisz. Ty miałbyś pojąć, coto jest uniesienie uczucia; ty, którybyś groby otwierał, gdybyś wiedział, że tam ziarnko śmieszności znajdziesz.

bo

Ludlilir. Oho ! widać żeś jeszcze zły na mnie

tak nie myślisz. — Wesołość uczucia nie wyłącza. Autor za swoje myśli odpowiadać jako człowiek nie może. Bo taką rzeczą za każdą kartkę chłostałby go kto inny. A ty, kiedy naśladowałeś obraz sławnego Guido Reni : Rzeź niewiniątek, byłżeś złym człowiekiem — by łże twTój mistrz zabójcą?

Wiktor. O, wymowa jest, i dla tego że jest, ja dzisiaj siedzę z bolącemi nogami. —

Ludlilir. Ale rozdział XVII będzie koroną dzieła: Powrót mimowolny Płomieńca.

Wiktor (gniewnie). Znowu zaczynasz ?

Ludmir. Utnij mi język albo mówić pozwól. Co za zdarzenie! nawet szkoda go na prozę. Jakże to było? powtórz. Ty chciałeś nająć ów wózek, który miał

cię przenieść do twojego cichego, lubego pokoiku, do twoich ołówków, penzlów, obrazów, gdzie miałeś ów napis sążniowy wyrysować — ręczę, że kształt jego cały miałeś w głowie... Aż tu pan wójt : Hola! Cóż ty na to ?

Wiktor. Ludmirze!

Llldmir. Znowu się gniewasz. — No, już cicho, cicho.

Wiktor. Ja ci tego nie daruję.

Ludmir. Wiktorze! ty masz duszę z kamienia, kiedy tyle skarbów dotknąć jej nie może. Jowialski ów klejnot oryginałów ; Jowialska cień jego -— para doskonała, jak tych papug, które zowią: les inseparables — Szambelanowa niegdy Jenerałowa, z przekręconą francuszczyzną, ale najrozsądniejsza; Szam-belan ta nula, ten próżny pęcherz w peruce; Janusz z intrat rozumny ; Helena w eterze krążąca. Wszystko to nie może wymazać z twojej pamięci małych przeciwności, których przypadkiem, na honor przypadkiem doznałeś.

SCENA PIĄTA.

LUDMIR, WIKTOR, HELENA.

Ludlllir (na stronie, do Wiktora). Helena nadchodzi — zostaw⁷ nas samych — wiesz, że w troje jakoś nie idzie.

Wiktor (jakby nie słyszał). Pani wracasz z ogrodu — używTasz pięknej pogody.

Helena. Tak jest, byłam u moich kwiatów⁷; wyniosłam skromny fiołek, którego dumna róża zaćmiła.

— Eezedę złączyłam z tulipanem; tu woń, tam kształt, razem będą jedną doskonałą całością. — Lilią czystej białości zasłoniłam od blasku; w⁷ cieniu szczęśliwa, równie jak niewinność, której obrazem.

Wiktor. Lube zatrudnienie, pielęgnowanie kwiatów.

Ludmir (na stronie). Odejdź, proszę cię, Wiktorze.

Wiktor (jak wprzódy). I tern więcej użycza przyjemności, < im więcej kto jest zdolny, nadając im duszę stosowną, nowy św⁷iat uczucia koło siebie tworzyć.

Llldmir (na stronie). Odejdźże mój Wiktorku.

Tam niema zdrady, obłudy,

Helena. Dobra uwaga — między temi nowo utwo-rzonemi duszami wyobraźnią naszą, można znaleźć rzetelne szczęście, niewdzięczności.

Wiktor. Nie trzeba zanadto...

Llldmir (na stronie). Idźże do dyabła, proszę cię!...

Wiktor. Nie trzeba zanadto oddawać się myślom zbyt bolesnjrm, jakoby świat był tylko ziem napełniony, a Pani do tego zdajesz się zmierzać.

Ludlllir. Przynieś Pani kilka kwiatów. — Jako znawca będziesz umiał najlepiej dobrać ich kolory i ma-lowny nadać kształt wonnemu bukietowi, (na stronie). Idźże, idź do stu piorunów!

nacoż porywczą ręką przyśpieszać zni-Kwiat, gdy raz opadnie, przyszłości

Helena. Ach nie, proszę kwiatów nie zrywać ; i tak krótkie chwile ich życia — jeden tylko uśmiech wieczności — szczenię. -już nie ma.

Wiktor. Śmiej że się teraz Ludmirze.

Ludlllir. Z czegóż mam się śmiać?

Wiktor. Wszak zawsze śmiałeś się, kiedy ja podo-dobnie zachwycałem się pięknością natury.

Ludmir («icho do Wiktora). Zdrajco!

Wiktor. Nazywałeś to szaloną romansowością.

Llldmil*. Ja? ja? (do Wiktora na stronie). Co ty 1’ObisZ ? człowieku !

Wiktor. Nie uwierzysz Pani, jakie między nami zawsze kłótnie, lubo pewnie niema w świecie lepszych przyjaciół. — Ludmir wszystko bierze tak, jak zmysły podają. (Ludmir trąca go łokciem) Nie pi'ZypUSZCZa żadnego uniesienia władz duszy za krańce dotykalnego, a przynajmniej zaocznego świata.

Ludlllir (na stronie). Morderco !

Helena. Zdziwiasz mnie Pan niewymownie. Byłam wcale innego przekonania ; i z rozmów, które miałam ukontentowanie mieć z panem Ludmirem, wcale inny wróżyłam charakter.

Ludmir. Ale i tak jest w istocie.

Wiktor. On teraz dla przypodobania się Pani gotów udawać.

Ludmir (na stronie). Wiktorze, nadto tego.

Wiktor. Gotów unosić się po najdalszym przestworze idealizmu', kiedy tymczasem po ziemi chodzi, aż w niej grząźnie.

Ludmił* fdo Wiktora). Gubisz mnie.

Helena. Pozwól Pan, że to wezmę za żart tylko, prześladujący przyjaciela. — Udawanie od prawdziwego uczucia łatwo rozpoznać, i dosyć być z kim pół godziny, aby uchwycić wątek jego sposobu myślenia.

Wiktor. Ale nie autora.

Ludlllir (śmiejąc się głośno z przymuszeniem). Co to Za gło-

wa ! Co za pustota ! Nieprzebrane koncepta ! Pani nigdybyś nie zgadła, widząc tę dziką i ponurą fizys, że to jest jeden z najweselszych, z naj rozpustniej-szych, powiem, ludzi. — On jeden posiada dar rozpędzać chmury żalu, kiedy czasem opadną na horyzont uczucia mego. Bo któż nie zna owej błędnej tęsknoty, ogarniającej całą istotę naszą, a której przyczyny odgadnąć trudno — owego pragnienia, żądania czegoś, czego nawet przeczucie w przyszłości ledwie dostrzedz może, tak jak oko w mgłę rzucone, kiedy ściga światełko, co gdzieś.... (oznaczając oddalenie), gdzieś., gdzieś...

Wiktor. Scenę pisze, ręczę Pani.

Ludlllir. Wiktorze !

Wiktor. I nie scenę, ale rozdział. — Który to XVIII czy XIX?

Ludlllir (na stronie). Czyś ty OSZalał ?

Wiktor. Wie Pani co mi ciągle szepce?

Ludlllir. To głośno powtórzę. Czyś ty oszalał tak daleko żart posuwać przed osobą, której bym znanymi nie mamy zaszczytu, a której dobre mniemanie zawsze liczyć będę za jednę z najkosztowniejszych zdobyczy w mojem życiu.

Helena. Prawdziwie — teraz nie wiem co myśleć. — Dzień dzisiejsz}r zdaje się przeznaczony na same zawiłości, które tylko...

Ludlilir. Oddźwięk uczucia rozplątać może.

SCENA SZÓSTA.

CIŻ SAMI, SZAMBELAN.

Szambelail (Wbiega nucąc, z pąkiem prętów w ręce). Patl*Z He-lusiu.

Ludlilir (na stronie). Zabiłeś, morderco, najlepszą sposobność z nią mówienia.

Wiktor («a stronie). Doprawdy ? czemuż nie powiedziałeś?

Ludlilir (na stronie). Dawnoźeś ogłuchł ?

Wiktor (na stronie). Nie gniewaj się, to przypadkiem, prawdziwie przypadkiem.

Kozumiesz

Szambelail (do Heleny, kończąc rozmową cichą)

teraz? (kładzie pręty). Panowie wAP0CZ§li sobie z podróży ?

Ludmir. Zupełnie.

Wiktor (na stronie, ironicznie). Zapewne.

Pan Ludmir... (całuje go z obu

Szambelail. Bardzo się cieszę, że jakiś czas zostaniecie z nami, bardzo mi milo będzie zabrać dalszą z nimi znajomość, stron). Pan książki piszesz ?

Wiktor. O, pisze ! i teraz nawet..

Szaillbelan (nie dając skończyć uściśnieniom). Pall Wiktor...

Ludmir. Jeden z najsławniejszych malarzy. Szambelail. Hm!

Ludmir. Skończył niedawno wielkie dzieło. — Zostanie zaszczytem narodu, a nawet i wieku, w którym zj'jemy. -— Jego kompozycya, penzel i koloryt zachwycają wszystkich znawców. — Jeżeli Pan Dobrodziej masz jakie obrazy, racz mu pokazać — niczem go więcej nie uszczęśliwisz.

Szambelan. Obrazów tak dalece nie mam.

Ludlilir. Może ryciny.

Szambelan. Cztery pory roku tylko i cztery części świata.

Llldmir. Ach, to jego ulubione! idź Wiktorze! — zobacz. — (do Szambeiana). Ale Pan Szambelen niech nie myśli, że to przyjaźń każe chwalić. — To jest nowy Rafael-Tycyan-Guido-Corregio-Salvator-Rosa.

Wiktor. Sama przesada pochwał dowodzi żartu mojego przyjaciela.

Szambelan. Więc nie malujesz?

Wiktor. Owszem, maluję — przesadną byłoby skromnością zapierać się talentu, który uszczęśliwia moje życie. — Ale daleki od wzorów, które podobało się dowcipnie Panu Ludmirowi wymieniać, jestem dopiero zaczynającym uczniem.

Szambelan. No, ale przecie potrafisz pomalować klatki. —

WiktOr (do Ludmira obracając się). A tO CO? CZy tO Obelga?...

Llldmir. Jakto, czy potrafi? On całe żj^cie tylko to robił. —

Szambelan. Doprawdy ?

Wiktor. Kto? Co? Ja?

Llldmir (do Wiktora na stronie). CllCeSZ się kłócić?

Szambelan (całując z obu stron Wiktora). BądŹŻe Pan ła-ska-w nie urażać się zbytnią moją śmiałością i pomalować...

Llldmir. Będzie najszczęśliwszy...

WiktOr (do Ludmira na stronie). Milczże przeklęty Czło-wieku!...

Szambelan (prosząc). Parę klateczek; raczy Pan Dobrodziej ?

Llldmir. Parę? — Dziesięć pomaluje! — Jemu się już oczy śmieją na wspomnienie malowania.

Szambelan. Zatem mogę się spodziewać tej wielkiej łaski.

Wiktor. Ale penzlów nie mam. (na stronie). Nie chciałbym go urazić, a znowu...

Llldmir (do Wiktora na stronie). Zmiłuj się, nie zrób jakiej niegrzeczności — tak nam są radzi!

Wiktor (do Ludmira na stronie). Przynajmniej ty nic nie mów.

Szambelan. Penzle znajdziemy — niedawno posadzki woskowano.

Ludlllir. Niech Pan będzie tylko łaskaw pokazać mu klatki. On i ptaszki namiętnie lubi.

Wiktor (na stronie). Boże, nie opuszczaj mnie! zachowaj przy cierpliwości!

Szambelan. A, tern mogę cię zabawić — I kiedy ptaszki lubisz, to lubisz i klatki, a kiedy lubisz klatki, to je pomalujesz, niema wątpienia — (całuje

Wiktora).    i

Llldmir. On jest jeden z najzawołańszych ptaszników. Niechże mu Pan pokaże swój zbiór ptaków; poradzi nawet, jeżeli któremu co brakuje — przekłuć umie, gdy tam co trzeba.

Wiktor (na stronie do Ludmira). Poczekaj! odpłacę ci ! na Boga, odpłacę.

Szambelan (bierze pręty i Wiktora pod rękę) Służę ci, słllŻę. Wiktor. Zmiłuj się Pan...

Szambelan (pociągając za sobą). Zobaczysz krzyWOnOSa rzadkiej piękności, jak mała papuga. Nie wiem także czy znasz ów gatunek wróbli z małymi czubkami.

(odchodzą w prawo).

Llldmir. Ha! przecie!

SCENA SIÓDMA.

HELENA, LTJDMIR.

Llldmir. Cóż Pani na to?

Helena. Ja się pytam.

Llldmir. To jest jeden z najdziwaczniejszych oryginałów, jakie się znajdują pod słońcem. — Do wszystkiego i od wszystkiego, jak mu przyjdzie do głowy.

Helena. Prawda, że dziwny człowiek.

Ludmir. Duch sprzeciwieństwa w najwyższym stopniu.

Helena. Jakto nigdy z pierwszego wejrzenia sądzić nie można.

Ludlllir. Kto okiem poznaje, myli się często; kto sercem, rzadko błądzi.

Helena. Jak mam to rozumieć?

Ludlllir. Mówię to do sympatyi i antypatyi.

Helena, w nic tyle nie wierzę, ile w sympatyą.

Ludlllir. Mnie dziś podobne uczucie wiodło do ogrodu. Ale tą rażą zawiedziony zostałem.

Helena. A to w czem?

Ludlllir. Spodziewałem się zastać tam kogoś, z któ-rymby dusza moja rozmawiać mogła. Ach, to tak rzadko się wydarza, że powinnaś przebaczyć, piękna Heleno, jeżeli ci się natrętnym staje.

Helena. Byłam w ogrodzie.

Ludlllir. Kiedy mnie już nie było. Janusz był szczęśliwszy.

Helena. Ach, Janusz, widziałam go zdaleka, rozmawiał z moim ojcem.

Ludlllir. Jak tłómaczyć to westchnienie?

Helena. Nienajlepiej dla niego.

Ludlllir. Ma jednak nadzieję.

Helena. Tylko też nadzieję.

Ludmir (radośnie). Co słyszę! skończy się tylko na nadziei.

Helena. Pewnie — jego miłość jest mi nieznośną.

Ludlllir. Na pierwszy rzut oka, zoczywszy go obok ciebie, Pani, głos tajemny przemówił we mnie: Nie, to być nie może — ona go nie kocha.

Helena. Dawno już byłabjrm odmówiła jego rękę, gdyby nie macocha, która upiera się rzucić mnie koniecznie w jego poziome objęcie.

Ludlllir. A gdy cię lepiej trochę poznałem, razem jak czystej, wzniosłej, bez granic miłości trzeba, aby się twojej godną stała. Ale i jemu za złe mieć nie można; któżby się nie pokusił o tak wielkie szczęście, szczęście nad pojęcie.

Helena. Pochlebstwo.

Ludlllir. Nie, Heleno, nie pochlebstwo. Pomn}r na lot i upadek Ikara, powinienbym uchodząc stąd, jakby

przed samym sobą, ujść od szalonej myśli. Ale nie mam już władzy. Kilka dni tu spędzonych, clioćbym je potem miał wieczną wynagrodzić tęsknotą, będę uważał jak wykradzione z paszczy przeciwnego mi zawsze losu.

Helena. Wesołe towarzystwo w domu moich rodziców ukoi zapewne smutek, którym Pan zdajesz się mieć duszę zranioną.

Ludmir. Nie chcesz mnie Pani rozumieć.

Helena. Może i nie wypada.

Ludmir. Wszak niczego nie żądam, nie błagam, jak tylko przebaczenia, że nie mam władzy wyrwać się z miejsc uświetnionych przytomnością twoją.

Helena. Na to przebaczenia nie trzeba — goście przyjemni rodzicom, dobrej córce przykrymi być nie mogą.

Ludmił* (całując ją w ręką). Adi, gdyby mi WOlnO było wykryć głębią mojej duszy, gdybyś chciała odgadnąć zamęt jednem twem wejrzeniem sprawiony — pojęłabyś jak obok siebie mieścić się mogą i najsłodsza rozkosz i najboleśniejsza męka.

Helena. Panie Ludmirze, nadużywasz moich przy-jaznych uczuć. Ja odejdę.

Ludlllir. Zasłużyłem na tę karę? Także zimna jest i ciężka żelazna ręka przyzwoitości tego poziomego świata, iż wzbrania wyjawienia najczystszego szacunku... przyjaźni... uwielbienia... Ach, nacóż próżnych słów szukać... najgorętszej miłości!

SCENA ÓSMA.

HELENA, LUDMIR, PAN JOWIALSKI, PANE JOWIALSKA.

P. Jowialski. Dobre arcystaroświeckie polskie przysłowie :. G o ś ć w d o m, Bóg w dom. Lepiej mi kawałek chleba smakuje, kiedy go z kim dzielę.

Ludmił*. Gdzie taki gospodarz, o gości nie trudno.

P. Jowialski. Nie każdy też to gość, miłym gościem. O nie jednym można powiedzieć: Głaszcz ty ko-

towi skórę, a on ogon w górę. Ale jeszcze nie widziałeś mojego ogrodu.

Ludmił*. Owszem, dopiero tam byłem.

P. Jowialski. Chodź więc. — Nigdy nie zapomnę dnia dzisiejszego. Jak nas zręcznie w pole wyprowadziłeś. Co też ja się nie naśmiałem z kłopotów Janusza. Sam sobie biedy narobił. Bo kto wr ul dmuchnie, temu pysk spuchnie; jak mówi proste przysłowie Gdyż zapewne miarkowałeś, że między nim a Helusią... Rozumiesz?

Ludmir. A, tak, rozumiem.

P. Jowialski. I zazdrosny trochę: ale to mój Panie chcieć dziewczynę na swroje kopyto przerobić, to jest: Sitem wrodę czerpać.

Ludmir (spoglądając na Heleną). Jednak kiedy jest szczera miłość.

P. Jowialski. Miłość gorąca, sanna droga, kro g ulezę pole niedługo trwają; jak mówi przysłowie.

P. Jowialska. Aj Józieczku! Józieczku!

P. Jowialski. No, nie gniewaj się Małgosiu — ty jesteś feniksem, ja to zawsze mówię. Życzę ci mieć taką żonkę, panie Ludmirze. Ale to wszystko los. Niech Bóg radzi o swojej czeladzi.

Ludmir. Ach, oby dobrze o mnie poradził!

P. Jowialski. Jest czego westchnąć i szczerze, bo to w małżeństwie: Jednemu gody, drugiemu głody.

Ludmir. Zapewme, zapewne.

P. Jowialski. Przysłowie mówi: Dobra żona, męża korona, ale zła, krzyż to wielki, mój Panie. Zła żona, zły sąsiad, dyabeł trzeci —jednej matki dzieci.

Ludlllir. Piękna familia!

P. Jowialski. W tym to sensie następujące cztery wierszyki :

Miły deszczyk, rzekł rolnik, życie niesie wszędzie, Wszystko nam z ziemi dobędzie.

Boże uchowaj! krzyknął sąsiad przestraszony,

Ja tam mam trzy żony.

P. Jowialska. Bodaj też Jegomości] O, dla Boga!

przestraszony! figle, figle!

P. Jowialski. Służę Panu do ogrodu.

SCENA DZIEWIĄTA.

HELENA (sama).

Cicho serce, cicho, bijesz za gwałtownie. Zamknijcie się oczy, nie poglądajcie w nowy świat, jeszcze dla was blask za ostry. Ludmirze! głos twój głosem anioła, echo jego w mojej duszy wiecznie żyć będzie. Jakaż cię to dręczy tęsknota? Jaki smutek objął twoje młode życie? Czemuż mi ich nie zwierzysz? Ja ciebie zrozumiem. Ja wezmę chętnie połowę, większą połowę twoicli trosk, byłeś mi wdzięcznym nagrodził uśmiechem. Ach, Janusz! przykre obudzenie.

SCENA DZIESIĄTA.

HELENA, JANUSZ.

JailUSZ. Panno Heleno!

Helena. Panie Januszu!

Janusz. Nie wiem od czego zacząć. Helena. Najlepiej nie zaczynać.

Janusz. Ten ton nic mi dobrego nie wróży. Helena. Nie zwodzi.

Janusz. Inaczej wczoraj było.

Helena, Dzień różnicy.

Janusz. Takaż nagroda mojej miłości? Helena. Miłości!

JanUSZ. Czy wątpisz?

Helena. Wątpię.

Janusz. Jednak liczne dowTody...

Helena. O które nigdy nie prosiłam. Janusz. Wola rodziców.

Helena. Macochy.

Janusz. I ojca.

Helena. Wcale nie.

JailUSZ. Dopiero co z nim mówiłem.

Helena. Widziałam.

Janusz. Przyrzekł mi twoję rękę.

Helena. Przyrzekł ?

Janusz. Solennie.

Helena. A ja solennie odmawiam.

JailUSZ. Zastanów się Pani, że Pani Szambelanowa... Helena. Wieczny postrach — któregoś Pan bardzo nieszlachetnie używał.

JailUSZ. Jakto nieszlachetnie?

Helena. Szlachetniej byłoby pierwej starać się o moję, niż o jej przychylność, i nie straszyć domu całego upartą macochą.

JailUSZ. Zdawało mi się, że godnie miejsce matki zastępowała.

Helena. Prawda, aż do tego czasu.

Janusz. Nie starałżem się podobać wszelkimi sposobami?

Helena. Nienajlepszymi.

JailUSZ. Kto inny znajdzie lepsze.

Helena. Być może.

JailUSZ. Ja wszystko widzę.

Helena. Nie wątpię.

JailUSZ. Mam przecie rozum...

Helena. I wieś.

Janusz. Pozumiem co się dzieje.

Helena. Cóż się dzieje?

JailUSZ. Ale Panno Heleno, ja kocham.

Helena. Dziękuję.

JailUSZ. Ja bardzo kochani.

Helena. Jestem wdzięczna.

JailUSZ. Niewdzięczna, powiedz.

Helena. Skończmy tę rozmowę.

JailUSZ. Zastanów się, że ten awanturnik...

Helena. Kto?

Janusz. Ten Ludmir.

Helena. Cóż ten Ludmir?

JailUSZ. Niewiedzieć skąd jest, kto jest?

Helena. Cóż mnie to obchodzi?

JailUSZ. Ach, bardzo obchodzi na nieszczęście nas obojga.

Helena. Panie Januszu !

Janusz. Jest jakiś hultaj !

Helena, (tość w domu moich rodziców więcej względów wymaga.

.JailUSZ. Taki gość wymaga karku skręcenia. — 1 ty, ty Heleno dajesz mu się bałamucić. —

Helena. Bałamucić? (zmierzywszy go oczyma odchodzi).

SCENA JEDENASTA.

JANUSZ sam.

Niema wątpienia, ten przeklęty Ludmir zajechał jej Otóż to panny w tych czasach! —

w głowę.

Przyjedzie w zaloty jaki uczciwy obywatel, cztery konie z kozła, kocz wiedeński, kozak z tyłu, ekstrakt tabularny czysty — krzywią się, przeglądają, przenicują. — Ale strać zdrowie w rozpuście, a majątek w karty, staniesz się ofiarą prześladującego losu i łatwo się podobasz. — Ja mam rozum i wieś — ona nie pyta, bo mam rumieniec, jem dobrze i śpię wyśmienicie. — Wczoraj miałem wszelką nadzieję — dziś żadnej. — Ale Szambelanowa przyrzekła — gdybym nie był... przeklęcie szczypałbym się, gryzł-bym sobie palce ze złości... gdyby nie tak bolało.

SCENA DWUNASTA.

JANUSZ, WIKTOR.

Wiktor (z kilku klatkami). A, jak dłużej i anioł nie wytrzyma! (rzuca klatki o ziemię w głąb sceny). Panie, jak Się zowiesz ! można tu koni dostać do najęcia? (Janusz

spojrzawszy, dalej chodzi. — Wiktor głośniej). Czy tli dostanie koili do najęcia? (Janusz milczy). (Wiktor w złości). Panie, ja grzecznie pytam się po raz trzeci...

11

Fredro, Dzieła T. IV.

JanUSZ. Pytaj się Waćpan furmana o konie, nie mnie.

Wiktor. Można grzeczniej odpowiadać.

JailllSZ. Jak mi się podobać będzie.

Wiktor. O, nie koniecznie !

Janusz. Doprawdy?

Wiktor. Niegrzecznych do grzeczności przymuszają.

Janusz. Idźże sobie, (porywczo) proszę grzecznie.

Wiktor. Pójdę, jak mi się podoba.

JailUSZ. Czego Waćpan chcesz odemnie?

Wiktor. Żebyś Waćpan był grzeczny.

JailUSZ (ironicznie). W samej rzeczy ! mam b}rć z kim.

Wiktor. Z kim? z kim? co to z kim? co Waćpan rozumiesz przez to : z kim ?

JauiISZ. Oso! daj mi pokój.

Wiktor. Ja się pytani, co znaczy to: z kim!

Janusz. To znaczy, że nie potrzebuję być grzecznym z jakimiś awanturnikami, którzy mącą pokój uczciwego domu.

Wiktor (wstrzymując pasyą). Awanturnikami! awanturnikami ! powiadasz !

JailUSZ. Najmniej.

Wiktor. Najmniej! najmniej! powiadasz!

Janusz. Powiadam.

Wiktor. Ale Waćpan sam chciałeś...

JailUSZ (wybnehająe złością, kłótnia coraz głośniejsza). Co ! i ty

ty mi będziesz dokuczał tem : sam chciałeś. — Chciałem, do stu piorunów, z drugiego takiego jak ty, zrobić igraszkę.

Wiktor (krzycząc). Nie tak głośno, ty Mospanie.

Janusz (krzycząc). Bo z takich zawsze żartowałem i żartować będę — ale nie wiedziałem, że wilka puszczam do owczarni.

SCENA TRZYNASTA.

JANUSZ, WIKTOR, SZAMBELAN (za nim), SZAMBELANOWA.

Szamb elan (wbiegając). Co się tu dzieje? Szambelanowa. C’est vacarme!

Wiktor (do Janusza). Wilk kąsa, pamiętaj !

Szambelanowa. O co idzie? powoli, grzecznie...

Janusz (do Wiktora). Precz stąd ! precz!

Szambelan (przez okno). Jegomość! Tatuniu! Jegomość!

Wiktor (wstrzymując się). Gdybym nie uważał na przytomność tej damy...

Janusz. To co? to co?

Chcą się bić ! —

Szambelan (przez okno). Kłócą się.

Wiktor. Nie, do tego stopnia nie zapomnę się nigdy. — Racz Pani przebaczyć — uniosłem się w jej przytomności. — Wyznaję inoję winę. (do Janusza). Zobaczymy się.

JailUSZ. Zobaczysz się, zobaczysz, wiem z kim.

Szambelanowa. Januszu! ani słowa! Ja chcę, ja każę. — Cóż to za karczemne obyczaje? Wstydź się Pan ! Ten pan pierwszy uznał swój błąd i przeprosił za uchybienie należytego uszanowania damie. Taisez vous.

SCENA CZTERNASTA.

CIŻ SAMI, PAK JOWIALSKI, PANI JOWIALSKA, LUDMIR.

(Pan jlowialski z żoną w środku, po lewej Wiktor i Ludmir, po prawej Janusz i Szambelanowa. W głębi Szambelan zbiera i ogląda klatki).

P. Jowialski. Któż się kłóci? — Od ftików przyszło do puków. Co? kto z .kim?

Szambelanowa. Pan Janusz taki grzeczny — z tym panem — ti ! C’est misère.

P. Jowialski. od słowa do słowa, aż boli głowa.

Wiktor. Uniosłem się za nadto, to prawda.

P. Jowialski. Zaraz wam powiem bajeczkę. — Słuchajcie:

Na dziedzińcu, przy kurniku, Krzyknął kogut kukuryku; Kukuryku krzyknął drugi,

I dalej w czuby. — Biją skrzydła jak kańczugi, Dziobią dzioby,

Drą pazury Aż do skóry.

11*

Już krew kapie, pierze leci —

(Z kwoczką, uszedł rywal trzeci).

A w tern indor dmuchnął: Hola! —

Stała się jego wola.

O co idzie, o co chodzi?

Indor was pogodzi.

Na to oba, każdy sobie:

Przedrzeźniał się mej osobie.

Moi panowie,

Indor powie:

Niepotrzebnie się czubiło,

Przedrzeźniania tu nie było;

Obydwa z jednej zapialiście mity,

Boście obydwa koguty. —

Kiedy głupstwo jeden powie,

Głupstwo drugi mu odpowie;

Potem płacą życiem, zdrowiem :

Co rzec na to? Wiem — nie powiem.

P. Jowialska. o, mój Boże! Koguty! figle! figle! Ludmir (do Wiktora). CÓŻ się Stało?

Szaillbelanowa (do Janusza), o CO poszło?

Wiktor (do Ludmira). Wszystko to z twojej łaski. JailUSZ (do Szambeianowej). Powiedział: sani chciałeś. Ludmir (do Wiktora). Ale jakiżeś gorączka.

Wiktor (do Ludmira). Ty mnie lodem dziś nie okładasz. Szaillbelanowa (do Janusza). Trzeba mieć przecie uwagę na jakowąś konweniencyą. — Mon Dieu!

P. Jowialski (cicho do Ludmira). CoŚ tWÓj przyjaciel dyable prędki.

Ludmir (podobnio). To tak na npał.

P. Jowialska. Hę?

P. Jowialski. To tak na upał?

P. Jowialska. Proszę! proszę!

P. Jowialski. Dawne przysłowie mówi: Mając gościa w domu, nie czyńmy gomonu. Nie pytając o co poszło, zgoda Panowie.

JailUSZ. Ja tylko prawdę powiedziałem.

WiktOr (do Ludmira). SłySZySZ ?

P. Jowialski. O, mój Panie, nie zawsze prawda, co się prawdziwem wydaje. — A choćby też i tak było : Kto o prawdzie dzwoni, ten na guza goni. Ale inaczej trzeba tę rzecz skończyć — po staroświecku. — Panie Janie, każ Waćpan przjmieść butelkę wina — z drugiej piwnicy skiego — wiesz?

kasztelań-

Szambelan. Wiem.

P. Jowialski. I)0 mojego pokoju! pójdzie myszka między koty. — Kieliszek wadzi, kieliszek radzi. — Znacie tę piosneczkę?

Jak mnie kochasz, dolej szczerze,

Bo cię kuflem w łeb uderze...

Wypijemy sobie po kieliszku i zgoda. — Rybom woda, ludziom zgoda, bez niej nic. Proszę do mnie, proszę.

Szambelanowa. Bez kłótni, bardzo proszę, bo kwita z przyjaźni. — Vous comprenez?

P. Jowialski. Pokażę drogę, (odchodząc).

Ludmir. (chce zatrzymać Wiktora, który mu się wyrywa — zostając

ostatni). Ja wzbudzam, zazdrość, a ten mało guza nie dostał. Cóż ja winien? — dzień feralny dla niego. — Rozdział ośmnasty.

AKT CZWARTY.

SCENA PIERWSZA.

'VIKTOR, LUDMIR.

('Viktor rysuje, Ludmir chodzi zamyślony wzdłuż sceny).

(na stronie). Ale Ci odpłacę, (po krótkiem mil-

Wiktor. Przyznajże ex-Sułtanie, a Rzeczywisty Tajny Radco szaleństwa, iż jestem jeden z najpoczciwszych, z najłagodniejszych ludzi. — Zasłużyłeś na mój gniew, ogromnie zasłużyłeś, a ja dla ciebie pracuję.

ezeniu, oglądając się). CÓŻ tak TOZmyŚlaSZ?

każdy zmarszczek u niego

Ludmir (patrząc na rysunek Wiktora). Nie —- Jowialski nie udał ci się zupełnie — niema tego uśmiechu rozlanego po całej twarzy powiada, że ze śmiechu powstał.

Wiktor (zawsze rysując). Ale pozwólże, mój kochany — pierwej przecie trzeba głowę zrobić, a potem włosy; pierwej nos, a potem krostę na nosie — jeżeli notabene krosta jest, sine qua non.

Ludmir. I pani Jowialska nie dość wyprostowana.

Wiktor. Jeszcze włos, a w tjd się wywróci.

Ludmir. Zróbże jej okulary.

znowu eho-

Wiktor. Idźże do kaduka! proszę cię! (Ludmir

dzi). Od czasu swojego panowania nabrał jakiegoś tonu rozstrzygającego. — Ałe dlaczegóż ty nie piszesz? Masz czas — bibuły tu dostaniesz.

Llldmir (stając przed Wiktorem, po krótkiem milczeniu). WieSZ

co Wiktorze?

Wiktor. I nie jedno.

Llldmir. Helena podoba mi się.

Wiktor. A umie nie.

Llldmir. Jabym się z nią, ożenił.

WlktOr (kładzie ołówek, obraca się i patrzy mu w oczy).

Llldmir (wykrzywiając się). A ! ! (chodzi znowu). Nie cierpię, kiedy kto na mnie oczy wytrzeszczy. (Wiktor śmieje się coraz mocniej za każdem słowem Ludmira). O, Śmiej Się — Śmiej -

Ha,

jeszcze lepiej. — O tak! — do rozpuku, lia, ba !

Wiktor. Jakże? chciałbyś się ożenić? tak, ex abrupto, może dla zakończenia godnego dzieła?

Llldmir. Powiedzże mi, dlaczego nie miałbym się ożenić ?

Wiktor. Czy ty żartujesz?

Llldmir. Na honor, nie.

Wiktor. Daj tu rękę.

Ludmił*. Cóż to będzie?

gorączki niema.

Wiktor. Puls wolny

Llldmir (wyrywając rękę). EySUj ! (chodzi znowu).

Wiktor. Nie dziwiłbym się, gdybym mógł przypuścić podobieństwo, że ci się podobała.

Llldmir. Dlaczegóż nie, Mości Yan-Dyku?

Wiktor. Kto? ta górnolotnym stylem prosząca nawet o szklankę wody, ta miałaby ci się podobać!

Ludlllir. kŚmiesznym sposobem wyraża często dobre myśli, ale to wszystko łatwo zmienić.

Wiktor. Jakież wielkie przymioty odkryłeś w niej, w tak krótkim czasie?

Llldmir. Piękna.

Wiktor. To do gustu.

Liidmir. Dobra.

Wiktor. Jak wiesz?

Llldmir. Wiem — jestem pewny. — Ala przytem wiele pojęcia i nie uparta. A gdzie jest pojęcie, a uporu niema, wszystko da się zrobić.

Wiktor. Ale choćby była aniołem dobroci i piękności; choćby najrozsądniejszy pragnął ją za żonę, jeszcze przeto twoją nie będzie.

Llldmir. Jeśli się podobam.

Wiktor. Ma rodziców.

Llldmir. Starego łatwo zawojować — parę bajek — i mój.

Wiktor. Ojciec.

Łudmir. Mniej niż nic.

Wiktor. Macocha.

Llldmir. To jeden orzech do zgryzienia.

Wiktor. Trzebaby tęgich zębów.

Llldmir. Ale trafiają się jednak przj'padki.

Wiktor. W romansach.

Llldmir. Najgorzej...

Wiktor (po krótkiem milczeniu). Najgorzej?

Llldmir. Że nie wiem kto i skąd jestem.

Wiktor. I to fraszka n takich ludzi — a potem majątek!

Llldmir (chodząc). Żebym miał tylko imię i majątek.

Wiktor. Tak! żeby tylko — żeby, małe słówko.

Llldmir. Próbować jednak będę. — Bardzo bjr mi to było na rękę. — Pewny, że jedynie miłości winien jestem jej rękę, żyję najszczęśliwiej. — W tych pokojach mieszkamy — tam gdzie teraz stoimy, moja kancelarya. — Dalej nasze dzieci. — Ona trudni się gospodarstwem. — Ja piszę. — Ty z nami bawisz czas jakiś. — Jak mnie kochasz, zabawisz. — No, przyrzeknij — parę miesięcy — słowo.

Wiktor. Za kogoż twoję córkę wydajesz? z kim się twój syn żeni? — Bodajto być poetą: kocha się, żeni, obejmuje rządy domu, ma dzieci, zaprasza przyjaciół ; wszystko jednym tchem.

Llldmir. Jak tylko niema światła i cieniu, kresek tu i ówdzie, to wszj^stko szaleństwo — prawda?

Wiktor. Być może — i nigdy więcej jak w tej chwili nie chciałem, aby światło padało na ciebie. -— W cieniu został Janusz z macochą, a po wszystkich stosunkowych przyzwoitościach towarzystwa, kreski tu i ówdzie pociągnięte byty.

Llldmir. Chciałbyś szczerze, aby mi się udało?

Wiktor. Dla czegóż bym miał niechcieć.

Ludmił*. Poczciwy Wiktorze! Moje dzieła podadzą cię nieśmiertelności.

Wiktor. Jeżeli tylko ręce dość długie mieć będą.

Ludlllir. Niema jak z malarzami mieć do czynienia; to są rodzeni bracia poetów. — Wiktorku! wyrysujesz mi portret Heleny?

Wiktor. Wiesz, że portretów nie umiem robić, chyba w karykaturze.

Ludlllir. Co za myśl!

Wiktor. Mogę ją umieścić w allegorycznym obrazie, wystawiającym naprzykład: przyjęcie ciebie na członka familii Jowialskich. -— W środku Jowialski uwieńczony unosić się będzie na lekkiej chmurze; z jednej strony przy nim Geniusz: młodzieniec ze skrzydłami, płomieniem na głowie, u nóg księgi i orzeł. Z drugiej strony Hilaritas jedną ręką potrząsa róg obtitości, drugą ciągnie za sobą, z pomocą ślepego H}rmena, starą Jowialską. — Dwoje dzieci uzupełni środek; jedno z nich trzymać będzie rószczkę palmową, po którą ty klęcząc w kaftanie tureckim, w udzwonkowanej czapce pokornie sięgasz. — Na przodzie obrazu Helena w postaci Im agi пасу i: 'oczy w niebo zwrócone, ręce w krzyż złożone, włosy w nieładzie na barki spuszczone, korona na głowie z małych figurek wychodzących z jej mózgu, złożona. — Którym figurkom, notabene, będzie można dać twoję twarz, jeżeli zechcesz. — U nóg Heleny M elan cli o li a: siedzi zamyślona nad trupią czaszką, wróbel na głowie. W głębi Janusz, jako Zawiść, w sukni nasadzonej oczami i uszami, w ręku pęk cierni, na ramieniu kogut zdjęty złością. — Przy Januszu Szambelanowa z przepiórką, Szambelan z księżycem w ręku — pierwsza złośliwości, drugi głupstwa oznaka.

Ludlllir. A w kącie Szyderstwo rysuje. Ale ty co tak biegły jesteś w allegorycznych obrazach nie wiem czy wiesz jak Szyderstw'o wystawiono?

Wiktor. Wiem, wiem.

Ludmił*. Jak osia z wyszczerzonymi zębami, jeśli się nie mylę.

Wiktor. Podobno Że tak. (śmieją się obydwa).

Llldlllir. Jowialscy nadchodzą; cofnij się w głąb, popraw niektóre rysy. (Wiktor prędko zbiera rysunki, cofa się w głąb sceny, przypatruje się i klęczący przy krześle rysuje, potem siada).

SCENA DRUGA.

P. JOWIALSKI, P. JOWIALSKA, LUDMIR, WIKTOR.

P. Jowialski. Szukam cię, mój Panie, jak swój swego. Musisz mi przecie przeczytać co z dzieł swoich. Ja się znam trochę.

Ludmił*. Przeczytać nie mogę, bo nic nie mam tu ze sobą. Ale pierwsze dzieło, które wydam i które już jest bliskie końca, przypiszę Waćpanu Dobrodziejowi. P. Jowialski. Mnie?

Llldlllir. Jeżeli Waćpan Dobrodziej raczysz pozwolić, aby imię jego zaszczyciło pracę moją.

P. Jowialski. Mnie? mnie? chcesz całe dzieło przypisać?

Ludniir. Jeżeli pozwolisz?

P. Jowialski. Jeżeli pozwolę? o, człowieku, człowieku! czemże zasłużyłem na taki honor? Ale prawda, nie zasłużony, ale szczęśliwy Jbierze. I wydrukujesz to dzieło?

Ludmił*. To się rozumie.

P. Jowialski (ściskając go). Żądaj odemnie czego chcesz. Słyszysz pani Jowialska, będę wydrukowany.

P. Jowialska (Zdejmując okulary). Wydrukowany? proszę!

Ludmir. Żądać tylko będę, abyś pozwolił spisać wszystkie przysłowia i wierszyki, których tyle umiesz i tak ładnie deklamujesz.

P. Jowialski. Bierz: pióro, pisz. Powiem ci zaraz jednę bajkę.

Llldlllir. Bardzo proszę.

P. Jowialski. Dwie.

Ludmir. Co za szczęście!

P. Jowialski. Trzy.

Ludmił*. Zginę z radości.

P. JOWialslvi (odprowadzając na stroną i pokazując żoną). Za

jednę będzie się trochę gniewać.

Ludmir. Oho!

P. Jowialski. Ale to półżartem. Nie uwierzysz co to za nieoszacowana białogłowa! Co to za dowcip! Ludmił*. Sam to uważałem.

P. Jowialski. Poznać pana po cholewach; tak i rozumnego.

Ludmił*. W samej rzeczy.

P. Jowialski. Jak tak długo z nią będziesz jak ja, to jeszcze lepiej ją poznasz.

Ludmir. Jakże to długo?

P. Jowialski. Pięćdziesiąt jeden lat.

Ludmir. Tylko!

P. Jowialski. Ale wracając do bajki — słuchajcie: Z pięknej róży motyl płowy,

Wychyliwszy trochę głowy,

Zwołał braci rój niestały. —

Nuż prawić morały,

Stałość wychwalać,

Po cnoty zapalać,

I we wszystkiem, co rozprawiał,

Siebie za przykład wystawiał;

Słowem, nagadał i nałajał tyle,

Że o poprawie myśleć zaczęły motyle.

Wtem jakiś młodzik na fiołku siada,

I tak powiada :

Nie wierzajcie, co on prawi,

Ja powiem, czemu latać go nie bawi.

Oto przed kilku chwilami,

Gdy aż do znoju swawolił z kwiatkami, Nadszedł starzec, co kosą wszystko w swojej drodze Wycina i niszczy srodze,

Co ciągle idzie, nigdy nie odpocznie w trudzie,

Ten to sam, co go Czasem nazywają ludzie; Nadszedł, a w koło ostrem tnąc żelazem,

Podciął i braciszkowi skrzydełka zarazem.

Dlatego stałość chwali, jednę lubi różę,

Bo sam już latać nie może. —

(kłaniając się z pierwszym następującym wierszem żonie).

Nie jest tu moją myślą młode, piękne panie,

Często zbyt płoche pochwalać latanie,

Ale słuchając nie jednej matrony,

Trzeba wyznać z drugiej strony,

Że i to motyl... (ciszej do Ludmira). ale motyl obarczony. Ludmir. Doprawdy ?

P. Jowialski. Assekuruję reputacyą.

P. Jowialska. Boże, zmiłuj się! co też Jegomość dalej na nas nie wymyśli.

P. Jowialski (głaszcząc pod brodę). No, no, nie gniewaj się Małgosiu — ty jesteś motylkiem, ale moim motylkiem, moją przepióreczką, (całuje ją w czoło).

P. Jowialska. Oj, psotnisiu! psotnisiu! (grożąc okularami).

tobie jeszcze w głowie chychotki, łaskotki.

P. Jowialski. Ja na to, jak na lato; prawda pani J owialska ?

P. Jowialska (wkłada okulary) Dajże pokój, Józieczku, przy tym kawalerze!

P. Jowialski. O, o, raczka spiekła — pokaż oczęta. P. Jowialska. (Zdejmując okulary). CÓŻ będzie?

P. Jowialski. O! jakie figlarne! Oj ty... ty... ty...

(szczypiąc policzki), zjadłbym cię.

P. Jowialska. Józieczku, miejże przecie kontenans. Ludmir. Ja odejdę, jeżeli przypadkiem...

P. Jowialski. Nie, nie, pójdziemy razem do mego pokoju, bo ja w mojem krześle najlepiej deklamuję. A tobie miło co powiedzieć, ty słuchasz nie tak jak drudzy. Mnie z ust, a jemu mimo uszj^: szust! Ludmir. I o czem innem myśli.

P. Jowialski. Ja mu gadam o słońcu, a on myśli o słoniu; ja swoje, on sw^oje. Mów' wilku pacierz, a on woli kozią macierz. Ale chodźmy. Ułożymy sobie cały plan dokładnie — będziemy wspierać się wzajemnie, my autorowie. Bo to widzisz, kochanku, na tym świecie człowiek człowieka potrzebuje. Ręka rękę myje. — Jak ty czynisz, tak dla ciebie czynić będą,.

Ludmił*. Jaką miarką mierzy sz, takąć odmierzą.

P. Jowialski. Jak ty komu, tak on tobie. A propos tego przysłowia, znasz powiastkę o Gawle i Pawle?

Ludmir. Znam.

P. Jowialski. Słuchaj więc:

Paweł i Gaweł w jednym stali domu,

Paweł na górze, a Gaweł na dole,

Paweł spokojny, nie wadził nikomu,

Gaweł najdziksze wymyślał swawole.

Ciągle polował po swoim pokoju:

To pies, to zając — między stoły, stołki Gonił, uciekał, wywracał koziołki,

Strzelał i trąbił i krzyczał do znoju.

Znosił to Paweł, nareszcie nie może;

Schodzi do Gawła i prosi w pokorze :

Zmiłuj się Waćpan, poluj ciszej nieco,

Bo mi na górze szyby z okien lecą.

A na to Gaweł: Wolnoć Tomku W swoim domku.

Cóż było mówić? Paweł ani pisnął,

Wrócił do siebie i czapkę nacisnął.

Nazajutrz Gaweł jeszcze smacznie chrapie,

A tu z powały coś mu na nos kapie,

Zerwał się z łóżka i pędzi na górę:

Stuk ! puk ! zamknięto. Spogląda przez dziurę,. I widzi — cóż tam? cały pokój w wodzie,

A Paweł z wędką siedzi na komodzie.

— Co Waćpan robisz? — Ryby sobie łowię.

— Ależ Mospanie, mnie kapie po głowie.

A Paweł na to: Wolnoć Tomku

W swoim domku.

Z tejto powiastki morał w tym sposobie:

J ak ty komu, tak on tobie.

P. Jowialska. O, dla Boga! Co też on ma tego w głowie! tigle! iigle!

P. Jowialski. No, chodź Jejmość.

P.- Jowialska (chowając l-obotą) Zaraz serdeńko.

P. Jowialski. Służę ci, mój Panie. (Odchodząc) I za parę miesięcy nie spiszesz wszystkiego. Zimować tu będziesz, ja ci przepowiadam.

SCENA TRZECIA.

WIKTOR (sam; jakby mówił do Jowialskiego).

Myślisz,'że nie będzie zimował? — Będzie, będzie tylko go poproś. Ale jeżeli myślisz, że cię do komedyi nie wsadzi z twroją Małgosią razem, to się bardzo mylisz. (Po krótkiem milczeniu) Szalona głowa! Ale ja ci mego nie daruję — zemścić się muszę. Siedziałem ja w kozie, będziesz i ty siedział. I)la mnie jeden rozdział, dla ciebie drugi — papiery u mnie. Dobrze. Pokażę, że i ja umiem zawiązać i rozplątać intryżkę. Szkoda tylko, że świadkiem mego dzieła być nie mogę. Schowam się w ogrodzie i tam choćbym miał trzy godziny siedzieć w gęstwinie, będę siedział i cierpliwie czekał.

SCENA CZWARTA.

' WIKTOR, SZAMBELAN.

Szambelail. Powiedzże mi, panie Wiktorze, jakim sposobem te klatki zostały uszkodzone?

Wiktor. Bo upadły.

Szambelan. Aha — upadły ! a długo tu zostaniecie ?

Wiktor. Wątpię.

Szambelail. Jakież upodobanie mieć możecie w tak dziwnym sposobie podróżowania?

Wiktor. Upodobanie?

Szambelail. Ludmir powiadał, że to jedynie z upodobania.

Wiktor. Ludmir! Zapewne, tak mówić wypada.

Szambelan. Czy tak nie jest?

Wiktor. Inaczej mają się rzeczy.

Szambelan. Proszę Pana! Inaczej?

Wiktor. Wiele zagadek na tym świecie.

Szambelan. Ja żadnej nigdy zgadnąć nie mogę.

Wiktor. Czasem los zgadnąć przymusi.

Szaiilbelail. Przymusi?

Wiktor. I krwawo, okropnie.

Szambelan. Tylko proszę krwi nie wspominać, bo zaraz mi się słabo robi.

igrzyskiem losu

Wiktor. I ja jestem zagadką i nieszczęścia.

Szambelan (na stronie). Coś do pieniędzy zmierza. (Głośno) Oj, czasy, czasy teraz ciężkie. — Pszenica po niczemu — o wódkę nikt się nie spyta. — Nikt nie chce kupić.

Wiktor. Ale wydrzeć, wydrze.

Szambelan (cofają się). Oho, ho!

Wiktor. Panie Szambelanie ! Dłużej milczeć sumienie mi nie każe. — Zwierzę ci straszną tajemnicę.

Szambelan. Może... lepiej mojej żonie.

Wiktor. Mnie wszystko jedno — dla mnie los nie zmieni się przez to — zemsta mnie czeka, ale mówić będę.

Szambelan (eofając się). Pan się zapalasz.

Wiktor (porywając go za rękę). Ludinir — Ludniir — wiesz kto jest?

Szambelan. Jest podobno.... pan Lu... Ludniir.

WiktOr «oglądając się). Jest - (wstrząsając mocno ręką) Czł'0-

wiek niebezpieczny. — Strzeżcie się! — Bo biada wam, biada! Karpaty blisko — biada! —

SCENA PIATA.

SZAMBELAN (sam).

(po długiem milczeniu, przyszedłszy do mowy).

