m

•AiT"

“—=-

iw-

C€

&e££&a

a®®

■m

SpJMlB L

łliai®|Pre

aimmmĘ

' ' ' i IfHH

ar.

Ul wmm-

i ££&*&&

ss?

K.3

r®

A.

£V?SU ajfC^

i

/s^Ea

- - -

/ /V

sgiw

** : .to

ngW ‘

BSMI

i£

as

~*r:

?4)

fig

\\

OS

ii

TJ

li

¹ ^?,J

ii

tS

%j®

LA

Ln

r*

i    *¥

V-

*Ą

jKii !r

offNU.

fe^^YTwii-y S ^

La ¥%x

Pn

Ul

ru

»L Y®7/    f/

Ln

fil

Ln

fil

Lii

<mm

!; JF|

L “‘JHI^ v

PM

SSKrV.V.'

l;V;Y»V-vCv;

-1.

il

fli

fli

Ln

ją

V<5"

0?

4lfi

pj

fAA;

W ; C\H;-

fi

ir

w

li

T. L— IV.

DZIEŁA MICKIEWICZA. T. V. —X.

DZIEŁA SŁOWACKIEGO.

T. XI.-xx. DZIEŁA SZEKSPIRA.

T. XXI. —XXV.

DZIEŁA FREDRY.

T. XXVI.-XXVIII. LISTY SŁOWACKIEGO.

-V

4Ti

f.

i*

n.

**    '' V, i

i /**''.    “

lu: n

W*

rii

ui

ru

Ln

*"5w v

■U

ir

ii

[TJ

Kg

Jv*-

[U

fu

Ln

» x**rT Ż2p?5

JMS' u-^ >*fjy 1,₃ S

ii.'

[L

G>

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

jfNr-<

Ci

|u

Ul

Tl

PH

«

100000297780

i

i.

u

!

},

i. :.

?

\

W

~*"r:

.-■5

■v:-^§2

jsl

fi

--^<5

>v.

Wmiźms

WMm

m

a; li

Mk

■ IV

f' :■ "®) jS

|gr ''    Jsfeyś 5 ->'

■ RtWj&gr

.    Ir

m BHh

:-^

|p?V :

fci

lip

•*

ji|g>

!.

ISfSfil

go

*-

>

X

s

'

\

■

w

/■

■i

N

:

%

%

>

-

%

li

i

!!

;

\

DZIEŁA

uiisiim ii mu

wydał

Dr HENRYK BIEGELEISEN.

(Z PORTRETEM i PODOBIZNA PISMy T50Fp' f

- s*

( ■

Tom I.

ALEKSANDER FREDRO. — ŁAN GELDHAB. — CUDZOZIEMCZYZNA. — (D£MYIjiUZARY. — ZRZĘDNOŚĆ i PRZEKORA. — Uwagi wvrtowcy.

ZLNAT Ó'Vvr-

N A KŁADEM KSIĘGARNI POLSKIEJ.

1807.

u-

Drukarnia Narodowa F. K. Pobudkiewicza w Krakowie.

Akc. Nr. K

Aleksander Fredro.

m

■

“t* “

Si ,

\ -¹;

ycie umysłowe w Galicyi, w chwili wystąpienia Aleksandra Fredry na widownię literacką, sprawia wrażenie pustkowia, które swoi i obcy uprawiać dopiero poczynają. Przetwarzając się powoli pod naciskiem nowych zupełnie wpływów, zużywało ówczesne społeczeństwo wątłe swe siły w walce z biurokracyą i centralizmem. Na pielęgnowanie kwiatów literatury nie było czasu, ni miejsca.

Wśród powszechnego zalewu niemczyzny był teatr obok trądycyi rodzinnej jedjmem ogniskiem ruchu umysłowego, jedynem schronieniem obyczaju i myśli rodzimej. Tam, gdzie wrogie działanie rządu niemieckiego ograniczało życie narodu coraz* cia-śniejszem kołem, gdzie jedyną przystanią pozostał język, a i ten prześladowany był w życiu publi-cznem, tam ważność teatru nabierała wyjątkowego znaczenia. W epoce, kiedy książek nie pisano, ani nie wydawano, sztuki teatralne budziły ciekawość, rozgrzewały uczucia i zasiewały ziarna szlachetniejszych popędów.

Scena w ogóle ma tę wielką korzyść nad in-nemi gałęziami literatury i sztuki, że czerpiąc z życia w równym stopniu na nie oddziaływa i że tak w pożytkach, jak w wpływach jej uczestniczą nawet tacy, dla których skądinnąd owoce pracy umysłowej są nieprzystępne. Na tern to polu właśnie położył A. Fredro największe zasługi i w tem jedna z głównych przyczyn jego popularności.

Natchnione miłością kraju, działały komedye jego nie tylko jako utwory sztuki, ale stały się zarazem czynem obywatelskim, a talent poety zajaśniał w zaraniu budzącej się z uśpienia literatury, jak promień słońca w pierwszy dzień wiosenny. Sztuki Fredry, lubo na pozór wystrzeliły z ziemi znienacka, były jednak plonem z dawnego posiewu. Korzenie ich zachodzą głęboko w przeszłość naszej literatury, że tu wspomnę tylko o geologicznym pokładzie, z którego wyrosła komedya Zabłockiego »Fircyk«. Gotował drogę komedyi polskiej i Krasicki, Niemcewicz i wielu innych. Sztuki Fredry byty więc jakby wypadkową tych prądów nurtujących atmosferę literacką.

Najwybitniejsi jednak pisarze dramatyczni Księstwa, a później Królestwa Warszawskiego, lubo bliżsi jeszcze własnej twarzy narodu, odstrzelili się od niego przedstawianiem maryonetek klasycznych, poruszanych na drutach owej sztywnej maniery z epoki cesarstwa. Zwrot ku romantyzmowi w poezyi nie dotknął był jeszcze naszej literatury dramatycznej, a jeśli to nastąpiło, przerabiał dramat na obraz liryczny lub historyę.

Na granicy dwu tych kierunków stanął swemi komedyami Aleksander Fredro, jednako na nich wyrosły, w jednakim też stosunku od nich odwrócony. Fredro nie stworzył u nas teatru, który już przedtem istniał, ale stworzył teatr polski, którego u nas jakby nie było. Stawiając bowiem na deskach natury na wskroś rodzime, przemienił jego sztuczne życie w rzeczywiste.

Dla ocenienia stanowiska Fredry w sztuce i literaturze, należałoby przedstawić jego życie i działalność na tle epoki. Nie tu wszakże miejsce, żeby tę księgę długiego a owocnego żywota Fredry wiersz za wierszem odczytywać, uprzytamniając je sobie ze wszystkimi szczegółami środowiska. Ale wystarczy odświeżyć w pamięci wybitniejsze miejsca z tej otwartej księgi.

Aleksander hrabia Fredro, praszczur po mieczu znakomitego pisarza Maksymiliana Fredry, u którego zapożyczał się w epigrafy do wszystkich swoich komedyi, po kądzieli pra-prawnuk poetki Elżbiety Drużbackiej, pochodził z starożytnego rodu, pieczętującego się herbem Bończa. Dziedziczność to »rzeźbiarka, co wykuwa żywot człowieka^ wyrobiła ona ciosem dłuta swego ten posąg tęgości, tę rycerską postać, która wychyla się z pożółkłych kart jego komedyi. Nie ostatni z wielkich swojego pokolenia przypomina dzielnych antenatów senatorską powagą.

r.

Fredrowie piszą się i pochodzą z Pleszowic (wsi w przemyskiem). Ojciec naszego komedyopi-sarza, Jacek, miał sześciu synów i trzy córki, a majątek górski nie wiele przynosił, trzeba więc było dużo nadrabiać głową, aby z tych krzemieni wykrzesać iskrę lepszego powodzenia. Ożenił się więc z hrabianką Dembińską, założył fabrykę żelaza i zeszedł nad San, na doliny. Tu brał w dzierżawę rozległe majątki ziemskie, osiadłszy na pewien czas w Surochowie w Galicyi wschodniej, gdzie mu się urodził syn Aleksander, 20 czerwca 1793 Wkrótce jednak przesiedlił się z rodziną do Beń-kowej wiszni, która stała się odtąd drugiem gniazdem rodzinnem Fredrów.

Miejsce urodzenia — powiada nasz komedyo-pisarz — jest księgą, w której człowiek czyta aż do śmierci dzieje swojego szczęścia, bo dzieje lat dziecinnych. Sad za domem, ścieżka przez łąkę, kładka na strumyku, wszystko to rozdziały żywota oblanego światłem nieprzebranej miłości rodziciel-

skiej... Im dalej ku krańcowi życia, tern bardziej ściska się w sobie przeszłość nasza, cinny Aleksandra leżał zawsze przed duszą jego świeży, jasny, rozległy — rozciągiejszy co do czasu i miejsca niż był w istocie.

Świat dzie

Dom rodziców—jak go opisuje sam poeta — był to dwór prawdziwie szlachecki, zamożny bez zbytku, a gościnny. Oto jak się przedstawiał w dzień powszedni, w porę obiadową: Przy długim stole, u góry, na pierwszem miejscu, siadywał ojciec, kiedy gości nie było, po jego lewej stronie, major Biegański, adjutant Kościuszki, przyjaciel domup po prawej stronie ojca dzieci obok matki.

Narodowość i oświata pozbawiona w Galicyi właściwych źródeł, szukały przytułku pod dachem rodzinnym. Wychowanie u domowego ogniska zastąpić musiało naukę szkolną. Z mlekiem matki wyssało dziecię zarody owych uczuć, które rozwijał później ojciec w młodzieńcu... Rodzicielskiemu domowi zawdzięcza też i Fredro ów szlachecki, trzeźwy, choć nieco zacofany pogląd na świat, stamtąd wyniósł ową tradycyę niezamąconą późniejszymi poglądami zagranicy.

Młody Aleksander nie wiele okazywał zdolności w nauce, z usposobienia zaś był cichy, spokojny i raczej do dumań aniżeli do pustej wesołości skłonny. Zwano go też w rodzinie »młodym staruszkiem^ Naukami szkolnemi dziatwy kierował t. zw. dyrektor, ogólny zaś dozór wychowania złożony był w ręce guwernera.

Boską to były plagą owe »chodzące wszechnice«. Piórkiem humoru kreśli ich sylwetki twórca »Zemsty«: Guwerner brał obowiązek kształcenia duszy i ciała, uczenia przytem kilku języków, wszystkich wiadomości i niektórych innych. Każda zmiana guwernera była zmianą sposobu i porządku w naukach. Każde nowe ich absolutne panowanie

ło

zaczynało się od najłatwiejszego, to jest od potępienia wszystkiego, co jego poprzednik założył. Takim pierwszym autokratą umysłowym Fredry był Hekel, szwajcar »co szlifował kamienie, łapał ptaszki, nie tęgo uczył, ale tęgo ciągnął za uszy«, nazywał zaś Olesia sztokfiszem. Po nim nastąpił Pan Płachetko, rzadki w owych czasach guwerner Polak, który najpiękniejszy czas do nauki chłopca (od 1807 do 1809) ubijał bez litości.

Pan Aleksander książki w rękę nie brał a jeżeli czytał, to chyba romanse. Najchętniej polował, jeździł konno, i to była jego szkoła. A i we Lwowie niczego się nie uczył, wyjąwszy fechtunku, tańcu i ekwitacyi. Zaczął wprawdzie łekcye matematyki, ale za trzecią dostał febry. »Lansadowaliśmy — spowiada się poeta — najczęściej pod oknami panieńskich konwiktów, a gdy panien nie było w oknie, jeden z nas krzyknął: Gwałt! gwałt!... co do okien ściągnąć musiało. Oddawaliśmy wizyty i nikt nam nie powiedział: A do książki smarkacze!«

Tańce szczególnie mocno zajmowały panicza.

W tych czasach się we Lwowie kadryle francuskie, czyli, jak je zwano kontradanse, które tańczono nie tak jak dzisiaj chodząc prawie, ale baletniczo. Drugim ulubionym tańcem był anglaise, tańczono go sentymentalnie. Każdy stawał do angłeza z panią swego

wspomina poeta — pojawiły

serca.

Oto jak w świetle poezyi przedstawia się młodość Fredry:

Nigdy mi się nad książka nie marszczyło czoło,

Trąbka myśliwska w kniei była moją szkołą.

A kiedy niespodzianie zafurknął proporzec,

W to mi graj ! Porzucając rodzicielski dworzec,

Żegnając biblioteki, zasiewy spokojne,

Z radosnem uniesieniem ruszyłem na wojnę...

Nadszedł rok 1809 pamiętny dla Galicja. Szesnastoletni młodzian porzucił nauki i wstąpił do wojska Księstwa warszawskiego, w szeregi formującego się we Lwowie Ii-go pułku ułanów. Odtąd zaczęła się dla niego szkoła świata najpraktyczniejsza, ale i najtwardsza ze wszystkich szkół, w jakich się uczył doświadczenia. Od 1809 do 1814 dzielił losy wielkiej armii napoleońskiej.

Te pięć lat służby wojskowej wywarły powoli na wzrastającą siłę jego talentu wpływ znamienity. Wrodzona zdolność spostrzegawcza i łatwość trafnego ocenienia ludzi, rozwinęły się wśród historycznych wypadków i osób, z którymi zetknęły go stosunki. Koleje wojenne przenosiły go w różne strony Europy, poznał Rosyę, Niemcy, a kilkumiesięczny pobyt w Paryżu umocnił w nim zamiłowanie do sceny. Chwila piorunujących czynów Napoleona niezatarte wycisnęła na nim piętno. Żołnierzem przedewszystkiem jest w komedyach, żołnierzem nie tylko z krwi i kości, ale i z upodobania. Niewymowny urok bohaterstwa zlewa to na życie i dzieła Napoleończyka.

Wierny tradycyi przodków, z których żaden pewnie nie złożył głowy do trumny, nie oddawszy jakiejś krajowi posługi, czynami zadokumentował Fredro miłość kraju, w kolebce znalezioną po znamienitych dziedzicach pióra i oręża. Ta nieroz-dzielność poezyi od życia, ta zgodność człowieka i pisarza nadawała dopiero wagi płodom jego talentu, wzbudziła wiarę w jego słowo.

Za pierwszem zbliżeniem zdawało się nawet, że nad pisarzem przeważa obywatel i żołnierz, że sam cenił więcej zawieszony nad łóżkiem pałasz, z którym odbył wyprawę Napoleońską, niż złote swe pióro, które złamał wśród najświetniejszych powodzeń. — Od czasów najdawniejszych nadawał obliczu naszej literatury odrębną cechę ten bezpośredni związek czynu i słowa, ten wzajemny stosunek pióra i oręża.

Jako rówieśnik wielkiej, brzemiennej w czyny epoki, Fredro żywo odbijał ją w swych pismach. Na niej czynił pierwsze i najsilniejsze swe spostrzeżenia. Obracał się w towarzystwie — i to przedstawiał — mającem wybitnie cechę wojskową. Świat ów była to łupina, dobrze już nadpsuta, lecz ziarna robak jeszcze nie toczył a to dawało dobry grunt dla komedyi. Sumienność stawała się bronią, dowcip dążył do naprawy.

Zatrzymajmy się na chwilę przy wojskowej kary erze Fredry, która dostarczyła mu tyle mieniących się farb do palety. Pierwszy jego debiut, jak całą kampanię 1809 roku, w porównaniu z późniejszymi, nazywał kwiecistą, tryumfalną przechadzką dzieci, wracających w rodzinne zagrody. W istocie była latwem żniwem wawrzynów, epolet i krzyżów. Z rozrzewnieniem wspomina poeta owe nadzieje i rojenia, jakie rozpierały piersi ówczesnego pokolenia, zapatrzonego w gwiazdę Napoleona.

»Ach, nie umrze — powiada w swym pamiętniku — nie doznawszy największego szczęścia ten, którego owionął, choćby tylko na chwilkę, ten upajający, rozkoszny, podwajający każde uderzenie tętna, ten pierwszy podmuch wolności! Pierwszy połysk światła słonecznego, co wpadnie przez wyłom do podziemnego więzienia. Ileż to lat upłynęło, ile marzeń spełzło jak mgła poranna, ileż rzeczywistości wyśliznęło się jakby z dłoni, a jednak owa chwila w Przemyślu, wyraźnie wybita w pamięci, przemknie się jeszcze czasem jak łyskawica po duszy mojej z całym swoim urokiem wiaiy i nadziei«.

Wojsko Księstwa Warszawskiego od 1806 do 1812 r. było w ciągłej formacyi. Przybywała tu ciągle młodzież m|||!:na, pomnażając kadry oficer-

PolitectmikiKnitanŁ

skie. Byl to wiek złoty dla wojskowych. I Fredro zaledwie stanął przed księciem Józefem Poniatowskim w trzeciej pozycyi jak do Meneuta, dostał dnia 8-go czerwca 1809 r. nominacyą na podporucznika. W owym czasie wyrastały poruczniki jak grzyby i nie do jednego można było powiedzieć z PI autem: A więc panie oficerze, co nie jesteś żołnierzem...

rozumie

Takim oficerem był i nasz panicz. Granatowy półfraczek na jeden rząd metalowemi guzikami zapięty. Pałasz na czarnym rzemieniu przez plecy przewieszony. Łeb rudy, a na nim kepelusz składany, t. zw. Claąue, z ogromną białą kokardą... Takim był, kiedy 1809 r. pierwszych dni czerwca wysłano go ze Lwowa, aby zamawiał konie dla Deputacyi Galicyjskiej jadącej do księcia Józefa, którego główna kwatera była podówczas w Trześni pod Sandomierzem. Figura jego musiała być ucie-szną, gdy z miną buńczuczną i szeroko tryumfalnym gestem gromił wejrzeniem wszystko, co trąciło niemiecczyzną, powtarzając co mil kilka rozkaz, aby »dwanaście koni stało w pogotowiu dla Deputacyi Galicyjskiej... pod karą śmierci.. się... (formułka natenczas w modzie). Wójci, ekonomowie i chłopi słuchali w pokorze, ale nie wykonywali, rozkazu, a przez to żyli potem długie lata, mieli dużo dzieci, a czasem nieźle im się działo. Pan Fredro zaś strudzony pierwszą bezsenną nocą na wózku, folgował sobie w obrazach bojów, sław}' i — wolności, które myśl wywijała z nieskończonego kłębka.

Wojsko Napoleońskie było piękne, świetne, pełne honoru i odwagi, ale życie jego młode, za obfite, za wiele fermentujące, występowało często, z krawędzi obywatelskiego porządku. Nie brakło praw surowych, ale brakowało karności w szwadronach (zbyt trudnej wprawdzie, gdzie żołnierz

■ nie płatny). Kara ociągała się często, aby w końcu uderzyć surowo, nad miarę.

I Fredro doznał z tego powodu niejednej przykrości. Raz, w drobnej zresztą sprawie, o której rozwodzi się w pamiętniku, wyszedł jak. ów kowal, którego powieszono za winę ślusarza. Skończyło się na naganie udzielonej mu przez generała Fiszera, na przycinkach oficerów w głównej kwaterze, co mu jednak tak dokuczyło, że już wtenczas chciał z pułku wystąpić. Idąc po nitce do kłębka, owa bura była może pierwszym powodem różnych nieprzyjemności, których doznał w dalszej służbie wojskowej, a przeto jednym z powodów do tej goryczy, co tak wcześnie zaczęła wsiąkać w duszę poety.

Trudy wojenne wymagające też energii i wytrwałości, hartowały jego wolę i charakter. Furgon obozowy stał się jego domem. Pod nim między kołami była sypiałnia, przy boku sala jadalna, pod dyszlem zaś siodła, juki, sakwy służyły za stoły, sofy i wezgłowia. Płaszcz był przyjacielem w dzień, opiekunem, dobrodziejem w nocy, kiedy pniaczek za poduszkę, śnieg za materac służył.

Pod Ftanau kula armatnia z trzaskiem i łoskotem przetorowawszy sobie drogę przez gałęzie otaczających dębów, zaszumiała nad głową Fredry i położyła pod nim konia. W kampaniach z roku 1812—1814 na kulach, granatach i kartaczach nie zbywało. Cztery razy śmierć najbliżej w oczy mu zajrzała, rozumie się od kuli armatniej, bo karabinowych któż spamięta co brzęczą, gwiżdżą, szumią jak chrząszcze na wiosnę, a z tych czteru razy wszystkie miały miejsce nie dalej jak pięćdziesiąt kroków od Napoleona. W ogóle znajdował się w kampaniach we wszystkich bitwach, w których był sam Cesarz, grzał się z nim nieraz przy jednym ogniu; prawda, że zawsze po tej stronie stawał, na którą wiatr dym gonił.

Zachorowawszy w Wilnie na tyfus, wziętym był w niewolę. Los jeńców wojennych za Niemnem w 1812 r. był wyjątkowym. Niewola nie była internowaniem rozbrojonych, ale była nędzą głodu, zimna i choroby, posuniętą, szczególnie w Wilnie, do ostateczności. Tam odegrała się ostatnia scena wielkiego dramatu.

powiada

Wojsko w odwrocie ciągnąc się od Berezyny ku Wilnu na kilka mil, jak czarna wstęga po śnieżystej przestrzeni, ginęło z głodu i zimna, które nietylko W3drącały z ręki karabin, ale uderzały już przedśmiertnym ciosem. »Widziałem Fredro — padających pod koła, a nikt nie pomyślał, aby koła zatrzymać, łamiących lody, a nikt ręki nie podał. Widziałem konie, gryzące z bólu skamieniałą ziemię, którym jakiś Szylok nowy wykroił z uda parę funtów mięsa. Widziałem jak uporczywie broniono przystępu do ognia, nie temu, co w pół zmarznięty chciał ogrzać się na chwikę, to się rozumie samo przez się, ogień tam był życiem — życiem nikt się nie dzieli, ale broniono żebrzącemu odrobinę płomienia, któryby swoją słomą przeniósł do własnego barłogu. Niejeden na oświeconym tylko śniegu wlepił oczy w ciepło, do którego nie śmiał się zbliżyć, a poranek zastał go bryłą lodu. Widziałem rannych rzuconych na drogę, bo zdrowszy, silniejszy zapragął jego szkapy i po-wózki. Widziałem jeńców strzelanych, jeżeli który osłabł i dalej iść nie mógł. Widziałem budynki podpalone ze złości i zawiści, że inni w nich pierwej znaleźli przytułek. Widziałem... siebie, kiedy kolega, niby przyjaciel przedał futro ze mnie, które mi był pożyczył. Przebaczam mu z duszy serca — dodaje poeta — jak i innym, co mnie odstąpili w ciężkiej potrzebie«.

Do tego wkrótce tyfus zaczął wielką szerzyć śmiertelność i pomiędzy mieszkańcami Wilna, gdzie Fredro chory leżał. Nie było kupy śniegu, lub stosu śmieci, żeby z niej nie sterczały nogi lub ręce — umundurowane. Po zaułkach przez całą zimę można było widzieć po kilka trupów o ścianę opartych, którym szyderstwo nie szczędziło różnych dodatków. Ten miał wiecheć, niby bukiet, ten w ręku drąg, niby karabin, a tamten w zębach przełamany patyk, niby fajkę. Stali jak na targach w zimie stoi zamarznięta zwierzyna.

Uciekłszy z Wilna przybył Fredro — po krótkiej przerwie w domu — dnia 10 sierpnia 1813 do Drezna, gdzie został przyłączony do głównego sztabu Wielkiej Armii. Że zaś brat Seweryn komenderował służbowymi szwadronami, odbył z nim razem, tak jak z Maksymilianem 1812-go, kampanię 1813 roku. Znalazł więc rodzinę wśród armii, a to go jeszcze więcej przywiązywało do dzielnych szeregów. Do związku krwi przybył związek chwały, przebytych trudów i pozostał na zawsze nierozerwalnym węzłem pomiędzy trzema braćmi.

Z początku szczęściło się Aleksandrowi w wojsku. Los wysuwał go naprzód. Miał zaledwie lat ośmnaście, gdy został kapitanem adjutantem - majorem w 5-tym pułku strzelców konnych, a wymagało to większej znajomości służby, niż dowództwo kompanii — nadto awansował z nowego do starego pułku Różnica ta w armii, którą wkrótce zniszczyło kilka wystrzałów armat rosyjskich, była wówczas wielkiej wagi. Dęli, zadzierali nosa oficerowie starych pułków i nie szczędzili ucinków równym sobie w randze oficerom, nie znającym jeszcze zapachu prochu.

Awans ten, którego zazdroszczono hrabiemu, stał się dla Fredry źródłem niezliczonych przykrości, zahamował go, a potem strącił z murowanej,

ii

Aleksander Fredro.

prostej drogi, którą tak raźnie zrazu posunął się naprzód. W ówczasowej francuskiej organizacyi wojska, major był niby drugim pułkownikiem, naczelnikiem administracyi pułkowej, ale pułkownicy niechętnie dopuszczali tego podziału swojej władzy. Stąd ciągła wojna. Dążność do samowładztwa z jednej, opozycya z drugiej strony. Kiedy więc brat jego Maksymilian był majorem w pułku, w którym Aleksander został adjutantem majorem, więc poniekąd i adjutantem pułkownika, łatwo można pojąć, że był niby palcem między drzwiami. Obowiązki zaś jego były rozciągłe i żmudne, komenderował całą służbą wewnętrznego porządku i zewnętrznego bezpieczeństwa obozu, stawiał placówki, wyprawiał patrole, dowodził często flankierami, rozdzielał furaż i żywność, pisywał codzienny apel, raporta piętnastodniowe i miesięczne i t. p. Niedo-świadczenie podwajało mu każdą pracę, nadewszy-stko piśmienną.

Starał się więc wydobyć z tej matni. Unikając jednak adjutantostwa pułkowego, wpadł potem do sztabu głównego, jak z deszczu pod rynnę. On, który zawsze stronił od sztabów, ugrzązł w najnieznośniejszym. ■

Przy każdym sztabie — powiada mniej więcej — trzeba nadskakiwać, dworować, czapką i papką ujmować, a czasem i but}^ uszyć komu. Trzeba swoje zalety kłaść w ucho, jakie się nastręczy, duże czy małe, pod hełmem czy pod kornetem — a uszy podadzą pamięci, pamięć rozumowi i rozum uwierzy, bo powie: Vox populi, Vox Dei«. On tego wszystkiego nie umiał, jego miejsce było w linii.

Te i tym podobne nieprzyjemności znikały wobec grozy ówczesnych wypadków, w których czynny brał udział. Odbył kampanię austryacką w Galicyi 1809 r., rossyjską 1812 r., saską 1813 r., francuską 1814 r. Był w bitwach pod Romanowem, Smoleńskiem, Możajskiem, Berezyną i innych potyczkach tejże kampanii, w r. 1813 pod Dreznem, Lipskiem, Hanau, i w następnych bitwach kampanii saskiej, w r. 1814 pod Brienne, Champ-Aubert, Chateau-Thierry, Montmirail, Montereau, Arcis-sur-Aube, Craon, Laon, Rheims i t. d.

Od chwili kiedy towarzyszył zwycięskim sztandarom księcia Józefa Poniatowskiego i Napoleona aż do samego końca, do bohaterskiego zgonu pierwszego i katastrofy, jaka spotkała drugiego w 1814 roku, widziały go wszystkie pola bitew w tym dziejów okresie, biorącego udział czynny i świetny. Przelewał krew dla idei, znosił niewolę w pamiętnym roku 1812; śmiałym hazardem na wolność się wj^dobywszy, wraca pod chorągwie ponownie i nie opuszcza ich prędzej, aż dopóki go nie zniewoliła do tego w roku 1815 ostateczna a niezawisła od jego woli konieczność.

Wyniósł z tego ustępu życia swojego miłość towarzyszów broni, chlubne dowody uznania odwagi w odznakach, jak krzyż Yirtuti Militari, jak zaszczyt Legii honorowej i medal św. Heleny, jak nareszcie ów stopień kapitana sztabowego w tak młodym wieku. Wyniósł prócz tego najmilsze sercu prawego człowieka poczucie, że uczynił zadość obowiązkowi, o ile to w jego siłach być mogło; wyniósł doświadczenie bogate, którego się tylko nabywa na polu walki. Obóz stanął mu za szkołę i co tam było niedokończonem — dopełnił. To tedy jeden z rozdziałów tej długiej księgi żywota.

Drugim był obywatelski, publiczny zawód, który po r. 1815 rozpoczął i który przeciągnął aż do lat kiedy go widziano posłem z ziemi Samborskiej na pierwszej kadencyi sejmowej w ciągu tej już obecnej doby naszego krajowego rozwoju. Od r. 1848 przez lat blisko 10, wśród najtrudniejszych okoliczności, piastował urząd Deputata w ówczesnym Wydziale Stanowym. Działanie jego, co prawda, w kierunku zachowawczym, znamionowała niezłomność charakteru, odwaga cywilna, dyktowana gorącem przywiązaniem do kraju, odpierająca mężnie i nieustraszenie to, co trzeba było odpierać, skądkolwiek pochodziło od Niemca czy od swoich.

Wróciwszy z wypraw Napoleońskich do gniazda rodzinnego znalazł się odrazu w szeregu złotej młodzieży. Sława bohaterska, wawrzyny zdobyte na wojnie, robiły tę młodzież udzielną w kołach towarzyskich, tern bardziej, że znalazły grunt przysposobiony, na którym od dawna nie postało ani ziarnka poważniejszych zajęć, wyższych ideałów, a natomiast krzewiło się w najlepsze próżniactwo i lekkomyślność, podtrzymywane marnotrawstwem, grą hazardową i miłostkami, jak to bywa do dzisiaj w sferach, gdzie życie płynie bez celu...

Ale Fredro poszedł inną drogą. Ojciec przyzwyczaił wcześnie synów do oszczędności i pracy, sakiewkę ścisnął, dał Napoleończykowi folwarczek Jadwięgi pod Rudkami i kazał się chleba dorabiać. Nie było za co hulać — do pobliskiego Lwowa przyjeżdżało się najczęściej tylko na karnawał, a i wtedy trzeba się było rachować. Główny dochód na opędzenie wiejskich wydatków stanowiła sprzedaż ubitych w jesieni lisów... Z czasem dorobił się hrabia pracą i zapobiegliwym gospodarstwem wielkiej fortuny, nigdy jednak nie grzeszył rozrzutnością, owszem, raczej był za oszczędnym. Czas wolny od uciążliwych zajęć gospodarczych i życia publicznego, poświęcał studyom literackim.

Pozostaje tedy wejrzeć jeszcze w ten trzeci, ostatni a najważniejszy rozdział żywota Fredry — mam tu na myśli działalność jego literacką.

Pierwsze zarodki talentu dramatycznego Fredry objawiły się już w zaraniu życia, kiedy bez

niczyjego przyczynienia się zabrał się do napisania komedyjki, której treść przechowała się z ustnych wspomnień samego autora. Talent przyrodzony, jak źródło żywej wody, wytryska w miejscu, gdzie się najmniej spodziewasz. Dwunastoletniego chłopca tknęła jakaś myśl, pochwycił kilka kart papieru, i zaczął pisać komedyę. Plan i wykonanie były dziełem jednej chwili natchnienia.

Dzień niedzielny, państwa niema w domu, pojechali na nabożeństwo, dzieci zostały same i nudzą sie' — proszą wiec starej klucznicy o ró-żne łakocie do zabawy. Gdy ta odmawia, przychodzi im w pomoc dowcipn}^ lokaj. Obwinąwszy się w płachtę, straszy zabobonną kobietę, ta zaś rzuca na pastwę klucz od spiżarni, kryjąc się pod poduszki. Korzysta z tego lokaj, gospodarując w spiżarni na dobre. Zaczyna napjmhać kieszenie rodzynkami i migdałami — ale kiedy w najlepsze zajęty tą ważną czynnością, wracają państwo z kościoła. Upiór, który straszył przed chwilą, sam ze strachu skrył się w mąkę, skąd go ku uciesze całego domu ubielonego wydobyto za uszy. Następuje rozwiązanie, sens moralny, a wszystko p. t. » Strach nastraszony«.

Pierwszy krok pociąga zwykle następne. Za parę lat już mu się roi dramat wielkiego rozmiaru. Bohaterem był generał Jasiński, znany mu z opowiadań nauczyciela, dawnego wojskowego z pod komendy tegoż generała... Z tych mglistych wspomnień można już odgadnąć przyszły kierunek ko-medyi Fredrowskiej. W pierwszej chwyta najbliższą dziecięciu rzeczywistość, w drugiej maluje ulubiony typ wojskowego. Zanim jednak popłynął na fali sztuki dramatycznej, hasał pewien czas na pegazie. Oto jak sam opowiada pierwszy swój debiut poetycki:

»W Krasnym Stawie mieszkałem razem z Pod-

porucznikiem Jakóbem Nowickim, który miał służącego Franciszka. Razu jednego wziąłem wstępnym bojem pewną nieodzowną,- acz tylko płócienną część ubioru, którą to słońce nie zwykło oglądać... Kiedy zaś kolega uporczywie upominał się o zwrot swej własności, napisałem wierszyk pod tytułem: »Żale Jakóba nad utratą okolicznością Zwrotki te zrobiły w pułku furorę. Ale jeden z kolegów, Dąbrowski, wziął mnie na stronę i zwrócił moją uwagę, że w kilku wierszach niema średniówki. Średniówki?... Ca to średniówka?

zapytałem.

Dąbrowski wytłómaczył i to była pierwsza, oraz jedyna nauka rymotworstwa, którą w życiu otrzymałem.

Uzbrojony w średniówkę, rzucił w świat parę wierszyków, których sława przeszła nawet krańce pułku. Później we Francyi spróbował rodzaju uczuciowego — napisał do Ludwika Jełskiego wierszyk zaczyriający się: »Miłość jest równie | Bujna topoli | Wzrasta gwałtownie na miękkiej roli...« Owóż deklamując ten wierszyk, usłyszał jak jeden z grona kolegów dodał do wiersza: »Miłość jest równie« arcynieczysty swój rym, i to go miało na pewien czas powstrzymać w lirycznym zapędzie.

Płody jego muzy — podonczas jeszcze klasycznej — wiersze ulotne, bajki, listy i satyry krążyły już wtedy między towarzyszami wojskowego zawodu, rozweselały ich i dawały powód do ochoczych pogadanek.

Do niedawna zachował się z tego czasu oprócz »Książki dla mnie samego«, do której wpisywał różne wiersze okolicznościowe, cały zbiorek »Poe-zyi« zalegający w rękopisie, który miałem pod ręką. We wszystkich tych elukubracyach młodzieńczych szedł utartym przez klasyków francuskich gościńcem. Dopiero teatr francuski, który odwiedzał za bytności swej w Paryżu, otworzył dlań nowe światy. »Tragedya francuska — pisał później — lubo szczyciła się wówczas królem tragików Talmą, znalazła mię prawie obojętnym widzem. Przeciwnie wodewil, komedya, wprawiały mię w zachwycenie«.

Niebawem zapoznał się bliżej z mistrzem, który jak Wergili Danta oprowadzał naszego poetę przez otchłanie drobnych, jak deszcz jesienny, grzeszków ludzkich. Oczarowany nim wrażliwy umysł młodzieńca uznał się zdolnym do zdobycia podobnych efektów. Jak Corregio zatopiony w u-wielbieniu przed obrazem Rafaela, wykrzykiem: „Anch’io son pittore!“ wybuchnął na świat ogniem własnego geniuszu, tak mógł i nasz Fredro zawołać na widok nieśmiertelnych postaci Moliera: »I jam jest Talii dzieckiem!« Na paryskiej scenie widział zaledwie »Amfitryona« — dopiero we Lwowie żyd antykwarz przyniósł mu całkowite wydanie twórcy »Świętoszka« i położył temsamem fundament jego literackiego wykształcenia. »Biorąc za przewodnika — mówi Fredro — wzór tak nieśmiertelny, wyraźnie zacząłem pojmować powołanie autora dramatycznego i odtąd wziąłem się do studyów na seryo«.

Powszechnie utrzymują, że w chwili, kiedy w literaturze polskiej toczyła się walka na pióra między klasykami a romantykami, kiedy cała in-teligencya rozdzielona była na dwa przeciwne obozy, Fredro, jak żeby o tern nie wiedział, idzie swoją własną drogą, nie patrząc w lewo ani w prawo, że w tej powszechnej burzy »stał sam na sobie jak na kotwicy, na żadną stronę nie dał się ani porwać, ani pochylić«. Tymczasem pierwsze jego prace świadczą przeciwnie, zupełnej przynależności młodego poety do panującego stronnictwa, przynajmniej aż do r. 1818, do napisania »Geld-haba«. Po tym czasie, kiedy zarzucił nieodpowia-

dającą talentowi jego niwę liryki, i* w komedyi znalazł złotodajną żyłę, samą naturą przedmiotu oddalił się od pola walki i stał poza szrankami turniejów. Jako poeta dramatyczny, jako tragik byłby zapewne poszedł w ślady Felińskiego lub Osińskich, ale komedya nie była przedmiotem sporu, chodziło o formę natchnień lirycznych, nie o kształt w jakim wystąpi dowcip, humor, obser-wacya. 1 tutaj wszakże przycłwlał się Fredro zrazu na stronę klasyków. Romantycy — nie wyjmując nawet Mickiewicza — patrzali przez ramię na ko-medyę jako rodzaj negacyjny, pozbawiony poezyi. Rozumniejsi w tern od nich klasycy znali i cenili ją, ale nie zaczepionej bronić nie potrzebowali.

Między komedyami Fredry a burzliwymi prądami chwili ówczesnej istniał pewien rozdźwięk. Byronizm, zgrzytający boleściami ludzkości, powlókł świat krepą menancholii i jeżeli się śmiał »to jak za pokute«, jeżeli śpiewał »to na smętna nute«.’ Z komedyi Fredry publiczność czerpała myśl wesołą i czuła się jak w towarzystwie przyjemnego i dowcipnego człowieka, który zna ludzi, umie odkrywać ich strony śmieszne, ale nie ■ wytyka ich palcem w sposób krzywdzący.

Przepaść ta między romantykami a ojcem naszej komedyi szczęściem nie była tak głęboka, ażeby zdrowjf instynkt sztuki nie zasypał jej gruzami tylu płodów romantyzmu i klasycznych ich przeciwników, dawno wywietrzalych z pamięci narodu.

Ale i Fredro spalił później ofiarę na ołtarzu romantyzmu. W »Haliczaninie« Chłędowskiego umieścił 1830 roku obrazek dramatyczny p. t. »Obrona 01sztyna«, gdzie przedstawia znany z hi-storyi czyn Kaspra Karlińskiego, w czasie oblężenia zamku Olsztyńskiego 1537 r. Bardziej jeszcze romantyzmem trąci powieść mniej więcej z tego samego okresu, w tymże piśmie umieszczona p. t. »Kamień nad Liskiem«. Autor nie zdołał uchwycić prostoty właściwej podaniu ludowemu, znać tu jednak wprawną rękę, która rozdziela światła i cienie, kładzie nacisk na miejsca występujące w opowiadaniu, a szczerby między niemi własną zapełnia fantazyą. Drugą próbą rodzaju epicznego p. t. »Nieszczęścia najszczęśliwszego męża«, chciał zaostrzyć naszą ciekawość, ale mu się to nie udało. Powieść jest nudną i nużącą.

Talent Fredry objawić się miał -w innym kie-rumku — na deskach teatralnych. Zatrzymajmy się na tej słonecznej wyżynie twórczości autora » Zemsty« i » Ślubów panieńskich«.

Fredro opowiada, że za powrotem do kraju bez przygotowawczych studyów, prawie bez namysłu, siadł do stolika i napisał' wierszem jedno aktową komedyjkę »Intryga na prędce«, z której to później w rozszerzonych ramach powstał »Nowy Don Kiszot«, pochwycony w lot przez porywczą krytykę ówczesną, z pominięciem lepszych utworów Fredry, nie wezwanych nawet ża świadków w tym doraźnym procesie.

Widziałem się w kłopotliwem położeniu — pi-

sze z powodu tej sztuki mógł komu płód.pierworodny przeczytać, zasięgnąć zdrowej rady i dowiedzieć się, czy warto psuć czas i papier«. Wówczas nie było w Galicyi żadnego ogniska literackiego, żadnej powagi naukowej. Wprawdzie wychodziły pisma takie jak ^Pamiętnik lwowski«, »Rozmaitości«, lecz płomień wznoszący się z tego stosu surowych gałęzi nie grzał ani świecił. Nie pozostało nic innego, tylko przez trzecią osobę posłać komedyę pod sąd ówczesnego arystarcha sztuki — Jana Nepomucena Karaibskiego. Ten komedyę pochwalił i przedstawił na scenie lwowskiej przed 1820 r., ale rzecz nie zro-

szło mi o to, żebym

biła wrażenia, nikt o niej nie wspomniał, a autor odebrał ją do poprawienia, aby już nigdy nie wróciła w tym stanie na scenę.

Miał wtedy napisać jeszcze komedyę »Kwita« i wodewil »Teatr na teatrze«, ale gdy Kamiński żądał, aby pierwszą skrócić, i do wodewilu dorobić muzykę, obydwie sztuki przepadł)' w koszu.

nie grzeszył uprzejmością dla młodych

Po tych dopiero próbach udał się Fredrze »Geldhab« napisany 1818 r. A i z tym nie szło łatwo. — Literaci warszawscy uchodzili wtedy za wyrocznię dobrego smaku. Mając jakiś interes w Warszawie, wziął z sobą Fredro rękopis i dał do przeczytania Fr. Morawskiemu. Ale ten wolał o swych bajkach mówić, i zbył Fredrę radą, którą dawał wszystkim młodym autorom, aby utwory swe skracali, nie szczędził pochwał, ale zadecydował, że lepiej byłoby przedstawić sztukę we Lwowie, bo Warszawa nie zna takich »Geldhabów«. Drugi zaś »ostro kuty« klasyk Osiński, który — jak wiadomo

pisarzy, sławnie był leniwy i czytać nie lubił, wymawiał się lichym papierem i bladym atramentem. Po roku wszakże przeczytał i wystawił na scenie warszawskiej dnia 7 października 1821 roku. Była to pierwsza komedya Fredry wystawiona w Warszawie. Areopag klasyczny nie był z niej zupełnie zadowolony, publiczność tylko oświadczyła się szczerze za poetą. Przytem i pisma przemawiały mniej więcej łaskawie.

cieszy się powodzeniem

W Warszawie załatwiał Fredrze literackie interesy kolega wojskowy Kiesielewski, a później brat jego Maksymilian. Pierwszy — na którego ręce po sylał poeta rękopisy dyrektorowi teatru, Osińskiemu, a w zamian dostawał afisze i numery dzienników z recenzyami »Geldhaba«, prosi tylko autora o małą koncesyę, aby Geldhab na służbę nie wołał »łajdaki!«. Ko

— dodaje żołnierskim stylem, miano zakazać grać z powodu, że się nie godzi Polaka robić Don Kiszotem... Ale w końcu pierwsze komedye, przedstawione w Warszawie, przełamały lody.

medyą »Mąż i żona« »gorszyły się stare kwoki«

»Don Kiszota«

Fredro wrócił z tryumfem na deski rodzinnego teatru. Równocześnie, dzięki niestrudzonym zabiegom Kamińskiego, zaczął się teatr lwowski dźwigać z upadku. Zachęcony tern Fredro ofiarował mu rękopis swych komedyi, przeznaczony do druku, a składający się z kilku komedyj, pozwolił też korzystać z niego dla sceny, pod warunkiem, że się zajmie wydaniem dzieł. Ukazały się więc na scenie lwowskiej w r. 1823 i następnych komedye Fredry i zdobyły sobie szturmem publiczność lwowską. Z wydawnictwem ich szło jednak niesporo, bo zajęty teatrem Kamiński nie miał czasu ani ochoty oddać się temu niemiłemu zadaniu. Ofiarował więc wydawnictwo księgarzom lwowskim Kuhnowi i Milikowskiemu. »Wystawiłem im rzecz — pisze 25 kwietnia 1825 — w należytem świetle i byłem pewien ich korzyści. Miałem do wystawienia te powody : chciałem się Tobie, Hrabio, pięknem, po-prawnem przysłużyć wydaniem, a dać prócz tego pomoc człowiekowi z familią, od losu prześladowanemu, który miał rękopis przepisać«.

Księgarze już przystają, ale w trakcie rzeczy okazuje się, że przepisywanie zawiele będzie kosztować, że rękopis trzeba posyłać do Warszawy, że korekta żmudna, nadto wikłają się układy finansowe, o których wspomina Fredro w korespondencyi z bratem, umieszczonej w »Uwagach« do pierwszego tomu komedyj. Nie mogąc dojść do celu z księgarzami lwowskimi ani warszawskimi, musiał się sam zająć drukiem dzieła, którego dwa pierwsze tomy wyszły własnym nakładem w Wiedniu a dopiero dalsze we Lwowie.

Komedye Fredry wychodziły od roku 1826 do 1834 w pięciu tomach, prawdopodobnie w tej kolei, jak przychodziły na świat; w tym samym mniej więcej porządku były też przedstawione na scenie. Prócz pierwszej komedyi, były następne najpierw grane w Warszawie, a potem dopiero we Lwowie łub w Krakowie.

Dlaczego autor nie dawał pierwszeństwa stolicy swego kraju rodzinnego, to wyjaśniają następujące słowa autora, wypisane nie bez żalu na czele pierwszego wydania komedyj: »Największem dobrem dla sławy autora dramatycznego, już nie żyć; największem zaś złem być znan}rm osobiście, zwłaszcza w mieiscu, gdzie jego sztuki przedstawiane bywają. Jedni radzi cudzej szkody, szukają koniecznie wzorów tego, co widzą na scenie, w towarzystwie otaczającem autora. Autorem zasłonieni szczypią, szarpią do woli, i kiedy najmniej się spodziewa, ściągają na niego najboleśniejsze razy. Drudzy są tylko, jak próżne dzwony, głupich wniosków rozgłosem«.

Po wojnach Napoleońskich, co poruszyły rzesze z zachodu na wschód, z południa na północ, co zmieniały granice państw, nastała kilkunastoletnia cisza, w ciągu której wszystko zdawało się wchodzić w dawne karby organiczne. Chwila ta była nader przyjazną dla pisarza dramatycznego. Przenosząc uwagę z wielkich scen życia, gdzie się rozstrzygały losy świata, na otaczające go społeczeństwo, zaostrzał sobie pisarz zmysł spostrzegawczy, przynosił miarę porównania i szeroki kąt widzenia. Szczęśliwa ta chwila wydała sztuki Fredry.

Już w pierwszej z nich, w »Geldhabie«, widać szpon tego lwa komedyi, który stworzy »Papkina«. »Pan Geldhab« ma już ten szczęśliwy humor, żywy

i wesoły, jaki cechuje sztuki Fredry z okresu dojrzałości, jest zamiłowanie do postaci wojskowych, jest także skłonność do pewnych sytuacyj komicznych, np. tchórza przestraszonego pojedynkiem, co nieraz będzie powtarzać, jest także mieszanina żartu wykwintnego z rubasznym, stylu wyższej komedyi z niższą — słowem, »Pan Geldhab« to kwiat w pączku, w którym tkwią wszystkie niemal cechy twórczości Fredry.

Komiczna jego muza, jak słusznie zauważono, ma nietylko dwie twarze, ale w jednej i tej samej chwili uśmiecha się n aj figlarni ej, a drugą połową twarzy wykrzywia się i wydrzeźnia. — Chodziło tu autorowi o wyszydzenie dorobkiewiczów, pragnących za jakąbądź cenę zaprzeć się swego pochodzenia, upatrujących uprawnienie swego nowego położenia dopiero w herbach i tytułach szlacheckich. Jak wspomniano, orzekła urzędowa opinia przez usta jednego z Iksów, stanowiących areopag krytyki polskiej, że »Warszawa nie zna takich Geldhabów«. A właśnie stolica Królestwa sprzyjała' najwięcej ich krzewieniu się. Młody poeta pochwycił jednostronnie, ale wiernie typ takiego pasożyta, który, niezadowolony złotym splendorem, dobijał się jeszcze karmazynowego. Użył tylko zbyt jaskrawych farb do portretu.

W następnej komedyi odmalował w tym samym tonie cudzoziemczyznę — gaiło- i angloma-nie, jako chorobę zaraźliwa, dajaca sie zaszcze-pić przez wychowanie i przykład, a grasującą za jego czasów w towarzystwie. Wyleczenia jej podjął się w komedyi Zdzisław, dramatyczny kontrast zcudzoziemczałego Radosta, mający na celu wykazać, że poznanie cudzych krajów i obyczajów bynajmniej nie uwłacza miłości własnego.

Fredro był żołnierzem, napatrzył się do woli na marsówe twarze swych towarzyszy, na surowe i ostre ruchy tych dzielnych postaci, które powołał do życia na scenie i w literaturze. Prawdziwe to wiarusy, choć w mundurze huzarów, niezachwiani w honorze, nieustraszeni pod wylotem pistoletu, ani pod zamachem szabli, wylękli tylko na widok despotycznej... podwiki. W istocie opancerzona ich pierś kryje ciepłe i miękie serce. Wykazują to dowodnie »Damy i huzary«.

»Zrzędność i przekora« chłosta naszą przysłowiową niezgodę. Wszakże kreśląc niewprawną jeszcze dłonią, acz ze łzą w oku, obrazy nieszczęsnego obłędu, łagodzi je tchnieniem owego uczucia, które częstokroć z poza ciemnej i brudnej mgły namiętności wychyla pogodne, jasne oblicze. Charakter dobrodusznego zrzędy niejednokrotnie malowali obcy komedyopisarze: Molier, Goldoni, Ma-rivaux i inni. Ale zrzędność francuska i włoska jest gderalstwem, nie zaś wadą serca, po części bywa nawet krewkością temperamentu, co to niesłusznych uniesień za chwilę żałuje; zrzędność, jaką uwydatnić chciał Fredro, jest swarliwością, wyradza się w pieniactwo i w bójkę, a potrzebując skutkiem tego pewnego oporu, kojarzy się z przekorą.

»Mąż i żona«, lubo także jedna z młodszych piskląt jego muzy, należy do względnie lepszych okazów teatru Fredrowskiego. Jest to obrazek oprawny w małe a stosowne do przedmiotu ramki, obrazek obejmujący to wszystko, z czego wyrasta życie moralnej czczości i obłudy, błyskotliwe a brudne — składają się na nie nasze małżeństwa...

Autor nie zapuszcza jednak sondy w głąb jątrzącej sie rany. Przeciwnie, woli ją przeplatać i okraszać liryzmem. Uczucia szlachetniejsze mają w nim chętnego i wymownego obrońcę, częstokroć nie bez intencyi, aby polot liryczny odbijał od komicznej sytuacyi lub dowcipnego dyalogu. W ko-medyi »Odludki i poeta« właściwość ta występuje najczęściej ze szkodą sztuki.