Masz teraz! Biada. — Ale jak, co? jakże mi łydki latają. — I on sam nie bardzo bezpieczny, w oczach ma coś barbarzyńskiego — jakże mi się nogi trzęsą, (siada). Tajemnica, rzekł — ale ja tej tajemnicy zachować nie mogę. —- Ja dawno mówiłem, mówiłem wyraźnie... to jest nie mówiłem, ale myślałem, myślałem... No, prawda, nic nie myślałem, ale to jest jednak zdarzenie nie bardzo wesołe. — I co wiem pewnie, to, że się boję potężnie.

SCENA SZÓSTA.

SZAMBELAN, JANUSZ, SZAMBELANOWA.

JailUSZ. Racz tylko Waćpani Dobrodziejka wysłuchać mnie cierpliwie. — Wierzę, iż jej sposób postępowania najlepszy... ale......

Szauibelail. Słuchajcie... (za każdą rażą przebiega od Janusza

do Szambelanowej).

JailUSZ. Ale panna Helena dzisiaj wyraźnie mi rękę odmówiła i nie mogę wątpić, że ten Ludinir....

Szambelan. Za pozwoleniem...

JailUSZ. Głowę jej zawrócił, i że ja z całą cierpliwością na lodzie osiędę.

Szambelan. Rzecz arcyważna.

Janusz. Ludmir nie kryje się z tern, że mu się Helena podobała. — Panna Helena wcale go nie unika — i koniec końców, jeżeli Ludmir ma wieś, ja mam rywala niebezpiecznego.

Szambelan. Niebezpiecznego właśnie...

Szambelanowa. Nie widzę nic w tem dziwnego, że miody czlowdek stara się podobać młodej pannie — masz rywala i cóż stąd? — Rien du tout.

Szambelan. Bójcie się Boga...

Szambelanowa. Mój pierwszy mąż śp. Jenerał-Ma-jor Tuz, czy myślisz, że tyle tylko miał przeciwności nim mnie zaślubił? — Comment?

Szambelan. Rzecz okropna...

Szambelanowa (wskazując głową). Za niego zaś żem poszła, to mnie moi bracia namówili. — Bodaj im Pan Bóg tego nie pamiętał!

Szambelan. Dziękuję ci, moja Basiu, ale słuchaj...

JailUSZ. Ludmir wkręca się zręcznie w łaskę pana Jowialskiego.

Szambelan. Daremnie proszę, za nic mnie mają.

Szambelanowa. Dwie drogi masz Pan przed sobą : albo nakłonić starą bajkę w postaci pana Jowial-skiego, aby oddalił z domu ulubionych gości, albo użyć ogólnego lekarstwa, jak mawiał pierwszy mój mąż świętej...

Janusz (porywczo kończąc). Pamięci, Jenerał-Major Tuz.

A tern ogólnem lekar-

Szambelanowa. Tak jest. stwem jest: cierpliwość.

Janusz. No, jeżeli ja nie jestem cierpliwy, to i te mury są niecierpliwe.

Szambelan (nie mogąc przerwać rozmowy, uderza kijem w stół).

Szambelanowa. Ach!

Szambelan. Inaczej nie można było przerwać waszego zacietrzewienia. — Słuchajcie mnie dla Boga! bo to nie są żarty — tu idzie o nas wszystkich, (staje

miądzy nich, patrzy w prawo i lewo i milezy).

Szambelanowa. Cóż więc?

JanUSZ. Słuchamy.

Szambelan. Cóżem to miał mówić... na poczciwość, zapomniałem.

Szambelanowa (ironicznie). Miły chłopiec. Szambelan. A, otóż wiem. — Wiecie kto jest Lu-dmir ?

Szambelanowa. Wiemy tyle co i ty.

Szambelan. Przepraszam cię, Basiu, tą rażą wiem więcej.

JanUSZ. Proszę więc mówić —- może mnie co pomoże.

Szambelan. Dyabła pomoże! — (oglądając się). Ludmir jest człowiek niebezpieczny. — Biada.

Szambelanowa. Jakto niebezpieczny?

Szambelan. Jego przyjaciel Wiktor dopiero stąd odszedł — przestraszył mnie, że aż usiąść musiałem i dotychczas jeszcze nie pewnie stoję na nogach.

JailUSZ. Cóż mówił? Ludmir ma wieś?

Szambelan. Mówił: „Przestrzegam was — strzeżcie się — Ludmir człowiek niebezpieczny — lękam się zemsty. — Biada wam“— i wiele innych rzeczy, których nie pamiętam, ho byłem, jak powiadam, arcy mocno pomieszany.

Szambelaiiowa. Wiktor to mówił?

JailUSZ. Przecie coś więcej musiał jeszcze powiedzieć.

Szaillbelan. Nic ważnego — ile mi się zdaje, bo także nie był spokojny... Aha! jeszcze mówił, że kto nie da pieniędzy, temn wydrą..

Szambelanowa. To jasno. C’est comprehensible.

JailUSZ. Z jakiegoż powodu to mówił?

Szaillbelan. Czyliż ja mogę powód zgadnąć? — Ale wspomniał o sumieniu.

Szambelanowa. Gdzież jest?

Szaillbelan. Czyliż ja mogę zgadnąć gdzie jest? — Wstrząs!' mi ręką, aż w stawach trzasło i zniknął.

Szambelanowa. Nie trzebaże tu prawdziwego nieszczęścia, aby koniecznie udał się ze swojem odkuciem do tego zera. C’est malheur!

sam zaś uzbroję się dla

Szaillbelan. Radźcie teraz. — Do was radzić i zaradzić należy; ja idę przestrzedz Helusię, że Ludmir człowiek niebezpieczny — osobistego bezpieczeństwa.

SCENA SIÓDMA.

JANUSZ, SZAMBELANOWA.

JailUSZ. Pani Dobrodziejko ! to nie są żarty.

Szambelanowa. Zapewne, że nie żarty.

Janusz. Cóż począć?

Szambelanowa. Siadaj Pan na konia, we wsi stoją dragony; jeżeli ich jest dziesięciu, musi być kapral (ja to wiem doskonale od mojego pierwszego męża ś. p. Jenerał-Majora Tuza). Powtórz wyznanie jego własnego towarzysza; nareszcie rób jak chcesz, byłeś tu sprowadził zbrojną siłę. C’est ça.

JailUSZ (wracająe). Jeżeli to żart Wiktora?

Szambelanowa. Je ne plaisante jamais — mawiał pierwszy...

Janusz (prędko kończąc) Mój mąż Jenerał-Major Tuz. — Ale jeżeli żart? dajnijr na to.

Szambelanowa. Żart nie żart, będą musieli złożyć papiery. Dowiemy się przynajmniej, co to są za ludzie.

Janusz. Ale co powie Pan Jowialski?

Szaillbelanowa. Idę go o wszystkiem uwiadomić.

Janusz. O, Heleno! (odchodzi).

Szambelanowa. Co z tego będzie? — sama nie wiem; ale odetchnę, jak mundur przy sobie zobaczę. — Co* to za różnica Jenerał-Maj or, a ten Szambelan. — We wszystkiem — we wszystkiem! wielka różnica. —-Sans comparaison!

(Odchodzi do pokoju pana Jowialskiego),

SCENA ÓSMA.

LUD MIR (sam).

(który spotkawszy we drzwiach Szambelanowę, nisko się ukłonił).

Kaducznie z góry na mnie spogląda Pani Szambelanowa Dobrodziejka. — I to jest podobno skała, o którą moję łódkę roztrzaskam, (po krótkiem milczeniu). Jak do niej przystąpić? Co lubi? — czem ująć? (woła w lewe drzwi). Wiktorze ! Wiktorze ! gdzież się podział. — Z Jowialskim interesa idą jak najlepiej — szalenie we mnie zakochany. Historyą mego życia opowiedziałem mu dokładnie, słuchał z rozczuleniem i nad spodziewanie nie znalazłem w nim uprzedzeń tyczących się majątku i urodzenia. — Kilka dni jeszcze, a śmiało o rękę Heleny będę mógł prosić. — Helena zaś, albo ja źle widzę, źle czuję, źle pojmuję, albo nie będzie od tego. — Otóż i ona.

SCENA DZIEWIĄTA.

LUDMiR, helena".

Helena stronie). Otóż jest! Igraszka losu! Ojciec mój swojem odkryciem okropnie uderzył w serce ukołysane najsłodszą nadzieją. Straszne przeczucia porywają mnie w nieprzejrzany zamęt.

Ludmir (na stronie). Nie widzi mnie — w idealnym przestworze krąży jej dusza.

Helena (na stronie). Jeżeli tak jest — ratować go muszę — podam rękę nieszczęsnemu — którego kochać nie wolno, a wiecznie kochać będę.

Ludmił* (aa stronie). Jeszcze muszę być smętno romansowym — nie pomoże — teraz ująć ją trzeba, a po

Ślubie poprawa. (Do Heleny, która wzdrygnęła się na jego głos).

Pięknie dla mnie dzisiaj jutrzenka zajaśniała — łagodny wietrzyk szczęścia pieszczotliwie mnie owionął, kiedym wstępował w te progi. — Jak rószczką czarnoksięską tknięty, innym się stałem jak byłem dotąd.

Helena (oczy ku niebu wznosząc). Jak był dotąd!

Llldmir. Pozwól, piękna Heleno, niech w mglistem życiu gwiazda nadziei dla mnie zaświeci.

Helena. Ni pogodna jutrzenka pogodnego wieczora, ni spokojnie błyszcząca gwiazda pogodnego ranka, rękojmią b}rć nie może. Chmury niosące burze zawsze są w odwodzie, zawsze nas trwożyć powinny.

Ludmił*. Ach, nie trwożyć; bo jeżeli pogoda, równie i burza nie jest trwałą.

Helena. Ale burza często niszczy.

Ludmił*. Zniszczenie i śród pogody uderzyć może — na to każdy człowiek przygotowany być powinien. — Nikomu może tyle, ile mnie, los cierni nie narzucał na drogę życia, jednak postępuję śmiało.

Helena. Czy tylko nie zbyt śmiało?

Ludmir. To wkrótce okazać się musi.

Helena (z trwogą). Wkrótce? wkrótce? jest że jakie przedsięwzięcie?

Ludmił*. Wielkie przedsięwzięcie, którego skutek stanowić będzie całą moję przyszłość; który nagrodzi zdroje goryczy, pojącej mnie dotychczas, (z przesadą). Albo wtrąci w czarną otchłań dzikiej rozpaczy, (na stronie). O, tak!

Helena (niespokojnie). Także wielkich doznawałeś Pan nieszczęść?

Ludmir. Ja? czy wielkich nieszczęść doznawałem? (na stronie). Bądźmy więc bohaterem nadzwyczajnych nieszczęść i zgryzot. — (do Heleny). Na cóż okropny obraz stawiać przed oczy, które nie znają, jak lube farby wiosennej tęczy — jak w harmonią zlane kolory kwiatów, co na dziewiczej piersi radosne serca liczą uderzenia.

Helena. Okropny obraz?

Ludillir. Tak jest, okropny. — Igrzyskiem szalonego losu wyrzucony z kolebki w odmęt świata — między milionami ludzi szukałem człowieka — daremnie - - błagałem o serce, o jedno uderzenie serca. — Wszę-

dzie głucho, wszędzie ciemno, dzony, napojony trucizną, rzuciłem się... rzuciłem... Helena. Gdzie? przebóg!

Ludillir. Rzuciłem się na bryczkę i kazałem jechać, gdzie konie pobiegną, (na stronie) Potknąłem się podobno. Helena. I dokąd? dokąd?

Ludmir. Udałem się w najniedostępniejsze góry. Helena. W Karpaty?

Ludmir. W Karpaty.

Helena. Nieba!

Odepclmięty, wzgar

Llldlllir. Tam ni snu, ni spoczynku. — Błąkałem się po urwiskach; nieraz jak widmo stawałem się w nocy przestrachem spokojnych mieszkańców...

Helena. Ha! Szandor!

Ludmir. Co?

Helena. Zbójco!

Ludmir. Ja?

Helena. Ty! (Ludmir parska śmiechem) Nieszczęsny ! nie pokrywaj śmiechem — wyjawiłeś co, niestety, przeczułam. Nie daremnie wczoraj moja prababka spadła z kolka. Uchodź, uchodź nieszczęsn}^ — za pół godziny już późno będzie.

Ludmir (na stronie). Tego honoru nie spodziewałem się wcale.

Helena. Za kwadrans może już Helena nic całkiem, nic dla ciebie uczynić nie potrafi.

Llldlllir. Dla czegóż za kwadrans?

Helena. Twój towarzysz cię zdradził.

Ludillir. Jaki towarzysz?

Helena. Wiktor.

Ludmir. Wiktor? zdradził?

Helena. Zdradził cię — wyznał tyle ile potrzeba było, aby przedsięwzięto środki grożące twojej wolności.

Ludmir. Cóż Wiktor powiedział?

strzeż-

gdyż biada wam, biada!

Helena, że Ludmir, człowiek niebezpieczny cie się

Ludmir. O, Yan-Dyku przeklęty!

Helena. Yan-Dyk się więc zowie?

Ludmir. I gdzież jest?

Helena. Zniknął.

Ludmir. Zemścił się.

Uchodź, — Lecz

Jej modły

Helena. Właśnie wspominał o zemście. — uchodź nieszczęśliwy, oiiaro czarnych losów, w chwili wiecznego rozstania nie waham się wyznać, iż nie sam jeden ulegasz pod krwawym ciosem. — Serce Heleny towarzyszyć ci będzie, ulatywać będą nad twoją drogą głową. — Oby się stać mogły niezłomną tarczą! Oby mogły wyjednać dla ciebie przebaczenie i spokojne nadal życie!

Ludmir. Heleno! serce więc twoje odpowiada mojemu. — Nie zwiodły mnie wejrzenia twoje. Ach, powtórz, powtórz, że kochasz, że wierzysz iż jesteś kochaną, pozwól mieć nadzieję...

Helena. Żadnej, żadnej, żadnej; uchodź, nie trać czasu.

Ludmir. Jedno tylko słowo: kochasz mnie?

Helena. Niestety!

Llldmir. O dyby rodzice zezwolili...

Helena. Ach nacóż wznawiać krótkie ułudzenie duszy ! — Żegnam cię, żegnam ty, którego nazwać nie śmiem.

Ludmir. Słuchaj mnie więc.

Helena. Nie — każda chwila dla ciebie droga.

przez ogród.

Ludmir. Ależ pozwól...

Helena. Uchodź — las w bliskości —

Ludmir. Miejmy nadzieję.

Helena (wskazując na niebo) Tam! (odchodzi).

.SCENA DZIESIĄTA.

LUDMIR (sam).

O, bazgraczu, poczekaj ! — Chciałeś mnie kłopotem nabawić, ale ci się nie udało; więcej zyskałem niż straciłem. Wiem teraz, że mnie Helena kocha. — Czegóż mam się lękać? każą, stawić mi się przed władzą miejscową., mam papiery jasno świadczące... (szukając) Gdzież... cóżto?... jeżeli... to znowu żart za gruby. — Łba mi nie utną, ale zawsze niemiło i parę godzin być źle uważanym — może odjechał. Nie, toby zanadto było... ale kto wie. Janusz mścić się będzie... ma za co... w samej rzeczy żart trochę za gruby.

SCENA JEDENASTA.

LUDMIR, SZAMBELANOWA.

(Szambelanowa wybiegłszy z pokoju pana .Towialskiego, jak w obłąkaniu chwyta Ludmira za piersi).

Szambelanowa. Masz myszkę na łopatce? masz myszkę na łopatce?

Ludmir (cofając sią) Za pozwoleniem...

Szambelanowa. Człowieku odpowiadaj : masz myszkę na łopatce?

Llldmir. Ależ Mościa Dobrodziejko! za pozwoleniem, mój surdut, ja nie rozumiem.

Szambelanowa. Czy masz na prawej łopatce znak myszy, pytani cię się wyraźnie raz jeszcze.

Llldlllir. Rzecz dziwna!

Szambelanowa. Odpowiadaj, na Boga jedynego, odpowiadaj.

Llldmir. Jeżeli o to idzie koniecznie, mam.

Szambelanowa. I wszystko prawda coś Jowialskiemu powiadał?

Llldlllir. Co do słowa.

Szambelanowa. Przysięgniesz ?

Llldmir. Ależ za pozwoleniem...

Szambelanowa. Mów, bo oszaleję.

Ludmir. Przysięgnę jak tego trzeba będzie (na stronie) Co to jest?

Szambelanowa. Płynącego w kolebce Cyganie złapali.

Ludmir. Tak jest.

Szambelanowa. Potem zostawili chorego?

Ludmił*. U pana Żaby na Litwie.

Szaillbelanowa. I ten później okupił u nich wiadomość skąd cię wzięli?

Ludmir. Tak jest.

Szambelanowa. Że z Wisły?

Ludmir. Tak jest.

Szambelanowa. I razem przedali krzyżyk, który miałeś na szyi?

Ludmir. Krzyżyk?

Szambelanowa. Srebrny?

Ludmir. Tak jest.

Szambelanowa. Z literami B. B?

Ludmir. Rzecz dziwna! tak jest w istocie.

Szambelanowa. Pokaż, pokaż prędko — B. B. Barbara Bobkówna.

Ludmir. Miałażby jaką wiadomość o moich rodzicach?

(dając krzyżyk) Oto jest.

Szambelanowa. (rzucając się na szyję) Syn! Syn UlÓj !

Ludmir. Ja jestem?

Szambelanowa. Młody Tuz, syn Jenerała-Majora Tuza. O Charles, Charles! ja od siebie odchodzę, ty stoisz jak martwy. Mon fils!

Ludmir. Zadziwienie. — W tym domu może żart...

Szambelanowa (ściskając) Ach, żartem serce tak nie bije. — to serce matki.

Ludmir. Matko! (klękając), pobłogosław syna.

Szambelanowa (ściskając go). Gdzież miałam oczy — wszakże to żywy portret mojego pierwszego męża ś. p. Jenerała-Maj ora Tuza. Mon Charles! ożenię cię z Heleną.

Ludmił*. Nie dziwuj się, Matko, że skąpo wyrażam uczucia moje — nadto, nadto ich wiele na raz.

Szambelanowa. Wszak Helena ci się podobała?

Ludmir. Kocham ją.

Szambelanowa. Ona nie będzie przeciwną?

Ludmir. Spodziewam się.

Szambelanowa. Niechże cię jeszcze uściskam, żywy obrazie biednego Jenerał-Majora nieboszczyka, (ściskago)

SCENA DWUNASTA.

SZAMBELANOWA, LUDMIR, SZAMBELAN.

(Szambelan przy szpadzie, cofa się kilka kroków, zobaczywszy uściśnienie żony).

Szambelan (na stronie), a to co?

Szambelanowa. Kochany Karolu!

Szambelan. (na stronie). Pójdę poskarżyć się Jegomości. Szambelanowa. Powiedzże mi, powtarzaj każdy szczegół twojego życia. Ach, ileż to ja szczęścia straciłam !

SCENA TRZYNASTA.

Ciż sami, PAN JOWIALSKI, PANI JOWIALSKA.

P. Jowialski. Nieśmiało wchodzę, bo nie wiem czy się smucą, czy się weselą.

Szambelan. Smucą się.

Szambelanowa. Weselą się. Oto jest Charles — mój syn, syn Jenerał-Majora...

Szambelan. Co słyszę!

P. Jowialski. Bogu dzięki.

Szambelan. Cuda, cuda.

P. Jowialski. Przecież Waćpani teraz rozśmiejesz się czasem i drugim za złe wesołości brać nie będziesz.

Szambelanowa. Wszystko teraz ze mną zrobicie.

Szambelan. Wszystko ! kochany synek i ja się cieszę, że się znalazł.

P. Jowialski. Bardzo się cieszę, że z nami zostaniesz.

Szambelan. Łatwiej kijek gruby... Łatwiej grubemu... Łatwiej kijek...

SCENA CZTERNASTA.

Ciż sami, HELENA.

Helena. Nieba! czy go biorą?

Szambelanowa. Nie, nie. On ciebie weźmie, jeżeli Dziadunio pozwoli.

Helena. Pan... jakże mam nazwać?

Ludmir (śmiejąc się). Nie Szandoi', żarty to były Wik-

tora. Znalazłem, droga Heleno, matkę, a jeżeli pan Jowialski zezwoli, znajdę ojca i żonę.

P. Jowialski. Oddawna zostawiłem Helusi zupełną wolę w wyborze męża.

Szambelanowa. Od ciebie więc, Heleno, zależy.

P. Jowialski. Nie naglijcieże na nią. Wiecie jak się od tego wyprasza. Dajcież jej przynajmniej parę miesięcy do namyślenia.

Helena. Jeżeli Dziadunio każe, to ja już zwłoki nie będę prosiła.

P. Jowialski. Aha! Wyszło szydło z worka — ze smyczy kochanek do budy. Lepszy gil, niż motyl, prawda?

SCENA PIĘTNASTA.

Ciż sami, JANUSZ, WIKTOR, DWÓCH ŻOŁNIERZY.

nie

Wiktor (papiery w ręka. kulejąc). Jakiż obmierzły, przeklęty dzień dzisiejszy! Już drugi raz jak włóczęga jestem prowadzony, Pokazuję papiery chodź — czy wszyscy dziś zdrowe zmysły utracili ?

(siada ; żołnierze na znak Jowialskiego odeliodzą).

JailUSZ (do szambeianowej). Wypełniłem rozkazy — teraz działać na Panią.

Llldmir (do Wiktora). Cóż się z tobą działo?

Wiktor. Zabrałem twoje papiery — przestraszyłem Szambelana i schowałem się w ogrodzie — ale przez ciekawość nie mogłem na miejscu usiedzieć. Wyglądałem z gęstwiny co moment, tak mię też ujrzał kapral.

P. Jowialski. Zdybał jak czajkę na gnieździe.

Wiktor. Osądził za postępowanie nader podejrzane i kazał iść z sobą.

P. Jowialski. Kto pod kim dołki kopie, sam w nie pada.

Wiktor. I proszę się — przekładam rzecz całą — nie — od furtki ogrodowej — przez całą ulicę —    '

przez cały dziedziniec — prowadzą mnie między końmi, jak ostatniego urwisza.

Llldmir. Ale żebyś wiedział, jak mnie dokuczyłeś !

Wiktor. Niech się przynajmniej tern pocieszę.

Llldmir. Znalazłem matkę.

Szambelanowa. A ja syna.

Janusz. Tam do kata!

Szambelan. I będzie można z nią, robić co chcieć.

Wiktor. Ten człowiek w czepku się urodził — a mnie...

P. Jowialski. Tak to zawsze- Jednemu szydła golą, drugiemu i brzytwy nie chcą.

Ludmir. I Helena będzie moją.

Janusz. O, za pozwoleniem...

Helena. Tak jest, dusze nasze zrozumiały się od pierwszego dotknięcia. Rodzice zezwalają na uzupełnienie naszego światowego szczęścia.

Janusz (do Szambeianowej). Mościa Dobrodziejko, to może jakie oszukaństwo.

P. Jowialski (na stronie). O, długo pokuka, kto babę oszuka.

Szambelanowa. Ach, serce moje mnie nie zwodzi i podobieństwo jego do pierwszego mojego męża ś. p. Jenerała...

Janusz. Ale obietnica Mościa Dobrodziejko.

P. Jowialski (na stronie). Obiecanka cacanka, a głupiemu radość.

Szambelanowa (dawnym sposobem mówienia). Dziwi mnie, że Pan ośmielasz się żądać, abym z krzywdą własnego syna i wbrew jego dobru, dotrzymywała w innych stosunkach uczynionej obietnicy. C’est drôle.

Szambelan (na stronie). Oj, COŚ znowu po dawnemu.

P. Jowialski. Bliższa koszula, niż suknia ciała, mówi przysłowie.

Ludmir. Pierwej sobie, potem tobie.

P. Jowialski. Pierwej Sobkowi, a potem Bobkowi.

JailUSZ. Widzę, że wszyscy bawili się i bawią dotąd moim kosztem.

P. Jowialski. Wszyscy tańcowali, a tyś skrzj^p-ka zapłacił.

Wiktor. O, i mój grosz wpadł do skrzypców.

P. Jowialski. Ale to oddane rzeczy, mój Panie. Nie turbuj się, i ty znajdziesz żonę, bo przysłowie mówi: Każda Marta, znajdzie dotarta¹)

JailUSZ. Mam wieś dobrą.

P. Jowialski. I abym cię pocieszył, powiem ci bajeczkę. Znacie o Czyżyku i Ziębie?

Wszyscy. Znamy.

P. Jowialski. Słuchajcie więc.

JailUSZ. Wiem, wiem.

P. Jowialski (przytrzymując go za rękę). Słlicliaj :

Na ciemnym jarzębie Młody czyżyk siadł przy ziębie,

A że zawsze n^śl w nim płocha,

Ledwie zoczył jużci kocha.

Lecz uważa, prócz urody,

— W tern już baczny lubo młody —

Że ptaszyna ma w udziele W swem mieszkaniu ziarna wiele.

Tern mieszkaniem domek mały :

Drobne kratki go składały,

I szczeblikiem drzwi podparte Stały otwarte.

Szambelan (okazawszy, iż zrozumiał). Samotrzask.

P. Jowialski. Uważał czyżyk dość długo, a potem Lekkim zbliżył się lotem.

Nuci, śpiewa, bawi,

O miłości prawi,

Wzajemności żąda,

A na proso wciąż pogląda;

Zięba zaś swoim zwyczajem,

Wdzięczy się nawzajem.

Zięba nadobnej była urody,

A czyżyk młody.

Pokarm był piękny, liczny, dorodny,

A czyżyk głodny,

Nie myśląc więc wiele,

Posunął się śmiele,

Lecz ledwie przy kratce... Trzask! — czyżyk w klatce. Zrazu pieszczoty zięby, jej glos miły,

Myśli niewoli z główki oddaliły,

Lecz niedługa Ta usługa.

Jakby nie ta co z początku,

Dumała gdzieś w swoim kątku,

A gdy czyżyk grzecznie, ładnie O śpiewanie ją zagadnie,

Huknie,

F uknie :

— Ja poty wabię, pókim sama w domu, Póki mi trzeba podobać się komu. —

Choć westchnął czyżyk nad dzielnością mowy, Nie stracił głowy,

Wspomniał o prosie:

Wziął się do niego. Lecz, o smutny losie!

O, nadziejo marna!

Dużo tam łupek, a niewiele ziarna — Westchnął jeszcze i wzdychał, ale nic nie zmienił. Nie jeden jest czyżykiem, co się dziś ożenił.

P. Jowialska. Figle! figle!

(Janusz odchodzi)

NOCLEG W APENINACH

OPERETKA W JEDNYM AKCIE.

Żaden morza przebrnąć nie usiłuje, bo widzi niepodobność; w kałużę łatwo każdy wpadnie, bo się spodziewa przejechać.

And. Maks. Fredro.

OSOBY:

ANZELMA.

ANZELMO, właściciel małej gospody w Apeninach. ANTONIO, syn LIZETA, córka FABRICIO, Toskańczyk.

ROZYNA, jego narzeczona.

BOMBALO, szarlatan.

PODRÓŻNI, ŻANDARMY.

Rzecz dzieje się w gospodzie ANZELMA, w Apeninach na granicy Toskanii.

SCENA PIERWSZA.

(Duża izba — Drzwi dwoje — Okno po lewej stronie aktorów. Stół na środku, na nim lampa — Krzesła duże z poręczami. W głębi, przy drzwiach, łóżko).

ANZELMO, LIZETA, PODRÓŻNI, ANTONIO.

(na stronie, z tłómoezkiem na plecach).

Wszyscy (śpiewają). Co za zjazd! co za ścisk nieba dziś dały !

Anzelmo (w środku, świeca w ręku). Choćby 1П l*ad, cllOĆbym chciał, pełny dom cały.

Podróżni (po prawej stronie Anzelma). Łóżka dla mnie!

Anzelmo. Niema.

PodrÓŻlli (po lewej stronie Anzelma). Łóżka.

Niema.

Anzelmo.

Podróżni wszyscy. Łóżka, łóżka.

AnZelmO (obracając się na wszystkie strony).

Niema, niema, niema.

Wszakże macie przed oczyma.

Niema miejsca, niema, niema.

pełny dom cały.

Wszyscy. Co za zjazd! co za ścisk nieba dziś dały! Choćbym rad, choćbym chciał,

Choćby rad, choćby chciał.

macie

przed oczyma,

Wszakże

mamy

Niema miejsca, niema, niema. —

(Wszyscy odchodzą za Anzelmem, próez Antonia)

SCENA DRUGA..

ANTONIO, LIZETA.

Antonio. Lizeto !

LlZeta (po krótkiem milczeniu). Antonio! (rzucającsią w objęcia)

Antonio kochany! Ty że to jesteś?

Antonio. Ja to, ja twój brat, ów zbieg, ów trzpiot niegodziwy.

Lizeta. Kochany bracie... Ale czemuż nie śpieszysz

do Ojca. (biegnąc ku drzwiom) Ojcze, ojcze!

Antonio (zatrzymując ją). Co czynisz, dla Boga !

Lizeta. Nie lękaj się, wszystko puścił w zapomnienie, wszystko ci przebaczył. O, jak się ucieszy! jak się ucieszy !

Antonio (zatrzymując ją). Słuchaj mnie wprzódy.

Lizeta. Ach, Antonio, wyrzutów ci nie robię, ale ileż ty nam zgryzot nie sprawiłeś! Porzuciłeś nas tajemnie i przez trzy lata, niegodziwy, ani słowa wiadomości nie dałeś o sobie.

Antonio. Alboż to moich głupstw tylko tyle?

Lizeta. Zrazu ojciec czas długi nie przestawał ci złorzeczyć, później nie chciał wspominać, na końcu tylko płakał.

Antonio. Z duszy, serca chciałbym mu wynagrodzić sprawione zmartwienia.

Lizeta. Chciałbyś? Alboż to nie od ciebie zależjr?

Antonio. Sam nie wiem.

Lizeta. Wszystko przebaczył, powiadam, długi twoje popłacił i pisał za tobą na wszystkie strony. — Ale powiedz mi, co się z tobą, działo? gdzież byłeś? jak żyłeś? co robiłeś? —

Antonio. Ha, gdzie byłem? co robiłem? jak żyłem? słuchaj.

(śpiewa)

Jedna suknia, pończoch para,

Trzy bajoki i gitara,

Wszystko tyło, com wziął z domu, Kiedym drapnął pokryj omu —

Ale miłość w sercu biła,

Miłość w podróż mnie wabiła.

Dla miłości jawnie, skrycie Poświęcałem moje życie:

Kochany, kochałem;

Zdradzany, zdradzałem;

Pieszczony, pieściłem;

Czubiony, czubiłem.

Dla miłości jawnie, skrycie Poświęcałem moje życie.

Ale miłość, choć się śmieje,

Nie nakarmi, nie ogrzeje,

1, per Bacco, z mą gitarą Wyschłem, siostro jak cygaro.

Trzeba było coś dochodu,

By nie umrzeć jak pies z głodu. Próbowałem różne stanj^,

Byłem wszystkiem na przemiany: Handlarzem, Aktorem,

Kucharzem, Faktorem,

Mickiem, Tancerzem,

Laikiem, Żołnierzem.

Próbowałem różne stanj^,

Byłem wszystkiem na przemiany.

Ponętą fałszywą wiedzeni,

Szukamy dalekich kolei,

Lecz wkrótce burzami strudzeni,

Wracamy z ostatkiem nadziei —

Wracamy, wracany po szkodzie Spoczywać w ojczystej zagrodzie.

Antonio. Wracałem więc w szczerej chęci rzucenia się do nóg ojca i wynagrodzenia mu przeszłych trosk życiem jak najprzykładniejszem, gdjr w Bolonii znalazłem przeszkodę, która mój chwalebny zamiar jeżeli nie niszczy, to przynajmniej odłoŻ3rć przymusza. Lizeta. A ta przeszkoda?

Antonio. Ty mnie łajać będziesz.

Lizeta. Pewnie miłość.

Antonio. Ale jaka miłość! Jaka! Ach Lizeto, trzeba czuć, by ją pojąć można.

Lizeta. Zawsze jedna piosnka, nie odmieniłeś się, jak widzę. Któż więc jest tym nowym przedmiotem nowych westchnień?

Alltoilio. Kto? Ach, gdybym wiedział!

Lizeta. Nie wiesz?

Antonio. Nie wiem.

Lizeta. Jest wolną przynajmniej?

Antonio. Nie wiem.

Lizeta. Jak się zowie?

Antonio. Nie wiem.

Lizeta. Jesteś szalony, Antonio.

Antonio. Szalony, ale z miłości.

Lizeta. Zawsze wiec miłość przyczyną będzie błędów twoich, a zgryzot ojca.

Antonio. Właśnie dla oszczędzenia mu zgryzot, nie chcę się z nim jeszcze widzieć. — Jeśli osoba, którą kocham, może być moją — jak się spodziewam — rzucę mu się do nóg i wezwę pomocy — jeśli nie, na cóż go zasmucać? Ja tu nie zostanę, ja bez niej żyć nie mogę.

Lizeta. Bez wielu ty już żyć nie mogłeś! Ale niechże się dowiem jak? co?

Alltoilio. Przybywając do Bolonii, postrzegłem młodą osobę, której twarz... Ach, Lizeto, jaka twarz! Czy tylko będę w stanie opisać ci ją dokładnie.

Lizeta'. Już, już, już wystawiam ją sobie, tylko do rzeczy !

Antonio. Będziesz ją widzieć, sama osądzisz, czy nie kochać się w niej jest podobieństwem.

Lizeta. Nie jest podobieństwem; ale do rzeczy.

Antonio. Spotkałem więc młodą, lubą, śliczną osobę, której twarz cudna, anielska, boska...

Lizeta. Jak gdjiiym ją widziała — cóż dalej?

Antonio. Której twarz głęboki smutek wyrażała. Nieśmiało a bardziej niechętnie szła obok człowieka starego, brzydkiego, obrzydłego... I wiesz co, Lizeto, ja ręczę i przysiągłbym nawet, że to wielki łotr być musi.

Lizeta. Zapewne.

Antonio' Możnaby go powiesić na pierwsze wejrzenie.

Lizeta. Bardzo sprawiedliwie.

Alltoilio. Zdawał się strzedz ją, pilnie.

Lizeta. Co za zbrodnia!

Antonio. Lizeto! tu niema żartów — słuchaj, albo mówić przestanę.

Lizeta. Choćbyś i przestał, wiem już wszystko. Był to pewnie rozsądny ojciec, który postrzegłszy czułe, wzajemne wejrzenia, zamknął córkę, a sinior Antonio, straciwszy kilka bezsennych nocy pod oknami, musiał odejść z niczem.

Antonio. Ojciec czy nie ojciec, tego nie wiem; ale że sinior Antonio nie odszedł z niczem, to wiem doskonale. Mimo wszelkiej jego uwagi, widywaliśmy się codzień, wprawdzie zdaleka, wprawdzie ani słowa nie przemówiliśmy do siebie, ale wejrzenia nasze wszystko powiedziały, co nam tymczasem wiedzieć było potrzeba, to jest, że się kochamy, że ona pomocy wzywa, a ja pomódz mam ochotę.

Lizeta. Czy tak?

Antonio. Po sześciu dniach nareszcie, gdy przedsięwziąłem, bądź co bądź, drzwiami, oknem czy kominem wejść do strzeżonego mieszkania, postrzegłem ją wychodzącą w podróżnym ubiorze, z innym mężczyzną, mniej starym, ale równie...

Lizeta. Brzydkim, obrzydłym, okropnym i łotrem pewnie ?

Alltoilio. Nie inaczej. Chciałem się już rzucić na niego, gdy jej oczy zapłakane wznoszą się na mnie, a ręce złożone zdają się wzywać pomocy ale i roztropności razem.

Lizeta. I cóż zrobiłeś? Zaczynam być niespokojną — cóż się stało z tą nieszczęśliwą?

Antonio. Baję znak, że jej nie odstąpię, że ją chcę ratować i postępuję zdaleka za nimi; a przekonawszy się, że idą drogą ku Florencyi, wracam, zbieram tłómoczek, wyprzedzam ich niebawem i tu staję przed nimi. Burza powstaje, tu mnszą nocować, znajdę zatem z twoją pomocą sposobność dowiedzenia się o wszystkiem i zaradzenia nieszczęściu.

Lizeta. Jeżeli tylko jest do zaradzenia.

Antonio. Nie wzywałaby pomocy, gdyby podobieństwa nie było.

Lizeta. Cóż mam czynić?

Antonio (po krótkiem milczeniu). Dom pełny, nigdzie miejsca — Niech w tym pokoju nocuję.

Lizeta. Chyba na tych krzesłach, ale i tu sami nie będziecie : to łóżko już zajęte. — Bombalo Szarlatan położył na niem swoje rzeczy.

Antonio. Rzeczy?

Lizeta. Swój parasol.

Antonio. Czy nie ten, co przed domem na środku drogi wysławiał swoje cudne leki?

Lizeta. Ten sam.

Antonio, Nic nie szkodzi,' nawet lepiej, uwaga mojego wroga podzielona będzie.

Lizeta. Pomagać będę, ale Antonio, jeśli to twoje zwykłe miłostki?

Antonio. Nie, przysięgam ci, nic w świecie tej mojej miłości nie zmieni. Tu, w lubych Apeninach, z moją kochanką żyć i umrzeć pragnę.

Lizeta.

Litością wiedziona jedynie Chcę być pomocną tobie,

Jeżeli z czasami nie minie,

Antonio.

Lizeta.

Antonio.

Razem.

Co w tej przysięgasz dobie. Miłością wiedziony jedynie,

Co już przysiągłem sobie,

Co nigdy z czasami nie minie, To dziś powtarzam tobie. Zostaniesz na zawsze z nami?

Ach, pragnę pozostać już z wami. Zostaniesz, zostaniesz z nami, Zostanę, zostanę z wami,

Mówi mi to skryty głos — Miłość zmieni srogi los, Mówi skryty serca głos. Tak, tak, głos serca nie mami:

Zostaniesz, zostaniesz z nami.

Zostanę, zostanę z wami.

(Antonio składa swój tłómoezek po prawej stronie od aktorów).

SCENA TRZECIA.

LIZETA, ANTONIO, B0MBAL0.

Bombalo (trzymając w jednej ręce szkatułkę, w drugiej ząb). ECCO

lo ! Ecco lo! to mi ząb! Biały i czysty jak marmur

matrzeć. Sie-•^bJak pieliło zęba flextyrpo-иВфата becz-4 o niw gwałt — cze-

di Carrara — Co za korzą*

dział w szczęce, jak <h g-rzymy pielgrzymami, nie miał, i żadnemu

de

к zr

opoce* ^ об jeszcze ■ec^fie^nie byt

Wany. (wszystko eo mówi, Bo^znjwąps

ce, pielgrzym na faseto ^3ik go — niebój-' się, mówię. -kaj — będziesz zdrów w ręku. Zapłać teraz brat zapłać! — Proszę tylko patrzeć, co to za ząb — to nie ząb, to kieł! i to u pielgrzyma. Chè diavolo!...

Jeżelibyś pan miał także... (dostaje instrument ze szkatułki)

Alltoilio. Nie, nie, zdrów jestem zupełnie. Bombalo. Jeden moment bólu. (staje na krześle) Proszę

uff i

Ш aj! ~~    ~~~

⁴    ee6b lo! ząb

]ia! zapłać,

aj

bliżej.

Antonio. Ani myślę.

Bombalo (zeskakuje i przyciąga go do krzesła, na które znowu wstępuje). Może i bólu nie będzie.

Antonio. Bardzo wierzę.

Bombalo. Niech tylko pomacam.

Antonio (wyrywając się). Dziękuję — niema potrzeby. Bombalo (przybiegając do Lizety). Niech tylko pomacam.

Lizeta. Nic z tego.

Bombalo. Pokaż, pokaż zęby.

Lizeta. Nie do panny z taką prośbą.

Bombalo. Prędko, prędko, nie mam czasu.

Lizeta. Ależ proszę uspokoić zbytnią gorliwość — oboje, Bogu dzięki, zdrowi jesteśmy.

Bombalo. Zdrowi ? Ha, ha, ha ! zdrowi ! Żaden człowiek nie jest zdrów, bo na to są lekarze. — Zdrowi!... Ale może nie wierzycie, nie ufacie mojej sztuce? (otwierając szkatułkę). Oto cudne leki na wszystkie choroby i niektóre inne.

(śpiewa)

Oto cudny, przedni sok!

Kogo boli głowa, bok,

Kolki męczą,

Wiatry dręczą,

Kaszel krztusi,

Czkawka dusi,

Febra, poty,

Żółć, suchoty,

Et caetera,

Et caetera,

Niech zażyje, pomoc szybka :

Raz, dwa, trzy! zdrów jak rybka.

Oto woda z cudnych ziół!

Kto się objadł, kto się struł,

Kto się zdyma,

Kto snu niema,

Kto usycha,

Ciężko dycha,

Ma złą cerę,

Mizererę,

Et caetera,

Et caetera,

Niech zażyje, pomoc szybka:

Raz, dwa, trzy ! zdrów jak rybka.

Oto cudna, przednia maść ! Jak na szpilkę tyle kłaść. Czy kto zbity, Czy przebity,

Czy zwichnięty, Czy pęknięty, Prosty, krzywy, Zmarły, żywy,

Et caetera,

Et caetera,

Niecli się natrze, pomoc szybka :

Raz, dwa, trzy! zdrów jak rybka.

Antonio. Doskonałe leki i nigdy tyle nie żałowałem, ile w tej chwili, że nieba mnie dobrem udar o wały zdrowiem.

Bombalo (biorąc go na stroną). Pl'OSzek miłoŚny? CO?

Antonio. Hm! lim!

Bombalo. Za bezcen —

Antonio. Proszę!

Bombalo. Za cekina rozkochasz dwadzieścia jedną panien.

Antonio. Tego sobie nie życzę.

Bombalo. Rozdzierać cię będą.

Antonio. Miła mi całość moja.

Bombalo. Ale to w honorowym sposobie.

Antonio. Nie wątpię.

Bombalo. Nie chcesz? — Dwadzieścia jedna za cekina? Co? — za pół? — nie?

Antonio. Nie, nie i nie.

Bombalo (biorąc na stroną Lizetą). Krople panieńskie za sknda.

Lizeta. Dziękuję.

Bombalo. Bezsenność cierpisz, hm? o, ja to rozumiem. — Panny zwykle sypiać nie mogą — ziewają, ruszają się — przewracają na wszystkie strony. A jak matka zapyta: co ci to córuniu? — Pchła, mamuniu. — Nieprawda, nie pchła, ja wiem lepiej. — Pchła!—Trzy krople, a sen nastąpi spokojny.—

Lizeta. Dziękuję, dziękuję. Na dole u stołu już miejsca niema, zatem panowie pozwolą tu sobie służyć.

Bombalo. Mniejsza z tem. — Razem jeść będziemy, (do Antonia) Dobrze?

Antonio. Razem jeść będziemjr — rozumiesz Lizetko?

Lizeta. Rozumiem.

Bombalo. Ale każdy za siebie zapłaci.

Antonio. Oczywiście.

Bombalo. Jakiemiż nas łakociami, prócz swojej twarzyczki, uczęstujesz Lizetko? nie zaszkodzi wiedzieć.

Lizeta. Będzie zupa z fasoli.

Bombalo. Bravo!

Lizeta. Karczochy z oliwą.

Bombalo. Bravo!

Lizeta. I sałata.

Bombalo. Hola! czym ja muł, żebym tyle jadł; parę karczochów, e basta.

Lizeta. Na wety groch i koper.

Bombalo. Koper ! bravissimo ! królewski stół mieć będziemy, byle tylko prędko. — Pielgrzym zmęczył mnie kaducznie. —

Lizeta. Wkrótce będzie wszystko.

SCENA CZWARTA.

ANTONIO, BOMBALO.

Bombalo. Hm, hm! mój młody paniczu... jakże się zowiesz ?

Antonio. Antonio.

Bombalo. Mój Antonio, dyabelnieś mi się sentymentalnie zawijał koło Lizetki.

Antonio. Nic nie szkodzi.

Bombalo. Szkodzi, szkodzi, to nie dobrze, pod mojem okiem nie spodziewaj się... O ho, ho! ja przez szparę patrzeć nie lubię.

Antonio (na stronie). Będzie mi przeszkadzać, jak u-ważam.

Bombalo (Chodząc z powagą) Bo Człowiek, który złemu nie przeszkadza, staje się współ-winowajcą. —

Antonio (na stronie) Chciałem go właśnie uprzedzić.

Bombalo. Nie dosyć samemu być dobrych obyczajów, trzeba i drugich do nich skłaniać.

AlltOlliO (na stronie). Czy OSzalał?

Bombalo. Trzeba karcić rozwiązłość.

Antonio. Niech cię licho porwie z twoimi morałami.

Bombalo. Zwykła mowa trzpiotów. —

Antonio (na stronie). Przeszkadzać mi będzie.

Bombalo. Są tacy, którzy chętnie jedno oko zamykają.

Alltonio. Żebyś mógł i oba zamknąć.

Bombalo. Za kogóż to mnie masz?

Antonio. Nie zamykaj więc i noc całą.

Bombalo. A gdybym i zamknął, jakążbym stąd miał korzyść ?

Antonio. Alia! O to idzie — korzyść z mojej sakiewki.

Bombalo. Biedny młodzieńcze, ty pomocy potrzebujesz; lituję się.

Antonio. Jeśli mi zechcesz pomagać.

Bombalo (nastawiając ręką). Niech słyszę.

Antonio. Tu nie o Lizetę^ idzie.

Bombalo. Jak chcesz.

Antonio. Niema nic nieuczciwego.

Bombalo (przybliżając rąką). Niech widzę.

Antonio. Ja się chcę żenić.

Bombalo. Jak chcesz.

Antonio. Trzeba mi twojej zręczności, abyś uśpił... Bombalo. Hm, hm, jakiegoś Argusa — rozumiem. — Antonio. Obiecujesz więc?

Bombalo. Niech widzę...

Antonio. Dołóż wszelkiego starania, abym mógł z nią mówić.

Bombalo. Co dasz, u kaduka?

Antonio (śpiewa). Masz trzy pąwły, miej staranie... Bombalo. Hę, trzy pawły, mój ty panie,

Za ząb jeden zwykli płacić,

A ja cztery mogę stracić.

Nie, nie, nie, nie, rzecz skończona:

Daj całego franczeskona. ²) —

Antonio. Ach, ubóstwo miej na względzie,

Niech sześć pawłów dosyć będzie.

Bombalo. Franczeskona, franczeskona!

Antonio. O, ty duszo niewzruszona!

Bombalo. Daj, daj, daj, daj, nie pomoże. Antonio. Więc ci jeszcze dwa dołożę. — Wszakże i mnie żyć potrzeba. Bombalo. Miłość syci i bez clileba. Franczeskona!

Antonio (prosząc). Lubciu drogi!

Bombalo. Franczeskona.

Antonio. Sępie srogi!

Bombalo. Franczeskona! franczeskona! Antonio. Na, masz dyable.

Bombalo. Ezecz skończona.

Razem

Antonio. Miłości, miłości święta, Zwróć na dół miłe oczęta. Antonio, twój sługa stały, Los ci swój powierza cały!

Bombalo. Zręczności, zręczności święta Zwróć na dół miłe oczęta, Bombalo, twój sługa stały, Grzbiet ci swój powierza cały!

Bombalo. O cóż więc idzie?

Antonio. Chodźmy na dół, wszj^stko ci opowiem. Bombalo. Czemuż nie tu?

Antonio. Aby ptaszka nie spłoszyć.

Bombalo. Nie rozumiem.

Antonio. Chodź, chodź, wsz}rstko zrozumiesz. Bombalo. Ale jedzenie?

Antonio. Wkrótce wrócimy.

Lizeta (z koszem, z talerzami 1 świecą w ręku). PreCZ ! preCZ temi drzwiami! (Antonio i Bombalo odchodzą boeznemi drzwiami). TU, tU. (Lizeta wołając za sobą). Tli, tli prOSZę Za Utną. —

SCENA PIĄTA.

FABRICIO, RÓŻANA, LIZETA.

(Fabricio i Rozyna z tłómoczkami).

Fabricio. Przeklęta burza! niepodobieństwo przejść granicę, (do Lizety). Ależ ja mówiłem dwa łóżka. Lizeta. Nie tylko dwAcli, ale i jednego łóżka niema!

Fabricio. Ani jednego?

Lizeta. Ani jednego.

Fabricio. To mi oberża!

Lizeta. Burza powstająca wstrzymała wszystkich podróżnych w naszym niewielkim domu!

Fabricio. Co mnie do tego.

Lizeta. Zapewne nic mu do tego, ale dom cały pełny— wszystko zajęte, nawet to jedno krzesło.

Fabricio. Jakże będzie?

Lizeta. Jeszcze te dwa krzesła są na usługi. Fabricio. Piękny nocleg.

Lizeta. Od pana woli zależy zostać lub iść dalej. Fabricio. Tak, iść dalej! Jak iść dalej na taką burzę? Lizeta. Ha, więc w miękkiem szerokiem krześle lepiej noc przedrzemać, niż brnąć i błądzić po śniegu. Fabricio. Przeklęta burza! (rzucając tłómoczek po lewej Stronie) Żebym choć już był za granicą. Przeklęta burza i taka karczma z nią razem !

Lizeta. Skądże Pan Bóg prowadzi?

Fabricio. Z Bolonii, z Bolonii.

Lizeta. Zapewne pana żona?

Rozyna. O nie, nie, nie żona.

Fabricio. Rozyno! ciszej!

Lizeta (na stronie). Rozyna, nie żona.

Rozyna. Milczeć nie będę...

Fabricio. Paroksyzm, widzę, nadchodzi.

TRIO.

Rozyna. Już się groźby twej nie boję,

Powiem wszystkim sprawy twoje. Fabricio. Dobrze, dobrze, serce moje,

Powiedz wszystkim, co ja broję.

Rozyna. Będę żale moje głosić.

Fabricio. Możesz żale twoje głosić.

Rozyna. Będę, będę, będę głosić,

Razem

I o pomoc wszystkich prosić. Fabricio. Możesz, możesz, możesz głosić, Ja cierpliwie będę znosić.

Fabricio (biorąc na strony Lizetę). Moja żona, biada, biada, Zdrowych zmysłów nie posiada.

Rozyna (do Lizety). Nie wierz, temu co powiada.

W każdein słowie sroga zdrada.