W farsie »Gwałtu co się dzieje!« zarywającej na karykaturę, mieści się pod pustą grą myśl, zatrzymująca się już u progu postępu. Oto w sławnym z przysłowia Osieku płeć niewieścia »robi rewolucye«, bierze władze nad mężami, zasiada w ich urzędach i składa nowy rząd. Wszystko idzie nowym torem i zdaje się sprzyjać zwycięstwu party i niewieściej, kiedy puszczona wieść o ciągnących na miasto Tatarach, szerzy paniczny przestrach w rewolucyonitskach miasteczkowych — podszytych tchórzem. Butne na ulicy emancypantki kryją się pod skrzydła towarzysza chorągwi huzarskiej, znajdującego się tam dla miłosnej intrygi i trzymanego w więzieniu przez partyę zwycięską.

Tendencya chybiona, ale poeta wybornie pochwycił różnicę między hałaśliwym animuszem brukowym a rycerską odwagą, między burdą a rozprawą na polu wojennem.

przesadę.

Fredro nieraz dla idei poświęcał prawdę, dla konieczności akcyę; przykładem »Pan Jowialski«, który według zamiaru poety miał być człowiekiem zasklepionym w klatce życia domowego, nie dbającym o »publiczność«, a który ze swemi przysłowiami, z calem dziwactwem wygląda na Szanszo-Pansę. Prototyp staropolskiego facecyonisty zakrawa już na karykaturę, ujawniając pierworodny grzech poety

Komedye Fredry są nierównej wartości, mamy lichsze i lepsze, jedne dostały już zmarszczków, kiedy z temi, co oparte są na obserwacyi serca ludzkiego, obcujemy zawsze jak z starymi przyjaciółmi. Do tej ostatniej kategoryi należą »Śluby panieńskie«, arcydzieło komedyi polskiej, zbudowane na tej sprzeczności temperamentów między

płcią męska a żeńska, która zazwyczaj wyradzać

J7    C-    i/    L>    L'    J    J    J

się zwykła w sympatyę.

kocha. A ona, słysząc

Czem chwytają za serce »Śluby panieńskie« ? Nie skutkiem akcyi bogatej i efektownej, jak w jednej z najlepszych komedyi w »Weselu Figara« Beaumarchais’go, nie skutkiem charakterów głęboko podpatrzonych, jak w »Świętoszku» Moliera, nie skutkiem błyszczącego jak klinga damasceńska dowcipu, ale skutkiem młodej, czystej »jak śnieżek co świeżo popruszy«, a pełnej wdzięku pary kochanków : Anieli i Gustawa. Wujaszek, matka, starzy przyjaciele ułożyli projekt małżeński. On ma się trochę za Cezara i myśli, że dość mu będzie przyjść i pokazać się, żeby zwyciężyć. Ona przyjmuje go z zasłużoną i przez czas pewien nieudaną obojętnością. Młodzieniec zdziwiony tern niepomału, upiera się przy swojem, musi zwyciężyć. Ale już poznał, że to nie lalka i słowa prawdziwego uczucia, uwierzyła i pokochała go wzajemnie. Pod wpływem miłości dojrzewa młodzieniec, z filuta staje się mężczyzną, u niej dusza się otwiera jak kwiat pod promieniem słońca. I tak przędzie się cały romans, powabny jak to stopniowanie, jak owa walka uczucia i woli męskiej z kobiecą.

Jeżeli w »Ślubach« trzyma się jeszcze autor poręcza komedyi francuskiej, jakby się obawiał zejść z wytkniętej drogi, gdy przewodnika tego uroni, to w »Zemście« wypłynął na pełne morze tej czerstwej poezyi przeszłości, co wydała arcydzieło literatury polskiej »Pana Tadeusza«. »Zem-sta« unosi się na oceanie poezyi dramatycznej jakby nowo odkryta wyspa, w pełnym kwiecie dziewiczego wdzięku. »Pan Tadeusz« i »Pamiątki Soplicy« występują w powieści znacznie później z szeregiem typów działających już w »Zemście«. Fredro natracił wcześniej na tę złotą żyłę szczero-polskiego humoru, która najmniej nęciła w epoce przeważnie lirycznej.

W sprawie o mur graniczny stoją naprzeciw siebie: dwie sprzeczne natury, niejako dwa stopnie społecznego położenia. Jeden — jak się wyraża St. Tarnowski — pan dziedziczny, z dziadów pradziadów, lubo tylko na ziemskim urzędzie, drugi ciułający przez cale życie grosz do grosza, w pocie, a zapewne i w uchyleniu czoła, patronowaniu rozmaitych spraw i sprawek, aż wreszcie dorobił się mienia. Został posesyonatem jak tamten, który go zawsze kłuł w oczy swojem niezasłużo-nem szczęściem. Powolny, we dwoje zgięty Mil-czek, nie jest może mniej dumny od porywczego i hałaśliwego Cześnika, bo schylona ta głowa marzy tylko o tern, żeby miała prawo nosić się górą. Ale męski, otwarty, gwałtowny Cześnik ma coś z natury lwiej: »bić się albo spać« — jak mówi poeta — kiedy Rejent ma złość utajoną, czai się jak lis, a kąsa milczkiem jak gadzina. Tamten urażony podniósłbjr rokosz jak Zebrzydowski, ten jak Radziejowski sprowadziłby chyłkiem Szwedów, jeden umrze na apopleksyę, drugi na wątrobę. I losy kazały tym antypodom mieszkać obok siebie, w tym-samym zamku. Samo zbliżenie ich oznaczało walkę. Obaj więc, wierni swej naturze, walczą właściwą sobie bronią. Od pierwszej chwili, kiedy z dwu przeciwnych okien, dwóch połów zamku, jeden rozkazuje gwałt robić, a drugi oblicza już w złośliwej radości, że im większy gwałt, tem cięższą będzie kara, aż do ostatniej chwili, kiedy Rejent podstępem wydrze Cześnikowi narzeczoną, a Cześnik jemu porwie syna — trzymane są oba charaktery z psychologiczną konsekwencyą.

Tamten nie zważa na prawo, gwałci je, ale i drugi, lubo sprowadza wszystko na grunt legalny, przekręca prawo, gwałci je na swój sposób. W obra-

III

Aleksandor Fredro.

zie tym odzwierciedla się jedna z głównych wad nietylko szlachty, ale i Rzeczypospolitej polskiej. Dwie były drogi czy formy życia w dawnej Polsce : wojna i prawo, szabla i statut. Cześnik był żołnierzem i został ziemianinem, milczek jest pale-strantem, rejentem. Obie drogi tak byty zachwaszczone, że koła Rzeczypospolitej toczyć się już po niej nie mogły.

a okoliczność ta nadaje

Jak geologowie po pewmych oznakach określają formacye warstw, tak krytycy po szczegółach ubocznych dochodzą do określenia czasu i wieku, w którym śię rozgrywa »Zemsta«. Zamek podzielony między dwóch właścicieli, doraźna egzekucya własnego wyroku, torty z godłami i konceptem, te i tym podobne drobiazgi wskazują wyraźnie na schodek XVIII wieku. Komedya w ogólności, a i ko-medye Fredry, mają zazwyczaj za przedmiot teraźniejszość. »Zemsta« (z »Jowialskim«) przedstawia typy ubiegłej przeszłości sztuce powagi, uroku — poezyi.

Fredro w innych komedyach starannie ogładzany, przejrzysty i obrotny, przyjął tu całą niby rubaszną czerstwość i sprężytość pradziadowskiej mow}", pragnąc i pod tym względem zbliżyć się do ducha czasu...

lubo wzorowany na Szekspi-

Papkin, to typ junaka, znany w literaturze powszechnej pod imieniem »miles głoriosus«, słaby duchem, ale mocny językiem. Jeden z tych piecze-niarzy, którzy z samochwalstwem łączą tchórzostwo, nadrabiają kłamstwem i miną, aby zaplątawszy się we własne sieci, już się z nich nie wydobyć. I to okaz rowskim Fałstafie i obcego pokroju — z gale-ryi przeszłości naszej.

Przerywamy wątek analizy poszczególnych komedyi, aby rzucić kilka ogólniejszych myśli o teatrze Fredry.— Powiedział Schiller, że: co ma

ożyć w pieśni, musi umrzeć w rzeczywistości. Zdanie to wielkiego poet}^ zastosować można do utworów Fredry. Przyjęto je zrazu obojętnie, gdyż wywiedzione na scenie postacie przewijały się gęsto w życiu i uważano je za zbyt powszednie. Ale z upływem lat, gdy z dawnego pokolenia jeden po drugim spoczął pod darnią owe postacie wykrojone z życia zaczęły przechodzić w krainę poezyi. Teatr Fredrowski stał się jakby ostatniem ogniwem, wiążącem nieprzerwanie ów złoty łańcuch przeszłości naszej z teraźniejszością. — Odznacza komedye Fredry międz}^ innemi zaletami prze-dewszystkiem ta, że odbijają życie tak wierne, iż nam się wydaje, jakgdyby postacie jego — kreślone w pierwszej ćwierci 19. wieku — pochwycone zostały żywcem z końca tego wieku. Natura ludzka z swemi wadami w gruncie rzeczy mało się zmienia; przybiera tylko coraz inne formy.

Słabość ludzka, upostaciowana w Geldhabie, ubarwiła się tylko mniej jaskrawymi kolory. Wyzysk przybrał charakter uprzywilejowany, ale tu i tam sprężyna działania ta sama: chciwość, tu i tam cel wspólny: majątek, tu i tam te same następstwa: pycha i pogarda motłochu, co nie obdzierał, nie zbogacił się jak oni. Społeczeństwo miało i mieć będzie jeszcze długo swoich Geldha-bów... A Cześnik z »Zemsty«, lubo karabelowy kontuszowiec, jest-że już tylko echem przebrzmiałej buty, tężyzny i odwagi ? Nie, patrzymy na nich codzień, co godzina, raczej zapytać by nam przyszło, czy trapić nas będą przez wiek cały? Nie można jednak zaprzeczyć; że genialny nasz ko-medyopisarz, urodzony na schyłku zeszłego wieku, malował niektóre zanikające już typy społeczeństwa, dla nas prawie niezrozumiałe. Sentymentalny n. p. trzpiot Gucio nie należy już do postaci dzisiejszych, bo teraz kawalerowie do wzię-

nr

cia nie dadzą się tak łatwo chwytać na słodką ponętę uczuć. Fala życia historycznego pochłonęła Papkinów, których liczono niegdyś na tuziny, a nowy »Don Kiszot« zdaje się już być anachro-zmem.

Komedye Fredry noszą na czole swem wypisane inne jeszcze piętno swego pochodzenia. Kiedy wszystko tak przesiąkło francuszczyzną, że to tylko uważano za piękne, co nią trąciło, niepodobieństwem było otrząść się i Fredrze z pod tego wpływu. Komedye jego są przedewszystkiem sztukami salonowemi. Jeżeli niekiedy zmienia się scena i występują na niej osoby, którymby przyzwoitość wzbroniła wstępu do salonu, dzieje się to tylko dla okazania rażącej sprzeczności, w jakiej stoi świat salonowy do reszty świata. Skalą, do której się bohaterowie jego przymierzają, są: prz}^-zwoitość, moda, wjdworność i szyk. Temi pojęciami zakreślone jest kolo towarzyskiego życia, stanowią one granicę, której żadna z osób jego nie moża przestąpić bezkarnie.

Fredro nie jest wszakże pochlebcą albo wielbicielem salonów. Gdy je maluje, widzimy autora, jakby za kulisą stojącego z uśmiechem na ustach. »Dobry ton« jest ideałem, do którego dąży całe »towarzystwo «, ale czem usilniej pracuje, nad tern, ażeby wszystkie sprawy pod jeden podciągnąć sztrychulec, tern jawniej wybija pierworodny jego grzech i charakter, a prawda życia mszcząc się swej zniewagi, wydaje ich na pastwę śmieszności.

Mając tyle naokoło błędów, nie potrzebował Fredro szukać daleko, należało tylko wybrać swe ofiary i śmiało w nie uderzyć. Nie za grzech, ale za wielką talentowi Fredry przypisać należy zaletę, że pierwszym kęsem swego dowcipu ugryzł właśnie swe najbliższe otoczenie. Ono bowiem po-zycyą, majątkiem i władzą w społeczeństwie gó-

rujące, potrzebowało najbardziej nagany i poprawy. Że je znal z gruntu, że go z niem różnorodne łączyły stosunki, posłużyło mu to tylko na dobre. A gdy je dość nachłostal, szedł dalej pod drobno-szlachecką strzechę i na poddasze człowieka pracy, a czasem cofał się nawet w przeszłość, aby z rozległej niwy skłonności ludzkich i narodowych wynieść nieprzebrane zapasy humoru. Jeżeli mu więc zarzucano, że jest pisarzem koteryi, to ta niechętnie nadstawiałaby pleców pod razy, które jej wymierzał, gorszyła się nawet kaiykaturą — był to znak, że poeta trafił w sedno rzeczy.

Zepsucie obyczajów, francuszczyzna, duma spa-noszonych, marnotrawstwo, dziwactwa i tym podobne wady tych, których dostatek znarowił i zepsuł, złe wychowanie spaczyło, a salon nabawił czczo-ści, to wszystko w tysiącznych załamane promieniach, tonach i barwach, stanowi główną atmosferę komedyi Fredrowskiej.

Jest jeszcze jedna strona teatru Fredry, która okazała się dla nas zbawienną. Społeczeństwo nasze rozmiłowało się było zbytecznie we łzach i cierpieniach. Lubo tkwiło w tern wiele głębokiej i szlachetnej boleści, zatopiliśmy jednak w tym lamencie niejedną myśl zdrową. W smutku i żałobie traciliśmy niezbędny hart dusz}r. Najnieszczęśliwszy naród nie może żyć tylko westchnieniami, potrzebny mu koniecznie śmiech do zdrowia, śmiech szczery, samorodny, rodzimy. Twórcą tego śmiechu w sztuce naszej jest Fredro. A szlachetny to, nie zgryźliwy ani bezmyślny, choć dojmujący śmiech, bo źródło jego czj^ste, krystaliczne. Rozweselał a nie psuł, karał a nie waśnił, i to w epoce, w której — jak się wyraża St. Koźmian — assafetyda zastępowała sól atycką.

I stało się, że ten, który tyle- razy śmiać się nakazywał z publiczności, z jej własnych wad, który mówił jej prawdę w oczy, bez ogródek i bojaźni, który umiał w niej odnajdywać słabostki, aby je potem chłostać — posiadł, mimo to wszystko, całą miłość jej serc. A to głównie dlatego, że na czele prac swoich wypisał hasło księcia poetów:

Satyra w szczególności nikomu nie łaje,

Czołem bije osobom, gani obyczaje.

I hasłu temu — dziś już nie wystarczającemu — pozostał wierny do śmierci. Żarty Fredry, jego docinki, szyderstwa nie ranią, nie szarpią, nie kaleczą, bo przebija przez nie miłość społeczeństwa i szacunek dla tego, co jest rozumnem i dobrem. Nigdy fałszu, zawiści, oszczerstwa trucizna nie zmąciła dźwięku jego lutni. Jakie były owe natchnienia — czasem istotnie niskie, wsteczne i płytkie — zawsze jednak aż przez dno sumienia płynął ich czysty zdrój.

Humor Fredrowski, typowo-polski, nie gardzi dwuznacznikami, a nawet lubi nieprzyzwoite koncepty. Właściwość ta, wspólną jest wszystkim pisarzom polskim od Reja począwszy. Ale jaka różnica w gatunku owej soli atyckiej od rubasznych, tłustych facecyi do wykwintnego dowcipu autora » Ślubów panieńskich«.

Cechuje go też i wyróżnia rzewność uczucia. Kto zdolny jest pochwycić nutę czule dźwięczącą, choć muzyk nie wali w klawisze i pedału nie przyciska, ten pod akompaniamentem humoru Fredry usłyszy drgającą zawsze strunę uczucia. Widzowi jego komedyi chciałoby się powiedzieć: choć się śmieję — płacz mnie zbiera.

Sztuka idzie wzorem owych dwu filozofów greckich, z których jeden śmiał się, drugi — płakał nad ludzkością. Młodsze pokolenie przechyla się na stronę tych ostatnich, kto wie jednak, czy

nie głębiej trzeba patrzeć na świat i w serce człowieka, aby módz odbić życia małości i brudy w pryzmacie śmiechu niż płaczu. Przynajmniej u znakomitych komedyopisarzy, tak u Moliera jak i Fredry, wypływał humor z smętnej zadumy. W ogóle mają obaj ojcowie komedyi wiele punktów stycznych. Łatka - sknera podobny jest do Harpagona Moliera jak dwie krople wody. Milczek to uosobniona hipokryzya, rodzoniusienki braciszek Tartuffa itp.

Panowanie Moliera już się skończyło — powiada Fredro w jednym z swych najwcześniejszych utworów — a przecież komedya jego trzyma się długo jeszcze konwencyonalnej szarfy Molierowskiej. Zaznaczając, jak on, z lekka tło życia powszedniego, wysnuwa tylko proste linie charakteru i sytuacyi, kiedy postacie nowszej komedyi zarówno jak uczucia i powody działań są bardziej złożone, zawikłane, jak żeby w wewnętrznej ich maszynie przybyło kółek i sprężyn. — Cześnik jest tylko raptusiewiczem, tymczasem nowsi komedyo-pisarze przedstawiają gwałtownego zarazem skąpym, zazdrosnym lub próżnym. Oprócz głównych rysów charakteru mamy więc moc wad i przymiotów, wyobrażeń i poglądów, które dodane do tamtych służą do bliższego poznania, do wypełnienia danej figury i sprawiają, że postacie ich nie przestając być typem ogólnym, są zarazem oznaczonym osobnikiem.

Fredro, podobnie jak Molier, daje tylko najprostsze zarysy charakteru lub skłonności, nie wypełnia, nie cieniuje ich drobnymi szczegółami, nie rozwija fałdów natury ludzkiej, będącej wytworem zawiłych stosunków moralnych, społecznych i politycznych, ale przedstawia zjawiska i śmieszności tego życia w kształtach nadzwyczaj prostych, kreśli je śmiałymi i wyrazistymi pociągami pędzla z wielką oszczędnością dodatków, zawsze w najogólniejszych rysach.

podobnie jak Moliera ■—

Komedya Fredry przychyla się na stronę charakterystyki, nie intrygi. Sztuczny, przypadkowy, a często, nieprawdopodobny zbieg okoliczności, jakie wymyśla i zakłada, niby fundament swojej akcyi, dowodzi, że o fabułę było mu trudniej, niż o charaktery i sytuacye. Znamionuje to rodzaj talentu Fredry, ale także i naśladownictwo Moliera, który również mało dba o intrygę i rozwiązanie w komedyi.

YV ogóle zachodzi między Molierem a Fredrą bliskie pokrewieństwo, widoczne w sposobie tworzenia, w charakterystyce osób, w rodzaju sy-tuacyi, nieraz nawet w budowie sztuki i prowadzeniu intrygi. Jestto skutkiem wychowania i powszechnego na one czasy wpływu literatury francuskiej.

Fredro dzieli jeszcze jedną właściwość z dawną komedya francuską. Oto lubuje się w nazwiskach wypisujących charakter danej osoby na jej czole i na afiszu. Już za czasów Bohomolca i Niem

cewicza były trochę śmieszne imiona Cnotliwskich, Szarmanckich, Frantowiczów i t. p. Muza Fredry napłodzila bez liku takich Smakoszów, Sła-wnickich, Antenackich, Łapków, Kawalerskich, Birbanckich, Lisiewiczów, Kontów, Rembów czy Ręboszów itp.

Nie są wszakże postacie Fredry od rzeczywistości oderwane, mary abstrakcyi, bez krwi i kości, nie należące do żadnego wieku. Od księcia Radosława do Rejenta, od majorów do Rembów — wszystko to są typy polskie, których cudzoziemiec nie łatwo ocenić zdoła. Nie, żeby w nich nie było ogólno ludzkiej prawdy, ale pierwiastek rodzimy bierze górę.

W komedyach swoich wprowadzał Fredro

Po przodkach odziedziczył Fredro dar obserwa-cyi, który kazał mu pierwej czytać w otwartej księdze świata niż w drukowanych księgach. Oto jak się sam spowiada z wrażliwości swego umysłu, który z rozprószonych rysów nieświadomie budował całość. »Śmieszności — powiada — chwytają się umysłu uważającego, jak się chwyta przechodnia pajęczjma na polu rozpostarta i możesz on wiedzieć, skąd którą nitkę zaczepił : z róży czy pokrzywy ?« Niejeden z pisarzy zbiera takie pajęczyny, zazwyczaj przyczepi je do konwencyonal-nych figur, ustrojonych we fraki lub mundury, aie w manekinów tych nie tchnie żywotnego ducha, sam rozprawia za nich, kieruje ku swemu celowi i stosownie do tego pociąga za druty. Ludzie tego pokroju, to ułamkowe i pstre lalki, podobne do siebie jak stado starych wróbli, kiedy postacie Fredry, to jednolite posągi, lubo spiż, z którego są odlane, jest mieszaniną różnych metalów.

typy z natury chwycone. Takim był Geldhab, którego model zapamiętali jeszcze niektórzy. Damy i huzary były karykaturą grona obozowych towarzyszy. Za model do Jowialskiego posłużyły postać sędziwego staruszka Grzymały, żywcem z życia. wzięta, którą poeta z bliska poznał. Dobroduszny, pełen prostoty starowina wciąż powtarzał swoje przysłowia i bajeczki, jakie zapamiętał z lat młodych.

antece-

Nie ciosa Fredro swoich postaci z alabastru, filigranowo, ale wykuwa je z granitu, aby czas sobie o nie wyszczerbił zęby, kruszące wszystkie dzieła. Teatr jego obfituje też w sytuacye wielkiego efektu komicznego, w koncepty nieprzewidziane a zabawne, w energię dowcipu, zbierającego się w pewnych słowach jak elektryczność w spiczastym końcu drutu, ale z drugiej strony . brak mu fabuły prostej a prawdopodobnej, pełno

dencyi sztucznych lub przypadkowych, z których dość wyjąć pierwszą cegiełkę, aby cały gmach nieprawdopodobieństw runął i pochował w gruzach swoich autora.

Komedye Fredry grzeszą też przesadą charakterystyki zbyt jednostronnej, silnem nakładaniem obroku do żłóbka moralizatorskiego, oraz zbyt łatwem i zużytem a nawet niemożliwem rozwiązaniem.

Do najpiękniejszych przymiotów komedyi Fredrowskiej należy instynkt dramatyczny, sceniczność. Postęp akcyi szybki, raźny, energiczny, powiązanie sytuacyi komicznych łatwe, a po nad tern wszystkiem zdolność — znamionująca zawsze prawdziwego pisarza dramatycznego — oderwania się od siebie i mnożenia się w nieskończoność, oto nierzadkie zalety jego Talii.

Charakterom męskim Fredry stojącym dobrze na nogach, rób co chcesz, nie zwalisz ich na ziemię, ale niewieście są słabiej zdeterminowane, czujesz brak delikatniejszego cieniowania. Szczególniej role amantek są jednego kroju i konwencyo-nalne.

Jest w utworach Fredry, pewien hart męski, myśl poczciwa, ale nieco zacofana, spadkobierczyni wyobrażeń i uczuć przodków, a lubo chowa się starannie po za śmiejącą się maskę, przecież nie daje się ukryć. Dowcipem bije w strony ujemne, ale nie patrzy na nie z wyżyn społecznych.

Fredro nie należy do cechu literatów z zawodu. W naturze i krwi jego tkwiło coś z dyle-tantyzmu. Lubił towarzystwo muz pan hrabia, ale nie uważał za swój obowiązek spędzać całe życie w świątyni Apollina, na strojeniu lutni bożka. Stanowisko społeczne autora, którego dyletantyzm był skutkiem, wpłynęło też na kierunek jego utworów,

tak pod względem myśli jak i formy, ale zarazem dało mu swobodę i samorodność wystąpienia.

Fredro był i pozostał samoukiem. Pisał raczej dla zabawy niż z obowiązku, choć pisanie było mu potrzebą duszy, objawem talentu, namaszczonego nieraz pocałunkiem poezyi. U pisarzów mniejszego talentu, a wyższych nauką, bywa zazwyczaj aparat efektów tak mozolnie złożony, że mimo-woli czuć się daje ślad tych trudów, jakie przebywać musiał autor — łatwy, nieuczony dowcip Fredry płynie tak szybko, naturalnie i swobodnie, że pierwej wywoła śmiech serdeczny na czole widza, zanim pozwoli mu na zimno rzecz rozbierać.

Charakterystyka ta twórcy »Zemsty« i »Slu-bów panieńskich«, nie naszego pióra, która zjednała sobie już prawo obywatelstwa w literaturze, dotyczy głównie utworów za życia wydanych, które tu w nowej wychodzą sukience. Słupem granicznym jest dla nas — jak był dla autora — rok 1834. Zatrzymajmy się na chwilę nad tym przełomem w życiu i twórczości Fredry.

Po napisaniu i przedstawieniu najlepszych swych dzieł, zmienił się nagle stosunek autora do publiczności. Im więcej komedye jego zyskiwały wielbicieli, tern ostrzejszego zdawały się mieć krytyka w autorze samym. Napisał, posyłał dyrekcyom teatru we Lwowie lub w Warszawie, ale nie bywał na przedstawieniach. Miał przekonanie, że komedya swą twórczością zwyciężać powinna, i że cel jej za wielki, aby ze strony autora drobnych potrzebowała zabiegów. Ale pragnął, żeby publiczność od razu pojęła cel moralny, i drażniło go bardzo, gdy spostrzegł w teatrze więcej śmiechu z drobnostek, aniżeli głębszego zrozumienia całości.

o wów-

iraku

W ogóle ze wzrostem sławy wzmagała się i drażliwość autora Fredry, czas do świata trapiło nier^ad&o poczuć^

naukowych podstaw¹, na co nieraz narzekał. Nie wierzył, aby mógł stworzyć cośkolwiek, coby prawdziwą miało wartość. Nie ufał reklamom gazeciar-skim, zwątpił podobno na chwilę w szczerość owych oklasków, które ze wszystkich scen dawnej Polski odbijały się o jego dom. Artykuł Goszczyńskiego, krytykujący surowo jego działalność, trafił na taką chwilę zwątpienia. Fredro sądził zrazu, że któryś z pisarz}^ skruszy za nim kopię, ale taki się nie znalazł. Owszem »napaści« się spotęgowały i znalazły poklask całej demokratycznej inteligencyi.

Młody Goszczyński oceniał poezyę polską, a w szczególności komedye Fredry, z błędnego stanowiska, zarzucając im »nie narodowość, nie polskość«: Jeżeli Fredro przedstawiał typy ogólnoludzkie, w pewnem oderwaniu od swego otoczenia — w czem szedł w ślady Moliera — to w arcydziełach swoich nadawał im charakter swojski, ściśle zespolony z warunkami miejsca i czasu. To jednak prawda, że we wszystkich jego komedyach pierwszą i ostatnią kulisą, jedynem tłem obrazu, jest salon, dwór szlachecki, że rzadko kiedy schodzi w sfery mieszczaństwa, nigdy prawie o »gmin« nie zawadzi. Spotykamy się wprawdzie w komedyach jego z kilku ubogimi zarówno na umyśle i na sercu, jak na kieszeni, ale nie poznajemy w nich ludzi pracy, u których nieraz pod siermięgą czy bluzą szlachetniejsze bije serce, niż pod jedwabiem i koronkami. Ale czyż można przypisywać poecie przed miot i sferę natchnienia?

Jest w krytyce Goszczyńskiego jeden prawdziwy zarzut: oto wpływ francuszczyzny, który wycisnął i na twórczości Fredry swoje piętno. Jak w poezyi unikał scen gwałtownych, wzruszeń wstrząsających, tak w komedyi obawiał się śmiałej, nieokrzesanej, chropawej oryginalności. Sprzeciwiało to się bowiem ówczesnemu smakowi, importowa-wanemu z Paryża. Z tym prądem popłynął i Fredro, zwłaszcza w pierwszych swych utworach. Gładki jego wiersz, uważany przez spółczesnych wielbicieli za najwyższy poezyi warunek, jednostajnie polerowany na francuską modłę, niema silniejszej barwy indywidualnej ani oryginalności — płynny jak woda, ma też czasem smak wody. Zdarza się też rzeczywiście—co zarzuca Goszczyński — szablonowy rysunek charakterów, deklamacya w dyalogu nużąca i karykaturowanie zdarzeń.

ale komedye

Śmiała, lubo

Mylnie atoli tłómaczy sobie Goszczyński wzię-tość komedyj Fredry warunkami ówczesnego teatru. Prawda^ publiczność łaknęła poezjo dramatycznej, przyjmowała więc jak zgłodniały nędzarz cokolwiek rzucą w próżne jego sakwy, bodaj kawał spleśniałego chleba, bez względu czy ten datek pochodził z czystej miłości bliźniego, czy z chęci pochlubienia się przed światem Fredry przetrwały ten okres głodowy, przez długi czas następny były pożądaną łakocia smakoszów i dotąd utrzymują sie na scenie, w ogóle niesprawiedliwa krytyka młodego poety, stłukła lutnię wielkiego komedyopisarza, nie zdołała jednak wyrwać z teatru dziatwy jego ducha. Twórca »Slubów panieńskich« zamilkł, ale wszystkie sceny nasze trzęsły się od oklasków dla jego skrytykowanych komedyj. Była to najpiękniejsza zemsta literacka, a podobno dotkliwy cios dla tego, co mimowoli złamał lot skrzydeł poety.

tylko już nie dla spółczesnych. Dla-

Milczenie było jego jedyną, węzłowatą, jakby Napoleońską odpowiedzią na zarzuty krytyki. Ale siła poezyi nie zamilkła, nie zamarła w nim, tworzył dalej

czego w obec tak dzielnych tryumfów nie dał się nakłonić do ogłoszenia tych nowych utworów, dlaczego nie dał się przebłagać i trwał do śmierci w swem postanowieniu — trudno odgadnąć. Na

każdy sposób było w tem wiele szlachetnej dumy, jeszcze więcej silnej, nieugiętej woli, ale nie mniej i podrażnionej ambicyi autorskiej. Arystokrata pióra i rodu, śmiertelnie urażony, że znalazł się ktoś, co śmiał go zganić ostro i bez ceremonii, nie chciał narażać się na policzki ponowne podobnej krytyki i sypać perły swego talentu przed argusowy gmin recenzentów.

Połamał pióro autorskie, porzucił urząd, gdzie miłość własna mogła była uledz chęci ścigania za popularnością. Ukrył się w cieniu milczenia przed cięciem i jeszcze nieznośniejszym brzękiem literackich komarów, trutniów i bąków — a jednak i w tym gęstym cieniu nie mógł uniknąć wpływów zewnętrznych, co stawało się zawsze dla niego dotknięciem elektrycznego drutu — przykrem a często i bolesnem.

Gdy zniechęcony poeta zamikł, miał lat 42, ale było to zawcześnie, aby —podobny starożytnemu Egipcyaninowi — od połowy życia budował sobie grobowiec i z kostniałym spokojem spoglądał w przyszłość. Umysł jego ruchliwy, tamowany w swej czynności literackiej, zwrócił się w inną stronę: zajął się gorączkowo gospodarstwem, rzucił się na fale życia publicznego... Dopiero rewolucya 1848 r. stała się szczęśliwym przełomem w literackim jego zawodzie. Natura wróciła na przeznaczoną drogę, a chociaż lat kilkanaście minęło bez plonu, przecież teka autora na nowo zaczęła się zapełniać i przyniosła nam spory szereg t. z. pośmiertnych komedyj.

Ale społeczeństwo zmieniło się przez ten czas gwałtownie. Dość wymienić wprowadzenie w życie kolei żelaznych i telegrafu, aby uprzytomnić sobie tę zmianę. Z różnicowaniem stosunków społecznych zarysowała się większa różnorodność charakterów, a w ślad za tem zrodziła się w nowszej komedyi potrzeba rozkładania światła i cieni psychologicznych, przedstawienia człowieka na bo-gatszem tle stosunków społecznych, politycznych, narodowych. Nowym tym wymaganiom nie sprostała już komedya Fredrowska, która kreśliła charaktery tak grubo i wyraziście, że je znać było zarówno na czarnem jak i na jasnem płótnie. Ko-medye pośmiertne Fredry pozostały w tyle za rozwojem sztuki. Usunąwszy się z areny życia literackiego, a potem i publicznego, przegrodziwszy się od świata trzema murami, nie czuł już twórca »Zemsty« tej niezbędnej dla każdego komedyopi-sarza spójni z narodem. Natomiast zamknięty w sobie, rozgoryczony poeta pełnymi żaglami płynął ku satyrze, ku poezja myśli. W pismach tej ostatniej kategoryi nie czuć twardej, Juwenalo-wskiej dyscypliny, ale rękę szlachcica, tu i owdzie tyłko odezwie się rzewna nuta, która łzę w oku wyciska.

Gdy ze wszystkich stron kraju składano mu hołdy i natarczywie domagano nawiązania przerwanych nici twórczości, staruszek dziękując za wieńce, rzucone na krawędź jego grobu, w te się odezwał słowa, tłómacząc swe milczenie: »Myłnem jest mniemanie, które zdaje się być ogólnem, że milczenie moje jest spowodowane obrażoną niegdyś miłością własną autora. Nie! Ja milczę, bo wiem, że społeczeństwo coraz nowych wymaga kształtów, że piękne mogą być kamienne pomniki, ale milszymi zawsze będą świeże kwiaty, chociażby w nieładzie rzucone. Milczę, bom już bardzo stary, bom bezsilny, bo nie chcę w nowe szranki w zardzewiałej występować zbroi«.

Na starość, rozpamiętywając burzliwe dzieje młodości, zaczął spisywać pamiętnik swego życia.

Kiedjr po skończonych wojnach Napoleońskich wrócił był w domowe zacisze, serce zakrwawione, zbolałe, nie dozwalało pamięci rozpowiadać zdarzeń z onego czasu, w którym morze nadziei a sławy kropelka czyniły go ogniwem, aczkolwiek drobniej-szem niż myśl wystawić sobie może, ale ogniwem łańcucha, który wzruszał zardzewiałe zapory świata. Stokrotne w rodzinnem kole zapytania zbywał krótką odpowiedzią. Chciał jakby zamknąć już zapisaną pierwszą księgę swojej przeszłości, a zwracać tylko całą uwagę na tę drugą, co mu jeszcze białemi błyszczała stronicami. Przeciwnie się działo po wielu uplynionych latach. Białych stronnic nie dużo, a zapisane ciągną ku sobie. W podróży życia — są słowa Fredry — bywa jak w każdej podróży. Póki idzie się raźno, ochoczo, poty rzuca się okiem tylko przed siebie. Naprzód hasłem wędrowca. Ale kiedy siły osłabną, kiedy wyszedłszy na wzgórek odetchnąć trzeba, otrzeć znojone czoło, wtedy zwraca się oko na przestrzeń, którą się przebyło. Odległość przed nami mierzymy podług tej, co za nami. A owe cieniste gaje, wonne łąki, potoki srebrzyste, których nie uważaliśmy w naszym biegu,, jakże są piękne jak lube w pamięci naszej wtenczas, kiedy droga coraz ostrzejsza, wiatr coraz chłodniejszy, coraz ciemniejsze niebo .. Nieraz kiedy Fredro wracał z polowania, a dojmujące zimno jesienne i dym ścielący się z kartoflanej naci, przypomni biwak—zdawało mu się, ze ma jeszcze pałasz przy boku, depeszę w zanadrzu. Mimowoli wyciągał szyję i śledził okiem, czy droga wolna. Wszystko jak dawniej, tylko że zamiast marszałków siedzi żona z dziećmi i wnukami, zamiast oficerów szlachta okoliczna. Gwar jak tam, tak i tu, ale jeżeli mowa o strzałach, to z dubeltówki, jeżeli o zabitych, to o lisach lub zającach.

W ostatnich latach życia, gdy siwy jak gołąb staruszek zupełnie na zdrowiu podupadł, serce i umysł jego odwróciły się niemal zupełnie od

świata zewnętrznego, a skupiło się w rodzinnem kole, które zawsze miało dlań wiele uroku; był mniej z ludźmi, a więcej z Bogiem.

Po zamianowaniu go członkiem najpoważniejszych instytucyi naukowych i ekonomicznych otrzymał pod koniec życia »najwysze« odznaczenie. Ta wstęga na szlafroku — jak się wyrażał Fredro — zawieszona obok najchwalebniejszych, bo na polu bitew zdobytych odznakach, była czemś więcej niż orderem, bo uczczeniem sztuki i oświaty naszej w ich najświetniejszym z żyjących przedstawicieli.

Niknął powoli — nieznacznie, aż wyzionął ducha jako 83-letni starzec 15 lipca 1876 r.

Duży talent, starożytne imię liściem wawrzynu uwiecznione, wysokie w społeczeństwie stanowisko, zasługi orężne w wojnach Napoleońskich, te i tym podobne czynniki złożyły się na tę postać, która przemawiała do serc i do wyobraźni wszystkich. Nie było zakątka ziemi naszej, gdzieby komedya jego odegrana nie rozpromieniła oblicza, nie zaiskrzyła oka. Sława imienia jego złączyła — w narodzie nieskłonnym do jedności — wszystkich w jednem uczuciu czci.

Przeszło pół wieku panują komedye jego udzielnie na deskach teatrów stołecznych i pro-wincyonalnych a wystawiane po wiele razy, zawsze ściągają i bawią publiczność. Artyści wybierają dla popisu zazwyczaj komedye Fredry, a dyrekeya rehabilituje nia opinie nadwyrężona przedstawię-niami obcych lub tuzinkowych widowisk.

Fredro jako komedyopisarz króluje w naszej literaturze ponad wszystkimi dowcipem, sceniczno-ścią i prawdą typów, jakie wprowadził na deski teatralne. Nazwano go Molierem polskim, a nazwa ta słusznie mu się należy. Stworzył on prawdziwe arcydzieła, które krytyka stawia jako naj-

IV

Aleksander Fredro.

lepsze wzory komedyopisarstwa, autora zaś ich zalicza pomiędzy pierwsze potęgi literatury polskiej.

Kończąc powyższą mozaikę sklejoną z kamyków, misternie oszlifowanych przez takich władców pióra jak St. Tarnowski, albo ogładzonych pilnikiem literackim pisarzy takiej miary, jak L. Sie-mieński, poczuwam się do obowiązku złożyć podziękowanie tyrrp którzy mi umożliwili niniejsze krytyczne wydanie komedyi Fredry, pisanych, przedstawionych lub ogłoszonych za życia poety, mniej więcej w tym samym porządku jak tu następują.

Przedewszystkiem dziękuję serdecznie Jaśnie Wielmożnemu Panu Andrzejowi Hr. Fredrze, wnukowi wielkiego komedyopisarza, a zaszczytnie już znanemu poecie, za gościnne otworzenie mi archiwum rodzinnego, z czego korzystałem wydając tu nieznane scenaryusze, pierwsze rzuty i inne odmiany tekstu komedyi Fredry z autografu. Składam też podziękowanie Prof. uniw. dr. A. Semkowiczowi, dyrektorowi c. k. biblioteki uniwersytetu lwowskiego, za udzielenie mi do użytku literackiego rękopisów komedyi Fredry, złożonych w latach 1824/6 do cenzury w c. k. policyi lwowskiej; w końcu Panu J. Zahorskiemu za pomoc w pracy wydawniczej.

Poniżej podaję spis studyów i artykułów, z których korzystałem :

S. Goszczyński. Nowa epoka poezyi polskiej w »Powsze-chnym pamiętniku nauk i umiejetności«. Kraków 1835, tom II. strona 8—12.

W. Pol. Teatr i Aleksander Fredro, w »Kwartalniku naukowym«. Kraków 1835. tom I. strona 347—363.

L. Siemieński. A. Fredro w Portretach literackich, poprzednio w przedmowie do Komedyi Fredry. Warszawa 1871.

' Fr. H. Lewestam. A. Fredro, studyum biograficzno-litera-ckie. »Kłosy« 1868 I—II.

St. Tarnowski. Studya do historyi literatury polskiej wieku XIX. tom II.

St. Koźmian. »Przegląd polski«. Kraków 1876.

A. Małecki. Mowa na pogrzebie Fredry. »Czas« 15-go lipca 1876.

K. Wł. Wójcicki. »Kłosy«. Warszawa 1876 nr 156.

Wł. Zawadzki. Literatura w Galicyi. Lwów 1878.

St. M. Rzetkowski. »Tygodnik ilustrowany«. Warszawa 1876, numer 3.

A. Fredro. Trzy po trzy, Dzieła. Warszawa 1880.

K. Chledowslci. A. Fredro, w »Przewodniku naukowym i literackim«. Lwów 1880, tom VIII.

St. Pepłowski. Teatr polski we Lwowie (1780— 1881). Lwów 1889.

V

₁

i

" '

V

■ '

PAN GELDHAB

KOMEDYA W TRZECH AKTACH WIERSZEM.

Pyszny nądzka, kiedy spanoszeje.

And. Maks. Fredro.

Fredro, Dzieła T. I.

OSOBY:

PAN GELDHAB.

FLOBA, córka jego.

KSIĄŻĘ RODOSŁAW. LUBOMIE, rotmistrz.

MAJOR, przyjaciel Lubomira. LESIEWICZ, przyjaciel Księcia. KONTO, intendent Księcia. PIÓRKO.

KOMISANT.

KRAWIEC.

KAMERDYNER.

LOKAJ.

Scena w Warszawie, w domu Pana Geldhaba.

AKT PIERWSZY.

Książę.

Radost.

Radost.

Orgonowa, Dyndalska, Aniela (kłaniając się po uika

Dyndalska. Żadnej. .

Pan Jan.

Pan Geldliab.

To nie pomoże — trudno zastanowić.

AKT PIERWSZY.

Teatr wystawia pokój w domu Pana Geldliaba. Naprzodzie po prawej stronie stolik z książkami i krzesło ; po lewej kanapa, w głębi dwoje drzwi, jedne, któremi wchodzą, drugie otwarte, dają widzieć dalsze pokoje. Drzwi na prawo i na lewo.

SCENA PIERWSZA.

PAN GELDHAB, KOMISANT, KRAWIEC, TAPICER, kupczyki, kamer-. dynery, lokaje.

(Geldhab w szlafroku, papiery w ręku, zdaje się być bardzo zatrudnionym. Tapieer przybija,firanki. Kupezyki w głębi stoją z różnymi sprzętami.)

Geldhab (do tapicera). A, na mój honor, dobrze, kształ-

[tnie i gustownie;

Z firanek kontent jestem, kontent niewymownie, Haftów, frendzli, muślinu suto i bogato,

Tak u mnie być powinno, Geldhaba stać na to.

(po krótkiem milczeniu)

Przysięgam na mg duszę i majątek stawię,

Że ledwie jest podobnych dwie w całej Warszawie.

(wkrótce tapicer odchodzi)

Komisant (Z papierami w ręku). Panie...

Geldhab (do krawca). Cóż, liberya dla dworu gotowa? Krawiec. Oto jest frak na próbę...

A nasza umowa?

Geldhab.

Waszeć widzęś zapomniał, jaka była zgoda? Krawiec. I owszem, wszak zrobiłem jak najnowsza

[moda.

Geldhab. Moda z jednym galonem? szalony! szalony!

Cóż dwór pański oznacza, jeśli nie galonjr? Krawiec. Jednak to gust najlepszy.

Takie dobre gusta

Geldhab (śmiejąc się).

Pewnie tacy stanowią, których kieszeń pusta; Gdzież złotem kto przesadzi? do twarzy mu wszędzie; A więc galon sług moich niechaj w troje będzie. Krawiec. Dobrze.

By sutą była, jak tylko być może. Czemuż być niema, powiedz, kiedy na to łożę?

(Krawiee odchodzi. — Geldhab spogląda na papiery, potem wokoło).

Komisant. Wielmożny...

Geldhab.

Geldhab.

Ale zaraz, jakżeś uprzykrzony.

(do kamerdynera)

Dowiedz się, czy w gazecie będę umieszczony? Chciałbym tam mieć wyraźnie artykuł ten cały:

(dając kartkę, czyta)

„Jaśnie Wielmożny Geldhab, dziedzic Samochwały,

„ Przyby szowic, Grypsowa, Łówki et cetera“,

Et cetera pamiętać! „który równie wspiera

(z przyciskiem)

„Licznych swoich poddanych, jak wszystkich dokoła, „Których tylko w niedoli wynajdywać zdoła, „Raczył dać na spalone Bamberga przedmieście „Z zwykłą hojnością złotych polskich tysiąc dwieście. “ Komisant. Gdy dobroć twoja, Panie, tak dla obcych

[skora,

Siostra, co w niedostatku, od pół roku chora,

Bez wątpienia, próśb swoich skutkiem się ucieszy, Gdy Pan procent przyspieszyć...

Geldhab.

Nic Pan nie przyspieszy. Komisant. Ten list przekona, w jakiem strapieniu

[zostaje.

Geldhab (z niecierpliwością). Cóżto, nie wiesz, że córkę

[za Księcia wydaję?

Gdy mnie traszkami nudzić ułożyłeś sobie,

Myśleć o nich nie będę w tej tak wielkiej dobie, Mając innych ważniejszych zatrudnień tysiące;

I termin też wypłaty aż za dwa miesiące.

Napisz Waćpan, że bardzo żałuję niebogi,

Ale pomódz nie mogę... bywaj zdrów... czas drogi.

(odwraca się)

Komisant. Wszakto siostra!

Geldhab.

Wiem o tern.

Komisant.

Chora.

To źle.

Geldhab.

W nędzy.

Komisant.

Geldhab. Ależ mój Panie, nudzisz; że nie dam pie-

[niędzy,

Wszak ci już powiedziałem i powtarzam jeszcze.

Kłaniam... (obróciwszy się. do siebie).

Gdzież tę kanapę, te krzesła umieszczę?

(Pokazuje kupczykom, gdzie mają w drugim pokoju postawić. Kupczyki stawiają i odchodzą; tymczasem komisant mówi.)

Komisant. Za powinny uczynek nie byłby w gazecie, I na cóż być uczciwym, jeżeli w sekrecie?

Nie dojdzie, niech kto, jak chce, złoci się i puszy, Prawdziwego szlachectwa bez szlachetnej duszy.

(Komisant odchodzi).

Gddliab Gając klucze kamerdynerowi). Idź, Wynieś lta Stół

[wszystkie srebra i ozdoby.

[cztery osoby ?

Kamerdyner. Wszystkie? Wszakże mam nakryć na Geldhab. Cóż z tego?

Kamerdyner, że nie zmieszczę i w największym tłoku. Geldhab. Co na stole nie zmieścisz, to stanie na boku. Czegóż się patrzysz?... Jakże, czym na to kupował, By nikt ich nie widział? co? będę srebra chował! Szalony! hm, nie stawiać! chować! to mnie bawi. Kogo nie stać na srebra, niechże ten postawi!

Lux, lux u mnie być musi, zbytek, przepych wszelki...

(do odchodzącego kamerdynera).

A resztki wina scedzić do jednej butelki. Lokaj (wchodząc). Książę Rodosław.

Geldhab.

Książe? Niech wnijdzie łaskawie.

Za chwilkę się ubiorę.

(Na stoliku, stojącym na przodzie, rozkłada książkę i wraca kilka razy, przypatrując się i poprawiając; kładzie złotą tabakierę i chustkę).

Tak i to zostawię, (odchodzi).

SCENA DRUGA.

KSI4ŻĘ, LISIEWICZ, KONTO.

(Książę we drzwiach się zatrzymuje, jakby słuchał lokaja, który go anonsował; potem obraca się w tył i woła na Konta).

Książę. Panie Konto! chodź więc, chodź! (na stronie) Nieznośne stworzenie, (do Konta)

Jakież cię za mną pędzi tak nagłe zdarzenie? Konto (z głębokim ukłonem) Ach Jaśnie Oświecony...

Prędzej.

Mości Książę...

Książę (Wpadając w mowę).

Konto.

Mimo wdzięczności....

Książę.

Konto.

Do najlepszego...

Książę.

Konto.

Prędzej.

Dalej.

Która serce wiąże

Z wielkich Książąt Księcia, Mimo, że tak śmiem mówić, mimo przedsięwzięcia... Książę (z niecierpliwością). CÓŻ ci do 1’eSZty Wzięło 1'0-

[zuniu niewiele?

Sen, gorączka, czy przestrach jaki?

KontO (zbliżając się do ucha).

Wierzyciele.

Książę (z gniewem). Ech, zawsze jedno, jedno, aż już

[słuchać nudno!

Konto. Ależ mnie w domu własnym usiedzieć się trudno. Rzemieślnicy wciąż piszczą, a rabinów roje Za nl sobie obrały pomieszkanie moje:

Nieczułe jak opoki, uparte jak żmije,

Łakomstwa ich nie wzruszą, morały, ni kije,

Dawny szwajcar był wprawdzie wielki moczymorda; Lecz go się przecież bała wierzycielska horda;

Gdy nie mógł dostojeństwa zatrzymać powagą. Uczył mores natrętnych pozłacaną lagą;

Ale dzisiaj przy nowym, za pierwszym natłokiem, Aż do biura wpadnięto niewstrzymanym krokiem I zelżono haniebnie pod Pańskim obrazem

Całą intendentnrę z mą osobą razem.

Książę. Szturmem cię więc dobyto?

KontO (korzystając z wesołości księcia, dobywa papierów, i mówi

przeglądając). Książę Pan się śmieje, A ja dalibóg wkrótce, wkrótce oszaleję.

Lisiewicz. Jednak kasę odbito.

KontO (przeglądając papiery).

Książę. Bo próżna.

Konto.

Nic w niej nie ruszono...

Takto niby.

Książę.

Lecz tych gości grono, Do Waścinej szkatułki że się nie dobrało,

To szkoda; tam być musi zapasów nie mało. Konto. Książę Pan najłaskawiej żartem mówić raczy, Nie wiele sług poczciwych sakiewka dziś znaczy: Acli gorzkie w tych godzinach, gorzkie zbiory nasze!

(przybliża się do Księcia z ukłonem, patrząc w papiery)

Gdyby Książę Pan... przejrzeć...

Książę (Uderzając ze spodu^w papiery). Ach, nudzisz mnie

[Wasze!

Lisiewicz (biorąc Konta na stronę). Nie uprzykrzaj się [Waćpan... przyjdziesz w innej porze...

(Konto okazuje nieukontentowanie)

Nie trzeba Księcia martwić...

Konto.

Lisiewicz (przytrzymując go). Zdrowie Księcia najdroższe...

KontO (wyrywając się).

To nic nie pomoże...

Proszę!... wiem, co robię...

(z uśmieehem) Gdyby Jaśnie...

Książę.

Daj Wasze, daj rachunki.

KontO (z wielkim ukłonem do Lisiewicza). Źle robię?

(do księcia). Niech słllżą.

Książę. Lecz staraj się pieniędzy, pieniędzy i dużo. Konto. Pie... Pieniędzy?

Lisiewicz.

KontO (w zamyśleniu powtarza). Pieniędzy!

Lisiewicz.

Acli, dobrze że wspomniałem sobie;

Pieniędzy, Książę Pan powiada.

Wolę Księcia uczynić wypada. Książę. Rób, co ci się podoba: zastawiaj, przedawaj, Lecz kiedy chcę pieniędzy, to pieniędzy dawaj, Rozumiesz... bądź zdrów.

Lisiewicz.

Konto (na stronie). Bierz licho taką łaskę i takich tłó-

[maCZy! (odchodzi).

Książę żegnać się z nim raczy.

SCENA TRZECIA.

KSIĄŻĘ, LISIEWICZ.

Lisiewicz. Namiętność nadzwyczajna — chcieć odbiegać długi

Księciu! Księciu bezczelnie odmawiać usługi!

Wszystkie już społeczeństwa zwalone zasady. Nieznane były dawniej podobne przykłady!

Dziś ten, co w rzędzie szlachty ledwie ojca kładzie, Śmie często Panu z Panów stanąć na zawadzie. Książę. Takiclito gmin pożyczał...

Panowie tracili.

Lisiewiez.

Była przecie różnica; ale co w tej chwili... Książę. Same sknerstwo, natrętność, rozpusta bezbożna. Lisiewiez. Nawet dla księcia dostać pieniędzy nie

[można!

Książę. Ach Lisiewiczu, gdyby...

Lisiewiez.

Próżno mnie łeb boli, Lichwiarze dać już nie chcą, a panowie goli. Książę. Mamci ja wprawdzie wioski, lecz się wspo-

[mnieć boję,

Największe wierzyciele trzymają jak swoje;

Eesztą intendent rządzi, z tych nic nie wykradnę, I mam tylko co kwartał rachunki dokładne,

(z niecierpliwością)

Gdyby pożyczyć chcieli jakiebądź urwisze,

To na ciotce bogatej pewność im zapiszę;

Bo jeno się przeniesie do wieczystej chwały,

Biorę po niej majątek czysty i niemały.

Wtedy mając pieniądze, myślibym odmienił,

I mniej ceniąc posagi, siebie więcej cenił;

Gdyż nader nie zostaję ujęty powabem Złączenia się tak ściśle z Imć Panem Geldhabem. Smutno będzie się znaleść w swych znajomych gronie, I nowego Kopciuszka widzieć w swojej żonie. Lisiewiez. Ubodzy bez znaczenia niech się boją świata, Jego zwykły szacunek za pieniędzmi lata;

W dobrej uczcie przez głowę nie przejdzie nikomu, Za to ręczę, że Księżna Geldhabówna z domu. Książę. Zapewne! moja świetność jej niskość *pokiyje.

A na odwrót jej złotem mój kredyt ożyje. Lisiewiez. Możemy też zapobiedz wczesnjm przedsięwzięciem,

Aby się nadal Pan teść nie bratał ze zięciem;

I gdy Książę Pan zechce, (z ironią

to może i żonie

Podoba się daleko od miasta ustronie.

Książę. Zrobiłbym to niemjdnie, gdybym był Wacanem, Lecz ja nie pragnę zostać mej żony tyranem;

Jest pewny kres wszystkiego, nawet i swawoli, Który nigdy przestąpić honor nie dozwoli. Lisiewicz. Ach, ta wspaniałość duszy jest mi nader I tyłkom dla rozrywki mówił Księcia Pana. [znana, Ale inne bojaźni muszę wyznać szczerze:

Gdy wspomnę Lubomira, wielki mnie strach bierze,— Może nagle przyjechać w tak znaczącej porze. Książę. I cóż stąd?

Lisiewicz. On się dawniej kochał w Pannie Florze.. Książę. Ha! tern gorzej dla niego!

Ona go kochała.

Lisiewiez.

Książę. Cóż stąd, powtarzam jeszcze?...

I słowo mu dała;

Lisiewicz.

Ma zatem prawo...

Książę.

Ależ tak śmiesznym nie będzie, Stanąć jak współzawodnik w jednym ze mną rzędzie? Lisiewicz. Wielkaby śmiałość była, temu nikt nie

[przeczy,

Lecz miłość... zaręczenie... a podobne rzeczy... Książę. Miał co miał, zaręczyn}’⁻ czy nie zaręczyny, Niech sobie Pan Lubomir innej szuka żony... Lisiewicz. Zapewne. Jednak jeśli powiedzieć się godzi, W każdym razie ostrożność nic nam nie zaszkodzi; Zwłaszcza, że bardzo łatwo Księciu Panu będzie, Mając w swojem znaczeniu tyle związków wszędzie, Wyrobić najspieszniejsze rozkazu wydanie,

By Lubomir od pułku jechać nie był w stanie.

Tak go więc zatrzymując, jak długo wypadnie,

My tu nasze zamiary ukończymy snadnie.

Książę. Hm!... nie źle... lecz z Geldhabem pomówimy "    [wprzódy,

Może nam nie potrzebne te wszystkie zachody.'

SCENA CZWATA.

KSIĄŻĘ, LISIEWICZ, GELDHAB.

Greldhab. Książę... (całują się).

CieSZę Się... (całują się).

Książę... (całują się).

czekał, czekał nieco...

Ale wieSZ U nas... (do Lisiewieza z hardością).

Witam... (do Księcia).

jak godziny lecą.

Lisiewicz. Oto papiery, które pan dałeś dla Księcia, Posag nie jest powodem jego przedsięwzięcia...

(Książę śmieje się na stronie).

Więc nie czytał icli nawet, spokojny w tej mierze. Greldhab. Nie trzeba mi to mówić, bardzo temu wierzę. Między Panami jeden drugiego nie zdradzi;

Lecz choć słowo dość u nas, pismo nie zawadzi. Więc niema o czem mówić, notaryusz zjedzie I wszystko ukończymy po dobrym obiedzie.

(po krótkiem myśleniu).

Ach, tak dziś pracowałem, że nie czuję głowy... Ależ upraszam siedzieć... (siadają)

Jakto w dzień pocztowy; Nie mogę się opędzić snplikantów zgrai;

A że teżto na świecie nic się nie utai!

Że żyję z ministrami, i choć się nie chwalę, Przyznać potrzeba, żyję dosyć poufale,

Dla tego wiejska szlachta ułożyła sobie,

Że jak się za kim wstawię, co zechcę, to zrobię. Mogę ja wprawdzie pomódz, mam i wpływu trochę, Ale, żebym mógł wszystko; to są myśli płoche; Koniec końców, co poczta, jak minister jaki, Odbieram oprócz suplik, samych listów paki;

Do tego jeszcze rządców mych wiosek niewielkich Także pliki raportów i rachunków wszelkich;

Przy naszem miejskiem życiu rzecz to niby zdrożna. Lecz mając duże dobra gardzić nią nie można. Lisiewicz. Szczęśliwy, komu nieba przyjaciela dały, Jemu wtedy powierza rządów ciężar cały,

Ten się wszystkieru zatrudnia, odebrawszy wioski,

A on żyje spokojnie i nie zna, co troski;

Szczęście! Szczęście!... Lecz Pana wypada żałować, Że tak sam jeden musisz myśleć i pracować. Geldhab. Sam jeden? Waćpan myślisz, żem brudny

Lisiewicz. Broń Boże! Geldhab.

Lisiewicz. Bynajmniej.

Geldhab.

[ów sknera...

Co na złoto tylko się obziera? Że wraz jestem i sługą i panem?

Lisiewicz. Nie!

Geldhab. żem nieumiejącym żyć w świecie bałwanem? Lisiewicz. Któż to mówi?

Geldhab.

Że płacić sług nie jestem w stanie? Lisiewicz. Ależ mnie nie rozumiesz mój łaskawy Panie. Geldhab. Więc nie sam jeden; trzymam rządców,

[sekretarzy,

Rachmistrzów, budowniczych, mądrych gospodarzy; Mógłbym słowa nie mówić, tylko ręką kiwać;

Więc nie sam jeden, niema czego utyskiwać.

(po krótkiem milczeniu do Księcia)

Donoszą mi...

Lisiewicz. Zapewne o wojska przecliodzie. Geldhab. Lecz któż...

Lisiewicz. Po co się kręci, kiedy wszyscy w zgodzie. Geldhab. Pozwól...

Po wsiach bez tego, ubóstwa dokoła.

Lisiewicz.

Geldhab. Niech skończę...

I pan swoich obronić nie zdoła.

Lisiewicz.

Geldhab. Czyż mówię...

Które mają ciężarów już tyle...

Lisiewicz.

Geldhab. Cóż u dyabła...

I nawet jeśli się nie mylę...

(głośno, patrząe na Księcia)

Pułk, w którym pan Lubomir, już tam postawiono. Książę. A! Lubomir... Waćpanu znajomym jest pono? . Geldhab. Lubomir ? he ?... Lubomir ? rotmistrz ?

Książę.

Geldhab. Nibyto... ale skądże...

Lisiewicz.

Tak, ten właśnie.

Książę.

Mówmy zatem jaśnie : Lubomir kochał córkę Waćpana?

Geldhab.

Książę. A ona?

Geldhab.

Tak... trochę.

Nie, nie; ale... tak, jak dzieci płoche, Niby tak... swawolili, ale z Florki strony... Książę. Wszak mówią, że Lubomir był z nią zaręczony? Geldhab. Coś niby obiecałem, bo z ojcem w przyjaźni... Książę. Dosyć.. Wiem, com chciał wiedzieć, pewnie

[nie z bojaźni,

Lecz wcale z innych przyczyn. Ależ Panna Flora Grdzież jest ? możnaż ją widzieć?

Geldhab.

Jestto właśnie pora,

W której się rozlicznemi trudni naukami;

Nie wiem wprawdzie, to dziewczę, mówiąc między

[nami,

Czego się uczyć może, gdy już wszystko umie, Nauczycieli nawet przewyższa w rozumie.

Pójdę po nią i dobra moje w zakład stawię,

Że ją znajdę przy jakiej uczonej zabawie:

Albo przeziera listy, czyta dykcyonarze,

Albo też czułe dumki nuci przy gitarze.

Dyabli ma rozum! przy niej ja znaczę

o! tyle!

(pokazując na palce)

A jaka poety czka, aż ją słuchać mile.

Czasem powiem żartując: Florko, powiedz odę, Naprzykład... na ten czarny stolik lub komodę; Wnet dwieście utnie wiersz}r nad czarnym stolikiem, Tak, że niech się schowają Nelson z Kopernikiem. Idę więc. (Odchodząc do stolika).

Ach, to rozum, rozum niesłychany! (odchodzi).

Lisiewicz (do odchodzącego).

Czekamy.

Książę. Ach, to głupiec, głupiec niewidziany!

SCENA PIATA.

KSIĄŻĘ, LISIEWICZ. .

Książę. Ktoby się chciał zatrudnić człowieka obrazem Nagle spanoszonego i dumnego razem,

Niecliże sobie z Geidhaba dokładny wzór bierze.

Co słyszałem, na honor, ledwie jeszcze wierzę;

A najbardziej z wszystkiego ta śmiałość mnie bawi, Śmiałość, z którą, o swojem urodzeniu prawi. Gdybym nie był wiadomym, a słyszał ze strony, Przysiągłbym, że nasz Geldhab z Lechem pokrewniony; Wiadomym mówię, jednak to dziwne stworzenie Nie jest mi dobrze znane, choć się z córką żenię. Lisiewicz. Ma pieniądze, wszak dosyć, na cóż nam

[dochodzić

Kto mu ojcem, kto dziadem, kto go może rodzić. Książę. Kiedy (rozkazując)

chcę wiedzieć.

Lisiewicz.

Książę.

Ha!... więc...

Tylko proszę szczerze. Lisiewicz (skłania się ]>o chwili milczenia) Ta llistorya chwilę

[niedługą zabierze; Czas, który zwykle wszystko niszczy lub przemienia... Książę (śmieje się). Zniszczył i świetny wywód Geld-

[liabów imienia.

Lisiewicz. Tak jest, albo też raczej Geidhaba majątek Kładzie w nim pierwszym, rodu świetność i początek; Przybysz, potem mieszczanin, w końcu burmistrz

[w Schowie...

Książę. Pięknie szło sądownictwo, miarkuję po głowie. Lisiewicz. Ach, nie źle, Mości Książę, bo wkrótce

[miał wioski,

Kóżnie o tern mówiono... różne były wnioski...

Ale na to potrzeba spoglądać przez szpary...

Kogoż ludzkie języki, kogoż te poczwary...

Książę. Tak, tak, tak... i cóż dalej?

W możniejszym już stanie Przedsięwziął różnych rzeczy wojsku dostarczanie,

I jak to zwykle bywa, gdy szczęście posłuży,

W dwójnasób jeszcze zwiększył majątek dość duży, I choć on niby głupi, jak na mękach plecie,

Był niczem, jest bogatym, będzie znaczył w świecie. Osobę zaś...

Lisiewicz.

Tę pozwól, niechaj ja odgadnę,

Książę.

Na pamięć opisanie czy też dam dokładne:

Geldliab, jak wszystkie jemu podobne istoty, Których wyrwał z pomiotu zysk, ale nie cnoty, Których los zbyt rozumnie umieścił na dole,

A ślepe szczęście wzniosło na przewrotnem kole, Jest próżnym i nadętym, brudnym sknerą w domu, Podły i chciwy w sprawie, uczynny nikomu;

Lecz niechaj świat nań patrzy, gotów dla pozoru Zostać chwilę wspaniałym i mężem honoru.

Jego ukłon, krok, uśmiech, wszystko wymierzone; W drobnostkach nraźliwy, bo kto w jego stronę Nie dość się skłoni, spojrzy, zniży kapelusza,

Już mu chybia, i godność na wieki obrusza.

Mówisz o gwiazdach, słońcu, lub świata początku, On zawsze wspomnieć musi o swoim majątku;

U niego ja i moje, w jakimkolwiek względzie,

I pierwszem i ostatniem słowem zawsze będzie. Nareszcie, poufałość bliska grubijaństwa I tylko próżna duma jest w nim cechą państwa, Jakże? zgadza się Geldliab z mojem opisaniem?

. Jestto obraz takiego, który, twojem zdaniem,

Był niczem, jest bogatym, będzie znaczył w świecie. Lisiewicz. Taki też Geldliab.

Książę.

Jego córkę biorę przecie. Cóżby mój pradziad mówił, gdyby ożył w grobie, Że książę...

Lisiewicz. Powiedziałby: wnuku, wystaw sobie,

Że teraz bez pieniędzy w Księstwie pomoc słaba; Nie gardź więc złotem, ani osobą Geldhaba;

Nawet prawo powiada wszelkich związków świata: Bądź zgodnym, dziel się z bliźnim, w człowieku

[widź brata.

Książę (śmieje się). Dziel się z bliźnim... wjóbornie ta

[myś] wyszukana;

Bawisz mnie jak Z urzędu: (uderzając go po ramieniu).

[lubię też Waćpana.

SCENA SZÓSTA.

KSIĄŻĘ, LISIEWICZ, GELDHAB, FLORA.

KSiaŻę (do Flory. — Przez całą tę scenę mówi Książę z ironią).

Miłą jaką zabawę przerwaliśmy pewnie?

Geldhab (głaszcząc Florę pod brodę). Czytała nieboraczka

[i płakała rzewnie.

Książę. Jakieżto smutne dzieło tak rozczulać zdoła? Flora. Ach, nie smutne; to bajka i dosyć wesoła, Ale ja nad przyjemnym często stylem płaczę. Książe. To nie trudno w tych czasach.

Flora.

Jak książkę zobaczę, Czuję zaraz coś w sobie... co nie ma nazwiska,

Co sprowadzając uśmiech, często łzy wyciska. Książę. To pięknie.

Flora (coraz prędzej). Cóż dopiero ze runą się nie dzieje, Jakież niebieskie czucie w sercu mem nie tleje, Jakiż mojej istoty ogień nie porusza,

Jakże się nie unosi zachwycona dusza!

Kiedy czytam serc tkliwych cudne piórotwory,

Owe sztuki miłości doskonałe wzory...

Czyjaż moc przyrodzenia może być tak twarda,

By nie płakać nieszczęścia cnego Abelarda? Książę. Pewnie.

Komuż nie straszne Heloizy żale, Któż ze Safo nie zadrży na okropnej skale? Geldhab (do Lisiewieza). A co? to moja córka!

Któż we łzach nie tonie

Flora.

Flora.

Przy smutnym i za wczesnym Wirginii zgonie? Takie dzieła mą duszą, takie dzieła czytam.

I w nich światło rozumu z rozczuleniem chwytam.

(znowu z prędkością i uniesieniem)

A w tkliwym Floryanie, luh czułym Gesnerze,

Te nadobne pasterki, przyjemni pasterze,

Te miłości wzajemne, ta niewinność prawa,

Do wylewu łez naszych czyż nie mają prawa? Książę. Tak!

Gdy czytam boskiego dumy Ossyana, Chwytam gitarę, śpiewam zdrojem łez zalana;

Flora.

Zdaje mi się, najczulsze wybierając tony,

Że dźwięcznej lutni barda dotykam się struny;

Z Kornela, Krebillona lub Kasyna dzieła,

Scenę, która mnie mocą najwięcej ujęła,

Wnet ołówkiem na papier dokładnie przenoszę;

Tak, we wszystkiem znajduję czucie i rozkosze,

One są mym żywiołem, nauki — zabawą.

Geldhab (do Księcia). a jak pisze, rachuje, jak tańcuje

[żwawo!

Książę (do Lisiewicza). Otóż rozum na przedaż, bez ża-

[dnego składu,

Geldhab (z radością). Cóż Książę? nie mówiłem?

Lokaj (wchodząc).

Dano do obiadu. Geldhab. Florko, daj Księciu rękę!... dajże!.

,    (do Lisiewicza) Jak się boi;

Nadto skromna, lecz z czasem z wszystkiem się oswoi.

AKT DRUGI.

SCENA PIERWSZA.

Lubomir, (sam) Niesłychane zdarzenie... cóż czynić wy-

[pada...

Flora mnie kocha... ale ojca, ojca zdrada!...

Mnie córkę obiecuje, a księcia z nią żeni...

Nie, nie; albo zamysły dobrowolnie zmieni,

Albo też jeszcze dzisiaj zmienić go przymuszę, Pamięć słowa, powinność, honor w nim poruszę... Ale nie, cóż to zdziała na miedzianem czole ?

Żem o niczem nie słyszał, raczej udać wolę.

Bojaźń jego zwyczajna może mi wygodzi;

Nie będzie śmiał powiedzieć... lecz otóż nadchodzi.

SCENA DRUGA.

LUBOMIR, GELDHAB.

Lubomir, (biegnie naprzeciw Geldhaba) Jakże Się miewaSZ, [przyszły (z przyciskiem) teściu mój kochany!

(ściska go)

Widzę, widzę, żeś hoży, czerstwy i rumiany.

(Geldhab z pomieszaniem przyjmuje uśeiśnienie —- po krótkiem milczeniu)

No jakże, Panie teściu, nie spełniamże słowa? Jestem, choć jeszcze Czerwca nie zeszła połowa. Geldhab. (pomieszany) Witam Waćpana, witam...

Lubomir.

Cóż za przywitanie?

Nie cieszysz się?...

Geldhab.

I owszem!

(na stronie) Przeklęte spotkanie!

Lubomir. Na dzień, w którym szczęście moje kładę? I że tak dawny, święty układ zapomniałem?

Ale jakżeś mógł myśleć, kiedy słowo dałem? Geldhab. (na stronie) Śmiało !

Lubomir. A kto je łamie, lub złamać się trudzi, Wzgardy tylko jest godzien od uczciwycli ludzi. Geldhab. (na stronie) O! Źle.

[trem, hultajem!

Lubomir, (z 'wzrastającom zapamiętaniem) Jest łgarzem, ło-Geldhab. (na stronie) Dl’Żę Cały.

Lubomir. Przecie, że na nich sposób dobre nieba dały.

Geldhab. (na stronie, nie słuchając dalej) Ale CZegÓŻ się'boję?

Lubomir.

Tu, z honoru broni

Książę mnie zasłoni

Zwykłą biorą zapłatę. Geldhab. (na stronie)

Tylko śmiało!

(głośno) Gniew Pański i śmieszny i próżny. Lubomir Ja się nie gniewam, czegóż...

Geldhab.

Lubomir. Czyż mnie, teściu, nie kochasz?

Hm!... a z całej siły.

Geldliab. (zamyślony)

(na stronie) Bogdajbyś był kark skręcił.

(na stronie) Jak powiedzieć...

(głośno) Lecz mój Panie miły...

(głośno) Myślałem,..

Lubomir.

Geldhab. (na stronie) Powiem mU.

Ze już nie przyjadę?

Zbieg zdarzeń jest różny, Czasem słowa danego nie można dotrzymać,

Więc nie trzeba przeklinać, gniewać się i zżymać. Właśnie... z Waćpanem... w takim przypadku zostaję, Gdy... jego narzeczonę za Księcia wydaję.

(oddycha i ociera pot).

Lubomir. To żart.

Geldhab.

Lubomir.

Geldhab.

Lubomir. Wiem dobrze, żeś uczciwy... Geldhab.

Lubomir.

Nie, nie.

Ale żart.

Nie żart, mówię szczerze.

Nie, wierzaj...

Nie wierzę.

Cóżto, Waćpan mniemasz Być rzeczą niepodobną, godną podziwienia,

Geldhab. Daję słowo honoru, że tak w samej rzeczy;

Teraz przecież twój upór prawdy nie zaprzeczy? Lubomir. Dajesz słowo honoru, że honoru nie masz, I chcesz... ale dość tego.

Geldhab.

Że mój rozum ojcowski układy odmienia?

Że dla większego dobra mniejsze dobro mija?

Że Pan z Panem się łączy, że Pan Panu sprzyja? Wszak Greldhaba stać. na to, mogę mówić śmiele. Lubomir, (z ironią) O, postrzegam, że Pana stać na

[bardzo wiele.

Geldhab. A .. a... więc widzisz, mówmy, lecz mówmy

[bez zwady,

A poznasz, jak prawemi są moje zasady:

(odchrząknąwszy)

Znaczenie jest znaczenie, i znaczenie znaczy...

(po krótkiem milczeniu)

Któż znaczenia w złączeniu z Księciem nie zobaczy?

(po krótkiem milezeniu)

Nie gniewaj się i rozważ szybkiem twern pojęciem, Żeś ty tylko szlachcicem a Książę Książęciem! Lubomir. Przodkowie nasi, którzy przez tak długie

[lata

Mieli godnie nabyte znaczenie u świata,

Którzy męstwem i cnotą ojczyźnie służyli,

Na samym szczycie sławy tylko szlachtą byli;

Dla nich z tytułów, w które stroi zagranica,

Najchlubniejszym był zawsze polskiego szlachcica. Geldhab. Hm!... człowiek od człowieka, czas od czasu

[różny,

Dziś więcej od Waszmości, znaczy Pan Wielmożnj', Pan Wielmożny mniej znowu, jak Wielmożny Jaśnie, A ten Jaśnie przy Jaśnie Oświeconym gaśnie;

Bo Wielmożni... tak, dobrze... Wielmożni Panowie, Nie, nie, lecz Oświeceni... nie tak... w jednem słowie: Gzem Jaśnie Oświecony, czem jest? hm... czem?

[Księciem;

A Oświecony Książę czem?... hm? moim zięciem.

Nie masz co mówić, nie masz; już cię przekonałem, Że Florki mieć nie będziesz, choć ci słowo dałem. Lubomir. Gdy rozumieć nie można, trudno odpowiedzieć; Jednak dosyć jest dla mnie piękny koniec wiedzieć. Zapomnij Waćpan honor i moją zniewagę,

Lecz na własne swe dobro chciej zwrócić uwagę: Czy mniemasz, że Eodosław...

Geldhab.

Książę! suplikoję. Lubomir. Ach, Książę, że do Flory szczerą miłość

Geldhab. Mniemam. Lubomir.

Geldhab. (z ironią)

Lubomir.

[czuje?

Fałszywie.

Czy tak?

Wszakżeto rok drugi,

Jak on szuka posagu, by opłacić długi. Geldhab. Zazdrość, zazdrość.

Lubomir.

Nareszcie, wszak uczą przykłady, Jakie u wielkich panów w małżeństwie zasady; Niechaj gdziebądź dla córki ojciec brzęknie złotem, Najpierwej pan usłyszy... pędzi orła lotem,

O sto mil się oświadcza ufny w urodzenie,

[płoche. Szarpnąłeś go trochę. Lubomir. Dałem pół dla ojczyzny, sam poszedłem

[służyć,

A jak przejrzy zapisy, kocha się szalenie. Geldhab. Mądrze myślą, — pieniądze nie są mary Lubomir. Wszak i ja mam majątek.

Geldhab.

Siebie i majętności możnaż lepiej użyć? Geldhab. Piękny to morał, ale...

Dość jeszcze zostało

Lubomir.

I dla mnie i dla Flory.

Geldhab.

Wszystko jest za mało Przy tytule Książęcym, przy tej wielkiej sławie: Mieć wielką mitrę w herbie, być wielkim w Warszawie.

Lubomir. Gdy rozsądną uwagą nie jesteś ujęty, Niechże cię wzruszy ojca obowiązek 'święty: Chceszże dla czczej próżności przez inne zamęście Zniszczyć na całe życie wdasnej córki szczęście? Geldhab. Ja mam zniszczyć jej szczęście (śmiejąc się głośno)

Ha, to myśl nie lada!

Kiedy ona z radości ledwie się posiada.

I jak się nie ma cieszyć, gdy już ogłoszono,

Że będzie za dni parę Jaśnie Oświeconą. Lubomir. Jakto Floraby miała?... ach, to już zawiele, Tak mnie szarpać, i wspierać fałsz fałszem tak śmiele; Flora pewnie mnie kocha i wątpić nie mogę. Geldliab. Zapytać się jej samej najkrótszą masz drogę. Lubomir. Tak, niech sama odbierze daną mi nadzieję.

(na stronie)

Mamże wierzyć? o nieba!... cóż się ze mną dzieje, Geldhab. O! odbierze; tem jednem najpewniej usłuży! Ja zaś szczerze pomyślnej życzę ci podróży, (odchodzi).

SCENA TRZECIA.

LUBOMIR sam.

Ta Flora luba, wdzięczna, skromna przy rozumie, Miałażby się tak zmienić, dać się uwieść dumie?

I ta twarz, oko szczere i tak piękne razem,

Miałyżby nie być prawym jej duszy obrazem?

SCENA CZWARTA.

LUBOMIR, MAJOR.

Lubomir. Ach Majorze!

Wiem Mszystko; Geldhab z tobą kręci,

Major.

Dodam ja mu cokolwiek obietnic pamięci!

Tam do licha!... aż zadrży... aż mu włos powstanie! Bo ja lubię każdemu przełożyć me zdanie Grzecznie, ładnie... a Flora byłaże ci rada? Lubomir. Jeszcze z nią nie mówiłem; lecz ojciec

[powiada...

Major. Temu nie Mierz, on kłamie i zawsze i wszędzie, Bo jeśli Florka stałą, to inaczej będzie;

Książęta nie książęta (wskazując na broń)

tędy przejdą wprzódy.

Lubomir. Florka mnie kocha pewnie, tylu lat dowody... Major. Fraszki! niech cię nadzieja zawczesna nie mami:

Kobiety, przyjacielu, mówiąc między nami,

Jestto piękny twór Boga, ale bardzo słaby; Okazałość dla kobiet wielkie ma powaby.

Żądza pochwał, odmiany i znaczenia w świecie, Często najszlachetniejsze w nich czucia przygniecie. Są, które przyznać trzeba, z przyrodzenia ręki Wzięły gruntowne cnoty, rozsądek i wdzięki,

A takich jeszcze w Polsce nie mało naliczę,

I taką znaleść Florkę serdecznie ci życzę. Lllboillir. Taką pewnie ją znajdę, idę bez bojaźni, Kesztę twrojej szanownej powierzam przyjaźni.

(odchodzi).

Major, (sam) Trzeba będzie, dziś widzę, broń z rozu-

[mem złączyć,

I grzecznie, ale dobrze z Geldhabem ukończyć.

SCENA PIATA.

MAJOR, KSIĄŻĘ, LISIEWICZ.

Lisiewicz. (wchodząc i nie widząc Majora) Przyjechał, prOSZę [wierzyć, rozkaz późno dany, I ten Major przeklęty... (postrzega Majora)

A... Major... kochany... Pozwól niech cię uściskam, (pomieszany).

Dawno tu w Warszawie?

(na stronie)

Nie dobrze, (głośno)

Ale Księciu niechże cię przedstawię... Grzeczność- wymaga... jeśli zechcesz tu zabawić...

(do Księcia)

Waszej Książęcej Mości mam honor przedstawić... Major. Nie masz Waćpan honoru, my się z Księciem

Lisiewicz. (na stronie) O ! Źle !

[znamy.

(głośno) Więc żegnam.

Nie, nie, trochę pogadamy.

Major.

Lisiewicz. (na stronie) Uf! (obciera pot)

Otóżto nie zważać na przeczucia wieszcze. Major. Ale ciebieto, bratku, Książę nie zna jeszcze:

(do Księcia, biorąc za rękę Lisiewicza)

Jestto Imć Pan Lisiewicz.

Lisiewicz. (na stronie trąc oczy) W OCZadl Uli się mieni. Major. Wszystkich szczery przyjaciel, a zwłaszcza

[pieczeni.

Słuchać go... ma majątek w czystym kapitale,

Bez długu, w pewnym ręku, procent duży... ale... Proces, zbieg interesów, zawód, ciężkie lata, — Skutkiem, że nie ma grosza a w słowach intrata. Lisiewicz. (cicho do Księcia) Podobnoś Mości Książe, on

[zaczepki szuka.

[sztuka.

Major. Jak żyje?... tam do licha! wtem największa Oto zręcznie latając od domu do domu,

Różne wieści rozdaje, i wie co dać komu:

Zrana, gdy brukowego towaru nazbiera,

Biegnie, gdzie przedać może; jednakże wybiera Krótką chwilę wprzód, kiedy siadają do stołu;

Nie odmawia, gdy prószą, by siadał pospołu,

I dla dobrego wina, lub smacznej potrawy,

Czerni bliźnich, lub wojny rozrządza wyprawy. Lisiewicz. (do Księeia) Wszak mi przymawia?

Prawda.

I w brzydkim sposobie.

Książę.

Lisiewicz. (do Księcia)

Książę. Prawda.

Lisiewicz. (do Księcia) Mocno mi chybia.

Nie daj chybiać sobie.

Książę.

Lisiewicz. (do Księcia) Jak w złość wpadnę?

To wpadnij.

Ach, kiedy się boję...

Książę.

Lisiewicz. (do Księcia)

Książę. To milcz.

Nie, wolę odejść.

Lisiewicz.

Zaraz, weź, co twoje. Jeszcze jedna pochwała... Niech Księciu zostanie

Major, (przytrzymując Lisiewicza)

Lisiewicz dobrze znanym.

LiSiewiCZ. (na Stronie ocierając czoło) Lubi Zalecanie.

Major. Nie dosyć że pożytkiem, gdzie jakiebądź gody, Żniwem mu jeszcze młodzian wyzwania i zgody. Gdy się dwóch sprzeczać pocznie, co się często zdarza, On pierwszy między nimi jeszcze gniew rozżarza, I temu i tamtemu tyle szepce, plecie

O urazie, honorze, o przykładach w świecie,

(Gdzie nieraz już się bito o pół słowa prawie,

Aby nie przypisano spokojność obawie),

Póki radzi nieradzi z gniewem czy bez gniewu,

Nie zabiorą się do krwi srogiego wylewu;

Wtedy, jak wicher niesie między baby plotkę,

Tu trzeźwi matkę, siostrę, tam pociesza ciotkę;

A gdy wieść pojedynku po mieście rozgada, Powraca do młodzików i zgodę układa.

Tak więc gdzie miała zostać srodze krew przelana, Kończy się na ostrygach i koszu szampana.

O, jakiejż sobie wtenczas nie zjedna zalety! Lisiewicza pod nieba wynoszą kobiety,

Wszędzie proszon, bo pięknie rzecz tę opowiada,

In gratiam jednej kłótni sześć obiadów zjada. Trąba często fałszywa każdego zdarzenia,

Natręt wielki, tchórz większy, sługa, gdzie pieczenia, I gdzie lepiej zapłacą, intrygant do wzięcia:

Oto Lisiewicz. Jestże przyjacielem Księcia? Książę. Ale na cóż, Majorze...

Lisiewicz. (trochę śmielej) Tak na co...

Ta mowa.

Książę.

Lisiewicz. (Śmielej) Ta mowa. '

Książę. Wiem o wszystkiem, więc stracone słowa. Lisiewicz. (coraz głośniej) Tak, Książę Pan wie wszystko..

(zuchwale) A prawo stanowić...

Major, (tupa noga i postępuje ku Lisiewiczowi) Ja tak dlCę!

[tam do licha!

Lisiewicz. (cofając się z ukłonem, pokornie) A, a... pi’OSZę

(na stronie) Wiedziałem, że tak będzie.

Major, (do Lisiewicza)

Teraz słówko do Księcia. Lisiewicz. (na stronie)

[mówić.

Z tobą już skończyłem,

Djable się skłóciłem; Nauczę ja go kiedyś, jak mnie trzeba cenić! Major, (do Księcia) Wiesz Książę, że osoba, z którą się Zdawna Lubomirowi obiecaną była? [chcesz żenić, Że to ich familia z dawna ułożyła,

I że to dzieci miłość najściślejsza wiąże,

Którą teraz nie łatwo zerwać? wie to Książę? Książę. A ja się znowu spytam: ten ton co ma znaczyć? Major. O! to chcę i winienem jasno wytłómaczyć : Słowo dane jest świętem, cudza własność świętą, Tamto łamać, tę chwytać jest łotrom ponętą;

Ale człowiek uczciwy ściśle zważa na nie...

Lecz chcąc tłómaczyć, muszę powtórzyć pytanie: Czy wiesz...

Lisiewicz. że z księciem mówisz, zapominasz, widzę. Major. Człowieka w nim uważam, a z tytułów szydzę; Jeśli duszy nie zdobi prawej cnoty darem,

Ta wstęga i ta ranga tylko mu ciężarem.

Książę. Mości Panie...

Bez gniewu.

Za długo mu znoszę...

Major.

Książę.

Major. Bez gniewu, tam do licha!

Gadaj że z nim proszę. Major. Więc widzę, z własnej woli, nie z podstępnej

[rady,

Lisiewicz. (na stronie)

Sprawiasz smutek i zrywasz tak święte układy! Mości Książę! dla wszystkich, jak kraju ustawa, Tak dla wszystkich są równe i honoru prawa. Lubomira od ciebie spotkała zniewaga,

Więc zadość uczynienia od ciebie wymaga.

(po krótkiem milczeniu)

Odstąp twego zamiaru, jeśli pragniesz zgody,

[wprzódy.

Chcesz zaś przy nim pozostać, bronią zmierz się Książę, (nieco pomieszany) LeCZ... ale...

Lisiewicz. Bić się z Księciem! Mospanie Majorze? Major. Tak, tak, strzelać się z Księciem, Mospanie Lisiewicz. (z zadziwieniem) Strzelać do Księcia! [faktorze.

Księstwo nie składa pancerza,

Major.

Kula w haft i w siermięgę zarówno uderza. Lisiewicz. (na stronie) Czart, nie Major.

Major.

Wybieraj... czyń Książe dowoli. Lisiewicz. A ja, nim drugi przyjdzie, wymknę się

[pOWOli. (Odehodzi).

SCENA SZÓSTA.

KSIĄŻĘ, .MAJOR.

Książę. (po krótkiem milczeniu, z udanym uśmiechem)

Cóżtor

[czyśmy wrócili w te szalone wieki,, Gdzie płeć piękna wzywała rycerzów opieki?

Mamyż na Rosynantach, długa dzida w dłoni,

Zbijać karki po polu w miłosnej pogoni?

Albo też siłą barków lub dzielnością ręki Wysławiać swej kochanki przymioty i wdzięki?

A na końcu tych szaleństw, po odmiennym losie, Śpiewać miłość i boje przy echa odgłosie?

Nie, nie; co to, to pozwól, mój luby Majorze, Trudno, ażebyś całkiem odnowił w tej porze.

Major. Tam do licha...

(śmieje się).

Lisiewicz. (przebiegając w lewe drzwi przez scenę, do siebie).

Już idzie.

KsiąŻC. (śmiejąc się głośno z przymusem) TegO brakowało, (seryo ironicznie)

Wprawdzie dla Lubomira największą jest chwałą Ścierać się o dziewicę tyrana Geldhaba,

Ale dla mnie, jak sława, tak nagroda słaba.

(śmieje się odchodząc)

Geldhab. Ge drzwiach) Gdzież Książę ?

Ha, precz ! (śmieje się) Oto nowego masz zięcia. (Wychodzi)

Książę.

SCENA SIÓDMA.

MAJOR, GELDHAB.

Geldhab. Cóż to znaczj^, mój Panie, rozgniewałeś

[Księcia ?

Widzisz go!... to mi śmiałość i śmiałość nie lada.

(Chodzi prędko poprzed Majora, który stoi zamyślony)

Księcia gniewać, lim... gniewać... jak szalony wpada, Moralność, cnotę, związek, mój honor obala...

Któżto w moim pałacu rządzić się pozwala? Powtarzam, Lubomira próżne przedsięwzięcia,

A Florka nie forteca dla ciebie do wrzięcia;

Zatem szturmuj gdzie indziej, szturmuj sobie wszędzie..

MąjOr. (tupa noga, Geldhab staje jak wryty) A, tam. do licha !

[ciszej! pókiż tego będzie? Milczę, tak mnie oburzył ten dumny niecnota,

A ten sobie rozpuścił w gębie kołowrota.

(Chodzi w gniewie poprzed Geldhaba, który stoi w miejscu; do siebie)

Śmiać się, drwić, kiedy grzecznie... a! tego za wiele;

(w złości)

Księcia, i Lisiewicza i...

(staje przed Geldhabem)

ciebie zastrzelę.

Geldhab. (przestraszony) Mój Majorciu, Majorciu, siadaj, [(daje krzesło) gniew ci szkodzi... Siadaj, Majorciu, powiedz, o co, o co cliodzi? Major, (chodząc do siebie) Rosynant, nie Rosynant, w do-

[brym czy złym losie, Ale ty, Mości Książę, oberwiesz po nosie! Geldhab. (na Stronie z zadziwieniem) Książę, po nosie!

Major.

Słuchaj, oddawna cię znałem

(za każdem słowem

Z rozsądkiem, z sercem, głową; lecz się oszukałem, Jesteś chciwy, nieczuły, w uczciwości... różny,

Jesteś próżny.

się kłania) .

Geldhab

Nie, ale...

Geldhab.

Major.

Tam do licha, próżny!

(Geldhab skłania głowę, jakby przystawał na to)

Bo na cóżbyś dla córki sklejał związek nowy, Gdyby ci tytuł Księcia nie zawrócił głowy?

Myślisz, że po tym kroku zapomną w Warszawie Tę mąkę... hm... ten owies w ostatniej przystawię, Co to zgniły... rozumiesz? każdy to pamięta.

Jakże w świecie ty będziesz, jak córka przyjęta?

A jeśli ona dumę równą twTej posiada,

Ręczę, widzieć cię w domu, że nie będzie rada; Wnuki, coby twych późnych lat pociechą były, Teraz Książęta, będą dziada się wstydziły;

Bo ty siebie nie zmienisz oświeconym zięciem, Geldhab będzie Geldhabem, a Książę Książęciem. Geldhab. Córka mnie bardzo kocha, on wielce poważa. Major. Ech, bajki, on drwi z ciebie, a szkatułkę zważa. Już dosyć jesteś starym i mógłbyś już wiedzieć,

Że panowie zwyczajni na dwóch stołkach siedzieć; Więc twój Książę Jegomość pełen dobrej chęci,

Gdy lepszy związek ujrzy, może jeszcze skręci, Nareszcie o twem szczęściu niech nie będzie mowa, Lecz któż cię, tam do licha, uwolnił od słowa? GcGldhab. (pomieszany) Musiałem...

Co, co pleciesz, chciej się zastanowić.

Major.

Geldhab. Namowa...

Major.

Geldhab.

Major, (* ironią)

He?

Przypadkiem...

Dałeś się namówić. Geldhab. Niby, tak; raz Lisiewicz, tak mnie...

Zbałamucił.

Major.

Geldhab. Nie, lecz słowo...

Podchwycił i na złe obrócił;

Major.

Podszedł cię zdradą?

Geldhab.

Major.

A e...

Poczekajno drabie!

Kiedy tak, daj, daj rękę: (wstrząsa mocno)

nie bój się Geldhabie.

(wstrząsa kilka razy ręką Geldhaba).

Nie bój się! dobrze będzie; zrobimy to snadnie.

(odchodząc)

O, drwinkami nie wyjdzie, kto mi w ręce wpadnie.

SCENA ÓSMA.

GELDIIAB sam.

Cóż teraz... o, dla Boga! cóż czynić potrzeba?

(chodzi)

Zastrzelę, mówił... Florka... nos Księcia... o nieba!

(po krótkiem myśleniu)

Żeby jak... hej, jest tam kto?... lecz cóż zrobić mogę? Ha!... będę komendanta prosił o załogę.

(Siada i pisze. Kładzie pióro)

Cóż po tern? wszak on Major, a to będzie żołnierz, Jeszcze mu za broń weźmie, gdy mi ściśnie kołnierz, A jak mu w ręce wpadnę, to już po mnie będzie.

(po krótkiem myśleniu)'

Gdybym jak... ha, tak dobrze; drzwi niech zamkną

[wszędzie.

Jest tam kto?... hej!... dokoła zamknąć, zatarasować; Hej, liberya moja! niema co żartować.

(Ze wszystkich stron zbiegają się służący).

SCENA DZIEWIĄTĄ.

GELDHAB, FLORA, LOKAJE, KOBIETY.

Flora. O, nieba! cóż się dzieje?

Geldhab. (chodząc i nie widząc nikogo) Niech strżela do bramy.. Ja się schowam... jest tam kto?

Lokaj.

Już dawno czekamy. Geldhab. A, jesteście... ty, Florko, zamknij się w pokoju, Muszę wszystko w tej chwili urządzić do boju. Flora. Jednak...

Idź, idź. (Flora sama odchodzi).

Geldhab.

SCENA DZIESIĄTA.

GELDHAB, LOKAJE, KOBIETY.

Geldhab.

Potrafię tę chmurę oddalić.

Jest tam kto? (postrzegając)

A... drzwi wielkie zamknąć i zawalić.

(pokazuje)

Bierzcie krzesła, kanapy, książki, graty... baby!

(Lokaje biorą sprzęty).

(Po krótkiem milczeniu).

Cóż z tego... czekać!

(krzycząe) CZekać !

(do siebie) WSZyStko odpÓl* słab}L.. Jak wrzaśnie: tam do licha! nic dostać nie może.

Liberya moja, precz! (siada zmęczony)

(Lokaje i kobiety

Cóż robić, o Boże!

odchodzą).

SCENA JEDENASTA.

GELDHAB, LISIEWICZ.

Lisiewicz. (pokazując głowę) Jest Major?

Niema.

Pewnie ?

Niema, mówię, niema.

Geldhab.

Lisiewicz.

Geldhab.

Lisiewicz. (wchodzie i obzierajęc się wkoło) Ma SZCZęście, Że

[jllŻ pOSZedł, (chodzi prędko)

mnie nikt nie dotrzyma; Bo jak w złość wpadnę... to... to... Trzeba słyszeć Jakeśmy się tu starli, aż wspomnieć niemiło, [było Geldhab. (wstaje i słucha) Pst!... pono idzie.

Pójdę.

Nie, to wiatr zaszumiał. Lisiewicz. Ma szczęście, że nie przyszedł; lecz on Ze mną. niema żarcików!

LlS16WlCZ (biegnąc ku drzwiom przeciwnym)

Geldhab. (siadająe)

Geldhab.

[rzecz zrozumiał: Z nim także, mój panie.

U niego się wyrąbać, jak nam zjeść śniadanie;

Już on tutaj w Warszawie nie jednego zucha Należycie naznaczył od uclia do ucha;

Albo na pistolety... aż mnie dreszcz przechodzi: Kiedy wyzwie, to w sam łeb lub w serce ugodzi, Nie wyzywaj go! jutra nie dałby ci dożyć. Lisiewicz. Zabije?

Jak bekasa.

Geldhab.

(Lisiewicz kiwa głowę, niedowierzając)

Lisiewicz. A, nie chcę!

Geldhab.

Lisiewicz.

No, chcesz się założyć?

Tak, dla próby.

Czyś Waćpan szalony i Geldhab. Wygrałbym, bo jak strzela, jestem zape-

[wniony :

Raz tu przypadkiem strzelił, jednakże nie chybił, Jak wyrżnął! (pokazuje)

W same okno, i dwie szyby wybił.

Lisiewicz. Fraszki. Geldhab. Lisiewicz. Geldhab. Lisiewicz.

Nic się nie boisz?

Nie.

Wcale?

Nie, wcale.

Geldhab. A kiedy tak, więc dobrze, przednio, doskonale. Słuchajże przyjacielu: ten Major przeklęty,

Na mnie, ciebie i Księcia okropnie zawzięty,

Trzeba się bić lub milczeć, chcąc przywrócić zgodę;

Zatem zrób nam tę grzeczność i wielką wygodę, Strzelaj się za nas, wszystkich, powiem, żeś ty winny... Lisiewicz. Nie, nie...

Proszę cię.

Nie chcę, nie: mam projekt inny...

Geldhab.

Lisiewicz.

(myśląc mówi pomału!

Dobrze można... rzecz... skończyć, i bez krwi wylewu... Trzeba, żebyście z Księciem, nie bojąc się gniewu, Wpadli z góry na niego. Powiedzcie mu śmiało,

Że nie chcecie odmieniać, co się raz już stało;

Źe twoja córka Księżną musi być koniecznie.

Tylko z nim żwawo, huczno, nawet i niegrzecznie, A on sam zaraz będzie załatwiał tę zwadę.

Tylko krzyczcie...

A Waćpan?

Geldhab.

Ja na wieś pojadę. Geldhab. Tak? Waćpan widzę śmiały do dawania rady;

Lecz taką rzeczą nasze pieniężne układy... Lisiewicz. Jakto, mógłbyś je znosić? czyjażeto głowa

Lisiewicz.

Pierwszy projekt wydała? czyjażeto mowa Księcia nam zniewoliła? Całemi godziny Chwaliłem mu twe cnoty i twojej rodzin}⁷, Aż nieraz głosu brakło. I za to staranie

Takaż nagroda? taka...

Geldhab.

Ale mój Mospanie, Cliciejże sobie rozważyć, za cóż ja mam płacić, I razem córkę, Księcia i pieniądze tracić? Lisiewicz. Wszak jeszcze nie stracona.

Geldhab.

Tern lepiej, lecz rada... Lisiewicz. Innej poszukać teraz, i działać wypada, Chodźmy do Księcia, niechaj z komendantem mówi. Geldhab. Niech idzie do Senatu, niech senat stanowi. Lisiewicz. Ten poradzi...

Roztrzygnie...

Geldhab.

Lisiewicz.

Geldhab. Wszak to napaść... Lisiewicz.

Geldhab. Gwałt względem mojej córki.

W najkrótszym sposobie.

Obelga na mojej osobie.

Lisie wicz.

To mniejsza lecz przecie...

Geldhab. Ale nie mniejsza, proszę...

Któż słyszał na świecie,

Lisiewicz.

Śmiał mój dom szturmować!

Ażeby jeden Major...

Geldhab.

Lisiewicz. Łajać!

Grozić!

Geldhab.

Chcieć strzelać!

Rozbijać!

Lisiewicz.

Geldhab.

Rabować!

Lisiewicz.

Geldhab. Chodźmy.

Chodźmy.

Zobaczy, z Księciom jaka sprawa

Lisiewicz.

Geldhab.

Lisiewicz. Jutro pana Majora nie ujrzy Warszawa

(przytrzymując Geldhaba).

Jednak mnie przestrzeż, jeśli zoczysz go zdaleka Chcę unikać, bom w złości, a szkoda człowieka.

AKT TRZECI.

SCENA PIERWSZA.

FLORA, LUBOMIR.

(Flora siedzi przy stolika, przegląda książkę i odpowiada nie patrząc na Lubomira).

Lubomir. Wybacz, Pani, że jeszcze do ciebie przychodzę,

Nie skarżyć się, już serca nadzieją nie zwodzę; Lecz oznajmić, niestety! że pełniąc twą wolę, Spełniłem szczęście księcia i moją niedolę. Flora. Dziękuję.

Zapewniłem go, że z mojej strony Zamiar związku waszego nie będzie burzony. Flora. Spodziewam się.

Lubomir.

Lubomir.

I owszem, gdy znam chęci twoje, Odwracać od nich będę troski, niepokoje.

Flora. Dziękuję.    _ .

Lubomir. Gdybym dawniej przewidzieć był w stanie, Nie byłbym ojca twego odrzucał żądanie;

Nie byłbym go na spory niemiłe wystawił,

A tobie mem przyjęciem tyle zmartwień sprawił. Bądź spokojną, szczęśliwą, kochaj Rodosława,

Innego nie chcę szukać nad twą miłość prawa,

Ody tę tracę, cóż znaczy twych obietnic siła ? Pocóż masz jej ulegać, gdyś serce zmieniła?

Dziś jeszcze moją duszę łudziłem przyjemnie,

Że gdy cię tracąc cierpię, ty cierpisz wzajemnie.

Mówiłem z twoim ojcem w zbytecznym zapale,

Gdyż myśl o twoich moje podwajała żale;

I gdym groźby używał w ostatniej potrzebie, Pamiętałem o tobie, zapomniałem siebie.

Ach ! pochlebiałem sobie twą miłością stałą; Kochałem cię nad siły, myśląc że za mało,

Że ty jeszcze... Lecz dosyć, niech ci los życzliwy, Ile pragnę, da rozkosz a będę szczęśliwy;

Jednak smutne przeczucie...

Ach, nie wróćmy, proszę, Do uwag raz skończonych: troski czy rozkosze, Szczęście, czjr też niedola będą mym udziałem,

Nie troszcz się, wiem co czynię.

Lubomir.

Flora.