Lizeta. Tu szaleństwo, a tu zdrada;

Któż z was prawdę mi powiada?

Razem

Rozyna. Nie wierz, nie wierz, etc. etc. Fabricio. Moja żona etc. etc.

Lizeta. Któż z was prawdę etc. etc. Rozyna. Niech się ze mną co chce dzieje,

Ani kroku stąd nie zrobię.

Fabricio. Zrobisz, zrobisz, mam nadzieję,

Poradzę ja przecie sobie.

Rozyna. Nie, nie, nie, nie, nie, nie zrobię. Fabricio. Wiem, wiem, wiem, wiem, wiem co zrobię.

Rozyna. Nie, nie, nie, nie, nie, nie zrobię, Wolę umrzeć w tejże dobie. Fabricio. Wiem, wiem, wiem, wiem, wiem

Razem.

co zrobię,

Poradzę ja przecie sobie.

Lizeta (do Fabricia). Krwi daremnie nie psuj (do Rozyny). Pomyślimy o sposobie, [sobie, Fabricio. Przeklęta, przeklęta burza!

Lizeta (do Rozyny, nakrywając do stołu). Miej nadzieję.

Fabricio. Co za nadzieję?

Lizeta. że burza ustanie.

Fabricio. A jutro w śnieg po kolana !

Lizeta (do Rozyny). РоШОС bliska.

Fabricio. Co za pomoc?

Lizeta. Do przekopania śniegu.

Fabricio. Przeklęta burza!

Lizeta (do Rozyny). Antonio tlł jest.

Fabricio. Co, Antonio?

Lizeta. Sant Antonio, nasz Patron, wspierać was będzie. Fabricio. Ale dla kogoż cztery nakrycia?

Lizeta. Alboż jeść nie chcecie?

Fabricio. Owszem, ale nas tylko dwoje.

Lizeta. A dwócli podróżnych, którzy tu także nocować będą — więc cztery.

Fabrici.0. Podróżni? tu nocować? starzy? młodzi?

Lizeta. Nie uważałam.

Fabricio. Ale przecie?

Lizeta. W średnim wieku podobno.

Fabricio. Ja chcę jeść osobno.

Lizeta. Nigdzie miejsca niema.

Fabricio (na stronie). W średnim wieku! O, przeklęta burza! (głośno). Żeby się te domy pozapadały, gdzie łóżka, ani miejsca osobnego u stołu niema, (na stronie). W średnim wieku.

Lizeta. Dom mały, gości dużo, zresztą róbcie jak chcecie.

(odchodzi).

SCENA SZÓSTA.

FABRICIO, ROZYNA.

Fabricio. Siniorina znowu swoję komedyę zaczyna — ale, przysięgam, gorzko żałować będzie.

Rozyna. Już powiedziałam i powtarzam, jednego kroku stąd nie zrobię.

Fabricio. Koszt mi tylko zrobisz, więcej nic; będę musiał nająć muła, wsadzić cię na niego, przywiązać nawet w potrzebie, i tak zawieść do domu.

Rozyna. Opowiem rzecz całą.

Fabricio. Nie probowałażeś tego już razy kilka?

Rozyna. Niestety!

Fabricio. Mam pasport.

Rozyna. Fałszywy.

Fabricio. Ale skuteczny. Mąż z żoną swoją, chorą na pomieszanie zmysłów, wraca od doktora z Bolonii do domu swego we Florencyi. — Każdy czyta i milczy.

Rozyna. Ach, czemu mnie nieba skarały tym niewielkim majątkiem, kiedy się stał przyczyną mego nieszczęścia i łotrostwa waszego.

Fabricio. Rozyno!

Rozyna. Opiekun mnie przedaje.

Fabricio. Twój opiekun jest człowiek uczciwy, lepiej zna nad twoję młodą głowę, istotne dobro twego szczęścia powierzył mi ciebie jako synowcowi i przyjacielowi swojemu!

dla

Rozyna. Przeklęta niech będzie godzina, w której sztyletem waszym zastraszona, pierwszy krok z Bolonii uczyniłam. Ale coście we dwócli mogli wykonać w zakątnym domu, tego ja się tu już nie lękam.

Fabricio. I nie masz się czego lękać. — Uważana jako pozbawiona zdrowych zmysłów, litość tylko możesz wzbudzić, a papiery moje tak są dostateczne, że wzywając pomocy, wezwiesz ją tylko przeciw sobie.

Rozyna. Spodziewasz że się, srogi, okrutny człowieku, że ja w Toskanii dobro wolniej rękę ci oddam?

Fabricio. Potem o tern. Ciemna komórka i kawałek chleba chłodzi krew, i upór łagodzi.

Rozyna. Boże! w jakiem ja jestem ręku!

SCENA SIÓDMA.

CIŻ SAMI, (w głębi] ANTONIO, LIZETA, BOMBALO.

Rozyna. O, z tyrana srogich rąk

Choćby zgonem wybaw Boże!

Takich strapień, takich mąk Dłużej serce znieść nie może.

serce

Razem.

Rozyna. Lizeta. Antonio. Bomba! o.

Dłużej

Wy ba w że

męki mnie, <

znieść nie może.

wybaw Boże!

Wybawże

Fabricio (ironicznie, Dłużej męki znieść nie może.

Cierpliwości daj mi Boże!

. z gniewem).

Rozyna. Jak samotny w polu kwiat Nie mam żadnej już opieki: Ledwie widzę co to świat, A już cierpię całe wieki.

żadnej już opieki, cierpię

mam Nie Nie ma

Rozyna.

Lizeta.

Antonio.

Bombalo.

Fabricio.

Raze m.

I już

całe wieki.

cierpi

Jak nie uzna mej opieki, Cierpieć będzie całe wieki.

(pierwsza zwrotka powtórzona — Lizeta odchodzi)

ROZyiia (postrzegłszy Antonia). Acłl !

Bombalo. Co to? Czy słabo? (biorąc ją za'puis) Doktor Bombalo jestem ja. (cicho) Będziemy cię ratować. Ale co mi dasz?

Fabricio (wbiegając między nich). CospettO ! Doktor ! CłlO-rych dobijaj, a zdrowym daj pokój.

Antonio (do Rozyny cicho). Jesteś w domu mego ojca.— Bądź cierpliwa — myślę o ratunku.

Fabricio (Wbiegając między nich). A WaSzeć CO mówisz? Czy może cyrulik?

Bombalo (cicho do Rozyny). Nie chciej stąd iść dalej — gwałtu nie użyje — ale co mi dasz?

Fabricio (Wbiegając między nich). CÓŻ to znOWU, U licha ! recepty nie potrzeba.

Antonio (do Rozyny cicho). Możemy być szczęśliwi, jeżeli mnie kocha Rozyna.

Bombalo (zatrzymując Fabricia, który mu się chce wyrwać). Bizeta

mówiła, że Rozyna chora.

Antonio (do Rozyny). Winnaś mi odpowiedź.

Fabricio (do Bombaia) Chora, to sobie chora.

Rozyna (do Antonia) Ach, czytaj ją w oczach moich. Bombalo (szarpiąc Fabricia). Ja jestem doktor ! Bombalo ! Ja pomogę na wszystkie słabości! za mierną cenę! Możeś także słaby, możeś chory?

Fabricio (wyrwawszy się, porywa Rozynę za rękę i odprowadza na stronę).

(do siebie) Ha, bryganty! — Rozyno, tu stój! —nie patrz się! (do siebie) Gdzie ja jestem! O, przeklęta burza !

Antonio. Ha, ha, ha! Zazdrośny, zazdrośny!

Fabricio. Być może.

Bombalo. Słyszeliśmy o nieszczęściu Rozyny i chcemy być pomocni, każdy tem, czem może. Ja dam lekarstwo bardzo tanio.

Fabricio. Obejdzie się, obejdzie, (na stronie) O, łotry, jak się patrzą! jak jastrzębie — przeklęta burza! Oka

nie zmmŻę. (Lizeta przynosi jedzenie).

Bombalo. Bravo! zupa na stole.

Lizeta. Dobrego apetytu, (do Antonia) Dowiedziałeś się czego ?

za siebie zapłaci remonii, siniore, jak mam nazwać? Fabricio. Fabricio, Fabricio. Bombalo. Tu, tu sinior Fabricio.

Bez ce-

AlltOniO. NiC jeSZCZe nie Wiem. (Lizeta odchodzi). Bombalo. Ja będę gospodarzem, nota bene, każdy proszę więc siadać.

(Antonio chce siąść koniecznie koło Rozyny, co mu Bombalo ułatwia, ale

zawsze nadaremnie, nareszcie odmieniając miejsee, siadają od lewej strony:

1-sza Rozyna, 2-gi Fabricio, 3-ei Bombalo, 4-ty Antonio).

Antonio (podając talerz). Piękna Rozyna pozwoli sobie służyć?...

Fabricio (wyrywając) Nie pozwoli, nie pozwoli.

Bombalo (do Antonia) 0} che bestia!

Fabricio (na stronie). O, bryganty! (bo Rozyny) Grdzie Się patrzysz ?

Bombalo. Złe czasy, sinior Fabricio, kto co ma, dice mieć tylko dla siebie.

Fabricio. Głupi, kto się dzieli, (do Rozyny) Czemu nie jesz?

Bombalo. z ludźmi jednak żyć potrzeba.

Fabricio. Jak z jakimi, (do Rozyny) Gdzie się patrzysz ? (na stronie) Przeklęta burza!

Antonio. Piękna Rozyna tak smutna.

Rozyna. Ach, gdybym...

Fabricio. Cicho! (do Bombaia) Złe, złe więc czasy, sinior Bumbola.

Bombalo. Bombalo, nie Bumbola.

Antonio. Ten tylko może być smutnym, co już żadnej nie ma nadziei.

Bombalo. Sinior Antonio dobrze mówi, trzeba mieć nadzieję.

Fabricio. Sinior Antonio wolałby jeść, niż gadać.

Antonio. Jak mi się podoba.

Fabricio. Ja tylko radzę.

Antonio. Piękna Rozyna...

Fabricio. Co u licha z tą piękną Rozyną i Rozyną piękną! nie dać komn pokoju! (na stronie). O, łotr! o, jastrząb !

Rozyna. Muszę być cierpliwą.

Fabricio. Tra la la, tra la la.

Rozyna. Ale już nie długo...

Fabricio. Tra la la, tra la la.

Antonio. Sinior Fabricio lubi śpiewać.

Fabricio. Bardzo lubię.

Rozyna (do Fabricia). Nie lękaj się jeszcze...

Fabricio. Tra la la, tra la la.

Bombalo. Tra la la, tra la la, cóż to za śpiewanie, u licha !

Antonio. Zaśpiewajmy co lepszego i nalejmy szklanki. —

Bombalo. Dobrze, śpiewajmy tymczasem. — Śpiewajmy, pijmy, bo w winie pociecha i rada.

Antonio. Kiedy żal, smutek, bieda,

Lub się zrobi jaki błąd,

Kiedjr mózg pomysł wyda,

A nie wiedzieć zacząć skąd :

Wina, wina, wina dzban,

To mi radca! to mi pan!

Bombalo. Kiedym dał, co ma sztuka,

A mój chory nie chce wstać,

Kiedy śmierć we drzwi puka,

A ja nie wiem co już dać:

Wina, wina, wina dzban,

To mi radca! to mi pan!

Fabricio. Kiedy kto mego łaknie,

I wymierza na mnie cios,

A mnie w tem myśli braknie,

Jak mu szczutka palnąć w nos:

Wina, wina, wina dzban,

To mi radca ! to mi pan !

Bombalo. Hola ! hej ! wina !

Antonio. Teraz niech nam Eozyna zaśpiewa!

Fabricio. Eozyna później swoje godzinki odśpiewa.

SCENA ÓSMA.

CIŻ SAMI, LIZETA (z winem).

Bombalo. Jeszcze szklaneczkę, szanowny podróżujący obywatelu Toskanii, (do Antonia). Pije jak smok.

Fabricio (na stronie). Chce mnie upoić, (do Bombaia). Dolewaj, dolewaj, zobaczymy kto z nas lepszy. Eozy-no, nie wstawaj.

Lizeta (do Antonia cicho). Prosiłam żandarmów, aby tego panicza mieli na oku.

Antonio (podobnież do Lizety). Ale jak się dowiedzieć od Eozyny, co czynić potrzeba, kiedy jej słowa nie da wymówić ?

Lizeta. Wiesz co, idź na ganek pod okno, ona stąd się przybliży ; tak będziecie mogli pomówić z sobą, kiedy Bombalo flaszką zabawiać go będzie.

(wskazuje Rozynie okno, ta daje znak, że rozumie).

Antonio (udając pijanego). Napełnijcie moją szklankę, ja wam zaraz służyć będę. — Lizeto, jeszcze wina! Wina najlepszego, zaraz, zaraz wrócę, (odchodzi z Lizeta).

SCENA DZIEWIĄTA.

FABRICIO, BOMBALO, ROZYNA później ANTONIO.

Fabricio (na stronie). To do Eozyny, to do Lizety, o, łotr!

Bombalo (na stronie). Teraz pomyślmy o sobie.

Fabricio (na stronie). Wszystko sidła, wszędzie sidła. O, burzo przeklęta !

(Rozyna wstaje).

Bombalo. Stąd i stąd wziąść pieniądze, to nie głupio ! Ja tak zrobię, a cudze interesa Bogu powierzę. — Niech się dzieje wola święta; nie mnie w nią się mieszać.

Fabricio. Dokąd? Rozyna. Nie zabłądzę. Fabricio. Pocóż do okna? Rozyna. Odmówię pacierze. Fabricio. Zaraz wrócić.

(Rozyna otwiera, zasuwkę okna).

Rozyna. Zaraz, zaraz.

Fabricio. Na tę stronę, Rozyno! na tę stronę, mówię!

Rozyna. O, cierpliwości! (wraca i siada trochę w głębi po prawej stronie).

Bombalo. Szanowny Fabricio, mówmy z sobą szczerze.

Fabricio. Naprzykład ?

Bombalo. Jeśli umiesz być wdzięcznym, mogę ci znaczną usługę wyrządzić.

Fabricio. O, chcesz mi usłużyć, ja to dobrze widzę, ale na każdą usługę mam stosowną nagrodę — stosowną, (Antonio otwiera okno, kiwa na Rozynę, ta mu daje poznać,

że nie może się zbliżyć) rozumiesz szanowny Bombalo. Ale cóż tu za ciąg, u licha! Okno otwarte.

Rozyna. Zaraz zamknę.

Fabricio. I ja potrafię. (Antonio ukryty tłucze szybę).

Bombalo. Nie ja stłukłem — nie ja zapłacę — nie ja — nie ruszyłem się z miejsca — mam świadka.

Fabricio Anim się dotknął — Rozyny sprawka — okno otwierać na taki wicher, trzeba być prawdziwie Szaloną - (Zamyka i wraca — Antonio pokazuje głowę przez

stłuezoną szybę i stara się na znaki rozmawiać z Rozyna. W ciągu tej sceny sprzątają ze stołu i stćł ku lewej stronie cofają).

FabriClO (mówiąc z Bombalem po lewej stronie, stoi obrócony ty

łem do okna).

Jakaż to ma być usługa?

Bombalo. Ale nagroda?

Fabricio. Kota w worze nie kupują.

Bombalo. Niech i tak będzie. Ów młodzieniec Antonio znał się z Rozyną jeszcze w Bolonii.

Fabricio. Tam do kata!

Bombalo. Kochają się wzajemnie.

Fabricio. To być nie może.

Antonio. O, łotrze przeklęty !

Bombalo. Jak to święty?

Fabricio. W uszach ci szumi, толу dalej. — Bombalo. Szuka tylko sposobności zdmuchnięcia ci jej zręcznie i już, i już... teraz co dasz?

Fabricio. Co już? mów prędzej.

Bombalo. Co dasz?

Fabricio. Na, masz; gadaj.

Bombalo. Mało.

Fabricio. Więcej potem — gadaj.

Bombalo. Wiele?

Fabricio. Drugie tyle.

Antonio. I kijów bez miary.

Bombalo. Hę?

Fabricio. Co?

Bombalo. Nie dajesz wiary?

Fabricio. Nie, słucham.

Bombalo. Chciał mnie więc panicz przekupić, abym mu był pomocnym w zatrzymaniu ciebie.

Fabricio. Tego się nie boję.

Bombalo. Ale ja nie lubię w takie rzeczy wchodzić; udałem jednak, że się daję przekupić, a to dla tego, abym był w stanie wiedzieć jego zamiary i zapo-biedz wszelkim niemoralnym i nieobyczajnym wypadkom.

Antonio. Kości mu połamię. —

Bombalo. Hę?

Fabricio. Co?

Bombalo. Co mówisz o damie?

Fabricio. w uszach ci dzwoni. Cóż dalej ? Bombalo. Miej się na ostrożności.

Fabricio. Mam ja się na ostrożności przeciw wszystkim i wszystkiemu.

¹

Tu koniec sztuki na scenie. (P. a.).

²

Franczeskon, talar zawierający dziesięć pawłów. (P. a.)

Bombalo. Uważaj.

Fabricio. Uważam, żem darmo zapłacił.

Bombalo. Straciłeś -przeciwnika, zyskałeś przyjaciela. Fabricio. Pierwszego się nie lękam, drugiego mi nie trzeba.

Boillbalo. Nie trzeba, nie trzeba twój jednak nie bardzo czysty.

Hm, hm! interes

Fabricio. Doprawdy?

Bombalo. Ta żona, która nie jest żoną — ta szalona, która nie jest szaloną...

Fabricio. Mam na wszystko dowody.

Bombalo. Dowody, dowody. Hm, hm! Sinior Fabricio, żandarmy są w domu.

Fabricio. Żandarmy?

Boillbalo. Żandarmy jak z marmuru, niezmiękczone ani prośbą ani datkiem.

Fabricio. Żandarmy?

Bombalo. Będą jutro papiery przezierać.

Fabricio (na stronie). Przeklęta burza!

Boillbalo. To czas jakiś zabawi.

Fabricio (na stronie). Przeklęty nocleg !

Bombalo. jak co dostrzegą, hm, hm, hm! (pokrótkiem milczeniu), możnaby wszystkiemu zapobiedz... ale obiecanka?

Fabricio. Kto w szponach dyabła, z dyabłem w dro-

gę-

(daje mu pieniądze).

Bombalo. Słuchaj więc. Daj się niby zwodzić temu trzpiotowi, a kiedy on tobą będzie zatrudniony, ja wezmę Rozynę i dalej przez granicę.

Fabricio. Ho! ho!

Alltoilio. Wprzód kark skręcisz.

Bombalo. Hę? co skręcisz, jak to skręcisz? nie skręcę, bo w tem o mnie idzie.

Fabricio. Co temu się marzy! ale dalej, dalej. —

Bombalo. Będzie myślał, że dla niego ją uprowadzam i nie uzna za rzecz potrzebną zatrzymywać się dłużej.

Fabricio. A jak mnie zdradzisz?

Bombalo. Jestem człowiek uczciwy! — Zresztą rób jak chcesz. Masz czas do rana... Albo zatrzymasz przy sobie Rozynę, nim cię puszczą lub nie puszczą żandarmy; albo mi ją powierzysz i nim się ułatwisz, ona już będzie za granicą.

ici O. Hm, hm! (chodzi w głąbi zamyślony).

(Antonio cofa sią z okna).

Bombalo (na stronie). Niecli żyje Bombalo! dwie pieczenie przy jednym ogniu.

Antonio. Hultaj jesteś.

Bombalo (do Fabricia). Kto llllltaj ?

Fabricio. Nie głupiec, to pewnie.

Bombalo. Hultaj, kto mnie hultajem zowie! Fabricio. Któż cię zowie?

Bombalo. Za moje rady tak przymawiać!

Fabricio. Któż przymawia? Idź spać, idź doktorze — wino trochę za mocne było.

Bombalo. Spać idę, idę. (na stronie). Bo mi więcej nic nie dasz. (głośno). Ale pamiętaj, będziesz żałował.

(idąc do łóżka). Hultaj! hultaj! prOSZę! (mrucząc kładzie się i wkrótce zasypia).

Fabricio. Przeklęta burza. Jak poznają? piekło prawdziwe! (po krótkiem milczeniu). Nie, nie, nie ; Kozyuy nie zwierzę. Stary lis, niema mu co ufać.

Nie ufam, nie wierzę Nikomu w tej mierze :

Niech co chce się stanie,

Kozyna zostanie Przy mnie tę noc.

Choć żandarm mnie schwyci,

Jak dukat zaświeci,

I chętnie i skoro,

Czy zdrową, czy chorą W moję da moc. —

Że stary, jak młody,

Chcą oba mej szkody,

Że mogę zapłacić,

Kozynę utracić,

Pewna to rzecz. —

Wet za wet im sprawię,

Sidełka zastawię.

Nim minie pół nocy,

Wypadnie jak z procy Jeden stąd precz. — ¹)

(Stawia stolik między dwoma krzesłami po lewej stronie i wskazując Ro-zynie krzesło od sceny).

Proszę siadać, oczy zamrużyć i spać — (zdejmuje suknię,

kładzie na stole, zawija się w płaszcz i siada na krześle od sceny).

Nazwę się gapiem, jeśli tak wszyscy rana doczekamy. Antonio (wchodząc). Wina ! Hola! Wina! (śpiewa).

Wina, wina, wina dzban,

To mi radca, to mi pan!

Cóż to? gdzie moja szklanka? wszyscy śpią. Fabricio. Jeszcze nie śpią, ale chcieliby spać.

Antonio (siadając na krześle po prawej stronie). Co tam Spać.

I tak krótkie życie, jeszcze na sen tracić. Fabricio. Dobrej nocy, Sinior Antonio.

Rozy lia. Dobrej nocy, Antonio.

Fabricio. Jeszcze to nie śpisz?

Antonio. Śpijcie, kiedy chcecie, ja sobie jeszcze zaśpiewam.

Fabricio. Przeklęty nocleg!

Antonio (śpiewa). Tam na górze wysoko,

Patrzy dziewczę przez kratę ;

Zapłakane ma oko,

Czarne włosy za szatę.

Płacze, płacze w głos:

Smutnyż, smutny jest mój los,

Stary pan kocha mnie,

A ja nie, a ja nie.

A tam w sukni bogatej Jedzie panicz doliną,

Rzucił okiem na kraty,

Zrozumiał się z dziewczyną.

Skłonił, skłonił, skłonił dłoń,

I uderzył potem w broń:

się tak:

Kochaj mnie, a twój dziad Pójdzie w kąt, rad nie rad.

Kogut pieje gdzieś w chacie,

A przy oknie drabinka,

Stary chrapie w komnacie,

A przy młodym dziewczynka.

Hopsa, hopsa, hopsasa!

Niechaj stary w dudki gra,

A my w lot z domu w las;

Tyłeś miał dziadku nas !

Fabricio. I nuta niemądra i słowa głupie.

Antonio. Czy się nie podoba?

Fabricio. Dobranoc, dobranoc. Dam ja ci drabinkę! Antonio (na stronie). O, bóstwo dobroczynne, coś mnie zawsze strzegło, co nie raz w mniej szlachetnej wyprawie wspierało na dachach, spuszczało z okien — przesadzało przez mury i parkany — nie opuszczaj mnie w tej potrzebie ! — Uśpij prędko Argusa, niech z Kozyną kilka słów pomówię.

Fabricio (na stronie). Mówi pacierz — a czy się ukoi. Zawija się w płaszcz. Śpijże łotrze. Jastrzębiu na drób cudzy, śpij choćby do sądnego dnia. (gasi światło). Antonio. Przecie ! — tylko cierpliwości Antonio ! Ro-zyna z tej strony — wszystko dobrze — tylko cierpliwości. Tu o twój los idzie.

Rozy lia (na stronie). Serce mi bije.

Fabricio. Była ponęta, teraz będzie samostrzał, (wstaje

cicho). Rozyno! (Rozyna udaje śpiącą). RozynO ! - Śpi jak

kamień. Rozyno ! (budzi).

Rozyna. Ha!

Fabricio. Pst ! na tamte krzesło.

Rozyna. Tu mi dobrze...

Fabricio (zatykając usta). Pst...

ROZyna. Przeklęcie! (siada na krześle od ściany, Fabricio na jej miejscu i bierze laską w rąką, którą był położył przy fraku na stole — Antonio, który sią był trochą zbliżył, wraca).

Antonio. Zdało mi się, że coś mówili — ale cicho, nic nie słychać.

Fabricio (ironicznie na stronie). Teraz Śpijmy.

Antonio. Antonio, cierpliwości!

(tu muzyka trwa czas jakiś, coraz ciszej).

Teraz, miłości, powierzam się opiece

Antonio. Jeżeli teraz już nie śpi, to nigdy spać nie będzie, twojej.

AlltOlliO (chrząka). Hm, hm.

Fabricio (Udanym głosem). Hm, lim.

Antonio (wstają). Już mnie słyszy, już mnie czeka, Chodźmy śmiało, czas ucieka.

Ukój, serce, drżenie twoje,

Z drugiem sercem ciebie spoję.

(między zwrotkami słychać ehrapanie Bombala)

AlltOlliO (zbliżając się). Pst, pSt.

Fabricio. Pst, pst.

Antonio (zbliżając się). Zbliż się do mnie, zbliż kochanie, Stałych uczuć weź wyznanie,

Z ust kochanka weź ustami,

Noc nam sprzyja, szczęście z nami.

(Antonio zbliża się, lewa ręka naprzód. Fabricio ku niemu, chwyta go lewą ręką za rękę, a prawą uderza kijem po plecach, odskakuje zaraz w tył i machając ciągle, cofa się aż we drzwi, mówiąc).

Fabricio. Masz znak ! — Złodziej ! Złodziej ! (czas jakiś milczenie).

ROZyiia (cichym głosem). Co Się Stało?

Antonio. Nic dobrego — ale to mniejsza! — wróci z ludźmi. Kto z dwóch, łatwo pozna. Czy ucieknę teraz czy mnie wyprowadzą — zawsze tu nie zostanę — Co tu robić? Ha! dobrze! Bądź spokojna.

(biegnie do Bombala, daje mu mocny policzek i prędko wraca na swoje miejsce).

Bombalo (zrywając się). Ho ! llO !

AlltOniO (chrapie). Hr... lir...

Bombalo. Gwałtu, gwałtu, co to było,

Ni to piorun, ni się śniło,

To policzek był wybity,

I wyraźny, i obtity,

Czuję palców pięć na twarzy, } Jakże szczypie, jakże parzy. )

bis

Ale skąd ten policzek? skąd u dyabła? Hej, kto mi dał policzek? Hej, słyszycie! powiedzcie! kto mnie uderzył?

Fabricio (Wbiegając ze świecą). Ja, ja Uderzyłem.

Bombalo. Ty, ty?

Fabricio. Ja, ja, ale... to... nie... (chwytają się za barki,

szamoczą i wywracają na łóżko).

(Anzelmo wpół ubrany ze świecą wbiegł za Fabriciem, a wkrótce za nim następnie podróżni, czeladź — żandarmy z różną bronią i narzędziami, wszyscy w dziwacznych strojach).

AllzellllO. Ale mości panowie... ale mości panowie... wstydźcie się... cóż u kaduka... w moim domu... takie gwałty, takie krzyki.

Żandarm. Rozerwać ich!

Drugi żandarm. Puśćcie się! spokojność! zgoda! Żandarm. Muszą być pijani.

Antonio (ze swego miejsca). Do aresztu! niech nie budzą uczciwych ludzi.

Wszyscy. Do aresztu! do aresztu!

(Żandarmi i czeladź rozrywają bijących się).

Fabricio. Ha, łotrze! ale to nie...

Çombalo. Ha, hultaju!

Żandarm. Precz! precz! z nimi! —

(wszyscy odchodzą z hałasem i krzykiem: do aresztu. Światło zostaje w głębi).

SCENA DZIESIĄTA.

ROZYNA, ANTONIO.

Antonio. Rozyno!

Rozyna. Antonio.

Razem. O, rozkoszy! o, radości!

Wolno sercu bić miłości, Wolno ustom dać wyznanie, Wieczną, wieczną że zostanie. Antonio. Gdyśmy się w chwili

Pierwszej zoczyli,

Wzięłaś mi duszę.

Rozy lia. Wzięłam ci duszę,

Gdyśmy się w chwili Pierwszej zoczyli?

Antonio. Przysiągłem skrycie,

Rozyna. Przysiągłeś skrycie ?

Antonio. Że całe życie,

Rozyna. Że całe życie?

Antonio. Kochać cię muszę.

ROZyiia (rzucając mu sią w ebjącie). Kochać cię lllllSZę.

Razem. O, rozkoszy, o, radości!

Wolno sercu bić miłości,

Wolno ustom dać wyznanie,

Wieczną, wieczną że zostanie.

SCENA JEDENASTA.

ANZELMO, LIZETA, ROZYNA, ANTONIO.

Anzelmo. Antonio! Antonio!

Antonio. Ojcze kochany!

Anzelmo. Przyciskam cię nareszcie do serca mojego.

Antonio. Przebaczasz...

Anzelmo. Przebaczam, wszystko przebaczam, byłeś nas nie odstępował.

Antonio. Na to Rozyna odpowie.

Anzelmo. Lizeta ile wiedziała, już mi powiedziała. Ale jeszcze nam potrzeba twojego objaśnienia.

Rozyna. Fabricio jest synowiec mojego opiekuna, który mnie oddał jemu w ręce, za odstąpienie połowy dość znacznego posagu.

Antonio (de Lizety). Wszak mówiłem.

Lizeta. Miłość przeczuła.

Rozyna. W Bolonii, gdzie moi rodzice czas jakiś mieszkali, bali się przymusem spełnić moje nieszczęście; uradzili zatem przeprowadzić mnie do Toskanii, gdzie nieznana nikomu, od nikogo pomocy spodzie-• waćbym się nie mogła.

Antonio. Nie, nie, nie pójdziesz z nim — prawda ojcze?

Anzelmo. Ale nie przerywaj.

Rozyna. Aby zaś w drodze skargi moje nie były słuchane, Fabricio ma fałszywy pasport, jako niby mąż ze swoją żoną pomieszanych zmysłów, od doktora, do domu wraca.

Lizeta. Co za przebiegłość!

Antonio. Co za zbrodnia!

Rozyna. Tak, do kogokolwiek się udałam, zawrze napróżno, bo wszelkie świadectwa przeciw mnie mówiły.

Anzelmo. Ale jakże i teraz władzę tutejszą przekonamy o postępkach tego złoczyńcy?

W Sil-

Rozyna. Ma przy sobie pulares... Ale może. (szuka kni pozostałej na stole). Oto jest! OtO jest ! W ШШ Się znajduje układ między nim a stryjem, a co więcej, listy, które wprzód do siebie pisali, (przegina papiery). To wszystko mając w ręku, już go się teraz nie lękam, zwłaszcza przy waszej opiece.

Anzelmo (składając papiery). Więcej niż potrzeba, aby go na lat kilka do więzienia zasadzić.

Rozyna. Nie chcę, nie pragnę jego kary, niech tylko wolność odzyskam.

Antonio. A jak odzyskasz?

Rozyna. Tobie ją oddam — jeśli twój ojciec zezwoli.

Anzelmo. Ach, dzieci moje, szczęścia tylko waszego pragnę.

Lizeta. A siostra błaga o to.

Anzelmo. Niech cię jeszcze uściskam, Antonio luby, kochany.

Anzelmo. Ciebież widzę synu drogi?

Ledwie oczom moim wierzę.

Antonio. Tyle trosek, tyle trwogi,

Przebacz ojcze, przebacz szczerze.

Anzelmo. Dziś się troski już ukoją,

Dziś cierpienia los opłaca.

Ta, co syna

powraca.

Razem. Niech miłości czysty kwiat, /    nasza

dłoń,

Antonio, Niech zostanie córką twoją, Ta, co syna ci powraca.

Anzelmo, Antonio.

Będzie, będzie córką

twoją

moją

bis, razem.

2.

Co dziś zi’ywa

wasza

I w przeciągu dalszych lat naszę

Zawsze wieńczy

skroń.

waszę

Anzelmo. Bądźcie spokojni, wszystko się jutro dobrze skończyć musi.

Antonio. Dlaczegóż aż jutro ?

Anzelmo. Chceszże i wesele tej nocy odprawić? Antonio. Ale ojcze...

Lizeta (przedrzeźniając). Ale Antonio — nie bądź szalonjr.

SCENA DWUNASTA.

CIŻ SAMI, FABRICIO i ŻANDARM.

(który przy drzwiach zostaje).

Fabricio. Gdzie Rozyna? Gdzie mój frak? Jest. — Ha, jesteś !

Antonio. Ani kroku.

Anzelmo. Powoli, sinior Fabricio.

Fabricio. Co tam powoli. — Chodź żono. Wszyscy. Żono. Ha, ha, ha!

Fabricio. W ten moment stąd wychodzę, nikt niema prawa mnie przytrzymywać; to są moje... Ha, mój pulares! jestem okradziony.

Anzelmo. Bynajmniej, pulares w mojem ręku. Fabricio. Proszę o niego, (chce go nagle schwycić).

Anzelmo. Powoli. — Wkrótce go dostaniesz, tylko wprzód przejdzie przez ręce komendanta żandarmów.

Fabricio (na stronie). Przeklęta burza! (głośno). Ja sam złożę potrzebne papiery.

Antonio. A niepotrzebne schowam.

Anzelmo (biorąc go niby na strony). Jest tu pewien układ z opiekunem Rozyny, są tu pewne listy...

Fabricio. Jestem zdradzony! tyś mnie zdradziła, Rozy no.

Antonio. Co za niewdzięczność!

Lizeta. To z pomieszania zmysłów.

Fabricio (na stronie). Biłbym, tłukłbym, szarpałbym — a nie mogę.

Anzelmo. Skończmy zgodnym sposobem. Dowody twego postępowania są jasne. — Więzienie cię czeka. — Ale Rozyna nie pragnie zemsty. — Chce ci przebaczyć. — Idź sobie do domu szczęśliwie i popraw się, jeśli możesz.

Fabricio. Mam iść bez Rozyny?

Lizeta. A co gorzej, bez posagu.

Fabricio. Bez Rozyny?

Antonio. Jeszcze się pyta! Dziękuj Bogu, że cię samego wypuszczamy.

Anzelmo. Jeżeli nie chcesz, to i tak dobrze będzie.

(do żandarma). Pl’OSZę...

Fabricio. Stój ! stój ! Gorączko ; na wszystko przystaję teraz — gdzie mój pulares?

Anzelmo. Oto jest.

Fabricio. A papiery?

Anzelmo. Przy mnie zostaną.

Fabricio (na stronie). Niema ratunku — pięćset skudów jak w błoto rzucił. — Przeklęty nocleg w Apeninach.

SCENA TRZYNASTA.

CIŻ SAtol, BOMBALO z ŻANDARMEM,

(który przy drzwiach zostaje).

Boillbalo. Cóż to znaczy? wybili mnie i zamknęli?

Alltoilio. Dwie pieczenie przy jednym ogniu.

Bombalo. Któż mi za to zapłaci?

Lizeta. Już wziąłeś zapłatę.

pieniądze). Niech

mu

Anzelmo. Co się stało, to się stało; tu masz nagrodę za doznaną nieprzyjemność, (daje ta chwila dła wszystkich będzie chwilą radości.

Bombalo. Dzięki, dzięki stokrotne. — To mi noc! lepsza niż dzień. — (do Fabricia) Mam więc winszować?

Fabricio. Idź do dyabła.

Bombalo. (do >ntonia) Mam więc winszować?

Antonio. Winszuj.

Lizeta. Winszuj nam wszystkim, bośmy bardzo szczęśliwi.

FINAŁ.

ANZELMO, ANTONIO, LIZETA, BOMBALO.

Z radości serce me bije:

Radość, radość niech nam żyje! Niech nam żyje długi czas!

Przez lubą, lubą Rozynę.

Zwiedza naszą dziś rodzinę,

I zostanie pośród nas.

Z radości serce mi bije:

Radość, radość niech nam żyje! Niech nam żyje długi czas. Rozyna. Z radości serce me bije:

Radość, radość niech nam żyje! Niech nam żyje długi czas!

Przez wdzięczną, wdzięczną Rozynę, Jeśli wraca dziś w rodzinę,

Niech zostanie pośród was.

Z radości serce mi bije:

Radość, radość niech nam żyje ! Niech nam żyje długi czas! Fabricio. Ze złości serce mi bije;

Ledwie w sobie wściekłość kryję,

Że szczęśliwych widzę was.

Przeklętą burzy godzinę,

15

Fredro, Dzieła T. IV.

I ten nocleg, i Rozynę Nie zapomnę długi czas Ze złości serce mi bije,

Ledwie w sobie wściekłość kryję, Że szczęśliwych widzę was. Bombalo. z radości serce me bije,

Radość, radość niech nam żyje! Choć nad basy był to bas.

Przez wdzięczność waszą rodzinę Chciałbym liczyć co godzinę, Wyliczyłbym wszystkich was.

Z radości serce me bije,

Radość, radość niech nam żyje! Choć nad basy był to bas.

Uwagi wydawcy.

„Śluby panieńskie“ napisane były na początku 1827 i\, o czem świadczy oprócz autografu, gdzie rok ten wyraźnie na tytule wymieniony, list Maksymiliana Fredry, brata poety, z dnia 2 marca 1827 r., prz}r-toczony w III t. naszego wydania. Z tego też roku zachował się szczęśliwie list Aleksandra Fredry do brata, który tu po raz pierwszy przytaczam, nadmieniając, że pierwotny tytuł komedyi tej opiewał: „Nienawiść mężczyzn“, zmieniony później na „Magnetyzm“.

jeszcze leży w brulionie, ale choć przepi-

Tytuł Nienawiść mężczyzn pono zostawię, bo jest najstosowniejszy

szę, niewiem jak taką rzecz przesyłać, trzebaby być samemu i samemu czytać. Z jej układu jestem kontent, ma więcej lekkości, jak zwykle moje sztuki. — Wiersze nie są to, co rymowe, ale lepiej niż proza. A dla tego nieszczęśliwego rymu. już z siebie nienaturalnego, ileż to myśli nie traci naj-pierwszego powabu w stylu komedyi, to jest naturalności. — Będzie hałas, krzyk. Zdaje mi się, że dobrzeby było, aby na afiszach, przy pierwszem przedstawieniu, nie drukowali mego nazwiska. Bo wywołanie autora jest znakiem, czy się sztuka podobała publiczności, czy nie.

Gdybym nie był pewny, że wiersze Ranek (sonet), któreś mi przysłał, przez kapłana romantycznego (Mickiewicza) napisane, szczerze ci powiadam, nie przesadzając, że wziąłbym je za przesadną satyrę na ten sposób pisania. ■— Nie dziwię się więc teraz, że ludzie rozsądni bij zabij na romantyczność, kiedy marzenia maligny za romantyczność biorą. Wprawdzie i Szekspir tak pisał, np. w roli Ofelii, kiedy zwaryowała — ale Hamlet udając nawet waryata, nic podobnie głupiego nie powiedział.

Teraz spuszczając się na ziemię, powiem ci, że mnie twoje in statu quo niebardzo cieszy — ale cierpliwości ! cierpliwości ! — Święte słowo. — Zdaje się, że je świat w duszach naszych nie wyciska, ale wypiek a. Cierpliwości także mi we Lwowie powiedziano. Rad nie rad mieć się muszę... za najcierpliwszego człowieka. Bo nikt nie słyszy moich monologów — za długich, a przez to nieklasycznych. — O bólu oczów wspominasz, a nie piszesz, czy to tylko osłabienie, czy tak jak we Lwowie cierpisz na nie. Chciałbym, żebyś mimo literatury o sobie trochę więcej pisał. — Twoja żona czy zaczęła co nowego, a z ukończonem co robi? Niech mego sujet nie zapomina. Albo niech zaczeka, aż ja zwa-ryuję — Jeszcze troszku! Adieu kochany Maksymilianie, piszmy komedye, grajmy tragedye na tym świecie...

Podaję tu scenaryusz „Ślubów' panieńskich¹¹ i pierwszy rzut tej komedyi białym wierszem, z autografów Andrzeja hr. Fredry, odsyłając po objaśnienia do Echa muz. teatr. Warszawa 1892.

¹

Jeśli przypadnie powtórzyć ostatnią zwrotkę, zacznie

Tak, tak, tak zastawię,

Wet za wet im sprawię etc. (P. a.).

MAGNETYZM

KOMEDYA W CZTERECH AKTACH.

OSOBY:

PANI DORROJSKA.

ANIELA, jej córka.

LAURA, jej siostrzenica.

RADOST, stryj Gustawa.

GUSTAW.

ERAZM.

JAN, strzelec Gustawa.

А-ЗзИ pierwszy.

Scena 1. Jan sam. — Bardzo rano — oczekuje przybycia swego pana, który miał o trzeciej wrócić.

Scena 2. Jan, Badost. — Radost dowiaduje się, że Gustaw pojechał do Warszawy wtedy, kiedy niby listy poszedł pisać. Gustaw puka do okna. Jan otwiera.

Scena 3. Badost, Gustaw. Uwragi Radosta, że tym spo-

sobem nie zyska ręki Anieli. Gustaw obiecuje poprawę — powiada, że był na maskowym balu na przedmieściu. Ubolewanie Radosta. Gustaw proponuje mu, aby razem dziś jechali. — Radost się wyprasza. Słaby charakter Radosta i do słabości kochający Gustawa tu się okazuje, tak jak trzpio-towstwa Gustawa, a przytem chce poprawy i szczerze zawrze stryjowi za przestrogi dziękuje. — Wspomnienie o wie-¹ czerzy, na którą on prosił, a stryj zapłacił. Aby szedł spać, bo blady. Gustaw odchodzi. Radost : Kochany Gustawek !

Scena 4. Erazm, Radost. — Erazm, kochanek płaczliwy i nieśmiały Laury, uwiadamia Radosta, że Aniela i Laura mają przedsięwzięcie nigdy nie iść za mąż. Radost w duszy się śmieje, ale myśli tern Gustawa nastraszyć. Erazm sam jego wykrzykiem trwożony.

Scena 5. Erazm, Laura, Aniela. Erazm źle przyjęty od Laury. — Zaczyna się okazywać jej charakter uszczypliwy i chciwy rządzić, Anieli zaś łagodny i tylko w złe drogi przez rady Laury zapuszczony. Erazm odchodzi.

Scena 6. Dalszy ciąg rozwijający te dwa charaktery. — Laura zawsze ma górę. Ponawiają ślub nigdy nie iść za mąż. Zdanie o mężczyznach. — Nienawiść panów jest łagodniejsza w sercu Anieli. Z książek powzięta, bez zasady.

Scena 7. Aniela, Laura, Pani Dobrojslca, Erazm. — Napomnienia Dobrojskiej, aby Aniela była grzeczniejszą, a Laura mniej uszczypliwą. Aniela i Laura o Gustawie na wyścigi drwiącym mówiąc sposobem, jak gdyby przegadały Do-brojską. — Jej słaby charakter równie jak Radosta.

Scena 8. Ciż sami, Gustaw. Lekkie traktowanie tegoż, — rozmowa przewlekła. —- Uszczypliwość Laury. — Obojętnie od Gustawa przyjmowana. Nareszcie ten zasypia. — Wszyscy go odchodzą.

Scena 9. Radost wpada — jego wymówki. Podziękowanie Gustawa — chce się poprawić. O wejrzeniach panien. — Gustaw rozczula Radosta rozsądną mową, lecz w końcu nabawia trwogą, że jakie głupstwo zrobi przesadną wesołością i czułością. Wspomnienie o pani.....

-A-let di“u.gi_

Scena 1. Pani Dobrojslca, liadost. Jedno drugiemu robi wymówki, że są zanadto pobłażającymi. Radost jednak jeszcze słabszy się okazuje.

Scena 2. Radost martwi się, co będzie robił z Gustawem; żeby go związać mógł, toby go uszczęśliwił.

Scena 3. Radost, Gustaw. Radost oznajmia Gustawowi, że jego zbytnią wesołość źle przyjęto. — Na wszystkie uwagi Radosta zawsze szczere podziękowanie Gustawa. O rozmowach. — Gustaw mówi, że przyjechawszy z miasta, na wsi trudno się podobać. O rozmowach z pannami i z mężatkami: Jakżeś się podstarzał! Z panną: Kochani waćpannę — to koniec. Radost mu o ślubach wspomina. — Śmiech Gustawa.

Scena 4. Gustaw, Laura, Aniela. — Gustaw jak mówią fait la cour. Zimno przyjęty— Laura uszczypliwa gniewa Gustawa. — Ich kłótnia. — Laura odchodzi.

Scena 5. Gustaw chce bliżej przystąpić rzeczy. — Co mu się nie udaje. — Zimną obojętnością i śmiałością jest przyjęty. — Coraz bardziej jest rozdrażniony... Aniela odchodzi.

Scena 6. Gustaw, Laura. Zwycięstwo Laury albo też

zaraz :

Scena 7. Gustaw, Erazm. Złość Gustawa na tego, że on mu płaczem wszystko psuje i taką miłością podległą. Rady niektóre, aby nie był takim podległym; i projekta: że prostą drogą do Anieli nie przystąpi i że udawać będzie musiał — owszem musi wszystko zakłócić, do góry nogami przewrócić.

Scena 8. Erazm sam.

Scena 9. Erazm, Laura. Okazująca nie tak nienawiść Laury, jak grymasy i chęć rządzenia. — Nudzą ją grzeczności Erazma. Erazm powiada o radach Gustawa. — Jej gniew — Kazała mu odejść i gniewa się, że odszedł. —

Scena 10. Laura, Dobrojslca. — Laura udziela Dobroj-skiej przyczynę swojego gniewu na Gustawa. Dobrojska powiada, że Gustaw dobrze radzi.

Scena 11. Gustaw, Aniela. Aniela, chcąc raz zakończyć rozmowy z Gustawem, przyznaje mu się, że śluby poczyniła,

prosząc o sekret przed matką. Gustaw czyni jej fałszywe zwierzenie, że inną Anielę kocha przeciw rozkazowi Radosta; prosi, aby mu była pomocną. Aniela przestraszona jego rozpaczą i ujęta litością przyrzeka pomoc. — Ale jak? Tak zostanę jak (dotąd), bo matka by się na stryja gniewała, że on wystawiał spokojność Anieli, lecz poczekawszy Aniela mu odmówi, potem przez Dobrojską stryj się nakłoni. Powtarzanie częste Gustawa, że w niej ufność pokłada, że ona jest już teraz jego duchem opiekuńczym. Powiada, że serce mu mówiło, że ona nie umie nienawidzieć. Dziękując, całuje ją po kilka razy w rękę, na co wchodzi Radost.

Scena 12. Radost daje brawo. Aniela pyta się Gustawa, czy słyszał? Gustaw myśląc, że Aniela powiada, że słyszał, bojąc się, aby mu stryj nie popsuł ułożonej bajki, rzuca się do nóg, prosi niby o przebaczenie, a cicho woła wciąż : Stry-jaszku, gniewaj się! czem nakoniec zniecierpliwiony Radost odchodzi.

Scena 13* Gustaw, Aniela. Pokazuje się, że Aniela tylko-się pytała •— więc nie są pewni czy stryj słyszał. Aniela przez litość już się zaczyna interesować Gustawem. I poniekąd powstaje mędzy nimi niejaki związek, który Gustaw stara się umocnić, o ile możności zawsze powtarzając, że od niej wszystko zależy i zawsze dziękując. Odchodzi w inną stronę jak stryj.

Scena 14. Aniela, Laura. Aniela zwierza się pod największym sekretem Laurze, która z tego nie kontenta, że Aniela nie będzie mogła wzgardzić Gustawem. Aniela ubolewa nad losem Gustawa. Laura ma jej to za złe — Aniela powtarza, że mężczyzn nienawidzi, ale tego przez wspaniałość musi bronić, bo od niej wszystko zawisło. Nie może go zdradzić — Laura prosi, aby zdradziła. Aniela powiada, że rychle wszystko powie tylko jej i Laurze — Aniela powtarza, że mężczyzn nienawidzi.

_А-1зА trzeci.

Scena 1. Gustaw, Jan — który w głębi trzyma czarną chustkę. Gustaw chwali się w monologu, że już litość, przyjaźń rozbudził. Już się i on kocha — każe rękę zawiązywać — Stryjowi nic nie powie, nie zrozumiałby tego.

Scena 2. Gustaw chce odchodzić, Radost go zatrzymuje.

—    Co tu było, to przebacz stryjaszku ! — Gustaw nie zrozumiale odpowiada — nareszcie gniewa się, że mu stryj nie wierzy; chce odjeżdżać. Stryj powiada, że nie wszystko rozumie. — O Laurze mowa — jak kogucik. — Że chce jej u-wagę odwrócić, chce zamieszać wszystko. — O skaleczeniu ręki. — (Namawia Radosta), aby się z nią (z Laurą) żenił. (Powiada), że Erazm w Anieli się kocha. Jak mu idą inte-resa? Co za różnica kochania. — Będzie kochany, czuje po dźwięku głosu, który tylko miłość dać może. Stryjaszku. co to magnetyzm — Opis. — Ty masz gorączkę (słowo stryja)

—    gorączkę miłości. — Idź, idź sobie stryjaszku. — Rozumiem. — Szczere zawsze dzięki Gustawa za rady Radosta. Gustaw sam. Gdzie jest opiekunka?

Scena 3. Erazm, Gustaw. — Gustaw po wilgoci poznał, że się fontanna łez (Erazm płaczliwy) zbliża. Zapewnia Erazma, że jest kochany — ten w płacz. Cyt cyt Erazmie!

—    Jak się dowiedział, każe mu udawać, że inną kocha — na próżno — że jej już nie kocha, że do niej jechać nie będzie, przyrzeka Erazm. Inną — Nie. Mniej — Nie gadać, nie płakać, dzień jeden. — Wyprawia go.

Scena 4. Aniela i Gustaw. — Oglądają się, Aniela wychodzi. — Dalsze rozwinięcie i ustalenie związku przyjaźni. — Aniela dowiaduje się, że stryj nie słyszał. Zawsze dzięki Gustawa i pocałowanie w rękę. — Powiada, że rękę skaleczył, prosi, aby za niego chciała pisać do Anieli. — Wahanie się (jej). Nikogo nad nią jedną nie ma. — Obraz oddalenia. Obraz miłości. — Później skręty miłości. Przeznaczenie i połączenie dusz jak wonie dwóch kwiatów. — Przeczucie, że do niej się udał. — O Laurze — Gustaw powiada, że Radost chce się z nią żenić. — Uwaga o nienawiści mężczyzn. — Ręka nie boli? Dzięki Gustawa. — Idzie po papier i pióro. Aniela sama powtarza, że mężczyzn nienawidzi, ale że to nie jest tak łatwo.