Gniewać cię nie chciałem; Ale twój wzrok oziębły srodze czuć mi daje,

Że ci moja rozmowa natrętną się staje.

Czyś się nawet przyjaźni wyrzekła już teraz,

I najpierwszej miłości przysięganej nieraz,

Czyż ci nawet niemiłe i samo wspomnienie ?

Flora (z ironią). Zająć się niem nie mogę, chociaż wielce

[cenię.

Lubomir. Ach! czemuż ciebie tracąc, siły nie mam tyle! O, jakże was zapomnieć szczęścia drogie chwile? Jak pysznym mi się zdawał, jak pięknym świat cały, Uciecha, rozkosz dla mnie we wszystkiem jaśniały; Com widział, słyszał, uczuł, gdzie mnie myśl wabiła, Wszystko miłość tajemna wdziękiem swym stroiła. Dopiero przy rozstaniu czucie me poznałem,

Wahać się było wstydem, lecz ileż cierpiałem!

Tu mnie miłość pociąga, tam ojczyzna woła ;

Lecz na jej głos, kto Polak, któż się oprzeć zdoła ? Poszedłem, a gdym walczył z wrogiem i przygodą, Miłość twa zachęceniem była i nagrodą;

Gdym krzyż otrzymał, nawet gdym odebrał ranę, Pierwsząm miał m3rśl, że ciebie godniejszym się stanę. Wszystkom znosił cierpliwie, nadziei oddany,

Bom cię kochał i byłem, ach! byłem kochany!

Na cóż jęków tyle ?

Wróciłem... ciebie... ojca... Acli! Floro, tę chwilę Mogłażeś ty zapomnieć ?

Flora.

Nie skarżyć się przychodzę, wszak mówiłeś przecie, Zresztą głuche na skargi jest Cytery dziecię,

A te żale, rozpacze w miłosnym zawodzie,

Piękne są w elegii, trenach lub też odzie.

Wtedy w wierszach, wzgląd mając na muzy naft clmienia,

Dla układu czułego, myśli uniesienia,

Poetycznych obrazów i ważności dzieła,

Nawet straszne przekleństwa możebym przyjęła;

Ale tak, wierz mi Waćpan, w zwyczajnej rozmowie Skargi męczą i nudzą.

Lubomir.

Już ich nie ponowię.

I wybacz mi tym razem; czas przeszty w pamięci, Mówiłem co uczułem, mimo własnej chęci.

Jednak słuchaj mnie jeszcze: nie zazdrość zdradliwa, Nie nadzieja mnie wiedzie, lecz przyjaźń troskliwa; Odmów Księciu, by szczęście nadal ci służyło. Flora. Nadto tej troskliwości i nadto jej było, Wszystko z tej troskliwości nieszczęsnej wypływa ;

Z troskliwości nas nudzisz, a Major wyzywa.

Lepiej było pozostać w swych kolegów gronie, Ścigać w puszczy niedźwiedzie i ujeżdżać konie ; Tam Major silniejszego znalazłby atletę,

Niż starca, Lisiewicza i słabą kobietę.

Tam mógłby godniej siebie Pan Major dojść sławy, Potem na łonie Bacha spoczywać z wyprawy;

I Pan posłuszny uczeń swojego Mentora,

Mógłbyś z czasem z słab3rmi udawać Hektora. Lubomir. Co słyszę? Floro! jakież...

Lepiej było zostać, Niż zmieniać naszą ciszę na Erebu postać;

I gdy już nie pomogło ni straszyć, ni prosić, Heroicznej miłości poświęcenia głosić.

Lubomir. Na gniew czyż zasłużyłem ?

Flora.

3*

Flora.

Kto nudzi czas długi, Na mój gniew sprawiedliwy ma dosyć zasługi. Lubomir. Ja ciebie nie poznaję...

Flora.

Ach, proszę w tej dobie, Zapomnijmy o dawnym mówienia sposobie; Poufałości z sobą nie miejmy za wiele,

Myśląc o wzrastającym pośród nas przedzielę. Lubomir. Niszczysz miłość ku sobie, zostawże szacunek. Flora. Dla wielkich w dostojeństwie najmniejszy frasunek ;

O moją teraz łaskę świat będzie się starać,

Moim wzrokiem nagradzać potrafię i karać,

Szacunek szlachty panom jest winną daniną,

A ich złość i obmowa pośród wzgardy giną. Lubomir. Tak? nie mam co powiedzieć, ten sposób

[myślenia

Zadziwia mnie, oświeca, razem czucie zmienia. Flora. Zatem związek zerwany?...

Lubomir.    # Na twą łaskę liczę;

Żegnam cię więc, żałuję, jednak szczęścia życzę, (odchodzi).

SCENA DRUGA.

Flora (sama). Straszna rozpacz nim miota, zazdrość go

[pożera,

Ale wszak on nie pierwszy z miłości umiera; Darmo wszystkich nagradzać darem naszej ręki, Których często powabne zniewalają wdzięki.

(po krótkiem milczeniu).

Wprawdzie dawnymi czasy lubiłam go nieco,

Lecz zwykle nasze gusta z godzinami lecą;

Co wczoraj było pięknem, dziś brzydkiem bjm może, Mamże dla dawnej woni, zwiędłą nosić różę ? Nareszcie co za śmieszna i razem myśl płocha, Odmawiać rękę Księciu, że Lubomir kocha ?

(po krótkiem milczeniu).

Ach, Jaśnie Oświeconą gdy wkrótce zostanę,

Jakież szczęście z mem szczęściem będzie porównane! Ileż dla mnie radości i sławy nie będzie?

(Idzie do drzwi, powraca i co mówi wykonywa).

Wchodzę... wszystko się wzrusza... wszyscy stoją

w rzędzie,

Księżna pani przychodzi! mocny szmer powstaje, Księżna, Księżna! ten temu do ucha podaje,

Każdy zaraz się kłania, a ja ? ja, nikomu.

Idę dalej... wzrok w górę... witam panię domu, Kilka innych wachlarzem, i czem prędzej łapię Nawiasem spostrzeżone miejsce na kanapie; (siada). Wtedy sunąc szkło z góry, brzeg na brwiach opieram, I powoli na koło z uwagą pozieram;

Każdy już niecierpliwy, czy mu wzgląd oznaczę, Sześć razy mi się kłania, nim go raz zobaczę.

(wstaje).

Takato jest moc księstwa! Ja zaś z mojej strony,

(Geldhab wchodzi, czytając list).

Podług rangi każdego wymierzam ukłony,

SCENA TRZECIA.

FLORA, GELDHAP> (nie widząc się).

Flora. Które także dla kobiet na stopnie podzielę.

Na przykład : (kłania się tyłem obrócona do ojca). Geldhab. (Czytając list, tyłem obrócony do Flory).

Ach ! (kłania się).

Acll! (kłania się).

Flora, (zawsze się kłania). Albo !

To laski za wiele.

Geldhab. (kłania się).

(kończy list głośno).

„Do nóg upadam. Książę“. (kłania się).

A, bardzo dziękuję.

Flora (nizko się kłania).

Nareszcie czasem. (Powtórnie kłania się : obraca się ku ojcu). Geldhab (składajac list, obraca się z ukłonem do Flory, i mówi do

siebie).

Mości Książę! wielce czuję...

(postrzegając się ; czas krótki zadziwienia).

Ach Florko, czytaj, (całuje ją) czytaj... jak ci się

[(daje list) podoba?

Lokaj. Pan Piórko.

Geldhab. Prosić, prosić.

(do siebie). To wielka osoba.

(do Flory)

Idź do siebie, ciesz się, ciesz, wszystko już skon*

[czono,

I w dni kilka powitani Jaśnie Oświeconą.

(patrząc za nią).

Księżna, Księżna, jak ulał... córeczka kochana!

(Flora odchodzi).

SCENA CZWARTA.

GELDHAB, PIÓRKO.

Piórko. Do nóg pańskich upadam.

Witam, witam Pana.

Geldhab.

Hej! liberya moja ! hej ! (Lokaje wbiegają).

Krzeseł łajdaki!

Piórko. Cóż za rozkaz...

Geldhab. (daje znak lokajom, aby wyszli, potem sadza Piórka i sam

siada mówiąc).

Siadajmy, interes jest taki: Chciałbym mieć rys pokoleń mojego imienia,

Niby drzewo wyrasta z rycerza ramienia;

Z tego pięknie wyrosłe, różne mając związki, Niechaj idą gałęzie, a z tychże gałązki;

A z pnia najprościejszego jedna w samej górze, Niechaj będzie ja. Wszystko na jasnym lazurze... Piórko. Już, już wiem, lecz papiery...

To są, reszta w głowie.

Geldhab. (dając sakiewkę).

Piórko. Rozumiem, łatwo znajdę, mam nawet w połowie. Geldhab. Kto historyę umie, ten wzorów dostanie. Powiesz w notach, naprzykład... naprzykład mój panie: Że pierwszy Geldhab, sławny dzieły wojennemi, Wraz z Henrykiem Walezym z szwedzkiej przybył

[ziemi;

Potem, że... za... Jagiełłów przez czas bardzo długi, Wielkie zawsze ojczyźnie czynili usługi...

Lecz gdy... Krakus świętego zabił Stanisława,

Wraz z nim Geldhabów rzymskie wypędziły prawa.

Piórko (z ironię). Pan umie historyę. Geldhab (z uśmiechem). Ha! widziałeś z mowy.

(przypomniawszy sobie).

A jeszcze, proszę zważać, by konar środkowy,

Na którym ja wyraźnie w samym będę szczycie, Wszystkie inne przechodził w honorów zaszczycie ; Włóż kilku wojewodów i kilku hetmanów,

Kanclerzy choć ze czterech, z parę kasztelanów,

I biskupów... ze sześciu, zresztą jak wypadnie;

Rób jak chcesz, byle było zrobione dokładnie. Piórko. Rozkaz pański wypełnię; lecz wcześnie posiadam,

Że temu rysunkowi ważności nie nadam; Ten poczet senatorów nic nie znaczy wcale, Jeśli innych dowodów...

Geldliab.

Wiem to doskonale;

Lecz z czasem, gdy zapomną, a ja natrę śmiele, Będęż mógł zostać Hrabią ?

Piórko.

Geldhab. Baronem?

Piórko.

Geldhab. (Piórko

Trudności za wiele.

Wątpię.

wzrusza

ramionami). No, to Szambelanem? Piórko. Nie wiem; może nareszcie, będąc wielkim

[panem... (rusza sakiewka).

Geldhab (wstając). Jakoś to... ale, ale—czy wiesz, panie

[Piórko,

Że się Książę Rodosław żeni z moją córką ? Piórko. Słyszałem.

Geldhab.

Powiedz to w mieście... bądź zdrów.

Piórko.

I to pewnie, kontrakt ułożony.

Sługa uniżony.

(odchodzi).

SCENA PIATA.

Geldhab (sam).

O, szczęśliwy Geldhabie! szczęśKKy [człowieku!

O, najszczęśliwszy panie w dziewiętnastym wieku!

(po krótkiem milczeniu, zacierając ręce z radością).

Ode mnie na dół idąc całe pokolenie,

Będzie już mitrę nosić, mieć Księstwa znaczenie.

W górę przodków mi brakło, wkrótce ich dostanę ; I jak dla równowagi na pośrodku stanę ;

Śmiało się teraz Geldhab pokaże przed światem, Gdy na dół i do góry zostanie magnatem.

O, szczęście!... córka Księżną, a mój zięć Książęciem, Ja teściem Księcia, Książę, Księżna mem dziecięciem; A wnuczki moje, lube wnuczki i wnuczęta, Wszjrstko to będzie, wszi^stko Księżniczki, Książęta; Zatem...

(biegnie do okna).

Ktoś wjechał, Książę... znam turkot karety,

Florko ! Florko !... on pewnie... Florko! te kobiety...

SCENA SZÓSTA.

GELDHAB, FLORA.

Flora. Przebóg, cóż znowu... Geldhab. Książę.

FlOra (po krótkiem milczeniu).

Zawrsze się tak strwożę, Czego tak krzyczeć... Książę czy czekać nie może ?

SCENA SIÓDMA.

GELDHAB, FLORA, MAJOR, LESIEWICZ.

Major (jeszcze za drzwiami). MarSZ; tam do licha !

Lisi©WlCZ (ciągnięty od Majora bez kapelusza, laski i trzewika, które wkrótce lokaj wnosi i oddaje). Nieba! za cóż mnie karzecie !

(do Majora prosząc).

Puść...

MajOI* (stawiając go przed Geldhabem). Stój ! W praWO ! FÓ-

[wnaj się! Dopadłeś go przecie.

Geldhab (do Lisiewicza cicho).

Major. Tu, do oczów niecli jeden drugiemu dowodzi, Który z was obu kłamie i który mnie zwodzi.

(po krótkiem milczeniu).

Milczycie ?

Geldhab (pomieszany). CÓŻ mam mówić ?

Lisiewicz.

Ze mnie dech ucieka.

Flora (do Majora). DopÓkiŻ ?

Major. Już, już kończę, niecli Panua zaczeka.

Flora (z niecierpliwością). Ja nie chcę...

Major. Wiem, wiem, zaraz odprawię też Księcia.

Flora (w gniewie). Ależ...

Major. Ach, bądź spokojna, znam sztukę ujęcia. Flora (na stronie). Cóż gadać z tym dragonem ? Grdy-

[bym się nie bała,

Zarazbym mu, niestety! oczy wydrapała. Major. Nic się więc już nie dowiem?

Lisiewicz.

Ach luby Majorze, Proszę cię, błagam, błagam w największej pokorze, Puść mnie stąd, wszak pan Geldhab...

Geldhab.

Lisiewicz. Jednak...

Geldhab.

Lisiewicz.

Geldhab.

Obydwa (razem).

Major. Ech tam do licha, ciszej !

Flora (zatykając uszy).

Na cóż na mnie składać ?

Zważaj...

Lecz...

Pozwól...

Ach dajże mi gadać.

Co za krzyk, o nieba!

SCENA ÓSMA.

GELDHAB, FLORA, MAJOR, LISIEWICZ, LUBOMIR.

Lisiewicz. Lubomir! Ach Geldhabie, umierać potrzeba. Lubomir (do Majora). Znajduję cię nareszcie, drogi przyjacielu,

Niepotrzebnieś mi służył wśród przykrości wielu. Nadzieja mnie zawiodła, wszystko się odmienia, Spadła z oczu zasłona i znikły marzenia.

Flora blaskiem znikomym znaczenia ujęta,

Odrzuca stałą miłość, przysiąg nie pamięta.

Chociaż me serce wzgardę nader wielce czuje, Jednak nad jej zbłąkaniem więcej się lituję ;

Bo gdzie przyszłość oparta na wielkości chwale, Tam krótka bywa radość, a zbyt długie żale.

Lecz na cóż raz wzgardzone powtarzam uwagi?

Tam do licha! proszę...

Lubomir. Majorze!

Flora. Pan więc nie wiesz, z tych kilku słów wnoszę, Że chcąc żyć w świecie, nie dość prawdami szafować, Nie dość być strasznym, trzeba płeć piękną szanować. Słabość jest naszym działem, naszą bronią wdzięki; Lecz te oręż nie z jednej wytrąciły ręki.

Nie chciej Pan praw tych zmienić, które niebo daje: Nam w miłości rozstrzygać, wam błagać przystaje. W pięknem czuciu serc naszych przymus nie jest

[znanym.

I musi być podległym, kto chce być kochanjnn. Jeśli na to Pan Major ma co odpowiedzieć, Słucham.

Lisiewicz (na stronie). Śmiało, na honor!

Prawdę będęż wiedzieć ? Major. Już szanując płeć piękną milczeć mi wypada; Wiem oraz, że rozsądnie nikt jej nie przegada.

Flora (po krótkiem milczeniu).

(kłania się).

Flora (urażona odwraca się od niego). Grzecznie ! Major (biorąc na stronę Lubomira).

Major. Nasze zatem staranie...

Lubomir.

Nie ma żadnej wagi, Gdy ulega mniej ojca, niż swej własnej woli.

Flora (kłania się bardzo nizko z ironią Majorowi). NieiliaCZej. Geldhab (kłania się Majorowi). Do USług.

Lisiewicz (na stronie).

Major (po krótkiem milczeniu). Moja Panno!

Lubomir (prosząc).

Flora.

Major. Nie; prawdy trochę.

Lubomir (do Majora).

Flora.

Lubomir (do Majora). Nie zacznij...

Major (do Lubomira).

Ostygam powoli.

Majorze...

Czy nowe wyzwanie ?

Proszę...

Słucham ją, mój Panie.

Grzecznie powiem.

(po krótkiem milezeniu, do Flory).

Wolę być grzecznym [i ustąpić trochę, Zresztą nic też dziwnego, że kobiety płoche.

SCENA DZIEWIĄTA.

CIŻ SAMI i KSIĄŻĘ.

Książę, Że wszystkich tu zastaję, najmocniej się cieszę, Tem bardziej, gdy z pomyślnem oświadczeniem śpieszę; Pomyślnem

(do Lubomira)

dla Kotmistrza

(do Flory)

i dla ciebie Pani,

Coście z dawna kochali i byli kochani; Ja ZaŚ, lubo mem dziełem ,(z udanym żalem)

srodze szarpię duszę,

Lecz honor rozkazuje, wypełnić go muszę.

(po krótkiem milczeniu).

Nie wiedziałem, jak silnie miłość wami włada,

Gidy mnie dzisiaj Majora oświeciła rada.

Zrazu myślałem, jakiej uchwycić się strony, Wahałem się, nadzieją przyjemną łudzony:

Może on ją zapomni, ona mnie pokocha;

Ale honor przemówił, umilkła chęć płocha.

(po krótkiem milczeniu).

A do tego wiadomość odbieram od brata,

Że ciotka ukochana zeszła z tego świata,

I mnie dała majątek, niestety! po sobie.

Zatem czas, który trzeba poświęcić żałobie, Smutek, powinność, rozum, ważne zatrudnienia, Wszystko dzisiaj dawniejsze zamiary odmienia; Chcę więc je odwołując, prawo moje stracić,

(do Lubomira).

I chociaż w małej części tobie się wypłacić.

Tyś mi poświęcił miłość, w niej szczęścia zasady,

Ja ci tylko poświęcam przyjemne układy.

Bądź kochanym, szczęśliwym, to ci szczerze życzę I pozwól niech cię w rzędzie przyjaciół policzę.

(do Majora -wstrząsając mu rąkę).

Majorze, z nami zgoda.

(do Flory)

Ty, serca powabie,

Floro ! żegnam cię, żegnam!

(kłaniając się)

Bywaj zdrów G-eldhabie!

(odchodzi).

Major (przytrzymując Lisiewieza). Dokąd, dokąd Mospanie ?

[prosim na wesele. Lisiewicz. Ach do nóżek upadam, honoru za wiele.

(odchodzi).

SCENA DZIESIĄTA.

GELDHAB, FLORA, MAJOR, LUBOMIR.

(długie milczenie).

Major Fo Geidhaba). Jakże, Książę... hm... kocha, wielce

[cię poważa,

Nie chce zwiększyć majątku, lecz zaszczyt pomnaża!

(śmieje się).

Być teściem Księcia, Księcia! ach, jak to przyjemnie; Lecz nie chcę się naśmiewać, boś słabszy odemnie. Geldhab (do Flory po krótkiem milczeniu). CÓŻ Florko ' łie ? (wskazując głową).

Lubomir?...

(Flora daje znak głową potwierdzając).

Major (spoglądając na Florę i Lubomira). Z WSZyStkiegO więc

[wnoszę...

Geldhab. Co się dotąd zdarzyło, zapomnijmy, proszę, Lepiej szukajmy szczęścia w dawnem przedsięwzięciu; Lubomirze, pozwalam, bierz Florkę po Księciu. Major. Szczęść Boże, tam do licha!

Nie, w jej duszy, zmianie, Uczynić ją szczęśliwą nie byłbym już w stanie.

Lubomir.

(do Flory)

Kochałem cię zbyt stale, bo cię inną znałem,

Dziś twój sposób myślenia jest naszym przedziałem. Szczęścia twojego pragnę, dar twej ręki cenię,

Lecz biorąc go, rozsądnych zamiarów nie zmienię.

(kłania się z wielkiem uszanowaniem i odchodzi).

Maj01ł (wysłuchawszy z wielką uwagą). Dobrze ! Taka to (lllłliy

[zwykła jest zapłata,

Nadzieje zawsze próżne i wzgarda u świata.

(do Geldhaba).

Nadtoś myślał o księstwie, gdy Książę o groszu, Tak osiadłeś na lodzie, a Panna na koszu.

CUDZOZIEMCZYZNA

KOMEDYA W TRZECH AKTACH WIERSZEM.

Kto wielu naśladuje, cudzego nie dojdzie, a swoje pomiesza.

And. Maks. Fredro.

OSOBY:

RADOST.

ZOFIA, córka Radosta.

HRABINA JULIA, wdowa w średnim wieku. ZDZISŁAW, brat młodszy Hrabiny.

ASTOLF.

ETIENNE, kamerdyner Astołfa.

JAKUB, stary sługa w domu Radosta. EKONOM i KILKU SŁUŻĄCYCH Radosta.

Scena na wsi, w domu Radosta.

AKT PIERW SZY.

Scena wystawia pokój dobrze umeblowany; po prawej stronie stół, na którym leża damskie robótki; kilka krzeseł.

SCENA PIERWSZA.

JULIA, ZDZISŁAW.

Julia (kładząc robotę i wstając od stołu). Nie, nie, Panie Zdzisławie, nie będę miłczała, Dzisiaj wydać się musi tajemnica cała.

Zdzisław. Ależ, kochana siostro...

Julia. Nie, ścierpieć nie mogę,

Ażeby kto do szczęścia sam utrudniał drogę,

I to przez jakieś śmieszne, niedorzeczne myśli.

Zdzisław. Każdy sobie inaczej drogę szczęścia kreśli.

Julia. Dopókim zostawała w niezachwianej wierze,

Że prawdziwej swobody chcesz i szukasz szczerze, Chociaż zawrsze otwartość w każdej sprawie wolę, Przybyłam tu w sąsiedztwo, wzięłam daną rolę. Lecz dziś widząc, że właśnie, co kryjesz wr uporze, Zyskać rękę Zofli, zjednać ojca może,

Mamże milczeć? sam rozważ.

Zdzisław. Lecz powtarzam jeszcze,

W dotrwaniu tajemnicy szczęście moje mieszczę.

[kładę,

Jlllia. Kiedy tak, to rób co chcesz, przeszkód ci nie Ale każę zajechać, wrsiądę i pojadę.

Zdzisław. Może długo, niestety, i ja nie zostanę, Ależ ostatnie słowo jeszcze mi nie dane.

Julia. Wszak przjrjęcie Astolfa za odpowiedź służy.

Zdzisław. Wprawdzie nic mi dobrego dotychczas nie

[wróży,

Lecz Zofii tak prędko wyrzec się nie mogę,

I źle czy dobrze, skończę przedsięwziętą drogę. Julia. Bądź zdrów.

Zdzisław. Dobra Julio, posłuchaj mię trochę: Poznasz, że myśli moje nie są tak zbyt płoche. Kiedy już kilkoletnią podróżą strudzony W mile swoje nareszcie powróciłem strony,

Kiedy już ostygł zapał tej radości czystej,

Którą nas poi widok zagrody ojczystej,

Doznałem w krótkim czasie, że ta wolność nasza, Która się tak okropnie małżeństwem zastrasza, Która nad wszelkie dobro najdroższą się zdaje, Wcześniej czy później trochę ciężarem zostaje: Trzeba mieć swoich działań przyczyny nadane, Trzeba nosić i więzy, lecz więzy różane,

Coraz nowych nadziei nie słuchać już głosu,

I jeśli nie swobodę, znaleść zakres losu.

Julia. Pisałam ci wyraźnie...

Zdzisław. List przerwał dumanie.

Opis Radosta domu, o Zofii zdanie,

Którą bardzo chwaliłaś, lecz jednak zamało, Wszystko z mojem życzeniem zgodnem się być zdało. Lecz wstrzymawszy się w mieście, muszę wyznać

[szczerze,

Me bardzo miłe wieści zebrałem w tej mierze: „Radost, a! stary Radost “ każdy się odzywa, „Mezbyt to głowa tęga, lecz dusza poczciwa, „Najlepszy Polak w sercu, i jak taki słynie,

„Lecz dziś cudzoziemczyzną oddycha jedynie, „Zrzucił kontusz, pas, czapkę, przywdział modne

[stroje,

. „Zmienił siebie, dom, sługi, nawet wioski swoje; „Uczy się w dzień i w nocy, nie cudzych języków, „Lecz tylko słów urywczycli, próżnych wykrzykników; „ Słowem, co cudze, modne, to tylko ma w względzie. „Ten, kto nie zna jak Polskę, źle przyjętym będzie, „Lecz kto prawi o Rzymie, Paryżu, Londynie. „Radosta przyjacielem zostaje w godzinie

Julia. Powrziąwszy takie wieści, każdy pewnie zgadnie, Stosownie do nicli działasz, korzystasz z nich snadnie, Jak prosto z zagranicy do niego przybywasz,

Coraz nowym językiem nie chcąc się odzywrasz O krajach, modach, dziwach prawisz nieustannie, Starasz się ojca bawić a podobać pannie.

Wcale nie; kto tak mniemał, całkiem się omylił,

Na inny sposób rozum pan Zdzisław" wysilił: Przyjeżdżasz... ażem zbladła... srokatych pięć koni, Krakowiak z bicza trzaska, każdy chomąt dzwoni. Kolaska! jakiej nawet już i nie dostanie,

A miast kamerdynera, pachołek w żupanie;

I oznajmiasz bezczelnie, zaraz pierwszej chwili,

Żeś za Polski granice nie zrobił i mili,

Że żadnym cudzoziemskim nie mówisz językiem,

A co lepiej, wszystkiego jesteś przeciwnikiem. Wszystko, co tu kto robi, złem ci się wydaje:

Tu cliwalą tylko nowe, ty dawne zwyczaje,

Tak: tu obiad wieczorem, ty z nami nie siadasz I z panem Telembeckim o dwunastej jadasz,

Ty o siódmej już chrapiesz, tu nie śpią do trzeciej, Tu wstają o południu, ty — nim dzień zaświeci. Zdzisław. Ale na cóż wyliczać te mniemane winy? Jestem tu dziwakiem, wiem, lecz nie bez przyczyny: Byłbym Eadosta śmieszność na korzyść obrócił, Gdybjnn się był tą wieścią inną nie zasmucił,

Że i córka tym błędom ulega powroli;

I to mnie przymusiło do wzięcia tej roli.

Zotia dobra, ładna, ma rozumek miły,

Ale jej, baśnie ojca, głowę zawróciły.

Sama jeszcze wyraźnie nie wie, czego żąda:

W nieznaną przestrzeń świata z tęsknotą spogląda. Świetność, znaczenie, moda, są szczęścia obrazem, Który sprawdzić i pragnie, i lęka się razem;

Stąd to mniema, że męża najlepiej wybierze,

Gdy wr nim światową śmiałość i układ postrzeże. Przyjechać, blaskiem, wrzaskiem młodą zająć głowę, Nie jestto nadal szczęścia ustalić budowę.

Chcę i poznać dokładnie i tak być poznany;

Przeto, co mój charakter, ten nie jest ndany: Jestem z nią samym sobą, i to tylko kryję,

Że żyłem w wielkim świecie i tam zawsze żyję. Jeśli .bez tej zalety będę jednak w stanie Podobać się Zofii, zmienić jej żądanie,

Jeśli poświęci miłość świata, zabaw, mody,

Będę miał jej uczncia niemylne dowody:

Ale jeśli brak zalet, których nie chcę użyć,

Za jedyną przeszkodę do szczęścia ma służyć,

Ha!

Julia. Ależ mój paniczu, wszystko dobrze, ładnie, Lecz niech ci na myśl, Zosi lat szesnaście wpadnie. Pewnie panna w tym wieku piękna i wesoła,

(z uśmiechem wskazuje Zdzisława)

Człowieka, co się nażył, zrozumieć nie zdoła;

A potem, nie wiem czemu każdy szuka żony Wtedy dopiero, kiedy już światem znudzony,

I jeszcze za złe bierze tej młodej osobie,

Jeśli uciech i zabaw trochę życzy sobie.

[zostaje.

Zdzisław. Tak, to... Ale niech skończę, co wyznać Nieumiejętność cudzych języków udaje,

Bo romanse, którymi zajmują się damy,

Których my swoich mało, wiele obcych mamy, Gramatyką się stały potocznej rozmowy!

Żadna nie potrzebuje łamać sobie głowy:

Myśli, zdania, zwrot sensu, i przyjemność cała Staną się jej własnością byle pamiętała.

- ’ Wziąłem tę broń Zofii; jej sposób myślenia,

Wdzięk wyrazu i zdania, niech się sam ocenia. Julia. Bardzo dobrze...

Zdzisław, z tern wszystkiem nie będę się chlubił, Lecz Zofia mi sprzyja i ojciec polubił.

Julia. Ale kiedy ty idziesz mądrym, wolnym krokiem, Astolf przy tejże mecie stanął jednym skokiem:

Jego stroje, kary kle, konie i żokiety Pono nad twój rozsądek lepsze są zalety.

SCENA DRUGA .TLILIA, ZOFIA, ZDZISŁAW.

Zofia (wbiegając). Ach Kochana Julio...

Julia. Co Zosiu? Zdzisław.

(nagle się wstrzymuje postrzegłszy Zdzisława. Julia zdaje się czekać eo powie nareszcie).

Jak wnoszę,

Moja przytomność...

Zofia.

Ach nie, proszę zostać, proszę... Wprawdzie teraz się tylko za wahanie wstydzę,

Bo wr tern, com miała mówić, nic złego nie widzę; Chciałam prosić Julię, by z nami jechał Stąd o milkę, na spacer.

Julia (z niedowierzaniem). To przjmzyiia Cała?...

Zofia. Ależ bo chciałam także... pokazać ci wprzódy... Astolfa cudny zaprząg, kocz najświeższej mody, Jakie konie w karyklu, jakie pyszne stroje.

I... znowum się wstrzymała, bo się zawsze boję,

(zbliża się do Julii i mówi ciszej, ale tak, żeby i Zdzisław słyszał).

Kiedy chwalę te fraszki, urazić Zdzisławra. Zdzisław (z ironią pierwszy wiersz). Acll, więc jllŹ do lit0-

[ści dostąpiłem prawa! Ach, piękna Zofio, stać na zawsze trwogę,

Że pochwał w takim względzie zazdrosnym być mogę; Bo wiem, że jeśli Astolf twoje serce zyska,

To nie dlatego tylko, że koczem połyska.

Takie fraszki dla duszy słabe są ogniwa,

Łatwo) się ich dostaje, jeszcze łatwiej zbywa.

SCENA TRZECIA.

JULIA, ZOFIA, ZDZISŁAW, RADOST.

(Radost w surducie, pod spodem spencer i również pantalony z pońi chami; chustka grubo zawiązana. Nalega trochę na nogę i laską się ( sem podpiera).

Radost. A charmant, charmant, superbe! już hrabina

[wstała.

(Zofia w rękę go całuje ; Radost głaszcząc ją pod brodę).

Bnon giorno moje dziecię... ślicznaś moja mała.

A! Zdzisław, ranny ptaszek... cóż?... podług zwyczaju Może już z polowania?

(Zofia i Julia siadają, Zofia od sceny: haftują).

Byłem w blizkim gaju,

Ale psy nie goniły, bardzo ostre pole.

Radost. Nie goniły, a, charmant! dlatego ja wolę Par force, par force... eh g oddam! to mi polowanie! Hussa! przez płoty, rowy, niech się co chce stanie! Po angielsku a, charmant, krocie uciech, krocie. Mój Tarant, dobry szłapak, lecz staje przy płocie. A gdzie rów, to się kładzie, więc nie mogę ścigać; Ale mnie na rok przyszły, Anglik będzie dźwigać. Konie i psy sprowadzam, a wtedy dopiero Wszystkich myśliwych proszę, niech się do mnie zbierą. Jlllia. Ależ, panie Radoście, któż w wieku Waćpana Tak poluje.

Radost.

Zdzisław.

Radotage, Komtesso kochana!

Dla wieku nie polować! idea nielada!

Co tu wiek ma do rzeczy? sam Astolf powiada,

Że lord Fic... Fec... jakże... Fen... bodaj się nie

[święcił,

Ot ten, coto, rok temu na łowach kark skręcił... Comment donc, diable! no mniejsza jak się nomino-To gdzie! starszy odemnie, a jednak polował, [wał. Zofia. Nie, ojcze, i ja na to zezwolić nie mogę, Dotąd jeszcze kulejesz i cierpisz na nogę.

Radost (prostując nogę). Nie bardzo.

Zofia.

Zawsze z koni masz jakieś przypadki. Radost. Tak, prawda, nogęm wybił, byłto casus rza-

Zdzisław. Jakto z konia?

[dki

Radost (z fanfaronadą). Na kursach raz mi się traiiło. Zdzisław. Gdzie?

Radost (jak wprzódy). Na kursach powiadam.

Zdzisław.

Radost. Od bramy do arendy. Zdzisław.

Radost.

Zdzisław. Po wzgórkach?

Lecz gdzież miejsce było?

Tu, tu?

Tak. tu. u mnie.

Radost.

Tak.

I mostkach?

Nie bardzo rozumnie.

Zdzisław.

Radost.

Wiem, wiem mais c’el ctit charmant!

Zdzisław.

I któż tam był jeszcze? Radost. Ja i moi dworzanie. Wszystkich w szereg

[mieszczę,

W szereg... przy bramie... wszystkich... superbe!...

[staję razem;

Mamy wszyscy wyruszyć za danym rozkazem.

Moja nieboszczka ciotka miała głos jak tuba, Jeszczem jej dał za dyszkant starego Jakuba; Słuchamy... wtem oboje już krzyczą co mogą,

Eli goddam, jak pocisnę Taranta ostrogą!... Zarazem koniuszego przy mostku wyminął,

Ekonom wraz ze siodłem z kobyły się zwinął, Potem jeden i drugi, obydwa pisarze,

Zostali ten przy gumnie, tamten przy browarze;

I leśniczy gniademu okładając boki,

Już, już, nie był przedemną, jak na cztery kroki, Wtem żyd idąc... bo żyda zawsze pełno wszędzie, Nuż do lisiej kapuzy; a mój Tarant w pędzie Jak forknie, stanie, wierzgnie... musiałem zeskoczyć, No, w Anglii na kursach, żyda ani zoczyć;

Lecz u nas! goddam! jak tu kursa robić?

Jednak i moja wina, trzeba przysposobić Miejsce, konie i ludzi. Wszystko to urządzę.

Julia. I wszystko niepotrzebnie.

Ach, i ja tak sądzę.

Zofia.

Zdzisław. Przypadki zawsze będą.

RadOSt (siadając po lewej stronie sceny). O, gadajcie Sobie!

A ja na przyszłe lato nowe kursa zrobię.

Ale widzę, że jesteś lękliwy Zdzisławie.

Zdzisław (zbliżają się do Zofii) O, czasami i bardzo, lecz

[nie w takiej sprawie:

Lękam się, kiedy przyszłość położę na szalę,

A nie wiem co przeważy, nadzieja czy żale,

Radost (w zamyśleniu). W mijaniu cała sztuka, a to

[łatwo umieć.

Zdzisław (do Zofii). Kiedy mnie nie rozumią, lub nie

[chcą, rozumieć.

[grodę

Do skutku przywiodę!

Julia. Rzecz jasną każdjr pojmie, więc niema bojaźni. Zofia. Dowodem zrozumienia, jest dowód przyjaźni. Zdzisław. Wolę nienawiść, wolę, jak przyjaźń w na-Nadziei serca, którą...

Radost (wstając)

Zdzisław (idąc ku Radostowi i dziękując). Ach, MoŚCi do-

[brodzieju...

RadOSt (odprowadzając na stronę Zdzisława i pokazując). W^ koilCll

[meta stanie,

Przy której damy będą; tak, meta, mój panie. Chctrmant! superbe!... tylko że...

(wpada w zamyślenie i siada).

Julia.

Jemu kursa w głowie. Acli, kiedy wyrok szczęścia w jedliem leży słowie, Wtedy lada głos ludzki dochodząc zdaleka,

Zdaje się, że spełnienie nadziei wyrzeka;

Ale jakże bolesno, gdy z niczem przemija! Nieszczęście nas zasmuca, niepewność zabija.

Ach Zofio! zbliż mało-oddaloną porę;

Błagam cię, dzisiaj, teraz, niech wyrok odbiorę. Zofia. Nic nie słyszę.

Z tym żartem prośba nie ulata;

Zdzisław.

Siostro przyczyń się za mną.

Zofia.

Nie, za mną proś brata, Proś, niech mnie nie zawstydza, niech mnie tak nie

[dręczy;

Jutro od. tego słowa nic mnie nie wyręczy,

Na cóż dzisiaj wspominać chwilę rozstrzygnienia? Lękam się coraz bardziej w miarę jej zbliżenia,

I jeśli ojciec zechce, to jeszcze odłożę...

Ale nie, jutro koniec...

Nie, to być nie może.

Radost (wstając).

Julia, Zofia, Zdzisław, Czemu?

Radost. Bo dwie mil tylko, moim gruntem będzie;

Dwie mało; więc aż Lublin zatrzj^ma nas w pędzie, Julia (śmieje się). Lublin? mil trzy chcesz pędzić?

Radost.

Z czegóż śmiać się tyle?

Po pięć w Anglii robią.

Zdzisław.

Radost. Inne.

Zdzisław.

Radost.

Ależ inne mile.

Mniejsze.

Tak, charmant! przypominam sobie. O, zaraz wr moich drogach taki podział zrobię! Przecie zimą czy latem, czy polem czy lasem,

Miło, angielską milę przejechać się czasem.

SCENA CZWARTA.

CIŻ SAMI, ASTOLF. (zupełnie ubrany jak Radost).

Radost (idąc naprzeciw Astolfa i podając rękę). BuOU giomo!

Astolf. Bon jour, Mesdames.

RadOSt (obracając się przed idącym Astolfem). Patl‘Z, Ulój SU1'-

[dut nowy

Astolf (z uśmiechem spojrzawszy z boku). Niezły.

(przysuwa z hałasem krzesło do Zofii; siadając).

Cóż Comtesse Julie ustał dziś ból głowy?

(nie słuchając odpowiedzi i wyciągając się na krześle).

Panna Zofia zawsze piękna jak nadzieja.

RadOSt (na stronie; poprawiając surdut). Niezfy.

Astolf (do Zdzisława z przyciskiem). Do UÓg Upadam pana

[dobrodzieja!

RadOSt (przypatrując się surdutowi Astolfa i swój poprawiając).

Niezły! taki jak jego.

zawsze głosem od początku sceny). Pod

[stopki mnie ścielę.

Astolf (do Zdzisława, jednym

Julia (cicho do Zofii). Nieznośny.

Prawda, czasem.

Na cóż słów tak wiele?

Zofia (podobnież do Julii).

Zdzisław (do Astolfa).

Na cóż się tak z językiem i z myślami biedzić, Czyż po polsku, dzień dobry, nie można powiedzieć ?

Radost. Dobry dzień, czy dzień dobry, twardo i nie

[ładnie,

A w cudzych mowach, to z ust jak z procy wy-

[padnie:

Bon jour, guten Mor gen, good day; skarby, skarby

[Panie!

Jak się masz? ho w do you do? co za przywitanie ? Bądź zdrów: farewell, farewell, krótko węzłowato, Farewell. Dobranoc: good night; cóż ty na to?

I tak wszystko w angielskim. Naprzykład rzecz mała: Dziękuję ci: I thank you; a, czułość wspaniała, Farewell, I thank you, good night; ha, co za dźwięk

[boski¹),

Ale już nie to, trzeba wyznać, język włoski. Buon giomo! come sta? ella sta bene?

Per sewirla, cosi, cosi, Corpo di Baco!

(krzywi się i kiwa ręką).

Niemiecka od francuskiej uboższa jest mowa:

(polskim mocnym akcentem).

Guten Morgen! Wo kommen Sie denn her? Ich komme aus Lithauen. Sie kommen aus Lithauen und sprechen so gut deutsch. Kann man Ihnen mit einer

Scliale Kaffe dienen? (krzywi się i kiwa ręką).

Tak więc francuska mowa, wszystkich mów królowa. To mi zaś w angielszczyźnie najmilszem się zdało, Że niewyraźność wdziękiem, nawet sztuką całą: Jeden stara się ukryć, drugi zgadnąć słowa,

Tak zawsze jest zabawa, choć nudna rozmowa. Astolf (ziewnąwszy). Ach, mon cher Monsieur Radost,

[i dobry Zdzisławie,

Połóżcie też już koniec tej dzielnej rozprawie;

Co nam do takich rzeczy; bogactwo języka Wszak z bogactwa kieszeni zupełnie wynika.

Twardy język i suchy, kiedy kieszeń pusta,

A z głodu posiniałe, niewymowne usta.

(śmieje się głośno).

Niemądry.

Zofia (do Julii cicho). Co Za koncept. Jlllia (podobnież do Zofii).

Radost.

Ależ mon chor ami, Nie możemy się zawsze zatrudniać fraszkami.

(do Zdzisława).

Prawda?

(do Astoifa). Potrzebne także czasem roztrząśnienia I nad erudycyą.

(do Zdzisława).

N’est-ce pas.

Zdzisław.

Bez wątpienia.. Radost. Wszak o literaturach sądzić jestem w stanie? Zdzisław. Teraz i mniej znający daje swoje zdanie. Zofia (do Julii). Co też nie wygadują!

Astolf.

Widzę więc, że chcecie

Bym.zasnął, jak wczoraj pan...

Radost.

O... o... już, plecie.

(do Zdzisława uniewinniając się).

«

Takem był zasłabł koło drugiej po północy,

Że się wstrzymać od spania nie było w mej mocy. Astolf. To nie wiem, czyś pan osłabł, czyś się nami

[znudził,

Ale to wiem, żeś clirapnął, ażeś się przebudził. Zdzisław (śmieje się głośno). O, słabości niegodna! noc

[przepędzić we śnie.

Radost (uniewinniając się). Ależ b(j byłem chory.

Zdzisław.

Ależ bo tak wcześnie. Astolf. Teraz dopiero Zdzisław powie nam kazanie: Że śmieszne i szkodliwe długie w noc czuwanie;

Że nasze dziady, baby, prababy, pradziady,

Nie takie zostawiły dla wnuków przykłady;

Że póki z zagranicy nie przyszły zwyczaje, Szczęśliwe w swej prostocie były nasze kraje;

Nie znano co to miasta, co bezsenne gody,

Co zbytki w stołach, winach, co wykwintne mody; Ale siano, młócono, i zjadano... (z przyciskiem) hreczkę.

(śmieje się głośno).

Zdzisław. Nie, kazania nie powiem, lecz małą babeczkę.

,.Witaj“, rzekł orzeł „Żórawin z podróży, Twój powrót cieszy i wiosnę nam wróży; Usiądź żórawiu na bliższ3rch zagonach,

Powiedz, coś widział w cudzoziemskich stronach.

Ci co tak daleko lecą,

Zwykle korzystają nieco;

I z twojej pewnie będziem mieli łaski,

Nowe poprawy, nowe wynalazki:

Jak żywność chować,

Gniazda budować,

Wroga unikać,

Jak się czubić... jak i znikać“...

„Stój“ przerwie żóraw, „stój, stary gaduło.

Cóż ci się we łbie usnuło,

Że się każd3r trudzi lotem,

B3r was uczyć za powrotem.

Przeleciałem cudze kraje,    ,

Bo tak nasze chcą zwyczaje,

A nie po to, b3^ się męcz3rć,

Wszystko śledzić, siebie dręc3^ć;

Lecz mądrze chodzę, rezolutniej krzyczę,

To umiem, tego UCZ3A ci się Ż3^czę,

A poznasz wkrótce, że te wasze baśnie“...

„Nie kończ!“ orzeł wrzaśnie,

„Niech cię sępy porwą w sztuki,

Za te myśli i nauki!

Niech na nieszczęście do swych gniazd nie wraca, Kto pamięć o nich na chwilę utrącą,

Kto niebaczny na przykłady,

Przynosząc z sobą pozbierane wady,

Zbiór tylko cudzych śmieszności nam stawi“... O jakże wiele jest u nas żórawi!

Radost. Charmant! Astolfie, n’est-ce pas? dobrze

[rzecz wystawia;

Taki głupiec podobny całkiem do żórawia.

Co się na naszych łanach wygładzi, wypasie,

I potem leci schudnąć w trzechmiesięcznym czasie. A, charmant, charmcmt n’cst-ce pas?

(do Astolfa) .

Ale nie myśl sobie,

Żeby każdy wojażer miał być w tym sposobie.

(do Zdzisława)

Prawda? n est-ce pas?

Sens .jasny.

Zdzisław.

O tych tli osnowa, Których całym rozumem cudzoziemska mowa. Radost. I orzeł dobry, dobry: nie słuchał włóczęgi,

I verba neritatis wyciął mu jak z księgi;

Lubię go, lubię za to, i więcejbym lubił,

Gdyby pana żórawia był trochę poczubił.

Astolf. O, miał rozum, i słowne przekładał dowody. Radost. Czemu?

Julia.

Astolf. Bo może stary, a żóraw, był młody.

RadOSt (w miarę zapału odmienia postawę).

Stary, stary, cóż z tego? Patrzcieno u kata!

Jak gdyby zwyciężały same tylko lata!

I ja choćem niemłody, już pod siwym włosem. Jeszczebym na harc wyszedł z niejednym młokosem.

(z coraz większym zapałem)

Coto wiek! teraz, zaraz, niech kto w drodze stanie! Niech mnie tylko zaczepi! Coto! Ech Mospanie,

Jak się chwycę do korda...

(mówiąc »Ech Mospanie« chwyta się zą głowę i poprawia perukę na ucho, jak się czapkę poprawiało, potem przy ostatnim wierszu ehce chwycić za kord, w ten moment zdaje się jak przebudzony postrzedz swój ubiór; zostaje chwilę w tej pozycyi, potem mówi ze spuszczoną głową powoli i z cięż-kiem westchnieniem)

Było to tak... było!

Astolf (P° krótkiem milczenia). Eh blcn?

Radost (na te francuskie słowa podnosi głowę i podrygując wraca do

dawnej przesadnej postawy).

Astolf.

A, charmant, charmant!

Bajek słuchać miło;

Lecz podobno na spacer miały jechać damy.

Jedźmy ż...

(do Zdzisława)

Za pozwoleniem... jeśli jechać mamy.

(Wszyscy się ruszają, Radost i Astolf ku przeciwnym drzwiom. Damy wychodzą).

Radost (wywołując). Jakubie!

Astolf (podobnież). Etienne! Daj tu mego kapelusza...

(obracając się ku Zdzisławowi, poprawia się)

Mój kapelusz... przepraszam.

Nikt się nie obrusza.

Zdzisław.

Astolf. Jednakże cię przepraszam; prawdziwie się boję, Boś gotów na mnie strzelać za polszczjrznę moję.

(Zdzisław wzrusza ramionami).

Radost. Allons! stary, ruszaj się!

(Jakub, Etienno przynoszą kapelusze).

Jakub.

Radost.

Żwawo!

Ta idę, tfy!

(głaszcząc go po łysinie i śmiejąc się).

Czubka niema?

(Damy wracają).

Jakub (gniewiiwie). Hm! czubka!

RadOSt (obraca go, śmieje się, sam podrygując na jednej nodze).

La pirouette!

Astolf (śmieje się).

(Radost Julii podaje rękę, Astolf uprzedza Zdzisława i podaje rękę Zofii).

Jakub (<io Radosta obruszony). Otby panicz statkował.

(Damy, Radost i Astolf wychodzą, Jakub po krótkiem milczeniu).

Wiem ja co się święci.

Brawo!

''spoglądając na Etienna).

Pszczółka tam być nie może, gdzie się truteń kręci.

(wychodzi przedrzeźniając Etiennowi, i wzajemnie).

SCENA PIĄTA.

ZDZISŁAW, ETIENNE.

(Zdzisław wrócił ode drzwi: nie widząc za sobą stojącego, mówi pierwsze wiersze).

Zdzisław (dostająclist). Nie słucha mnie... zatem list...

[albo, nie... list wolę;

Siostra... nie, nie, w pokoju położę na stole...

(chce iść ku drzwiom pokoju Zofii, wraca postrzegłszy Etienna i siada tyłem do niego).

Jest natręt!

Etienne.

Sługa pański! pan się, widzę, nudzi... Ej, za granicą to żyć!... tam to widać ludzi...

W Francyi nie tak jak tu, tam pastuszek lada

O tyci, a już, panie, po francusku gada.

To, panie, inne rzeczy, to Francya, panie,

Niech się Podlasie schowa!

Zdzisław (więcej tyłem się obracając: do siebie). Przecież l'az

[przestanie.

[i‘zą;

Etieime. Tani pieców niema... tytuń, to hez fajek ku-No, wódka dyabła warta, ale wina dużo;

A dopieroż w Paryżu, albo i Londynie...

Londyn, panie, na wyspie, woda wkoło płynie,

Na krypach nas przywieźli, wtenczas most zerwało.

(Zdzisław obraca się z zadziwieniem do Etienna).

Nie pierwszy pan się dziwi, widziałem niemało, Wiem wszystko; kiedy gadam, nikt mi nie zadrzymie, A niechno panu zacznę rozprawiać o Rz3rmie. Zdzisław. O Rzymie... (cieho).

Astolf milczał... (głośno)

Chciałem wspomnieć właśnie;

Tamto przez morza, skaty...

Etieime (przerywając śmieciłem). A to CO Za baśnie!

(śmieje się).

Najciężej do Anglii, stamtąd jak po stole.

Zdzisław. Czy tak?

Ale ja, panie ja Francyę wolę. Zdzisław. Więc z panem byłeś wszędzie?

Ha, niechaj sam powie. Zdzisław (na stronie). Prawda, sam to powiadał... ależ

[po tej mowie...

Etienne.

Etienne.

(zrywa się i chodzi prędko).

Czyżby i Astolf kłamał? Zaraz próbę zrobię... Poczekajno, paniczu, dopiekę ja tobie!

Etienne. A o Renie pan słyszał? Ren, panie, to rzeka, I)o Mayence; miasta, panie, ptynąc już zdaleka...

(Zdzisław nagle bierze kapelusz i wychodzi. — Etienne zdziwiony odprowadziwszy go oczyma).

Ja gadam, on wychodzi... nikt nic nie chce wiedzieć, Wartoż to wojażować, proszę mi powiedzieć?

(Stoi z założonemi rękoma). ZASŁONA SPADA.

AKT DRUGI.

W tym akcie wszyscy prócz Zdzisława inaczej ubrani; Astolf równie z Ra-dostem, Astolf siedzi zamyślony, Radost wychodzi ze swego pokoju bez fraka, który za nim Jakub niesie. Ekonom z papierami.

SCENA PIERWSZA.

RADOST, ASTOLF, EKONOM, JAKUB.

Radost. Mon cher, patrz, dobrze chustka? guz dobrze

Po angielsku?

Astolf. Źle.

[ściśnięty ?

RadOSt (zaglądając Astolfowi pod szyją). Jakże ?

(Astolf siedząc poprawia mu niedbale chustkę, Radost wdziawszy frak)

A frak, patrz, co? wcięty?

Astolf. Naj piękniej.

Astolf (Jo ekonoma). Bądź Wasze zdrów.

(Ekonom kłania się i wychodzi, Radost za nim woła)

A! prawda, he! ami!

Widziałem kilka koni dotąd z ogonami. Goddam! co to znaczy, lie?

Ależ muchy w lecie.

Ekonom (kłaniając się)

Radost (do ekonoma). A w Anglii much niema?

(do Astolfa).

N’est-ce pas? co on plecie!

(do ekonoma).

Uciąć... A! i twój deresz jeszcze ogon nosi. Ekonom (kłaniając się). Staruszek, niech pan...

Radost.

Uciąć! nikt się nie wyprosi. Jutro Waszeć bez wąsów, deresz bez ogona;

Bardzo proszę...

SCENA DRUGA.

RADOST, ASTOLF.

Radost.

Przesądy, rzecz niezwyciężona! Nic nowego nie można nowego do kraju wprowadzić, Trzeba się wprzódy zawsze, aż do znoju wadzić...

(na stronie).

Dobrze, żem sobie wspomniał, trzeba go wybadać, Czemu dziś Zdzisławowi nie chciał odpowiadać.

Czy był, czy nie był w Rzymie, muszę dojść ko-

[niecznie.

Astolf (usłyszawszy ; na stronie z nieukontentowaniem).

Znowu Rzym ! Lecz z nim mogę rozmawiać bezpiecznie.

RadOSt (siadając tyłem trochę do Astolfa przy przeciwnej stronie sceny ;

Ślepo we mnie wierzy. Od zręcznego pytania odkrycie [zależy

do siebie). Od czegóż zacząć?... hm, hm... Astolf (na stronie).

Radost (na stronie).

(Myśli nad zapytaniem nucąc piosnkę: „Wlazł kotek na płotek¹¹, głośnie albo ciszej podług myśli, i zażywając tabakę ; eo powtarza przed każdem zapytaniem).

W Rzymie długo bawiłeś?

Astolf.

Bawiłem rok cały.

RadOSt (odwracając się nagle ; na stronie). Był. Rok nie dzień,

[skryć trudno...

(obracając się, kontent z konceptu).

Astolf. W zimie? nie, niema.

RadOSt (odwracając się, na stronie).

W zimie są upały?

Nie był. Wszak tam [ciepłe kraje.

Astolf (na stronie). Chce mnie badać, niedobrze; posądzać

[się zdaje.

Radost (wymusiwszy piosnkę). Papieża, czy widziałeś ?

Astolf.

Widziałem i nieraz. Radost (odwracając się). Był. Bo gdzieżby go widział.

[Dojdźże końca teraz? Astolf. Ach mon chor Monsieur, wielką sprawiłeś

[mi radość ;

Lubię jego ciekawość, uczynię jej zadość,

A któż lepiej nad niego naśladować może ? Radost. Tak, naśladować umiem, niema i gadania, Lecz słyszałeś jak silnie ojczyzna się wzbrania. Astolf. Bo w tern błądzisz przy całym swym wielkim

Będę mu opisywał te powabne kraje.

Z Włoch! z Włoch teraz brać będziem mody i zwyczaje, Tamto nam w każdym względzie nie braknie na wzorze,

(kłaniając sią).

[rozumie :

Te polskie ekonomy, żaden nic nie umie,

Wypędź wszystkich; Anglików, Francuzów dostanie, Którzy choć nie polepszyć, odmienić są w stanie. Nareszcie i to miło, gdy z czasem usłyszę,

Że swój wojaż do Polski, mój ekonom pisze,

Grdzie kraj znajdzie przestrogi w barbarzyństwa

[względzie,

A le. Baron polonais co trzy kartki będzie. Radost. Mam jednego Anglika i ten wszystkiem rządzi, Ale cóż ? wśród Polaków, dlatego też błądzi. Astolf. No, ale ma już błądzić ten, co będzie rządził, To wolę przecie, żeby po angielsku błądził,

Niż po polsku.

Radost.

A, i ja wolę, oczywiście!

Astolf. Savez vous quoi? Daj krzyżyk temu żupaniście, Weź natomiast Anglika, mego masztalerza. Radost. Masztalerz ekonomem ?

Astolf.

Cóż to tak uderza ?

Idą na ochmistrzynie markietanki cudze,

Czemużby John polskiemu nie miał zrównać słudze ? Wszak i on cudzoziemiec.

Radost.

Anglik, prawda i to. Nieraz com brał za śmieszne, poklaskiem okryto,

A gdym pytał, mówiono: tak robią Anglicy.

Nawet, croyez moi, mon cher, bo byłem w stolicy, Grdyby który w but głowę, w czapkę włożył piętę, To ubranie z oklaskiem byłoby przyjęte;

Ergo, swego własnego gdy nie mamy zdania, Trzeba ślepo brać cudze i to bez pytania.

Głiarmont!n’est-cepas! A goddcim! ja się tutaj bawię! Wybacz, że cię samego na chwilę zostawię,

Muszę... Otóż i Zosia, godnie mnie zastąpi.

(odchodzi).

SCENA TRZECIA.

ZOFIA, ASTOLF.

Astolf. Przecież znalazłem chwilę, której los tak skąpi, Mogę...

Zofia (zrywając się ku drzwiom). Zaraz...

Astolf (zastępując).

Zofia (ku drzwiom).

Momencik.

Astolf.

Julię...

I)wa słowa.

Zofia. Nie, nie.

Astolf (odstępując). Wszakże to nasza ostatnia rozmowa.

(Zofia zostaje gdzie stała i obraca się powoli ku Astolfowi; po krótkiem milczeniu).

Chcę Zofię pożegnać.

(Milczenie. Zofia idzie pomału i staje przy krześle).

Dzisiaj zaraz jadę.

(Milczenie. Zofia siada powoli, opiera się na stole, trochę odwrócona od Astolfa).

Zdzisław został szczęśliwszym... przeszkód mu nie kładę.

Zofia (z nieukontentowaniem). Zdzisław ?

Astolf.

Ach gdyby uczuć bez granic, bez miary, Którym nie podlegając nie można dać wiary,

Uczuć, które nasz umysł w ostateczność wiodą, Ręka twoja, Zofio, miała być nagrodą,

Któżby do niej nademnie mógł mieć więcej prawa? Ale inne przyczyny wynoszą Zdzisława.

Zofia. Przyczyny? i jakieżto?

Astolf.

Jego sposób życia.

On, żyjąc wśród cichego przed światem ukrycia, W jednostajnym pokoju, wszystkiem cię otoczy, Czego twe myśli pragną a szukają oczy. Zmieniając twe mieszkanie, nie zmienisz zwyczaju, Tak jak i tu, słowika słuchać będziesz w gaju, Jak tu, czysty wód kryształ odbije twe wdzięki,

5*

Jak tu, kwiat czekać będzie dotknięcia twej ręki. Drogie wiejskie rozkosze!

(po krótkiem milczeniu)

Ja, nie jestem w stanie

Twoje, piękna Zofio, uiścić żądanie.

(zważając jakie wrażenie robią jego słowa)

Nieszczęściem, pewien układ, zawcześnie zrobiony, Przymusza mnie opuścić lube tobie strony. Chciałażbyś wyjść ze swego, że tak powiem, świata? Dobrowolną wygnanką zostać na trzy lata?

Nie widzieć swych przyjaciół i drogiej rodzin}'?

Ze mną samym dalekie przebiegać krainy,

I niczem niewstrzymana, nieznana nikomu,

Coraz pod nowem niebem szukać swego domu?

(Milczenie. Astolf zdaje się czekać odpowiedzi. Zofia zdaje się niemódz zebrać się na nią).

Lecz wiem, że kto w domowej wychowany ciszy, Necliętnie żyje w miastach, z przykrością zgiełk słyszy, Że zmienność mody wt strojach, ledwie nie co doba, Tym, co do niej nie zwykli, rzadko się podoba;

I że wszystko, co nowe, ludzie czy zwyczaje, Lubiącym jednostajność ciężarem się staje.

(Podobne milczenie jak wprzódy).

Pojmuję także bardzo, choć mieszkam w Warszawie, Że można się zakochać w ziemiańskiej zabawie:

(Wolno i z przyciskiem)

Dla rozrywki urządzać i hodować trzody,

Sprawiać pieczołowicie warzywne ogrody,

Wglądać w zbiór lnu, konopi, i płócien bielenie, Patrzeć na wzrost cielątek i krówek dojenie,

Karmić rzadkie kokoszki o złocistym czubie...

Zofia (z niecierpliwością). Któżto Panu powiedział, że ja

[tak wieś lubię?

Astolf. Jakto? piękna Zofia tych zabaw nie lubi,

A Zdzisław jej wyborem wkrótce się pochlubi?

Cóż ci to za myśl każe szukać tam swobod}r,

Gdzie w uczuciach zapału, w chęciach niema zgody? Zdzisław choć stanie w świecie obok swojej żon}r, Czuć będzie, bo ma rozum, ile poniżony;

I bądź pewną, nie długo na scenie zabawi,

Osadzi cię za Dniestrem, lub samą zostawi.

Przytem nie myśl, Zofio, że jesteś nieznaną:

Ciebie i ciebie tylko wszędzie wychwalano,

Wszyscy cię pragną poznać i widzieć w Warszawie, Poznają cię więc wkrótce, ale przy Zdzisławie.

(śmieje się głośno)

Przebacz ten śmiech niewczesny;

(śmieje się).

lecz wystawiam sobie

(śmieje się).

Jak ten dobry wieśniaczek wyda się przy tobie.

(śmieje się).

Lecz ja mu nie uwłaczam, nie czynię zniewagi; Człowiek uczciwy, czytał dzieło księdza Wagi, Gospodarz pracowity, przystojny mężczyzna,

Ale trochę... prostaczek, każdy mi to przyzna. Zofia (wstając). Słucham pana Astolfa, wymowie się

[dziwię,

Lecz go dotąd zrozumieć nie mogę prawdziwie. Astolf. Nie chcesz zrozumieć, powiedz, i to męką moją, Tyś nieczuła, mnie tylko czucia niepokoją;

Lecz jeśli chcesz szczerości, a gardzisz wymową,

O najdroższa Zofio!... (klęka).

Zofia.

Astolf.

Ach! (wybiega).

Zofio! słowo!

SCENA CZWARTA.

Astolf (wstając). Cóżem za głupstwo zrobił!... kląkłem

[niepotrzebnie;

Dobrzem zaczął i mówił, a skończył haniebnie.

Z jaką wzgardą milczała! czy kocha Zdzisława? Nie. Lecz mnie już posądza... Przeklęta rozprawa! Tak, niema co i wątpić, już wpadli na drogę, Odkryją tajemnicę, zgubionym być mogę.

Zdzisław, Zdzisław to zdziałał... z układu mnie badał; Lecz zkądże on... ha! Etienne może się wygadał. Etienne! Etienne! Stefanie!

(otwiera drzwi)

Ty gapiu, Stefanie!

SCENA PIATA.

ASTOLF, ETIENNE.

Etienne Ca drzwiami). Słucham, biegną.

(postępując za Astolfem, który chodzi dużym krokiem)

Już jestem... jestem... jestem... Panie. Astolf (w gniewie) Ty bjdeś gdzieś trębaczem?

Etienne (prostując się)

W kompanii drugiej Pułku pierwszego strzelców, na pańskie usługi. Astolf. I dlatego, żeś trąbił za Benem dwie mile, Kłamiesz, be?

Etienne.

Astolf.

Jak się uda.

Dowcipu nie tyle, Bardzo proszę. Twoja to niewstrzymana mowa Szkodzi mi tu więcej i zgubić gotowa. Etienne. Mnie tu na rękach noszą.

Astolf.

Tak jest, na kułakach, Widać po sinym nosie i czerwonych znakach;

Lecz powiedz, nie lękaj się, wyznaj, czy w tej dobie Gadałeś co z Zdzisławem, tak, w swoim sposobie? Etienne. I czegóżbym się lękał, żem mu duby prawił, Sam pan jego zdziwieniem byłbyś się ubawił. Astolf (przystępując). Otóż słowo zagadki. Cóż mi trzyma

[ręce ?

Że...

Etienne (cofając się). Słowo pańskie, słowo...

Astolf.

(Rzuca się na krzesło. Etienne ode drzwi bliżej powoli przystąpiwszy).

Etienne. Jak pan chciałeś, zostałem wielce poważany, Na sposób cudzoziemski przerabiam dworzany: Wczoraj, jak się John ze mną do Marka zabierze, Ostatnie polskie wąsy padły jak paździerze,

A z ferezyi szpencer takem mu wykroił,

Że się dzisiaj z radości, jak bela upoił.

Astolf. Tak, to sposób jedyny: prawdą wesprę baśnie. Idź, proś pana Zdzisława.

Etienne.

Ze ci łba nie skręcę?

Otóż i on właśnie.

SCENA SZÓSTA.

ASTOLF, ZDZISŁAW.

Astolf. Zdzisławie, łatwo zgadnąć, więc nie chcę w to

[wchodzić,

Komu chciałeś bajeczką przyciąć i zaszkodzić;

Lecz powiem, żeś się bardzo omylił w tej mierze: Ten, co miał na tern stracić, śmiał się w duszy

[szczerze.

Ale później o Włoszech gdyś zaczął badanie, Wkrótcem zamilkł... bom nie był odpowiedzieć w stanie. I wiesz przyczynę?

Zdzisław, (z uśmiechem). Nie wiem, lecz mi powiesz może. Astolf. Zacząwszy od a do zet odbyte podróże, Ubóstwianie cudzego, polszczyzny nagana,

Przesada w mej osobie... wszystko rzecz udana. Zdzisław. Astolfie!

Astolf. Grdy poznałem, że zła droga prosta,

Tak do serca Zofii, jak wrzględów Radosta,

Po ich wdasnych śmiesznościacli inną sobie ścielę. Chcąc się córce podobać, na w⁷zór jakich wiele, Przesadną eleganta przyodziałem postać;

Ojca zaś śmieszność dzielę, chcąc mu miłym zostać. Zdzisław. I jakiż koniec temu?

Astolf.

Zdzisław. Czy tak?

Z panną się ożenię.

Astolf.

Młoda i dobra, łatwm ją odmienię.

Zdzisław. A ojciec?

Astolf. Ten rad nierad musi się przeprosić ;

Że go także nawmócę, mogę sobie wnosić,

Do czego drogę zwolna już teraz ugładzam,

Ody każdą jego śmieszność do zbytku przesadzam. Zdzisław. Oszukujesz go jednak.

Astolf.

Zdzisławie! poprawca

Nie jest złem oszukaństwem.

Zdzisław.

Astolf. Chęć dobra.

Zdzisław.

Nie masz do niej prawa.

Korzyść wdasna.

Astolf.

Zdzisław. Czemuż mi to powierzasz?

Astolf.

Zdzisław. Cóż ci ręczy?

Astolf.

Zdzisław.

Obie w jednym rzędzie.

Byś milczał w tym względzie.

Twój lionor.

Honor, w fałsz wprowadzać. Astolf. Honor, szczere zwierzenie i ufność nie zdra-Zdzisław. Ostrzedz, powinność moja.

Astolf. (z ironią). I w dobrym sposobie,

Bo spełniając ją niby, pamiętasz o sobie. Zdzisław. Chcesz bym ci pomógł?

[dzać.

Astolf.

Nie chcę, i nie jesteś w stanie. Napraw, coś mi zaszkodził, zarzuć twe badanie,

I nie zwiększaj śmieszności, którą już ponoszę. Zdzisław. Nie, nie, szczerym być muszę.

Co za szczerość, proszę! Lecz jestżeś zawsze takim ? powiedz mi Zdzisławie! Zawsze lubisz otwartość w każdej swojej sprawie? Nie myśl, ża ja cię nie znam, żeś wszystkich w błąd

rzucił :

Astolf.

Widziałem cię był w Wilnie, gdyś z Paryża wrócił, Oba więc bardzo prostą nie idzieni}r drogą;

Nie wchodzę, jakie twoje zamiary być mogą,

I względem oszukaństwa uwag ci nie robię.

Wydaj mnie, a oddalisz w tejże samej dobie;

A gdy sam tu zostaniesz, bez żadnej zawady, Łatwiej twoje do skutku przywiedziesz układy.

Zrób tak, ale się spytaj wprzód samego siebie, Ulegasz honorowi, czy własnej potrzebie.

(odchodzi)

Zdzisław (sam). O piekielnie! piekielnie! cierpię jak

[na męce.

Jestem jegO Wiemikiem. (po krótkiem milczeniu).

Ha! związał mi ręce

Mądrze! Mogłem go odkryć, najłatwiej wysadzić, Teraz muszę go bronić; (w złości).

Bo nie mogę zdradzić!

SCENA SIÓDMA.

ZDZISŁAW. JULIA.

Julia. Ach, Zdzisławie, słuchaj mnie! jakie mam do-

[mysły,

Słuchaj, od ich sprawdzenia twe losy zawisły. Dzisiaj mi moja Zuzia zrobiła zwierzenie,

Że się Etienne Astolfa kocha w niej szalenie; Grdy różne jego słowa powtórzyła ściśle,

Wiesz, jak teraz z pewnością o Astotfie n^ślę? Zdzisław. Na przykład?

Julia.

Zdzisław.

Julia.

Że jest oszust.

Julio!

Udaje,

Zwodzi nas, nigdzie nie był, a o wszystkiem baje; Nawet, przypomnij sobie, dziś podczas śniadania, Jak się mięszał, jak zamilkł na twoje pytania. Zdzisław. Co za myśl.

Julia.

Zdzisław.

Julia.

Jakto, wątpisz?

Wątpię.

I z przyczyny?

Zdzisław. Bo... bo go znam.

Julia.

Zdzisław, (coraz bardziej się niecierpliwiąc) I CÓŻ Z tegO, ale

Julia.

Zdzisław.

Julia.

Zdzisław.

Julia. To, co mi masz powiedzieć.

Zdzisław.

Julia. Zdzisławie!

Zdzisław.

Ty go znasz ? wszak przed pół godziny...

Co wiesz?

[wiem.

Kto?

Ty?

Co wiem?

Ja ci nic nie powiem.

Droga siostro, Julio kochana! Proszę cię, proszę, błagam, padnę na kolana,

Nie pytaj się, nie badaj, nie dręcz, nie męcz tyle, I zostaw, zostaw proszę, zostaw mnie na chwilę. Jlllia. Idę, idę! Zdzisławie, co się z tobą dzieje! Tak, każdjr z was w miłości drzymie lub szaleje.

SCENA ÓSMA.

ZDZISŁAW sam.

Dobrze, dobrze na honor, dobrze plan zakreślił, Lecz o lubej Zofii niedość dobrze myślił,

I to go może zgubi. Ojca przyjaźń zyska,

Ale u córki został celem pośmiewiska...

Lecz kto, co, może ręczyć za kobiety?

Kto zgadnie, jakie dla nich trzeba mieć zalety? Czasem cacko, błyskotka, bawidełko małe Zająć może ich duszę, zmienić życie całe.

SCENA DZIEWIĄTA.

ZDZISŁAW, ZOFIA.

Zofia (oddaje list). Przyjąć nie mogę, na cóż tajemne

[pisania ?

Czyż nam kto kiedykolwiek rozmowy zabrania? Zdzisław. Ty, Zofio, zabraniasz, ty unikasz zawsze, Dawniej i twe wejrzenia bywały łaskawsze!

Cóż, że moja nadzieja o dzień się przedłuży?

Twoje ścisłe milczenie szczęścia mi nie -wróży.

Może litość... rozumiem, czytam w twojem oku,

Już mi i jutrzejszego nie trzeba wyroku;

Wyrwę się z tych miejsc lubych, wyrwę się jak z życia, Zapragnę i nie znajdę przed sobą ukrycia,

A ty wspomnisz, Zofio, bo poznasz, żeś w błędzie, Że cię nikt tak nie kochał, nikt kochać nie będzie. Zofia. C uczuciem). Zdzisławie!

Zdzisław.

O, Zofio!

Zofia (odsuwając się, na stronie). Co czynię, o, nieba!

(po krótkiem milczeniu).

Wola ojca...

Zdzisław. Rozumiem, więcej nie potrzeba;

Żegnam cię... (czeka odpowiedzi).

Zofia (po krótkiem milczeniu). Więc pan jedzieSZ?

Zdzisław.

Zofia. Jedziesz pewnie?

Zdzisław.

Na cóż czekać dłużej.

Najpewniej.

Zofia (urażona).

Zdzisław. Każesz jechać?

Zofia.

Zdzisław.

Zofia.

Zdzisław.

Ja?

Szczęśliwej podróży.

Każesz zostać?

Ja?

Więc jadę.

(czeka odpowiedzi, po krótkiem myśleniu).

Jechać, czy nie? odpowiedz; dajże mi choć radę. Zofia. Nie, nie, jutro odpowiem.

Zdzisław.

Lecz jakież obietnice Astolfowi dane ? Zofia. Żadne.

Zdzisław, (nie dowierzając). Zofio !

Zaczekam, zostanę;

Zofia.

Zdzisław.

Żadne.

Lecz Kadost mu sprzyja. Zofia. Prawda, Astolf go bawiąc dość zręcznie podbija; Ale w waszej rozprawie dzisiaj przy śniadaniu,

Tak śmiesznym, tak się dziwnym okazał w swem

[zdaniu,

Tak sprzecznym z samym sobą, że pono nie zbłądzę, Gdy go o chytry układ i kłamstwo posądzę.

Jeśli dla mego ojca winnych niema względów, Kłamie, śmieje się skrycie, a korzysta z błędów,

O, wtedyby mnie żadna nie wstrzymała siła,

Hem dziś obojętną, tylebym gardziła.

Zdzisław (popęaiiwie). Tak jest, Zofio, Astolf...

(wstrzymuje sią)

wcale mnie nie zwodzi.

Radost (wchodząe). Zosiu, Julia sama na ogród wychodzi.

(Zofia, wychodzi).

SCENA DZIESIĄTA.

RADOST, ZDZISŁAW.

RadOSt (biorąc go

stroną i obzierająe sią). Powiedz mi W Se-

[krecie, mon cher, co to znaczy,

Że się Astolf o Włoszech tak trudno tłómaczy? Zdzisław. Alboż ja wiem.

Radost.

na

Hm, nie wiesz, ale twoje zdanie?

Zdzisław. Zdanie? Ja nie mam zdania.

Radost.

O, figlarz! Mospanie.

lla.SZ ty tęgi rozumek! (biorąc go na stroną)

Gfdyś spytał nawiasem,

Jak się zaciął na Kzjunie!

Zdzisław (wyrywając się)

Radost. Ależ o! cóż bo pleciesz; jak po mydle prawi I rzadko komu miejsce na słówko zostawi. Zdzisław. Może więc nie chciał mówić.

Bo się jąka czasem.

Tak sobie uroił? Tak, kaprys, widzimisię... Przecież zaspokoił,

Bóg zapłać, bojaźń moją; zbłądziłem jak widzę, Bałem się, czy nie kłamie, a ja się tern brzydzę. Więc będzie zięciem...

Zdzisław.

Radost.

Zdzisław.

I Zofia chce...

Radost.

Czyim?

Moim.

Zięciem pana?

Radost.

Wprawdzie obietnica dana Pod warunkiem, pewien punkt jeżeli wyjaśnię... Zdzisław. A Zofia?...

Radost.

Lecz ten punkt wyjaśniłeś właśnie. Zdzisław. Ja, jam wyjaśnił? brawo! cieszę się tern

[szczerze;.

Lecz Zofia? Zofia?

Radost.

Spytana w tej mierze,

Już przed czterema dniami...

Zdzisław.

Przed czterema dniami?

(na stronie)

Fałsz3^wa!...

Radost. Zezwoliła.

Zdzisław (do siebie). Czy mnie sen nie mami?

Więc do tryumfu tylko potrzeba mnie było! Radost. Kontent jestem, że wszystko tak się ukończyło.

Zosim szczęścia w tern pragnął, Zosia temu rada. Zdzisław. Jakto, i mnie jej ojciec, jak nic, to po-

[wiada ?

Mnie, któiy ją kocham i to od tak dawna?

Żarty zbyt bolesne. Radost. A ty porzuć, wierzaj mi, miłostki niewczesne. Zosia nie jest dla ciebie, to młode i płoche,

Radost. Kochasz ją? jakto, zawsze? a to rzecz za-Myślałem, żeś zapomniał.

Zdzisław.

[bawna ?

A ty już na sensata zakrawasz mi trochę.

Dla twego i jej dobra sprzecznym ci w tej mierze; Ale wierz mi, Zdzisławie, ja cię kocham szczerze; Przykro, przykro mi będzie, jak mnie już porzucisz, Zawsześ się sprzeczał ze mną, lecz teraz zasmucisz. Zdzisław. Próżne słowa.

Radost.

Niepróżne, jak syna cię lubię, I wiesz co, jak już Zosia odjedzie po ślubie,

Ot, zostań się tu ze mną, będziem wraz mieszkali. Zdzisław (na stronie). Zofia mnie zdradziła!

(odchodzi nagle).

SCENA JEDENASTA.

RadOSt (po długiem milczeniu). KaciŻe tO Znali!

(ehodzi poprawiając peruką).

Ale cóż, Zosia tak chce... tak żałośnie wzdycha!... Poczciwy, biedny Zdzisław! (siada).

Charmant! fe, do licha!

(po krótkiem myśleniu, bawiąc się tabakierką).

Jakubie!

Hm, hm, hm, charmant; charmant; burza po pogodzie !

SCENA DWUNASTA.

RADOST, JAKUB.

Radost. (zamyślony). Gdzie pan Astolf?

Jakub.

Radost. Słuchaj!

Jakub.

Radost.

' Jakub.

Słucham.

Z paniami w ogrodzie.

Astolf gdzie?

W ogrodzie z paniami.

(po krótkiem milczeniu zbliża się do ueha Radosta)

On mi się nie podoba, mówiąc między nami.

Mnie.

Radost. Komu?

Jakub.

Radost.

Jakub.

Radost. Hm, hm.

Jakub.

Radost. Stary Jakub radoteur.

Jakub.

Char mant, charmant.

On mody wprowadza.

On paniczowi wszystko złe doradza.

Za nieboszczki pani Pytano się: a Jakub, chwali to, czy gani?

Jam panicza piastował, czasami i skropił...

Radost. Pamiętasz, jakem w studni czapkę ci utopił? Jakub. Alboż to jedne figle!...

¹

Wszystkie angielskie słowa podług wymowy policzone: gud-de, hau-du-iu-du,fer-uell, gud-nayt, au tsenk iu, goddem.

Łebski chłopak byłem.

Radost.

Jakub. Ho, bo!

Albo do stołu, jak cię raz przyszyłem ? Jejmość woła Jakuba, a Jakub ze stołem...

Radost.

(śmieją się obydwa)

Jakub. A wróbel?

Radost. O, za wróbla cztery plagi wziąłem.

Jakub. Hej, bej! nie te to czasy! Jakub nic nie

[umie,

Starzy słudzy po kątach, nowa czeladź szumi;

W stajni Czech, Francuz w kuchni wszystko ściera,

[tłoczy;

Bigosu nikt nie liźnie, barszczu ani zoczy;

Każdy: „Monsie“ i „Monsie,“ wszystko „4 la modę“ A wszyscy dyabła warci, wszędzie widać szkodę; Architekt co zbuduje, to jakby na lato,

A panicz płaci, płaci, tęgo płaci za to.

I ten Anglik talarki zabiera daremno;

Co to za rządzca! Boże zmiłuj się nademną!

Ja nie jestem gospodarz, lecz przeciem nie ślepy,

Że na miejscu pszenicy tysiąc korców rzepy. Radost. Radoteur stary Jakub.

Oni jedzą może : Lecz nam rzepę jeść! naco? kiedy mamy zboże. Radost. Charmant.

Jakub.

A co najbardziej serce mi przenika, Że i z panicza robią powoli... fircyka.

Jakub.

Radost. Jakubie, jesteś głupi.

(Jakub odchodzi ze spuszczona głową, Radost obziera się za nim i z dobroeią)

O!., stary!... Jakubie.

Wróć się...

(wstaje i głaszcząc go pod brodę).

No, no, już zgoda... ty wiesz, że nie lubię, Kiedy mnie kto poprawia... no, no, zgoda z nami.

(podnosząc głowę Jakubowi).

Śmiej się... pamiętasz wiśnie ?

(śmieje się).

Jakub (w miarę przypomnienia, rozwesela twarz). Te, te, pod

[siatkami ?

(Radost śmieje się głośno ; Jakub zaczyna się śmiać. Oba naprzeciw siebie stojąc, coraz bardziej się śmieją! Zasłona spada).

AKT TRZECI.

SCENA PIERWSZA.

(Radost bez fraka, floret w ręku, maska druciana na twarzy. Plastron, rękawica, drugi floret na ziemi).

Radost (woła ku drzwiom obróeony i podnosi maskę na czoło).

Astolfie! goddam! czekaj!... nietęgi w tej walce... Aha! możem niechcący okrzesał mu palce;

Nie umiem pchać i zbijać, kiedy mnie naciska,

I zawsze na krzyż macham, aż mi floret pryska. Ale nie, nie, do Zosi zapewnie pospieszył.

Kochany! z mego słowa jak dziecko się cieszył;

To mąż, to dla Zosiuni, z tym użyje świata,

Z tym zwiedzi cudze kraje... lecz Zdzisław u kata Na sercu cięży... milczy, nikogo nie wini,

Wzdycha... Ha! Zosia tak chce, c’est charmant! c’est

\fini!

(siada i obeiera czoło).

Uf! nieznośne łaskotki, bronić się nie mogę,

A i nacierać trudno, bo cierpię na nogę.

Jednak broń cudna!... rycerz, kto się dobrze bije. O, jak lubię:

(feclituje siedząc)

Un, deux, trois, hi, lie, ha! nie żyje!

(fechtująe posuwa się trochę z krzesłom, tak że ku drzwiom obrócony, mówiąc, ,,ha!“ ostatnie dał pchnięcie. Jakub z kilku służącymi w zimowyeh strojach ; lecz wszyscy prócz Jakóba w trzewikach. Radost zmieszany nagłem wejściem, mówiąc pierwszy wiersz, rzuea po za siebie maskę, plastron, itd.).

SCENA DRUGA.

RADOST, JAKUB, KILKU SŁUŻĄCYCH.

Co? lie? jak? — Ale wiem

Radost. Cóż to jest? czego? poco? wchodzić niespodzianie — wiem lecz próżne [gadanie —

Krzywdy nie macie — płatnia dobra, a strój char mant, Zatem służyć będziecie —fareicell — Allez vous en! Pierwszy służący. Będziem służyć do śmierci, bę-

[ubierze. Żeby clioć trzewików...

[dziem służyć szczerze. Wszyscy (kłaniając si§). Ale niech nas Jegomość inaczej Radost. Nie, nie, tak po francusku.

Drugi służący.

Radost. Chausse, chaussS, tak ładnie. Precz! dosyć

[tych krzyków.

Pierwszy służący. Już po świętym Marcinie...

Wiatr mroźny podcina.

Drugi służący.

Radost. A we Francyi niema świętego Marcina?

Chausse, chausse, tak pięknie.

Nikt z nas nie wytrzyma.

Pierwszy służący.

Jakub. Tam może śniegu niema.

Radost. Co ? tam śniegu niema ?

(otwierając drzwi do Astolfa).

Astolfie!... albo i ty... cliodźno tu Mospanie.

SCENA TRZECIA.

CIŻ SAMI, ETIENNE.

Radost. Najlepiej was objaśnić ten człowiek jest

[w stanie;

Człowiek wcale niegłupi.

Etienne (wprzód się kłania; potem prostując się).

Honoru za [wiele.

Radost. Człowiek robił wojaże.

[Pod stopy mnie ścielę.

Etienne (podobnież).

Radost (po krótkiem myśleniu). We Francyi bywa śnieg?

Śnieg ? Tak czasem zawieje,

Etienne.

Że ją trudno i znaleść!

RadOSt (do siebie).

No, tak się nie dzieje.

(z przyciskiem po krótkiem myśleniu).

Francuzi znają buty?

Etienne.

Znają, lecz nie noszą.

I w najmocniejsze mrozy o trzewiki proszą. Radost. Słyszycie! proszą. Niema co i gadać, niema. Etienne (poprawiwszy chustkę na szyi). Hm! jakem był W Pa-

[ryżu, taka była zima,

Że jak największe jodły, drzewa cytr}mowe... Radost (niedowierzając, lecz nieśmiało). Cytrynowe W Pa-

[ryżu? cóż za cuda nowe.

*.s

Etienne. Chciałem, rzec migdałowe.

Radost.

(na stronie).

A, co tak, to ale.

- Aha! zarazem postrzegł, że bryknął w zapale. Etienne. Comjajuż widział w świecie, co ja krajów

[zmierzył,

Żebym . tu zaczął gadać, niktby nie uwierzył. Jakub? Ja pierwszy.

Etienne.

Ale ja wiem, wiem, o co tu chodzi: Tym spleśniałym hajdukom to obuwie szkodzi.

To są tylko wymysły, niech ich pan nie słucha; Jeśli któremu zimno, niechaj w łapę chucha; Francuz na takie mrozy, że się w mózgu świeci,

W koszulce i sabotacli, jak na sankach leci. Radost. Saboty! brawo! charmant! saboty, trzewiki, Trzewiki z drewna, charmant! ustaną te krzyki. Zaraz każdemu parę wydłubać rozkażę;

Słyszycie! mieć będziecie sabotów po parze.

(wytrąca ich powoli).

No, precz, precz, precz. A charmant! des sabots,

[saboty

(odchodząc od swoich drzwi).

Jakubie, niech się bednarz weźmie do roboty.

SCENA CZWARTA.

JAKUB, ETIENNE (długie milczenie).

Jakub (kłaniając się). Pana Referendarza... Pana wojażera.

I kamerdynera...

Etieillie (z u<łaną pokory). Wolne żarty Waszmości...

Jakllb (kłania się).

Etienne. Mości panie Jakubie, nie drwij sobie proszę;

(z westchnieniem).

Dosyć ja już i wstydu i strapienia znoszę.

Jakub. A na cóż było jakieś wspominać soboty. Etienne. Bo przykrzejsze nam własne, niż cudze Jakub. Czasem.

[kłopoty.

Etienne. Jak mi pan zagra, tak ja skakać muszę.

Alboż to także mało dręczy moję duszę,

Gdy widzę, jakie dziwy i zbytki w tej chwili!

Jakub. Żeby bednarze z drewna trzewiki roj^j Serce boli człowieka.

Etienne (naśladując potrosze sposób mówienia Jakubs^^^ Każdy w fc. 1

•B0Ł '

.OHA^

[jiitlicz

Wszystko zaraz po ojcu zmienia podłu Jakub. Zaraz dom stary burzy.

Etienne.

Jakub. Bramę z wieżyczką zrzuca.

Etienne.

mo

A wystania ^nowy.

Zasypuje

Tnie strzyżone szpalery.

Jakub

Nawet i altany. Etienne. Teraz trawnik za grządki.

Jakub.

Kwiaty za parkany. Etienne. Słowem wszystko nic potem, lepiej dawniej

[było!

Jakub, (częstując go tabaczką). No, kiedy tak rozmawiasz,

[to cię słuchać miło. Etienne. „Jak bywało, niech będzie“, dopóki mawiano, Dobre, wesołe myśli i tynfiki miano.

Jakub. Teraz szum, blask, trzask wszędzie, a pieniędzy mało.

Etieillie. Albo ot, jak w ten moment, kiedyż to się

[działo ?

Młody śmieje się w duszy, drwinki sobie stroi,

(naśladując kiwanie głowy i udając głos Jakuba).

A stary kiwa głową i jak duda stoi.

(TJcieka. Jakub puszcza się za nim w złości, i bardzo powoli dobiegłszy do drzwi, wraca zadyszany).

Jakub. Żebym go był uchwycił! byłby miał za swoje! Poczekaj! ja ci drwinki nie takie wystroję.

Proszę, jak się ułożyć umieją łmltaje.

(spostrzega Zofię).

A! panna Zosia! smutna, i płakać się zdaje.

SCENA PIĄTA.

ZOFIA, JAKÓB. (na stronie.) (Zofia ze spuszczoną głową, przychodzi aż na przód sceny. Jakub pokazuje na migi, że się Zofia kocha; potem śmieje się).

Zofia, (na stronie.) Czegóż chcę?... kogóż szukam i spotykać się boję? (siada.)

Ach biedna głowa moja!... biedne serce moje!... Więc Astolfa, Astolfa mam już zostać żoną, Któregom nie kochała i nie kocham pono!

A Zdzisław... Boże! Boże! wszakżem sama chciała.

Ale tak nagle... jego żale.,, miłość stała... I moje serce... (wstaje).

Nie, nie, ulegnę potrzebie: Mój ojciec już dał słowo za mnie i za siebie.

Ależ dopiero jutro miałam odpowiedzieć...

Lecz gdy słowo odzyskam, będęż znowu wiedzieć, Komu... Astolfowi?... nie. Zdzisław... Boże, Boże! Nie wiem co czynić! wstrzymać; a! mój ojciec może... Lecz dał słowo, nie złamie. Ach, ja nieszczęśliwa! Gdzie pójść? co czynić?... Zdzisław może się spodziewa! Czeka; lecz gdzież jest?... gdybym...

(Jakub chrząka, Zofia przestrasza się).

Ach, to ty Jakubie.

Czy na ddł nie schodziłeś?

Jakub (śmieje się skrycie). Ja chodzić nie lubię. Zofia. Może widziałeś!

Jakub.

Zofia.

Jakub.

Kogo ?

Tak kogo.

Zolla (po krótkiem milczeniu).

Nikogo.

Czy kto jedzie?

Jakub.

Jedzie.

Zofia.

Jakub.

Kto ?

I nie jeden drogą.

Zofia. Lecz stąd nikt nie wyjeżdża?

Jakub.

Zofia.

Stąd?

Jakub (śmiejąe się skrycie). Pan? służący? Zofia (z niecierpliwością). Pan.

Stąd.

Jakub.

Pan? który? Zofia zniecierpliwiona). Pan Zdzisław.

Jakub (na stronie).

No, wyszło niechcący.

(kiwając głową).

Pan Zdzisław' miałby jechać?

Zofia.

Właśnie pytam o to. Jakub. Nie prędko on pojedzie i nigdy z ochotą. Zofia. Grdzież?... cóż robi? widziałeś?

Jakub (na stronie).

I skłamię odrobinkę, aby ją pocieszyć.

(do Zofii).

O, widziałem, widziałem, zdrowy i wesoły;

Z panem Astolfem skaczą przez krzesła, przez stoły, Taki tam śmiech na dole! taki hałas, wrzawa!

A nikogo nie słychać jak pana Zdzisława.

Niech się panna nie smnci, w’krótce go zobaczy Zdrowego, wesołego... ale cóż to znaczy?

(Zofia jedną ręką zasłania oczy, drugą daje znak Jakubowi, aby się oddalił, co ten czyni niechętnie).

Zofia (sama). Tak, kiedy on się cieszy, to i ja się cieszę, Pójdę zaraz do ojca, dzień ślubu przyspieszę.

(ociera łzy).

Ach ja się bardzo cieszę, kiedy on się cieszy,

Pójdę, pójdę do ojca, niech mój ślub przyspieszy.

Muszę trochę zgrzeszyć,

SCENA SZÓSTA.

ZOFIA, JULIA.

Zofia. Julio! nie uwierzysz, jak jestem szczęśliwa; Do prawdziwego szczęścia już mi nic nie zlywa, Ustały wszystkie troski; bojaźni, nadzieje,

Dziś los mój się ustalił, wszystko mi się śmieje: Bo wiesz, Astolf otrzymał ojca przyrzeczenie,

A ja kocham Astolfa, kocham go szalenie! Będziemy zawsze w mieście, zawsze w ciągłej wrzawie Nie myśleć o czem innem tylko o zabawie;

Będę u siebie sprawiać bale i wieczory,

Coraz nowy mieć zaprząg, najświeższe ubiory;

Będę czytać romanse, trudnić się modami,

I na wieś tu do ojca przyjadę czasami.

Wszystko cudnie, wybornie, nic, nic mi nie zbywa, Ach, Julio, Julio, jak jestem szczęśliwa! (śmieje się.) Julia. Lecz czemuż, do twych życzeń dochodząc

[szczęśliwie

Te łzy w oczach ?

Zofia (ocierając łzy).

Ze śmiechu, ze śmiechu prawdziwie.

Julia. Zosiu, ty mi coś kryjesz?

Zofia.

Cóżbym ja ci kryła? Wprawdzie trochem płakała i stroskaną była, Myśląc, że moje szczęście zasmuci Zdzisława,

Który choć do przyjaźni nie był stracił prawa;

Jego przyszłość zatruta, żal i miłość stała Ciężyły na mem sercu, jakby ziemia cała.

Julia. A teraz?

Teraz ze mną inaczej się dzieje. Zdzisław kontent, z Astolfem jak dziecko szaleje,

I z kim jeszcze? z Astolfem! nad miarę wesoły;

W największych krzykach skacze przez krzesła,

[przez stoły,

Zofia.

I kiedy ja szalona kryję się i szlocham,

On się cieszy niewdzięcznjr, że go już nie kochani. Julia. Potrzebneż ci do szczęścia są Zdzisława żale? Czyż blasku jego rozpacz przyda twojej chwale? Igrałaś z jego szczęściem aż prawie do znoju,

I jeszcze mu zazdrościsz ostatki pokoju.

Ach, wierzaj mi, Zofio, mnie mówić się godzi, Więcej niż miłość własną to czucie dowodzi.

Zofia (rzucając się w objęcia Julii).

Ach, Julio, Julio! kocham go nad życie!

Julia. Zatem tej tajemnicy będę mieć odkrycie.

Zofia. Nie znałam mego serca i żyłam w tym błędzie, Że zawsze wola ojca moją, wolą będzie;

Tak, niemylna różnica, co między Zdzisławem I Astolfem położył, zdała mi się prawem: „Zdzisław¹', mawiał mi często „nie jest mąż dla

[ ciebie;

Człowiek prawy, rozumny, gorliwy w potrzebie, Lecz z nimbyś, choć kochana, młodości nie znała, Osadziłby cię na wsi, i już przyszłość cała“. Przyznam ci się, te słowa nie spełzły daremnie, Myśl, że wiek młody stracę, jak utkwiła we mnie. Z drugiej zaś strony Astolf przyszłość mi zakreślał, O jakiej, któż w swem życiu choć raz nie pomyślał? Przyjemny memu ojcu, nawet i mnie miły,

Byłyby się me czucia ku niemu zwróciły,

Gdyby zbytnia przesada i zajęcie sobą Nie były jego skazą, mając być ozdobą.

Dziś dopiero, gdy ojciec dał już nasze słowo, Zaczęłam wszystko dawne przebiegać na nowo,

I tracąc już Zdisława, dopierom poznała,

Żem jego tylko, jego jednego kochała!

A wieść, że swój los przyjął bez serca boleści,

W mojem, teraz wzgardzonem, rozpacz tylko mieści. Julia. I cóż więc myślisz robić?

Zofia.

Pójdę do klasztoru. Julia. A. pozwól mi się rozśmiać z twojego wyboru.

Klasztor?... a bale, mody, ów świat ulubiony? Zofia. Ach, Julio! bez niego nie chcę i korony. Julia. A z Zdzisławem i chatka...

Mścij się, mścij, masz prawo.

Zofia.

Julia. Któż ci mówił, że wesół, że skacze tak żwawo? Zofia (szlochając). Jakllb.

Julia. To skłamał. Zdzisław ledwie do poznania. Właśnie niosę ci jego smutne pożegnania;

Odjeżdża, i z wszystkiego to mu najboleśniej,

Żeś mu czekać kazała, gdy. już inny wcześniej... Zofia. Julio, idź, spiesz, biegaj, niech nie jedzie w błędzie, Idź, powiedz mu, że jestem niewinną w tym względzie.

Julia. Jakto?

Zofia. Przed kilku dniami, w zwyczajnej rozmowie, Gdym wcale nie myślała o ostatniem słowie, Odpowiedziałam ojcu na zwykłe pytanie,

Że zawsze jego rozkaz mą wolą się stanie;

I to było powodem, że milcząc przede mną,

Astolfa obietnicą zapewnił tajemną.

Zdzisław więc o nieszczerość możeż mnie obwinić? Julia. Kochasz go więc?

Zofia.

Julia.

Zofia. Mówiłam, do klasztoru...

Julia.

Nad życie.

I cóż będziesz czynić?

Nie rób się dziecięciem; Trzeba nam się ratować innem przedsięwzięciem. Zofia. Nie, nie, ojca uporu nic w świecie nie nagnie;

Dał słowo, więc nie cofnie, i Astolfa pragnie. Julia. Prośba, łzy wiele mogą.

Zofia.

I mówić się boję. Zwłaszcza, że niby zrobił na żądanie moje. Julia. Otóż i on: odważnie.

Zofia.

Julia. Tylko zwolna.

Zofia.

Julia.

Ach cała truchleję!

Ratuj mnie.

Płacz i miej nadzieję.

SCENA SIÓDMA.

RADOST, ZOFIA, JULIA,

RadOSt (majęe papiery w ręku.)

Fe, fe, źle, źle, szkaradnie; od kołka do kołka Wszystkich, wszystkich wypędzę, a przyjmę pachołka; Ten lepiej rządzić będzie: same tylko szkodju A na miejscu intraty, expensy dowody.

Julia. Cóż się stało?

Wszystko źle: fe! tego nie lubię. Gdy mnie kto jak indyka i parzj^ i skubie: Chciałem cudzoziemczyzny, prawda, ależ sądzę.

Że się jej nie sprzeciwia, mieć polskie pieniądze.

A ci obcy służalcy lubią cudze tracić.

Radost.

Myślą, żę na to wioski, aby icli opłacić.

Francuzy, Włochy i te przemądre wyspiarze, Wszystko jutro precz pójdzie, wszystkich wygnać każę. Julia. Ale cóż?...

Radost. (pokazując papiery.) Proszę! pisze i pisze bez miary.

(obracając się ku drzwiom w największej złości.)

A ja, Monsie Fiurliurluk, ja chcę mieć talary!

(ochłonąwszy.)

Ulice powysadzął i w gwiazdy i w koła,

A gromada przed drzwiami o swe grunta woła.

W miejscu dawnych narzędzi — przemądre machiny, Które dwa dni naprawiaj, pójdą pół godziny.

A gdy wszystko parowe, gdzie się okiem rzuci, Młyn stoi, browar zgorzał, młócarnia nie młóci. Stodoły jak pałace, a próżne sąsieki,

I tysiące głupstw jeszcze z tej głupiej opieki.

Lecz co z tego najprzykrzej, najbardziej niemiło,

Co mi w tej całej sprawie oczy otworzyło :

Że mnie trzeba pieniędzy, tu ani tynfika!

A, mościa Dobrodziejko, to duszę przenika! (do Zofii) Czegóż ty znowu płaczesz?

Ach. wielkie zmartwienie.

Julia.

Radost (z wielkim przyciskiem).

Twój Astolfek nie zginął, kocha cię szalenie!

I to panicz, co powie, to zawsze przesadzi;

(pokazuje na czoło)

I jeszcze mu tu świta, lub fałszywie radzi.

No, proszę Pani, kiedy teraz mnie namawiał,

Żebym nad rzeką, w górze, na skale, młyn stawiał, A wodę tam na koła będą nieść sikawki.

Wodą... pstrykać... na koła! chyba dla zabawki.

I ganiąc polskie młyny ten pod niebo wznosi,

Bo mówi, że to szwedzki... Ale cóżto Zosi?

Julia. Nie śmie mówić.

Radost

Julia. Chce wstąpić do klasztoru.

Radost.

Hm, hm, lim, czemże tak strwożona?

Do klasztoru? Ona? (śmieje się) No do tego klasztoru wiem ja dobrze drogę.

Zofia (całujjc rękę ojca). Ach, ojcze, ja Astolfa żoną być Radost. Żarty?

[nie mogę.

Zofia. Nie, dobry ojcze.

Julia.    A wiedząc dokładnie,

Że zawsze ojca wyrok kiedy raz zapadnie,

Nic go zmienić nie zdoła, święte jego słowo...

Nie chce się już naprzykrzać, obrażać namową.

(z westchnieniem)

I klasztor jej młodości schronieniem się stanie:

Bo słowo tu jest drugiem, pierwszem powołanie. Radost. Ale... cóż Pani w głowie!... cliybabym oszalał, Żebym słowo odbierał, na ten krok zezwalał.

Julia. Jednak, Panie Eadoście, cóż wypadnie z tego, Że kochając jednego, pójdzie za drugiego?

Zdzisława.

Radost. Co, co, jak, jak, kochając.!, kochając... Julia.

Radost. Zdzisława? Otóż macie/...

(chodzi, po krótkiem myśleniu)

A, to dziwna sprawa. A Zdzisława, Zdzisława... późne obudzenie!

(po krótkiem myśleniu)

Nie, nie, co raz przyrzekłem, nigdy nie odmienię...

(do Zofii)

Wszakżem bo cię się pytał. Ale te dziewczęta,

To zawsze oczki nadół i buzia ściśnięta;

Czy która chce, czy nie chce, to się zawsze wzbrania, Zawsze siak tak, a potem płacze, jęki, łkania!...

A kaciż zgadnąć mogą, co się z niemi dzieje! Julia. No, no, Panie Eadoście, więc mamy nadzieję... Radost. Nie, Mościa Dobrodziejko, najmniejszej w tym

[względzie:

Dałem słowo i słowo dotrzymanem będzie.

SCENA ÓSMA.

Ciż sami, ASTOLF.

Astolf. Permettez, Monsieur Eadost, niech z ust

[pięknych słyszę

Pewność słodkiej nadziei, którą się kołyszę.

RatlOSt (bierze za rękę Astolfa, i przed Zofi^ mówi).

Zofio, twój mąż przyszły.

(chodzi w głębi sceny zamyślony)

Astolf.