Scena 5. Laura, Aniela. Aniela powiada Laurze, że się chce (Radost) z tobą żenić — Laura myśli że Gustaw — Uraza Anieli. O Radoście mowa. — Gniew, potem strach Laury. Aniela powtarza te słowa Gustawa, że Radost majętny, ojciec

Laury chciwy i że niema wątpienia, że się ożeni. — Laura idzie poradzić się Dobrojskiej. — Aniela oglądając się, czy Gustaw nie nadchodzi — woła, ale cicho, za Laurą i powiada, że chciałaby się spytać względem listu, lecz kiedy nie słyszy, to już pisać musi.

Scena 6. Aniela, Gustaw. Aniela powiada, że powiedziała Laurze. — Gustaw niekontent, bo się do stryja doniesie — lecz cóż mówiła? — Płakała. Gustaw (na stronie). Dobrze i tak, może pofolguje. — Aby się Erazm o tem niedowie-dział. Tu przykład miłości. — Gdzie tam. kocha się — w tobie. Jakim sposobem? — Sama powiedz czy inaczej być mogło. ²/з- — Aniela zadziwiona. Gustaw boi się, czy głupstwa nie zrobił, płacze, przez grzeczność wzdycha nałóg. Zaczynają pisać. — Omyłki wynikające z nazwiska Anieli. — Gustaw się pyta, czy miłość Erazma pochlebia — (wyrazy nieczytelne). — Gustaw dyktuje o jej nienawiści. — Jak ja ciebie kocham! pisz z łaski swojej. ³/₄ — Wymowa słowa: kocham — Ktoś nadchodzi. Gustaw zostawia list. — Aniela mówi, że szaleje z wdzięczności.

Scena 7. Dobrojska, Aniela. Aniela chowa za siebie list — Cudzy sekret rzecz święta. — Dobrojska chce się pytać o wszystko samego Radosta. — Aniela niepozwala, b o Gustaw! Chwali go, na zapytanie Dobrojskiej, jakie ma serce. Dobrojska mówi, że to być nie może. — Aniela powiada, że go u nóg widziała. Więc trzeba ostrożnie, bo wszystko się zmiele na Gustawie. — Aniela wstawia się za Laurą. Jak Laura wchodzi, Aniela sprząta skrycie kałamarz i wychodzi.

dobry,

Scena 8. Aniela, Dobrojska. Laui’a: Goja będę robić? — Ojciec może nie zechce cię przymuszać — Lecz jak zechce? — Chce twego dobra — Piękne dobro: stary. — co jej z tej dobroci. — Uwagi Dobrojskiej — Odchodzi słysząc Radosta.

Scena 9. Laura, Raclost. Laura opisuje, jakiby jej mąż był nieszczęśliwy. — Radost żartując powiada, że nikt się taką rzeczą z nią nie ożeni, chyba on, bo wie, że to tak nie jest. — Jej gniew aż do płaczu. — Radost odchodzi po list od ojca. — Uwagi Laury.

Scena 10. Laura, Aniela. Aniela o szczęściu tamtej Anieli. Kto umie być wdzięcznym, umie i kochać. — Wrażenie, jakie głos czyni o miłości mówiący. Jaki dreszcz przechodzi — aż westchnąć trzeba. Laura jej uwagi robi, że tu (wyrazy nieczytelne). Wszak słyszałam Erazma. — Aniela powiada, że Erazm jej już nie kocha. — Zadziwienie Laury.

-A-het czwarty.

Scena 1. Aniela sama. Dziwna ta Laura ; takie rzeczy myśleć, już z nią gadać nie mogę, ona prędzej za Erazmem — Ale sama nie wiem, dlaczego mi tak przykro, wciążbym tylko płakała. Mnie tak pewnie nikt kochać nie będzie.

Scena 2. Aniela, Gustaw. Gustaw troskliwie dopytuje się o przyczynę smutku, chce jej się odwdzięczyć. — Ale dla stryja jeszcze tak zostać trzeba. Wyznał, powiada Anieli, że matka mu przebacza, że jest trochę urażona na Radosta, lecz to minie. — Aniela odchodzi. Gustaw : Kocha mnie.

Scena 3. Gustaw, Radost. Ten prosi, aby się przyznał, co zbroił, bo że zbroił, to czuje przez skórę. — Obraz, jak przy stole siedzieli, jakby w trzynaścioro. — Gustaw się zapiera. — Może się kochają. — A matka? I ona, pamiętasz? — Cicho, Cicho. — Ty mnie Gustawie zgubisz ze świata! Sam pójdę się dowiedzieć — Odchodzi.

Scena 4. Erazm, Gustaw. Że wszystko dobrze idzie, sam Erazm przyznaje. Dziękuje Gustawowi, bo to szczęście dla niego tak rozsądny człowiek.

Scena o. Gustaw, Laura, Erazm. Zawarcie pokoju z Laurą. I kiedy pokój, siada do szachów na przekór — poczem odstępuje miejsca.

Scena 6. Laura, Erazm. Erazm dobrze się trzyma, Granie po kokieteryi Laury. — Na wiadomość, że Radost chce się z nią żenić i do ojca się udaje, Erazm przyrzeka, że z tego nic nie będzie i wjdbiega, za nim Laura, bojąc • się, aby Radosta nie zabił.

Scena 7. Dobrojska za Radostem wybiega i zatrzymuje go — za nimi Aniela — Aniela prosi wciąż, ³/₄, by go do Gu-tawa nie puszczała matka, bo (on) mu co zrobi. Nareszcie wyrywa się Radost, za nim goni Dobrojska. — Aniela woła, żeby prędko. — Prędzej nie mogę. — Krótki monolog Anieli podsłuchany przez Gustawa, że jak stryj da się uprosić, tak ona będzie zapomniana.

Scena 8. Gustaw, Aniela. Gustaw powiada, że nigdy nie zapomni. — Aniela każe mu uchodzić — potem przyrzeka obronę. — Gustaw mówi, że stryj już wie, bo matce nie trzeba było powiadać, a teraz musi uciekać. Stryj zaprzecza. — Wierzyła mu potrosze — Ze strachem. — O, nie. Byłbym natrętnym. — Nic ci serce nie mówi ? etc. etc. — Rozwiązanie. O tamtej Anieli etc. etc.

Widzisz WPDobr.

Scena 9. Ciż, Dobrojska zadychana za zadychanym Rado-stem. — Radost do Gustawa, przed którym Aniela staje, nie mogą mówić. — Gustaw parska śmiechem.

— Co za Aniela? — Ta. — Wszak prawda? — Aniela: prawda. — O kłótni na reducie pamiętasz? — Cicho, miej rozum.

Scena 10. Tak wbiega Laura za Erazmem jak wprzódy Dobrojska i Radost. — Erazm w ucho Radostowi, że póki on żywy, ten mieć Laury nie będzie. Ja nie chcę. — Rozwiązanie. Co ty poradzisz z tym trzpiotem. Jakoś to będzie. Gustaw łą-czyLaurę z Erazmem. Błogosławi. Wszystkich całuje. Laura powiada, że powinna mężów wszystkich nienawidzieć. Gustaw : Oto! Oto! — potem ci Aniela wytłumaczy. Radost: Ja nic nie rozumiem. Gustaw: Dziękuję ci za twoje dobre rady.

Nienawiść mężczyzn

KOMEDYA W CZTERECH AKTACH WIERSZEM NIERYMOWYM.

OSOBY:

PANI DOBROJSKA.

ANIELA, jej córka.

LAURA, jej siostrzenica.

RADOST.

GUSTAW, jego synowiec.

ERAZM.

JAN, strzelec Gustawa.

Scena na wsi, niedaleko Warszawy, w domu Pani Dobrojskiej. 1827.

AKT PIERWSZY.

SCENA PIERWSZA.

^Duży pokój).

Jan (chodzi po pokoju w płaszczu, staje przed oknem, potem patrzy

garek) Już i dzień — szósta — dobrze! pięknie noc spędzona. „O trzeciej wrócę, czekaj", ja czekam jak głupi,

A mój Pan może jeszcze gnie sobie parole,

Albo tańcuje, albo... Bóg go wie co robi.

na ze-

SCENA DRUGA.

RADOST, JAN.

Radost. Gustaw śpi? Jan.

Radost.

Tak jest, Panie.

Ale nie śpi może. Jan. O śpi, Panie, jak kamień, stąd słychać jak chrapie. (Zastępując drogę). O... o... słyszy Pan? jak grzmot.

No, to go obudzę.

Radost.

Jan. Niech Pan tego nie robi, całą noc nie spał. Radost. Nie spał?

Jan.

Radost.

Nie spał.

Jan.

Radost.

Jan.

Radost. Cóż mu? Jan.

Dlaczego ?

Zasłabł.

Zasłabł?

Zasłabł.

Szarpanie w nogach...

Jakieś pragnienie... jakiś zawrót mózgu... 10

Proszę! Wczoraj tak był zdrowy.

Radost.

Jan. O, słabość czasem Panie, jak piorun uderzy. Radost. Chciałem na parę godzin pojechać do siebie,

Lecz taką rzeczą...

Jail (zastępując drogę).

Radost.

Proszę...

Drzwi tylko uchylę.

Jan. Ale...

Nie bądźże śmieszny, z daleka zobaczę.

Radost.

Jan. Ha! kiedy więc koniecznie, to niech się Pan wróci,

Bo mego Pana niema.

Jan.

Radost. Jakto? Jan.

Radost.

Jan.

Radost.

Jan. Po wieczerzy. Radost.

Stąd o milę.

Pojechał.

Dokąd ?

Do Warszawy.

Kiedy ?

Szalony! i kiedyż ma wrócić?

Jan. Jeżeli wierzyć mamy, miał wrócić o trzeciej. Dlatego przy tern oknie, wartuję noc całą;

Tędy się gładko, cicho włazi i wyłazi,

Aby w domu, oprócz mnie, nie budzić nikogo. Radost. Po nocach jeździć, latać! przez okna wyłazić!

(słychać pukanie).

20

Jan. Otóż i on.

(Otwiera okno, Radost cofa się w głębsz sceny). Gustaw (włażje, do konia ubrany, zabryzgany błotem). Bierz licłlO

[taki czas i drogę !

Jan.

A tyś nie spał, prawda ?

Anim oka zmrużył.

Gustaw. 0, biedny, ale widzisz i ja nie drzymałem ;

Co tam za czas! co za czas! psa by nie wygonił. Radost. Ciebie jednak wygonił.

Gustaw.

Stryjaszek! — Dzień dobry.

(w rękę całuje).

SCENA TRZECIA.

RADOST, GUSTAW.

Radost. Jestże tu rozum?

Rozum?... Ale jakie błoto! 80

Gustaw (roztargniony).

Bachmat cudu dokazał, pół godzinym jechał.

Radost. Proszę cię, mój Gustawie, odpowiedz mi szczerze, Proszę cię: Chcesz się żenić? czy się nie chcesz żenić?

Gustaw. Ale chcę, chcę stryjaszku, Radost.

Pewnie ?

Niezawodnie.

Gustaw.

Radost. I powiedzże mi teraz, zastanów się trochę,

Mój Guciu: Czy to sposób zyskania Anieli?

Gustaw. I cóż to ma przeszkadzać, że ja w nocy nie śpię? Radost. 0, dla Boga! pyta się? — Zmiłuj się — uważaj —

Cztery dni jak tu jesteś, i niema dnia prawie,

Żebyś czego niezbroił... gdzie tam dnia, godziny.

Pani Dobrojska, taka uprzejma dla ciebie,

Tak się stara przyjemnym swój dom ci uczynić;

Nie idąc wzorem matek, co się niby drożą.

Kiedy w duszy o zięcia wszystkich świętych proszą, Pamiętna twych rodziców i mojej przyjaźni,

Ułatwia ci otwarcie przystęp do Anieli; l)

Ale ty na wsi żyjesz, jakby na pokucie,

Nudzisz się, że aż nudno spoglądać na ciebie; Drzymiesz, ziewasz, nie gadasz, a jeśli co powiesz,

To jakgdybyś dał słowo same głupstwa gadać. Gustaw. Prawda, prawda stryjaszku, same głupstwa gadam. Bardzo słusznie mnie ganisz — święte twoje rady, Ojciec lepszych by nie dał (ściskając go) kochany stryjaszku ! Dziękuję ci, dziękuję.

50

Mój kochany Guciu.

Gustaw. I zobaczysz stryjaszku, jak się dziś poprawię. Radost. Staraj się trochę zbliżyć...

Gustaw.

Radost.

Ale wiesz, stryjaszku,

Radost.

Jakeśmy się bawili?

Jest! On znowu swoje.

Proszę cię, mój Gustawie, jestże to rozsądnie,

Z domu, gdzie się chcesz żenić, gdzieś kochać powinien,

Po nocach się wykradać i do miasta latać. Gustaw. Ależ bo, mój stryjaszku, ja się bawić muszę. Radost (żałośnie). O, dla Boga!

Gustaw.

60

A przyznasz, że w tym zacnym domu, Który szczerze szanuję, wielbię i szanuję,

Gdzie nawet może szczęście znaleść się spodziewam, Dotychczas, wcale wielkiej nie widzę zabawy.

Radost. Wielkiej zabawy! niby o zabawę idzie — Gustaw. Ale o nudy idzie.

Radost.

Panna śliczna, nudy.

1) Przekreślone przez autora dwa wiersze :

Jednak, chociaż ci sprzyja, córki nie przymusi, A ty, chcesz się żenić, podobaj się wprzódy.

Gustaw. Nie będą pewnie nudy, jak ją będę kochał. l) Kadost. I kiedyż to nastąpi?

Gustaw.

Jak się z nią ożenię. Kadost. Lecz, żebyś się ożenił, musi pójść za ciebie. Gustaw. Pójdzie, pójdzie stryjaszku.

70

Proszę cię, Gustawie,

Nie bądźże samochwałem, bo tego nie lubię.

Gustaw. To bo nie samochwalstwo, przewidzieć rozsądnie, Że tam, gdzie dwie rodziny związku sobie życzy, Związek nastąpić musi.

Kadost.

Kadost.

Gustaw. Jeśli wstrętu nie wzniecę. Kadost.

Jeśli się podobasz.

Ależ mój Gustawie... Gustaw. Teraz zgadnij, stryjaszku, jak tę noc spędziłem. Radost. Powiedzże już więc, powiedz, żebyś nie chorował. Gustaw. Na balu, na przedmieściu, byliśmy przebrani. Radost (żałośnie). O, dla Boga!

Gustaw.

Cóż złego? — Kto chce poznać ludzi, 80 Kto głęboko chce wejrzeć w różność charakterów...

Radost. Masz go — La Bruyère nowy. Gustaw.

To wielka dla mnie korzyść.

O, wierz mi, stryjaszku,

Radost.

Po nocach się włóczyć. Gustaw. Widzieć świat całkiem nowy, a który jest przytem Tylko zmniejszoną skalą świata nam znanego,

Widzieć inne sposoby, a tę sarnę dążność,

Widzieć... Wierz mi stryjaszku, dobrze się bawiłem,²) Bo widzisz, że tam... Ale, trudno ci to pojąć.

Radost. Czemu trudno u licha! Czyż ja raz tam byłem? Gustaw. Widzisz, widzisz stryjaszku, amnietoprzyganiasz. 90 Radost. Ale bo... Jakiżeś ty... Bo to dawniej było... Gustaw. Jak byłeś w moim wieku. — Kochany stryjaszek !

(ściska go).

Radost. Co to za trzpiot !

1)    Pierwotnie: jak ją, kochać będę.

2)    Po tem słowie przekreślił autor wiersz następujący Ale gadam daremnie, ty tego nie pragniesz.

Gustaw.

Zupełnie równe mamy gusta, I wiesz со г wiesz stryjaszku, jedźmy dzisiaj razem. Radost. Ale fe! co ty gadasz.

Gustaw.

Będziemy u Henryka, j*k dziś u Astoifa.

Radost. Ale fe!

Gustaw.

Radost.

Gustaw.

.Radost. Nie, nie...

Gustaw.

Radost.

Gustaw.

Radost.

Gustaw. I w szachy się spotkacie.

Radost.

Gustaw.

Potem na wieczerzy

Gra nie wielka...

Ale...

Pogadanka...

I Wacław będzie.

Wacław?

Pewnie.

Nie, nie.

Czy mówił?

Zapraszał.

Jak wdęc wrszyscy spać pójdą — wsiądziemy na konie... 100

Radost. To już weź dorożkę... ‘) Gustaw.

Dorożkę! dorożkę!

0 mój, mój ty stryjaszku! Zawsze dobrze radzisz.²)

(śeiska go).

Radost. Ale czekajno, czekaj, bo mnie bałamucisz.

A uważaj, mój Guciu, proszę cię uważaj,

Że kto się chce ożenić, musi się podobać,

Przyłóż zatem starania, bądź trochę czynniejszym I nim co powiesz, pomyśl, pomyśl choć troszeczkę,

Mój Gustawie! bo czasem, gdybym ci się spytał,

Zaraz, w ten sam moment, czemuś to powiedział.

Nie mógłbyś i najbłahszej wynaleść przyczyny.

Gustaw. Prawda, prawda stryjaszku, ja to sam spostrzegam, Co to za szczęście dla mnie, że ty mi doradzasz, Dziękuję ci, dziękuję, (ściska go).

110

Radost.

Tak, zawsze dziękuje,

A potem swoje robi. Gustaw.

Zatem po wieczerzy...

1)    Przekreślono : Ale lepiej (to moją) doroszką [tak].

2)    Pierwotnie : j а к t у dobrze radzisz.

Ja? spać?

Radost. Idźno spać teraz. Gustaw.

Radost.

Jak z grobu wyglądasz. Gustaw. Trochem blady — to lepiej — Pamiętasz stryjaszku, Raz, po twojej wieczerzy, kiedym był tak blady,

A język trochę ciężki ; jak to dobrze było,

„Teraz kocha“ mówiono. „To widać że kocha“.

I gdybym nie był...

Radost.

No, no, idź, idź, ktoś nadchodzi. 120 Gustaw. Przekonasz się stryjaszku, jak się dziś poprawię. Radost (sam). Hm! poprawię się! — O tak! — Kochany

[Gustawek ! x)

SCENA CZWARTA.

KADOST, ERAZM (chustka w ręku).

Radost. Cóż to, Panie Erazmie, tak rano na nogach ? Erazm. Tak rano? Ach, niestety!

Jak wzdychasz, tak wzdychasz. Erazm. Rano! Kiedy spoczynku już i we śnie niema, Kiedy nocne minuty łzami przeliczone.

(przyciska chustko do oezu).

Radost. Przestali też już raz jęczeć.

Erazm.

Radost.

130

Ach, gdybym mógł przestać! Radost. Miłość wesoła, ujdzie; smutna, dyabła warta. Erazm. O, szczęśliwy człowieku, co jej żadnej nie znasz ! Dwa lata już minęły, jak okrutna Laura Wznieciła w sercu mojem tę miłość bez granic.

Niema dnia, żebym okiem najczulszem nie błagał,

Niema dnia, żebym łzami jej śladów nie skrapiał; Samem już tylko teraz oddycham westchnieniem,

I kamień już bym zmiękczył, jej zmiękczyć nie mogę. Radost. Cóż myślisz dalej robić?

Co ? umrę z rozpaczy.

Erazm.

Radost. Może cię kocha.

Kocha ! umarłbym z radości.

Erazm.

Radost. Kiedy tak, każ więc sobie dzwonić z przezorności.

1) Pierwotnie opiewał ten wiersz :

Kubek w kubek Ja a Ja ten chłopiec szalony.

16

Fredro, Dzieła T. IV.

Radost.

Tem lepiej (na str.). Ha, panie Gustawie, Masz teraz trudność... trudność, która w rzeczy niczem.

(głośno).

Erazm.

Dziękuję za wiadomość.

Erazm. Zrazu nienawiść mężczyzn, z którą się nie kryje •Tak Aniela tak Laura, wziąłem za marzenie; Myślałem, że potrafię miłością je zwalczyć,

Ach, błędna myśl, niestety ! zwodnicze nadzieje !

Jej nienawiść nie ginie, moja miłość wzrasta. Radost. Bywaj zdrów.

Erazm.

Ach, gdzież idziesz ?

Radost (naśladując go).

Chciałem na parę godzin pojechać do domu,

Ale już nie czas pono (patrzy na zegarek). Aj, aj, tak to

[późno.

Erazm (wstrzymując go). Dowiedz się więc, Radoście, strasznej

[tajemnicy.

Laura i Aniela mają przedsięwzięcie —

Nigdy — nie iść za mąż. Ach !

Do mego pokoju ! —

Radost. O !

Erazm.

Radost.

Doprawdy ?

Erazm.

Tak, w rzeczy.

Nie od nich to wiem wprawdzie, ale wiem z pewnością. Radost. Tern lepiej.

Erazm.

150

Co?

Z wszystkiego się cieszysz. Radost. A ty nie płacz nad wszystkiem, a lepiej ci będzie. Erazm (sam). Nie płacz! Ach, możnaż kochać i nie płakać Lauro ! równie nieczuła, jak jesteś kochana ! [razem ! Kiedyż doznasz litości i otrzesz łzy moje ?

(Laura i Aniela wchodzą niewidziane).

Lauro sroga! okrutna! (wznosząc ręce). Lauro! Lauro! Lauro!

(Laura stanąwszy cicho przed nim, kłania mu się nisko, potem obie parskają śmiechem na zadziwienie Erazma).

Erazm (pocałowawszy Laurę w rękę). Acll !

SCENA PIĄTA.

ANIELA, LAURA, ERAZM.

Laura. Wieczór, ac h, rano a c h, zawsze jak a c h, tak a c h. Erazm. Ach, urągasz miłości.

Doprawdy? dlaczego? 160

Laura.

Erazm. Twoje serce z marmuru. Laura.

Erazm. Nikt go zmiękczyć nie zdoła.

Laura.

Erazm. Moja miłość...

Laura.

Erazm.

Laura.

Erazm. Moja stałość...

Laura.

Erazm.

Laura.

Serce lwie ! tygrysie !

Przynajmniej nie każdy.

Daremna.

Moje łzy...

Nic mi z nich.

Uparta.

Okrutna !

Dziękuję.

Chodźmy Anielo, chodźmy, tu miłość na czatach,

Nie trzeba z nią żartować, Babunia mawiała.

Erazm. Zostań. — Chociaż gardzony, natrętnym nie będę. Aniela. Laura tylko żartuje.

Nie wiem, czy już można

Erazm (skłoniwszy się).

Służyć Pani Dobrójskiej ?

Laura.

Można, można, można.

SCENA SZÓSTA.

ANIELA, LAURA.

170

Aniela. .Tak też ty tego dręczysz biednego Erazma. Prawdziwie bez litości.

Laura.

Może pójść za niego ?

Aniela. Nie, ale czyż nie lepiej dać do zrozumienia,

Że mamy przedsięwzięcie nigdy nie iść za mąż,

Niż bez względu powtarzać: „Ty się niepodobasz. Laura. O nie, wierz mi Anielo, dla próżności mężczyzn To wszystko jeszcze niczem. — Gniewaj się, gardź nimi; Oni z gniewu i wzgardy, jeszcze dobrze wróżą.

Aniela. Nie mów mi tego, Lauro, ja znam dobrze mężczyzn; Wiem, jakie to jest próżne, jakie to fałszywe,

Jak się to umie czołgać, aby ugryść potem,

Jak to łatwo przysięga, zdradza jeszcze łatwiej.

Ale jeżli źli oni. mamyż my być takie ?

Laura. Były kobiety dobre i jakiż stąd skutek?

Pamiętasz w tamtej książce, jak to wszystko było ?

Aniela. Ach, pamiętam. Laura.

Zdradzają i śmieją się jeszcze.

I ty, ty się litujesz nad jednego żalem,

Żalem, że nie mógł dopiąć, czego dopiąć pragnął ? Powiedzieć przedsięwzięcie ? na co ? Niech się kocha. Niechaj każdy z osobna naszej wzgardy dozna, Eazem lżejszą się stanie, próżności nie zrani,

Ale jeden po drugim jak połknie pigułkę,

Musi panicz rad nie rad skrzywić się choć trochę. Aniela. Niech się¹) krzywi — kiedy tak.

Laura.

190

Aniela. Każdy.

Laura (podając jej rękę). Nienawiść wszystkim.

Aniela.

Niech²) się krzywi — każdy.

Aniela i Laura.

Aniela. To już kochać nie można?

Laura.

Wszystkim.

Wszystkim! wszystkim!

Można, jedna drugą. Aniela. A tak, tak, jedna drugą, to ładnie, zapewne, Ale powiedz mi Lauro, ho ja nad tem myślę,

Czy oni się doprawdy, nigdy nie kochają ?

Laura (P. k. m.) Nigdy? Hm.

Aniela.

Jeżeli nie, dla czegóż udają?

200

Laura. Tego ja jeszcze nie wiem dlaczego i na co,

Ale wiem, iż w jednej książce wyraźuiem czytała,

Że lepiej w wodę skoczyć, niż wierzyć mężczyźnie. Aniela. Ach. mężczyźni, mężczyźni !

Laura.

Aniela. Że też to niema krain, gdzieby ich nie było. Laura. Albo nasz miejski panicz, ten luby gagatek. Aniela. O ten, nawet udawać wcale się nie trudzi.

Laura. Chce się tylko ożenić, aby był żonaty.

Aniela. To mnie przynajmniej cieszy, że jęczeć nie będzie. Laura. Mnieby to nie cieszyło.

Aniela.

Szalona wam wierzy !

I cóż za uciecha. Widzieć w sobie przyczynę cudzego cierpienia? Laura. Zemsta całej płci naszej.

1)    Po słowach : Ni e eh się przekreślono : w i ę e

2)    Przed słowem Niech przekreślono: Każdy

Aniela.

Ja się mścić nie lubię, I chociaż nienawidzę wszystkich mężczyzn razem, Chociaż za mąż nie pójdę dla własnego dobra,

Bardzo będę szczęśliwa, jeśli los tak zdarzy,

Że nie sprawię nikomu i chwili przykrości.

Laura. Nadtoś dobra, Anielo, i bardzo się lękam,

Żeby twe przedsięwzięcie nie upadło z czasem.

Aniela. Nie krzywdź mnie, bardzo proszę.

Laura.

Aniela. I cóż ? Laura.

Aniela.

Żałujesz Erazma.

Gdyby tak Gustaw.

Żałować bym mogła, Ale pewnie z Gustawem nie będę w tym razie.

On, co mimo Radosta mrugania, krząkania,

Zwykłej nawet grzeczności udawać nie umie,

Co mnie tak lekceważy, że zaledwie widzi,

Miałżeby nieszczęsnego chcieć udać kochanka ?

Laura. On bo myśli, że na wieś, jest zbytkiem grzeczności, Kiedy się wszystkim, rano i wieczór ukłoni.

Ale grzeczny, nie grzeczny, mężczyzna mężczyzną,

Miły ponury, ładny brzydki, stary młody,

Wszystkich razem związawszy... nic a nic nie warci. Aniela. Ach, gdyby można wierzyć, że się jest kochaną, Byłożby szczęście, powiedz, większe na tym świecie ? 230 Laura. Dawniej, to tak bywało, pamiętasz w tej książce? Aniela. Mnie się aż w głowie kręci, jak o tem pomyślę.

220

SCENA SIÓDMA.

P. DOBROJSKA, ANIELA, LAURA, ERAZM.

(Erazm oparty o ścianę z założonemi rękoma, nie spuszcza oka z Laury, często wzdychając).

P. Dobrojska (do Erazma). Kocha się, kto się kłóci, dawne

[to przysłowie.

Laura (eałując w rękę Dobrojska). Czy się z ciocią pan Erazm

pokłócił ?

P. Dobrojska. No, no, no, żartuj sobie; w głowie jeszcze

[świta,

Erazm. Niestety!

Ale przyjdzie czas, przyjdzie, tylko cierpliwości. Aniela. O, Laura moja mamo, bardzo jest rozsądna.

Kadzimy wzajemnie. 240 P. Dobrojska. Kiedy tak doświadczone dwie osoby radzą, Zapewne coś dobrego uradzą na końcu;

P. Dobrojska. A kiedy ty zaświadczasz, to niema wątpienia. Laura. We wszystkiem się zgadzamy.

Aniela.

Mogę się więc spodziewać, że rozsądna Laura Poradziła Anieli być trochę grzeczniejszą Dla gości, których matka chętnie w domu widzi. Aniela. Czyliż ja...

P. Dobrojska. A nawzajem, rozsądna Aniela

Przestrzegła pewnie Laurę, że to niekoniecznie Potrzeba być złośliwą, chcąc być obojętną.

Laura (do Erazma). Dziękujemy obiedwie, bardzo dziękujemy. Aniela. Mamże bawić Gustawa?

Ale się nie krzywić.

Laura. Potrzeba by go bawić, bo się bardzo nudzi. Aniela. Mamże żebrać słów kilka, których nam tak skąpi. Laura. Cóż pojmą parafianki!

Aniela.

Laura. Najwięcej o pogodzie.

Aniela.

Laura. Dosyć im się pokazać.

Aniela.

P. Dobrojska.

250

0 czem z niemi mówić?

Albo o złej drodze.

Będą zachwycone. Laura. Obszerny miejski rozum na wsi się nie zmieści. Aniela. I blasku znieść by trudno.

Laura.

Przez litość więc kryje. Aniela. Przez litość będąc przy nas, o czem innem myśli.

P. Dobrojska. Już to wy mnie zagadać, zakrzyczeć umiecie. Aniela. Ależ, mamo kochana, cóż my robić mamy?

Laura. Mamyż mu śpiewać, kiedy na sotie rozparty Jednem okiem już drzymie i półgębkiem gada?

Albo może obiedwie wziąwszy się za ręce Dla rozrywki Wszechwładzcy fantango tańcować?

260

(tańcuje — Dobrojska się śmieje — Erazm rzuca się i odsuwa daleko za ,    nią stojące krzesło).

Erazm. Ach! Laura.

Przy Waćpanu nawet potknąć się nie można. P. Dobrojska (śmiejąc się). Co to w tej głowie.

Aniela (do Dobrojskioj).

P. Dobrojska.

Rozsądna, wszak prawda?

O, bardzo.

Laura. Zresztą, jest Radost, Erazm i Gustaw, trzech razem. Trzech mężczyzn, co za ogrom! czegóż im potrzeba: Cóż biedny rozum kobiet może dać za korzyść,

T}rm panom, władzcom świata, skarbonkom mądrości? 270 Nasza płochość, złośliwość i płytkość pojęcia Kazi czyste uznania wspaniałych dusz męskich.

P. Dobrojska. Nie tak to wszystko idzie, jak wam się wy-

fdaje ;

Mają wady mężczyźni, mamy i my także,

Świat jak był, tak i będzie, a mądrość największa : Znosić cierpliwie, czego odmienić nie można.

Laura. Ani ich. ani siebie odmienić nie chcemy.

Aniela. I Gustawa niegrzeczność znosimy cierpliwie.

P. Dobrojska. Gustaw może toż samo i słuszniej powiada Na wasze szepty, śmiechy, suche odpowiedzi.

Aniela. Mama przeciw nam zawsze, na.stronie Gustawa. Laura. Fe, wstydź się ciociu — mężczyzn nie należy bronić. P. Dobrojska (śmiejąc się). A kiedy mam się wstydzić, to

[już nic nie powiem.

280

SCENA ÓSMA.

P. DOBROJSKA, ANIELA, LAURA, ERAZM, GUSTAW.

(Damy przy okrągłym stoliku robotą zajęte, od prawej strony 1. Erazm jak w przeszłej scenie, 2. Laura, 3. Aniela, potem Dobrojska. 4. Gustaw ukłoniwszy się, siada na środku, trochę na przodzie sceny).

Gustaw. Piękny dzień dzisiaj mamy.

Laura.

Arcy czysta aura.

(do Anieli). Widzisz, żem grzeczna. P. Dobrojska.

Gustaw. A tak, trochę pochmurno. Erazm.

Erazm mówił, że dziś chłodno.

Dla mnie słońca nie ma!

I nadzieja nie świeci !

To musi być ciemno.

Gustaw.

Laura (do Anieli). Czy uważasz?

Aniela (do Laury).

Laura (do Anieli).

Erazm (do Laury). Cieszysz się z mego smutku.

Żarciki.

Niby jemu jasno.

Laurą.

Gustaw. Panie zawsze pracują.

Aniela.

Smucę się i owszem.

Bawimy się raczej.

Laura (z ironią). Przeciwko wiejskim nudom jedyna obrona. P. Dobrojska. Lauro! — Czy ty się nudzisz?

Laura.

290

O, ja się nie nudzę. Gustaw. Lecz kto szuka obrony, ten się słabym czuje.

P. Dobrojska. Bardzo słusznie.

Laura.

Czy tylko o sobie myślimy. Gustaw. I o blisko stojących można także myśleć.

Erazm. Ach !

Laura.

Gustaw.

Można i o wszystkich.

Więc rada powszechna.

P. Dobrojska. A zawsze się kłócicie.

Gustaw (rozciągając się na krześle).

Laura. Nie myślałam prawdziwie, że jestem zabawną.

(do Erazma). Ach, proszę też się na mnie nie patrzeć tak

[czule.

Mnie to dosyć bawi.

Erazm. I tego już mi wzbraniasz. Laura.

Ależ bo tak ciągle. 300 P. Dobrojska. Pan Gustaw, który w mieście bawił nieustannie,

Trudno, aby w tej porze wieś znalazł przyjemną.

Gustaw. Owszem, bardzo przyjemna, (ziewa skrycie).

Pochlebne ziewnięcie.

Laura (do Gustawa). Tylko zbytek grzeczności każe tak po-

[wiedzieć.

Gustaw (corąz wolniejszym głosem). Nie, Szczerze, (ziewa). Na wsi

[tylko widzi się naturę —

W całej okazałości — to niema wątpienia (ziewa).

Na honor, drzewa, kwiaty, to rzecz bardzo piękna — Wiosny pierwsza zieloność — tamto żniwo w lecie — W jesieni także coś jest — a w zimie wieczory — Wszystko to na wsi bawi — ja to zawsze mówię — 310

(ziewa — zaczyna drzymać).

Laura. Ale żeby przekładać te czyste rozkosze Nad miasta ciągłą wrzawę, co myśleć nie daje,

Nad przyjemne rozmowy, gdzie myśleć nie trzeba,

Aniela (do Laury).

Nad ten tłok i zbieg ludu, który dziwić można,

Co temu. to nie wierzę.

Gustaw (otwierając oczy na chwilą). Tak? nie wierzy Pani.

P. Dobrojska. W nas to samych jest źródło nudów i za-

[bawy,

Im mniej nam drugich trzeba, tem dalsze nas nudy; Lecz jeśli zatrudnienie godzin nam nie dzieli,

I tylko z jednej w drugą, przypadek prowadzi, Uprzykrzy się na końcu jak wieś tak i miasto.

Dlatego mam nadzieję, że zczasem pan Gustaw I w naszym cichym domku bawić się potrafi.

Laura (p. k. m.). Pst ! ciociu ! (pokazuje śpiącego Gustawa).

Już się bawi.

320

Aniela.

P. Dobrojska.

Erazm, Ja i w nocy tak nie śpię. Laura.

To trochę za wiele.

Chodźmy, chodźmy wszyscy.

Aniela. Zostawmy go samego.

P. Dobrojska.

Ale...

Moja marno...

Laura (biorąc za drugą rąką). Moja ciociu — tak nawet z grze-Aniela. Snu słodkiego nie zrywać.

Laura (do Erazma z niecierpliwością). Chodźże W Pan — cicho ! (Wraca, kłania sią parą razy Gustawowi i wybiega na palcach z drugimi).

Aniela (ciągnąc za rąkę).

[czności wypada...

SCENA DZIEWIĄTA.

GUSTAW, RADOST (wbiega po krótkiej chwili).

Radost (siadłszy na miejscu Pani Dobrojskiej i z założonemi rąkoma

przypatrzywszy- sią śpiącemu), (z żalem). Gustawie ! mój Gll-

[stawie !

Tak jest, w rzeczy samej

Gustaw (patrząc przed siebie).

WPani Dobrodziejka, bardzo słusznie mówisz.

(Radost parska śmiechem).

Gustaw. Ja podobno zasnąłem?¹) Radost.

Gustaw.

Gdzie tam?

Spałem, spałem. Radost. „Przekonasz się stryjaszku, jak się dziś poprawię“. Otóż się i poprawił.

[330

Gustaw.

Cóż znowu tak złego;

Nikt pewnie nie zadrzymie przy huku moździerzy,

(z czułością). Ale przy głosie fletów łatwo zasnąć można. Radost. Fletów, fletów, o... o... o... i do mnie to mówi. Proszę cię, mój Gustawie, zastanów się trochę,

Jest tu rozum, grzeczność, cień nawet grzeczności,

Przy damach, wśród rozmowy, zasnąć jakby w łóżku.

Gustaw (niek-ontent ze siebie). Hm ! Bo tak ini tu jakoś dobrze

[siedzieć było.

Radost. To ty się nie ożenisz, próżna moja praca :

Cóż ja z tobą mam robić? —- Kiedy chcesz spać, to śpij. 340 Gustaw. Alem nie chciał stryjaszku, na honor, żem nie chciał;

Jakoś mnie rozmarzyło... anim wiedział o tem.

Radost. A cóżeś ty chciał, wprzódy dobranoc powiedzieć? Gustaw. Ja to zaraz naprawię, zobaczysz stryjaszku. Radost, Ale, proszę cię, czekaj, cóż chcesz znowu robić, Zmiłuj się, mój Gustawie, bądź trochę rozsądny,

Proszę cię, tylko tydzień, tylko jeden tydzień.

Gustaw. Będę, i dwa tygodnie.

Tylko chciej, a będziesz, Wszakże ja ci to radzę dla twojego dobra.

Gustaw. Prawda, prawda stryjaszku, ja to bardzo czuję, 850 Ja wiem, że dobrze radzisz, ja ojca mam w tobie.

(całuje go w rąkę).

Radost (ściskając go). Mój kochany Gustawie.

Gustaw.

Radost.

Mój dobry stryjaszku.

No, teraz jestem czuły, i tak będę wzdychać,

Tak ! że z samym Erazmem pójdę na wyścigi. Radost. O, dla Boga ! to nadto ! to za drwinki wezmą. Gustaw. No, to się patrzeć będę, ale jak ? Już ja wiem.

Tylko że moja panna nie chce spojrzeć na mnie. Radost. Tem lepiej.

A, tem gorzej.

Gustaw.

Ależ mój Gustawie,

Radost.

Ty zawsze zapominasz, że to żony szukasz.

I chciałżebyś wziąść taką, co oka nie spuści,

Jak gdyby chciała wołać „kto kogo przetrzyma“,

Albo tę, która znowu, co spojrzy, to westchnie, Jak gdyby ci szeptała „poszłabym za ciebie“.

Gustaw. Ach, nie. — Wierz mi stryjaszku, ja niby trzpiot Radost. Niby !

Gustaw.

Radost. Temu wierzę. Gustaw.

Ale ja będę jak najlepszym mężem.

[jestem...

Radost. A któż nie chce!

Dlatego, chcę mieć dobrą żonę.

I chociaż jeszcze się nie kocham, Umiem aż nadto cenić przymioty Anieli.

Gustaw.

Radost (wyciągając rące z rozczuleniem). Ach ! ach !

Gustaw.

W nich widzę zakład prawdziwego szczęścia, A gdybym go nie widział, nie byłbym tu dotąd. Radost (z rozczuleniem). Ach, ach ! cóż to za anioł przemówił O, mój Guciu, Gueiuniu ! (ściskają się). [przez ciebie ?

A, prawda, stryjaszku,

B70

Gustaw.

Rozsądny jestem?¹)

Bardzo! żeby to tak zawsze. Gustaw. Teraz idę tańcować, biegać, skakać, śpiewać. Radost. Ale bo znowu...

Radost.

Wszystko muszę dziś naprawić.

Gustaw (wybiegając).

Radost (zanim). O, dla Boga! Bo znowu... Gustawie! Gu

stawie !²)

Koniec aktu pierwszego.

AKT DRUGI.

SCENA PIERWSZA.

P. DOBROJSKA, RADOST.

P. Dobrojska. Tak, tak, panie Radoście, z tobą szczerze Gustaw mi się dotychczas wcale nie podoba : [mówię. Lekceważenie drugich, siebie wynoszenie,

Najtrudniej mi przychodzi młodemu przebaczyć.

Radost. Ni lekceważy drugich, ni siebie wynosi ;

Trzpiot, to wyraz właściwy, lecz serce najlepsze ;

1)    Pierwotnie: Co? Rozsądnym...

2)    Według obliczenia autora ma akt I wierszy 381.

Trzpiotowstwo prędko minie, serce się zostanie,

To udział żony, dzieci, to cnoty rękojmia.

P. Dobrojska. Wszystko dobre w nim widzisz.

Kocham go, to prawda,

Lecz i Anieli szczęście równie dla mnie drogie.

P. Dobrojska. Nie słucham ja jej¹) wcale, a mniej jeszcze

{Laury,

Lecz w prawdzie słuszną mają do żalu przyczynę:

Bo kto cztery dni bawi i w ciągu dni czterech Tylko o słocie, błocie,²) cieple, zimnie mówi,

Lub sam niema rozumu, lub drugim go przeczy,

W pierwszym razie gdy nie jest, cóż się nam zostaje ? Radost. Nie, Mościa Dobrodziejko, wszystko to nieśmiałość. P. Dobrojska. Nieśmiałość?

Radost.

Radost.

10

Nic innego.

Ha, ha, ha ! nieśmiałość. Radost. Prawda, że jest dość śmiały, lecz cóż ja mam robić? P. Dobrojska. Zasnął, to jeszcze mniejsza, choć nie bardzo

[grzecznie, 20

P. Dobrojska.

Ale potem wpadł do nas, jakby inny człowiek, Wesoły do szaleństwa... widziałeś co robił. Radost (boleśnie). Wszakżem mrugał na niego.

P. Dobrojska.

Gdyby tak był zawsze, To i owszem, nic złego w tem wszystkiem nie było, Lecz udana wesołość ma to zwykle³) w sobie,

Że ile nas rozśmieszy, tyle i obrazi.

Radost. Smutny, źle — wesoły, źle. —

P. Dobrojska.

Ależ mój Radoście...

Radost. Ależ moja szanowna Mościa Dobrodziejko...

P, Dobrojska. Ale tylko nmie słuchaj...

Radost.

P. Dobrojska. Jeszcze powiedzieć muszę...

Radost.

P. Dobrojska. Ale dajże mi mówić.

Radost.

Proszę mnie posłuchać...

30

I ja chcę powiedzieć...

Potem na mnie kolej.

1)    Poprawiłem »ją« na »jej«.

2)    Przekreślono: »0 słońcu tylko mówi, lub...«

3)    Pierwotnie : to zwykle ma...

P. Dobrojska. Wszystko byłoby dobrze, żebyś ty Radoście, Nie był pobłażający, aż do zbytku prawie.

Radost. Ja? Ja pobłażający? to mi się podoba!

P. Dobrojska. Gustaw z tobą, jak widzę, co zechce, to zrobi. Radost. Ja, ja pobłażający ! proszę tylko słuchać,

Jak mu uszów nacieram, kiedy mi co zbroi ;

Ale kiedy mam prawdę powiedzieć otwarcie,

WPani Dobrodziejka psujesz swoje panny.

P. Dobrojska. Ja, ja psuję?

Nieinaczej.

0 ! krótko ja trzymam. 40 Radost. Co chcą, to z panią robią, ja to dawno widzę.

P. Dobrojska. I dzisiaj bura była, szkoda, żeś nie słyszał, Mało że nie płakały,

Radost.

P. Dobrojska.

Radost.

O ! doprawdy ? biedne !...

Bo Pani Dobrodziejka... bo to już powiadam...

Że Pani często łajesz, sama nie wiesz za co.

Hm ! mało nie płakały !

Żeby tak z Gustawem.

P. Dobrojska.

Radost. Oho ! Ma on za swoje. — Ja jestem surowy. P. Dobrojska. Bardzo!

Radost.

Pewnie, przedemną nic skrytego niema.

P. Dobrojska. I przedemną obiedwie pewnie nic nie kryją.

Radost. Tak, tylko przedsięwzięcie, że za mąż nie pójdą. 50

[chcę :

P. Dobrojska. A, to kryją przedemną, bo ja wiedzieć nie Obie przy matce Laury bawiły czas jakiś,

Wiesz jakie tam pożycie i jakie tam zdania,

A przytem kilka książek nie w czasie czytanych, Wniosły, nie w młodych duszach, ale w młodych gło-Ową nienawiść mężczyzn, z której tak się chlubią ; [wach, Ale ja to uważam jak myśli dziecinne,

Które same przez siebie zczasem upaść muszą.

Radost. Jużci upaść upadną, ale Gucio cierpi.

P. Dobrojska. A potem z dwojga złego wybierając mniejsze, 60

Lepiej was nienawidzieć, niż was nadto¹) kochać.

Napomnij Gustawa. Radost. 0, spuść się Pani na mnie — dam ja jemu ducha !

Radost. Ach, Mościa Dobrodziejko !

P. Dobrojska.

SCENA DRUGA.

RADOST (sam).

Co ja pocznę z tym chłopcem? A, to kara Boska ! Żebym go mógł przytrzymać, związać i ożenić, Tobym szczęście dwóch osób zapewnił niemylnie,

Ale cóż ? On się trzpiota, o jutrze nie myśli,

Tak to i ja, niestety, igrałem z chwilami,

70

Aż też mnie czas nareszcie na uczynku złapał. Żebrzę teraz miłości, prawa do niej nie mam, Wszyscy blisko, nikt ze mną, sam jestem, sam będę.

SCENA TRZECIA.

RADOST, GUSTAW.

Gustaw. A co ? prawda stryjaszku, dobrzem się sprawował? Radost. 0, pięknie! bardzo pięknie!

Anielka się chmurzy...

Gustaw.

Radost. Anielka? już Anielka.

Chmurzy się,¹) to prawda. Za to jak się uśmiechnie, jej uśmiech wart krocią. Bardzo mi się podoba, coraz, coraz więcej.

Radost. A ty, coraz mniej.

Gustaw.

Gustaw.

0?

Radost.

Gustaw.

Radost.

Gustaw.

Radost.

Gustaw.

Tak.

Fe?

Źle.

Coraz mniej ?

Mniej.

Czemu?

Radost. Proszę cię. mój Gustawie... już nie wiem, co mówić. Gustaw. Cóż znowu?

Damy wzięły za lekceważenie Zbytnią twoję wesołość, z którąś się przebudził.

Radost.

80

I w rzeczy, mój Gustawie, zmiłuj się, uważaj :

Znają cię tylko nudnym, milczącym, ponurym,

Mogąż za nieudane wziąść szaleństwa twoje ?

A co ujdzie naturze, nie ujdzie rozwadze.

Gustaw. Prawda, prawda stryjaszku, bardzo dobrze mówisz, (całując go w rąkę). To wielkie moje szczęście, że ty jesteś

[przy mnie.

Mógłbym czasem, niechcący, jakie głupstwo zrobić. Radost. Tak! Mógłbym. — O, mój Boże! proszę cię Gustawie, Dopiei’0 wziąłem burę za twoje rozmowy.

Gustaw. Do dyabła z tą rozmową! Radost.

No, no... już, już... nic, nic...

Gustaw. Kto z miasta na wieś jedzie, musi tego doznać; 90 Mówisz o wielkim świecie, „Ach, miejski fanfaron!“ Mówisz o gospodarstwie. „Za cóż to nas bierze,

Czyżmy tylko słyszeli o zbożu i bydle ?“

Mów o literaturze, „Fiu ! jaki rozumny !“

Jesteś smutny, „Pan gardzi“. Wesoły, „Obmawia“. Dosyć, że rób, mów co chcesz, zrazu zawsześ winny.

Radost. No, kiedy mnie już łajesz, to ja nic nie powiem, Ale proszę cię, Guciu... tylko się nie gniewaj,

Dlaczegóż przy Anieli, tak słóweczka cedzisz ?

Gustaw. Ej, cóż mam z panną gadać? Radost.

100

O ! o ! już się gniewa. Gustaw. Gadałem o strumykach, o wdzięcznych słowikach, O kwiatach, krzakach, fletach, owcach i baranach,

O czemże jeszcze mówić, o czem mówić każą ?

Radost. O czemże w mieście mówisz ?

Gustaw.

Z pannami nie gadam. Radost. Z pannami nie z pannami, czyż nie wszystko jedno. Gustaw. A, dla Boga. stryjaszku, jakżeś się podstarzał ! Gdzie nie wolno powiedzieć, co się chce powiedzieć, Muszę tysiąc słów użyć, aby wcisnąć jedno,

Myśl jak woda, im ciaśniej, tem wyżej uderza.

Tu zaś¹) wiem, że jej mogę powiedzieć wyraźnie I dziś : Kocham Waćpannę, bo któż mi zabroni ?

No, to także koniec. Radost. To darmo, już ja z tobą,, widzę, nieporadzę. Zanadto masz pewności, to całe nieszczęście.

A jak : Kocham Waćpannę i kocham Waćpana, Ja jej, ona mnie powie, to i koniec, koniec. Radost. A jak powie: Nie kocham?

Gustaw.

Ale !... prawda, poczekaj, zniknie twoja pewność. Wiesz ty, że obie panny, Laura i Aniela,

Uczyniły śluby — pewnie — nigdy nie iść za mąż?

Gustaw (parskając śmiechem). Za kógoż to mnie bierzesz ? 120 Radost

Ma rozum — to dyabeł!

(na stronie).

Gustaw. Śluby? panieńskie śluby?

(Chwytając go za rękę z udanym przestrachem).

Jakże to stryj aszku?

Czy w rzeczy, nie chcą mężów? Może wszystkie panny? Radost. Ej ty, ty, trzpiocie jakiś ! (ściska go). Ale, mój Gu-

[stawie,

Proszę cię, z łaski swojej, miej trochę rozumu.