Powtarzać nie trzeba, Że szczęście, którem mnie dzisiaj obdarzają nieba, Wdzięcznością mnie, Zofio, przejmuje ku tobie; Wdzięcznością, której doznasz w każdej życia dobie. Tak potem twoim mężem, jak teraz czcicielem, Szczęście twoje mieć będę moicli życzeń celem;

I tego tylko jeszcze jedynie się boję,

Żebym był zawsze wT stanie zgadnąć myśli twoje... Ale jednakże, przytem, pozwól, niech się dziwię... To milczenie i te łzy... cóż myśleć prawdziwie? Permettez Monsieur Radost! jakieś duchy wieszcze... Radost (podajęe mn rękę)

Zosia twoją, masz rękę, czyż ci nie dość jeszcze? Astolf. J’ en suis charme; lecz ten żal, który oko

[czyta...

Julia. Kiedy ojciec przyrzeka, któż się córki pyta? Astolf. Mer ci... rozumiem trochę. Lecz, łaskawy Panie, Mówiłeś, że przystała na moje żądanie.

I już miałem upraszać, by ślubu nie zwlekać,

Chcąc jak najprędzej z lubej ojczyzny uciekać, Chcąc przenieść się, jak lotem, w ubóstwione kraje, Gfizie przyjemniejsze nieba, ludzie i zwyczaje;

Ordy na miejscu radości żal tu w twarzach czytam, I nikt nie odpowiada, choć się trzykroć pytam. Radost. Słowa nie łamię.

Prawda; ale cóż to znaczy, Niechże kto, z łaski swojej, przecie wytłumaczy. Julia. Kiedy panna chce wstąpić płacząc do klasztoru, Łatwo zgadnąć, czy z ojca kontenta wyboru.

Astolf (odmienny przybiera sposób mowy).

Astolf.

I zupełnie zgaduję. Lecz że nie jest rada,

Czyż koniecznie w klasztorze zamknąć się wypada? Julia. Jak inaczej uniknąć a nie złamać słowa? Astolf. Więc ze strachu przedemną to zrobić gotowa?

O, nigdym nie miał myśli takiej broni użyć. Wracam słowo, gd}rm nie mógł miłości zasłużyć.

SCENA DZIEWIĄTĄ.

RADOST, ZOFIA, ASTOLF.

Radost. Hm, hm, hm.

Zofia. Czy to pewnie?

Pod jednym warunkiem.

Astolf.

Zofia. A ten!

Astolf. Byś nie gardziła Astolfa szacunkiem. Zofia. Nigdy, nigdy.

Radost. Hm, hm, hm.

Jeszcze prośba mała:

Astolf.

Czyś podobną, odpowiedź Zdzisławowi dała?

(po krótkiem myśleniu)

Zdzisław został szczęśliwszym.

Ja się z tern nie kryję. Astolf. Dla spełnienia twych życzeń wszystkiego użyję.

(do Radosta)

Zofia, (ze spuszczony głowa)

Zdzisław kocha Zofię, kochany wzajemnie;

Miał rywala, ma teraz przyjaciela we mnie.

Wraz ze mną na ich szczęście Pan Radost zezwoli, Gdy mu będzie wiadoma zmiana naszej roli: Zdzisław został Astolfem, Astolf zaś Zdzisławem,

To jest: nie zmianą nazwisk, lecz własności prawem. Ten co zwiedził Europę, w wielkim swiecie żyje, Jest Zdzisław. Ten, co w blasku skromną duszę kryje, Co na wsi wychowany, w niej uciechę widzi,

Jest Astolf i swej zdrady przed wami się wstydzi. Radost (zamyślony) I ma się czego wstydzić.

Astolf.

Lecz choćem was zwodził, Przyznajcie, więcejm pomógł, niżeli zaszkodził.

A gdy każdy z nas pilnie w tej sprawie poszuka, Dla każdego się znajdzie niemała nauka.

Radost. No, no, no, prawdać i to, niema co powiedzieć.

Zofia (zachodzi z przeciwnej strony Astolfa i całując rękę Radosta).

I jakże?

Radost. Co?

Zofia (wskazując głową) Z tailltem.

SCENA DZIESIĄTA.

ZOFIA, ASTOLF.

Astolf. Tracąc cię już, Zofio, lepiej cię poznaję; Ceniłem twoję duszę zbyt mało, przyznaję,

Biorąc rolę, prawdziwie godną pośmiewiska, Mógłżem myśleć, że śmieszność twoje serce zyska, Lecz przebacz, twój wiek młody, ojca twego zdanie Wprawiły mnie, niestety, w to mylne mniemanie. Zofia. Szukajmy zapomnienia przeszłego stosunku.

W dziele stałej przyjaźni i zmianie szacunku.

SCENA JEDENASTA.

ZOFIA, ASTOLF, JULIA, ZDZISŁAW.

Zdzisław. Ach, Zofio! Astolfie! gdzież wyrazów zbierę By tobie wyznać miłość, tobie dzięki szczere. Zofia. Prędko chciałeś odjechać.

Zdzisław.

Zofia. Tak łatwoś mnie porzucał. Zdzisław.

Tyś chętnie oddalała.

Zofia.

Lecz mogłeś się spodziewać...

Zdzisław.

Mógłemże inaczej?

Łatwo? Powiedz raczej

Ja chętnie, o Boże!

Ale któż się może... Julia. Właśnie czas zająć kłótnią i skargi rozgłaszać, A to wszystko dla tego, żeby się przepraszać. Zofia. Julio!

Ale scenę w ten moment odmienię, Gdy spytam, czy Radosta macie zezwolenie?

Julia.

(długie milczenie).

Astolf. Zdaje się...

Spodziewam się...

Radost.

Z czem ?

Czemu się Zdzisław taił?

(do Astoifa) Ale chciałbym wiedzieć,

O tern sam wam powie. Radost. Hm, hm, hm, coto proszę u tych młodych

[w głowie!

Astolf.

(wychodzi).

Zofia.

Zdzisław.

Mam nadzieję przecie...

Julia. Idźcieże więc do niego, czego stać będziecie. A że ci zakochani dziecinnieją prawie!

No, idźcie śmiało, Zosin, dalejże Zdzisławie!

SCENA DWUNASTA.

CIŻ SAMI i RADOST.

(Radost po polsku ubrany, bez peruki, ezaplca na bakier, karabela przy boku, wchodzi poprawiając suknią)

Tak lepiej... i że lepiej mogę się poszczycić,

JeSt przecież CO poprawić, (chwyta się za czapkę)

jest i za co chwycić.

(za kord)

A! Zdzisław!

ferotąc) Potem Waszmość z wszystkiego się sprawi, A teraz... Niech was, dzieci, Pan Bóg błogosławi! Będziem w domu siedzieli razem wszystko troje.

Co cudze, dyabła warte! a najlepsze swoje! Zdzisław. Nie, wszyscy za granicę jedźmy na lat parę, Zbierajmy to, co dobre, czy nowe czy stare;

A potem, gdy wrócimy, każdy z was mi przyzna, Że miłe cudze kraje, lecz milsza ojczyzna!

Albo miasto sceny X, XI, XII.

SCENA DZIESIĄTA.

RADOST, ZOFIA, ASTOLF, JULIA, ZDZISŁAW.

Zdzisław. Ach, Zofio! Astolfie! gdzież wyrazów zbierę...

Eadoście!... ojcze!... przebacz, niech wyznanie szczere... Radost (surowo) Potem, potem się Waszmość ze wszystkiego sprawi,

A teraz... niech was, dzieci, Pan Bóg błogosławi! Będziem w domu siedzieli razem wszystko troje.

Co cudze, dyabła warte! a najlepsze swoje! Zdzisław. Nie, wszyscy za granicę jedźmy na lat parę, Zbierajmy to, co dobre, czy nowe czy stare,

A potem, gdy wrócimy, każdy z was mi przyzna, Że miłe cudze kraje, lecz milsza ojczyzna!

DAMY I HUZARY

KOMEDYA W TRZECH AKTACH, PROZĄ

Pochlebstwo ma w sobie osobliwy przysmak, chociaż go kto rzkomo odrzuca, przecież ono smakuje.

And. Maks. Fredro.-

OSOBY:

MAJOR ROTMISTRZ KAPELAN

EDMUND, PORUCZNIK PANI ORGONOWA PANI DYNDALSKA PANNA ANIELA ZOFIA, córka PANI ORGONOWEJ. JUZIA ZUZIA PRUZIA GRZEGORZ REMBO

służące.

pułku HUZARÓW, na urlopie.

siostry MAJORA, jedna starsza i grubsza od drugiej.

stare HUZARY.

Scena w domu MAJORA, na wsi.

AKT PIERWSZY.

Duży pokój. Czworo drzwi bocznych; dwoje w głębi. Na środku stół z mapami; stolik po prawej stronie, na którym gra szachów, przy nim w głębi krzesła. W głębi broń różna: dzidy, cel,, głowy tureckie do karuzelu służące, także w głębi.

SCENA PIERWSZA.

MAJOR, ROTMISTRZ, KAPELAN, PORUCZNIK, REMBO.

(Major na środku, ogląda strzelbę: po lewej Porucznik nabija; po prawej

Rotmistrz oparty na strzelbie, patrzy na szachy; przy nim siedzi kapelan

zatrudniony strzelbą ; w głębi Rembo. Wszyscy w szpencerach ubrani na polowanie, w wojskowych czapeczkach.

Major. Czy tylko pewnie? bo czasem...

Rembo. Nie śmiałbym przecie zwodzić pana Majora; niech zaraz zginę, jeślim nie widział na własne oczy kozła i dwie sarny. Wszystko troje wyszło do bydła, na ciemną dolinę, jak ten kąt, ta struga... oto jak ta wielka łoza, gdzie ksiądz Kapelan prześlepił zająca... aż tu obces kundys jeden i drugi: buf, buf!... Ech, panie! jak nie pójdą sarny moje! strach! aż się ziemia trzęsła!... przez Garb, Wielką Banią, po nad Bartkowy potok...

Major. Ho, ho, ho! sarny dotychczas na drugim końcu świata.

Reillbo. Zlękły bo się fur idących gościńcem i hajże łąkami nazad wT jasieninę.

Major. Nam więc drogą od kopców zastąpić wypada.

Rembo. Ja z dębniaków cicho psy podpuszczę, a każda na strzelbę, jak na rożen wpadnie.

Fredro, Dzieła. Tom I.

Major. Dalej panowie! I na urlopie nie dam wam próżnować.

Kapelan. Zaraz, zaraz.

Porucznik. Ja dogonię.

Major (biorąc lulkę ze środkowego stołu i kiwając głową, do Remba).

Zawołaj Grzesia. (Rembo odchodzi).

Rotmistrz (do Kapelana, patrząc na szachy).

Wygram, jeźli wieżę cofnę.

Kapelan. Wątpię.

Rotmistrz. Załóż się.

Kapelan. Dobrze.

Rotmistrz. Nikt tu nam nie ruszy, za powrotem przekonam i talarka schowam.

SCENA DRUGA.

CIŻ SAMI, GRZEGORZ.

(Stary huzar z ogromnemi wąsami).

Major. Tylem razy, mój Grzesiu, już cię o to prosił, abyś kładł wszystko na swojem miejscu. Poco tu na mapach lulkę zostawiasz ? tam w szafce ma swój numer; nienawidzę nieporządku (oddaje lulkę i zdmuchuje mapę).

Otóż, otóż, nie mówiłem? plama... i ta baszta... a propos, a klucznica ?

Grzegorz. Kłusem wywieziona. (Odchodzi).

Kapelan. Bogu dzięki.

Rotmistrz. Ostatnia więc białogłowa usunięta z naszego domu; będzie raz przecie cicho i spokojnie.

Major. Okropnie gadała.

Porucznik. Bo stara, bo stara.

Major. O ho, ho, Panie poruczniku, wiem, na co Pan zakrawasz, ale nic z tego. Wolę huk moździerzy, niż kobiece świergotanie. Nić z tego i pokażę, że i żołnierz potrafi domem rządzić bez kobiety.

Porucznik. Piękny rząd!

Kapelan. Dobry, dobry.

Rotmistrz. Wyśmienity.

Major. Wyśmienity.

Porucznik. Czy zawszeście go Panowie wyśmienitym znajdowali? Czy zawsze przy krem było kobiece świergotanie ? (długie milezenie).

Major. Chodźmy na polowanie.

Rembo (wbiegając). Głoście jadą!

Major. Któryś z kolegów.

Rembo. Gdzie-tam! kilka pojazdów! największa parada-. (Odcliodzi, oficerowie jeden po drugim, zbliżają się powoli do okna).

Major.-Dla Boga! landara.

Porucznik. I kocz.

Rotmistrz. I bryka.

Porucznik (z Ukontentowaniem). Acll ! damy !

Major, Rotmistrz (odskakując na środek pokoju). Damy ! Porucznik (rachując). Jedna, dwie, trzy...

Major, Rotmistrz (z żałością spoglądają na siebie). Trzy ! Porucznik. Cztery, pięć...

Major (jak wprzódy). Pięć !

Rotmistrz (podobnież). Pięć!

Porucznik Jeszcze jedna...

Major, Rotmistrz (razem). Sześć!

Porucznik. Jeszcze jedna.

Major Rotmistrz (razem). Siedm! siedm!

Kapelan (wstając) Siedm ! (Zatykając uszy znowu siada i tak oparty o stół, do końca sceny zostaje).

Porucznik. Co widzę! (wybiega).

Rotmistrz (zbliżając się nieśmiało do okna). CÓŻtO Za baby !

Co za gmachy ! Co za graty!

Major izbliżając się do okna). Acll, tO siostry moje. Rotmistrz. Przepraszam cię...

Major. Nie masz za co, znam ja je dobrze. (Chodzi po pokoju coraz prędzej). Siostry, damy, przyjąć je wj^pada... Grzesiu, mundur!... mój mundur, Grzesiu!.., cz}^ dyabli nadali... Grzesiu, mundur ! (Grzegorz z mundurem chodzi za nim). Rad im być muszę... mój mundur, Grzesiu! mój mundur ! cieszyć się trzeba, czy dyabli nadali! Grzegorz. Niech Pan mundur włoży.

(Po lewej stronie sceny Major wdziewa mundur, przez zapomnienie na

swój ubiór. Postrzegłszy się , chce zdjąć i ściąga razem rękaw szpencera ; nie może ręki wyrwać, gdy wchodzi pani Dyndalska z dwoma pieskami na ręku, za nią Józia, kosz w ręku ze szczeniętami i kika pudełek. Przy Majorze dalej w głębi stoi Rotmistrz, za nim Kapelan ; Grzegorz z mundurem wychodzi).

SCENA TRZECIA.

MAJOR, ROTMISTRZ, KAPELAN;

(następnie)

PANI DYNDALSKA, JÓZIA, PANNA ANIELA, ZUZIA, PANI ORGONOWA, ZOFIA, FRUZIA, PORUCZNIK, REMBO.

Dyndalska. Jak się masz, Panie bracie ? (do Józi) Ostrożnie, gawronie! nie upuść szczeniąt.

Major (pomieszany). Witam, witam.

Dyndalska (do Józi). Czegóż trzymasz? połóż! (do Majora) Jakże się miewasz? (do Józi). Czemuż nie na stole? jakieżto głupie dziewczę ?

(Józia kładzie wszystko na szaehaeh i wychodzi. Dyndalska siada. Aniela wchodzi, za nią Zuzia z dwiema klatkami, w jednej sroka, w drugiej wiewiórka i z różnemi gratami).

Aniela. Wieki już, braciszku, jakeśmy się widzieli.

(do- Zuzi). Postawże klatki, czego będziesz stała ? Major. Witam, witam.

Aniela (do Zuzi). Grdzie, gdzie, gdzie! ślepa ! cóżto stołu nie masz?

(Zuzia stawia klatki na mapach i odchodzi. Poruszenie Majora. Rotmistrz go za suknię wstrzymuje).

Major (cicho do Rotmistrza). Mapy.

Rotmistrz (do Majora). Pst!

(Major stara się pokryć nieukontentowanie i spogląda czasem na mapy. Słychać hałas i krzyk kobiet za sceną).

Rembo (za sceną). Nie rusz; a harap! a fe! a zasię! Orgonowa (tyłem wchodząc i trzepiąc rękoma). Zasię ! ZRSię, bo Zemdleję. (Rembo za nią wchodzi, trzymając kota nad głową, którego we drzwiach Orgonowa odbiera). Biedny Fillinio ! moja

duszka droga! jak się trzęsie! Biedny Filunio! Jak też możesz, Panie bracie, trzymać takie obrzydłe psiska ? jakiemiś kajdankami podcięły mi nogi i tylko co nie rozdarły lubego Filunia.

Rembo. To na sforze Zagraj z Pisklą jak kota zwietrzyły, liajże po kocie! obces na Jejmość! a Grzmocisz

i Popraw... (wychodzi na znak Majora).

Orgonowa. Fi, co za nazwiska! przebrzydłe kun-dysy... ledwie dyszę... całam w pocie, (siada przy Dyn-

dalskiej i Anieli. Za Orgonową weszła Zofia z Porucznikiem niosącym klatkę z kanarkiem, którą zawieszają w głębi rozmawiając, po cichu. W ciągu tej sceny, dziewczęta powynosiły kota i pieski).

SCENA CZWARTA.

ORGONOWĄ, DYNDALSKA, ANIELA.

(siedzą w rzędzie po prawej. Po lewej stronie na przeciwko stoją:)

MAJOR, ROTMISTRZ, KAPELAN;

(w głębi) ZOFIA, PORUCZNIK¹).

Major. Witam, witam Panie siostry w moim domu i bardzo przepraszam kota, za niegościnność Piskli i niecnoty Zagraja.

zbliża

Orgonową. Patrz Panie bracie, moja córka. (Zofia się i kłania). Owa Zosiunia mała... Anibyś ją poznał pewnie... wyrosła, wyładniała, nieprawdaż? Za jej wychowanie nie powstydzę się także. W pierwszej stolic}^ świata mogłaby bezpiecznie rozmawiać, i to nie jednym językiem.

Kapelan (na stronie). Nie jednym! okropnie! OrgOIlOWa. Miała i guwernantkę; Madam znakomitą, i na wyższych naukach w mieście pół roku strawiła. Aniela. Talenta gdy rozwinie...

Dyndalska. Ach, Anielko luba, co też nie wygadujesz ! Już je rozwinęła: czyliż nie śpiewa całego Rossiniego, tak, że każdy słuchać musi ? ⁻ Czyż nie tańcuje, tak, że nigdy taktu nie chybi? Czyż nie maluje, tak, że jej kwiatek wszystkich zwodził, i że Pan Sędzia chcąc powąchać, nosem go zmazał. Aniela. To Pan Referendarz.

Dyndalska. Ależ Pan Sędzia, mój aniołku!

Orgonowa. Ciclio, cicho Dyndalsiu; nie trzeba jej w oczy chwalić, ona sama pokaże, co mnie.

Alliela (do Majora). Jakże ci się podoba ?

Dyndalska (szturchając ją łokciem). CÓŻtO Za pytanie !

Aniela. Nie dasz mi mówić, kochana siostruniu.

Dyndalska. Bo mówisz bez sensu, moja duszko.

OrgOllOWa. Cicho, cicho siostruniu, (do Majora) Któż są ci Panowie?

To, mój Edmund, już wam

3Iajor. Rotmistrz Sławomir. W szkołach jeszcze przyjaźń nas złączyła; razem wdzieliśmy mundur, razem go nosili i razem może w jednej złożym go mogile. Nasz poczciwy Kapelan, także dawny towarzysz, prawdziwy przyjaciel ludzi; wiele robi, mało mówi, naśladować go należy, po części znany z mojego listu. W jednej nieszczęsnej utarczce, kiedy każdy o sobie tylko myślał, a ja raniony pod ubitym leżałem koniem, on mnie szukał, spostrzegł, zebrał kilku walecznych, natarł na nieprzyjaciół i osłonił własnemi piersiami; cofał się, nacierał, znowu się cofał i znowu nacierał, aż póki naszych wzrastająca liczba zwycięstwa nam nie wróciła. Tamto mnie, mnie broniąc, odebrał tę kresę przez skronie, która więcej warta niż dziesięć wieńców.

(ściska go z rozczuleniem).

Zofia (mimowolnie). Ach, to pięknie być odważnym !

(spuszcza oczy na bystre spojrzenie matki i ciotek).

OrgOllOWa. Dobrze, dość tego, teraz do interesu. Chcę pomówić z tobą, Panie bracie, zatem pozwolą Panowie...

(Oficerowie odchodzą, i Zofia do swego pokoju na znak Orgonowej).

SCENA PIATA.

ORGONOWA, DYNDALSKA, ANIELA, MAJOR.

OrgOllOWa. W jednem zwięzłem słowie wszystko ci opowiem; nie lubię niepotrzebnej przemowy, bo kto ma rozum, łatwo pojmie i zrozumie, gdy mu jasno rzecz przełożę. Zatem bez przemowy; lepiej w krótkości powiedzieć, o co chodzi, a potem dać przyczyny i dowody. Nareszcie, takem mocno oczytana, tyłem żyła w wielkim świecie, tyle mam roztropności i przenikliwości, że się w zdaniu nigdy nie mylę i cliyba szalona głowa sprzeciwić mi się może. Przystępując więc do rzeczy, powiem, że powziąwszy wiadomość, żeś na urlopie i żeś do wsi swojej przyjechał, zaraz zgadłam, że wojskową służbą znudzony, chcesz ją porzucić i na wsi osiąść. Myśl chwalebna, ale do tego potrzeba...

Dyndalska (prędko). Pozwól, kochana siostruniu, niech ci przerwę: gdy się kogo chce przekonać, nie zawsze najkrótsza mowa najlepszą mową bywa. Trzeba najprzód dać przyczyny, co do czego nas nakłania, potem rzecz wyłuszczyć, a na końcu dać dowody na poparcie swego zdania. Lecz nim do zamiaru przystąpię, wypada uczynić rzut oka na poprzednicze zdarzenia i obecne położenie. A że to rzecz wielkiej wagi, na rozdziały ją podzielę, w którym Panu bratu dowiodę: (iioz₉o na palcach) Że dotycliczas źle miał w głowie, że ponosi wielkie straty, że wojskowość nic niewarta, że na wsi osiąść rzecz najlepsza, że rozumnie radzę...

Aniela. Lepiej, duszko moja, napisz dzieło o tern, a teraz pozwól, niech najprościejszą drogą zbliżę się do celu...

Orgonowa. Gadajcie, o! gadajcie, gdy tak bardzo gadać lubicie; gadajcie, bardzo proszę. Ja nic nie powiem. Ja nic nie wiem. Ja nic nie umiem. Gadajcie, łaskę mi zrobicie.

Dyndalska. o, i owszem, ja będę milczała; niech kochana siostra rozprawia, gdy jej tak przykrą chwila milczenia. Albo ją może wyręczy wymowna Anielka.

Aniela. Ach, gdzieżbym ja się śmiała porównać w wymowie z kochanemi siostrzyczkami; słuchać będę rozdziałów lub drugiej przemowy bez przemowy.

OrgOllOWa. Proszę mówić, bardzo proszę.

Dyndalska. Bez ceremonii, bardzo proszę.

Aniela. Mówcie, mówcie, bardzo proszę.

Orgonowa, Dyndalska, Aniela. Bardzo proszę. Orgonowa (idąc ku drzwiom). Nie przeszkadzam. Dyndalska (podobnież). Zostawiam.

Aniela (podobnież). Odchodzę.

¹

Pierwsze drzwi po prawej stronie, do pokoju Orgonowej; pierwsze po lewej, do Dyndalskiej. Drugie po prawej do Majora ; drugie po lewej, do Rotmistrza i Kapelana. W głębi jedne, do pokoju Anieli; drugiemi wchodzą.

Orgonowa, Dyndalska, Aniela (kłaniając się po uika

razy ode drzwi). Mówcie, mówcie, proszę-, bardzo proszę...

(wychodzą).

SCENA SZÓSTA.

MAJOR, ROTMISTRZ, KAPELAN, PORUCZNIK

(następnie wchodzą zamyśleni i stają przy Majorze, który od początku

przeszłej sceny nieporuszenie na środku stoi. Rotmistrz, Porucznik w mundurach ; Kapelan w surducie).

Rotmistrz (po krótkiem miłcżeniu). CÓŻ tam Słychać ?

Kapelan. Zaprzęgać nie każą?

Porucznik. Jakimże rozkazem zaszczyciły nas dani}'?

Major. Ra ra ra ra ra ra, i'oznmiecie ?

Rotmistrz. Któż to rozumie ?

Major. I ja nie rozumiałem, w uszach mi tylko dzwoni.

Rotmistrz. Jednak...

Major. Nic nie wiem.

Porucznik. Przecie...

Major. Nic, nic u kata! Gdy jedna mówi, druga jej zazdrości, jedna od drugiej mędrszą się mniema; tak, chociaż wszystko zawsze w jednem słowie, gadaninie końca niema, a o co rzecz idzie, mądry kto zgadnie. Jednak, czy się dowiemy cz}^ nie, wypada przyjąć je godnie. Połączmy nasze starania. Nieszczęście tylko, że nikogo nie mamy takiego w domu, coby umiał damy przyjąć.

Porucznik. Aha: źle, kobiet niema.

Kapelan. Niema gderać komu.

Rotmistrz. Szkoda w samej rzeczy, żeśmy się ostatniej pozbyli.

Major. Hej! Grzesiu! Rembo! Zaraz wszystko będzie.

(Grzegorz i Rembo wchodzą)

(do Remba). Niecłi Kutasiński na łysego wsiędzie i dalej w pogoń za klucznicą; a jak ją dojdzie, niech baba

nie trzepie, nie rozprawia i czem prędzej na łysego wsiada.

Kapelan. Nie uchodzi, nie uchodzi.

Porucznik (śmiejąc się, do Rem ba). I niech tęgim kłusem wraca.

Kapelan. Ale nie uchodzi.

Major. Ale czemu ? czyż nie kłusują markietanki ? (do Remba) Zresztą jak zechce, niech zrobi; bjde mi (patrząc na zegarek) na jedenastą klucznicę przystawił. Marsz! Jedno już jest. (Rembo odchodzi).

Rotmistrz. Wszystko to jeszcze fraszka, ale obiad, obiad, to sęk; bo nie zwodźmy się umiejętnością Kordeusza. Słynie on wprawdzie w obozie, jak najlepszy kucharz ; ale cóż umie dobrze zrobić, mówiąc między nami: huzarską pieczeń i pieczeń huzarską.

Kapelan. Nie uchodzi, nie uchodzi.

Rotmistrz. Dla dam, innych przysmaczków, innych łakoci potrzeba. Trzeba jakiejś na stół ozdoby, coś pięknego, coś lekkiego.

Major. Wiem, wiem czego trzeba. Wszystko to Grześ zrobi. Bywał po różnych miastach, po różnych dworach, widział różne kuchnie; Grześ, Grześ zrobi ciasta.

Grzegorz. Ale...

Major. A ty, mój Edmundzie, zatrudnisz się, z łaski swojej, szykiem potraw; bo to, słyszę, teraz rzecz wielkiej wagi, czy • ryba po mięsie, czy mięso po rybie. A Grześ, chłopak w ciemię nie bity: zrobi, choć czego nie umie.

Grzegorz. Ale...

Major. Ale zrobisz ciasta.

Grzegorz. Ale ja, Panie Majorze, dalibóg nie umiem.

Major. Zrobisz; ja każę i basta. Jest więc i drugie. Dobrze nam się wiedzie.

Rotmistrz. Trzebaby jeszcze przy stole jakiej rozrywki damom.

Major. Muzyczki? Co mówicie?

Rotmistrz. Zapewne, czegoby trzeba!... ale skąd?

Major. Skąd ? Grześ i Rernbo trąbią doskonale.

Kapelan. Nie uchodzi, nie uchodzi.

Major. O, dajno pokój, Kapelanie; wszystko nie 11-chodzi.

Porucznik. Ale zmiłuj się, Majorze, wszystkie do jednej, wystraszysz z własnego domu.

Major. Gzem, czem udyabła? Nie trąbiąże walca doskonale? Niech im tylko czasem Kapelan wr takt głową kiwnie, a zobaczycie jak wytrąbią gładko. Ale co za myśl nagle mi przychodzi!... wybornie, przedziwnie!... Ty, ty, Rotmistrzu, musisz się tern zająć: każ postawić pod oknami jadalnego pokoju... postawić... wiesz co? zgadnij!... moździerzyk nabity... Jak krzyknę: wiwat damy! rym! z moździerza.

Kapelan, o, na honor, nie uchodzi, (wstaje).

Porucznik (wstając). To żadnjnn sposobem bj^ć nie może. To nie z żołnierzami sprawca.

Major (wstając). Ale już proszę...

Porucznik. Uważ przecie, że to kobiety.

Major. Jest i kaznodzieja! Brawo, brawo, kobiety... nie widziałem. Coto u dyabła, że ci Panowie młodzi myślą, że starzy nigdy młodymi nie byli. Jak wy teraz ż}*jecie, myśmy żyli dawniej... a może i lepiej, i tężej , kiedy o to chodzi. Proszę! hm! Oni tylko wiedzą, jak się z damami obchodzić. I jam całe życie nie rąbał, i jam się bawiał z damami i zawszeni dogodził! zatem gadaj nie gadaj, ja z moździerza wystrzelę.

Rotmistrz. Można bezpiecznie; bo choć się trochę popłoszą, to zapewne z przestrachu złych skutków nie będzie!

Major. Tak jest, złych skutkówr nie będzie!

Rotmistrz. A zabawić trzeba.

Major. A zabawić trzeba, (do Grzegorza). Moździerz pod oknem postawić. Marsz! Ale, ale, proszę cię mój Grzesiu, jak będziesz trąbił, nie dmij też tak mocno, zwłaszcza w drugiej części; na tej odbitej nucie zawsze tak ci w trąbie wrzaśnie, że aż słuchać nie miło ; lekko... a patrzeć na Kapelana.

(Grzegorz odchodzi. Fruzia wchodzi dygając na obie strony. Tylko Porucznik jej się odkłonił; Kapelan odwraca się i odchodzi).

SCENA SIÓDMA.

MAJOR, ROTMISTRZ, PORUCZNIK, FRUZIA.

Fmzia. Moja Pani się kłania, (dygając) i prosi Pana do siebie.

Major. Kogo? Porucznika?

Fruzia. Nie, Pana Majora, (dygając).

Major. Czemuż na niego patrzysz, kiedy mówisz do mnie (po krótkiem milczeniu)'. Idź, powiedz twojej Pani, że wieczór służyć jej będę mojemi uszami; tylko proszę, abyśmy sam na sam byli; teraz nie mam

CZaSU. (Fruzia dyga i odchodzi).

SCENA ÓSMA.

MAJOR, ROTMISTRZ, PORUCZNIK.

Rotmistrz. Na co odwlekać? wcześniej, później trochę, zawsze cię to czeka.

Major. Ach, mój kochany, dobrze i dzień cały.

Rotmistrz. Ale taką rzeczą ich odjazd nie prędko nastąpi.

Major. Prawda i to. Odbyć potrzeba tę nieszczęsną rozmowę. Ach, wy sobie nie wystawiacie, co to za rzecz straszna.

SCENA DZIEWIĄTA.

CIŻ SAMI, FRUZIA.

Fruzia (dygając). Moja Pani teraz, nie wieczór chce mówić z Panem i zaraz tu przyjdzie.

Major. Twoja Pani, jak widzę, nie lubi powtarzać rozkazów.

Fruzia. O, i bardzo nie lubi!

Rotmistrz (do Porucznika). Dla nas tu, widzę, dzisiaj miejsca nie ma, chodźmy przejść się trochę, albo jedźmy konno...

Major. Nie zostawiajcieże mnie samego! Idźcie do ogrodu, bądźcie w odwodzie.

(Odchodzą. Krótka scena niema. Major nie cjice uważać Fruzi, która wdzięczy się z trzpiotostwa; odwraca się, pokręca wąsy, nuci; jednak mimowolnie jak spojrzy, zaraz się odwraca, spotlcawszy jej oczy. Nareszcie Fru-zia na znak wchodzącej Orgonowej wychodzi).

SCENA DZIESIĄTA.

MAJOR, ORGONOWA.

Orgonowa. Jesteśmy sami.

Major. Tak, jesteśmy sami.

Orgonowa. W czterech słowach rzecz skończę. Major. Tego mi trzeba.

Orgonowa. Sama mówić będę.

Major. Tak, sama jedna.

Orgonowa. Usiądźmy, (siadają) Z początku zaczynając... Major. A od końca nie możnaby zacząć? Orgonowa. Cóżto za myśl dzika.

Major. Bardzo roztropna, bo pamiętam, com się dowiedział z przeszłej rozmowj^, i jeśli teraz podobnie... Orgonowa. Jakim ty się, braciszku, z wiekiem gadułą zrobiłeś.

Major. Milczę.

Orgonowa. Do słowa przyjść nie mogę.

Major. Słucham.

Orgonowa. Ponieważ chcesz służbę porzucić... Major. Ale ja nie chcę służby porzucać,

Orgonowa. Naco to kryć?

Major. Szczerze mówię.

Orgonowa. Na wsi chcesz osiąść...

Major. Ani myślę.

Orgonowa. Tylko nie sprzeczaj się ze mną, bo nigdy nie skończę.

Major. Słucham więc.

Orgonowa. Bardzo robisz rozumnie, ale trzeba...

trzeba, trzeba, krótko mówiąc, abyś się ożenił. Major (zrywając się). Czyś Waćpani szalona? Orgonowa. Grzecznie, niema co mówić.

Major (siadając) Chciałem powiedzieć: chyba byłbym szalony!

OrgOllowa. Dlaczego?

3Iajor. Spojrzyj na mnie, a masz odpowiedź. Mnie? w tym wieku, brać młodą żonę? Co za myśl! co za myśl! Nigdy małżeństwa nie byłem przyjacielem a tern bardziej teraz. W obozie posiwiały, szabla i koń, to moje były kochanki; a jeślim czasem pokochał, to po buzarsku: póki dobrze, poty miłość. I ja teraz mam się w amory wdawać? Byłbym szalony, a jeszcze szaleńsza ta, coby się za mnie wybrała.

OrgOIlOWa. Ja więc dziś mówić nie będę.

Major. Gadaj sobie Waćpani na wszystkie cztery wiatry, gadaj do sądnego dnia, ale nie o mojem ożenieniu.

OrgOllOWa. Chwilę tylko cierpliwości; ożenienie ożenieniu nie równe.

3Iajor (na stronie) Zawsze dyabła warte.

Orgonowa. Nie wiesz kogo ci za żonę przeznaczam.

Major. Nie ciekawym.

Orgonowa. Moję Zosię.

Major. To dziecię?

Orgonowa. Ma lat ośmnaście.

Major. A ja pięćdziesiąt sześć; cztery lata od Waćpani...

OrgOIlOWa. Bez rachuby, bardzo proszę.

Major. Nawet podobno Waćpani pięćdziesiąty trzeci.

OrgOIlOWa. Same, widzę, obelgi odnoszę za moje dobre chęci.

Major. Za dobre chęci dziękuję, a układu nie przyjmuję.

OrgOllOWa. Zastanów się tylko, uparty Majorze: dziewczyna na wsi bogobojnie wychowana, cały swój los zawdzięczać ci będzie, będzie kochała, szanowała, więcej jak ojca, niż męża; a ty otoczony dziećmi...

Major. Trudno, trudno.

Orgonowa. Będziesz błogosławił chwilę, w której zostałeś powolnym moim zamiarom. Nie gardź, proszę cię, szczęściem, które ci się zdarza.

Major. Szczęściem nie gardzę; ale szczęścia nie widzę zatruć czyją młodość dolegliwościami wieku starego i wystawić się na pośmiewisko całego pułku huzarów.

Orgonowa. Co za troska! Nieclmo się trafi któremu -kolwiek z tego całego pułku huzarów, młoda, ładna, dobra dziewczjnia, a zobaczysz, że co innego drugiemu radzić, a co innego samemu działać. Dlatego proszę Pana brata zaprzestać wszelkich narad z tym swoim Rotmistrzem, z tym swoim kapelanem, i z tym swoim wysmukłym Porucznisiem. Każdy odradzać ci będzie a sam gdyby mógł, ożeniłby się trzy razy. Namyśl się więc, ale sam, bardzo proszę, (odchodzi).

SCENA JEDENASTA.

Major. Krótkie namyślenie, bardzo krótkie. Mam rozum, Bogu dzięki, (woła przez okno). Chodźcieno koledzy ! — Powiem im: czemu nie mam powiedzieć ? Będą się śmieli wraz ze mną. Mnie się żenić? mnie! Dreszcz mnie przechodzi. Młoda żona! ha, ha, ha, piękną zacząłbym kampanię.

SCENA DWUNASTA.

MAJOR, ROTMISTRZ, KAPELAN, PORUCZNIK.

Major. Siadajcie (siadają w koło stołu). Dowiedziałem się nareszcie o co chodzi. Fraszka! Co powiecie... chcą mnie ożenić.

Wszyscy. Ożenić?

Major (śmiejąc się) Tylko ożenić.

Porucznik. Z kim?

Major. Z Zosią, moją siostrzenicą.

Kapelan. Nie uchodzi, nie uchodzi.

Porucznik, (na stronie). Co SłySZę! (do Majora) A Maj01’? Major. I możesz się pytać.

Rotmistrz. Nie chce, oczywiście.

Major. Chybabym oszalał.

Kapelan. Brawo.

Major, Ale miarkuję, że moje Panie siostry nie tak łatwo odstąpią zamiaru.

Porucznik. Przymusić, nie przymuszą.

Major. Zapewme. Ale chciałbym jak najmniej o tein słyszeć.

Rotmistrz. Niech gadają, a my nie słuchajmy. Major. Nie sposób nie słuchać.

Rotmistrz. Uprzykrzy im się nareszcie.

Major. Co, gadanie? żartujesz, Panie kolego. Porucznik. Trzeba to rozważyć.

Major. Byłem się nie żenił.

Kapelan. Nie uchodzi.

Rotmistrz. I ja tak myślę.

Porucznik. I ja także. Ale cóż Zosia na to? Major. Jeszcze nie wiem.

Rotmistrz. Moje więc zdanie...

SCENA TRZYNASTA.

CIŻ SAMI, ORGONOWA, ZOFIA.

Orgonowa. Cóżto ? rada wojenna. (Wszyscy wstają, milczenie).

Major (cicho do Rotmistrza, przy nim stojącego).

Rotmistrzu, powiedz, proszę, że to być nie może. Rotmistrz (podobnież do Kapelana). Kapelanie, powiedz jej co myślisz.

Kapelan, (do Rotmistrza) Nie uchodzi; niech Major mówi. Rotmistrz (do Majora) Powiedz, że nie chcesz. Major. Uradziliśmy...

OrgOllOWa. Pewnie nic dobrego, (milczenie; biorąc na stroną Majora) Zostańmy się sami.

Major. Dziękuję, tego nie potrzeba.

Orgonowa. Panowde pozwolą... (kłania się; ofieerowie odchodzą) No, Majorze, teraz możesz z Zosią...

Major. Ależ, pani siostro...

Orgonowa. Zostawiam was sam na sam.

Major. Ale., zatrzymaj się... później...

Orgonowa. Trzeba skończyć. Zosiu, słuchaj...

Major, (idąc ku drzwiom) Pozwól... zaraz... krew z nosa..

Orgonowa. Ale wrócisz?

Major. Wrócę, wrócę, (odchodzi).

SCENA CZTERNASTA.

ORGONOWA, ZOFIA.

Orgonowa. Proszę sobie z głowy wybić wszystkie romanse, jakieś tylko kiedykolwiek sfyszała, albo może przypadkiem i czytała. Dla losu, nie dla miłości idzie się za mąż. Twój wuj jest człowiek uczciwy, ma dobrą wieś, która pewnie w inne wTpadnie ręce, jeśli się z tobą nie ożeni.

Zofia. Ależ, kochana matko, mam nadto dobre o nim mniemanie, abym mogła myśleć, że mnie zechce mimo mojej woli.

OrgOllOWa. Jakto mimo woli? czyż masz Waćpanna inną, jak matki wolę?

Zofia. Wypełnić ją mogę; ale mieć tę samą, trudno sercu rozkazać.

Orgonowa. Tylko nic o sercu.

Zofia. Nareszcie, może on nie zechce dla siebie samego.

Orgonowa. Zechce, jak ty zechcesz. Znam go dobrze, nieraz mi już ustąpił dla tego tylko, aby się. nie sprzeczać.

Zofia. Dlaczegóż, kochana matko, koniecznie pragniesz tego małżeństwa?

Orgonowa. Dla twojego szczęścia.

Zofia. Ale jeśli to będzie mojem nieszczęściem?

Orgonowa. Nadtoś jeszcze młoda, byś to nadal rozpoznać mogła. Matka za córkę stanowić powinna.

Zofia. Jestem jednak w stanie poznać, że jego wiek z moim wcale niestosowny.

Orgonowa. Jak się ząbki przecierają! ktoby się spodziewał... Wiek niestosowny!... Młodzik jaki, trzpiot, byłby Waćpannie dogodniejszym ?

Zofia. Ten, coby mi się podobał, b3rłby najdogodniejszjun.

Orgonowa. Dość tego... więcej ani słowa... Nie pójdziesz za Majora, to wiesz co cię czeka.

Zofia. Acli f kochana matko, cóż ja ci przewiniłam.

(płacze). •

Orgonowa. Słuchaj, Zosiu, ja cię kocham, szczerze twego szczęścia pragnę. Nie bądź więc dzieckiem, nie opuszczaj losu, który ci się zdarza. Mój brat jest charakteru łagodnego, ulegającego, żona z nim zrobi, co zechce; tylko nie trzeba tracić odwagi, jeśli zrazu znajdą się trudności. Każdy mąż z początku o tern tylko myśli, aby nie dać się zawojować. Sro-ży, puszy się, rozkazuje, wszystko na swojem postawić musi, Pan, Pan samowładny, pierwszych tygodni. Ale tylko cierpliwości, tylko cierpliwości; zmorduje go, sprzykrzy mu się ciągła walka i ciągła straż siebie samego, a żona rozumna, co sobie raz ułoży, nigdy odstąpić nie powinna i jedną zawsze drogą, krok po kroku stawiąc, powoli, powoli, ale nieocliybnie dojdzie do celu, a tym jest: być Panią w domu, (z pokory) a Pana uznawać. Zostawiani cię; bądź rozsądną, bądź posłuszną matce, a dobrze wejdziesz; Major tu zaraz będzie, staraj mu się podobać (głaszczą ja pod brodę) i pamiętaj, że na tern twTo-jem zamęściu polega szczęście twmjej matki, (odchodzi).

SCENA PIĘTNASTA.

ZOFIA później PORUCZNIK.

Zofia (po krótkiem myśleniu.)

Myślę, myślę i pewnie nic dobrego, nie wymyślę. Matce oprzeć się trudno; szczęścia wyrzec się trzeba. Ach, Edmundzie! Edmundzie! Nic nie będzie z naszej miłości.

Porucznik (który się był zatrzymał w głębi). Skądże ta S111U-tna wróżba?

Zofia. Dobrze, żeś nadszedł. Radź czemprędzej... zmiłuj się... radź, co robić, bo zginiemy oboje. Porucznik. Zginiemy, a to dlaczego?

Fredro, Dzieła T. I.

Zofia. Czyż nie wiesz, że jest wolą mojej matki, abym poszła za Majora?

Porucznik. I cóż stąd?

Zofia. Edmundzie, cożto za pytanie? Miałożby twoje oświadczenie przed chwilą nie być szczere ? Miałożby mnie zawieść serce moje?

Porucznik. Ani jedno, ani drugie. Matka chce wydać cię za Majora, a ja właśnie z jego oświadczeniem przychodzę, że bardzo cię kocha i właśnie dla tego, że kocha, żenić się z tobą nie myśli i nie chce.

Zofia. To jeszcze nie koniec.

Porucznik. Droga Zofio! miejmy nadzieję; chciejmy ją mieć. Od chwili jak cię tu zoczyłem, jakieś niewymowne przeczucie szczęścia, duszę moją napełnia. Ciebie tu spotykam, ciebie, którą od tak dawna na-próżno szukałem.

Zofia. I mego ojca wszystkie starania były daremne; nie mógł się nawet dowiedzieć, z którego pułku byli żołnierze, na których czele wyrwałeś go śmierci, a mnie najokropniejszemu nieszczęściu. W ostatniej życia godzinie wspominał cię z wdzięcznością i mnie ją przekazał w jedynej spuściźnie.

Porucznik. Więcej niż wdzięczność, zyskałem miłość twoją.

Zofia. Najszczerszą i najświętszą, bo uprawnioną ostatnią wolą ojca.

Porucznik. Innych praw nie roszczę.

Zofia. A mogęż zapomnieć...

Porucznik. Kochana Zofio! wierz mi... moja czynność wychodzącym z niebezpieczeństwa zdała się dziełem anioła; ale w rzeczy, ledwo warto ją wspomnieć. Żałowałem tylko, że zbliżający się nieprzyjaciel nie dozwolił mi zabezpieczyć dalszej waszej podróży i że w tern zamieszaniu żadnej a żadnej nawet o waszem nazwisku nie powziąłem wiadomości.

Zofia. Mój ojciec w podróży, został przymuszony nagłą słabością zatrzymać się dni kilka w domku jednego leśniczego. W trzy dni po przechodzie nasze-

go wojska, stanęło we wsi kilkuset różnej broni żołnierzy. Kabunek zaczął się wkrótce i do tego stopnia doszedł wściekłości, że podpalano domy bez żadnej przyczyny. Odciągnięta od ojca, widziałam już zajmujący się dach, gdy głos twój, słuch mój uderzył. Zdało mi się zaraz wtenczas, że słyszę głos znajomy, i potem, ile razy cię wspominałam, zawsze jak dawną znajomość: serce moje twojem było, nim się jeszcze zbliżyłeś do niego.

Porucznik. Jak ja, tak i każdy oficer byłby cię ojcu powrócił i kazał pożar ugasić. Szczęście więc tylko moje, że mnie się to trafiło. Patrz Zofio, wstążka, którą upuściłaś, od tego czasu nie zeszła z serca mego: nie wiedząc gdzie, kto jesteś, jej wierny byłem.

Zofia. Zosobna, widzę, Bóg przyjął przysięgi nasze. Ale, Edmundzie, moja matka nic o tern nie wie. Nieszczęściem rodzice moi nie żyli z sobą od lat dziesięciu i dość byłoby powiedzieć, że to było wolą męża, aby ją nieprzebłaganą na zawsze uczynić.

Porucznik. Nic więc jej jeszcze o tern nie mówmy.

Zofia. Zwierz się Majorowi, wezwijmy jego pomoc}^.

Porucznik. Mógłbym ufać jego pomocy, gdyby tylko nie w tej mierze. Jest niezwyciężonym nieprzyjacielem małżeństwa i choćby mi nie przeszkadzał, straciłbym pewnie jego przyjaźń, może i szacunek.

Zofia. Nieszczęsne uprzedzenia!

Porucznik, z drugiej strony jestem pewny, że moim rywalem nie będzie; raz, że się mniej boi całego szwadronu nieprzyjacielskiego, niż jednej żony, a po-wtóre, że nadto szlachetnie myśli, aby chciał bjm sprawcą czyjegokolwiek nieszczęścia.

Zofia. Ale wiedz jeszcze o tern, że jeżeli nie pójdę za niego, Smętosz, obrzydły człowiek, głupi, brudny, stary lichwiarz moją rękę ma otrzymać.

Porucznik. Czy podobna, aby matka?...

Zofia. Podług niej, majątek szczęściem, a do tego, mówiąc między nami, jest trochę upartą.

Porucznik. To źle, bardzo źle. (myśli).

Zofia. Jednak kochających, mówią, Bóg nie opuszcza; może matka zmiękczy się prośbami naszemi.

Porucznik (P° krótkiem milczeniu) Nie, na niepewne losu nie stawmy.

Zofia. Cóż robić?

Porucznik, (po krótkiem milczeniu) Przykra rzecz udawać, zwłaszcza z przyjaciółmi; ale ich uprzedzenia często nierozsądne, uprawniają poniekąd niewinne oszukaństwo. Trzeba więc, abyś oświadczyła Majorowi, że chcesz pójść za niego.

Zofia. Dla Boga! to pójdę.

Porucznik. Tego się nie lękaj, ja ręczę. Twoja matka, widząc cię przychylną zamiarowi swojemu, nie straci nadziei przywieść go do skutku i odpowie Smę-toszowi, a Major coraz bardziej przynaglony, przyjmie łatwo ostrożnie podsuniętą myśl, mną wyręczyć siebie. ■

Zofia. Acli, toby dobrze było.

Porucznik. Staraj mu się jednak podobać; bo zakochać się nie zakocha, a dobrze będzie jak pojmie, dlaczego ja kocham.

Zofia. Mam więc...

Porucznik. Być matce powolną i Majorowi przyjazną.

Zofia. Jesteś jednak pewny, że nie zechce...

Porucznik. Acli, tak pewny jestem, jak ty mojej, ja twojej miłości.

Zofia. Jakikolwiek skutek otrzymamy, Edmundzie, serce Zofii twojem do śmierci.

Porucznik (całując ją w ręką) Już samo to zapewnienie jest mojem szczęściem. Ale idź, uwiadom matkę o odpowiedzi Majora, i postępuj sobie stosownie do naszego układu; miłość i nadzieja niech naszem hasłem będzie.

Zofia. Do zgonu.

AKT DRUGI.

Ten sam pokój. Zamiast broni pootwierane pudełka ze stroikami; zamiast szachów zwierciadło. Na tureckiej głowie ezepeczek, na celu suknia. Mapy, klatki sprzątnięte. Słychać za sceną trąbienie, a potem mocny wystrzał.

SCENA PIERWSZA.

FRUZIA, potem JÓZIA, ZUZIA.

Fruzia (wybiegając). JÓzill, JÓzill! Zlizill! JÓzill, Zuzill ! Józia (wbiegając). CzegO?

Zuzia (wbiegając). CÓŻ tam?

Fruzia (biegając po pokoju). Panie się zlękły, Panie chcą zemdleć.

Zuzia (ku drzwiom biegnąc). Dla Boga!

Józia (ku drzwiom). Może zemdlały?

Fruzia (wybiegając). Niema gdzie! niema gdzie!

SCENA DRUGA.

(Major prowadzi Panią Orgonową całkiem na nim wsparty, pow do jej pokoju; przy niej Zosia, za nią Fruzia. Poczekawszy, Rotmistrz owadzi podobnież Panią Dyndalską z Józią; przechodzą do swojego pokoj Poczekawszy, Porucznik podobnież panną Anielą, (Grzegorz z drugiej strony, trąba w ręku) i przy drzwiach zostaje. Kapelan na końeu wchodzi z zawiązaną serwetą, staje w środku na przodzie sceny i tak nieporuszenie stoi do końca sceny).