Gusta w. Dobrze, dobrze stryj aszku. Ja cię zawsze słucham, A potem, jak mówiłem, już się kocham trochę.

(Laura i Aniela wchodzą).

Radost. Zostawiam cię... mój Guciu...

[brak kartki rękopisu].

Czym tak niebezpieczny?

Laura. Pierwszy punkt : nigdy blisko. Gustaw.

130

Otóż męska próżność. Gustaw. Żart tylko, nasza próżność nie tak jawną bywa. Aniela. Wyborna taka szczerość.

Gustaw.

Laura. O, nie... ale... O, nie, nie... Aniela.

Chwalisz moje wadę. Laura (śmiejąe się). Szczerość wadą mężczyzny ? paradnie ! doskonale !

Gustaw (z żywością). I skądże o mężczyznach takie złe mnie-

[manie ?

Laura. Złe mniemanie ? I owszem, ja chciałam pochwalić. Gustaw. Nie rozumiem.

Laura.

Jakto nie? Wszakże zwykła chluba, Kto najlepiej udaje, kto najdłużej zwodzi ;

140

A im więcej kto zdrady w swem życiu naliczy,

Tern większej godzien chwały. Chociaż nie wiem czemu, Bo chytrość jest wrodzoną, jak inne przymioty.

Gustaw (z udaną obojętnością). Bardzo panią żałuję.

Laura (ironicznie).

Gustaw (jak- wprzódy). Żeś tak zdradzaną była.

Laura.

Dziękuję — dlaczego ?

A ! któż to powiada ? Gustaw. Zdrowy nie zna boleści, a bogaty nędzy.

Tak, kto nie był zdradzony, zdrady znać nie może;

A znowu, pewny jestem, że z kilku złych książek Bozsądek nie dozwala cały świat oskarżać.

Aniela. Ależ z przykładów można nauczyć się trochę. Gustaw (spozierając na Laurę). To prawda, złe przykłady ЬаГ-

[dzo szkodzić mogą.

(z wesołością). Stąd to więc Panna Laura wzięła przedsięwzięcie,

Mszcząc się, nie uszczęśliwić żadnego mężczyznę.

Laura (porywczo). Co? jakie przedsięwzięcie? I któż to po-

[wiada ?

150

Gustaw. Erazm.

Laura. Tak i Pan Gustaw będzie mógł powiedzieć 0 równern przedsięwzięciu ze strony Anieli,

Ale to jest, chcieć tylko upowszechnić klęskę. Gustaw (z

przymuszonym

śmiechem). Wojna się więc zaczęła, [prawdziwie, nie żartem. Laura (z zapałem). 0, prawdziwie, nie żartem. I szczerze po-

[wiadam :

Że wszystkich razem mężczyzn... Już ja wiem, co myślę... I powiem, otóż powiem : wszystkich nienawidzę.

(odchodzi).

SCENA PIĄTA.

ANIELA, GUSTAW.

Gustaw. Nie, łagodna Aniela tych uczuć nie dzieli, Nienawidzieć i za co? Czyż kochać niełatwiej? Aniela. Panie Gustawie...

Ludzi, ludzi kochać trzeba.

Gustaw.

Aniela. Tak, ogólnie.

17

Fredro, Dzieła T. IV.

Ogólnie. Ja to tak myślałem;¹) Nienawiść kara dla tycli, którzy jej doznają,

Mogłażeś ją zasłużyć? — Nie, temu nie wierzę.

(p. k. m.). Niedowiarstwo jest cierniem, czystein kwieciem

[ufność. ²)

Aniela. Który, wcześniej czy później, jednak czas postrąca. Gustaw. Kwiat spada, owoc wzrasta, koniec porównania.

Gustaw.

(zbliżając się z krzesłem). Wiem, żem na gniew zasłużył, [brak kartki rękopisu].

Gustaw (wstając). Wolisz się gniewać.

Aniela.

Gustaw. Czy cię bawi cierpienie?

Aniela.

Gniewać się, i za co?

Oho ! już cierpienie.

Gustaw (coraz żywiej). Nie wierzysz, że cię kocham?

O, nie wierzę wcale. Gustaw. Jakież mam dać dowody? Chciej, mów, każ, co

[czynić.

Aniela. Jak najmniej ze mną gadać, zwłaszcza o miłości. Gustaw (siadając i wstrzymując się). Tak ?

Aniela.

Aniela.

Tak.

170

Gustaw (ironicznie).

Aniela.

Gustaw.

Aniela.

Mam milczeć ? Proszę.

Na długo?

Na zawsze.

Gustaw (zrywa się, odtrąca krzesło i chodzi prędko). Dobrze — ГО-[zumiem — dobrze — milczeć — kochać, milczeć.³)

(siadając).

1)    Przekreślone przez autora : (Zbliżając krzesło).

Wiem, żem na gniew zasłużył.

2)    Przekreślone: nieszczęście go zbiera, A czystem kwieciem ufność, ach, najpierwszem kwieciem.

3) Przekreślone przez autora

(Biorąc Anielę za rękę). Anielo, zaklinam cię, mówmy z sobą Aniela (wyciąga rękę i wstaje). Cóż jeszeze?

Gustaw.

szczerze.

Jeśli wszelkich sił duszy dołożę,

Aby cię przekonywać o mojej miłości,

(Aniela kładzie z flegmą robotę i przy końcu następującego wiersza odchodzi).

Jeżeli u nóg twoich (klęka) kochać cię przysięgam...

(Zostaje tak czas niejaki, potem się zrywa, chodzi prędko, siada, wstaje, , odstawia krzesło, znów ehodzi. — Ten niemy monolog zostawia się talentowi aktora).

Ale skądże, skąd powstał, ten wstręt tak gwałtowny? Czem go wznieciłem, powiedz? może zmniejszyć zdołam. Aniela. Wstrętu żadnego niemam.

Gustaw.

Nie, wstręt niepojęty; Trudno nagle pokochać, nienawidzieć trudniej. Aniela. Czyliż, kto obojętny, nienawidzi przez to? Gustaw. Nie chcesz mnie nawet poznać.

Aniela.

|M>

Tegom nie wyrzekła. Gustaw. Wyrzekłaś, kiedyś wszelką zniszczyła nadzieję. Aniela. Dajmy już temu pokój.

Gustaw.

Łatwo ci wymówić,

Ale mnie już nie łatwo ten rozkaz wypełnić.

(p. к. ш.). Życzeniem mego stryja, bym zyskał twą rękę, Nawet i matki twojej.

O tem ja nic nie wiem.

A choć i życzy sobie, wolność mi zostawia.

Gustaw (biorąc za rękęj. Anielo ! zaklinam cię, mówmy z sobą Aniela (wstając i wyciągając rękę). CÓŻ jeSZCZe ?

Gustaw.

Aniela.

[szczerze. Jeśli wszelkich sił duszy dołożę,

Aby cię przekonywać o mojej miłości,

Jeżeli u nóg twoich (klęka) kochać cię przysięgam... 190

(Aniela przed ostatnim wierszem położyła z flegmą robotę, odwróciła się i kiedy Gustaw klęknął, odeszła — on zostaje tak czas niejaki. Potem się zrywa, chodzi, staje, siada, wstaje, przestawia krzesło, znowu chodzi, ten niemy monolog zostawia się talentowi aktora. Obrażona miłość własna, niecierpliwość, nowe układy tu powinny się wydawać).

SCENA SZÓSTA.

GUSTAW, ERAZM.

Gustaw (ledwie zoczywszy Erazma, z nadzwyczajną prędkością).

Otóż to ten, ten płaksa ; ten wszystkiemu winien, Chodzi, jęczy i szlocha, dyabli wiedzą czego,

Tylko drugim przeszkadza, tylko drugim psuje.

(do siebie). Co ja z nią pocznę? co, co? kiedy nie chce słu-

[chać...

(do Erazma). Dwa. dwa¹) lata się kocha, i nic nie wykochał, Każda już teraz myśli, że to tak należy,²)

Że człowiek sto lat żyje, a pięćdziesiąt kocha.

1)    Pierwotnie: Trzy, trzy...

2)    Przekreślono : wypada.

17*

(do siebie). Muszę wziąść się na sztuczki, to nic nie po-

fmoże...

Dalej płacząc i płacząc w fontannę się zmienisz,

200

A za ciebie tymczasem drudzy szaleć muszą.

(Do siebie). Muszę jej niby zwierzyć... litość w niej obudzić... (Do Erazma). Nie kochaj tak żałośnie, a będziesz kochany, Nie daj jej sobą rządzić, a będziesz ty rządził.

(Do siebie). Tak, bajka, cały romans. (Do Erazma). A nie [płacz, nie wzdychaj ! (odchodzi za Anioły).

SCENA SIÓDMA.

ERAZM (sam).

Niestety ! moja miłość nawet drugim szkodzi.

Ach, gdzież mam łzy utaić? gdzie podzieć westchnienie? Dwa lata kocham — dziesięć jeszczem kochać gotów, Ale niech potem Laura, choć raz się uśmiechnie...

Nie, niech się nie uśmiechnie, nie to miłość znaczy... Niech Laura patrząc na mnie, raz gorzko zapłacze! 210

SCENA ÓSMA.

LAURA, ERAZM.

Erazm. Nigdyż nie przyjdzie, Lauro, chwila pożądana, Kiedy słuchać bez gniewu moich westchnień będziesz: Laura. Nigdy, nigdy nie przyjdzie.

Erazm.

Laura. Darmo.

Erazm.

Laura.

Erazm.

Ja mogę zaczekać.

Ja będę kochać.

Napróżno.

Okrutna !

(Upada kłębek ze stolika, Erazm rzuca się i podnosi).

Laura. Żeby mi też raz jeden kłębek wypadł z ręki,

A Waćpan go nie gonił po całym pokoju,

Żeby raz chustka spadła, Waćpan ją nie podniósł, Żebym choć raz szukała naparstka, nożyczek,

220

A Waćpan ich w ten moment nie znalazł, nie podał, Żebym choć kichnąć mogła bez jego życzenia! Prawdziwie już znieść trudno tej ciągłej pilności.

Erazm. Jeślibym całe życie chciał poświęcić tobie,

Twoim wdziękom to przypisz i mojej miłości,

Ale gdym wzajemności nie zdołał zasłużyć,

Powiedz, powiedz mi Lauro, czy wzgardem zasłużył? Laura. Panie Eraźmie, wprawdzie, przykro mi jest czasem, Że jego dobre chęci tak nagradzać muszę,

Lecz tak z rzeczy wypada, inaczej nie mogę,

Ja nienawidzę mężczyzn, przyrzekłam, dotrzymam. Erazm. A mnie najwięcej.

Laura.

Erazm.

Laura. Żadnej.

Erazm (prosząc). Tylko nadzieję.

Laura.

O, nie.

Mogę mieć nadzieję ?

Ja żadnej nie czynię.

Erazm. Okrutna ! mojej śmierci...

Laura (śmiejąc się).

Ach, porzuć te czułości, te skargi żałosne.

Erazm. Dobrze, jak widzę teraz, dobrze Gustaw radzi. Laura. Cóż, cóż ten Eadzca Stanu za radę udzielił ? Erazm. Nie kochaj, rzekł, tak czule, a będziesz kochany. Laura. Proszę! już mu to szkodzi, że ktoś kochać może. Erazm. Dwa lata jęczysz, szlochasz, a niewiedzieć czego. Laura. Nie wiedzieć? A, to dobre ! nie wiedzieć, nie wiedzieć. Erazm. Każda już teraz zechce tak długiej miłości.

Laura. Tak ? A on chce godzinkę, kwadransik, minutkę. Erazm. Nie daj jej sobą rządzić...

Może śmierci żądam?

240

Laura.

Erazm. To ty będziesz nią rządził.

Laura.

Nie daj ! Brawo ! brawo !

A, już na poczciwość, To nie do wytrzymania. Rządzić, zaraz rządzić ;

Otóż to są mężczyźni. Jeden stu popsuje.

Erazm. Jednak ja nie chcę wierzyć...

Laura.

Erazm. Ach, Lauro ! Laura (do siebie).

Erazm.

O, wierz, wierz mu Waćpan.

Przednie !

Cóż ja mam robić?

Laura.

Pójść sobie.

(Erazm odchodzi).

(sama). Gadaj, gada; stój, stoi; płacz, płacze; idź, idzie; Żeby się raz sprzeciwił! To nie do zniesienia.

SCENA DZIEWIĄTA.

P. DOBROJSKA, LAURA.

P. Dobrojska. Gdzie jest Aniela? Laura.

250

Nie wiem.

Chciałam przejść się trochę,

P. Dobrojska.

Krótka chwila pogody, trzeba z niej korzystać. Laura. Ach, moja ciociu droga, co to jest ten Gustaw!

To już... już... już ja nie wiem, więcej niż mężczyzna. P. Dobrojska. I cóż takiego zrobił?

Laura.

P. Dobrojska. No? cóż takiego?

Laura.

Ach, co ? To strach ! to strach !

Niedość, że sam brzydko myśli, Że się ze mną tak kłóci, że nas za nic niema,

Ale kiedy on jeszcze i Erazma psuje,

Moja ciociu, psuje go.

P. Dobrojska.

Laura.

Jakto psuje?

Psuje.

Wyraźnie, oczywiście: złe rady mu daje, Gani jego uległość, jego przywiązanie.

P. Dobrojska. I cóż tobie to szkodzi?

Laura.

260

Pewnie, mnie nie szkodzi; Niech mnie Erazm zapomni — jeżeli potrafi —

To i owszem, ja wolę, nie będzie mnie dręczył,

Ale na co ma Gustaw szerzyć takie rady?

Nie daj jej sobą rządzić, a będziesz kochany,

No, proszę tylko cioci, nie daj sobą rządzić.

P. Dobrojska. Aj, podobno kochanko, dobrze Gustaw mówi. Laura. Jakto?

P. Dobrojska. Gdyby ci Erazm nie był tak podległym, Ceniłabyś go więcej, może i kochała...¹)

A nawet... chodźno Lauro.

Jestem.

Laura.

P. Dobrojska.

Laura. Cóż?

P. Dobrojska. Nienawidzisz mężczyzn? Laura.

Patrz mi w oczy.

I ciocia się pyta.

Ale Erazma, także?

P. Dobrojska. Prawda, ja to wiem dobrze, pytam niepotrzebnie,

Laura.

Wszak i on mężczyzna.

P. Dobrojska. A mnie się wszystko zdaje... ale cierpliwości, Inaczej to będzie, inaczej. Co zaś do Gustawa,

To powtarzam ci jeszcze, że najlepiej radzi,

A Erazm bardzo błądzi, że go w tem nie słucha. Laura. Jakto? I ciocia szczerze ich obadwóch broni?

Co słyszę?

P. Dobrojska (śmiejąc sięj. Bronię, bronię i kocham obadwóch. Laura. A, już to być nie może.

No, no, daj mi rękę,

P. Dobrojska.

Póki jeszcze pogoda, przejdziemy się trochę.

Laura (odchodząc). Tylko proszę cię, ciociu, niebardzo im ufaj, Bo oni ciebie zwiodą, (we drzwiach). Wspomnisz moje

[słowo.

Koniee aktu drugiego.

[Na tem kończy się rękopis własnoręczny Fredry].

ODMIANY TEKSTU

KOMEDYI „ŚLUBY PANIEŃSKIE“.

Scena 2. 8₆ chodzi W1; W₄, P. j wchodzi W₅.

Scena 4. 7₂₇ Bóg wie, gdzie mu trawić | Bóg wie nie gdzie trawić W,. 8₂₇ Lepiej być nie może | Lepsza być nie może Wj, W₄. 10₆ to nic nie zaszkodzi | to nie zaszkodzi W4 (brak tu jednej zgłoski w rytmie).

Scena 5. 11₁₂ A zwłaszcza Klary | A zwłaszcza Klarę Wj, i W₄, błąd gramatyczny poprawiony.

i-

Scena 6. 13 ₂₂ Nikt go zmiękczyć nie zdoła | Nikt je zmiękczyć nie zdoła W₄. T. zw. accusative tromtadraticus, w pierwszych wydaniach dzieł Fredry częsty. 14n — co ich świetność mroczy | w ich świetność broczy W

Scena 7. 15₃ Prosić lękliwie | Prosić jękliwie W,.

Scena 8. 17₂₃ Булга bardzo rozsądna | Bardzo rozsądna P. 18₅ a szczególnie | a zwłaszcza W,. — 18,₄ gadać | mówić W,, W₄. — 18₂₁ Już to mnie przegadacie | Już to луу mnie przegadacie W,. — 18₂₇ Ach z Panem | Z Waćpanem

Scena 9. No, chodźże Pan, chodź —- prędzej ! | No, chodźże Waćpan

W₄. — 19₅ Zresztą jest Radost, jest Albin, jest Gustaw | Zresztą jest Radost, Albin, Gustaw Wj.

prędzej Wj, W₄.

Akt II. Scena 4. 32₁₅ Z kilku zaś | Z kilku złych, po

prawione w Omyłkach W₄. — 32₂₀ Mszcząc zatem krzywdy całej płci niewieściej | Mszcząc się to zatem całej płci niewieściej Wj, W₄.

Scena 5. 33₁₍ niedowiarstwo jest to Wt—₅ | niedowiarstwo są to P. — 34₄ nadziei udzieli | nadzieję udzieli P. — 42₁₃ A pan za kłębkiem | A Waćpan za nim W₄, W₄. — 42₁₅ A Pan za chustką | A Waćpan za nią W,, W₄. — 4217 A pan nie szukał | Waćpan nie szukał W₄, W₄. — 43₁₃ dotąd nie umarł | nie umarł W₄.

Akt IV. Scena 4. 66₈ Niema co mówić | Niema co gadać

W₄, W₄.

Scena 5. 67₈ Ja to wriem lepiej | Ja wiem lepiej W,. — 67₁₆ Niema co gadać | Niema co mówić P.

Scena 6. Wprzód wiedzieć | Wprzód widzieć W,.

Akt V. Scena 1. 76s Na mnie za co | Na mnie o co. Poprawiono w Omyłkach druku Wr — 76₁₄ wszystkie już kwiatki | wszystkie kwiatki W₄. — 76₁₆ Ja zaś nic nie pojmując I Ja zaś nic nie wiedząc W₄.

Scena 2. 78I7 Choćby tu przyszła | I choćby tu przy

szła W,.

Scena 3. 79₉ Żart zbyt bolesny | Żarty zbyt bolesne (w Omyłkach poprawiono: nazbyt) W₄. — 80₂₆ Mym głosem wyrzeka I Mym głosem przyrzeka (w Omyłkach i P poprawiono : wyrzeka) Wr — 81₁₀ A więc moja rada | Więc moja rada W

Scena 4. 82₈ Wzywasz litości | Ty wzywasz litości W4 Scena 5. 84₆ I co najbardziej | I co najboleśniej W,.

Scena 6. 85s A z nią i miłość | A z nią miłość (w omyłkach i P poprawione : A z nią i miłość) W. — W uwadze przed 86₅ do stojącej za nim | do za nim stojącej \Vj.

„Nota do umieszczenia przy komedyi Śluby panieńskie : • Komedya moja Śluby panieńskie czyli Magnetyzm serca była przedstawioną na teatrze lwowskim w roku 1832, a dru-kiem ogłoszona w IV tomie, roku 1834. W kilka lat później została niegodziwie przetłómaczoną prozą na język francuski. W roku 1840 Bocquet père et fils. Comédie- Vaudeville en deux actes par AT. Al. Laurencin, Marc-Michel, et E. Labiche représenté pour le première fois à Paris przedstawiono 27 sierpnia au Gymnase, dramatique w Paryżu.

W tej sztuce główny węzeł i kilka scen ledwie nie słowa są wzięte z mojej komedyi Śluby panieńskie-.

Piszę tę notę dla tych, którzy mnie oskarżają o naśladowanie sztuki francuskiej“.

Noty tej autora niema jeszcze w wydaniu pierwszem ani w trzeciem.

PAN JOWIALSKI,

Tytuł R, : Pan Jowialski, komedya w 3 aktach. 7 kwietnia 1832 napisana.

Motto na tytułowej karcie pominięte w R. Osoby : Helena, córka szamhelana | dodano w R : Jowialskiego. — Janusz, Ludmir, Wiktor. Lokaj | Rubasznicki, Ludmir, Wiktor. R. — na wsi w domu P. Jowialskiego | na wsi p. Jowialskiego R.

Akt I. Dekoracya I aktu : Ogród | Ogród, siedzenie pod drzewem R. Scena 1. W uwadze na początku sceny: Tłomoczki na plecach | z tłomoczkami na plecach R. W uwadze przed 93₆ : z tłomoczkiem w ręku | tłomoczek już w ręku R. W uwadze, w toku 93₈ mając kapelusz i tłomoczek | rzucając tłomoczek i kapelusz W₄, Wu R₂, R. Uwaga w toku 93и brzmi w R : kładzie się na ziemię. Zamiast 94t-—₆ czytamy w R: Ludmir. Bóg odstąpił cię na chwilę — Spodziewałeś, że nie na długo. — Czekać będę, aż ci rozum wróci. Wiktor (zrywając się siada). Mnie, mnie rozum wróci ! A to mi się podoba. Ludmi r. Przecie, że ci się coś podoba. (Przed temi słowami przekreślone : Z niewdzięcznymi nie gadam). — Zamiast wierszy 94s—₉ czytamy w R : W i к tor. Ale pewnie nie to. (Pierwotnie : Ja mam być wdzięczny ! że ubrany jak na redutę włóczę się od wsi do wsi, że jem (przekreślono : jak więzień, śpię. jak) aż mi łzy w oczach

stają — że śpię już od tygodnia między myszami, szczurami, żabami, że mnie nogi pieką, jak na węglach (pierwotnie bolą). Romantyczna podróż ! nie ma co mówić, a kto (pierwotnie : na którąś ty mnie) namówił. Ty. -— Ale dobrze mi tak, bardzo dobrze. L u d m i r. Niewdzięczny. Wiktor. Może ci jeszcze dziękować? Mój Ludmirze, Ludmirciu, jak ci jestem wdzięczny, żeś mnie na głupstwo namówił. Ale, na rozum nigdy zapóźno. Rób więc co chcesz, ja wiem, co zrobię. — W R, ustęp ten, później przekreślony, brzmi : aż mi nieraz łzy w oczach stają — że śpię już od tygodnia między żabami, myszami, szczurami — i że mnie nogi bolą, jak gdybym po cierniach chodził. Romantyczna podróż, niema co mówić! A kto wymyślił ? Kto namówił ? Ty. — Ale dobrze mi tak, bardzo, bardzo dobrze. (Kładzie się). Ludmir. Kiedy dobrze bardzo dobrze, to się ciesz. (p. k. m. siadając na kamieniu, będącym przy drzewie) Wiktorku ! Wiktor. Idź do czarta. L u d m i r. Niewdzięczny. Wiktor. Może ci jeszcze dziękować : Mój Ludmirze, Ludmirku, jakże ci jestem 'wdzięczny, żeś mnie na głupstwo namówił. — 94₁₃ Pójdę, najmę wózek I Pierwotnie w R₂ : dojdę do wsi, najmę wózek [ Dojdę do wsi, najmę wózek do pierwszej... R. — Uwaga poprzedzająca 94₁₈ opuszczona w R. — 94₁₉ napiszę | Pierwotnie w R : wyrysuję. — 94₂₁ ładnie | dobrze R. — 95₅ nie mądry | Pierwotnie R₂ : nie mężny. — 95₁₆—₁₇ dalecy od świata | dalecy świata W„ R₂. R. — 95n gdzie | gdzież R. — 9524 —₂₅ Której nawet wyobrażenia mieć nie mogłem | której nawet nie mogłem mieć wyobrażenia R. — 95₃₂—₃₃ abyś go trochę poprawił — podbródek za duży | abyś mu zmniejszył trochę podbródek R. — 95₃₄—₃₅ Wolisz ty pokazać salceson i wino I Wolisz ty salceson (pierwotnie : szynkę) i wino pokazać R. — Uwaga w toku 95₅₈ opiewa : dostając | dostaje z tłomoczka R. 96, penzlowi [ penzlikowi W₄, W,, R₂, R. — 96₄ uderz więc | dodano w R : proszę cię. — 96₅ po słowie będę następuje w R₂ i R ustęp przekreślony :

Ludmir (krając). Idź, nadobny salcesonie,

Posil ucznia Apolina ;

(W R i pierwotnie w Ra : Sióstr dziesięciu posil syna).

Obudź wdzięczność w jego łonie,

Niech współbrata nie przeklina.

(dając) Już cię biorą jego dłonie,

Już uśmiechać się zaczyna,

Ach, uwieńczysz lube skronie,

Drogim muzom wrócisz syna.

Wnuku kiełbas, ty w tej dobie W jego władzy (przekreślono w R pęzlem) w jego [(pierwotnie w R sławnym) ręku, Jesteś pęzlem pełnym wdzięku,

Lecz miarkuję po twym jęku,

Że malujesz na swym grobie,

Ach, już nikniesz... już po tobie.

(Ostatnie trzy wiersze w dwu poprzednich redakcyach

r) I malujesz po swym grobie,

Lecz już słyszę po twym jęku,

Że już nikniesz, już po tobie.

²) Ach miarkuję po twym jęku,

Lecz malujesz na swym grobie,

Że już nikniesz, już po tobie).

Masz i sonet; w R dwa te słowa opuszczone. Wiktor. Nie masz jeszcze kawałka bułki. L u d m i r. Jest, panie, wszystko, co pan każe. Ja to wszystko noszę jedynie dla przypodobania się panu mojemu, (zaczyna jeść) Wiktor. Jak uważam. W R, po 96₈ przekreślony wiersz, znajdujący się w tekście w R : Naże ci jeszcze kawałek, potem mnie uściskasz. — Zamiast 96u—₁₃ czytamy w R : piją i po pijanemu bają i bają do znudzenia. — Ani tam przedmiotu do romansów, ani do komedyi, ani nawet do krakowiaka. — Zdanie : Ani tam przedmiotu... pierwotnie w R₂ czytamy po wyrazie: bają. — W 95₁₅ po wyrazie głodny następuje w R i pierwotnie w R₂ : Żadnego przedmiotu nie znajdę, mówisz. — 96₂₂ bądź pewny | Pierwotnie w R₂ bądź pewnym. Wyrazy te w R opuszczone. — 96₂₇ —₂₈ w naszych salonach I u nas R. — Uwaga przed 96₃₄ opuszczona w R. — W toku 97₅ po wyrazie : mówić. — W R₂ i R następujący ustęp w wydaniach nie uwzględniony:

Ludmir. Szkoła świata (pije) wiesz gdzie ?

Wiktor. Nie na dnie szklanki.

Ludmir. Szkoła świata...

Wiktor. Proszę cię, pofolguj uszom moim, o twojej szkole świata słyszałem mało dwieście razy.

Ludmir. Nic z ciebie nigdy nie będzie — Ale wyznaj, nie byłeś sam zachwycony owym sądem wójta — Nie śmiałżeś się, jak się on Cieśla zręczny z zręczniejszym Żydkiem rachował. — A ta scena zazdrości w tej karczmie na górze... jak to się zwała?

Wiktor. Dyabli wiedzą.

Ludmir. Mam zapisaną ■— ta scena mówię, powiedz, nie jest że godna najlepszego obrazu dramatycznego.

Wiktor. Zapewne... niektóre kawałki...

Ludmir. A widzisz, widzisz Wiktorku, napij się jeszcze szklaneczkę — a przyznasz, że myśl nasza podróżowania, takim sposobem była arcy szczęśliwa.

W R., po słowie : podróżowania czytamy : w tym celu — W toku 97₆ po wyrazie : podróży w R₂ : pod tytułem... pod tytułem. Wikto r. Daj taki, jak Ariost, on napisał : Orleand szalony, a ty napisz L u d m i r szalony czyli Bohater i autor w j e d n e j osobie. L u d m i r. Dobrze, dobrze, gadaj sobie, a ja wiem, co wiem.

—    W R ustęp ten brzmi : pod tytułem... pod tytułem. W i-ktor. Ludmir szalony (przekreślono: jak Aryost) czyli Autor i bohater w j e d n e j osobie. Ludmi r. Dobrze.

—    97 ₁₄—₁₉ Opuszczone w Wu W₄ i R₂. W P. : Może uda nam się spotkać z Szandorem. W i к t o r. Z co za Szandorem? Ludmi r. No, z Szandorem — romantycznym hersztem rozbójników, o którym opowiadają cuda złego i dobrego razem, a którego nikt pono nie widział. Wiktor. Nie ciekawy poznać Pan Szandora ? — 97₂₂ I mnie było być tak ślepym, opuszczone w R. — Uwaga poprzedzająca 97₂₅: z udanem zadowoleniem, opuszczona w R₂ i R. —97₃₀—;u Połóż tekę na mojej głowie, opuszczone w R. — W uwadze poprzedzającej 97₃₂ : a potem rzuca | potem kładzie R. — Uwaga po-

przedzająca 97₃₄ opuszczona w R. — 97₃₄ to światło | Ach to światło R. — 98, Wiktoreczku, Van-Dyku ! Rubensie | Wiktoreczku R. — Po 98₅ w R : bierze tlomoczek. — Zamiast 98g—u czytamy w R: Wiktor. To ci przyrzekam. No, idziesz ze mną. Lud mir. W Karpaty? Wiktor. Nie, do domu. Ludmi r. Broń Boże ! Wiktor. Bywaj zdrów. Lu d-mir. Będziesz żałował. Wiktor. Adieu. Ustęp ten, później wykreślony, znajduje się w R₂ po słowie : Adieu. — 9814 Adieu I Pierwotnie w R₂ : No, idziesz ze mną.

Scena 2. W R na początku sceny uwaga : siadając ; w R₂ — przekreślona. — 98₂₂ —₂₃ za ostro z miejsca go zażyłem ; wielka dla mnie strata | za ostro go wziąłem — Wielka szkoda. — Uwaga w toku 98₂₃ : siadając | otwiera poszyt R — 98₂₄ komnaty ] salony R 98₂₈ jedne powierzchowność wzięły I jedne na pozór R.—98₂₉ po wyrazie : zarysów, następuje w R ustęp w R₂ przekreślony : Jak lekarz długo puisa rachować (przekreślono w R : musi), długo w oczy zaglądać musi, nim odgadnie chorobę, z kilku innemi słabościami splątaną, tak teraz autorowi długiego (pierwotnie w R wiele) czasu (przekreślono w R: teraz) trzeba, dłuższego niż komedya objąć może, aby mógł pomieścić obraz, z drobnych kresek, (prze-kroślono w R : złożony) z lekkich cieni złożony. — 98₃₀ przenicowanej I podartej R. — 98₃₃ obdarzy | wesprze R. — Uwaga w końcu sceny opuszczona W₄, W,, R₂, R.

Scena 3. 99₁₀ jakiej daleko poszukać | dobrą R. — 99u zbijać I w R i pierwotnie w R₂ : obalić. — Zamiast 99₁₅—29 czytamy w R: Gdyby to odemnie tylko zależało, jużby była dawno Panią Rubasznicką, ale na nieszczęście nas obojga, muszę sama wałczyć z tysiącem przeciwności. — W całej rodzinie Jowialskich za grosz rozsądku. Stary Jowialski nie pyta się, co się dzieje, jak się dzieje w domu, byle tylko miał sposobność umieścić (pierwotnie umieszczenia) swoje dykteryjki, bajki i przysłowia, a w jego ręku majątek. — 99₃₁— jesteś wesoły, siadaj, jesteś smutny, idź za drzwi, opuszczone w R. — 100₃ C’est une misere, opuszczone w R. — Zamiast 100n — 1012f; :

Szambelanowa. Mój mąż dobre stworzenie — ale bez żadnego zdania i dlatego poszłam za niego — wszystko u niego

dobrze, bardzo dobrze, byle się niczem nie trudził, byle był wesół — trzy razy w godzinie powie czarne, białe i znowu czarne, a nawet nie wie, że zmienia zdanie.

Rubasznicki. Zatem co WPani Dobrodziejka rozkażesz, to zrobi.

Szambelanowa. Zrobi, co każę, ale za chwilę zrobi także, co kto dragi rozkaże. Gdybym mogła wydać za mąż jak najprędzej jego córkę, zostawiłabym ją przy starych Jowial-skich, a sama wydobyłabym się z tego domu waryatów.

Ludmir (na stronie). Macocha ! brawo.

Rubasznicki. Mam nadzieję, że WPani Dóbr. stanę się pomocnym w tej mierze.

Szambelanowa. Helena, niepodobna ni do dziada ni do .ojca — ma swoję wolę, ma swój uporek, a przytem głowa nieco romansami, poezyami przewrócona — i do tego, panie Rubasznicki, należałoby się trochę stosować.

Rubasznicki. Mam być także romansowym?

Szambelanowa. Zdałoby się.

Rubasznicki. Ja mam rozum, to niema wątpienia, ale w tym razie nie wiem jak sobie postąpić — a zresztą i niema potrzeby, kiedy Helena o trzy dni tylko zwłoki prosiła.

Szambelanowa. A, po tych trzech, będzie znowu trzy, ja to przepowiadam — Waćpan jesteś wesoły, czasem nawet za nadto i trochę niezgrabnie.

Rubasznicki. Niezgrabnie ?...

Szambelanowa. Tak jest — lubię każdemu prawdę powiedzieć. — A Helena chciałaby jakiegoś smętnego wielbiciela — trawiącego nocy śród grobowców.

Rubasznicki. Na to się nie piszę.

Szambelanowa. Jakaś sumienia zgryzota nie zawadziłaby także.

Ludmir. Jaromir, Lara, Alp, rozumiem.

Rubasznicki. To być nie może — ja jestem uczciwy obywatel — porzućmy te wszystkie wykręty — mam rozum, mam wieś i basta — a przy pomocy Waćpani Dóbr. nie mogę jak tylko osiągnąć rękę pięknej Heleny.

Szambelanowa. Będę ją przynaglać ile tylko będę mogła.

Rubasznicki. Nareszcie. — Wszyscy już mi winszują. — Na dudka wystrychnąłbym się, żeby nie przyszło do skutku. Szambelanowa. To jeszcze mniejsza. — Ale mnie koniecznie potrzeba, aby jak najprędzej zamąż poszła, bo swojej młodości tu strawić nie myślę — nie dlategom starszego od siebie zaślubiła, aby słuchać bajek pana Jowialskiego... Ale chodźmy, za daleka nasza przechadzka była, jestem strudzona.

Rubasznicki. Służę Pani Szambelanowej (postrzegając Ludmira A !...

Szambelanowa. Cóż tam?

Rubasznicki. Jakiś pan sans-façon śpi sobie pod drzewem. Szambelanowa. Jakiś wędrownik.

Janusz. Niezgrabnie? Szambelanowa.

100₁₇ Helas | Pierwotnie w B₂ Ach, mon Dieu ! — Ю035 Po wyrazie : będzie, w B₂, ustęp przekreślony : jeden rok, a my drugi tu bawić będziemy, gdyż Jowialski do lat jeszcze żyć myśli, zawsze naprzód pamiętając, aby miał kogo dręczyć (pierwotnie : bawić) swojemi bajkami. L u d m i r. (na stronie) Macocha ! brawo. J anus z. Mam wszelką nadzieję, że się W. Pani Dobrodziejce pomocnym stanę w tym względzie. Z rozumem wszystkiego dokonać można. — W tymże wierszu po wyrazie ale przekreślono : moja Helena. — 10036 niepodobna | podobna Wt, B₂. — Po 101₉ w В ustęp przekreślony : Janusz. Ja mam rozum, wszyscy wiedzą, ale w tym razie, na honor nie wiem, jak postąpić, a potem niema potrzeby, kiedy Helena o trzy dni tylko do namyślenia prosiła. Szambelanowa. A po tych trzech będzie znowu, ja to przepowiadam, i ja byłabym tak będąc panną odbiła, ale pierwszy mój mąż ś. p. Jenerał Major Tuz przy pierwszym oświadczeniu wymówił sobie, aby żadnej zwłoki nie było, tak albo nie — sans pardon — jak zwykł mawiać. Przytem jesteś Waćpan czasami trochę nadto niezgrabnie wesoły.

Pierwotnie w В :

Tak jest. Ja lubię każdemu prawdę powiedzieć, powoli, grzecznie i wyraźnie. — 101₁₇ dziedzicem obywatelem. — W tymże wierszu po wyrazie Deputatem czytamy w Bg ustęp przekreślony : porzućmy zatem te wszystkie kręcone drogi — mam rozum, mam wieś i basta, a przy

pomocy Pani (pierwotnie Wać. Pani) Szambelanowej Dobrodziejki, rękę pięknej Heieny otrzymam niezawodnie. Szam-b elan o w a. Będę ją przynaglać ile tylko będzie w mojej mocy, nawet i na te trzy dni uważać nie będę, bo im dalej, tern trudniej będzie, ja to wiem, ja to widzę. Janusz. Nareszcie, wszyscy już mi winszują. Na dudka wystrychnąłbym się, gdyby to do skutku przyjść nie miało. Sz amb elano w a. To jeszcze mniejsza, ale każdy dzień w tym domu jest dla mnie męką. Ach, żeby nie był utonął pierwszy mój mąż ś. p. Jenerał-Major Tuz. — 101₁₇ Ale | Pierwotnie w R₂⁻Pani Dobrodziejko. — Po 102₃ w R : Zostawmy go. to będzie najlepiej | Pierwotnie w R₂ : Zostawmy go, to koncept najrozumniejszy. — Zamiast 102₇ — ₉ od słowa śmiać: — w R : będziem mieć śmiechu na dzień cały. Szambe 1 a-n o w a. Wiele tego. — 102₁₃—₁₄ Ale ce n'est rien | Ale, ce né rien Wj i Rs w R opuszczone. — Po 102! ₄ czytamy w R : Rubasznicki. Każę go przenieść — przebrać w nasze teatralne suknie. — Wmówimy w niego, że jest... że jest... No o tern się naradzimy — tylko pierwej przenieść. Szambelanowa. Ale obudzi się.

Rubasznicki. .Tak się obudzi, to go puszczą. Nic mu się nie stanie. A jak się uda, ach! — Wybornie, wybornie — zaraz ludzi przyślę po niego. Ale W. Pani Dobrodziejka zechcesz także pomagać.

Szambelanowa. A cóż mam robić — muszę.

Rubasznicki. Służę Pani. — Wyborna myśl... (odchodzą) O, Helenę to zabawi — niepodobna, aby nie była mi wdzięczna... Wyborna myśl !

W 102j₉ Po wyrazie trzeba wR₂ przekreślono : Szambelanowa. Ależ obudzi się. J a n u s z. Jak się obudzi, to go puszczę — nic złego przeto stać się nie może — a jak się uda. Ach, wybornie, wybornie ! Ale W. Pani Dobrodziejka zechcesz także pomagać. Szambelanowa. Cóż mam robić — le fant.

Scena 4. 102₂₄—₂₅ Co to za nieoszacowana figura być musi I Pierwotnie w R: Co to musi być za nieoszacowana figura. — 102₂₆ pan Janusz | pan Rusznicki czy Rubasznicki R. — W tymże wierszu w R opuszczono : także dobra. — 102₂₇ : Macocha Jenerałowa | Macocha młoda — żwawa. — Po 102S1 czytamy w R: O, Wiktorze, Wiktorze, żeś mnie porzucił ? Któż mi wyrysuje tę godną rodzinę — już wszystkich mam przed oczyma. Ach, że jeszcze po mnie nie przychodzą. O, Boże, Boże, co za szczęście niespodziewane! Nie zaszkodzi jednak rozpoznać położenie miejsca, kto wie, może i... marsz będzie potrzebny. Działajmy jak wódz przezorny, (odchodząc) Tu rzeka, tam rów, tu droga i furtka. — Ustęp ten, później przekreślony, brzmi w R₂ ; O, Wiktorze, Wiktorze, żeś mnie porzucił. Któż mi wyrysuje Jowialskiego i jego godną rodzinę. Już wszystkich mam przed oczyma. Jowial-ski łysy, siwy, uśmiechający się. Ach, że po mnie jeszcze nie przychodzą. Nieba ! co za szczęście ! Czy tylko siły moje wystarczą do użycia skarbów, które ścielą się przedemną ! Nie zaszkodzi jednak rozpoznać położenie miejsca. Kto wie, może i odwrotny marsz będzie potrzebny. Działajmy, jak wódz przezorny, (odchodząc) Tu rzeka, tam rów — tu droga i furtka. — W uwadze na końcu sceny : bocznych | na prawo i lewo R₂ I Zamiast tej uwagi w R : scena przedstawia pokój.

Scena 5. 1 OB- po słowie zawsze: w R i pierwotnie R₂ : Trzy dni, próżna zwłoka, możnaże w nich objąć, co nas czeka w całej przyszłości? I zdoła że to rozum? Ach, nie, nie (w R₂ nigdy) serce, serce tylko może być sędzią w tym wypadku. •— W tymże wierszu : Janusza | Rubasznickiego R. 108₁₆ Duszy, dusza moja szuka | Duszy, duszy szukam R.

Scena 6. W uwadze na początku sceny : nucąc i podskakując j gwiżdżąc R. — l('32fi łapać | chwytać R. — 104j szczęście lub nieszczęście R₂, R.

104₃ w R brzmi : spuszczając samotrzask. — Uwaga po 1047 w R brzmi: wybiega. — 104s O, Nieba | O, dla Boga R. — 104n—₁₂ od jakiegoś czasu prawdziwą stała się macochą | prawdziwa macocha R. —104₁₅ i dzwoniec się odzywa, opuszczone w R. — W tymże wierszu : odzywa | odzywał R2 — 104₃₆ dwadzieścia, | dwadzieścia cztery R. — Zamiast 105₄—₇ czytamy w R : Szambelan. Dobrze, bardzo dobrze. Helena. Im starsza będę, tern mniej będę miała do wyboru. Tylu się już starało o moję rękę, i trzeba wyznać, że

Uwaga poprzedzająca

najlepszy był najpierwszy, potem coraz gorzej, coraz gorzej i jak jeszcze kilka lat przetrzymam, a to stopniowanie zachowane będzie, zejdę w końcu na jakiegoś głupiego karła, tak to gruby, ciężki rozsądek do mnie przemawia. — Ustęp ten, później przekreślony, brzmi w E: Szambelan. Oczywiście. Helena. Kilku już starało się o moję rękę i trzeba prawdę wyznać, że najpierwszy był najlepszy, potem gorzej, coraz gorzej i jak jeszcze kilka lat potrzymam, a to stopniowanie w dół zachowanem zostanie, będę musiała w dwudziestym szóstym roku pójść chyba za jakiego głupiego karła lub zostać starą panną. Szambelan. To złe, a to niedobre, jak mówi Jegomość. Helena. Tak więc gruby, ciężki rozsądek do mnie przemawia. — 105s"źa Janusza | za mąż, R i pierwotnie R₂. — 105₁₃—₁₄ i 105 te—₁₇ w R opuszczone. — 105₁₈ Nie kocham go, więcej nic | Nic, tylko że go nie kocham R. — 105₂₇ —2S może być dobrym mężem | dobrym mężem być może R. — 10ó₃₄—₃₅ opuszczone w R. — 105₃₆ zamyka się w R : żadnego powiadasz. — Ю5₃₈ Niema co mówić I niema co i gadać R₃ i R. — 106₄ za Janusza j za mąż R. — Po tym wierszu w R przekreślone : bo widzisz, moja żona jest trochę uparta. — Zamiast 106fi—n, czytamy w R :

Helena. Sama widzę, że na tern podobno będę musiała skończyć, poświęcę się dla waszego dobra, kochani rodzice. Szambelan. Mogę zatem powiedzieć mu...

Helena. Ale nic nie dobrze i kilka dni wolności. Ale z drugiej strony nie wymagajcie poświęcenia. Matka zczasem ucichnie.

Szambelan. Trudno, bardzo trudno.

Helena. Przekona się może, że byłabym zanadto nieszczęśliwa, idąc za człowieka, którego dusza tak jest sprzeczną mojej i dręczyć nas namową przystanie. Tak jest, kochany ojcze, nie pójdę za Rubasznickiego, ale że otwarcie oprzeć się nie mogę, będę zwlekała ile możności, nie dam żadnej nadziei, ale też i wzbraniać nie będę. A tymczasem, kto wie, może nastąpi jaka zbawienna odmiana. Szambelan. Zapewne, tak będzie najlepiej — będziemy zwie-kac. a potem zobaczymy. Xa tern cała rzecz, aby zawsze mieć stałość w przedsięwzięciu.

Po 106₅ w R₂ przekreślono : Helena. .Sama widzę, że może nakazując milczenie wyższym uczuciom, pójdę za głosem rozsądku, i że poświęcić się trzeba będzie waszemu dobru. kochani rodzice. Sza m bela n. Mogę mu zatem powiedzieć, bo mi o wesele idzie. Helena. Ach, nie, nie, dobrze i kilka dni wolności. Ależ znowu, mój ojcze, ty poświęcenia córki nie wymagasz. S z a m b e 1 a n. Broń Boże. Helen a. Matka może zczasem ucichnie. Szambelan. Trudno za kąty. Helena. Przekona się może, iż za nadto byłabym nieszczęśliwa, idąc za człowieka, którego dusza jest mojej duszy władzą odpychającą i przestanie dręczyć nas namową, (p. k. m.) Cóż więc robić,. mój ojcze, jaka twoja rada? — W- 106,, po słowie: zobaczymy przekreślono w R₂ na tein cała mądrość, aby mieć stałość w przedsięwzięciu.

Scena 7. W uwadze na początku sceny przed : P a n i w R₂ przekreślono : sama. Uwaga ta w R : P. Jowialski, rumiany staruszek z staroświecka ale z troskliwością ubrany. P. Jowiałska podobnie, z torbeczką w ręku. — Uwaga przed 106l2 w R : w drzwiach. — 106,₈—,₉ mój miły Boże | dla Boga R. — Uwaga w toku 106₂₂ w R : siada wyprostowana, kładzie okulary i zaczyna robić pończochę. — Uwaga poprzedzająca 106₂₃ w R w toku wiersza, po wyrazie H e 1 u s i u. — 106₂₃ Janie | Jasiu R. — 166₂₆ to zbytku nie maj to nie wiele. — Zamiast 106₃₀ — w R: Dobrze, bardzo dobrze mówisz ojcze, dobrze, ale między mną a Helusią tego lękać się nie można. — 107₂ I o czem | O czem R. — Zamiast 107₆—9 w R : Jeszcze na niczem, niedość jeszcze ma swojego czciciela. — 107₁₅ na tydzień zezwoli | tydzień pozwolą R. — 107₁₉ to I o tern R. — Zamiast 107₂₆—₂₉ — w R : Jak źle zbytecznie przebierać następująca bajeczka was nauczy (Pani Jowiałska zdejmuje okulary i słucha z wielką uwagą). — Uwaga po 108₅ w R : śmieje się. ale cicho. — Uwaga w toku 108₇ w R : Kładzie okulary i dalej robi. — 108lo niedobrego I złego R. — W Ю8₁₅ u- R dodano : rzecz niemiła.

Scena 8. Osoby w R : Ciż sami, Szambelanowa. — Zamiast 108₂₂ — 109₁₄ czytamy w R:

Szältlbelän (wszedłszy przed chwilą). O tak, tak. słuchaj W. Pani Dobrodziejka Pannę Helenę, a dobrze wyjdziemy— w jej głowie same romanse. Chciałaby jakiegoś bohatera, coby ją pierwej z niewoli tureckiej wybawił, (rani Jówiaisk-a słowa tureckiej niewoli żegna siig) wyrwał Z płomieni — Z wody wyciągnął — któryby dla niej turnieje wyprawiał, za nią krwawe boje toczył. A rozsądne szczęście, w domowem zaciszu, w objęciu szlachetnego męża jest zamałe, jest ni-czem. Pod nieba Jejmość Panna lubi latać, a tu po ziemi chodzić należy. Bronić przeciw Panu Rubasznickiemu proszę! Powinnaś Waćpanna dziękować Bogu, że ją tak godny człowiek zaślubić pragnie, dziękować mówię, bo cóż mu jest do zarzucenia — młody, przystojny, ma wieś o dwóch folwarkach...

na

chciał, a nie mógł przyjść do słowa). Ale

razy

P. Jowiaiski (który kilka pani Synowo, tylko słuchaj. — Mądrej głowie dość na sio wi e...

Szambelanowa (do meta). I Waćpan zamiast córce prawdę powiedzieć, zamiast rzecz wystawić jak jest w istocie — tylko potakujesz nierozsądnym jej mowom. — C’est mal, très mal.

Szambelan. Ależ moja Basiu ! wszak Jegomość Dóbr. był świadkiem.

Szambelanowa. O, ja wiem. co się święci, wiem bardzo dobrze, byłem powiedziała biało, cały dom krzyczy jak wrony: (udając to), czarno, czarno !...

P. Jowiaiski (biorąc syna i synową za rące). Za pozwoleniem jedno słówko :

108 ₂₄ Po wyrazie wyjdziemy w R₂ przekreślono: Broń ją, broń przeciw Januszowi, a poszukaj bohatera, jakiego jej głowa romansowa utworzyła, coby ją pierwej uwolnił z niewoli tureckiej, (Jowialska żegna się) wyrwał z pło

mieni, z wody wyciągnął, (przekreślono : za nią) któryby dla niej turnieje wyprawił, za nią toczył boje krwawe, a dopiero potem powiódł do ołtarza. — 109ie kłódkę | kłótkę P. kilkakrotnie.

109₂₂ c’est bien | brawo R. — W tymże wierszu : ty I W. Pan R. — 109₂₄ opuszczona w R : daremna praca. — Uwagi w toku 109₂₅ i 1092e opuszczone w R. —

109₂₇ o sposobność umieszczenia swoich przysłowiów | oto, abyś mógł wsadzić moje przysłowia. — 109₃₃—₃₄ ależ młodość nie jest rękojmią szczęścia dla żony | to niekoniecznie do szczęścia jest potrzebne, jak samaś dała tego dowód, idąc za mego ojca R. — 110, nie przeczę, ale ja... opuszczone w R. — Zamiast 110₁₆—₁₆ — w R: Nagle, nagle — to mi się podoba. Wieleż jeszcze miesięcy, wiele lat ma wzdychać u nóg swojej Dulcinei. — 110,₄—₁₈ w R opuszczone. — 110I9 stanowczy I stanowiący całą przyszłość R. — 11023 uczy I mówi R. — Zamiast 110₂₄— ₂₅ — w R: Nie, nie do wytrzymania! tu oszaleć trzeba. — 110₃₄ trzeba wierzyć, że Pan, opuszczane w R. — H0₃₈—111, Bo lubię prawdę powiedzieć i powoli, grzecznie i wyraźnie : za grosz, za grosz rozsądku | powiem jasno i wyraźnie, bo prawdę lubię powiedzieć — za grosz rozsądku. Sto razy powtórzę... R.

Scena 9. Osoby: bez Szambelanowej R. 111,₄ niewstrze-mięźliwy | niedobry R. — Zamiast. 111,₅— ₃₂ czytamy w R : Jowialski. Wszystkie rozumy pojadła. Głupi, kto nie tak rzeczy widzi jak ona. Szkoda, że nie będzie słyszała bajeczki. którą wam powiem. Ale ja jej powtórzę — słuchajcie •

—    Uwaga w toku 112₂₃ — w R : włożywszy okulary. — 1 12₂₄—₃, opuszczone w R. — 113₂ zawisłamże | Pierwotnie w R: zależę, R₂. — Zamiast 113₂—₅ do słowa jak — w R: Helena. Jestże w mojej mocy? Zależę od siebie samej.

—    Zamiast 113₂₂—₂₇ czytamy w R: Róbcie co chcecie, jak sobie pościelisz, tak się w y spis z. Ale Janusz wesoły — ja Janusza lubię. Z nim bawię się — śmieję, a śmiać się zdrowo. Ale niech każdy robi, jak mu się podoba. Każdy ma swoje widzimisię. Każdy dudek ma swrój czu-b e k.

Scena 10. Osoby R: Ciż sami i Janusz — Uwaga poprzedzająca 1 13₂₈ i wiersz ten opuszczone w R. — 113₃₀—,3 brzmi w R: Szamb elan. Kiedyż ona nic nie mówi. Pan Jowialski zapewnia, że i przez sen gada. — 113₃₄ stroje | suknie R. Ш₈ brzmi w R: Mówże Panie Janusz — wszyscy czekamy z niecierpliwością. — 114,₀ wyrazy: mówi przysłowie, opuszczono w R. — 114₁₇ wypocznienia na dalsze trudy I wzmocnienia R. — 114₂,—₂₃ opuszczone w R. — 114₂₄

I właściwie ta butelka | 1 ta właściwie R. — 114₂₅ w R opuszczone : arcy. — W tymże wierszu : przenieść | przynieść R. — Zamiast 114₂₅—115₂ czytamy w R:

Janusz. Przebierzemy się także wszyscy i wmówimy w niego, że jest Sułtanem albo Baszą jakiegoś kraju wschodniego. Jego zadziwienie przy obudzeniu tysiące sprawi nam uciech.

Jowialski. Dobry żart, ty ufa wart.

Szambelan. Czemże ja będę? kanclerzem albo kuchmistrzem? Jowialski. Ja starszy, ja zostanę przy pieczęci.

Szambelan. Więc ja...

ku parterowi; w R₂ — dodano: nie-

Janusz. Przy patelni. Ja zaś będę mistrzem ceremonii. I damy zechcą także przychylić się do powszechnej zabawy. Jowialski. Pewnie, pewnie. — Dajże mi kaftan. ₍do służącego) 115₅ w szarawary J do szarawarów R. — 115₉ być | być dzisiaj R. — 115₁₀ opuszczony w R. — 115₂₈ —₂₉ trzeba zawsze tak jak wszyscy | trzeba się zawsze stosować do wszystkich R. — 115₃j ale pani Janowa, opuszczono w R. = Zamiast 115₃₂—₃₄ czytamy w R: Szambelan. I nawet dobrzeby było, jak mówisz panie Janusz, aby Helusia udała zakochaną w nim narzeczoną. Jowialski. Pewnie, pewnie, wszystkie w nim będą zakochane, i pani Janowa. Szambelan. Tu sęk. Janusz. Przyrzekła mi przyjąć także rolę. Jowialski. Więc i Helusia i pani Janowa i pani Jowial-ska, wszystkie do niego wdzięczyć się będziecie. — 11537 o to I na to Wj, R₂, R. — 116t przecie | zawsze R. — 1162 sam chce i prosi | nie jest od tego R. — Po 116n w R i pierwotnie R₂ : Pan Jowialski podawszy rękę żonie, śpiewa trzęsącym głosem ; pani Jowialska gestami mu wtóruje i potakuje. Pan Jowialski. Miłe to są tylko baśnie, || Że się szczęście dla nas trudzi, || Ten co golcem wieczór zaśnie || Ten się golcem rano zbudzi, (bis) || Lecz w tych czasach co-dzień właśnie || Los jak w kręgle grywa w ludzi || I niejeden panem zaśnie || A żebrakiem się obudzi. || Gdy na prawdę lepsze baśnie II Niech ich obraz nas nie nudzi, || A jeżeli kto z nas zaśnie, || (w R znacznie) Dobry sąsiad niech obudzi (bis).

Akt II. Scena 1. Osoby i uwagi na początku sceny w R:

P. Jowialski, P-ui Jowialska, Szambelan, Szambelànowa, Janusz, Helena, Ludinir (siedzą po prawej stronie, damy w rzędzie po lewej, mężczyźni w głębi, w środku na kanapie Lud-mir śpi, naznak leżąc. Wszyscy po turecku ubrani. Wzajemne migi, aby być cicho i poprawianie ubiorów). Ludmir (ziewa i długo przeciąga się). — W uwadze przed 117, przeciąga się I przeciągając R, — 117, wyspał | zaspał B₂, R. — Zamiast 117₅—₁₆ czytamy w R: Grześku, czy ty śpisz jeszcze ? Grześku ! basałyku ! (tu pogląda na bok i postrzegłszy siedzących siada, wszyscy wstają i kłaniają mu się cicho; Ludmir wstaje, przeciera oczy, ogląda się, patrzy na siebie) Ja bo nie śpię, patrzam się oczami, (zdejmuje turban) Moi Państwo Wielmożni, (przekreślono : Ja nie wiem) Czy ja... Czy Wy... Państwo, bo... ale... ja nie wiem. -— Co to jest? (Mężczyźni śmieją się zawsze, kobiety czasami). — 117₂₀ — w R: Najniższe podnóżki. — 118, — w R: Rozkaż Najjaśniejszy Panie, a wola Twoja wypełnioną natychmiast zostanie. — 118₃ — w R: Ja? Najjaśniejszy Pan? — 118₆—₁₀ A mnie się nie śniło, tylko — za pozwoleniem — osłów dużo, całe stado. A jeden chciał ze mną figlować. A sam w błoto wpadł, wtedy go kijem sparzyłem. — Uwaga po 118₁₀ w R₂ : Helena śmieje się; w R: Helena także się śmieje. — 118₁₃—,₄— w R: A ja nie jestem żaden jakowy Pan, proszę Jegomościów i Jejmościów. — 118₁₃ kole I Pierwotnie w R: wedle. — Uwaga w toku 118₁₉ w R: do Jowialskiej. — 118,₉ mają | zna R. — Uwaga w toku 118₂₀ opuszczona w R. — 11822 cicho. — 118₂₃ — w R: Nikt nie zna, co sen zapewne wystawił Najjaśniejszemu Panu. — 118₂₄ szedłem | idę R. — 118₂₆—₂₉ (od słowa: jak) w R. A nie wiem gdzie, A teraz już wiem. Zasnąłem w ogrodzie, a tłomoczek leżał w an-greście, w gęstwinie. — 118₃, abym powiedział | że powiem R. — 118₃₃—₃₄ mój stary Jegomościuniu | Wielmożny stary Grafie R. — 118₃₅ zwaryował | Pierwotnie w R : oszalał. — 119₃ to I czy R. — 119₄—₅ w R pierwotnie: Niechcący przymawia wam prostak. — 119₇ po wyrazie wola — w R pierwotnie : Najjaśniejszy, powtórzę to, co wiem doskonale. — Zamiast 119,₂—129₃ czytamy w R:

w R: Pst.

Ludmir, W mojem królestwie? proszę, tyle nas w niem się mieści? a jak się zowie?

Janusz. Tambanbuktulian.

Ludmir. Tambanban... jak. jak?

Janusz. Tambanbuktulian.

Ludmir. Tamban... A nmie się wszycko zdaje, że wy Państwo drwicie sy ze mnie.

Janusz. Któżby się na to odważył ?

Szambeian. Drwić! z takiego człowieka !

Jowialski. Nie pchaj rzeki, s a ma płyn ie, jak mówi przysłowie.

Helena (do Szambeianowej). Dopókiż tego będzie?

Szambelanowa (do Heleny). Dopóki starszym podobać się będzie.

Ludmir. A więc nie jestem Ignac Kurka?

Janusz. Jesteś Mirza Ali Mustafa.

Ludmir. Mustafa? i Pan.

Jowialski, Janusz. Szambeian (kłaniając się). Pan! Pan! Najjaśniejszy Sułtan.

Ludmir. Mogę więc rozkazywać.

Janusz. Możesz Najjaśniejszy Mirzo Ali Mustafa.

Jowialski. Ale kto źle rozkazuje, niedługo panuje, mówi przysłowie.

Ludmir. I wszystko co chcę.

Janusz. Wszystko.

Szambeian. Wszystko, wszystko.

Uwaga poprzedzająca 119₁₃ w R₂ opuszczona. — Uwaga przed 120₉ w R: bierze krzesło i siada na środku. — 120₁₃—₁₄ — w R: Co to nie jest czas? Czas jest zawsze! Jeść chcę i to zaraz. — Zamiast 120,₆—₁₉ — w R : Ani słowa, bo weźmiesz po uszach — jeść mówię i kwarta wina dobrego. P. Jowialski. (kontent) .... ceremonii wypeł-nić rozkazy Najjaśniejszego Pana. (Janusz wychodzi). — 1202l

W uwadze w toku 120₂₆ — w R dodano : przed

—    w R opuszczone: w peruce. — 120₂₅ — w R opuszczone: służ panu.

nim. — 120₂₇—₂₀ A kto kiedykolwiek mi przypomni | Kto mi kiedykolwiek ten sen przypomni R. — Uwaga przed « 20₃₂

—    w R : Który stał trochę w zapomnieniu, jakby się obudził. — Uwaga w toku 120₃₂ w formie: podczas tej mowy wnoszą śniadanie i Janusz wraca — znajduje się w К po 120₃₁. — 120₃₅ zawadyak | zawedyc W₄, W,, R₂, R. — Zamiast 121₄—-₇ — w R: Janusz. Ja za to ręczę. Jest trochę zuchwały, ale tem śmieszniejszy. Szamb elan. Powiedział mi niegrzeczne słowo. — 121s—₉ — w R: Co to za mina, słyszycie. Słyszysz, stary Chińczyku. — 121₁₀—₍₁ opuszczone w R. — Zamiast 121₁₃—₁₄ -— w R: Dajże niekra-joweg-o, ho to niedobre. No ! (podając butelkę Szambelanowej) Weź to, a przynieś inne. Zapewne jesteś klucznicą. — Zamiast 121₁₅—₂₀ w R: P. J o wialski. Weź, Waćpani. weź i każ wina przynieść. Szambela n. Co to za szaleństwo ! Dość tego... Ludmir. A to co? Czy i tu kobiety dużo mówią, czy i tu mają widzimisię. (Szambelan stawia butelkę i wino przynosi). — Zamiast 12 1 ₂₃ —₂₈w R: Ludmir. Ja temu poradzę. Hej! Szambelanowa. Dość tego! Źle zrobiłam, przychylając się do szalonego żądania, godnego prawdziwie godnego aspiranta na członka rodziny Jowialskich, ale dłużej nie będę (przekreślono: znosić grubiaństwa) uczestniczką prostackiej zabawy. Róbcie co chciecie. Ja się nie mieszam. Żałuję tylko, że zaraz z początku tak nie zrobiłam, ale zawsze czas. — Uwaga poprzedzająca 12ł₃₀ opuszczona w R.

Scena 2. (w R nienaznaczona jako nowa scena). — W uwadze po 121₃₃ idzie i przynosi [ wychodzi R. — 2223 Kto doje, dopije, ten w rozum nie tyje | W R i pierwotnie w R₂: Kto rad je i pije, ten w mądrość nie tyje. (w R2 urwano na słowie ten) 122₈ —₉ opuszczone w R.—W 122,, na początku wiersza dodano: Jestem. | Zamiast 122₁₃ do. końca sceny czytamy w R:

Jowialski. Minister i stróż praw krajowych, przy pieczęci. Ludmir. Na bok stróżu, (do Janusza). A ty, co małpę udajesz ? Janusz. Tu niegrzecznym być nie wolno.

Ludmir. Milcz. Pan jestem. — Gzem jesteś, pytam się. Jowialski. Leż grzybie w kosz, niepomoże.

Janusz. Zaczynają być za grube żarty, trzeba skończyć, im dalej, tem gorzej.

Jowialski. Im dalej w las, tem więcej drzew. — Odpowiadaj WPan, mnie to niewymownie bawi.

Ludmir. Cóż tam za rada? Będę wiedział?

Janusz. To jest mistrz ceremonii.

Ludmir. Ceremonii — tego nie lubię. <do Szambeianai. A ty?

Jowialski. To jest kuchmistrz koronny.

Ludmir. A to dobrze, siadaj kucharzu koronny. Ceremoniami, sprzątnąć jedzenie.

Janusz. 3Inie się zdaje, że już dosyć będzie.

Jowialski. Ach nie, nie. Sprzątaj Waćpan — co Najjaśniejszy Pan każe?

Ludmir. A te kobiety?

Jowialski. To są Sułtanki.

Ludmir. Żony sułtana?

P. Jowiatska. Przecie Jegomość nie zechce...

Jowialski (śmiejąc sią). Nie bój się Jejmość. — Tak jest, są to żony, wszystkie trzy, któreś tu widział Najjaśniejszy Panie.

Ludmir. Ja chcę tylko jednę.

Janusz. To być nie może, prawa tego pozwolić nie mogą. Trzy sułtan mieć musi, które zawsze z sobą być muszą.

Jowialski. Jaki kraj, taki obyczaj.

Ludmir. To głupie prawo, Mości Ceremoniami. Od dziś chcę, aby to prawo ustało. Trzy żony ! Bagatela ! Widziałem dobrze, co z jedną miał nieboszczyk mój majster. O... o... (surowo). Kto tu śmiał wspomnieć o majstrze?

Jowialski. Żaden dworak tego nie uczyni, Najjaśniejszy Panie, o żonach była mowa.

Ludmir. O Żonach? prawda. Idźcieże teraz, chcę z moją żoną zostać.

Janusz. To być nie może.

Szambelan. Tak jest, to być nie może.

Jowialski. Ale dlaczego, dlaczego? Cóż stąd złego?

Janusz. Ale uważaj WPan Dobrodziej.

Jowialski. Nie bądźże dzieckiem.

Janusz. Ja na to nigdy zezwolić nie mogę.

Szambelan. I ja także.

(Naradzają sią).

Ludmir (na stronie). Pani, chciej zostać, nie lękaj się, znam granicę żartu, jeszcześmy słowa nie mówili z sobą, a dusze nasze już się rozumieją.

Helena. Cóż to jest? W tem się coś dziwnego ukrywa. Ludmir. O chwilę jednę rozmowy śmiem błagać. Błogosławię Nieba za pierwsze zdarzenie, które dozwoliło poznać cię. Pani.

Helena. Tak jestem zdziwiona, że prawdziwie słów mi brakuje.

Ludmir. Słowo, dźwięk próżny. Niknie równie po złoconem sklepieniu pałaców, jak pod strzechą ! Tak niknie głos piersi radosny, jak żałosne westchnienia córki nad mogiłą matki ! tajniejszy duszy język posiada — o tern z tobą pani już dawno mówiłem.

Helena. Czegóż pan żądasz?

Ludmir. Nie trwóż się moją przybraną rolą. (do drugich). No cóż, jeczczeście tu?

Janusz. Odejść nie możemy.

Jowialski. Ale...

Szambelan. Tak, nie możemy.

Ludmir. A, do stu piorunów! Precz! Precz, mówię.

P. Jowialska. Panie Jowialski, Panie Jowialski, strzeż się Jegomość ! (ku drzwiom).

jowialski. Trafiła kosa na kamień, Panie Mistrzu Ceremonii. Janusz. Pozwól Waćpan Dobrodziej.

Jowialski. Powiedziałem, że nie.

Ludmir. Precz, bo bassy!

Janusz. A to szaleństwo, już nie wytrzymam.

Jowialski. Kto niema zbroje, mijaj boje.

(Chwyta Ludmir za stołok, Szambelan kryje się za Janusza, Janusz za Szambelana i tak parci aż za drzwi: na stronie przy drzwiach stojący .Jowialski śmieje się z tej sceny).

Jowialski. Chodźmyże i my teraz, dawnom się tak nie śmiał.

Do 1231S—ja w B₂ przekreślono: myślę, skąd mieć pieniądze. 125₂ Po słowie próżny przekreślono w R₂ : niknie równie pod złoconym stropem pałaców, jak pod nędzną strzechą. Tak niknie głos niosący pieśń (przekreślone • radofsnąj). weselną jak i westchnienie córki nad mogiłą matki.

Scena 3. 125₂₄ Po wyrazie Pani, przekreślono w R : Tak jest, nie, nie jestem tym, za którego mój ubiór wziąć mnie dozwolił. — 125₂₇ opuszczony wyraz : arcyszczęśliwą. —

126₅ Dziadunio, aby miał tylko rozrywkę, niebardzo jest przebierający w sposobach do tejże | Dziad mój nie bardzo jest tkliwy na sposoby, aby tylko miał powód do rozrywki. E. — 126₅ tęsknoty | tęskności R. — 126,, w materyalnej bryle | w ciele E. — 128,₅ tlejącem kagańca zarzewiem nieczyszczo-nym I grubą materyą nieczyszczoną. — 127₇—g I moje usta ; Pierwotnie w R: I ja także sierotą, od kolebki usta moje R.

—    W tymże wierszu : ojcze ani matko | matko ni też ojcze R. — W końcu 127₁₂—₁₃ więcej doznałem, w R opuszczone.

—    127₁₇—,₈ matkę za wcześnie straciła | matki nie miała R. — 127₂, głazem przyciska | żelazem zamyka R. — 127₂₂ — 23 w R: Kto ja jestem, pytasz się, Pani! Ach, gdybym to sam wiedział. — 127₂₉ zwyczajnym j przyjętym R. — 127₃₈ Przed wyrazem stokroć przekreślono: nie zapomnę. — 128₂—3 w R: Nie, nie, ale twojej dobroci (pierwotnie: twoich słów) nigdy, nigdy nie zapomnę R. — Zamiast 128₄—₈ czytamy w R : Janusz. Panno Heleno, cóż to znaczy?

Ludmir. Ja się pytam, co to znaczy Panu przeszkadzać rozmowy z moją małżonką.

Helena. Mistrzu Ceremonii, znasz wolę moich rodziców. Janusz. Czy tak to się wszystkim podobało?

Helena. Bardzo panu jestem wdzięczna za nieoceniony pomysł, który przerwał szarą jednostajność pożycia nadobnym śmiechem wesołości.

Janusz. Wściekam się, że milczeć muszę. Zdaje mi się, że matka Panią woła.

Helena. Nie, wcale nie woła.

Janusz. Ale nie przystoi.

Ludmir. Co nie przystoi? Co Waści do tego?

Helena. Proszę pamiętać na wolę mojego dziada.

Po 128₈ przekreślono w R₂ : Helen a. Bardzo panu wdzięczna jestem, za nieoceniony pomysł, który przerwał szarą jednostajność pożycia nadobnym uśmiechem wesołości. Janusz (na stronie). Ledwie nie pęknę, że milczeć muszę ₍do Heleny). Zdaje mi się, że matka panią woła. Helena. Nie, wcale nie woła. Janusz. Ależ nie przystoi. Helena. Co nie przystoi? Ludmir. Co Waści do tego? — 128ц Ochmistrzem I Mistrzem Ceremonii R. — 128,-—1S w R: Tylko

słowo tej (?) pani racz mi panie pozwolić. 128₂₅—₂₈ w R: Ale teraz już nie żądam i dawno już byłbym skończył, gdyby nie Pan Jowialski, którego mój kłopot bawi. — 128₃₃ —34 Pani i Pana | Waćpanny i Waćpana W₄, W,, Rn R. — 12835 w R: No, już dość tego. — 129₄—₂ .Ja się stałem celem pośmiewiska, opuszczone w R. — 12 '₈ Przyjaźń dziadunia | łaskę moich rodziców R. — 129u Januszu l Janusz W₄, R₂. — Ten wiersz i następny został w R opuszczony. — 129₁₃—17 w R: Prawem, że się chcę żenić — że takie rozmowy podobać mi się żadnym sposobem nie mogą. — 129₁₈ Pan | je. -— 129l9—₂₀ Bodajbym był nigdy nie chciał | Dobra wymówka R. — 129₂₁ Och i Mistrzu | Ceremoniarzu R. — W uwadze przed 1292e opuszczone : z za drzwi. — Uwaga w końcu sceny w R opuszczona.

Scena 5. 129,э—so Niech w nich siedzi, opuszczone w R. — 129₃₂ gorzko zatruwają | zatruwają goryczą R. — 129₃₄ —35 w R: W samej rzeczy i ja bardzobym żałował, żeby Pan Jowialski prędko koniec temu położył. — 130₂ Dziadunio | Mój dziadunio. — 130e upuścić do duszy nadzieję | spodziewać się R. — Po 130₉ przekreślono w R: Ale pozwól się pan zapytać. — 130₁₄—₁₅ jej rosą odświeżymy duszy spiekotę | odświeżymy nasze dusze R. — 130₂₃ tem lepiej | ale nic nie szkodzi R, — 130,₈ w R: Służę pani. — Uwaga wiersz ten poprzedzająca w R opuszczona. -— Po wierszu dodał autor: odchodzą w boczne drzwi.

Scena 6 w R brzmi jak następuje:

rzecz Niema....

JanUSZ (zagląda, potem wchodzi). Niema... g'(łzież poszli... dziwna.... (otwiera drzwi w głąbi i po-prawej zagląda).

ale któż mógł przewidzieć,

(do okna) A otóż są w ogrodzie... rękę jej podaje — brat za brat... Nie trzebaż tu oszaleć! Panna Helena niech mi wybaczy, ale kaducznie nieostrożna. Trochę za daleko po- • suwa chęć zabawy, (znowu do okna) I chodzą sobie — chodzą — ja głupi tu stoję i patrzę. Wszak sam Pan chciałeś — prawda, że chciałem że pan Jowialski nie będzie wiedział kiedy żart skończyć, a jeszcze bardziej, że panna Helena znajdzie jakoweś upodobanie — tak jest upodobanie... w dobrem... 0... O... nachylają się ku sobie... śmieją się... (chodząc) śmieją się —

Śmieją się... (ehodzęc prędzej) i wszyscy spokojni (na zwrocie

ogonie tureckiego kaftana) Ha, przeklęta Suknia !

potyka się na

Ognie na mnie biją, jak się spojrzę w zwierciadło ! Żaden aktor jeszcze pewnie nie grał komedyi tak mimo woli, jak ja teraz. I to ja! ja!

131₄ Po wyrazie ale w R₂ przekreślono ustęp z R od „któż mógł“ do „tak jest upodobanie.“ — Po 131₇ — w R2 przekreślono ustęp z R od słów „na zwrocie potyka się...“ do końca.

Scena 7. 131₁₂ dali sobie | się uradzili R. — Zamiast 131₁₇-—go — w H: Byłby nic nie zrobił, bo nim jaką czynność rozpoczął. -— Zamiast 131₂₁—₂₁ — w R: Mościa Dobrodziejko, Mościa Dobrodziejko. — Źle zrobiłem, bardzo źle, ja to dam na piśmie, ale już się stało, ale patrz oto panna Helena przechadza się po ogrodzie sam na sam jakby z najsłuszniejszym (?) obywatelem. — 131₃₀ przyjemność | uciecha R — 131₃₁ C’est extraordinaire, opuszczono w R. — 13132 rozpoczyna w R wyraz wszak, kończą zaś wyrazy: mścij się. W R₂ końcowe wyrazy przekreślone. Następnie w tymże rękopisie przekreślono: S z am belano w a. Ja się nigdy nie mszczę, nigdy nie gniewam, ale swoje robię. Cest la chose. J a n u s z. Róbże Pani, rób, na miłość boską rób. — Zamiast 131₃₂—₅ czytamy w R:

Szambelanowa. Ja się nigdy nie mszczę, nigdy nie gniewam, ale swoje robię.

Janusz. Róbże Pani, rób, na miłość boską rób.

Szambelanowa. Idź Waćpan i zawołaj Helenę.

Janusz. Tak, zawołaj, kiedy nieszczęśnie przypasano mu pałasz. Już raz dobył go na mnie, ledwie że się umknąłem. Szambelanowa. Mój pierwszy mąż ś. p. Jenerał-Major Tuz byłby na to nie uważał.

Janusz. Ależ pojedynkować się z nim nie mogę, gdyż wyraźnie pan Jowialski powiedział....

Szambelanowa. Pan Jowialski jest szalony.

Janusz. Być może, ale powiedział, że jeżeli mi się ta zabawa...

Szambelanowa. Którą Waćpan sam wymyśliłeś.

Janusz. Sam, sam — prawda, prawda — już to stokrotnie

słyszałem. Ale powiedział, że jeżeli mi się nie podoba, mogę każdej chwili odjechać.

Szambelanowa. Waćpan nie odjedziesz, bo ja powiedziałam, że się ożenisz z Heleną, a co raz powiem, być musi. Tylko trzeba mieć cierpliwość i stałość w przedsięwzięciu.

Janusz. Cierpliwość! Mnie zarzynają, a WPDob. chcesz, abym miał cierpliwość.

Szambelanowa. Nic to nie znaczy. Niech się zarzynają, niech się świat wali, ja na to nie uważam i zawsze równym krokiem idę do celu. Pan Jowialski baraszkuje, Helena romansuje, śmieją się, płaczą, kłócą, a ja swoje, a ja swoje i koniec końców zrobię zawsze co chcę.

Janusz (w oknie). Patrz, patrz Waćpani Dobrodziejka i w rękę ją pocałował.

na

Po 132₃ następuje w B₂ ustęp przekreślony : Janus z. Ależ pojedynku z nim mieć nie mogę, gdy Pan Jowialski powiedział... Szambelanowa. Pan Jowialski szalony. Janusz. Być może, że jeżeli ta zabawa... Szamb elano w a. Piękna zabawa, i Waćpan mogłeś ją wymyśleń, Mon Dieu! Janusz. Ach, ja wymyśliłem, źle, niegodziwie wymyśliłem... sto razy słyszałem, sto razy powiedziałem : prawda, prawda, ale tymczasem powiedział, że jeżeli mi się nie podoba, mogę każdej chwili odjechać. Szambelanowa. Waćpan nie odjedziesz, to ja powiedziałam, że nie odjedziesz. A co raz powiem — być musi — ożenisz się z Heleną, ale trzeba mieć cierpliwość i stałość w przedsięwzięciu. C’est ça. J a n u s z. Cierpliwość! Mnie zarzynają, a Waćpani Dobrodziejka każesz, abym miał cierpliwość. Szambelanowa. To nic nie znaczy, niech Waćpana zarzynają, niech się świat wrali. ja to nie uważam, idę krok po kroku, aż dojdę do celu. Sans ■pardon. 182₇ dziękuję | już dziękuję B.

Scena 8. Uwraga na początku sceny opuszczona wr B. — 132,₄ Powdesz | Powiesz mi B. — 132₇ w domu | do domu B. — Zamiast 132₃₁—₂₂ w B: Ale Basiu, mnie się zdaje, że kogo przynoszą, ten się nie wkrada... 132₃₃ Słuchać proszę Ja chcę, żebyś mnie słuchał B. — 132₂₅ ale j ale znalazł sposób B. — 132₃₃ Przez Boga żywnego | O, dla Boga B. — 133, w В i pierwotnie B₂ Niezawodnie. — Po 133₃ czytamy w R:

J a n u s z. Albo niech Pan Jowialski pozwoli skończyć tę ko-medyę. Szamb elan. Trzeba ci przyznać, żeś ją dobrze wymyślił i że nie mogła udać się lepiej. Janusz. Zły duch mi ją natchnął — i nie mogła udać się gorzej, zatem trzeba już skończyć, albo przynajmniej córce przedstawić, że nie wypada, aby (dalej jak w tekście). — Ustęp ten, przekreślony, brzmi w R₂: Janusz. Niech Pan Jowialski pozwoli skończyć tę gorszącą komedyę. Szambelan. Trzeba jednak przyznać, żeś ją arcyszczęśliwie, jak mówiłeś, wymyślił. Nie mogła udać się lepiej. Janusz. Zginę, zginę, nie mogła gorzej się udać. Słuchaj, panie Szambelanie, proszę, błagam (dalej jak w tekście). — 183₆ Oho—Oho! ho! R. — Uwaga przed 133₇ w R: do okna. — 133₈—₉ w R opuszczone.

Scena .9. Zamiast 133n—₁₄ w R: Oszaleję, oszaleję, żebym przynajmniej nie był mu pałasza przypasywał. Pani Dobrodziejko, Pani łaskawa, zmiłuj się, radź... — Po 133₁₄ czytamy w R: Szambelanowa. Wszjrstko będzie dobrze, tylko powoli, rozmówię się z panem Jowialskim. Janusz. Ale tymczasem... Szambelanowa. Rozmówię się i dwa dni nie minie... Janusz. Dwóch dni, co Pani mówisz, dwa dni mam chodzić po turecku. Szambelanowa. Mniej więcej, ale za skutek ręczę. — Ustęp ten, przekreślony, brzmi w R₂ : Szambela-n o w a. Wszystko będzie dobrze, tylko się rozmówię z Panem Jowialskim, powoli, grzecznie i wyraźnie... Janusz. Ale tymczasem..» Szambelan owa. Rozumie się, powiadam, i dwóch dni nie minie... Janusz. Dwóch dni! dwóch dni! Co Pani wyrzekła ? Dwa dni miałbym jeszcze chodzić po turecku. Szambelanowa. Mniej więcej, ale za skutek ręczę. — Zamiast 133₃₁—₃₁ począwszy od słowa „komenderował“ do „krzyk“ w R: jak wiesz zapewne Waćpan, komenderował francuską brygadą stojącą w Kosienicach. Biegnie z zwykłą sobie odwagą, tam skąd krzyk. — 134₂ zaparte kry, opuszczone w R.

Scena 10. Zamiast 134₄—e w R : Janus z. Mości Dobrodzieju, zmiłuj się, pozwól, aby ta komedya już się skończyła — już dłużej wytrzymać nie mogę. — 134₁₃ zginę, umrę, skonam | skonam R. — Zamiast 134₁₅—,₈ ли R: Nawarzyłeś piwka, bratku, trzeba wypić — i to, nie stosując

do osób, przywodzi mi stosowną trochę jednak bajeczkę na pamięć. — 134₂₂ gdyby | żeby Wj, R₂, R. — Zamiast 135₂₀—23 w R i pierwotnie w R₂: Trzeba nciekać, || Małpa w nogi, || Ukrop za nią || Jak za panią || Tuż, tuż w tropy || Aż pod progi, (I Niema żartu, parzy stopy || (Inna odmiana w R₂: Małpa w nogi || Ukrop wrogi || Tuż, tuż w tropy, || Niema żartu [pierwotnie : strach, gwałt parzy stopy] Małpa w okno, brzęk ! uciekła. — 135₂₈ w R. opuszczone. -— Zamiast 135₃₃—₃₇ w R: Janusz. Takażto wdzięczność, że starałem się sprawić zabawę Waćpanu Dobrodziejowi. Jowialski. Nie gniewaj się, Panie Januszu, wiesz że ja lubię pożartować. — Zamiast 1353S—136₃₃ w R:

Szambelanowa. Aż nadto lubisz Jegomość żartować i to w okolicznościach, które zamiast zbudzenia wesołości, po-winnyby przez swoję ważność, grożącą w przyszłości osobom jemu najbliższym, zająć umysł i skłonność do prędkiego zapobieżenia, równie jak usunięcia przedmiotu, z którego tysiące nieprzyjemności wyrosnąć mogą.

Jowialski. (na stronie). Woda jest, młyn miele. Szambelanowa. I jeżeli można jaki sens wyciągnąć z bajki czy dykteryjki, którą Jegomość raczyłeś nas zabawić, to pewnie ten, że kiedy małpa ukrop puściła, a wstrzymać nie umiała, powinien się był znaleść człowiek, który łatwo temu mógł zaradzić. Chyba, że tylko same małpy były. Janusz. WPan Dobrodziej może nie wiesz, że już od godziny hultaj z Panną Heleną sam na sam rozmawia. Jowialski. Pewnie ją bawi, albo raczej stosuje się do twojego żądania. Wszakże sam chciałeś.

Janusz. Panie Jowialski Dobrodzieju, łaskawy panie Jowialski, nie powtarzaj tych słów „wszakże sam chciałeś“, bo zmysły utracę.

Jowialski. Zatem będę mówił: Sam nie chciałeś, aby Helena odsunęła się od tego żartu. Tak, dobrze?

Janusz. Niema ratunku, muszę cierpieć. Ale zastanów się Waćpan Dobrodziej, że ten człowiek porwał się na mnie do pałasza.

Jowialski. Oho !

P. Jowialska. Nie chodźże tam Panie Jowialski.

19

Fredro, Dzieła T. IV.

Po 136₆ w R₂ przekreślono: Sz am b elano w a. I jeżeli można jaki sens moralny wyciągnąć z bajki czy dykteryjki, którą Jegomość raczyłeś nas zabawić, to pewnie ten, że kiedy małpa ukrop puściła, a wstrzymać nie umiała, była sama, bo gdyby była pod opieką człowieka, nie byłaby palców popiekła, chyba że same tylko małpy tam były. C’est maie. — Zamiast 136₃₇—137₅ od słowa „Ale co to...“ w E: Co ta za dziecinna trwoga. Cóż w moim domu, między tylu ludźmi może zrobić (przekreślono: jeden) ubogi szewczyk sam jeden. Co się tycze Heleny, nie jest dziecko. Wie co robi — 137₇ : był w R opuszczono. W tymże wierszu : dowód | że dowód R. — 137₈ w żartach | w żarcie R. W tymże wierszu : Vous comprenez, opuszczono w R. — 137₁₀ bolą | szczypią R₂. — 137₁₆ Pół do pierwszej, opuszczone w R. — 137ł8 każę przeciągnąć I przeciągnę R. — Zamiast 13 7₂₁— ₂₃ od słowa: „Każde...“ wR: Każde twoje uchybienie jedną godziną przy-dłużenia skaranem zostanie. — 138₃ r. 1807, opuszczono w R. — 138n rozpoczyna w R wyraz : Ale. — 138₁₄ Po wyrazie : Wielki w R przekreślono : Mistrz ceremonii pyta się. — Po 138₁₆ w R i pierwotnie w R₂ : Janusz. Nie wiem, nie wiem. J o w i a 1 s к i. Godzina przybędzie (grożąc, w R₂ uwaga na początku). Janusz. Ale. J o w i a 1 s к i. Jeszcze jakoś (w R₂ poprzedza: Mirza Ali). Sza mb elan. Janusz czegoś skrzywiony — nie wiem czego ? (w R₂ : nie wiem, co to znaczy). Janusz. Męki ! Mustafa. J o w i a 1-ski. Mirza Ali Mustafa — panuje... gdzie? Wybacz starej pamięci. Janusz (na str.). Drogo żonę kupuję. Jowial-ski. Bamban... jakże (w R₂ : jak, jak). Janusz. Tamban-bakduhan. Jowialski. Bodaj cię figlarzu. Skąd ci (w R₂: Tobie) mogło przyjść do głowy. Janusz (ocierając pot z czoła, w R₂ : ocierając czoło). Tu strasznie gorąco. (W R₂ : Szambelan. To od kaptura tureckiego. [Janusz szarpie go ze złości]). Szamb elano w a. Kto w tym domu zdrowe zmysły zachowa (w R₂: zachować zdoła), będzie to dla niego szczególną i wielką łaską Pana Boga (w R₂ dodano : C’est craie). Jowialski. Mówił zapewne pierwszy (w R₂ dodano: jej) mąż ś. p. Jenerał-Major Tuz.

Scena 12. Uwaga na początku sceny w R : Helena w głębi żywo rozmawia z Szambelanową i .... wychodzą). — 138₁₇ kontentny | jest kontent R. — 138₂₀ —₂₂ od słowa : „Każę...“ w R : od dzisiaj będziesz kuchtą, (do Jowialskiego) Kancelaryuszu, (przekreślono : chcę się bawić) ckni mi się. Jowiałski. Cóż każesz, Panie. — Uwaga w toku 138₂₄ : dwóch, w R opuszczona. W tymże wierszu : Och i Mistrzu | Ceremoniami R. — Zamiast 138₂₇ — ₂₉ w R : Wiele sy pozwalasz — zaniedbujesz służbę, weźmiesz w skórę. J anus z. Co mam dłużej. — 138₃₂ Pieczętarzu | Kancelaryuszu R. — 139, Panie Janie słuchaj, w R opuszczone. — 139₁₀ O, mój Boże, opuszczone w R. — 139₁₇ gadasz — gadaj | mówisz —

mów R. — 139₁₉ jakie | jakto i na prostaku. — W tymże wierszu : robi

(trzy słowa nieczytelne)

z Papagieny).

czyni R. — 139₂₀—₂₁ i prostakowi znajdować I mu znachodzić R. — 139₂₃ —₂₈ opuszczone w R. — 139₂₉ staruszku, opuszczono w R. — Zamiast 140₁₈—₁₉ w R : Dla Boga ! Dla Boga. Bodaj figle, figle. — 1402O Kolej na ciebie, Och i Mistrzu | Panie Ceremoniami R. — 1402e Po wyrazach : „Hebes ? Co ?...“ w R i pierwotnie w R₂ : N. P. Wielki Mistrz ceremonii (w R₂ : Ochmistrz) śpiewa bardzo ładnie. Janusz (do Jowialskiego). Chcecie więc duszy ze mnie. (Następuje w R₂ : Jowiałski. Cóż ci szkodzi zaśpiewać. Janusz. Dla niego ? Jowiałski. Wszak co dzień śpiewasz ? Ludmi r. Śpiewaj, bo ja ci zagram. Jowiałski.

— W R zamiast tych zdań czytamy : Jowiałski. Jeszcze godzina albo dzień cały. Ludmi r. Śpiewaj. Jowiałski. .... z Papagieny. — W R₂ : To, to, to... słyszałem na teatrze... Ten co to w piórach (w R : To, to, to, ja to słyszałem na teatrze). W R₂ dodano : Janusz. Nie będę. J o w i a 1-s к i (grożąc). Godzina. W R i R₂ : Janusz (śpiewa ze złością). Jestem ptasznik z tego łasa, Wesół sobie (w R : Zawsze wesół) Hopsasa ! (Podczas śpiewu mówi). Aż mi IV mózgu wierci, aż mi w gardle piszczę. Ludmir. Dobrze, dobrze, jeszcze więcej. Janusz (do Jowialskiego). Litości ! Jowiałski. Jeszcze jedna zwrotka. (W R dodano: nigdyś tak nie śpiewał, jak dzisiaj. Dalej). Janusz. Przeklęcie (druga zwrotka) w R₂ : śpiewa drugą zwrotkę. — 140₂₈ na-szem I mojem R. — 140₃₁—₃₂ Przyjmijcie, Panowie moi |

Proszę przyjąć moje. — 140₃₂—₃₃ i będziecie przekonani o naszej | i być przekonanym o mojej R. — 140₃₅ Po słowie : człowieka, w R : Nie zapomnę nigdy, że mam rozum. Sam przyznaję, że innym byłem. — Uwaga przed 141₃ w R: Jo-wialski cofa się zadziwiony, Ludinir za nim. — 141₁₀—u w R : Źle znaczy, gorzej niż myślałem. Helena wiedziała, żeśmy wpadli w własne sidła.

Scena 13. 141₁₆—₁₇ chciał zmienić dukata j dukata zmieniał i jeszcze więcej pokazał. — 141,₉ po wyrazie : „oczy“, w R, przekreślono : zwłaszcza, że kilkanaście zobaczył (pier-wotnjfe V pokazał) dukatów. — 141₁₉—₂₁ w R : To uderzyło w Qfczy, spytano *o paszport, tego nie miał. — 14:1₂₁ jest | z o si ał R. — *141₂₂ pyta się | tu go przyprowadził R. — 141.28 w R : Zapewne,- mało jednego.

Scena 14. Uwaga na początku sceny w R: Wiktor cofa się z zadziwieniem, potem ogląda się po wszystkich; milczenie. — 142s—g od słowa : „Kto jest....“ opuszczono w R. — 142₉ Niech wyliczy temu młodzikowi dwieście bizunów w pięty I Wyliczyć mu paręset bizunów w pięty R. — 142,6 po słowie : który, w R przekreślono : nie wiem, co tam robi W tymże wierszu : „spokojnie“, opuszczono w R. — 14220 w E i pierwotnie w R₂ : Jakieś łotry. — 142₂₁ Dość | Dość już R. W tymże wierszu : panowie | moi panowie R. — 14223 Ale kto Waćpan jesteś | Ktoże ty jesteś R. — 142₂₆ amator poezyi, on malarstwa | niby amator, to jest amator rysunków R. — 142₂₈ Po wyrazie : „papiery“, czytamy w W,, R₂ i R: Jowialski. Żaden polak w swoim domu o paszport nie pyta. — 142₂₉ wszystkich I wszystkich panów R. — 142₃₁—32 Byka za indyka, opuszczone w R. — 142₃₄ aby nie psuć zabawy | aby mi tylko nie psuć ale zwiększyć zabawę R. — 142₃₆ rozpoczyna w R': Widzisz Januszu. — Uwagi przed 140₄,₉ opuszczone w R. — 140₆ To | To byłoby R. — 1437 towarzystwie | domu R. — 143₁₄—₁₅ Nareszcie, mój kochany,* najczęściej plany ludzi, jak i twój, na śnie zbudowane ] Ale, mój kochany, wszystkie wasze plany nie na pewniejszej postawie, jak twój był na śnie tego pana. — Po 143₁₇ pierwotnie w R : Wierzcie mi, moje dzieci, wszystko w tym świecie pajęczyna — a chełpliwość ludzka bez miary, jak to da przykład następująca bajeczka, szczone. — 142äS Panom pokoje gościnne | tym panom pokój gościnny R.

¹⁴³is—26 w R opu-

Z autografu Fredry znaczonego w odmiankach literą R, podaję tu w całości jeden akt, tak jak wyszedł z pióra autora. Zwalnia to nas od podawania odmianek z tego rękopisu w następujących uwagach.

-A-IKIT trz;

SCENA PIEWWSZ.^ t/tff

SZĄMBELA>I||£ui    ^

ży

(Szambelan siedzi przy stoliku i struże    na stoliluug^Jfca №

jpTiszego

'У- (mówi

eąc mierzy do już u^nSfapego).

Jeszcze trzeba zastrugać... (nuci i sttv kijka zrobić cieńszy, niżeli z ci en к i potem rozśmiawszy się) Pewnie że łacniej, (jak w.). Możnaby z tego zrobić jakie przysłowie dla Jego Mości — naprzy-kład: Łatwiej kijek gruby — Nie łacno grubego kijka — nie — grubemu kijkowi : źle i tak... Cienki kijek — nie — kijka gruby — nie, nie, nie tak — grabowi kijkowi... Czy kaduk nadał! (śmieje się). Ani rusz! — Teraz będzie już dosyć (przymierza nucąc).

SCENA DRUGA.

SZAMBELAN, HELENA.

(Helena wchodzi zamyślona i rzuca okiem jakby kogo szukała, potem opiera się na poręczy krzesła i patrzy przez ramię na robotę ojca).

Helena. Co to będzie mój ojcze?

Szambelan. Klatka, moja duszko.

Helena. Klatka?

Szambelan. Tak będzie cztery kijki jak słupki — rozumiesz — a tu dwa — rozumiesz — a tu pręciki — rozumiesz. Helena. Rozumiem, rozumiem.

Szambelan. To dla tych kanarków, co to jeden z czubkiem, drugi z łatką ciemną. — Wiesz?

Helena. Wiem.

Szambelan. Co teraz nad mojem łóżkiem wiszą.

Helena. To będzie bardzo ładnie.

Szambelan. Zobaczysz jak skończę.

Helena (p. k. m.). Pan Janusz nie potrafiłby tego.

Szambelan. Wierzę.

Helena. Nie cierpi ptaszków.

Szambelan. Gbur.

Helena. On nawet nie rozpozna gila od szczygła.

Szambelan. Cymbał.

Helena. Ani chce się nauczyć.

Szambelan. Wiem, wiem... Ja go uczę, on o czem innem myśli.

Helena (p. k. m.). Prawda, kochany Ojcze, że ja nie pójdę za niego ?

Szambelan. Nie pójdziesz, nie pójdziesz, jak tylko nie chcesz, już ci raz powiedziałem. A co powiem, tom powiedział.

Helena. Zatem mogę być pewną, że będziesz z mojej strony.

Szambelan. Bądź pewną, jak że słońce świeci.

Helena. Dziękuję ci, kochany Ojcze, tern słowem wracasz pokój, wracasz pogodę w zaburzone uczucie serca. (ehce go

w rękę całować).

Szambelan. Czekajno ! bo popsuję.

Helena (P. k. m.). Czy długo tu zabawi pan Ludmir?

Szambelan. Zapewne zabawi czas jakiś, parę dni, parę tygodni.

Helena. Parę tygodni.

Szambelan. Cieszy cię to ?

Helena. Przynajmniej nie smuci — będziemy bawić się wesoło — od czasu jak jest, nie przestajemy się śmiać do rozpuku.

Szambelan. Jeszcze nieoskrobany (przypatruje się swojemu kijkowi).

Helena. Nieoskrobany! nieokrzesany, chcesz mówić, to jest zanurzony jeszcze w nocy nieukształcenia? Ach nie, drogi Ojcze. — Jego uczucia już przeszły w idealizm, dźwięki jego duszy są tak czyste, tak lube, że mimowolnie porywają słuch zachwycony za sohą. — Długo z nim rozmawiałam i mogę zaręczyć, że szlachetność, wspaniałość, entuzyazm usposabia do najczystszej miłości, są cechą jego ognistej i łagodnej razem duszy.

Szambelan. Ty mówisz o Ludmirze?

Helena. Так jest.

Szambelan. Bo ja mówiłem o kijku. (P. к. m.). Podoba ci się więc?

Helena. Komuż posiadającemu pojęcie dobrego, niepodobałby się człowiek taki?

Szambelan. To idź za niego?

Helena. Żartujesz, kochany Ojcze?

Szambelan. Dlaczego żartuję.

Helena. Nie wiemy kto on jest.

Szambelan. Prawda — nie wiemy.

Helena. Ale możemy się dowiedzieć.

Szambelan. Nic łatwiejszego. To by się zdało, z tego można zrobić przysłowie. Łatwiej kijkowi... to jest... grubemu łatwo kijkowi. — Bodaj cię, nie mogę trafić do końca.

Helena. Zdaje mi się, że na poznaniu nie straci.

Szambelan. I ja tak myślę.

Helena. Starać się o to będzie.

Szambelan. Staraj się moja córko.

Helena. Gdyż powierzchowność ma bardzo ujmującą.

Szambelan. W samej rzeczy.

Helena. Gdyby chciał odjeżdżać — nie pozwolisz na to, prawda Ojcze?

Szambelan. Nie pozwolę na żaden sposóh.

Helena. Będziemy się dobrze bawić.

Szambelan. Wybornie. — O, nic z tego nie będzie!

Helena. A to dla czego?

Szambelan (przerywa). Patrz, tu sęczek w samym końcu.

Helena. Łatwo o inszy.

Szambelan. Łatwiej o grubego kijka... który — tak — gruby łatwiej... gdzie idziesz?

Helena. Przejdę się po ogrodzie.

Szambelan. Idź, moja Helusiu — przyślę za tobą Ludmira, jak

go zobaczę. (Helena odchodzi w prawe drzwi).

Szambelan (sam). Oho, ho! inaczej tu trzeba wziąść się do interesu. Już dłużej wytrzymać nie mogę — myślisz, że ze mną można robić co się podoba — nic z tego — pójdziesz mi panie gilu do innej klatki... Zięba zostanie z dzwońcem — czyżyk pójdzie do czeczotki — kosa dam na pieczyste.

SCENA TRZECIA.

SZAMBELAN, JANUSZ.

Janusz. Dobrze, że Wać Pana Dobrodzieja samego zastaję, właśnie chciałem z nim pogadać.

Szambelan. Dobrze, bardzo dobrze, siadaj że.

Janusz. Nie potrzebuję powtarzać to, co jest aż nadto wiadome, jak prawdziwie i gorącą miłością polubiłem Pannę Helenę.

Szambelan. W samej rzeczy, ja to powiedziałem mojej żonie... to jest nie ja, ale ona powiedziała.

Janusz. Panna Helena zdawała odpowiadać moim życzeniom, mając wzgląd na moje urodzenie, rozum i majątek.

Szambelan. Zapewne, zapewne.

Janusz. Nie może mi za tern być miłą rzeczą widzieć tę, którą sobie za żonę wybrałem, w towarzystwie ludzi, z drogi zebranych.

Szambelan. Bardzo dobrze mówisz.

Janusz. Zwłaszcza, że jeden z nich opiera się — śmie mi pod nosem zalecać się do osoby, którą już jak narzeczoną uważać mogę.

Szambelan. Proszę, proszę.

Janusz. A co gorzej, że Panna Helena uwłacza swojej godności, pozwalając wejrzeń oczywistych i rozmów sam na sam.

Szambelan. Doprawdy?

Janusz. Wszak sam Pan widziałeś.

Szambelan. Prawda, widziałem.

Janusz. Chciej WPan Dobrodziej zatem jej przełożyć również nieprzystojność podobnego postępowania, jak i nieprzyjemność, którą stąd ponoszę.

Szambelan. Bardzo dobrze, wszystko jej przedstawię.

Janusz. Zdaje się ufać najwięcej WPanu Dobrodziejowi.

Szambelan. W samej rzeczy.

Janusz. Mogę więc spuścić się, że za mną mówić będziesz?