(słychać w pokojach)

Wody! wody! wody!

(Grzegorz wybiega i wkrótce wraca, w jednej ręce trąba, w drugiej konewka ogrodowa).

Fruzia (we drzwiach). Wody! (Grzegorz ku niej biegnie). JÓzia (we drzwiach). Wody! (Grzegorz ku niej biegnie).

ZUZia (we drzwiach). Wody! prędzej! (Grzegorz wybiega za nią).

(Dziewczęta i Porueznik przebiegają sceną w różnym kierunku z flaszecz-kami, szklankami i t. d).

SCENA TRZECIA.

MAJOR, ROTMISTRZ, KAPELAN, GRZEGORZ.

{Kapelan zawsze w swojem miejseu z załoźonemi rękoma. Grzegorz zadyszany, w głębi).

Major, (obierając czoło). Ktoby się spodziewał! Rotmistrz (podobnież) Któż to mógł przewidzieć! Major. Nie trzeba było stawiać pod samem oknem. Rotmistrz. Wystrzał był za mocny.

Major. W samej rzeczy, że mocny; któż nabijał? Rotmistrz. Grześ.

Major. Pewnie dałeś więcej prochu?

Grzegorz. Troszeczkę, troszeczkę tylko, Panie Majorze. Major (chodzęc) Troszeczkę! U niego to nic nie znaczy! troszeczkę! Otóż masz, co to troszeczkę narobiło. Rotmistrz (chodząc). Nie byłyby się tak polękły. Major (chodząc). Tak, nareszcie może byłaby jedna zemdlała.

Rotmistrz (chodząc). Tak jedna, a niech i dwie. Major (chodząc). Tak niech i dwie, ale trzy! Rotmistrz. Trzy od razu!

Major. Trzy, trzy od razu!

Kapelan. Posłać po doktora... krew im puścić. Rotmistrz. Nim przyjedzie...

Major. Lepiej niech im Grześ krew puści.

Kapelan. Nie uchodzi, nie uchodzi.

Grzegorz (stojąc prosto przed Majorem). Panie Majorze, podejmuję się.

Kapelan. Nie można.

Major. Ale kiedy umie... sam widziałem .. puszczał raz mojemu trębaczowi, jak go koń uderzył... prawda że nie od razu, ale jednak...

SCENA CZWARTA.

CIŻ SAMI i PORUCZNIK.

Porucznik. Przecie nasze damy przyszły do siebie. Pani Orgonowa ma jeszcze tylko spazmatjmzne ziewanie... Pani Dyndalska lekką kolkę... a Panna Aniela cokolwiek dreszczju

Grzegorz. Pan Major nie każe?

Major. Już nie potrzeba. (Grzegorz odchodzi). Porucznik. Wszystko ustanie po chwili spoczynku. Major. Bogu dzięki.

Rotmistrz. Chodźmy do obiadu.

Fruzia (wchodzi i dygając przed Majorem). Moja Pani pi'OSi Pana, abyś Pan kazał, aby konie w stajni nie hałasowały. Bardzo tupają i kichają,, a to szkodzi nerwom mojej Pani. (odchodzi).

(Oficerowie spoglądają na siebie w milczeniu).

Rotmistrz. Nerwom szkodzi.

Major. Koniom kazać, aby nie hałasowały. Grzesiu!

(Grzegorz wchodzi. Rotmistrz i Major chodzą) Konie Ze Stajni

wyprowadzić.

Grzegorz. Dokąd?

Major. Dokąd chcesz... niech koczują.

(Grzegorz odchodzi, Józia wchodzi).

Józia (dygając przed Majorem). Moja Pani prosi, abyś Pan kazał powynosić z domu wszystkie armaty, fuzye i pałasze, bo się lęka nowego przypadku i spać nie

mOŻe. (Józia odchodzi, chwila milczenia).

Rotmistrz. Armaty powynosić.

Major. I pałasze. Grzesiu! (Grzegorz wchodzi) Broń zebrać i na Strych wynieść. (Grzegorz odchodzi, Zuzia wchodzi).

Zuzia. Dygając przed Majorem) Moja Pani prosi, abyś Pan kazał zakadzić pod oknami, bo proch bardzo śmierdzi, Z czego dreszcz się powiększa, (odchodzi, chwila milczenia).

Major. Grzesiu!

Rotmistrz. Czegóż chcesz? (Grzegorz wchodził.

Major. Kazać zakadzić.

Rotmistrz. Na dworze?

Kapelan. Bądźcie zdrowi.

Major. Dokąd?

Kapelan. Jadę.

Rotmistrz. Odstępujesz nas?

Kapelan. Nie wytrzymam.

Rotmistrz. A, to i ja pojadę.

Major. A, to weźcież i mnie z sobą.

Porucznik. Ale, moi Panowie, jakże chcecie same damy zostawić?

Major. One sobie tu poradzą.

Porucznik. Ale one was nie puszczą.

Major. Cicho! (ciszej) Trzeba w sekrecie odjechać. Rotmistrz (cicho). Trzeba uciec w sekrecie. Kapelan. Uciekajmy.

Major (do Grzegorza cicho). KlllbaCZCie konie.

Porucznik. Majorze, Rotmistrzu!...

Major. Pst... zbierzmy się...

Rotmistrz. I W nogi. (odchodzą na palcach do swoich pokojów).

Porucznik (sam). A to pięknie! Jechać nie mogę... sam nie zostanę... co tu robić?... trzeba przeszkodzić tej ucieczce. Gdybym mógł...

(idzie ku drzwiom Zofii, powoli otwiera; na jego znak Zofia wychodzi).

SCENA PIĄTA.

PORUCZNIK, ZOFIA.

Porucznik. Zofio, źle się dzieje.

Zofia. Cóż takiego?

Porucznik. Major, Rotmistrz i Kapelan, przestraszeni tern, co się stało, a bojąc się jeszcze bardziej, co ich nadal czeka, ułożyli ucieczkę.

Zofia. Jakto? chcą odjechać?

Porucznik. Tak jest, tajemnie. Idź, powiedz to matce; tylko nie mów, że wiesz odemnie. Ja także z nimi muszę się wybierać.

Zofia. Cóż pomoże moja matka?

Porucznik. Już ona sobie poradzi, tylko idź i powiedz. (Odchodzą w przeciwne strony).

Major, Rotmistrz i Kapelan wychodzą bardzo ostrożnie, i na palcach powoli postępują; mantelzaczki pod pachą, przy pałaszach. Dają sobie znak, aby być cicho, a zszedłszy się na środku, wychodzą oglądając się i powoli. Frnzia, a potem Józia i Zuzia przebiegają ze drzwi do drzwi jak w scenie drugiej.

SCENA SZÓSTA.

ORGONOWA, DYNDALSKA, ANIELA, FRUZIA, JÓZIA, ZUZIA. (Wybiegają ze swoieh pokojów; za każdą służąca kończąca ją ubierać. Stają bez tchu naprzodzie sceny, w koło, tuż koło siebie; żadna przemówić nie może), (chwila milezenia).

Dyndalska (odetchnąwszy). Clicą, uciekać !

Aniela. Uciekać!

Orgonowa. ...ciekać!

Dyndalska. Nie puszczać!

Orgonowa. Biegaj Dyndalsiu!

Dyndalska. Skocz Anielko!

Aniela (do dziewcząt). Biegajcie!

Orgonowa. Czekajcie!... proście... Major niech tu przyjdzie... Nie odstępujcie go i kroku... biegajcie!

SCENA SIÓDMA.

ORGONOWA, DYNDALSKA, ANIELA, siadają.

Orgonowa. Rzecz niesłychana!

Aniela. Nie do uwierzenia.

Dyndalska, Sprawka Panów doradców.

Orgonowa. Nie inaczej, samby nie śmiał.

Dyndalska. Panu Rotmistrzowi wszystko nie na rękę.

Orgonowa. I Kapelanowi.

Aniela. Albo i porucznikowi.

Orgonowa. Ten nic nie znaczy.

Aniela. Nie wierz temu, siostruniu.

Orgonowa. Już ja ci ręczę. On ani pomoże, ani zaszkodzi. Jest, czy go niema, wszystko jedno. Ale ci starzy, ci starzy, jak zaczną ruszać wąsiskami, toby w ogień wlazł jeden za drugim.

Dyndalska. Póki będą z sobą, poty próżne nasze starania. My gadamy, gadamy, a Pan kolega kiwnie głową, i jużci po wszystkiemu.

Orgonowa. Rotmistrz najstraszniejszy.

Aniela. Kiedy tak... poświęcę się waszemu dobru: pójdę za niego.

Dyndalska. Ależ on ma rozum, kochany aniołku.

Aniela. A dowcip Waćpani.

Orgonowa. Niech się stara mu podobać... albo go podbije, albo go wystraszy; zatem zawsze dobrze.

Aniela. Chcę wam służyć mimo w aszych urągań i zobaczycie, że swrego dokażę.

Orgonowa. Majora rozczulać.

Dyndalska. Nie dać mu odetchnąć.

Orgonowa. Ani momentu; jak go zmęczy my, to na wszystko przystanie. Ja go znam dobrze.

Dyndalska. Kapelana z obydwoma poróżnić.

OrgOIlOWa. Ile możności mu dokuczać.

Dyndalska. Zręcznie słówko wsunięte, najlepszych często poróżni przyjaciół.

Orgonowa. Już ja to biorę na siebie; na waszem świadectwie polegam,

Aniela. Otóż i Major.

SCENA ÓSMA.

ORGONOWA, DYNDALSKA, ANIELA, MAJOR i DZIEWCZĘTA,

(Fruzia wchodzi poważnie, za nią Major, za nim Józia i Zuzia ; zostają przy drzwiach chichotająe się między sobą. Chwila milczenia. Na znak Organowej dziewczęta odchodzą).

Orgonowa. Witamy Z podróży. (Major się kłania). Dyndalska (po krótktem milczeniu). Gdzież się pan brat wybierał ?

Major. Chciałem konia przejechać.

Orgonowa. Konia przejechać?

Major. Konia przejechać.

Orgonowa. Tak, mały spacer zrobić?

Major. Mały spacer zrobić.

Orgonowa. I wrócić?

Major (z westchnieniem). I wrócić.

Orgonowa. Prędko?

Major. Tak... to jest... nie wiem... bo to... Orgonowa. Na co to udawać? lepiej prawdę powiedzieć.

Major. Dobrze Waćpani mówisz, nie umiem i nie chcę udawać, (wstają).

Orgonowa. Chciałeś nas więc odjechać?

Major. Chciałem.

Orgonowa. Same zostawić?

Major. Same zostawić.

Orgonowa. Tajemnie?

Major. Bez pożegnania.

Orgonowa. Do tego stopnia posunąłeś niegrzeczność.

Major. Mylisz się Waćpani; to nie była niegrzeczność.

Orgonowa. Tylko uprzejmość.

Major. Nie inaczej.

Orgonowa. W nowym wcale sposobie; gości w domu odjeżdżać.

Major. Myślałem, że im bezemnie lepiej będzie. Nie umiem, przyznam się, dam przyjmować, i przy najlepszej chęci mógłbym nabroić z niewiadomości wiele złego. Już raz z mojej winy dostałyście mdłości; któż ręczy, że nie pomrzecie, jak was jeszcze lepiej uczcić zechcę? Mógłżem zgadnąć, że konie powiększają spazmy, proch dreszcz, a pałasze kolki? I mo-gęż wiedzieć, czego wam trzeba, a czego nie trzeba?

OrgOllOWa. Wszystkobyś wiedział, gdybyś był kon-tent z naszego przybycia. Ale, niestety! siostry kochające cię... siostry dawno cię niewidzące...

Dyildalska. Utęsknione brata uściskać....

OrgOllOWa. Mimo wszelkich trudności, wybierają się do ciebie...

Dyildalska. W najniegodziwszą drogę...

Aniela. Ugrzęzłyśmy dwa razy.

Maj01‘ (z westchnieniem na stronie). Ach, ktÓŻ waS Wyciągnął na moją biedę?

OrgOllOWa. Przyjeżdżają zająć się twojern szczęściem...

Dyildalska. Troskliwe o twoje dobro...

OrgOllOWa. I tak je przyjmujesz ?

Aniela. Chcesz porzucać.

Orgonowa. Uciekasz od nich.

Dyildalska. Bez względu na ich słabe zdrowie...

OrgOllOWa. Nerwy nadwerężone.

Dyildalska. Takaż to miłość braterska!

OrgOllOWa. Taka wdzięczność! ach, to boli! (zaczynapłakać).

Major. Ale, moja Pani siostro...

Dyildalska. Niewdzięczność, i od brata! (zaczyna płakać).

MajOr (do Dyndalskiej). Ale, Pani siostl'0...

Aniela. Odpycha serca nasze! (zaczyna płakać).

Major. Ale moja Panno siostro...

OrgOllOWa. Bądźże tu uczynną; ach! ach!

Dyndalska. Ach! ach!

Aniela. Ach! ach!

Dyndalska (rzucając się na krzesło). Kolki!

Aniela (podobnież). Słabo mi.

Orgonowa (podobnież). Spazmy!

Major. Tylko nie mdlejcie, dla Boga! (milczenie). Mdleją; co tu robić? Hej! jest tam kto?... wody! wódki! octu!... czy pogłuchli... Grzesiu! Grzesiu! (wracającsię kunim). Mdleją, co robić?... Grzesiu, wystrzel z moździerza! (zrywają się wszystkie).

Orgonowa. Nie wystrzel! nie wystrzel!

Dyndalska. Dla Boga! nie wystrzel.

Aniela. Już mi trochę lepiej.

Major. Moje panie siostry, gadajcie, róbcie, co chcecie, tylko nie mdlejcie; bo do wszystkich dyabłów...

Aniela. Ach, fi! co za brzydkie słowo!

Major. Widzisz Waćpanna, że ani dam przyjmować, ani z niemi umiem rozmawiać. Jednak co każecie, wypełnię, prócz jednego ożenienia: tern służyć nie mogę.

(Dyndalska i Aniela, którym Orgonowa szepnęła, wyehodzą do jej pokoju).

SCENA DZIEWIĄTA.

ORGONOWA, MAJOR.

Orgonowa. Któż Waćpana do ożenienia zmusić może? Kto Waćpana ciągnie do ołtarza? Wszak wszystko od twojej w⁷oli zależy i tylko uprzejmości trochę od debie żądamy. Bądź z nami dni kilka, wierz, że szczerze radzimy, nie słuchaj kolegów’ i staraj się poznać Zosię.

Major. Na co to się wszystko przyda?

Orgonowa. Przynajmniej jedno shwo przemów do niej. Dlaczegóż tak niemiłosiernie gardzisz tern bie-dnem dziecięciem! Płaczu biedaczka utulić nie może.

Major. Znowu płacz; a to wszyscy...

Orgonowa. Otóż i ona... (Zofia przychodzi). Zostawiam was sam na sam; spodziewmm się, że się sobie podobacie, (do Majora na stronie). Miej wzgląd na jej młodość. (do Zofii na stronie). Bądź rozsądna, o twój los idzie.

Major. Mościa panno...

SCENA DZIESIĄTA.

MAJOR, ZOFIA (chwila milczenia).

Zofia. Kochany wuju.

Major (łagodniej). Moja panienko.

Zofia. Co każesz?

Major (łagodniej). Moja Zosiu.

Zofia. Słucham.

Major (na stronie). Dyahli nadali taką sprawę! (do Zofii). Zapewne... bez wątpienia... oczywiście... wiesz to... ten.... to jest, zamiar twojej matki względem... względem...

Zofia. Wiem.

Major. Cóż ty na to?

Zofia Ja, nic.

Major. Mów szczerze.

Zofia. Szczerze mówię, (na stronie). Pierwsze kłamstwo. Major. Więc nic?

Zofia. Nic.

Major (na stronie). Rzecz dziwna! (do Zofii). Jednak cię to trochę martwi ?

Zofia. Bynajmniej.

Major. Widzę z oczów.

Zofia. Mylisz się Waćpan dobrodziej.

Major. Mylę się? (na stronie). Rzecz dziwna! Jakto tej biedaczce powiedzieć: ja ciebie nie chcę ? czy dyabli nadali! (do Zofii po krótkiem myśleniu). Moja panienko, chciałbym, abyśmy się mogli zrozumieć.

Zofia. I ja tego jedynie pragnę.

Major. Dla dobra nas obojga.

Zofia («a stronie). Ach, Edmundzie, Edmundzie, jakże trudną mi dałeś rolę!

Major. Twój los szczerze mnie zajmuje.

Zofia (na stronie). I ja gO mUSZę ZWOdziĆ !

Major. Powiedz mi więc: chcesz wyjść za mąż? Zofia. Tak jest.

Major. Za mnie?

Zofia (po krótkiem wahaniu się, cicho). Tak jest.

Major. To niedobrze.

Zofia. Dlaczego ?

Major. Dlaczego?

Zofia. Tak jest, dlaczego niedobrze?

Major. Zdaje mi się, ze Waćpanna możesz to łatwo zmiarkować.

Zofia. Wcale nie.

Major. Przynajmniej, dobrego nic nie widzisz?

Zofia. I owszem.

Major. I owszem? (na stronie). RzeCZ dziwna! (do Zofii). Mnie się zdaje, że nie byłabyś szczęśliwą.

Zofia. Od niego to zależeć będzie.

Major. Acli, nietylko od mojej woli zależeć będzie, ale i od wielu, wielu okoliczności.

Zofia. Tych trudno przewidzieć.

Major. Po części, moja panienko, po części. Nigdy nie zgłębiałem, co stanowi istotne szczęście w małżeństwie : mniemam jednak, że dwie osoby dobierać się powinny, jak para koni: równy chód, równy zwrot, równy ogień, wtedy dobrze się jedzie, a mniej się morduje. Ale kiedy jeden bystry a drugi leniwy, ten miękki, tamten twardo-nsty, ten ciągnie, tamten skacze: to dyabła warto ? prawda panienko! Powiedzże mi teraz Waćpanna, jakbyśmy się pobrali, do której pary koni będziemy podobni? do pierwszej, czy do drugiej? Podobnoś do drugiej: Waćpanna byś biegła, ja się już potykam: Waćpanna byś skakała, ja już pokaszluję. Śmiej się, śmiej; lepiej śmiać się, niż głupstwo zrobić.

Zofia. Nie myśl, ale porównanie rozśmieszyło mnie trochę.

Major. Więc bez porównania. Waćpanna młoda, lubisz bawić się, i dobrze że lubisz, bo to na to pora. Potrzebujesz zatem męża, coby się także lubił bawić; coby cię woził po spacerach, ucztach, balach, teatrach, coby po nocy na piszczałce przygrywał gdzieś tam nad strumykiem, gdzieś tam przy księżycu, jak to tam ‘w waszych romansach opisują.

A ja, moja panienko, nie do tego : w dzień służbą zajęty, wieczór fajkę palę, a w nocy chrapię aż się okna trzęsą.

Zofia. Czyliż tylko uciech i rozrywek w małżeństwie upatrywać trzeba? Jestże młodość wieczną, abyśmy zapominali o późniejszym wieku? Za nicże liczyć uczciwość, łagodność, stałość charakteru tego, z którym mamy przebjm jak wiosnę tak i zimę życia naszego? Męskiemi tylko cnotami mężczyźni zyskać mogą nasze serca? Dobra sława męża jest także sławą żony, a jednostajna spokojność jest podług mnie istotnem szczęściem.

Major. Bardzo rozsądnie, bardzo, bardzo rozsądnie; z tern wszystkiem mój wiek...

Zofia. Wiek doświadczenia.

Major. Niektóre dolegliwości...

Zofia. Któż bez nich?

Major. Moje wady...

Zofia. Któż ich niema?

Major. Ja sam czuję, że można być grzeczniejszym, przyjemniejszym w towarzystwie. Trudno mi się będzie odmienić; nie umiem w bawełnę obwijać.

Zofia. Dowodzi otwartości.

Major. Przykrą czasem b}rwa ta żołnierska otwartość.

Zofia. I owszem.

Major. I owszem? (na stronie). Kzecz dziwna! Dziewczyna młoda, ładna i rozsądna... rzecz dziwna! (do Zofii). Ale, moja panienko, nie mówiąc do ciebie, wiele bardzo idzie za mąż dla zyskania wolności... wolności... rozumiesz Waćpanna, jak ja to rozumiem? Jeślim więc na męża niestworzony, to tern więcej na takiego, coby cierpiał pewne figle.

Zofia. Zbytecznej wolności, wolności bez granic nie pragnę, ale i niewoli w małżeństwie nie spodziewam się znaleźć; wzajemne we wszystkiem obowiązki rządzić powinny.

Major. Bardzo rozsądnie, (na stronie). I chce pójść za mnie... rzecz dziwna! (do Zofii). Z tem wszystkiem... ja myślę... że potrzebaby...

Zofia (śmiejąc się). Wyraźnie, wyraźnie, kochany wuju.

Major (na stronie). Rozsądna!... chce pójść za mnie, żal mi ją, zmartwić, (do Zofii). Bo widzisz moją Zosiu, że...

Zofia. Na co przyczyn szukać? nie znasz mnie jeszcze Waćpan Dobrodziej... to dosyć... ale mnie poznać możesz... zostawmy więc czasowi, a mam nadzieję zyskać na tem.

Major. Nie trudno ci to będzie, moja Zosiu.

Zofia. Czy tak?

Major (zbliżając się). Z temi oczkami.

Zofia. O! nie o tem mowa.

Major. Z tą buzią.

Zofia. O, bardzo proszę.

Major (biorąc ją za ręką). Z tą rączką.

Zofia. Panie Majorze!

Major (obejmując ją). Z tym kształtem, z temi...

Zofia. Dla Boga, co to jest?

Major. Ja się sam dziwię.

Zofia. Spodziewam się.

Major. Wszystkiego się spodziewaj.

Zofia (wyrywając się). Ach, tego nadto!...

Major. Jeszcze mało!...

(Zofia wybiega do swojego pokoju).

SCENA JEDYNASTA.

Major (prostując się). Ech! ech, że mi teraz uszła!

(Chodzi prostując się).

Odmłodniałem, odmłodniałem... dalibóg czuję, że odmłodniałem... i nie dziwr; luba dziewczyna, ładna dziewczyna, rozsądna, gwałtem chce iść za mnie!... Gdybym się ożenił?... Niech się co chce dzieje!... Nie to nie, niech się nie dzieje co chce... ale ja... tylko że to... bo znowu z drugiej strony... ale jednak... nareszcie w przypadku... a dyabła tam, źle! Co tu robić ?

SCENA DWUNASTA.

MAJOR, DYNDALSKA.

Dyndalska. No, panie bracie, jakże stoją interesa? Major. Różnie, różnie.

Dyndalska. Zosia pomięszana, Waćpan zamyślony; dobry znak.

Major. Znak nie zły, to prawda.

Dyndalska. Jakże ci się podobała ?

Major. Ładna dziewczyna, nie ma co mówić. Dyndalska. A widzisz.

Major. Miła.

Dyndalska. A widzisz.

Major. Dobra.

Dyndalska. A widzisz.

Major. Rozsądna.

Dyndalska. Nie mówiłam?

Major. Bardzo rozsądna.

Dyndalska. To wszyscy wiedzą.

Major. Gwałtem chce iść za mnie.

Dyndalska. Gwałtem.

Major. To nie źle.

Dyndalska. Bardzo dobrze.

Major. Ale z drugiej strony...

Dyndalska. Niema drugiej strony... Podobała ci się ? Major. Podobać się, podobała.

Dyndalska. Więc się żeń.

Major. Żeń się, łatwo mówić.

Dyndalska. Cóż ci przeszkadza?

Major. Co przeszkadza ?

Dyndalska. Na przykład?

Major. Zgadnij Waćpani.

Dyndalska. Nie chcę zgadywać.

Major. Lat pięćdziesiąt sześć.

Dyndalska. Fraszki.

Major. Jej lat ośmnaście.

Dyndalska. Fraszki.

Major. Złe stąd skutki.

Dyndalska. Fraszki.

Major. A, dyabła tam fraszki!

Dyndalska. Kobiety prędko się starzeją.

Major. No, to prawda.

Dyildalska. Zosia ma lat ośmnaście?

Major. Ośmnaście.

Dyildalska. Za dziesięć lat będzie miała dwadzieścia ośm.

Major. To prawda.

Dyildalska. Za piętnaście, trzydzieści trzy.

Major. Prawda.

Dyildalska. I już po młodości.

Major. I to prawda.

Dyildalska. Cóż za wielka różnica między wami? Major. A jużci!

Dyndalska. Żadnej. .

Major. Jest, jest, niema co mówić.

Dyildalska. Bardzo mało. A potem Waćpan niemasz pięćdziesięciu sześciu lat.

Major. A mam, mam.

Dyildalska. Ale nie masz.

Major. Przecież muszę wiedzieć.

Dyildalska. Ale ja mówię, że nie masz.

Major. Mylisz się, mylisz.

Dyildalska. Ale nie mylę.

Major. Mam metrykę.

Dyildalska. Nic nie znaczy. Aniela ma czterdziesty, a ja czterdziesty drugi skończę, Pani Orgonowa zacznie czterdziesty szósty, a Waćpan o cztery lata starszy, więc masz rok pięćdziesiąty; rzecz jasna. Major. Cbyba myłka w metryce.

Dyndalska. Pewnie.

Major. No, pięćdziesiąt, to co innego.

Dyildalska. A potem, powiedz mi, czy nigdy ci się nie trafiało widzieć szczęśliwego małżeństwa, a nierównego wieku.

Major. I owszem. Właśnie niedawno Pan Prezes Ro-dosław ożenił się z młodą osobą.

Dyndalska. I kontent?

Major. Kontent.

Dyndalska. Szczęśliwy.

Major. Szczęśliwy... tylko mówią, że jego własny sekretarz...

Dyndalska. Sekretarz, sekretarz; ale ty nie masz sekretarza.

Major. I to prawda. A ! a ! Pan Fontaziński od trzech lat z młodziuclmą żoneczką...

Dyndalska. żyje dobrze?

Major. Dobrze... A dyabła tam! zapomniałem, przeszłego roku musiał się rozwieść i jeszcze za rozwód zapłacić.

Dyndalska. Ależ bo wyszukujesz przykłady...

Major. Młody Radost, coto się dla dożywocia ożenił...

Dyndalska. żyje szczęśliwie.

Major. Żył dosyć szczęśliwie, tylko że wkrótce zwa-ryował i zamknąć go musiano.

Dyndalska. Na cóż szukać daleko. Wiesz w jakim wieku był nieboszczyk Dyndalski, kiedym szła za niego, jednak, Bóg widzi, nie miał przyczyny narzekać na mnie.

Major. To prawda. Ale też nieboszczyk był zawsze jak nieboszczyk: Waćpani robiłaś coś chciała.

Dyndalska. Poczciwa dusza! Wreszcie on tak chciał, a Waćpan jak zechcesz, to żona będzie robiła, co jemu się podoba; wszystko zależy od układu.

Major. I to prawda... niema co mówić... wszystko od układu zależy...

Dyndalska. Pójdę więc..

Major. Ale czekajno...

Dyndalska. Spuść się na mnie.

Major. Ale bo...

Dyndalska. Bądź spokojny.

Major. Nareszcie...

Dyndalska. Rzecz skończona.

Major. Tylko niech to jeszcze między nami zostanie, muszę wprzódy...

Dyndalska, Z koleżkami się naradzić.

Major. Oczywiście.

Dyndalska. Niepotrzebnie.

Major. O, proszę...

Dyndalska. Niecił i tak będzie (na stronie). Nie traćmy czasu, (odchodzi).

SCENA TRZYNASTA.

Major (sam). No, kiedy mi kto do rozumu powie, to i ja umiem ustąpić, nie jestem uparty. Nie utrzymuję złego, dlatego aby nie przyznać, że się dotąd błądziło... Luba dziewczyno!... Ale ci co powiedzą?... lim, lim, hm... Miła dziewczyna!... Otóż i oni; trochę natrętni, prawdę mówiąc.

SCENA CZTERNASTA.

MAJOR, ROTMISTRZ, KAPELAN, PORUCZNIK.

Major (z przymuszonym uśmiechem). Chcą mnie gwałtem OŻe-

nić, ale to powiadam wam gwałtem.

Rotmistrz. One myślą, że trafiły na swego, z którym zrobią co zechcą, którego za nos będą wodzić gdzie im się podoba.

r.

(Major marsa stawia).

Porucznik. Niech sobie daremnie głowy nie łamią.

Ale zabawić tu z nami mogą.

Major. Mam lat pięćdziesiąt.

Rotmistrz (odpowiadając Porucznikowi) Pewnie Że lllOgą, bo je trudno minami wysadzić.

Major. Rozsądna wcale dziewczyna.

Porucznik (odpowiadając Rotmistrzowi) Nawet nie należy im zupełnie odejmować nadziei dopięcia zamiaru. Niech się same powoli domyślą.

Major a przymuszonym śmiechami. Koniecznie chce iŚĆ Za lUllie.

Rotmistrz. Nie dowodzi wielkiego rozsądku.

Major. Mam lat pięćdziesiąt.

PorUCZnik (odpowiadając Rotmistrzowi). KtO wie, CO ją ZIUU-

sza; może rozkaz matki... może chęć stania się jej pomocną...

Major. Grwałtem chcą mnie ożenić.

Kapelan. Nie uchodzi, nie uchodzi.

Rotmistrz. Ale to każdy wie.

Major. Bardzo rozsądna.

Rotmistrz. Co tam rozsądna, rozsądna... jakby tu szło tylko o rozsądek.

Major. No, prawdę mówiąc, rozsądek rzecz niemała.

Rotmistrz. Chcesz więc się żenić?

Major. Tego jeszcze nie mówię.

Rotmistrz. Jeszcze? ale zczasem?...

Major. Należy wszystko rozważyć... wszystko od układu zależjr... Mam lat pięćdziesiąt.

Porucznik (na stronie). Cóżto za odmiana? truchleję, to być nie może! (do Majora). Nie żartuj z nas Majorze; znamy cię dobrze. Rotmistrz zapala się daremnie, ja gardło moje stawię, że nigdy nie zrobisz takiego szaleństwa.

Major. Coto szaleństwa! szaleństwa! Proszę być grzeczniejszym, Panie Poruczniku!., szaleństwa!

Kapelan. Porucznik dobrze mówi. Mój Majorze, mój Majorze...

Major. Mój Kapelanie, mój Kapelanie, gadaj prędzej albo nie gadaj wcale.

Rotmistrz. Żenisz się więc?

Major. Żenię czy nie żenię, a szaleństwem mojej czynności nikt nazwać niema prawa, i kwita.

Kapelan. Ale kiedy nie uchodzi...

Major. Co mnie kto ma uczyć, co uchodzi albo nie uchodzi.

Kapelan. Rób co chcesz (odchodzi).

Porucznik (do Kapelana). Zaczekaj, pójdziemy razem; jeszcze słowo, (do Majora). I szczerze to mówisz? bez żartów?...

Major. Nie mam potrzeby sprawiać się przed nikim.

(Porucznik odchodzi z Kapelanem). Hm! Szaleństwo! Szaleństwa!

jaki do rady!

SCENA PIĘTNASTA.

MAJ OB, ROTMISTRZ.

Rotmistrz. Nie masz się czego gniewać; chciałeś rady, bierzże taką, jaką dają.

Major. Co innego rada, co innego nagana. Jeślim dotychczas miał fałszywe wyobrażenie o małżeństwie, nie widzę konieczności, abym je do śmierci zachował. Piękna to rzecz stan wojskowy, ale sprzykrzyć się zczasem może: wolność, wolność głosim a za-wsześmy pod rozkazami, i na końcu staremu, choremu, niema komu i poduszki pod głowę położyć. I cóż to tak strasznego mieć miłą, lubą, dobrą, młodą osobę zawsze koło siebie, co o nas pamięta, co nas głaszcze, cacka, pieści; cóż to tak strasznego? I dlatego, żem nie uparty, mam być szalonym! Szalonym? Szalony, kto inaczej myśli. Prawda?

Rotmistrz. Nie prawda.

Major. Nie prawda?

Rotmistrz. Nie prawda.

Major. Bądź zdrów.

Rotmistrz. Najniższy. (Major odchodzi).

SCENA SZESNASTA.

Rotmistrz. Przyjechało ich trzy jak jedna, z kotami, mopsami, srokami, małpami, i jak zaczęły, tyr tyr tyr, tur tur tur, tyr tyr tyr.... z rozumnego człowieka głupiec. Jemu się żenić i żenić z dzieckiem! Kiedy już tak zachciał koniecznie, niechby sobie był poszukał co dojrzalszego... tylko że to... hm

hm hm! (siada).

SCENA SIEDEMNASTA.

ROTMISTRZ, ANIELA.

Aniela. Dobrze, że tu zastaję pana. Jak też możesz być tak spokojnym, będąc przyjacielem Majora? jak możesz zezwalać na jego ożenienie?

Rotmistrz (po krótkiem milczeniu zdziwiony). Nie ZeZWalaiU.

Aniela. Ale nie starasz się odwieść od tego szalonego zamiaru.

Rotmistrz. Zabronić nie mogę.

Aniela. Potrzeba jemu odmiany losu? niech mi kto powie.

Rotmistrz. Zapewne, że nie.

Aniela. Cóż przyjemniejszego nad stan wojskowj'.

Rotmistrz. Zapewne.

Aniela. Używa obecności, o przyszłość się nie troszczy.

Rotmistrz. Zapewne.

Aniela. Podległy tylko swemu obowiązkowi.

Rotmistrz. Zasługa jawna, ta za mną mówi, nie potrzebuję łaski niczyjej.

Aniela. Nigdy sam, nigdy opuszczony.

Rotmistrz. Zawsze w towarzystwie...

Aniela. Przyjaciół doświadczonych. Bo gdzież lepiej poznać człowieka jak w trudach, biedzie i niebezpieczeństwie ?

Rotmistrz. To prawda.

Aniela. Tam nie popłacają wykształcone słówka.

Rotmistrz. Ho, ho!

Aniela. Tam działać potrzeba.

Rotmistrz. Jak na męża przystoi.

Aniela. I na dobrego żołnierza; źle albo dobrze, ale otwarcie.

Rotmistrz. Prostą drogą i śmiało.

Aniela. Nigdy się nie bać.

Rotmistrz. I samego dyabła!

Aniela. Ach! (pomiarkowawszy się). O tak, tak... szczęśliwy, szczęśliwy kto ten stan obrał. Ach, gdybym nie była kobietą, byłabym żołnierzem całe moje życie.

Rotmistrz. Proszę! (na stronie). Dorzeczy kobieta.

Aniela. Raz nawet myśl mi przychodziła, ale to dawniej, ukryć płeć moją, przywdziać mundur i stanąć w szeregu Huzarów.

Rotmistrz. W szeregu Huzarów, i ukryć... (na stronie). Rzadka kobieta.

Aniela. Ale tylko w kawaleryi chciałabym służyć.

Rotmistrz. W kawaleryi?

Alliela. Tak konie lubię.

Rotmistrz. Konie Pani lubisz?

Alliela. Szalenie.

Rotmistrz. To rozum dowodzi.

Aniela. Sama nawet konno jeżdżę.

Rotmistrz. Konno jeździsz? (na stronie). Co to za kobieta !

Aniela. Co to za uciecha dobrego dosiąść rumaka, a jeszcze młodego, trochę dzikiego.

Rotmistrz (z wzrastającym zapałem). Uczyć gO prawie

chodzić.

Aniela. Powoli.

Rotmistrz. Cierpliwie jak z dzieckiem.

Aniela. Potem żwawiej.

Rotmistrz. A ostrożnie.

Alliela. Kłusować.

Rotmistrz. Niech się wyciąga.

Aniela. Galopować.

Rotmistrz. W koło, w prawo, w lewo.

Aniela. Spiąć ostrogą.

Rotmistrz. A to na co?

Aniela. Czasem, czasem.

Rotmistrz. Ale na co?

Alliela. Tak... ale...

Rotmistrz. Chyba że uparty, i to....

Alliela. Tak, tak, kiedy uparty, i to...

Rotmistrz. Ostrożnie.

Aniela, o, ostrożnie.

Rotmistrz. Bo można znarowić.

Aniela, o, można znarowić. Cały dzień siedziałabym w stajni: tego, to tamtego, to znowu tamtego kazałabym przejeżdżać lub sama przejeżdżała. Co to za rozkosz!

Rotmistrz (na stronie). Na honor, rzadka kobieta. Alliela. A potem wieczór fajeczkę zapalić. Rotmistrz. Tego smaku trudno damom pojąć. Aniela. Jakto? Alboż jedna, ja pierwsza tytoń lubię.

Rotmistrz. Lubisz pani?

Aniela. Sama palę.

Rotmistrz. Sama tytoń pali! (na stronie). Co to za kobieta! co to za kobieta!

Aniela. Tak mam odrębne gusta od całej płci mojej, żem dotąd za mąż pójść nie chciała. Ci miejscy panicze pragną, aby żona tylko się stroiła, bawiła, kręciła, trzpiotała; nie mogą pojąć kobiet}'-, coby lubiła życie obozowe.

Rotmistrz. Szalone głowy.

Aniela. Marsze, koczowania, ruch, pracę...

Rotmistrz. Lecz czemuż Pani wojskowego rączką swoją nie zaszczyciła?

Aniela. Sama płocha młodzież trafiała mi się tylko.

Rotmistrz. Sama płocha młodzież?

Aniela. Nikt w wieku rozsądnym.

Rotmistrz. Nikt w wieku rozsądnym?

Aniela. Coby cenił mój sposób myślenia.

Rotmistrz. Być nie może!

Aniela (dotykając jego ręki). Serca żołnierzy z kamieni. ’

Rotmistrz (całując ją w rękę). Nie ZaWSZe.

Aniela. Niewzruszone, twarde.

Rotmistrz. I lód twardy — a przecie się topi od

Słońca, (całuje ją w rękę).

Aniela (niby wyrywając rękę). Fi, Rotmistrzu.

Rotmistrz. Nic złego.

Aniela. Ach, jak mi gorąco.

Rotmistrz (do siebie). Co to za kobieta!

Aniela. Chodźmy do ogrodu, tam chłodniej.

Rotmistrz. Może do stajni?

Aniela. O, potem, później.

Rotmistrz. Może fajeczkę?

Aniela. Później, później.

Rotmistrz. Idę gdzie każesz, (do siebie). Co to za kobieta! Co to za kobieta!

AKT TRZECI.

Tenże sam pokój, w kwiaty ozdobiony.

SCENA PIERWSZA.

FRUZIA, JÓZIA, ZUZIA.

(Fruzia prasuje; Józia szyje; Zuzia przystraja czepek na tureckiej głowie).

Fruzia. CÓŻ ty Józiu, na to?

Józia. Na co?

Fruzia. Na tych naszych panów. Jakeśmy przyjechały, jak to się patozało, jak to się srożyło!

Józia. Jak gdyby nas połknąć chcieli.

Zuzia. Żaden dobrego słowa nie przemówił.

Fruzia. A teraz jak baranki.

Józia. Na jedwabiu możnaby prowadzić każdego.

Fruzia. Dobrze moja matka mawiała, że kobiety rządzić stworzone.

Józia. Ale czemu nie rządzą?

Fruzia. Jakie ty dziecko! alboż to jedno złe na tym świecie?

Zuzia. Już jabym tu i rządzić nie chciała.

Józia. O, i ja nie; mnie strach bierze jak spotkam którego, a zwłaszcza Majora.

Fruzia. Mnie się zdaje, że gdybym była najodważniejszym żołnierzem, tobym zaraz uciekła, jakbym go tylko zobaczyła. Co to za wąsy! dla Boga!

Józia. A Rotmistrz jeszcze straszniejszy ze swojemi miotłami, (pokazując). Jak jedna idzie do góry, to druga na dół; to znowu tamta na dół a ta do góry; aż dreszcz przechodzi.

Friizia. To prawda, że tu między temi wąsiskami człowiek jak w lesie.

Zuzia. Obrzydłe Huzary!

Fruzia. A, dajno pokój, Zuziu; Porucznik...

Zuzia. A, Porucznik.

Józia. A, Porucznik. Ten wart być Pułkownikiem. Fruzia. A jaki swawolny, fe!

Józia. Mnie się o to pytaj.

Zuzia. Jakie wy szczęśliwe; do mnie i nie zagadał. Józia. Ale za to pan Grzegorz.

Zuzia (śmieją się). To mój kochanek.

Fruzia (śmiejąe się). I mój także.

Józia (śmiejąc się). Muszę go wam odebrać.

Fruzia. Pst!

SCENA DRUGA.

FRUZIA, JÓZIA, ZUZIA, GRZEGORZ (po krótkiem milczeniu).

Fruzia. Czemuż pan Grzegorz tak smutny ? Grzegorz. Ach!

Fruzia. I wzdycha.

Józia. Pewnie się kocha.

Grzegorz. Ach!

Zuzia. Szczęśliwa ta, co się podobać umiała. Grzegorz (na stronie). Która tu ładniejsza ?

Fruzia. Kochasz się więc Waćpan?

Grzegorz. Kocham, dalibóg kocham.

Fruzia. Czemuż się nie żenisz ?

Grzegorz. Myślę, dalibóg myślę.

Józia. Czy jeszcze co przeszkadza ?

Grzegorz. Nie wiem, czy mnie zechcą.

Fruzia. Którażby nie chciała!

Józia. Tylko że z Waćpana wielki trzpiot być musi. Grzegorz. Nie, nie, wierz mi Waćpanna, że nie. Fruzia. Motylek płochy, niema i wątpienia. Grzegorz (na stronie). Nie rozumiem.

Fruzia (kiwając głową). Jakibyto był los biednej żony. Grzegorz. Dlaczego biednej ? Mojej żony los byłby najprzyjemniej szy.

Fruzia, Józia, Zuzia (Otaczając go; ironicznie przez całą scenę). Naj przyj emniej szy.

Grzegorz. Zaraz po ślubie wróciwszy do pułku, kupiłbym jej ładnego... konika.

Fruzia, Józia, Zuzia (klaszcząc w ręce). Konika, ach konika!

Grzegorz. Potem porządną, mocną... baryłeczkę.

Fruzia, Józia, Zuzia (jak wprzódy). Baryłeczkę, ach baryłeczkę!

Grzegorz. I piękny, z przykrywką, zamykauy... koszyk.

Fruzia, Józia, Zuzia. Koszyk, koszyk! ach to pięknie! to ślicznie!

Grzegorz. Miałaby trunki i żywność. A że jestem dobrze znany Panom oficerom, moja żonaby im tylko dostarczała.

Józia, Zuzia. Acli to pięknie! to ślicznie!

Fruzia. Ale panie Grzegorzu, a w czasie- wojny, jak to będzie?

Grzegorz. Właśnie wtenczas najlepiej.

Fruzia. Ale strach!

Grzegorz. Gdzie tam strach. To jest, co może być najpiękniejszego. Proszę widzieć, kiedy szwadron Huzarów' na harc w⁷yjedzie.

Fruzia. Na harc, słyszycie?

Grzegorz. Pif paf, pif paf!

Fruzia, Józia, Zuzia. Pif paf!

Grzegorz. Dalej piechota: brr... brr...

Fruzia, Józia, Zuzia. Brr... brr...

Grzegorz. Tu znowu armaty: bom... bom...

Fruzia, Józia, Zuzia. Bom... bom... (biegając i skacząc

lube

wkoło niego). Pif paf... brr... brr... bom... bom...

Grzegorz (kręcąc się wkoło i patrząc za niemi). Lube,

dziewczęta! Teraz dopiero żałuję, że nie jestem Turkiem.

Fruzia. A fe, Turek.

Grzegorz. Ja wiem, że fe! ale tą rażą dobrzeby mi było, bo mógłbym się z wami trzema, razem ożenić.

Józia. Chyba że tak.

Dyildalska (z za seeny). JÓzill!

Józia. Słucham, zaraz idę.

Grzegorz (zatrzymując ją). Zaczekaj. Józia. Nie mogę.

Grzegorz. Trochę.

Józia. Pani woła. (odchodzi).

Alliela (z za sceny). ZllZlll!

Zuzia. Idę...

Grzegorz (zatrzymując). Nie chodź. Zuzia. Muszę; do zobaczenia, (odchodzi).

SCENA TRZECIA.

FRUZIA, GRZEGORZ.

Grzegorz. Ach, panno Fruziu! kochasz mnie Wać-.panna ?

Fruzia. Jakże kochać, kiedyś jeszcze między nami nie wybrał.

Grzegorz. Ciebie wybieram, sroczko moja.

Fruzia. Pewnie?

Grzegorz. Dziś się ożenię, jeśli zechcesz.

Fruzia. O, na to dość jeszcze czasu.

Grzegorz. Ale moja niecierpliwość.

Fruzia. Tak mnie mocno kochasz?

Grzegorz. Więcej, niż własnego mego konia. Jednak muszę ci wyznać, żem ci twój przyszły los ze mną, tylko z pięknej strony wystawił, są i niektóre...

Orgonowa (z za sceny). Fruziu!

Fruzia. Zaraz, zaraz.

Grzegorz (zatrzymując ją). Jakże będzie?

Fruzia. Wszystko dobrze.

Grzegorz. Ach Fruziu!

Fruzia. Ach Grzesiu! (wybiega).-

Grzegorz (sam). Mam, którą zechcę. Najlepiej zawsze: z miejsca nacieraj! Co to myśleć; nikt jeszcze samą myślą nic nie zrobił. I Józia ładna... i Zuzia ładna... i Fruzia ładna... najładniejsza... ta będzie moją.

SCENA CZWARTA.

ROTMISTRZ, GRZEGORZ.

na

{Rotmistrz wchodzi, troskliwiej ubrany, nalewając perfumy z flaszeczki chustkę).

Grzegorz (nie widzęc Rotmistrza). Luba dziewczyna! Rotmistrz (nie widzęc Grzegorza). Rzadka kobieta! Grzegorz (usłyszawszy). Pan Rotmistrz ją widział? Rotmistrz (z uśmiechem). Widziałem.

Grzegorz. Prawda, Panie Rotmistrzu, że jak sar-neczka.

Rotmistrz. Jak sarneczka? hm... tego nie znajduję. Grzegorz. Ciągle skacze.

Rotmistrz. Skacze?... hm... tego nie widziałem. Grzegorz. Nigdy stępo, zawsze kłusem,

Rotmistrz. Kłusem... hm... A tak, chcesz powiedzieć, że konno jeździ kłusem.

Grzegorz. Konno jeździ?

Rotmistrz. Jeździ, jeździ.

Grzegorz. A do dyabła, za pozwoleniem, w to mi graj; to się każdemu podoba, prawda Panie Rotmistrzu?

Rotmistrz (z uśmiechem). Grześ ma rozum.

Grzegorz. Z taką się żenić.

Rotmistrz. Jaki pochlebniś.

Grzegorz. Dziś się jeszcze Z nią ożenię. (Rotmistrz odskoczywszy wpatruje się w niego; milczenie).

Rotmistrz. Ty?

Grzegorz. Ja.

Rotmistrz. Ty, ty?

Grzegorz. Jużci nie pan Rotmistrz.

Rotmistrz (w złości). Co ty gadasz?

Grzegorz. Ja... ja... ja...

Rotmistrz. Z kim ty się śmiesz żenić?

Grzegorz. Z Fruzią, za pozwoleniem.

Rotmistrz. Z Fruzią?... stary gaduła!... idź precz!

(Grzegorz odchodzi).

Rotmistrz (sam). Oszalał, jemu się żenić... w tym wieku! Co on sobie dobrego obiecywać może?,.. Ale

cóż się panna Aniela tak spóźnia? Może już w ogrodzie... (patrzy przez okno) Nie widać. (podsłuchuje pod jej drzwiami; usłyszawszy nadchodzącego, odskakuje na środek pokoju).

SCENA PIĄTA.

ROTMISTRZ, PORUCZNIK.

Porucznik. Mówiłeś z Majorem?

Rotmistrz. Mówiłem... ale... (wzrusza ramionami).

Porucznik. Uparty.

Rotmistrz. Uparty, jeśli to uporem nazwać można. Porucznik. Ktoby się był spodziewał.

Rotmistrz. Rozsądny człowiek, mój kochany, wszystkiego się spodziewa, (coraz bardziej roztargniony, patrzy często przez okno, odpowiadając od niechcenia).

Porucznik. Żadnej więc nadziei, aby zamysłu odstąpił.

Rotmistrz. Żadnej, zapewne żadnej.

Porucznik. Wiem, wiem dobrze i jeszcze się pytam. Wprawdzie nie mogę mu radzić, ale i odradzać nie mogę.

Rotmistrz. Najlepiej.

Porucznik. Będzie z nią szczęśliwy.

Rotmistrz. Będzie, będzie.

Porucznik. Ja odjeżdżam... ale wprzód wymagam od twojej przyjaźni jednej usługi. Słuchaj mnie:

przeszłej wojny... (Rotmistrz spojrzawszy w okno nagle wybiega).

Cóż to znaczy?... nie rozumiem... nie odkryję mu więc smutnej tajemnicy... i lepiej... bo czemżeby mógł mój nagły odjazd uniewinnić przed Majorem. Przyjaźń potępiać mnie będzie, kiedy ja dla niej wszystko poświęcam, wszystkiego się wyrzekam.

SCENA SZÓSTA.

PORUCZNIK, ZOFIA.

Porucznik. Ach, Zofio!

Zofia. Edmundzie, cośmy zrobili! żadnejże już niema nadziei ?

Porucznik. Żadnej.

Zofia. Rozłączyć się musimy?

Porucznik. Na zawsze.

Zofia. Odkryj mu miłość naszą.

Porucznik. Nie mogę. Cóż za cel? Major odstąpiłby pewnie, ale będziesz że przez to moją?

Zofia. Może matka...

Porucznik. Nie zwódźmy się; nigdy nie zezwoli. W czasie i pomocy przyjaciela pokładałem nadzieję; wszystko mnie zawiodło. Mamże cię za sobą w nieszczęście pociągać? różnić z rodziną? Nareszcie nie Majora, to Smętosza zostaniesz żoną.

Zofia. Okropnie.

Porucznik. Odjeżdżam.

Zofia. Kiedy?

Porucznik. Tej godziny.

Zofia. Już, już tak prędko ?

Porucznik. Mamże być świadkiem...

Zofia. Nie kończ, nie kończ. Jedź, uchodź Edmundzie!

Porucznik. Nasza tajemnica wiecznie nią zostać dla Majora powinna. Kapelan wie tylko i ten jedzie wraz ze mną. Ten uczciwy człowiek wsparł mój chwiejący się zamiar i ustalił w drodze, której honor trzymać się każe.

Zofia. Sama więc zostanę; znikąd ulgi; znikąd pocieszenia!

Porucznik. Wiele, wiele cierpieć mamy!