Szambelan. Z wszelką pewnością.

Janusz (do odchodzącego). Jeszcze jedno słowo.

Szambelan. Nie mam czasu, muszę pójść po pręciki do ogrodu.

Janusz. Po pręciki. Ależ bo tu o córkę idzie.

Szambelan. Klatka córce nie przeszkadza.

Janusz. Jedno tylko słowo.

Szambelan. Chcesz, to idź ze mną — ja czasu tracić nie lubię. Janusz (na stronie). Dobrze mówiła Szambelanowa — idę więc,

idę.

(odehodzi w prawe drzwi).

SCENA CZWARTA.

LUDMIR (ze środkowych drzwi), WIKTOR (trochę później).

Ludmir. A to co ! — Włóczę się po wszystkich kątach, nikogo spotkać nie mogę. Cóż oni myślą, że ja tu rok bawić będę (do Wiktora). Nie widziałeś ze szczepu Jowiałskich?

Wiktor (złego humoru). Właśnie spotkałem Szambelana i Janusza, poszli do ogrodu.

Ludmir. Każda chwila bez kogokolwiek w tym domu jest stratą dla mojego dzieła. Chodzę za nimi — szukam — i zualeść nie mogę. — Cóż mówisz na nasze dzisiejsze wypadki.

Wiktor. Bardzo zabawne.

Ludmir. Ty się jeszcze gniewasz, a bardzo niesłusznie.

Wiktor. Gadaj co chcesz, nadto cię znam, abym zatrzymanie mego paszportu mógł przypisać jedynie przypadkowi.

Ludmir. Na honor ręczę, że przypadkiem, ale ci wyznam szczerze, że byłbym to zrobił, gdyby mi natenczas myśl przyszła tak szczęśliwa.

Wiktor. Ty mnie dzisiaj doprawdy możesz rozgniewać.

Ludmir. Ależ ognisty człowieku — miarkuj, że dałeś mi jeden z najpiękniejszj^ch rozdziałów, jakże chcesz, abym ci za niego nie był wdzięczny, żebym się nim nie cieszył.

Wiktor. Masz go więc — kiedy chcesz — ale mi o tern nie mów.

Ludmir. Zatem rozdział XII : Przybycie do Pustakówki i rozłączenie się z Wiktorem.

Wiktor. Proszę mnie nie wymieniać.

Ludmir. To się rozumie — to tylko tymczasem, nim ci dam stosowne jakie nazwisko.

Wiktor. Stosowne — jakież to będzie?

Ludmir. Naprzykład : Płomieniec.

Wiktor (śmiejąc się). Szalony !

Ludmir. Rozdział XIII : Wniesienie Ludmira do domu Jo-wialskich.

Wiktor. A Ludmir jak się zwać będzie? Pozwolisz mi, że ja nazwę.

Ludmir. Dobrze — byle nie śmieszne nazwisko, bo to jest bohater dzieła.

Wiktor. Pomyślę.

Ludmir. Rozdział XIV : Komedya, - Rozdział XV : Helena. Wiesz, że ten Janusz zazdrosny i muszę do niej zalecać się trochę — to mi da rozdział XVI.

Wiktor. Czy się to godzi ?

Ludmir. Dla czegóż nie — ja zbieram na mojem polu. na polu śmieszności.

Wiktor. Ale to nie śmieszność, różnić kochających się wzajemnie.

Ludmir. Wcale nie wzajemnie. — Helena nienawidzi Janusza i ja za to ją najwięcej szacuję, mimo jej lekkiej śmieszności, której łatwo każdego czasu przy dobrej radzie pozbyć się będzie mogła. Bo co też nieznośniejszego, jak ta figura — dubeltówka głupstwa — gdyż raz głupia, bo głupia, drugi raz głupia, bo myśli, że rozumna.

Wiktor. Och, jeżeli Janusz zazdrosny, przyjdzie koniec końców do kłótni między wami.

Ludmir. Zapewne, gdybym był Płomieńcem.

Wiktor. A wtenczas prawdziwie wzięliby nas za awanturników, za ludzi obcych zupełnie dobremu towarzystwu.

Ludmir. Już nie lękaj się — tylko jeden rozdział będzie — przytem muszę ci wyznać, że również jak zazdrość Janusza mnie, tak i Helena się podoba.

Wiktor. Także do końca rozdziału.

Ludmir. To się rozumie ! — Ona ładna — w głowie trochę przekręcono, ale zasoby są wielkie — możnaby je przekształcić.

Wiktor. Podaj się za guwernera.

Ludmir. Żeby mnie tylko przyjęto !

Wiktor. Spróbuj. Wszakże to dom waryatów.

Ludmir. Helena romansowa, przytem i kaducznie romansowa ja także...

Wiktor. Ty romansowy?

Ludmir. Udawać muszę. — Nigdy nie dasz skończyć.

Wiktor. Ale bo ty i udać nie potrafisz romansowego. — Ty uniesienie uczucia pojąć — którybyś groby otwierał, żebyś wiedział, że tam ziarnko śmieszności.

Ludmir. Oho ! widać żeś zły na mnie — bo tak nie myślisz. Wesołość czucia nie wyłącza. Autor jako człowiek za swoje myśli nie odpowiada — bo taką rzeczą za każdą kartkę inaczejby chłostano. A ty, kiedy naśladowałeś obraz Les massacres des innocents par Guido Reni — byłżeś złym człowiekiem, byłże twój mistrz zabójcą ?

Wiktor. Wymowa jest — i dla niej tu siedzę z bolącemi nogami.

Ludmir. Ale rozdział XVII będzie koroną. Powrót mimowolny Płomieńca.

Wiktor. Znów zaczynasz ?

Ludmir. Utnij mi język, albo pozwól mówić. — Nie wiem nawet czy wierszem nie opiszę. — Jakże to było ? — Ty chciałeś najmować ów wózek, który cię miał przenieść do twojego cichego pokoiku, do twoich obrazów, ołówków — gdzie miałeś ów napis sążniowy rysować. — Ręczę, że kształt jego cały miałeś już w głowie. — Aż tu pan wójt — Hola — cóż ty na to ?

Wiktor. Ludmirze !

Ludmir. Znowu się gniewasz ! No, no, już cicho.

Wiktor. Już ci tego nie daruję.

Ludmir. Wiktorze ! ty duszę masz z kamienia, kiedy tyle skarbów, które cię otaczają — Jowialski, klejnot oryginałów, z Jowialską para, jak te papugi, które zowią les inséparables. — Szambelanowa, niegdyś Jenerałowa z przewróconą francuzczyzną lubo najrozsądniejsza — Szambelan ta nula, ten próżny pęcherz w peruce — Janusz z intrat rozumny -— Helena w eterze krążąca — wszystko nie może wymazać z twojej pamięci małych przeciwności, które przypadkiem, na honor przypadkiem, doznałeś.

SCENA PIĄTA.

Cii i WIKTOR.

Ludmir. Helena nadchodzi — Wiktorku zostaw nas samych, wiesz, że w troje jakoś nie idzie.

Wiktor (jakby nie słyszał). Pani wracasz z ogrodu — używasz pięknej pogody.

Helena. Tak jest, byłam u moich kwiatów — wzniosłam skromny fijałek, którego dumna róża zaćmiła — rezedę złączyłam z tulipanem. Ten piękność, ta woń boską posiada. Lilią czystej białości zasłoniłam od blasku, ли cieniu szczęśliwa jak niewinność, której obrazem.

Wiktor. Lube zatrudnienie pielęgnowanie kwiatów.

Ludmir. Odejdź, proszę cię.

Wiktor. I tein więcej użycza przyjemności, im kto jest zdolniejszy nadawać duszę tam, gdzie tylko jej obraz być może.

Ludmir. Mój Wiktorku, proszę cię, idź sobie.

Helena. Bardzo Pan dobrze mówisz — między temi nowo utworzonemi duszami jedynie wyobraźnią można być szczęśliwym. Tam nie ma zdrady — tam nie ma obłudy — niewdzięczności !

Wiktor. Nie trzeba też zanadto...

Ludmir. Idź-że do dyabła, proszę cię.

Wiktor. Nie trzeba zanadto oddawać się myśli, że świat tylko złem jest napełniony, jak to Pani do tego zdajesz się zmierzać.

Ludmir (głośno). Przynieś Pani kilka kwiatów. — Tjt znawca, będziesz umiał najlepiej dobrać ich kolory i malowniczy nadać kształt wonnemu bukietowi, (na stronie). Idź-że — idź — do stu piorunów.

Helena. Ach nie, proszę kwiatów nie zrywać — i tak krótkie chwile ich życia — jeden tylko ich uśmiech — nacóż porywczą ręką przyczyniać zniszczenie. — Kwiat, gdy raz opadnie, przyszłości nie ma.

Wiktor. Smiej-że się teraz Ludmirze.

Ludmir. Z czegóż mam się śmiać?

Wiktor. Zawsze śmiałeś się, kiedy ja podobnie zachwycałem się pięknością natury.

Ludmir (na stronie). Zdrajco !

Wiktor. Nazywałeś to szaloną romansowością.

Ludmir. Ja? ja? (na stronie). Co ty robisz?

Wiktor. Nie uwierzy Pani jakie zawsze między nami kłótnie, lubo pewnie lepszych nie ma przyjaciół. Ludmir wszystko bierze na świecie jak jest — nie przypuszcza żadnego uniesienia się władz duszy za krańce dotykalnego, a przynajmniej zaocznego świata.

Ludmir. Morderco !

Helena. Dziwisz mnie Pan niewymownie. — Słyszałam wcale przeciwnie i z rozmowy, którą miałam ukontentowanie mieć z Panem Ludmirem, zdawało mi się zupełnie przeciwny charakter w nim postrzegać.

Ludmir. Ale bo tak jest w istocie.

Wiktor. On teraz dla przypodobania się Pani gotów udawać romansowego, gotów...

Ludmir. Wiktorze, nadto tego.

Wiktor. Gotów unosić się po najdalszym przestworze idealizmu, kiedy tymczasem po ziemi chodzi, aż w niej grzęźnie.

Helena. Pozwól Pan, że to wezmę tylko za żart z jego strony, prześladujący przyjaciela. — Udawanie od prawdziwego uczucia łatwo poznać i dosyć być z kim pół godziny, aby uchwycić wątek jego sposobu myślenia.

Wiktor. Ale nie autora.

Ludmir (śmiejąc sią przymusowo). Co to za głowa ! Co za pustota ! Nieprzebrane koncepta ! Pani nigdy byś nie zgadła widząc tę ponurą fizis, że to jest jeden z najweselszych, z najrozpustniejszych, mogę powiedzieć, ludzi. — Jego największą rozkoszą powiedzieć czarno, jak tylko kto się odezwie biało — a to wszystko dla pustoty, (śmieje się). On jeden ma talent rozpędzać chmury, które zczasem opadną na horyzont uczucia. Bo któż nie zna owej błędnej tęsknoty, która zawsze ogarnia całą naszą istotę, a której przyczyny znaleść nie można — pragnienie żądania czego tylko poczucie jak oko w mgle dalekiej ledwie dostrzedz może.

Wiktor. Scenę pisze, ręczę Pani.

Ludmir. Czjrś ty oszalał?

Wiktor. Wie Pani co mi szepnął?

Ludmir. To głośno powtórzę : Czyś oszalał ! tak daleko żart posuwać przed osobą, której być znani nie mamy zaszczytu, a której dobre mniemanie zawsze policzać będę za jedno z najkosztowniejszych zdobyć w mojem życiu.

Helena. Prawdziwie — teraz nie wiem co myśleć. Dzień dzisiejszy jest przeznaczony na same zawikłości, które tylko... Lud mir. Oddźwięk uczucia rozplątać może.

SCENA SZÓSTA.

SZ AM BEL AN (nucąc z pękiem prętów).

Szambelan. Patrz Helusiu.

Ludmir. Jest i drugi — Zabiłeś morderco najlepszą sposobność z nią mówienia.

Wiktor. Doprawdy? czegóż mi nie powiedziałeś?

Ludmir. Nie powiedziałem?

Wiktor. Nie gniewaj się, to przypadkiem, prawdziwie przypadkiem.

Szambelan (kończąc cichą mowę). Nie, to SZCZebliki — (kładzie pręty) Panowie wypoczęli sobie z podróży.

Ludmir. Zupełnie.

Wiktor (na stronie). Zapewne !

Szambelan. Bardzo się cieszę, że czas jakiś zostaniecie z nami.

go z

obu stron). Pan książki

—    Bardzo mi będzie przyjemnie dalszą z nimi zabrać znajomość. — Pan Ludmir. (całuje piszesz ?

Wiktor. O, pisze i pisze....

Szambelan (nie dając skończyć uściskiom). Pan Wiktor...

Ludmir. Jest jednym z najsławniejszych malarzy.

Szambelan. Hm!

Ludmir. Skończył niedawno jeden z najpiękniejszych obrazów.

—    Zostanie zaszczytem narodu, a nawet wieku, w którym żyjemy. — Jego kompozycya, penzel i koloryt wszystkich znawców zachwycają. — Jeżeli Pan Dobrodziej masz jakie obrazy, niech Pan mu pokaże, niczem go więcej uszczęśliwić nie można.

Szambelan (p. k.m.) Obrazów tak dalece nie mam.

Ludmir. Może ryciny.

Szambelan. Cztery pory roku tylko i Cztery części świata.

Ludmir. To nic nie znaczy — Idź Wiktorze, zobacz. — Pan Szambelan niech nie myśli, że to moja przyjaźń każe go chwalić. — To jest nowy Rafael, Ticyan, Guido, Corregio, Rubens.

Wiktor. Sama przesada pochwał dowodzi żart mego przyjaciela.

Szambelan. Więc nie malujesz ?

Wiktor. Owszem, maluję — przesadna byłaby skromność zapierać się talentu, który uszczęśliwia moje życie, ale daleki od wzorów, które podobało się dowcipnie Panu Lud-mirowi wymieniać, jestem dopiero zaczynającym uczniem.

Szambelan. No, ale przecie potrafisz pomalować klatki...

Wiktor. A to co? — ta obelga.

Ludmir. Jakto, czy potrafi ? — On całe życie tylko to robił.

Szambelan. Doprawdy?

Wiktor. Kto? Co? .Ta?

Szambelan. P>ądźże Pan łaskaw nie urażać się zbyteczną moją śmiałością.

Ludmir. Będzie najszczęśliwszy.

Wiktor. Milcz że — człowieku.

Szambelan. Parę klatek pomalować — raczysz Wać Pan Dobrodziej.

Wiktor. Co ty mi zawsze narobisz.

Ludmir. Parę? Dziesięć. — To prawdziwie los szczęśliwy dla Pana przywiózł go w te progi. — Nikt tak lekkiego pęzla niema.

Szambelan. Mogę więc spodziewać się tej łaski.

Wiktor. Ale pęzlów nie mam — Nie chciałbym go urazić.

Ludmir. Gniewać się na niego nie wypada, w jego domu.

Wiktor. Przynajmniej nic nie gadaj.

Szambelan. Pęzle znajdziemy.

Ludmir. Nasz Pan będzie tylko łaskaw pokazać mu. — On i ptaszki namiętnie lubi.

Wiktor. Ach, Boże cierpliwości !

Szambelan. A, tem mogę cię zabawić. — I kiedy lubisz ptaszki, to lubisz i klatki. — A kiedy lubisz klatki, więc nie wątpię, że przychylisz się do mej prośby.

Ludmir. Jeden z najzawołańszych ptaszników. — Niechże Pan pokaże mu swój zbiór — bo nawet poradzić umie, jeżeli któremu co brakuje — przekłuć umie, jeśli tam co trzeba.

Wiktor. Poczekaj! odpłacę ci! na Boga odpłacę.

Szambelan (bierze pręty, potem pod rękę Wiktora). Służę ci, służę.

Wiktor. Zmiłuj się Pan Dobrodziej.

Szambelan (pociągając). Zobaczysz krzywonosa rzadkiej piękności, jak mała papuga. — Nie wiem także czy znasz ten gatunek wróblów z małymi czubkami, (odchodzą).

SCENA SIÓDMA.

LUD MIR, HELENA.

Ludmir. Cóż Pani na to ?

Helena. .Ta się pytam.

Ludmir. To jest jeden z najdziwniejszych oryginałów, jakie się znajdują pod słońcem. Do wszystkiego i od wszystkiego, jak mu przyjdzie do głowy.

Helena. Wielka prawda, że dziwny człowiek.

Ludmir. Duch sprzeciwieiistwa w najwyższym stopniu, on jak go Pani lepiej poznasz, znajdziesz w nim i wiele przymiotów. Dlatego dałem się nakłonić do takiego sposobu podróżowania, który zanadto jest szalony, aby mógł zgodzić się z moim charakterem.

Helena. Jakto nigdy z pierwszego wejrzenia sądzić nie można, przeciwnym zdawał się być, jak go teraz poznaję.

Ludmir. Kto okiem poznaje, myli się, kto uczuciem, rzadko błądzi.

Helena. Jak to mam rozumieć?

Ludmir. Mówię to do sympatyi i antypatyi.

Helena. W nic tyle nie wierzę, jak w sympatyą.

Ludmir. Mnie dzisiaj sympatya wiodła do ogrodu, całą kwiecistą przestrzeń zbiegłem — Chłodne krzewów sklepienie zwiedziłem — ze strumykiem pędziłem na лгу ścigi — ale tą rażą zawiedziony zostałem.

Helena. A to w czem ?

Ludmir. Spodziewałem się zastać tam kogo, z którymby dusza moja rozmawiać mogła. Ach, to tak rzadko znaleźć, że powinnaś przebaczyć piękna Heleno, jeżeli ci się natrętnym staję.

Helena. Byłam w ogrodzie.

Ludmir. Ale mnie tam już nie było — tam był Janusz.

Helena. Ach Janusz, widziałam go zdaleka, rozmawiał z moim ojcem.

Ludmir. Jak tłómaczyć to: Ach!

Helena. Nienajlepiej dla niego.

Ludmir. Jednak on ma nadzieję.

Helena. Tylko też nadzieję.

Ludmir (radośnie). Jakto !

Helena. Jego miłość jest mi nieznośną.

Ludmir. Na pierwszy rzut oka, zoczywszy go obok ciebie, Pani, glos tajemny przemówił we mnie : Nie, to nie może być, aby go kochała.

Helena. Dawno już byłabym odmówiła jego rękę, gdyby nie macocha, która upiera się, aby rzucić mnie w jego poziome objęcie.

Ludmir. A gdy cię lepiej trochę poznałem, poznałem razem, jak czystej, wzniosłej, bez granic miłości trzeba, by twojej przystała. Ale i jemu za złe mieć nie można, bo któżby się nie pokusił o tak wielkie szczęście, szczęście bez miary.

Helena. Pochlebstwo.

Ludmir. Nie, Heleno, nie pochlebstwo. Pomny na lot i upadek Ikara, powinienbym uchodząc stąd, jakby przed sobą, ujść szalonej myśli. Ale nie mam władzy. Kilka dni tu spędzonych, choćbym je potem miał wieczną wynagrodzić tęsknotą, będę uważał, jak wykradzione z paszczy przeciwnego mi zawsze losu.

Helena. Towarzystwo wesołe w domu mojego dziada, rozerwie zapewne smutek, którym Pan zdajesz się mieć duszę zranioną.

Ludmir. Nie chcesz mnie Pani zrozumieć.

Helena. Może i nie wypada.

Ludmir. Wszak niczego nie żądam, nie błagam, jak tylko przebaczenia, że nie mam dość władzy wyrwać się z miejsc uświetnionych przytomnością twoją.

Helena. Na to przebaczenia nie trzeba — goście, przyjemni rodzicom, córce przykrymi być nie mogą.

Ludmir (całując jątav rękę). Ach, gdyby mi wolno było wykryć głębie mojej duszy, gdybyś chciała odgadnąć zamęt jednem twem wejrzeniem sprawiony — pojęłabyś jak obok siebie mieścić się mogą i najsłodsza rozkosz i najboleśniejsza męka.

20

Fredro, Dzieła T. IV.

Helena. Panie Ludmirze, nadużywasz moich przyjaznych uczuć — ja odejdę.

Ludmir. Zasłużyłemże na tę karę? Także zimna jest i żelazna ręka przyzwoitości tego poziomego świata, iż wzbrania wyjawienia najczystszego szacunku... przyjaźni... uwielbienia... ach, nacóż próżnych słów szukać... najgorętszej miłości.

SCENA ÓSMA.

Ciż sami, JOWIALSKI.

Jowialski. Dobre arcy-staroświeckie przysłowie: Gość w dom, Bóg w d om. Lepiej mi chleb smakuje, kiedy go z kim dzielę.

Ludmir. Gdzie taki gospodarz, nie trudno o gości.

Jowialski. Nie każdy też to gość, miłym gościem. O nie jednym można powiedzieć : Głaszcz ty kotowi skórę, a on ogon w g ó r ę. Ale jeszcze nie widziałeś mojego ogrodu?

Ludmir. Owszem, dopiero tam byłem.

Jowialski. Chodź więc. — Nigdy nie zapomnę dnia dzisiejszego. Jakeś nas zręcznie w pole wyprowadził. Com się nabawił, com się naśmiał z kłopotów Janusza. Sam sobie biedy narobił. Bo kto w ul dmuchnie, temu pysk spuchnie; jak mówi proste przysłowie. Gdyż zapewne miarkowałeś, że między nim a Helusią — rozumiesz ?

Ludmir. A, tak, miarkowałem.

Jowialski. I zazdrosny trochę, ale to, mój Panie, chcieć dziewczynę na swoje kopyto przerobić, to jest : Site m wodę czerpać.

Ludmir. Jednak kiedy jest szczera miłość.

Jowialski. Miłość gorąca, sanna droga, к ro g ulezę pole n i e d łu g o t rwa ją; jak mówi przysłowie.

P. Jowialska. Aj, Józieczku ! Józieczku...

Jowialski. No, nie gniewaj się Małgosiu, bo też to ty jesteś feniksem. Życzę ci mieć taką żonę, panie Ludmirze. Ale to wszystko los. Niech Bóg radzi o s w o j e j czeladzi.

Ludmir. Acli, ob}r dobrze o mnie poradził!

lowialski. Jest czego westchnąć i szczerze, bo to w małżeństwie : Jednemu gody, drugie m u głód y.

Ludmir. Zapewne, zapewne.

Jowialski. Dobra żona, męża korona, jak mówi przysłowie, ale zła, krzyż to wielki. Zła żona, zły sąsiad, a d y a b e ł trzeci, j e d n ej matki dzieci.

Ludmir. Piękna familia.

Jowialski. Dobrze to wyrażają cztery wierszyki, niby rozmowa dwóch sąsiadów:

Miły deszczyk, rzekł rolnik, życie niesie wszędzie, Wszystko nam z ziemi dbbędzie.

Boże uchowaj, krzyknął sąsiad przestraszony,

Ja tam mam trzy żony.

P. Jowialska. Bodaj też Jegomości ! O, dla Boga ! przestraszony ! figle, figle !

Jowialski. Służę Panu.

SCENA DZIEWIĄTA.

HELENA (sarna).

Cicho serce, cicho, bijesz za gwałtownie. Zamknijcie się oczy, nie pogłądajcie w nowy świat, jeczcze dla was blask za ostry. Ludmirze! głos twój, głosem anioła. Echo jego w mojej duszy żyć będzie. Jakaż cię to dręczy tęsknota, jaki smutek objął twoje młode życie? Czemuż mi go nie zwierzysz? Ja ciebie zrozumię. Ja wezmę chętnie połowę, większą połowę twych trosk, byłeś mi wdzięcznym nagrodził uśmiechem. Ach. Janusz ! przykre obudzenie.

SCENA DZIESIĄTA.

HELENA, JANUSZ.

Janusz. Panno Heleno.

Helena. Panie Januszu.

Janusz. Nie wiem od czego zacząć.

Helena. Najlepiej nie zaczynać.

Janusz. Ten ton nic mi dobrego nie wróży. Helena. Nie zwodzi.

Janusz. Inaczej wczoraj było.

Helena. Dzień różnicy.

Janusz. Taż nagroda mej miłości?

Helena. Miłości !

Janusz. Czy wątpisz?

Helena. Wątpię i bardzo.

Janusz. Jednak liczne dowody...

Helena. O które nigdy nie prosiłam.

Janusz. Wola rodziców.

Helena. Mej macochy.

Janusz. I ojca.

Helena. Wcale nie.

Janusz. Dopiero co z nim w ogrodzie mówiłem.

Helena. Widziałam.

Janusz. Przyrzekł mi twoję rękę.

Helena. Przyrzekł ?

Janusz. Solennie.

Helena. A ja solennie odmawiam.

Janusz. Zastanów się Pani, że Pani Szambelanowa...

Helena. Wieczny postrach — któregoś Waćpan wcale nieszlachetnie używał.

Janusz. Jakto nieszlachetnie ?    •

Helena. Szlachetniej byłoby pierwej starać się o moję, niż jej przychylność, i nie straszyć dom cały upartą macochą. Janusz. Zdawało mi się, że godnie sprawuje miejsce matki. Helena. Prawda, aż do tego czasu.

Janusz. Nie starałemże się podobać wszelkimi sposobami. Helena. Nienajlepszymi.

Janusz. Jakie były w mej mocy, ale kto inny zapewne będzie zręczniejszy ?

Helena. Być może.

Janusz. Ja wszystko widzę.

Helena. Nie wątpię.

Janusz. Mam przecie rozum...

Helena. I wieś.

Janusz. Rozumiem co się dzieje.

Helena. Cóż się dzieje?

Janusz. Ale Panno Heleno, ja kocham.

Helena. Nie moja wina.

Janusz. Ja bardzo kocham.

Helena. Jestem wdzięczna.

Janusz. Niewdzięczna, powiedz.

Helena. Mnie się zdaje, że moglibyśmy zaprzestać tej rozmowy.

Janusz. Mnie miłość do rozpaczy przywiedzie.

Helena. Ach, proszę nie żartować.

Janusz. Nigdy moje słowa nie były tak ostre.

Helena. Przez zapomnienie.

Janusz. Teraz wielka odmiana nastąpiła.

Helena. W czemże takiem?

Janusz. Jnż ja wiem, w czem.. Ja wszystko widzę i pewnie tak łatwo nie ustąpię.

Helena. Otóż znowu szlachetne staranie się o moję rękę. Janusz. Panno Heleno, Panno Heleno ! Zmiłuj się, nie przyprowadzaj mię do szaleństwa.

Helena. Czy tylko do obojętności przyprowadzi.

Janusz. Zastanów się, że ten awanturnik...

Helena. Kto?

Janusz. Ten Ludmir.

Helena. Cóż ten Ludmir?

Janusz. Niewiedzieć skąd jest, kto jest?

Helena. Cóż mnie to obchodzi ?

Janusz. Bardzo obchodzi na nieszczęście nas obojga.

Helena. Panie Januszu !

Janusz. Jest jakiś hultaj.

Helena. Panie Januszu, gość w domu moich rodziców więcej względów wymaga.

Janusz. Taki gość karku skręcenia wymaga. — I ty, ty Heleno, dajesz się mu bałamucić.

Helena. Bałamucić ? (zmiorza go oczyma i odchodzi)

SCENA JEDENASTA.

JANUSZ.

Niema wątpienia, ten przeklęty Ludmir zajechał jej w głowę. Otóż to panny w tych czasach! Przyjedzie jaki uczciwy obywatel, czterema końmi z kozła, wiedeński koczek. kozak z tyłu — ekstrakt tabularny czysty — krzywią się, przeglądają, przenicują, a jeżeli który przyjdzie, to jak z łaski —, Ale niech się jawi speucerkowy, wiatrem pędzony, tedy pomni że losem ścigany, rzucany, czy jak tam oni to mówią — zaraz w nim widzi wszystkie cnoty, przymioty piękności — Mam rozum, mam wieś, ona nie pyta. — Wczoraj miałem nadzieję, dziś żadnej czyli cała w Szambelanowej. Ale i ta mnie obietnic koniec końców nie przynosi. — Szczypałbym się ze złości, gryzłbym się w palce, żeby tak nie bolało.

SCENA JEDENASTA.

JANUSZ, WIKTOR.

Wiktor (z kilkoma klatkami). A, już dłużej i anioł nie wytrzyma, (rzuca klatki o ziemię). Panie, jak się zowiesz ! można tu koni dostać do najęcia?

JanUSZ (spojrzawszy na niego dalej chodzi).

Wiktor. Proszę pana czy tu można koni dostać do najęcia. — Dawno Pan ogłuchł?

Janusz. Pytaj się WPan furmana o konie, nie mnie.

Wiktor. Można grzeczniej odpowiadać.

Janusz. Jak mi się podobać będzie.

Wiktor. O, to nie koniecznie.

Janusz. Jakto nie koniecznie ?

Wiktor. Grzeczność jest rzeczą poważną, kto się jej wzbrania, przymuszony bywa.

Janusz. Idźże sobie Panie, i daj mi pokój.

Wiktor. Pójdę, jak mi się podoba.

Janusz. Czego Waćpan chcesz odemnie?

Wiktor. Żebyś WPan był grzeczny.

Janusz. W samej rzeczy mam być z kim!

Wiktor. Z kim, z kim? co to z kim? co Wpan rozumiesz przez to ?

Janusz. Dajże mi oso pokój.

Wiktor. Ja się pytam, co to znaczy to z kim?

Janusz. To znaczy, że nie potrzebuję być grzeczny z jakimiś awanturnikami, którzy mącą spokój uczciwego domu.

Wiktor (wstrzymując pasyę). Awanturników, awanturników Waćpan powiadasz.

Janusz. Najmniej.

Wiktor. Najmniej! najmniej! Wpan powiadasz.

Janusz. Powiadam.

Wiktor. Ale Waćpan sam chciałeś mieć tych awanturników.

Janusz (wybuchając złością, głośno bardzo). Co i ty mi będziesz dokuczał tern: sam chciałeś. — Chciałem do stu piorunów z drugiego takiego zrobić sobie igraszkę.

Wiktor (krzycząc). Nie tak głośno, ty Mospanie !

Janusz (krzycząc). Bo z takich zawsze żartowałem i żartować będę — ale nie wiedziałem, że wilka do owczarni wpuszczam.

SCENA DWUNASTA.

SZAUBELAN, (zanim) SZAMBELANOWA, (przybiegając).

Szambelanowa. C’est vacarme!

Szambeian. Co to się dzieje?

Wiktor. Wilka, dobrze mówisz — wilk kąsa, pamiętaj !

Szambelanowa. Co to jest, o co idzie?

Janusz. Precz stąd, mówię!

Szambeian ido okna). Jegomość! Jegomość!

Wiktor. Słuchaj, żebym nie uważał na przytomność tej damy...

Janusz. To co?

Szambeian. Jegomości kłócą się. Chcą się bić!

Wiktor. Nie, nie, do tego stopnia nie zapomnę się nigdy. Racz Pani Dobrodziejka przebaczyć — uniosłem się w jej przytomności — lecz my ze sobą pomówimy.

Janusz. O, pewnie pomówimy.

Szambelanowa. Januszu — ani słowa — Ja chcę, ja każę. — Cóż to za obyczaje karczemne? Wstydź się Waćpan, że ktoś pierwszy od niego umiał przyznać swój błąd i przeprosić za uchybienie należytego uszanowania damy.

SCENA TRZYNASTA.

CIŻ SAMI, JOWIALSKI, JOWIALSKA, LUDMIR.

Jowialski. Któż się kłóci? — Od fuków przyszło do p u к ó w ? Co? kto z kim?

Szambelanowa. Pan Janusz taki grzeczny — z tym Panem — fi! C’est misère.

Jowialski. Od słowa do s ł o w a, • a ż boli głowa.

Wiktor. Uniosłem się za nadto, iowialski. Zaraz wam powiem bajkę.

Na dziedzińcu, przy kurniku i t. d.

Jowialska. O, dla Boga! co też to takiego raczy gadać. Ludmir (doWiktora). Cóż się stało?

Szambelan (do Janusza). O CÓŻ poszło?

Wiktor (do Ludmira). Wszystko to z twojej łaski.

Janusz. Powiedział, że ja sam chciałem.

Ludmir. Ale jakiżeś gorączka.

Wiktor. Ty mnie lodem dziś nie okładasz.

Szambelanowa. Trzeba przecie mieć uwagę na jakowąś przyzwoitość. Mon Dieu!

Jowialski. Coś twój przyjaciel dyable prędki.

Ludmir. To tak na upał.

Jowialska. Hę?

Jowialski. To tak na upał.

Jowialska. Proszę !

Jowialski. Dawne przysłowie mówi: Mając gości w domu, nie czyńmy gomonu. Zatem zgoda, moi Panowie. Janusz. Ja tylko prawdę powiedziałem.

Wiktor. Słyszysz?

Jowialski. O, mój Panie, nie zawsze prawda, co się prawdziwem wydaje, a choćby i tak było: Kto o prawdzie dzwoni, ten na guza goni. Ale inaczej trzeba tę rzecz skończyć. — Panie Janie!

AKT CZWARTY.

SCENA PIERWSZA.

WIKTOR, LUDMIR. (Wiktor rysuje, Ludmir chodzi zamyślony).

Wiktor. Przyznajże ekssułtanie, że jestem jedynym z najpoczciwszych, najłagodniejszych ludzi. — Zasłużyłeś na mój gniew, a ja dla ciebie pracuję. Pan Jowialski powiedziałby : Kto na ciebie kamieniem, ty na niego o h 1 e-b e m. Bo ty mi tego nie wmówisz, że mój paszport przypadkiem został U ciebie, (p. k. m. oglądając sią). Cóż tak rozmyślasz ?

Llldmir (zbliżając się za krzesło i patrząc na rysunek). Nie — Jowial-

ski nie udał ci się — niema tego uśmiechu rozlanego na twarzy — każdy zmarszczek u niego dowodzi, że ze śmiechu powstał.

Wiktor. Ale pozwólże mój kochany — pierwej przecie trzeba głowę zrobić niż włosy ; pierwej nos niż krostę na nosie — jeżeli n. b. krosta jest, sine qua non.

Ludmir. I pani Jowialska nie dość wyprostowana.

Wiktor. Jeszcze o włos więcej, a w tył się wywróci.

Ludmir. Zróbże jej okulary.

chodzi). Od

znowu

Wiktor. Idźże do kaduka! proszę cię! (Ludmir

czasu swojego panowania — nabrał jakiś ton rozstrzygający — ale dlaczegóż ty nic nie robisz? — Nie masz co pisać? Papieru ci nawet nie wystarczy w tym domu, gdzie podobno pisaniem nie wiele się trudnią.

Ludmir. Wiesz co, Wiktorze?

Wiktor. I nie jedno.

Ludmir. Helena podoba mi się.

Wiktor. A mnie nie.

Ludmir. .Jabym się z nią ożenił.

Wiktor (kładzie ołówek i patrzy mu w oczy).

Ludmir. A ! (wykrzywiając mu

się, chodzi). Nie lubię, kiedy kto na mnie oczy wytrzeszczy. (Wiktor-zaczyna się śmiać). O, Śmiej się — śmiej (śmieje się). Jeszcze lepiej. — O tak, tak ! do rozpuku. — Ha. ha, ha !

Wiktor. Jakże? Chciałbyś się ożenić? tak, ex abrupto, może dla końca twego dzieła — pod jakim to tytułem?

Ludmir. Powiedzże mi dlaczego nie miałbym się ożenić?

Wiktor. Czy ty żartujesz?

Ludmir. Na honor, nie.

Wiktor. Daj tu rękę.

Ludmir. Cóż to będzie?

Wiktor. Nie masz gorączki — puls wolny.

Ludmir (wyrywając rękę). Bysuj ! (ehodzi po pokoju).

Wiktor. Nie dziwiłbym (się), żebym mógł przynajmniej przypuścić podobieństwo, że ci się podobała.

Ludmir. Dlaczegóż nie, Panie Yan-Dyku?

Wiktor. Kto? ta górnolotnym romansowym stylem prosząca

nawet o szklankę wody, ta mogłaby tobie podobać się, dla którego dotychczas nie było kobiety nie doskonałej^ ale znośnej.

Ludmir. Prawda — śmieszny ma sposób wyrażenia dobrych myśli. Wszystko to jednak łatwo zmienić może.

Wiktor. Jakież wielkie przymioty odkryłeś w niej w tak krótkim czasie ?

Ludmir. Piękna.

Wiktor. No, to do gustu.

Ludmir. Dobra.

Wiktor. Jak wiesz ?

Ludmir. Wiem — jestem pewny. — Ma wiele pojęcia i ,nie uparta — a gdzie jest pojęcie bez uporu, wszystko da się zrobić. A czem mnie najbardziej rozczuliła, to jest poznaniem, jak wiele szkoduje, że matki nie ma, że jej od kolebki nie miała.

Wiktor. Ale choćby była aniołem dobroci i piękności, choćby najrozsądniej zapragnął ją na żonę, jeszcze twoją przezto nie będzie.

Ludmir. Jeśli jej się podobam ?

Wiktor. Ma rodziców.

Ludmir. Starego łatwobym mógł zawojować, parą bajkami.

Wiktor. Ojciec.

Ludmir. Nula.

Wiktor. Macocha.

Ludmir. To jeden orzech do zgryzienia.

Wiktor. Trzebaby niezłych zębów.

Ludmir. Ale trafiają się jednak przypadki.

Wiktor. W romansach.

Ludmir. Najgorzej...

Wiktor (p. k. m.). Najgorzej?

Ludmir. Że nie wiem kto i skąd jestem?

Wiktor. Zapewne i to nie fraszka u takich ludzi, a potem majątek?

Ludmir (chodząc). Żebym tylko miał imię i majątek.

Wiktor. Tak ! żeby tylko.

Ludmir. Próbować jednak będę — kto wie, może mi się uda. A wystaw sobie, jakby to dobrze było — pewny iż tylko miłości jedynie winienem jej rękę, żyję sobie najszczęśliwiej. W tych pokojach mieszkamy — oboje — tam moja kan-celarya. Dalej nasze dzieci. — Ona trudni się gospodarstwem. Ja piszę — ty z nami bawisz czas jakiś. — Jak mnie kochasz, zabawisz. — No, przyrzecz mi parę miesięcy.— Słowo !

Wiktor. Za kogoż twoja córka pójdzie, z kim się twój syn żeni? — Bodaj to być poetą — kocha się — żeni — obejmuje rządy domu. — Ma dzieci — zaprasza przyjaciół — wszystko jednym tchem.

Ludmir. Jak tylko nie ma światła i cieniu, kresek tu i owdzie, to wszystko szaleństwo, prawda?

Wiktor. Być może -- lecz nigdy więcej jak w ten moment nie chciałem, aby światło padało na ciebie. — W cieniu został Janusz i macocha — a po wszystkich stosunkowych przyzwoitościach towarzystwa, kreski tu owdzie pociągnięte były.

Ludmir. Chciałbyś szczerze, aby mi się udało?

Wiktor. Dla czegóż bym miał nie chcieć.

Ludmir. Poczciwy Wiktorze! Moje dzieła podadzą cię nieśmiertelności.

Wiktor. Jeźli tylko jej dosięgną.

Ludmir. Niema jak z malarzami mieć do czynienia, to są rodzeni bracia poetów. — Wiktorku, zrobisz mi portret Heleny ?

Wiktor. Wiesz, że portretów nie umiem robić — chyba karykaturę.

Ludmir. Co za myśl !

Wiktor. Mogę ją w obrazie umieścić — w obrazie naprzykład wystawiającym twoje złożenie hołdów Jowialskim i przyjęcie ciebie za członka rodziny. — Jowialski unosić się będzie na lekkiej chmurze — z jednej strony Jeniusz, młodzieniec ze skrzydłami, płomieniem na głowie, u nóg księgi i orzeł, z drugiej strony Hilaritas w jednym ręku róg obfitości potrząsa, drugą ciągnie za sobą z pomocą ślepego Hymena, starą Jowialską. — Dwoje dzieci uzupełni środkową i najwyższą grupę, jedno z nich trzymać będzie rószczkę palmową, po którą ty niżej klęczący, w tureckim kaftanie, sięgać będziesz — bliżej Helena ли postaci I m a-ginący i, oczy лу niebo zwrócone, ręce w krzyż złożone — włosy w nieładzie na barki spadające — korona z małych figurek wychodzących z jej mózgu — którym, n. b. wszystkim trzeba będzie dać twoję twarz, jeżeli zechcesz — u nóg Heleny Melancholia siedzieć będzie zamyślona nad trupią czaszką z wróblem na głowie. — W głębi Janusz, jako Zawiść, лу sukni nasadzonej uszami i oczami, лу ręku pęk cierni, na ramieniu kogut zdjety złością, przy nim Szambelanowa z przepiórką, Szambelan z księżycem лу ręku, pierwsza złośliwości, drugie g ł u p s t лу a oznaka.

Ludmir. А лу kącie szyderst лу o rysuje. — Ale nie ллйет czy ллйевг jak szyderstwo wystawiono.

Wiktor. Wiem, wiem.

Ludmir. Jako osła z wyszczerzonymi zębami — wszak prawda?

Wiktor. Podobno że tak. (śmieją się obadwa).

Ludmir. Państwo Jowialscy nadchodzą, cofnij się лу głąbsz i роргаЛУ niektóre rysy. (Wiktor prędko zbiera rysunki i w głąbsz cofnąwszy się — później klęka przy krześle i rysuje).

SCENA DRUGA.

P. JOWIALSKI, P. JOWIALSKA, LUDMIR, WIKTOR.

Jowialski. Dobre to przysłowie : Kto rano wstaje, te m u Pan Bóg daje. Rano лл^а! Janusz i poszczęściło mu się nad miarę — udarowa! mnie gośćmi, którzy zaszczyt mnie i domowi przynoszą.

Ludmir. Na yyiosnę słońce, лу polskim domu gościnność nikogo nie dziwią.

Jowialski. Ale was nie tak prędko puszczę — przygotujcie się na to.

Ludmir. Ach, gdyby nie konieczne interesa, gdzieżby mnie przyjemniej, a nawet korzystniej było czas przepędzać jak лу szanownym domu Wać Pana Dobrodzieja.

gdzie przeskoczyć nie można,

Jowialski. Nie smaruj p i o ł u n u miede m. Nie puszczę i basta

tam przeleść trzeba. Więc zostaniesz czas jakiś z nami. — Musisz mi przecie przeczytać co ze swoich dzieł. Ja się znam trochę.

Ludmir. Do czytania nie mam tu nic przy sobie. Ale jeżeli WPan pozwolisz, pierwsze dzieło, które wydani i które już jest bliskie końca — Jemu przypiszę.

Jowialski (zadziwiając się). Mnie ?

Ludmir. Proszę tylko o pozwolenie, abym w niem mógł umieścić Jego imię.

Jowialski. Mnie dzieło będziesz dedykował ?

Ludmir. Jeżeli WPDobr. pozwolisz.

Jowialski. Czy pozwolę ? O, człowieku, człowieku ! — Czemże zasłużyłem na tak wielki zaszczyt? Prawda, nie zasłużony, ale szczęśliwy bierze. — I wydrukujesz to dzieło ?

Ludmir. To się rozumie.

Jowialski (ściskając go). Żądaj odenmie czego chcesz. Słyszysz Pani Jowialska, będę wydrukowany.

Jowialska (zdejmując okulary). Wydrukowany ? proszę, proszę ! Ludmir. Proszę więc łaski, abyś mi pozwolił spisać sobie przysłowia, w które tak jesteś bogaty, również i bajki, które tak ładnie powiadasz.

Jowialski. Bierz pióro, pisz !

Ludmir (zmuszony). Tak, dobrze, zaraz. — Ale co to za szkoda, że nie mogę tu długo bawić, bobyśmy mogli to porządnie ułożyć, małe dziełko utworzyć.

Jowialski. Będziesz z nami ty bawił tydzień, miesiąc, rok.

Posłańca wyprawię gdzie chcesz, przyjacielowi i obrok na drogę... Ludmir. Obrok ! dla mnie !

Dam konia twojemu

Jowialski. Byłeś nie odjeżdżał. — Ale co prawda, nie grzech — ja muszę ci powiedzieć, że te bajki nie ja pisałem, tylko się na pamięć nauczyłem.

Ludmir. Nic nie znaczy. — Wieleż to jest takich, którzy robią zbiór albo pięknych wierszy — albo historycznych zdarzeń — albo rozmaitych podróży — i wydają pod tytułem : Zbiór tego lub owego. — Tak i my w tym razie postąpimy.

Jowialski. Powiem ci zaraz jednę bajkę.

Ludmir. Bardzo proszę.

Jowialski. Dwie.

Ludmir. Co za szczęście.

Jowialski. Trzy.

Ludmir. Zginę z radości.

jowialski (odprowadzając na stroną i pokazując na żoną). Za jednę

będzie się trochę gniewać.

Ludmir. Oho!

lowiaiski. Ale to pół żartem. Nie uwierzysz co to za nieosza-cowana białogłowa. Co to za dowcip !

Ludmir. Sam to uważałem.

Jowialski. I poznać pana po cholewach — tak i rozumnego.

Ludmir. W samej rzeczy.

Jowialski. Jak tak długo z nią pobędziesz jak ja, to jeszcze lepiej poznasz.

Ludmir. Jakże to długo ?

Jowialski. Na świętego Michała skończy pięćdziesiąty pierwszy rok.

Ludmir (na strome). Bagatela !

Jowialski. Ale wracając do bajki -— słuchaj więc :

Z pięknej róży motyl płowy Wychyliwszy trochę głowy,

Zwołał braci rój niestały —

Nuż prawić morały,

Stałość wychwalać,

Do cnoty zapalać,

I we wszystkiem, co rozprawiał,

Siebie za przykład wystawiał ;

Słowem nagadał i nałajał tyle,

Że o poprawie myśleć zaczęły motyle.

Wtem jakiś młodzik na fijałku siada I tak powiada:

Nie wierzajcie, co on prawi,

Ja powiem, czemu latać go nie bawi.

Oto przed kilku chwilami,

Gdy aż do znoju swawolił z kwiatkami,

Nadszedł starzec, co kosą wszystko w swojej drodze Wycina i niszczy srodze,

Co ciągle idzie, nigdy nie odpocznie w trudzie,

Ten to sam, co go Czasem nazywają ludzie; Nadszedł i w koło ostrem tnąc żelazem, Podciął i braciszkowi skrzydełka zarazem, Dlatego stałość chwali, jednę lubi różę.

Bo sam już latać nie może.

Na to odkrycie motylów rzesza Złote skrzydełka w powietrzu rozwiesza I pędzi z wiatrem na nowe pieszczoty,

A ten co teraz jednę lubi różę,

Zalał się łzami czy z żalu, czy z cnoty, Któż to wiedzieć może.

(Ale z drugiej strony,

Słuchając nie jednej matrony,

Muszę krzyknąć : to motyl mospanie, Ale motyl obarczony).

(kłaniając się z pierwszym wierszem żonie).

Nie jest tu moją myślą, miłe, piękne panie, Często zbyt płoche pochwalać latanie.

Ale znowu słuchając niejednej matrony,

Wołam: to motyl, (eiszej do Lndmira). ale motyl

[obarczony.

Ludmir. Doprawdy?

Jowialski. Assekuruję reputacyą.

Jowialska. Boże, zmiłuj się, co też Jegomość dalej na nas nie wymyśli.

Jowialski (głaszcząc pod brodę). No, no, nie gniewaj się Małgosiu — ty jesteś motylkiem, ale moim motylkiem, moją przepióreczką (całuje ją w czoło).

Jowialska. Oj, psotnisiu, psotnisiu ! (grożąc okularami), tobie jeszcze w głowie chichotki, łaskotki.

Jowialski. Dawniej to ja na to jak na lato. Prawda pani Jowialska?

Jowialska (wkładając okulary i odwracając się). Dajże pokoj Józie-czku, przy tym kawalerze.

Jowialski. O, o, raczka spiekła — pokaż oczęta.

Jowialska (zdejmując okulary). Cóż będzie i

Jowialski. O, jakie figlarne ! Oj ty, ty, ty, (szczypiąe policzki), zjadłbym cię.

Jowialska. Józieczku, miejże przecie kontenans.

Ludmir. Ja odejdę, jeżeli przypadkiem...

Jowialski. Nie, nie, pójdziemy razem — do mego pokoju, bo ja w mojem dużem krześle najlepiej deklamuję. — A tobie lubię gadać, bo słuchasz z uwagą, nie tak jak drudzy. Mnie z ust, a j e m u m i m o u s z y szus t. Chodźmy. Ludmir. Służę państwu !

Jowialski. Ułożymy sobie dokładnie przytem cały plan. Auto-rowie powinni zawsze sobie pomagać żyć jak brat z bratem. Bo widzisz, mój kochanku, na tym świecie człowiek zawsze człowieka potrzebuje. — Ręka rękę myje. — Jak ty czynisz, tak dla ciebie czynić będą.

Ludmir. Jaką miarką mierzysz, taką ci odmierzą.

Jowialski. Jak ty komu, tak on tobie. A propos tego przysłowia, znasz powiastkę o Gawle i Pau le ?

Ludmir. Znam podobno.

Jowialski. Słuchaj więc :

Paweł i Gaweł w jednym stali domu Paweł na górze, a Gaweł na dole ;

Paweł spokojny, nie wadził nikomu,

Gaweł najdziksze wymyślał swawole —

Ciągle polował po swoim pokoju :

To pies, to zając — między stoły, stołki Gonił, uciekał, wywracał koziołki.

Strzelał i trąbił i krzyczał do znoju.

Znosił to Paweł — nareszcie nie może ;

Schodzi do Gawła i prosi w pokorze :

— Zmiłuj się Waćpan, poluj ciszej nieco,

Bo mi na górze szyby z okien lecą —

A na to Gaweł : Wolnoć Tomku

W swoim domku.

Cóż było mówić? — Paweł ani pisnął,

Wrócił do siebie i czapki nacisnął. —

Nazajutrz Gaweł jeszcze smacznie chrapie,

A tu z powały jak kapie, tak kapie —

Zerwał się z łóżka i pędzi na górę :

Sztuk, puk, zamknięto. Spogląda przez dziórę,

I widzi — cóż tam ? — cały pokój w wodzie, ,

A Paweł z wędką siedzi na komodzie.

— Co Waćpan robisz ? — Ryby sobie łowię.

— Ależ Mospanie, ranie kapie po głowie.

A Paweł na to : Wolnoć Tomku

W swoim clomku.

Z tej to powiastki morał w tym sposobie :

Jak ty komu, tak on tobie.

Jowialska. O, dla Boga ! Co też to ma tego w głowie ! figle, figle !

Jowialski. No, chodź Jejmość.

Jowialska (składając pończochę). Zai'az sei’deuko.

Jowialski. Służę Waćpanu. (Odchodząc). I za parę miesięcy nie spiszesz wszystkiego. — Będziesz u mnie zimował, ja ci przepowiadam.

SCENA TRZECIA.

WIKTOR (sam*; mówiąc jakby do Jowialskiego).

Myślisz, że nie będzie zimował ? — Będzie, będzie, tylko go poproś. Ale jeżeli myślisz, że cię do komedyi nie wsadzi z twoją- Małgosią, to się bardzo mylisz. Szalona głowa — Ale figla co mi dzisiaj spłatał, tego mu nie daruję, zemścić się muszę. Siedziałem w kozie, będziesz i ty siedział. Dla mnie będzie jeden rozdział albo scena, dla ciebie druga — papiery u mnie. Dobrze. Pokażę, że i ja umiem intryżkę zawiązać i rozplątać. Szkoda tylko, że świadkiem mego dzieła być nie mogę. — Wlezę w gęstwinę w ogrodzie i tam, choćbym miał trzy godzin siedzieć, będę czekał co się stanie.

SCENA CZWARTA.

WIKTOR, SZAMBELAN.

Szambelan. Cóż panie Wiktorze, odpocząłeś solde z podróży ? Wiktor. Zupełnie, zupełnie.

Szambelan. Bardzo mnie to cieszy — ale przyznam się panu, że nie mogę pojąć upodobania podróżować pieszo, mogąc inaczej.

Wiktor. Upodobanie?

Szambelan. Zdawało mi się, że tak słyszałem od Ludmira. Wiktor. Od niego? Zapewne tak mówić wypada.

21

Fredro, Dzieła T. IV.

Szambelan. Czy tak nie jest?

Wiktor. Inaczej się rzeczy mają.

Szambelan. Proszę ! proszę !

Wiktor. Wiele w świecie zagadek.

Szambelan. Ja żadnej nigdy zgadnąć nie mogę.

Wiktor. Czasem los zgadnąć przymusi...

Szambelan. Przymusi?...

Wiktor. I krwawo okropnie.

Szambelan. Tylko upraszam nic o krwi, bo słabo mi się robi. Wiktor. I ja jestem zagadką — igraszką losu.

Szambelan "(na stronie). Coś na pieniądze zakrawa, (głośno). Oj, czasy, czasy teraz ciężkie. Pszenica po niczemu — o wódkę nikt się nie spyta. Nikt nic kupić nie chce.

Wiktor. Ale wydrzeć, wydrze.

Szambelan (cofając sie). Oho, ho !

Wiktor. Panie Szambelanie. — Dłużej milczeć nie mogę.

Zwierzę mu tajemnicę.

Szambelan. Może lepiej mojej żonie.

Wiktor. Mnie wszystko jedno. — Dla mnie los ten sam wypaść może — zemsta mnie czeka, ale mówić będę. Szambelan. Pan się trochę zapalasz.

Wiktor (porywając go za rękę). Ludmir — Ludmir — wiesz kto jest ?

Szambelan. Zdaje mi się, myślałem, wnosiłem...

Wiktor (oglądając się) Jest (wstrząsnąwszy ręką). Człowiek niebezpieczny. — Strzeżcie się ! — Bo biada wam, biada 1

(odchodzi).

SCENA PIĄTA.

SZAMBELAN (sam).

( l’o długiem milczeniu, nareszcie przyszedłszy do mowy).

Masz teraz ! — Ale jak ? co ? Jak mi łydki latają. — I on sam nie bardzo bezpieczny, w oczach ma coś dzikiego. — Tajemnica, rzekł — ale ja tej tajemnicy zachować nie mogę. — Ja dawno mówiłem, mówiłem wyraźnie... to jest nie mówiłem, ale myślałem, myślałem. — No, prawda, nic nie myślałem, ale to jest jednak rzecz nie wesoła. — I co wiem pewnie, niezawodnie, że się potężnie boję.

SCENA SZÓSTA.

SZAMBELAN, SZAMBELANOWA, JANUSZ.

Janusz (wchodząc za Szambeianową). Racz tylko A ac Pani Dobrodziejka wysłuchać mnie cierpliwie. — Wierzę, iż jej sposób postępowania jest jednym z najlepszych, że nakoniec...

Szambelan. Za pozwoleniem... (Szambelan raz zaczyna mówić do Janusza, raz do żony, za każdą rażą obchodzi ich).

Janusz. Uszczęśliwisz mnie ręką. Panny Heleny — lecz na co samochcący mnożyć przeciwności — na co pozwalać, aby ten młody człowiek...

Szambelan. Tylko mnie słuchajcie... p₀ Szamberanowej).

Janusz. Którego wyraźnie jakieś złowrogie fatum mi pchnęło w oczy.

Szambelan Pozwólcie... (Do Janusza).

Janusz. Od chwili jak się ta nieszczęsna komedya skończyła, o pięćdziesiąt procent wszystko w gorszym stanie...

Szambelan. Rzecz ważna... (do Szambeianowej).

Janusz. Ludmir nie kryje, że mu się Helena podobała, Helena całkiem nie unika ni rozmowy, ni spojrzenia — koniec końców nie mogę wątpić, mam rywala i jeżeli ma wieś, jest to rywal, który nam wiele nieprzyjemności sprawi...

Szambelan. Gorzej, tylko mnie słuchajcie...

Szambelanowa. Ja nic nie widzę złego, ani nadzwyczajnego, że młody człowiek starający się przypodobać dla pozyskania ręki godnej kochania osoby...

Szambelan. Bójcie się Boga! (do Szambeianowej).

Szambelanowa. Bywała znajduje. Czy Waćpan myślisz, że tylko takie przeciwności w podobnych okolicznościach na tym świecie kłopotów i umartwień trafiać się zwykły?

Szambelan (na stronie). Jedno słowo.

Szambelanowa. Kiedy mój pierwszy mąż ś. p. .Jenerał-Major Tuz przyszedłszy do Polski w 1807 roku z wojskiem fran-cuskiem, poznał mnie i pokochał... cała moja rodzina była przeciwko niemu prócz mnie jednej, a później koniec końców zostałam jego najukochańszą żoną i gdyby nie był utonął... czy słyszałeś ten przypadek?

Janusz. Przed godziną, łaskawa Pani Dobrodziejko...

Szambelan. Czy mi pozwolisz... (do Szambeianowej i

21*

Szambelanowa. A więc wiesz co się stało — za niego pójść, (wskazując głową) to mnie moi bracia namówili. Niech im Bóg tego nie pamięta!

Szambelan. Dziękuję ci moja Basiu! ale...

Janusz. Ludmir wkręca się zręcznie w łaskę pana Jowialskie-go. Jak tu zabawi parę dni, można łatwo przewidzieć, że go zupełnie zawojuje. Z Heleną zaś rozmawia stylem szalonym, którego nikt nie rozumie równie jak ci. co mówią — i w tych ceremoniach każesz mi WPDobr. być spokoj-nym i cierpliwie czekać końca.

Szambelan. Bzecz daremna — za nic mnie mają.

Szambelanowa. Dwie Waćpan masz drogi przed sobą, które możesz podług woli i upodobania każdej chwili wybrać. Albo nakłonić starą bajkę w postaci pana Jowialskiego, aby jak najprędzej kazał z domu wyjechać gościom, którym jest rad niewymownie, co się zdaje rzeczą arcytrudną — albo użyć og’ôlnego lekarstwa, jak mawiał pierwszy mój

mąż ś. p....

Janusz

(porywczo

kończąc). Jenerał-Major Tuz.

Szambelanowa. Tak jest, on sam. — A tern lekarstwem na wszystkie zdarzenia życia najskuteczniejszem jest cierpliwość.

Janusz. No, jeżeli ja nie jestem cierpliwy, to i te mury są niecierpliwe, któryż człowiek pod niebem dał więcej jej dowodów, jak ja w tym dniu opłakanym?

Szambelan (nie mogąc przerwać mowy, bierze laską w kącie stojącą i mocno vf stół uderza).

Szambelanowa i Janusz (odskakując od siebie). Ach !

Szambelan. Nie można było inaczej przerwać waszego zacietrzewienia. — Słuchajcie mnie dla Boga, bo to nie są Żarty, idzie O nas wszystkich, (staje między nimi, patrzy w prawo i lewo i milczy)

Szambelanowa. Cóż więc?

Janusz. Słuchamy.

Szambelan. Cóżem to miał mówić?... na poczciwość zapomniałem.

Szambelanowa (ironicznie). Miły chłopiec.

Szambelan. A, otóż wiem. — Wiecie kto jest ten Ludmir?

Szambelanowa. Wiemy tyle co i ty.

Szambelan. Przepraszam cię Basiu, tą rażą ja wiem więcej.

Janusz. Proszę więc mówić, może mnie to pomoże.

Szambeian. Dyabła pomoże ! — (oglądając się) Ludmir jest człowiek niebezpieczny. — Biada !

Szambelanowa. Jakto niebezpieczny?

Szambelan. Jego przyjaciel Wiktor dopiero co stąd odszedł — przestraszył mnie, że aż rrsiąść musiałem i dotychczas jeszcze nie pewnie stoję na nogach.

Janusz (ciekawie). Cóż mówił — Ludmir bogaty?

lękam się zemsty. — Biada

Szambelan. Mówił : „Przestrzegam was — strzeżcie się — to człowiek niebezpieczny wam“ — i wiele innych rzeczy, których nie pamiętam, bo byłem, jak mówię, arcy pomieszany.

Szambelanowa. Wiktor to mówił ?

Janusz. Przecie coś więcej jeszcze musiał powiedzieć.

Szambelan Nic ważnego, jak sobie przypominam — tylko, a propos pieniędzy, że wydrzeć można — o bliskości Kar-patów.

Szambelanowa. Z jakiego powodu to mówił?

Szambelan. Czyliż ja mogę zgadnąć powód ?

Szambelanowa. Gdzież jest?

Szambelan. Wyszedł zbłąkanym krokiem, natrząsłszy mi rękę, aż wszystkie stawy trzasły.

Janusz. Pani Dóbr., tu nie ma co tej rzeczy zasypiać.

Szambelanowa. Nie trzebaże tu prawdziwie nieszczęścia, aby się koniecznie udał ze swojem odkryciem do tego zera.

Szambelan. Radźcie teraz. — Do was radzić i zaradzić należy; ja idę przestrzedz Helusię, że Ludmir jest człowiek niebezpieczny i sam zaś uzbroję się ile możności dla własnego bezpieczeństwa.

'bCENA SIÓDMA.

SZAMBELANOWA, JANUSZ.

Janusz. Ja zaraz przeczułem i powiedziałem, że to musi być jakiś awanturnik — kto teraz pieszo podróżuje — kto się przebiera — kto w cudzym ogrodzie udaje śpiącego — i ten drugi zatrzymany przez wójta. — Dukaty zmieniał — wszystko to są bardzo podejrzane okoliczności.

Szambelanowa. Jak powiemy rzecz całą Panu Jowialskiemu, powie nam dziesięć przysłów i pięć bajek — trzeba działać zatem bez niego.

Janusz. To można jakim sposobem?

Szambelanowa. Siadaj Waćpan na konia albo idź piechota do wsi, tam stoją dragony, jeżeli ich jest dziesięciu, musi być kapral, jak to wiem doskonale od pierwszego mego męża ś. p. Jenerał-Majora Tuza. Udaj się Waćpan do niego, opowiedz rzecz całą dokładnie.

Janusz. Skąd mam wziąć dokładności?

Szambelanowa. Powtórz słowa Wiktora. Nareszcie rób, co chcesz, byłeś mi tu sprowadził jaką załogę, a może jaką zbrojną siłę, potrzebną przy inkwizycyi, którą sama rozpocznę. Jeżeli Panie Januszu uciekną, spiesz się Waćpan.

JanUSZ (odchodzi i

wiaca

się). Mówił jednak także o zemście — gdyby mnie tu samego jednego miało wystawić — kto wie czy tylko dwóch ?    -

Szambelanowa. Każ więc sobie zaprządz swoje bułane ogiery i wracaj do donm.

Janusz. O, miłości ! Co ty ze mnie robisz — odważę się na wszystko, niech się co chce dzieje.

Szambelanowa. Proszę się na mnie spuścić, wszystko dobrze będzie.

Janusz (wracając się). Ale nuż to tylko żart Wiktora.

Szambelanowa. Je ne plaisante jamais — mówił mój pierwszy mąż ś. p. Jenerał-Major Tuz.

Janusz. Ale jeżeli żart?

Szambelanowa. Do oczu ich postawimy, jeżeli więc zechcą udowodnić, że to był żart ze strony Wiktora, będą musieli złożyć dowody, które nas objaśnią, co to są za osoby. Idź Waćpan.

Janusz. Ale co powie Pan Jowialski ?

Szambelanowa. Idę uwiadomić go o położeniu rzeczy i rad nie rad będzie musiał zezwolić na środki bezpieczeństwa przez nas przedsięwzięte.

odrazu.

Janusz. Idę więc

Szambelanowa. Dłużej prawdziwie trudno będzie wytrzymać w tym domu szalonych. Dziś Helena idzie za mąż, ja jutro zabieram męża, kiedy go mieć muszę koniecznie i wyjeżdżam do miasta. Ach jakąż ślepotę Bóg spuścił na mnie, kiedym oddała rękę temu stworzeniu — prawda, że nie miałam się gdzie podzieć. Ha ! stało się. (we drzwiach spotyka

Ludmira, spogląda z góry, on najniżej sio kłania, ustępując z drogi).

SCENA ÓSMA.

LUDMIR (sam).

Ludmir. Kaducznie z góry na mnie spogląda Pani Szambela- ' nowa Dobrodziejka — i to jest podobno skała, o którą moję łódkę roztrzaskam — i jak do niej przystąpić ? Jak ją ująć ? (otwiera drzwi prawe) Wiktorze ! Wiktorze ! Gdzież się podział ? — Zresztą interesa idą mi jak najlepiej. — Jowialski szalenie we mnie zakochany. Historyą mego życia

opowiedziałem mu dokładnie, słuchał z rozczuleniem i nad moje spodziewanie nie znalazłem w nim uprzedzeń tyczących się majątku i urodzenia — kilka dni jeszcze a śmiało o rękę Heleny będę mógł prosić — Helena zaś, albo źle widzę, źle czuję, źle pojmuję — albo nie będzie od tego. (ehodzi) Byłbym szczęśliwy. Tylko ma macocha, macocha ! — Wszystkoby jej jedno być powinno za kogo wyda pasierbicę, byle ją wydać. Ale opór, opór — to sęk duszy — a mieć go musi — z jej powolnej a dobitnej mowy poznać można. — Ha ! trzeba będzie pochlebiać, cóż robić.

trzeba będzie całować szczypiącą rękę cóż robić.

cóż robić —

SCENA DZIEWIĄTA.

LUDMIR, HELENA.

Helena (na stronie). Otóż jest ! Igraszka losu ! Okropne odkrycie 1 uderzyło w serce ukołysane słodką nadzieją — Straszne przeczucia porywają mnie w nieprzejrzany zamęt.

Ludmir (na stronie). Nie widzi mnie — w idealnem przestworzu krąży jej dusza.

Helena (na stronie). Jeżeli tak jest — ratować go muszę ! podam rękę nieszczęsnemu, którego kochać nie wolno, a kochać wiecznie będę.

Ludmir (na stronie). Jeszcze smętno romansowym być muszę — nie pomoże — teraz trzeba ująć, a po ślubie poprawa. (Do Heleny, która na jego głos wzdryga sitp. Pięknie dla mnie dzisiaj jutrzenka zajaśniała — łagodny wietrzyk szczęścia pieszczotliwie mnie owionął, kiedym wstępował w te progi. — Jak rószczką czarnoksięską tknięty, innym się stałem, jak byłem dotąd.

Helena (oczy wznosząc ku niebu do siebie). Jak był dotąd!

Ludmir. Pozwól, piękna Heleno, niech w mglistem życiu gwiazda nadziei zaświeci.

Helena. Ni pogodna jutrzenka pogodnego .wieczora, ni spokojnie błyszcząca gwiazda spokojnego ranka rękojmią być nie może. Chmury niosą burze zawsze w odwodzie, zawsze nas trwożyć powinny.

Ludmir. Ach, nie trwożyć, bo jeżeli pogoda równie i burza nie jest trwałą.

Helena. Ale burza często niszczy.

Ludmir. Na to każdy człowiek przygotowanym być musi. —■' Nikomu może tyle, ile mnie, los cierni ли drogę życia nie rzucił, jednak śmiało postępuję.

Helena. Czy tylko nie zbyt śmiało?

Ludmir. To wkrótce okazać się musi.

Helena (z trwogą). Wkrótce ? wkrótce ? czy jakie przedsięwzięcie?

Ludmir. Wielkie, wielkie przedsięwzięcie, które stanowić będzie całą moje przyszłość, który mi nagrodzi zdroje goryczy, pojącej mnie dotychczas (z przesadą) lub wtrąci w czarną otchłań dzikiej rozpaczy, (na stronie wesoło) O, tak!

Helena (niespokojnie). Także wielkie Pan doznawałeś nieszczęścia ?

Ludmir. Ja ? czy wielkie doznawałem ? (na stronie). Róbmy się więc bohaterem nieszczęść i zgryzot. — (do Heleny). Na cóż okropny obraz stawiać przed oczy, nieznające jak lube farby wiosennej tęczy, jak w harmonią zlane kolory kwiatów, które na dziewiczej piersi radosne serca czują uderzenie.

Helena. Okropny obraz!

Ludmir. Tak jest, okropny. — Igrzyskiem szalonego losu z kolebki wyrzucony w odmęt świata — między milionami ludzi szukałem człowieka — daremnie — Błagałem o serce, o jedno głośne uderzenie serca. — Wszędzie głucho, wszędzie ciemno. — Odepchnięty, wzgardzony, z napojonym trucizną umysłem, rzuciłem się... rzuciłem się...

Helena, Gdzie ?

Ludmir. Rzuciłem się na bryczkę i kazałem jechać, gdzie konie pobiegną, (na stronie) Potknąłem się podobno w improwizacja.

Helena. I dokąd? dokąd?

Ludmir. Udałem się w najniedostępniejsze góry.

Helena. W Karpaty ?

Ludmir. Tak jest.

Helena, Nieba !

Ludmir. Tam ni snu, ni spoczynku ; błąkałem się po urwiskach, nieraz jak widmo stawałem się w nocy przestrachem spokojnych mieszkańców...

Helena. Ha ! Waligórski !

Ludmir. Ja?

Helena. Ty.

(Ludmir parska śmieehem).

uchodź, uchodź nieszczęsny — za

Nieszczęsny — nie pokrywaj śmiechem — wyjawiłeś com niestety przeczuła pół godziny późno już będzie.

Ludmir (na stronie). A tego honoru nie spodziewałem się wcale.

Helena. Za kwandrans może już Helena nic — całkiem nic dla ciebie uczynić nie potrafi.

Ludmir. Dla czegóż za kwandrans ?

Helena. Twój towarzysz cię zdradził.

Ludmir. -Taki towarzysz?

Helena. Wiktor.

Ludmir. Wiktor? zdradził?

Helena. Zdradził cię — wyznał tjde, ile potrzeba bjrło, aby przedsięwzięto środki zatrzymania cię i uwięzienia.

Ludmir. Wiktor więc powiedział?

Helena. Że jesteś człowiekiem niebezpiecznym, że trzeba abyśmy się strzegli, gdyż biada nam będzie, biada.

Ludmir. O, Yan-Dyku przeklęty !

Helena. Yan-Dyk się więc zowie ?

Ludmir. I gdzież jest ?

Helena. Zniknął.

Ludmir. Zemścił się.

Helena. Właśnie mówił o zemście. — Uchodź, uchodź nieszczęśliwy, ofiaro ciemnych losów. — Lecz w chwili wiecznego rozłączenia, nie waham się wyznać, iż nie sam jeden ulegasz pod krwawym losem. — Heleny serce towarzyszyć ci będzie. — Jej modły ulatywać będą nad twoją głową, oby się stać mogły niezłomną tarczą ! Oby mogły wyjednać dla ciebie przebaczenie i spokojne nadal życie.

Ludmir. Heleno, serce więc twoje odpowiada mojemu. — Nie zwiodły mnie twoje wejrzenia. Ach, powtórz, powtórz, że i ty wiesz, że wierzysz miłości mojej — pozwól mieć nadzieję...

Helena. Żadnej, żadnej — uchodź, nie trać czasu.

Ludmir. Jedno tylko słowa) : kochasz mnie?

Helena. Niestety !

Ludmir. Gdyby rodzice zezwolili...

Helena. Ach, nacóż wznawiać krótkie ułudzenie duszy ! — Żegnam cię, żegnam, którego nazwać nie śmiem.

Ludmir. Słuchaj mnie ivięc.

Helena. Nie — każda chwila dla ciebie droga.

Ludmir. Ależ pozwól...

Helena. Uchodź.

Ludmir. Mam nadzieję.

Helena (wskazując na krzaki). Taili ! (odchodzi).

SCENA DZIESIĄTA.

LUDMIR (sam).

A, bażgraczu, poczekaj ! — Chciałeś mnie kłopotu nabawić — ale więcej na tem zyskałem niż straciłem. — Wiem teraz, że mnie Helena kocha. — I czegóż mam się lękać? — Każą mi stawić się przed władzą miejscową — mam papiery w porządku (szukając po kieszeniach). Gdzież... cóżto ?... jeżeli...

to znowu żart za gruby. — Łba mi nie utną, — ale zawsze nie miło i parę godzin być źle uważanym. — Janusz będzie przeciwko mnie — i nie mam mu za złe. klęty Yan-dyku — w samej rzeczy żart trochę za gruby.

O, prze-

SCENA JEDENASTA.

LUDMIR, SZAMBELANOWA.

Szambelanowa. (wybiegłszy jak w obłąkaniu, chwyta za ramiona Ludmira) Masz myszkę na łopatce? masz myszkę na łopatce?

Ludmir (cofając sią) Za pozwoleniem.

Szambelanowa. Człowieku, odpowiadaj: masz myszkę na łopatce?

Ludmir. Ależ Mościa Dobrodziejko ! za pozwoleniem, mój surdut, ja nie rozumiem.

Szambelanowa. Masz na prawej łopatce znak myszy, pytam cię się jeszcze raz.

Ludmir. Dziwna rzecz!

Szambelanowa. Odpowiadaj, na Boga jedynego, odpowiadaj. Ludmir. Jeżeli o to idzie koniecznie, mam.

Szambelanowa. I wszystko prawda coś Jowialskiemu powiadał? Ludmir. Co do słowa.

Szambelanowa. Jak pragniesz zbawienia?

Ludmir. Ależ za pozwoleniem.

Szambelanowa. Mów, bo oszaleję.

Ludmir. Wszystko, wszystko prawda —

Szambelanowa. Płynącego w kolebce cyganie złapali.

Ludmir. Tak jest.

Szambelanowa. I potem zostawili chorego.

Ludmir. U pana Żaby na Litwie.

Szambelanowa. I ten później okupił u nich wiadomość skąd cię wzięli?

Ludmir. Tak jest.

Szambelanowa. Że z Wisły ?

Ludmir. Z Wisły.

Szambelanowa. I razem przedali krzyżyk, który miałeś na szyi?

Ludmir. Krzyżyk.

Szambelanowa. Srebrny?

Ludmir. Tak jest.

Szambelanowa. Z literami B. B?

Ludmir. Rzecz dziwna! tak jest w istocie.

Szambelanowa. Pokaż, pokaż — prędko, prędko. B. B. Bob-kówna Barbara.

Ludmir. Miałażby jaką wiadomość o moich rodzicach. — Oto jest.

szyję). Syn, syn mój!

Szambelanowa (rzucając się na

Ludmir. Ja jestem?

Szambelanowa. Młody Tuz, syn Jenerała-Majora Tuza. Ach mój jesteś. O, Ludwiku, Ludwiku, ja od siebie odchodzę, ty nie czuły.

Ludmir. Zadziwienie — nadzwyczajne zadziwienie, czy nie żart?

Szambelanowa (ściskając). Ach, żartem serce tak nie bije — to serce matki.

Ludmir. Matko! (klękając przed nią). O jakże słodko to wymawiać!

Szambelanowa. Powiedz, mamże smucić się — prawda że...

Ludmir. Wszystko bajka — żart niewczesny mojego przyjaciela — tylko to co panu Jowialskiemu powiedziałem.

Szambelanowa. Gdzież miałam oczy — wszakże żywy portret pierwszego mego męża Jenerał-Majora Tuza.

Ludmir. Jenerał francuski, o którym przypadkiem czytałem Tousse du-Bois.

Szambelanowa. Tak, tak, Tuz Dubo, Tuz Dubo.

Ludmir. Był moim ojcem.

Szambelanowa. Tak jest drogi Ludwiku — już mnie nie odstąpisz — prawda że nie odstąpisz?

Ludmir. Lecz jakże mi miło będzie słuchać rozkazów matki.

Szambelanowa. Ożenię cię z Heleną.

Ludmir. Nie dziw' się matko, że skąpo wwrażam uczucia moje, nadto, nadto ich wiele na raz.

Szambelanowa. Wszak Helena ci się podobała?

Ludmir. Kocham ją.

Szambelanowa. Ona nie będzie przeciwną?

Ludmir. Spodziewam się.

Szambelanowa. Niechże cię jeszcze uściskam, żywy obrazie biednego Jenerał-Majora nieboszczyka (ściskają się).

SCENA DWUNASTA.

Ciż i SZAMBELAN (przy szpadzie).

Szambelan (cofa się kilka kroków w tył, zobaczywszy). A to CO i Szambelanowa. Drogi Karolu!

Szambelan. Pójdę do Jegomości poskarżyć się.

Szambelanowa. Powiedz że mi — powiedz z wszystkimi szczegółami, każdy rok twojego życia. — Ach ileż to szczęścia straciłam !

SCENA TRZYNASTA.

Ciż, JOWIALSKI i JANUSZ.

iowialski. Nieśmiało wychodzę, bo nie wiem czy się smucą, czy się weselą.

Szambelan. Smucą się.

Szambelanowa. Weselą, weselą się. — Oto jest Karol, mój syn. Syn Jenerał-Majora...

Szambelan. Co słyszę!

Jowialski. Bogu dzięki.

P. Jowialska. Cuda, cuda!

Jowialski. Przecie teraz W.Pani czasem się rozśmiejesz i drugim za złe wesołości brać nie będziesz.

Szambelanowa. Wszystko teraz ze mną zrobicie.

Szambelan. Bogu dzięki, że się syn znalazł, bardzo się i ja cieszę.

Jowialski. W świecie nie trzeba postępować jak to Epigramat mówi, Józefie wiecie?

Szambelan i Szambelanowa. Wiemy.

Jowialski. Słuchajcie więc.

Józef przeciwko światu wyprawia morały,

Utrzymuje, że w zbrodni zanurzył się cały,

Że jest zbiorem — sromoty i nędzy,

A dlaczego? Bo on bez pieniędzy,

Tak, nie gniewajmy się na drugich, że mają to, czego nam brakuje. Panie Ludmirze.

Szambelanowa. Nie, Ludmir — nie — Karol, mój syn.

Jowialski. Bardzo się cieszę, że z nami zostaniesz.

SCENA CZTERNASTA.

Ciż i HELENA.

Helena. Nieba! czy go biorą?

Szambelanowa. Nie, nie. On cię weźmie, jeżeli W. Pan Dobrodziej zezwolisz.

Helena. Pan... jakże mam nazwać?

Ludmir. Nie Waligórski (śmieje sie) Żarty to były Wiktora. Znalazłem, droga Heleno, matkę i jeżeli pan Jowialski zezwoli, znajdę ojca i żonę.

Jowialski. Ja nie mam nic przeciwko temu, od dawna zostawiłem Helusi zupełną wolność w wyborze męża.

Szambelanowa. Od ciebie więc Heleno zależy.

Jowialski. Ale nie naglijcie że tak na nią. Wszak wiem jak się od tego zawsze wyprasza. — Dajcie jej przynajmniej tydzień do namyślenia.

Helena. Jeżeli Dziadunio każe, to ja już zwłoki nie będę żądała.

Jowialski. Aha ! W y s z ł o szydło z worka. — Ze smyczy kochanek do budy!

SCENA PIĘTNASTA.

Ciż JANUSZ i WIKTOR między dwoma żołnierzami, papiery rv ręku.

Wiktor. Jakież moje przeznaczenie szalone, w jednym dniu dwra razy jak włóczęga być prowadzonym — pokazuję papiery

—    nie — chodź i chodź.

Janusz (do Szambeianowej). Wypełniłem rozkazy, teraz działać na panią.

Ludmir. Cóż ci się to stało — dlaczego jesteś pod wartą. Jowialski (daje znak, aby żołnierze odeszli).

Wiktor. Chciałem się zemścić nabawiając cię kłopotem na parę godzin, dla tego zabrawszy wszystkie papiery, nastraszyłem pana Szambelana, że jesteś człowiek niebezpieczny, a sam skryłem się w ogrodzie — lecz przez ciekawość nie mogłem na miejscu usiedzieć, ciągle wyglądałem co się dzieje

—    w jednym z tych momentów ujrzał mnie kapral jadący z panem Januszem i uznał za rzecz przyzwoitą aresztować mnie jako kryjącego się w gęstwinach i wyglądającego miejsca sposobnego do ucieczki.

jowialski. Kto pod kim dołki kopie, säm w nie pa da, dolarze mówi przysłowie.

Wiktor. I próżno proszę się — powiadam rzecz całą, od furtki ogrodowej przez całą ulicę, przez cały dziedziniec prowadzą mnie między końmi.

Ludmir. Ale żebyś wiedział, jak mnie dokuczyłeś.

Wiktor. Niech się przynajmniej tern pocieszę.

Ludmir. Znalazłem matkę.

Szambelanowa. A ja syna.

Janusz. Tam do kata!

Szambelan. I będzie można z nią zrobić co chcieć.

Wiktor. Ten człowiek w czepku się rodził.

Jowialski. Brawo panie Wiktorze.

Ludmir. I Hełena będzie moją.

Janusz. O, za pozwoleniem.

Helena. Tak jest, nie inaczej, dusze nasze zrozumiały się od pierwszego dotknięcia. Rodzice zezwalają na uzupełnienie ich szczęścia.

Janusz. Mościa Dobrodziejko, to może jakie oszukaństwo.

Jowialski (na stronie). O, długo pokuka, kto babę oszuka.

Szambelanowa. Ach, serce moje mnie nie zwodzi — jego podobieństwo do pierwszego męża ś. p. Jenerała...

Janusz. Ale obietnica WPani Dobrodziejko.

Jowialski. Obiecanka cacanka, a głupiemu radość.

Szambelanowa (pierrvotnym sposobem mówienia). Dziwię się, że W ac-pan żądać możesz, abym z krzywdą syna i wbrew jego dobru, dotrzymywała w innych stosunkach rzeczy uczynionej obietnicy,

Szambelan. Oj, coś znowu po dawnemu.!!

Jowialski. Bliższa koszula, n iż suknia ciała, jak mówi przysłowie.

Ludmir. Pierwej sobie, potem tobie.

Jowialski. Pierwej Sobkowi, a potem Dobkowi.

Janusz. Widzę, że wszyscy się bawili i bawią moim kosztem.

Jowialski. Wszyscy tańcowali, a tyś skrzypka zapłacił.

Wiktor. I mój grosz tam poszedł.

Jowialski. Ale to oddane rzeczy, Panie Januszu. Nie turbuj się i ty się ożenisz. KażdaMarta, znaj d z i e G o t a r t a. Janusz. Mam wieś dobrą, łatwiej o żonę.

Jowialski. I abym cię pocieszył, że nie ma czego spieszyć się z ożenieniem, powiem ci bajkę. Wiecie o Czyżyku i Ziębie. Wszyscy. Wiemy !

Jowialski. Słuchajcie więc.

Janusz. Ale wiem, wiem.

Jowialski. Słuchaj.

Na ciemnym jarzębie Młody czyżyk siadł przy się ziębie, A że zawsze myśl w nim płocha, Ledwie zoczył, jużci kocha.

Lecz uważa, prócz urody,

— W tein już baczny, lubo młody — Że ptaszyna ma w udziele W swem mieszkaniu ziarna wiele.

Tem mieszkaniem domek mały: Drobne kratki go składały,

I szczeblikiem drzwi podparte Stały otwarte.

Szambelan (okazawszy, że zrozumiał). Samotrzask. Jowialski. Uważał czyżyk dość długo, a potem Lekkim zbliżywszy się lotem,

Nuci, śpiewa, bawi,

O miłości prawi.

Wzajemności żąda,

A na proso wciąż pogląda.

Zięba zaś swoim zwyczajem Wdzięczy się nawzajem.

Zięba nadobnej była urody,

A czyżyk młody.

Pokarm był piękny, liczny, dorodny,

A czyżyk głodny,

Nie myśląc więc wiele,

Posunął się śmiele,

Lecz ledwie przy kratce... Trzask ! — czyżyk w klatce.

Zrazu pieszczoty zięby, jej głos miły, Myśli niewoli z główki oddaliły,

Lecz niedługa Ta usługa.

Jakby nie ta co z początku,

Dumała gdzieś w swoim kątku,

A gdy czyżyk grzecznie, ładnie O śpiewanie ją zagadnie,

Huknie,

Fuknie :

— Ja poty wabię, pókim sama w domu,

Póki mi trzeba podobać się komu. —

Choć westchnął czyżyk nad dzielnością mowy, Nie stracił głowy,

Wspomniał o prosie :

Wziął się do niego. Lecz o, smutny losie !

O, nadziejo marna.

Dużo tam lupek, a niewiele ziarna —

Westchnął jeszcze i wzdychał, ale nic nie zmienił. Nie jeden jest czyżykiem, co się dziś ożenił, iowialska. Figle ! figle !

(Janusz odchodzi).

Jowialski. Każ Waćpan przynieść butelkę wina, tego z krzyżykiem —• wiesz — kasztelańskiego.

Janusz (który zbadał i oglądał klatki w głąbi). I kieliszki.

jowialski. A jużci. — Kieliszek wadzi, lampka godzi. — Wypijmy sobie i z goda. Rybom woda, ludziom zgoda, bez niej nic. Proszę do mnie.

Szambelan. Bez kłótni, bardzo proszę, bo kwita z przyjaźni.

Jowialski. Proszę, proszę panów (Ludmir ehce zatrzymać Heleną, ta sią wyrywa i idzie z Jowialskim.

Ludmir. Ja wzbudzam tego zazdrość, a tu małom guza nie dostał — jakiś dziś dzień feralny. Rozdział XIX.

Akt III. Scena 2. Po 145₁₄ w R₂ przekreślono : Helena. Hm, chce się nauczyć. Szambelan. Wiem, wiem. Ja go uczę, a on o czem innem myśli. — 145₁₉ Po wyrazie : powiedział, w R₂ przekreślono : Helena. Zatem mogę być pewną, że będziesz z mojej strony, bo teraz już się nie wa-

ham, i wyraźnie powiadam, że Janusza nie chcę za męża. Sza m h ei a n. Bądź pewna, jak że słońce świeci. Helena. Dziękuję ci, kochany ojcze, temi słowami wracasz pokój i pogodę w zamącone uczucia serca. — Po 145₃₄ w B₂ przekreślono: Długo z nim rozmawiałam i mogę zaręczyć, że szlachetność, wspaniałość, entuzyazm, usposobienie do najwyższej miłości są niezawodną ’ cechą jego duszy, ognistej i łagodnej razem. — Po 146n w R₂ przekreślono : Tu zdałoby się moje nowe przysłowie : Łatwiej kijkowi, to jest : Łatwiej cienkiemu grabowemu... Bodaj cię, nie mogę trafić do końca. Helena. Zdaje mi się, że na poznaniu stracić nie powinien. Szamb elan. I ja tak myślę.

Scena 3. Po 147₃ w R₂ przekreślono : Janus z. Nie potrzebuję powtarzać, co aż nadto wszystkim wiadome, iż gorącą miłością polubiłem pannę Helenę. Szamb elan. W samej rzeczy ja to nieraz powiedziałem mojej żonie... to jest... nie ja, ale ona powiedziała. J an u s z. Panna Helena zdawała się odpowiadać moim życzeniom, mając uwagę na moje urodzenie rozum i majątek. Sza m bela n. Bardzo słusznie. — 147., Po wyrazie : może przekreślono w R₂ z a t e m. — Po 147iS w R, przekreślono : równie nieprzyzwoitość podobnego postępowania, jak i nieprzyjemność, którą stąd ponoszę. — Po 147₁₉ w R₂ przekreślono : Janus z. Zdaje się najwięcej ufać WPanu Dobrodziejowi. Szamb elan. W samej

rzeczy.

Scena 4. 14 8₁₇ po wyrazie : szczęśliwa w R₂ przekreślono : Wiktor. Ty mnie dzisiaj chcesz doprawdy rozgniewać. Lud mir. Ale ognisty człowieku, miarkuj, że dałeś mi jeden z najpiękniejszych rozdziałów. Jakże chcesz, abym ci za niego nie był wdzięczny, abym się nim nie cieszy⁷! ? Wikto r. Ciesz się więc, kiedy chcesz, ale mnie nie mów o tem. L u d m i r. Zatem (dalej jak w tekście). W tymże wierszu uwaga w⁷ R, opuszczona. — 149₆ po słowie: szanuję, w R₂ przekreślono : podoba mi się nawet pomimo lekkich śmieszności, których łatwo każdego czasu przy dobrej radzie pozbyć się będzie mogła. W i к t o r. Ale które ty przez to na twój rozdział włożysz '? L u d m i r. Dla przestrogi. — Nienawidzi więc Janusza. — 14РЯ po słowie: rozum,

przekreślono w B₂ : Wikto r. Ale jeżeli Janusz zazdrosny, przyjdzie koniec końców do kłótni między wami. L u d m i r. Zapewne, gdybym był płomieńcem. Wikto r. A wtenczas mogliby nas bardzo sprawiedliwie wziąć za awanturników i za ludzi obcych zupełnie dobremu towarzystwu. Lud mir. Nie lękaj się tylko, jeden rozdział będzie. Przytem, jeżeli zazdrość Janusza mnie bawi, rozmowa z Heleną nie nudzi. W i к t o r. Także do końca rozdziału. L u d m i r. To się rozumie.

Scena 5. Uwagi poprzedzające 150₂₀ i 150₂₃ opuszczone w R„. — 152₄ rozpoczyna w B₂ wyraz, później przekreślony :-romansowego. — 152₂₃ szepce j Pierwotnie w R,: szepta.

Scena 6‘. Uwaga na początku sceny w B₂: nucąc z pękiem prętów. — 154₅ przyjaźń każe | Pierwotnie w B₂: moja przyjaźń każe mi go. — Uwaga poprzedzająca 154₂₃ opuszczona w B₂. — 155,3 gdy I Pierwotnie w B₂ jak. — W tymże wierszu: co trzeba | czego trzeba P.

Scena 7. Po 155₃₀ w B₂ przekreślono: gniewa go, że na głowie chodzić nie może, dlatego, że wszyscy chodzą na nogach. Ale jak go pani lepiej poznasz, znajdziesz w nim wiele szacownych przymiotów — dlatego dałem się i namówić do takiego sposobu podróżowania, który za nadto jest szalony, aby mógł zgadzać się z głęboką świetnością charakteru mego. — Po 155₃₂ przekreślono w R₂: wcale innym zdawał mi się, jak go teraz poznaję. — 156₆ po słowie: do ogrodu, przekreślono w B₂: Całą kwiecistą przestrzeń zbiegłem, chłodne krzewin sklepienia zwiedziłem. Ze strumykiem pędziłem na wyścigi. — 157₇ ukoi | Pierwotnie w B₂: rozerwie.

Scena 10. Po 160₃₃ przekreślono w B₂: Janusz. 31 nie miłość do rozpaczy przywiedzie. Helena. Ach, proszę nie żartować. J anus z. Nigdy Twoje słowa nie były tak ostre. Hele na. Przez zapomnienie. Janusz. Wielka odmiana nastąpiła. Helena. W czemże takiem. J a n u s z. Już ja wiem w czem i skąd —ja wszystko widzę, ale ręczę, że tak łatwo nie ustąpię. Helena. Otóż znowu szlachetny sposób starania się o moję rękę. J a n u s z. Panno Heleno. Zmiłuj się, nie przyprowadzaj mnie do szaleństwa. Helena. Chcę tylko do obojętności przyprowadzić.

Scena 11. 161„—u cztery konie | Pierwotnie w R₂: czterema końmi.

Scena 12: 162₁₅ co znaczy to i Pierwotnie w R,: co to jest. — 169₁₉—₂₀ Awanturnikami! awanturnikami! | Awanturników W,, R₂.

Akt IV. Scena 1. Po 168₁₇ przekreślono w R₂: Kupiłbym wieś, a pieniądze gdzieś ; inna odmiana : żeby piórka, to przepiórka. — 169₁₉ środek | Pierwotnie ли R₂ : środkową grupę.

Scena 2. Wiersz 170₂₅ pierwotnie zaczynał się w R₂: Za nagrodę. — 170₂₉ po słowie : pisz, w R₂ przekreślono : L u-dmir (trochę zmieszany). Tak, dobrze, zaraz. Ale to szkoda, że ja tu długo bawić nie mogę, a na to czasu potrzeba, moglibyśmy nawet małe dziełko ułożyć. J o w i a 1 s к i. Będziesz tu bawił tydzień, miesiąc, rok — posłańców wyprawię gdzie chcesz — dam konie twojemu przyjacielowi i obrok na drogę. Wiktor (na stronie). Mnie czy koniom. J o w i a 1 s к i Ale mój panie, co prawda nie grzech, nie chcę stroić się w pawie piórka. Ni moje przysłowia, ni moje wierszyki. L u-d m i r. Nic nie znaczy. Wielu to jest takich, którzy robią zbiór albo pięknych poezyj, albo różnych podróży, albo historycznych zdarzeń i wydają pod tytułem: Zbiór tego lub owego, i my. w tym razie tak postąpimy. — 172₇—₈ ли R₂ inna odmiana później przekreślona: Że to motyl obarczony || Trzeba wyznać z drugiej strony.

Scena 5. 176₄ potężnie | tęgo R₂.

Scena 6. 176₉ po wyrazie dzisiaj, przekreślono w R₂: zupełnie inaczej przemawia. Sza m bela n. Posluchajże tylko. 176₂₆ po wyrazie zaślubił, przekreślono ли R₂: Cała moja rodzina sprzeciwiała się temu małżeństwu, a jednak później otrzymał moje rękę, gdyby był nie utonął, nie wiem, czy słyszałeś WPan ów okropny przypadek. Janusz. Przed godziną, Mościa Dobrodziejko. — W tymże Auierszu w R2 opuszczono: Comment? — Po 176₃₃ przekreślono w R₂: i jeżeli tu parę dni zabawi, będzie miał niemałą opiekę, z panną Heleną rozmawia zaś stylem szalonym, którego nikt nie ' rozumie, równie jak i ci, co nim mówią, i jak tu być spokojnym ? — 177g po wyrazie: lekarstwem, przekreślono w R₂:

we wszystkich zdarzeniach życia najskuteczniejszem. — Po 177₁₀ przekreślono w B₂ : któryż człowiek kiedy dał tyle dowodów cierpliwości, ile ja w tym dniu opłakanym.

Scena 7. 178₂₄ po wyrazie : począć przekreślono w B₂:

C’est ça. — Ja-

—    Szambelanowa. Powiedzieć panu Jowialskiemu. zbędzie nas dwoma przysłowiami i jedną bajką, nu sz. Innego sposobu jednak nie wiem. Szamb elanow a. Ale ja wiem. — 178₂₈ po wyrazie: Tuza, przekreślono w B.₂ : Opowiedz mu rzecz z wszelką dokładnością. Janusz. Skąd dokładność. — Po 178₃₀ w R₂ przekreślono: Janusz (wracając). Mówił jednak o zemście, gdyby na mnie paść miała. Szambelanowa. Każ więc zaprządz swoje bułane ogiery i wracaj do domu. Jan u sz. O, miłości, co ty ze mnie robisz! idę odważnie... Szambelanowa. Wszystko dobrze będzie, ja ręczę, będziesz miał Helenę.

Scena 8. 179₁₄ po wyrazach: czem ująć, przekreślono w R₂ Gdzież się Wiktor podział.

Scena 9. 180₃₄ Bądźmy j Pierwotnie w B₂: Róbmy się.

—    181₂₁ Szandor | Waligórski W₄, W₄, B₂. — 182₃₃ Miejmy! Pierwotnie w B₂: Mam.

Scena 11. 184₇ poprzedza w R₂ : zdanie, później przekreślone : Nie miałżeś na szyi krzyżyka. — Po 184₂₆ w B2 przekreślono : Szambelanowa (podnosząc go). Ach, powiedz, Mamże się smucić? Czy prawda co Wiktor... Lu dmir. Wszystko bajka, żart niewczesny, tylko to prawda niezawodna, co powiedziałem Panu Jowialskiemu. — 1k4₂₉ po wyrazie Tuza, przekreślono w B₂: Lud mir. Jenerał francuski, o którego przypadku czytałem Touse du Bois. Szambelanowa. Tak, tak, Duboa. Tuz Duboa. Lu dmir. Był moim ojcem r Szambelanowa. Tak jest, drogi Karolu, Mon Charles, już mnie nie odstąpisz, prawda że nie odstąpisz? Lu dmir. Ach, jakże miło słuchać rozkazów matki.

Scena 13. 185₇ wchodzę | wychodzę B₂. — Po 18519 w B., przekreślono : Jowialski. W świecie nie trzeba postępować, jak ów Józef : Józef przeciwko światu rozprawia morały I Utrzymuje, że w zbrodni zanurzył się cały | Że jest zbiorem sromoty i nędzj' | A dlaczego ? bo nie ma pieniędzy.

—    Nie gniewajmy się na drugich, kiedy mają to, co nam

brakuje. Panie Ludmirze. Szambelanowa. Nie Ludmir... Charles... mój syn.

Scena 14. 185₂₈ Szandor | Waligórski W₄, Wt, R₂. Scena 15. Po 186₁₇ przekreślono w B₂ : Jo w i a 1 s ki. Coż to ? — Po 187₇ — w R₂ przekreślone : a do mojego brzegu nie przypłynie tylko trzaska albo zgniłka, jak mówi przysłowie. Jowialski. Brawo, panie Wiktorze! — 187]4 ich światowego szczęścia | naszego światowego szczęścia P. — 187₂₆ Waćpan | Pan P.

NOCLEG W APENINACH,

O jednoaktowej operetce „Nocleg w Apeninach“ mamy do powtórzenia tylko parę uwag z listu Kisielińskiego do Al. Fredry i jeden wyjątek z listu tego ostatniego do brata Maksymiliana. Przytaczam je z autografów archiwum Andrzeja hr. Fredry.

W sprawie muzyki do tej opery odpisuje bratu Maksymilianowi sam Fredro, prawdopodobnie 1827 roku : „Jeżeli Kurpiński znalazł niedobrą albo niestosowną poezyą w operetce „Nocleg w Apeninach“, to niech ją bez ceremonii odda, a ty ją u siebie zatrzymaj. Wiesz, jak tę pracę ceniłem, jej dobry lub zły los mało mnie obchodzi“.

14 sierpnia 1826, z Warszawy.

Mówiłem także i z Kurpińskim o Twojej operze. Chętnie

chce się zająć muzyką, ale życzyłby sobie jak najprędzej mieć — dla zrobienia żądanych przez Ciebie uwag — Ża-

poezyą

łują tu bardzo, że nie jest w dwóch aktach. — Pytałem się generała, Twego brata, czy nie wie o sposobie do przesłania tej opery — jemu się zdaje, że mógłbyś prosić księcia Lobko-witza, który miewa zapewne częste stosunki z konsulem au-stryackim ли Warszawie — i przez niego na moje ręce

zaadresować.

Kisieliński.

18 listopada 1826, Warszawa.

Piszesz mi, że nie warto osobno posyłać poezyi do opery, ale jakże chcesz, aby można muzykę bez niej napisać ? Kurpiński czeka na to, lecz żałuje, że nie we dwóch aktach. — Zbierz się prędko do przepisania i odeszlij mi ją.

Kisieliński.

10 lutego 1827.

.... Co się tycze operetki, Kurpiński jeszcze się nie wziął do muzyki, bo jest teraz bardzo zatrudniony kompo-zycyą muzyki do opery „Cecylii“, którą pisze Dinuszewski na koronacyę. Kurpiński mi mówił, że napisze swoje uwagi co do operetki „Nocleg w Apeninach“ -— i chce ci posłać planik swój — ciągle ubolewa, że nie w dwóch aktach, bo na jednoaktowe nikt u nas nie przychodzi...

Kisieliński.

W P czytamy w końcu odmianek do IV tomu: „Nocleg w Apeninach“ wypuścić zupełnie, a na to miejsce włożyć, w IV tomie po komedyi „Pan Jowialski“ : „Koncert. — Intermezzo w 1-ym akcie“. — Z odmian zapisać można tylko tyle : Scena 7. 2 1 0₃₃ Bumbala | Bómbala B. — Scena 9. 21625 Czy zdrową, czy chorą | Czy chorą, czy zdrową W,. Pierwsze więc wydanie nie uległo żadnej zmianie.

Spis rzeczy zawartych w czwartym tomie.

Strona

ŚLUBY PANIEŃSKIE, komedya w pięciu aktach wierszem

PAN JOWIALSKI, komedya w czterech aktach, prozą,

NOCLEG w APENINACH, operetka w jednym akcie

UWAGI WYDAWCY

SCENARYUSZ i PIERWSZA REDAKCYA „Ślubów panieńskich“

DWIE REDAKCYE „Pana Jowialskiego“

KORESPONDENCYE z FREDRĄ w sprawie muzyki do operetki „Nocleg w Apeninach“

91

191

227

228

265

342

BIBLIOTEKA KSIĘGARNI POLSKIEJ

ТОМ XXV.

O

-5

О.

/

»

:(

t

Ki

\

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

11-348710

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000304667