Zofia. Może nad siły.

Porucznik. Nie, Zofio; siły muszą wystarczyć, gdy czystem jest źródło nieszczęścia.

Zofia. Ciebie kochając, drugiemu miłość przysięgać!

Porucznik. Kochając mnie, i jego jak ojca kochać będziesz. Poznasz najlepszego, najszlachetniejszego człowieka. Jedyna, jedyna moja ulga, jedyne pocieszenie, że to dla niego szczęścia się wyrzekam, że on je z tobą znajdzie niezawodnie. Ach, pamiętaj Zofio, że to ja powierzam tobie los, szczęście, spokój dni jego ; upiększaj mu każdą chwilę, a przez to i moje życie osładzać będziesz.

Zofia (ocierane łzy) Ach, czemuż cię coraz więcej kochać muszę!

Porucznik. Serca nasze razem zostaną.

Zofia. Na zawsze.

Porucznik. Rozłączeni, oddaleni, myśli nasze szukać, spotykać się będą. Uspokój się; są jeszcze... dla nas... pociechy... czyste... lube...

Zofia. Jak uśmiech konających, (krótkie milczenie).

Porucznik. Raz ostatni pewnie cię widzę. Jak już upłynie czasu wiele, jak już o mnie słyszeć nie będziecie, wspominaj mu czasem o mnie; on mnie także kochał. Powiedz mu, że dla niego wyrzekłem się więcej niż życia, bom się wyrzekł ciebie. (Zofia siada zakrywając oczy). Albo nie, nie; nie mąć swojej i jego spokojności... (klękając i biorąc ją za rękę). Zofio, tern uściśnieniem tracę prawo do twojego serca: zapomnij o mnie.

Zofia. Nigdy.

Porucznik. Bądź szczęśliwa.

Zofia. Bez ciebie.

Porucznik. Dla mnie.

Zofia (płacząc). O Boże!

Porucznik (całując ją w rękę). Raz wigC OStatni.

Zofia. Edmundzie! raz ostatni... (skłania się w jego objęcie).

(Tu wchodzi Aniela, postrzega, wznosi ręce do góry i wbiega do swego

pokoju ; poczem Porucznik i Zofia w przeciwne strony nagle odchodzą).

SCENA SIÓDMA.

(Dziewczęta w różnym kierunku przebiegają scenę; potem wychodzą spiesznie).

ORGONOWA, DYNDALSKA, ANIELA. DZIEWCZĘTA w głębi.

Orgonowa. Cóż takiego?

Dyndalska. O co idzie?

Aniela (między niemi). O co idzie? co takiego? Będziecie wiedzieć.

Orgonowa. Słuchamy.

Aniela. Rzecz straszna.

Dyndalska. No, dalej.

10

Fredro, Dzieła T. I.

Alliela. Rzecz okropna!

Orgonowa. Gadajże.

Aniela. Niespodziewana!

Orgonowa. Cóż takiego?

Aniela. Co?

Dyndalska. Co? Słuchajmy.

Alliela. Porucznik...

Orgonowa. Cóż Porucznik?

Alliela. Porucznik... koclia się... w Zofii. Orgonowa. Ha, ha, ha. ha.

Dyndalska. Zbytnia przenikliwość.

Aniela. Kiedy przenikliwość, kiedy ha, ha, ha, nie powiem, com widziała.

Orgonowa. Coś widziała?

Aniela. Na własne oczy.

Dyndalska. Cóżeś widziała?

Aniela. To tylko przenikliwość.

Orgonowa. Powiedz aniołeczku; ty taka dobra, ty się nigdy nie gniewasz; mój aniołeczku, prędzej. Alliela. Więc słuchajcie.

Dyndalska. Słuchamy.

Aniela. Porucznik...

Orgonowa. Cóż!

Aniela. Porucznik... Zofię... w rękę całował. Orgonowa, Dyndalska. W rękę całował?

Aniela. W rękę.

Orgonowa. Czy być może!

Aniela. To jeszcze nic.

Orgonowa. Cóż takiego?

Dyndalska. Mówże prędzej.

Alliela. Porucznik...

Orgonowa. Cóż Porucznik?

Aniela. Porucznik... klęczał przed nią.

Orgonowa, Dyndalska. Klęczał przed Ilią? Aniela. Klęczał przed nią... tu... wr tern miejscu. Dyndalska. Co za zgroza!

Aniela. To jeszcze nic.

Orgonowa. Dla Boga, cóż jeszcze?

Aniela. Porucznik...

Dyndalska. No, no...

Aniela. Porucznik... trzymał ją... w objęciu. Dyndalska. Ach!

Orgonowa. A Zosia?

Aniela. Zosia?

Orgonowa. Zosia, Zosia.

Aniela. Zosia... była... w jego objęciu. Orgonowa. Rzecz straszna!

Dyndalska. Niesłychana.

(Chodzą obydwie dużym krokiem, stawająe przy każdem zapytaniu koło Anieli, która stoi z założonemi rękoma).

Orgonowa, Kocka się.

Aniela. Kocka.

Dyndalska. W rękę całował?

Aniela. Całował.

Orgonowa. Klęczał przed nią?

Aniela. Klęczał.

Dyndalska. Trzymał ją w objęciu.

Aniela. Trzymał.

Orgonowa. Fruziu! wołaj Zosię. Nie, czekaj... Józiu!

biegaj... czekaj... wołajcie prędko.

Dyndalska. Józiu! Porucznika, Porucznika! Orgonowa. Nie, nie; czekaj, biegaj, biegaj, szukaj;

biegajcie a prędko. No, jeszcze tu?

Fruzia. Gdzie?

(razem).

Józia. Co?

Zuzia. Kogo ?

Orgonowa. Majora, gawrony, Majora. (Dziewczęta wybiegają). RzeCZ Straszna! (obie rzueająsię zmordowane na krzesła).

A ja mówiłam, ja mówiłam, że ten Porucznik niebezpieczny. Ja wiem co to Porucznik! Ale co ja mówię, to zawsze źle... mnie niema co słuchać... mnie i gęby otworzyć nie wolno. Otóż teraz pokazało się, że ja gadać muszę. Teraz nikt mnie nie przekona; zawsze, zawsze gadać będę.

SCENA ÓSMA.

ORGONOWA, DYNDALSKA, ANIELA, MAJOR.

Orgonowa. Panie bracie, Panie bracie!' dla Boga, chodź-że prędzej! nic nie wiesz co się dzieje; wszystko spoczywa na naszych głowach.

Major. Cóż się stało?

Orgonowa. I jeszcze się pyta!

Major. Ale kiedy nie wiem, muszę się spytać.

Orgonowa. ów wysmukły Poruczniś, ów przyjaciel, ów towarzysz, ów, już nie wiem co...

Major. Cóż zrobił?

Orgonowa. Chciał Zosię... słów mi nie staje.

Major. Chciał?...

OrgOIlOWa. Wykraść ją chciał, wykraść.

Major. To być nie może.

Dyndalska. Spytaj się Anielki.

Orgonowa. Na własne oczy widziała.

Major. Co widziała?

Dyndalska. że ją kocha, że ją w rękę całował, że klęczał przed nią, że...

Major. To wszystko być nie może. Aniela źle widziała.

Aniela. Gdybyś sam widział, możebyś także nie wierzył ? To człowiek na męża!

Major. Ale jak, gdzie, kiedy?

Aniela. Jak? Tak jak wszyscy. Gdzie? Tu w tern miejscu. Kiedy? Przed kwadransem.

Major (po krótk-iem myśleniu). Tegom się nie spodziewał. I Zosia także go kocha?

Orgonowa. Zosia? Co za myśl. Gdyby kochała, już-by z nim o kilka mil była.

Major. Edmund! Edmund! mój Edmund! mnie zwodzić? Wolał byłby strzelić do mnie, ranić, nie tyleby bolało.

Orgonowa. Takato rada panów kolegów.

Dyndalska. Niczyja sprawka tylko Kapelana; gwałtem stara się przeszkodzić twemu zamiarowi.

Orgonowa. Starał się nas o różnych rzeczach przekonać i wcale nie ładnie wyrażał się względem ciebie.

Major. Kapelan? Cóż mówił?

Orgonowa. Prawdziwie, wstydzę się powtórzyć. Dynda]ska. Wcale nieobyczajnie się wyrażał, niech Anielka powie.

Aniela. Ja słyszałam, ale nie zrozumiałam; wszystkiego jeszcze zrozumieć nie mogę.

Major. Co, jak on może wiedzieć? co jemu do tego?

jak on może zapewnić? Ale Edmund, Edmund! Orgonowa. Jeśli nam nie wierzysz, spytaj się Rotmistrza, to godny człowiek.

Dyildalska. Ten zawsze jednego zdania będzie z nami. Major. Bardzo wątpię.

Dyildalska. Nie masz co wątpić : kocha się w Anieli. Major. Nieprawda.

Dyndalska. Grzecznie.

Major. Chciałem powiedzieć, że to być nie może. Aniela. Ślub nasz przekona.

Major. Co? chce się żenić?

Aniela. Nie inaczej.

Major. Z Waćpanną?

Aniela. Ze mną.

Major. Czy oszalał stary!

Aniela. Tak jak i Waćpan.

Dyildalska (na stronie do Anieli). Zmiłuj. się, OStrOŻllie. Major. Ale Edmund, Edmund! Zostawcie mnie, proszę. Grzesiu!

Orgonowa (do sióstr, na stronie). Idę Strzedz Zosi.

Aniela (podobnież). Ja Rotmistrza.

Dyndalska (podobnież). Ja podsłuchiwać będę... Orgonowa (podobnież). Albo nie, chodźmy się naradzić; będziemy same. (wchodząc do pokoju Dyndalskiej).

Major (do Grzegoiza). Proś do mnie Pana Porucznika.

(Grzegorz odchodzi).

SCENA DZIEWIĄTA.

Major (sam). Żeb}r był do mnie przyszedł i powiedział: Majorze i mnie się ta dziewczyna podobała. Działajmy przeciw sobie, ale działajmy otwarcie. Otwarcie, jak ludzie honoru; ale nie jak węże, do stu paraliżów, jak węże! Komuż, komuż teraz wierzyć? Tak go kochałem! chciałem podzielić się majątkiem, życiem byłbym się podzielił. Ach, to boli, boli; ale kwita z przyjaźni, kwita, paniczu: adjutanta mi nie trzeba.

SCENA DZIESIĄTA.

MAJOR, KAPELAN.

Mąjor. Dobrze że i Waćpan przyszedłeś.

Kapelan. Szukam cię także.

Major. Cośto Waćpan przed kobietami na mnie nagadał? Domyślam się co... ale to potwarz... i co tobie w to się mieszać? Powiedziałeś dwa tysiące razy: nie uchodzi, nie uchodzi, i zrobiłeś swoją powinność; a ja powiadam : uchodzi, uchodzi i uchodzi i zrobię, co mi się dobrem zdawać będzie. Ale tajemnie wdawać się z kobietami, plotki na mnie robić... tego się prawdziwie nie spodziewałem...

Kapelan. Ale Majorze, Majorze, co ty mówisz, co ty mówisz ?

Major. Siebie się spytaj : co ja mówił, co ja mówił? Namowy z Porucznikiem, spiski, wykradzenie ; przystoi to na stan Waćpana? fe! wstydź się. Grdyby dawny towarzysz mnie to powiedział, co ja teraz mówię Waćpanu, tobym się na pierwszem drzewie obwiesił; rozumiesz Waćpan, obwiesiłbym się do stu paraliżów! (odchodzi).

Kapelan. Co się dzieje! co się dzieje!

SCENA JEDENASTA.

KAPELAN, ORGONOWA.

OrgOIlOWa. Nie kładź palca między drzwi, palca nie przyskrzynią. Kto radę powtarza, natręt z doradcy; złe oczy wszystko krzywo widzą. Pająk szuka jadu ale pszczoła miodu; rozumiesz Waćpan? Milczenia rzadko kto żałował, a mówności często. Proszę to pamiętać; sługa uniżona.

Kapelan (ukłoniwszy się nizko i tak 33. oczami odprowadziwszy). Ja mam mówności żałować. Co się dzieje! Co się dzieje!

SCENA DWUNASTA.

KAPELAN, 0RG0N0WA.

Aniela. Jednego razu byłam w domu mojej przyjaciółki; dawałam jej rady, rady prawdę mówiąc, które więcej moje, niż jej dobro miały na celu. Poznała się w końcu na tern; powiedziała mi, że rad nie potrzebuje i że się jej staję natrętną. Na to oświadczenie... Wiesz Waćpan com zrobiła? Kazałam za-prządz i wyjechałam... i wyjechałam, (odchodzi za Orgonową).

Kapelan Gak wprzódy). Jakie rady? co zrobiłem? co się dzieje.

SCENA TRZYNASTA.

KAPELAN, DYNDALSKA.

Dyndalska. Cóżto Mości Panie! Jakieżto jego postępki? Któżto uprawnił Waćpana w cudze sprawy się mieszać? Pókiż tych plotek, tych namów, tych spisków będzie? Takito z Waćpana przyjaciel? taki doradca? Cobyś miał skłaniać do zgody, pokój ustalać; wzniecasz niesnaski, kłócisz brata z siostrą, siostrę z siostrą; córkę z matką, przyjaciela z przyjacielem. Waćpan tu niezgodę utrzymujesz, Waćpan spiski knowasz, Waćpan zdrady snujesz, Waćpan pragniesz sprzeczki, kłótni, klęsk i mordów (odchodzi).

Kapelan (najniżej ukłoniwszy się, patrząc za nią ; potem ocierając czoło). Mój dobry Boże! klęsk i mordów! co ja przewiniłem? co ja przewiniłem?

SCENA CZTERNASTA.

KAPELAN, ROTMISTRZ.

Rotmistrz (wchodząc prędko). Gdzie jest Major?

Kapelan. Nie wiem.

Rotmistrz. Szalonym mnie nazywać! szalonym, że się chcę żenić!

Kapelan (ubolewając). Jakto? i ty także?

Rotmistrz. Nie o tern mowa; Major mi chybił... boleśnie obraził... Przed panną Anielą nazwał starym szalonym.

Kapelan. Ale od przyjaciela...

Rotmistrz. Uraza nie zna przyjaciela. Gdzie jest Major?

Kapelan. Nię wiem.

Rotmistrz. Ja wiem, że wiesz.

Kapelan. Ale nie wiem.

Rotmistrz. Nie chcesz powiedzieć.

Kapelan. Dalibóg- nie wiem.

Rotmistrz. Byłeś przeszkodził... byłeś się sprzeciwił... lim? wszystko ci szkodzi; nasze szczęście solą w okn.

Kapelan. Piękne szczęście!

Rotmistrz. Wiem, wiem, mówiła mi panna Aniela, coś przed nią nagadał; ale nie dbam o to. Rady nie potrzebuję... i na złość się ożenię... rozumiesz mnie Waćpan ?

Kapelan. Dla Boga słuchaj tylko...

Rotmistrz. Nic słyszeć nie potrzebuję.

Kapelan. Tobie się żenić?

Rotmistrz. Mnie, mnie, mnie i tego nie zabronisz.

Kapelan. Ale...

Rotmistrz. Ale sam się żenić nie możesz, to chcesz, ab}r nigdzie małżeństwa nie bjdo.

Kapelan. Broń Boże; ale twój wiek.

Rotmistrz (w złości). Mości Panie! Lat moich mi nie rachuj. Ja wiem to dosyć... Nie rachuj! to ci powiadam, do stu piorunów! (odchodzi).

Kapelan. Co się dzieje! Dla Boga, co się dzieje! Mnie się zdaje, że oni poszaleli.

SCENA PIĘTNASTA.

KAPELAN. GRZEGORZ.

Grzegorz. Upraszałbym jednej łaski. Kapelan. CÓŻ tam poczciwy Grzegorzu ? Grzegorz. Niech się Pan za mną wstawi. Kapelan. Do kogo?

Grzegorz. Do Pana Majora.

Kapelan. I owszem; względem czego?

Grzegorz. Chcę się żenić.

(Kapelan odskakuje od niego ; milczenie).

Z Fruzią, pokojówką Pani Orgonowej. (milczenie). Ładna dziewczyna, (milczenie). Kocha mnie tęgo. (milczenie). Prosiłbym więc...

Kapelan. Chcesz się żenić?

Grzegorz. Choćby i dzisiaj.

Kapelan. A, tego już nie mogę... (odchodząc). Niech was Bóg ma w swojej opiece, (wychodząc). Co się dzieje! co się dzieje!

Grzegorz (sam). Hm, hm, hm; nie^w swoim humorze. No, odłożone nie stracone... Kilka dni tu zabawią, mam dość czasu, (śmiejąc się). To się koledzy zadziwią... nie wiedzą, co ich czeka!

SCENA SZESNASTA.

GRZEGORZ, REMBO.

Rembo. Winszuję, winszuję, panie Grzegorzu! Grzegorz. Czego?

Rembo. o! niby nie wiesz! czegóżbym ci winszował, jeśli nie ładnej oblubienicy.

Grzegorz. A tak... dziękuję ci.

Rembo. Jak się ożenisz, będę ci winszował imieniem całego pułku.

Grzegorz. Nie rozumiem. Bardzo mądrze gadasz:

widać, żeś syn organisty.

Rembo. Wszyscy cieszyć się będą.

Grzegorz. To dobrze.

Rembo. Coto -przyjaciół będzie miał pan Grzegorz! Grzegorz. Tyle co i teraz.

Rembo. Wszyscy kochać go będą.

Grzegorz. Doprawdy ?

Rembo. Za to ręczę... a nie Grzegorza, to Grzegorz ową.

Grzegorz. O, tego wcale nie chcę!

Rembo. Chcesz czy nie chcesz, to tak będzie. Grzegorz. Dajno mi pokój... nie lubię takich żartów. Rembo. Przyzwyczajaj się po trochu.

Grzegorz. Szalony! jakby to być musiało.

Rembo. Będzie niezawodnie.

Grzegorz. Proszę cię, dajże mi pokój.

Rembo. Nie dam, bo mi cię żal, że takie robisz głupstwo.

Grzegorz. Tobie zazdrość.

Rembo. Ale stary, stary!

Grzegorz (przedrzeźniając). Ale młodziku, młodziku! Rembo. Pomiarkuj.

Grzegorz. Idź do dyabła!

Rembo. Żeń się kiedy chcesz; ale potem nie gniewaj się, gdy cię palcem wytykać będą.

Grzegorz. Nikt mnie wytykać nie będzie.

Rembo. Ja pierwszy.

Grzegorz. Kto mnie wytykać będzie, temu przytnę wąsa.

Rembo. Chcąc przyciąć, trzeba swego nadstawić. Grzegorz. Choć nadstawię, bezpieczny od ciebie. Rembo. Ciszej! bo ci pokażę, żeś nie jest bezpieczny! Grzegorz. Pokażesz ? chodź, chodź, pokaż, pokaż! Rembo. Jednak...

Grzegorz. Aha! boisz się.

Rembo. Co? ja się boję! chodź! weźmiem pałasze! Grzegorz. Chodź, chodź ! (odchodzą do pokoju Majora).

SCENA SIEDMNASTA.

MAJOR, ROTMISTRZ.

Rotmistrz. Jeszcze raz powtarzam, wszystko przyjmę od ciebie między swoimi, którzy wiedzą jak sobie życzymy; ale nie przed Panną Anielą. Tego znieść nie mogę i trzeba, abyś mię przy niej przeprosił... Major. Tu cię przepraszam, a przy niej nie warto... Rotmistrz. Majorze, z większem uszanowaniem. Major. Moja siostra, ale tobie lepiej życzę i powiadam, że ten stary grat do niczego.

Rotmistrz. Majorze, do stu piorunów!...

I

(Grzegorz i Rembo wchodzą z pałaszami w reku).

SCENA OSIEMNASTA.

MAJOR, ROTMISTRZ, GRZEGORZ, REMBO.

Grzegorz. Chodź, chodź, ja ci zaraz pokażę!

Rembo. Do ogrodu, do ogrodu!

Major. A to co? Co to znaczy? Rembo, gadaj zaraz, co to znaczy?

Rembo. Kiedy Pan Major każe, to powiem jak się ma rzecz cała. Oto Grzegorz, taki jak go tu wadzimy, zakochał się wr Fruzi... w takim wieku... to proszę Pana Majora, trzeba być głupim.

Major. No, no, cóż dalej?

Rembo. I chce się z nią żenić. Na starość żenić się... to proszę Pana Majora, trzeba być szalonym.

Major. No, no, cóż dalej?

Rembo. Chciałem mu wystawić, jakiego kłopotu nabędzie, chciałem mu powiedzieć, aby sobie przypomniał, że ile razy mąż stary, żona młoda, albo stara żoiia a mąż młody, tyle razy niezgodne małżeństwa. Bo proszę Pana Majora, co młode to młode, co stare to stare; ogień pali, w-oda gasi. Chciałem mu powiedzieć, że jemu tak będzie jak wszystkim dotąd było w podobnym razie; bo on, proszę Pana Majora, myśli, że dla niego inna kobieta urodziła się na żonę i że on inaczej stary, jak wszyscy co już długo żyją. Otóż zacząłem mu o tern mówić, on mnie nie chciał słuchać, przymówiliśmy sobie i stąd przyszło do kłótni.

Grzegorz. Nie mogłem ścierpieć jak mi powiedział, że mnie koledzy palcem wytykać będą, jak moja żona, jak... to jest... jak...

Major. Rozumiem.

Grzegorz. A ja wiem, żem w równym wieku z Panem Majorem, i kiedy...

Major. Ciszej! zgoda!

Rotmistrz. Dla czegóż gwałtem mu radzisz, kiedy on nie^ chce twojej rady?

Rembo. Bo mi go żal, Panie Rotmistrzu; na honor żal mi go. I wiem, że sam będzie żałowrał, wkrótce będzie żałował; bo kto miał rozum do tego wieku, na długo stracić go nie może. Dotychczas był dobry żołnierz, rozsądny człowiek, każdy go lubił, szacował, a teraz takie głupstwo chce zrobić, taką śmieszność na siwą głowę ściągnąć. Mnie to przykro, raz, że mój przyjaciel, a potem, co mam stać w szeregu obok jelenia!

Major. Ciszej! zgoda!

Rembo. Niech mu Pan Major także powie z łaski swojej, że kto z młodu się nie ożenił, niech się na starość nie żeni, a jeśli się żeni, to niech sobie każe głowę ogolić...

Major. Precz! dość tego! zgoda! marsz!

SCENA DZIEWIĘTNASTA.

MAJOR, ROTMISTRZ.

(Chodzą czas długi gwiżdżąc i nucąc, potem stają, patrzą na siebie i parsknąwszy śmiechem, ściskają sią wzajemnie).

Rotmistrz. Chcieliśmy podobno głupstwo zrobić! Major. I mnie się tak zdaje.

Rotmistrz. Wielkie głupstwo.

Major. Niema co mówić, wielkie głupstwo! Rotmistrz. Niech go Bóg kocha, jak nam ostro prawdę wypowiedział. ■

Major. Po lmzarsku.

Rotmistrz. Dąwnom się tak nie czerwienił.

Major. Pot ciekł ze mnie.

Rotmistrz. „Na długo nie może stracić rozumu. “ Major. I prawda.

Rotmistrz, (śmiejąc stą) „Jeleń w szeregu.“

Major, (śmiejąc si₈) Cóż dopiero przed frontem! Rotmistrz. Co te kobiety z nas nie zrobiły!

Major. W jednym dniu.

Rotmistrz. Przewróciły dom cały.

Major. I głowy nasze.

Rotmistrz. Chcieliśmy się żenić!

Major. Na co? po co?

Rotmistrz. Kłóciliśmy się z sobą.

Major. To nie na długo... (podając mu rękę).

Rotmistrz. Tego byłyby nadal nie dokazały (ściskając się). Jakże ciebie czuć szołwiją.

Major. A ciebie piżmem.

(stawia

Rotmistrz. Panna Aniela tak mię udarowała

flaszeczkę).

Major. Mnie Dyndalska pokropiła.

SCENA DWUDZIESTA.

JIAJOR, ROTMISTRZ, KAPELAN.

Kapelan. Moi panowie, nie wiem co się tu dzieje... nie clicę wiedzieć .. nie chcę i dłużej bawić. Bądźcie zdrowi... szczęścia życzę... bardzo życzę.

Major. Kochany Józefie! przebacz, zapomnij co się działo... zostań... zostań... wszystko już do porządku wróciło.

Rotmistrz. Ty stary i na mnie się gniewasz?

Kapelan. Na żadnego, na żadnego. I cóż się tu dzieje?

Major. Przyszliśmy do rozumu.

Kapelan. Brawo, (kładzie kapelusz).

Major. Kochaliśmy się, chcieliśmy się żenić.

Kapelan. Nie uchodzi, nie uchodzi.

Major. Teraz się nie kochamy i nie żenimy.

Kapelan. Mądrze, mądrze.

Major. Ale wiecie, przyjaciele, nie to, żem zbłądził na chwilę, nie to mnie boli; bo któż nie potknie się czasem. Ale czynność Edmunda, ta mi na sercu jak kamień.

Kapelan. Jaka czynność?

Major. Wiedząc, że mi się Zosia podoba, chciał ją zbałamucić, chciał ją wykraść.

Rotmistrz. To być nie może!

Kapelan. Majorze, Majorze, co ty mówisz?

Major. Tak jest, niezawodnie.

Rotmistrz. To być nie może.

Kapelan. Któż ci to powiedział?

Major. Moje siostry.

Kapelan. 1 tyś uwierzył jak temu, żem z niemi o tobie rozmawiał.

Kotlllistrz. Ja niczemu nie wierzę: na raz sztuka.

Major. Klęczał przed nią.

Kapelan. Prawda, przy pożegnaniu, polecając jej szczęście twoje.

Major. Nie rozumiem.

Kapelan. Edmund i Zofia kochali się oddawna. Zofia pewna, że jej ręki nie przj^jmiesz, ulegając na pozór woli matki, chciała czas zyskać i oddalić jakiegoś nienawidzonego zalotnika. Ale jak rzeczy inny obrót wzięły, Edmund postanowił odjechać, wyrzec się miłości, nigdy już Zofii nie widzieć i abyś nie miał na sercu jego nieszczęścia, wiecznie ci to ukrywać; poświęcił ci więcej niż życie...

Major. Tak, tak Edmund myślał? (ściskając gwałtownie Kapelana) Edmundzie! kochany Edmundzie! (wybiega).

SCENA DWUDZIESTA PIERWSZA.

ROTMISTRZ, KAPELAN, (następnie) ORGONOWA, DYNDALSKA, ANIELA.

Orgonowa. Cóż to za wiwaty?

Rotmistrz. Obchodzimy powrót rozumu.

Dyndalska (do Kapelana). Waćpan tu jeszcze? Kapelan (kłaniając się). Tu jeSZCZe.

Aniela. Rotmistrzu płocią, czekałam na ciebie. Rotmistrz. Prawdziwie, bardzo żałuję, ale rozważywszy wszystko, widzę, że... że jednak... to jest... że pomimo...

MajOr (za sceną). Zosiu, Zosill!

(wchodząc i prowadząe Porucznika).

Zosill! (Zofia wehodzi).

SCENA DWUDZIESTA DRUGA.

ORGONOWA, DYNDALSKA, ANIELA, ROTMISTRZ, KAPELAN, MAJOR, ZOFIA, PORUCZNIK.

Major O® Zofii). Mój zastępca... twój mąż. Dyndalska. Cóż to jest?

Aniela. Cóż to znaczy?

Orgonowa. Panie bracie?

Major. Wraz z moim majątkiem, który mu już od-dawna przeznaczałem, zastąpi mnie przy Zofii. Kapelanie, uchodzi?

Kapelan. Uchodzi, uchodzi i pobłogosławię.

Porucznik. Nie mówiłem ci, Zofio, że jak ojca będziesz go kochać musiała?

Zofia. Przyjemny obowiązek, tak zgodnj^ z sercem.

Orgonowa. Miło mi dostać zięcia, który już zyskał mój szacunek. Bądźcie szczęśliwi.

Dyndalska. I pamiętajcie o ciotkach.

Aniela, (do Rotmistrza) Jakże będzie?

Rotmistrz. Trudno, aby co było.

Aniela. Przyrzekłeś.

Rotmistrz. Nie mogę służyć.

Aniela. Zdrajca!

Major. Cicho, cicho. Niech wam dość będzie moje damy, żeście Huzarów zwyciężyły... że musieli kapitulować i jednego oddać wam w niewolę... i to przyznajcie... najlepszego.

• -

.

;

■

ZRZĘDNOŚĆ I PRZEKORA

KOMEDYA W JEDNYM AKCIE, WIERSZEM.

Złej naturze nie wygodzisz : jakbyś węża ugłaskać chciał, a on przecie kąsa.

And. Maks. Fredro

OSOBY:

bracia, opiekunowie Zofii.

PAN JAN ZRZĘDA PAN PIOTR ZEZĘDA ZOFIA, synowicą Panów Zrzędów. LUBOMIE.

LOKAJ.

Ezecz dzieje się na wsi, w majętności Zofii.

SCENA PIEKWSZA.

Teatr wystawia pokój.

PAN JAN, PAN PIOTR.

(Słychać mocne dzwonienie na lewo i prawo),

Pall Jan (po prawej stronie w pokoju). Jest tam kto !

Pan Piotr (po lewej stronie w pokoju). Hej, jest tam ktO !

Pan Jan. Głosu mi nie staje.

Pan Piotr. To służba!

Obydwa (krzyczą). Jest tam który!

(wypadają z gabinetów ; lokaj ze środkowych drzwi).

Pan Piotr. Łajdaki!

Pan Jan.

Hultaje!

Cóżto, czyście pogłuclili? I krzyczę i dzwonię,

Aż mi język odrętwiał, aż mi spuchły dłonie... Gdzie... po co... dokąd, lata i jeden i drugi? Wszyscy są do zapłaty, niema na usługi!

Już ja was do porządku doprowadzić muszę,

Ale aż z was każdemu dobrze karku wzruszę.

Pan Piotr (mówiąc powoli). A że też, Panie Janie, zrzędzisz jak najęty!

Jeszczem u ciebie gęby nie widział zamkniętej.

Pan Jan. A Pan brat niemy? Nigdy, nigdy już nie

[gada

Ani słówka?

Pan Piotr. I owszem, gdy mówić wypada.

Pan Jan. Gdy się kłócić wypada, dokuczyć, sprzeciwić ;

Bo cóż to może szkodzić, co to może dziwić, Że za niepilną służbę służącego łaję?

By siedzieli kamieniem, na to są lokaje.

Musiałem wprzód ochrypnąć, nim usłyszeć raczył, Chciałem go właśnie posłać, byś chwilę naznaczył, W którejbyśmy raz mogli rozmówić się z sobą: Niechaj napróżno doba nie mija za dobą,

Niech nasza synowicą już dłużej nie czeka,

A zwłaszcza, niech się skończy ta nudna opieka. Pan Piotr. Przyszedłem, jestem, słucham; o cóż ci

[więc chodzi?

Czegóż sobie krew psujesz, jeszcze ci zaszkodzi. Pan Jan. O! i u pana Piotra żółci jest nie mało. Mówię biało, on czarno ; ja czarno, on biało,

I tak prawie od wschodu do zachodu słońca Nigdy kłótnie nie mają między nami końca.

Już dalej żyć nie mogę w nieustannej wojnie,

Chcę być panem nie sługą i rządzić spokojnie.

Ach, nimem tu przyjechał, bodajem kark skręcił! Pan Piotr. Dzień, w którym tu stanąłem, bodaj się

[nam święcił.

Pan Jan. Mój luby, słodki bracie, powiedzże mi, proszę, Jakież tu masz uciechy, jakie masz rozkosze:

Dla nieznośnej opieki w cudzym domu siedzieć, Pannę, jak ochmistrzynie pilnować, strzedz, śledzić. Na co, po co, dlaczego ? niechże mi kto powie, Dlatego, że Waćpanu ubrdało się w głowie,

By moja synowicą nie była wT mym domu.

Pan Piotr. Nadanej współopieki nie zwierzę nikomu; Zofia nie potrzebuje zakosztować miasta,

Grdzie, im dłużej się bawi, chęć bawienia wzrasta. Cóż tam w rzeczy dobrego nauczyć się może ? Szukać uciechy w zbytkach, a chwały w ubiorze, Gradać, prawić bez celu, oczkiem wabić skrycie I o niczem nie myśleć przez całe swe życie.

Nie, tego znać nie będzie nasza synowicą :

Cnotą skromną, lecz trwałą niech duszę zaszczyca, Niech czczemi próżnościami nie zaprząta głowy, Niech umie cenić mierność i spokój domowy,

I na wsi, podług stanu, niech męża wybierze.

Pan Jan. Na mnie pewnie Zofia spuści się w tej

[mierze.

Pan Piotr. W tej mierze na Waćpana wybór nie

[zezwolę.

Pan Jan. Czemu?

Pan Piotr. Bo zły.

Pan Jan. Wszak nie wiesz.

Pan Piotr.

I nie wiedzieć wolę. Wiem tylko, że we wszystkiem chcesz stanowić

[prawa;

Stąd zawsze gdzie ty jesteś, te kłótnie, ta wrzawa; Lecz i ja też czasami, chcę mieć moje zdanie,

Nie wszystko zatem tutaj na twojem się stanie I jeśli cię opieka tak trudzi, tak dręczy,

Jedź, wracaj...

A braciszek chętnie mnie wyręczy, Sam będzie rządzić! dobrze wyszukał to w głowie. Pojadę, lecz los Zosi pierwej postanowię.

Pan Piotr. Póki ty tu, nic z tego, żebyś o tern

[wiedział.

Pan Jan. Ty mnie tu nie przesiedzisz, będę sto lat

[siedział.

Pan Jan.

(siadają).

Lokaj. Mam czekać? Pan Jan. Idź do dyabła!

Pan Piotr.

Pan Jan.

Czekaj!

Niech więc czeka; Lecz na cóż masz daremnie udręczać człowieka? Czyż mu nie wolno zrobić i jednego kroku,

Ma-że wciąż jak niewolnik stać przy twoim boku? Nie dośćże już nieszczęścia, że musi mieć pana, Trzebaż jeszcze by zawsze widział w nim tyrana? Ach, wolałbym pług ciągnąć, jak służyć u zrzędy, Który tylko we wszystkiem na siebie ma względy,

Który...

Pan Piotr. Lecz panie Janie, zrzędzisz nadaremno. Służący mi potrzebny i już idzie ze mną.

SCENA DRUGA.

Pan Jan. Zrzędzisz! proszę, ja zrzędzę! brawo, to

[mnie bawi i

Ja zrzędzę! Nie, już nigdy świat się nie poprawi, Wszak takich, jak braciszek, posiada bez miary,

Co liczą, chęć poprawy pomiędzy przywary.

Niech mi żona mniej gada, córki mniej się stroją, Niech mnie słucha rodzeństwo, synowie się boją; Niech sługa wierny, trzeźwy, z ważny na me słowa, Swojej służby pilnuje, a mego nie chowa,

Słowem niech wszystko idzie jak chcę i ułożę,

A nigdy nie połaję, — gęby nie otworzę.

SCENA TRZECIA.

PAN JAN, ZOFIA.

Zofia. Miałabym małą prośbę...

Fe, to wstyd dla Zosi,

Pan Jan.

Wstyd zawsze dla panienki, kiedy o co prosi: Proszoną być powinna panna znakomita;

Ale każda z was dzisiaj o to się nie pyta Czy to tak skromnie, ładnie, czy to tak przystoi,

I starego panieństwa jedynie się boi,

A gdy duży majątek obejmie przed czasem,

Zaraz piskliwy szpaczek zacznie śpiewać basem. Przypatrz się której: nóżka naprzód, nosek w górę, Wie pewnie, jakto mężom podnoszą fryzurę,

A przy tern są ciekawe, złośliwe, uparte...

Słowem, żeście wraz wszystkie nic a nic niewarte.

SCENA CZWARTA.

ZOFIA, LUBOMIR.

Lubomir. Jakiż, piękna Zofio, twojej prośby skutek? Zofia. Znikły nasze nadzieje, został tylko smutek: Nawet mnie stryj nie słuchał, łajał mnie przed czasem, . Ganił szpaki w fryzurach i odszedł z hałasem. Lubomir. Przecież coś odpowiedział?

Zofia.

Nie, nic, ani słowa. Dobrze była w mej głowie ułożona mowa,

Chciałam wszystko wystawić rozsądnie, dokładnie: Że długo nie iść za mąż dla panny nieładnie,

I że... że... Pan Lubomir pokochał mnie szczerze... Lubomir. I zawsze kochać będzie...

Zofia.

I że temu wierzę; Więc kiedy mam chęć dobrą i zdatność po temu, Trzeba zadość uczynić żądaniu naszemu.

Lecz cóż? stryjaszek wszystko łajaniem pokrywa.

. (zaczyna płakać)

Ja już nie wiem, co pocznę dalej, nieszczęśliwa: Jeden z drugim się kłóci, a mnie uciemięża;

Nie wiem, co to im szkodzi, abym miała męża.

O Boże! dobry Boże! co to z tego będzie!

Że już mam rok szesnasty, mówią o tern wszędzie, Za każdą moją wolę odbieram naganę,

A czas mija... i w końcu... i w końcu zostanę...

(szlochając)

Starą panną...

Lubomir.

Zofio! umiem te łzy cenić, Lecz się uspokój, nasz los musi się odmienić : Stryjowie bez wątpienia przy końcu zezwolą,

Jeżeli twoje szczęście nad swój upór wolą,

A posądzać ich nie chcę o myśli niegodne.

Nasze majątki równe, nasze serca zgodne,

Żadne więc mych zamiarów sprzeczności nie wzruszą, I nie dzisiaj, to jutro, spełnione być muszą.

Zofia. Wcale mnie nie pociesza ten widok daleki. Lubomir. Przecież się z czasem kończą najdłuższe

[opieki.

Zofia. Ach, ja bardzo nie lubię na cokolwiek czekać.

Ale są tacy... o są... co lubią odwlekać.

Lubomir. Ach, całe szczęście moje w tej złożone dobie, W której przysięgnę kochać, żyć wiecznie przy tobie, I możesz ty spostrzegać obojętność we mnie?

Z tamtym stryjem mówiłem.

I pewnie daremnie.

Zofia.

Lubomir. I owszem.

Owszem? jakto? więc się już nakłania?

Zofia.

Lubomir. Swoim świętym zwyczajem zaczął od łajania.

Kłócił się, choć milczałem, a gdym wyrzekł słowo, Przeciwnych sto dowodów leciało na nowo,

I już myślałem odejść, ujść tego zapału,

Gdy przecie w końcu zaczął ostygać pomału,

I przyrzekł prawie...

Prawie!

Zofia.

Ziścić nasze chęci. Chciałem nawiasem, niby dla lepszej pamięci,

Lubomir.

(pokazując papier)

Aby nam to podpisał prawne zezwolenie, Bo zawsze wolę pismo, choć i słowa cenię, Ale...

Zofia. Ale...

Lubomir.

Odłożył na wolniejszą chwilę. Zofia. Na nic więc zeszło kłótni i gadania tyle. Lubomir. Nie, wszak niepotrzebuje, i pewnie nie O drugie zatem tylko zezwolenie chodzi, [zwodzi, Idź, Zofio najdroższa, błagaj twego stryja,

Kocha cię niezawodnie, bo któż ci nie sprzyja?

Nie będzie więc nieczułym na twoje żądanie.

I szczęście nas obojga spełnionem zostanie.

Na wszystkie jego słowa bądź na chwilę głucha, Powiedz...

Zofia. Wiem, co mam mówić, jeśli mnie posłucha. Lubomir. Któżby twego boskiego nie chciał słuchać

[głosu!

Pewnie więc dobre zyskasz rozstrzygnienie losu;

Ja zaś w czas należyty drugiego sprowadzę,

A jeśli się nie uda, i temu zaradzę, (odchodzi).

SCENA PIĄTA.

Zofia (sama). Żeby mi też kto mądrze wytłómaczył Na co się opiekuny przydadzą na świecie ? [przecie, Dla płochych dzieci jeszcze, bo te mogą błądzić; Ale dla mnie!... Ja sama potrafię się rządzić,

Nie potrzebuję, nie chcę w niczem mieć zawady,

Niktby mi, gdybym chciała, nie dał tutaj rady. Ach stryj!...

SCENA SZÓSTA.

ZOFIA, PAN JAN.

Pan Jan. Czegóż Waćpanna stoisz jak na straży? Pewnie jakiś koncepcik po głowie się marzy.

Ale muszą złe myśli błądzić po rozumie,

Kiedy kto się czem dobrem zatrudnić nie umie; Wtedy z kąta do kąta włóczy się i ziewa I patrzy kto odchodzi albo kto przybywa.

Czegóż Waćpanna żądasz, czy dzisiaj usłyszę? Przerwijże już łaskawie świętobliwą ciszę;

Nie lubię tej pokory, milczenie mnie nudzi.

Zofia. Boję się...

Cóżto znowu, czym straszydłem ludzi? Od jakiegożto czasu tak strasznym zostałem? Kiedyż pannie Zofii powód strachu dałem?

Możem się nie dość umiał jej piękności dziwić, Możem się jej układom ośmielił sprzeciwić?

Zofia. Ach nie...

Pan Jan.

Pan Jan. Skromność, lękliwość, piękne w płci niewieściej,

Lecz czasem w tym układzie i cliytrość się mieści. O, znano już nie jedną z tak miłym pozorem,

Co była trusią z rana a lwicą wieczorem,

Jednak raz jeszcze pytam, bo chcąc odpowiedzieć O co rzecz idzie, muszę, muszę przecie wiedzieć ? Zofia. Chciałabym pójść... pójść...

Dokąd? co? gdzie? mów potroszę.

Pan Jan.

Zofia. Pójść za mąż.

Czy tak pilno? O, i bardzo!

Pan Jan.

Zofia.

Proszę.

Pan Jan.

Pójść za mąż bardzo łatwo!

Zofia.

Ach, stryjaszku drogi, Niema nic łatwiejszego, bez najmniejszej trwogi...

Pan Jan. Księdza kazać zawołać, da błogosławieństwo, Głoście się zjadą, spiją i będzie małżeństwo.

(Zofia biegnie z radością ku drzwiom).

Gdzież ?

Zofia.

Pan Jan (* ironią).

Po Księdza proboszcza!

Już go zamówiono.

Ale wiesz też Waćpanna, co to jest być żoną? Zofia. O, wiem; trzeba być dobrą... i kochać potrzeba. Pan Jan. Przy dobroci, miłości, potrzeba i chleba, Trzeba to, co posiadasz, wiedzieć komu zwierzyć I trzeba przed ołtarzem całą przyszłość zmierzyć. Ale to wszystko u was godnem pośmiewiska:

Być panią, mieć dom własny, odmienić nazwiska, Wyrwać się z pod opieki, wstrętem płacić za tę,

W mieście tracić w kwartale dwuroczną intratę,

Na balach, jak mężatka zaczynać mazury,

Na mężczyzn patrzeć śmiało, a na panny z góry, W modnych fiokach z ulicy latać na ulicę, Wzbudzając zazdrość, gnębić swoje rówiennice,

Mieć prawo szczebiotania i wolności w świecie,

Otóż to jest, dla czego iść za mąż pragniecie. Zofia. Tak wysoko, stryjaszku, myśl moja nie lata:

Pragnę miłości męża i szacunku świata.

Pan Jan. Szacunku każda pragnie, lecz nie każda

[godna;

I ta co kielich rozkosz wypiła aż do dna,

Co przy zwiędłej piękności z potrzeby cnotliwa, Obiadem, albo balem szacunku przyzywa,

Dom swój dobrego tonu chce uczynić tronem I zawsze otoczona pieczeniarzów gronem,

Mniema, że nikt nie pomni, co się dawniej działo; O, jak przenikliwości i rozumu mało!

Każdy chętnie zje u niej, butelkę wysuszy, Wdzięczy się jej i kłania, ale gardzi w duszy. Zofia. Pan Lubomir wie wszystko, zna i świat i ludzi. Pan Jan. Zatem to Pan Lubomir słówkami cię łudzi? Zofia. Nie ludzi, bo mnie kocha.

O, dziewczyno płocha! Któż ci, kiedyś bogata, nie powie, że kocha?

Pan Jan.

Znam ja dobrze paniczów w teraźniejszej chwili,

Co już w dwudziestym roku pół życia przeżyli. Paryż! kochany Paryż! To ich hasło lube!

Pędzi jeden i drugi jak na swoją zgubę,

A gdy tam, co posiada, wszystko wraz utrącą, Pełen najdroższych wspomnień, ale goły wraca,

I kiedy już ostatki swej spuścizny trwoni,

Jak pies gończy za lisem, za posagiem goni.

Dla takiego i przysiądz znaczy bardzo mało,

Byle mu się najprędzej zbogacić udało I byle mógł bądź co bądź, z żoną czy bez żony, Wrócić znowu w rozpusty zamęt ulubiony.

Zofia. Nie turbuj się, stryjaszku, ja sobie poradzę, Jużem przecie nie dziecko, miej to na uwadze;

Daj tylko zezwolenie: on młody, ja młoda,

On kocha i ja kocham, a tak będzie zgoda.

Pan Jan. Nie jestem opiekunem jakich wielu liczą, Którzy wiecznej opieki chętnie sobie życzą. Małoletni dla takich najczystsza intrata I kiedy chce wyjść na świat, nim jeszcze ma lata, Musi wprzód opiekuna nie mało opłacić,

By miał wolność przed czasem swój majątek stracić. Zofia. Więc jeśli moje szczęście masz szczerze na

[względzie,

Zezwól, nasze żądanie niech spełnionem będzie;

A przez cały ciąg życia, w każdej, w każdej dobie, Za wszelkie pomyślności będę wdzięczna tobie.

Pan Jan. No, więc dobrze, za męża weź swego kochanka,

Weź, weź tego słodkiego, miłego baranka;

Lecz nigdy mnie już nie nudź w najgorszej potrzebie

(na stronie).

Zbędę się raz kłopotu i wrócę do siebie.

(do Zofii).

Jeszcze ci powiem...

SCENA SIÓDMA.

PAN JAN, ZOFIA, PAN PIOTR, LUBOMIR. Pan Piotr imając papier w ręku).

Zofia (do Lubomira). Oba więc zezwalają?

Pan Piotr.

Pan Jan. Zezwala! więc to łapka!

Pan Piotr.

Pan Jan. Tak? Chcieliście mnie podejść?

Pan Piotr.

Pan Jan. o, nic z tego nie będzie.

Pan Piotr.

Dobrze, zaraz ci [podpiszę.

Zezwala! co słyszę!

Jego to układy?

Nienawidzę zdrady.

Pewnie, że nie będzie. Pan Jan z swoim projektem na lodzie osiędzie. Pan Jan. Wszystko było usniite zręcznie i dokładnie, Lecz szkoda, że lis stary rzadko w łapkę wpadnie; Braciszek, krótko mówiąc, chciał mnie stąd oddalić, Potem, że w pole wywiódł, przed światem się chwalić. Sam zaś zostawszy w domu, cudzym, nota bene, Wyciągnąć swoje łaski na wysoką cenę.

Wśród grona zalotników, jakby sam był panną, Niszczyć prawem wieczornem obietnicę ranną, Wymyślać, gderać, zrzędzić choćby i dwa wieki, Słowem: żyć póki możua, plonem tej opieki.

Pan Piotr. Grdybym cię zrzędą nie znał...

Panowie łaskawi!

Lubomir.

Czyż udręczenie drugich tak was wielce bawi? Jeden i drugi prawo opieki posiada;

Lecz jeśli jeden zniszcz}', gdy je drugi nada, Wieczna kłótnia trwać będzie, końca temu niema, I nikt ręki Zofii pewnie nie otrzyma.

Pall Jan. Czemużeś się wprost do mnie nie udał,

[mój Panie?

Lubomir. Wtedy Pan Piotr toż samo zadałby pytanie.

Zofia (do pana Piotra). Acll, luby Stryju, ZeZWÓl...

Pan Piotr.

Zofia (do pana Jana). Stryju, błagam...

Nic z tego.

Nie, to być nie może.

Pan Jan.

Cóż czynić, o Boże!

Zofia.

(płacze).

Lubomir. Wskażcieże mi, Panowie, sposób, czynność,

[drogę,

Jak Zofię zasłużyć i pozyskać mogę.

Pan Jan. Wcześniej tak trzeba było mówić ze mną

[szczerze,

A teraz tej pokorze nie ufam, nie wierzę,

I bądź pewnym, że głowy dla kształtu nie noszę. Lubomir. Proszę...

Dłużej nie nudzić, ja go także proszę. Lubomir. Rzecz dziwna, niesłychana! niechże wiem

[przyczynę,

Niechże poznam przestępstwo albo moją winę.

Pan Piotr. Jesteś młodym, więc słuchaj, co stary

[powiada :

Pan Jan.

Każda jakabądź władza przywilej posiada,

Że czy szczęściem, czy smutkiem swych niższych

[nabawia,

Nigdy się i z niczego przed nimi nie sprawia. Lubomir. Szanuję ten przywilej; ale każde dzieło Musi się kiedyś skończyć, gdy początek wzięło; Zatem i każda władza, zwłaszcza nadużyta,

W szczęściu lub smutku niższych, niech swój wyrok

[czyta;

Nie jeden trwogi dozna, co rozrzucał trwogę.

Tę małą, od młodego, chciej przyjąć przestrogę.

(odchodzi).

SCENA ÓSMA.

PAN JAN, PAN PIOTR, ZOFIA.

(Długie milczenie; wszyscy chodzą wzdłuż i poprzek).

ZoficL (głośno i z determinacyą). Kiedy tak... więc powiadam...

Pan Jan, Pan Piotr (razem). Cóż?

Zofia (przestraszona).

Nic... lecz chcę prosić. Chciejcie raz wasze myśli wyraźnie ogłosić,

Aby się Pan Lubomir mógł do nich stosować; Wszak mnie żywą w klasztorze nie chcecie pochować.

Wszakżem rzekł dopiero, Że panieńska lękliwość nie zawsze jest szczerą; Otóż ta, co dwóch zliczyć nie umie z pozoru, Patrzcie, jak nas odważnie wyzywa do sporu.

Trzeba, abym wiedziała, co się ze mną dzieje, Chcę się dowiedzieć, jaką mieć mogę nadzieję.

W szesnastym roku życia myśli nie są płoche,

I można swoim losem zatrudnić się trochę;

Ślepo wierzyć nie będę lada jakiej radzie, Zwłaszcza, gdy mojej woli stanie na zawadzie. Zatem powiadam... męczcie, dręczcie moją duszę, Róbcie, co tylko chcecie, ja męża mieć muszę. Pan Piotr. Tam do kata! doprawdy?

Pan Jan.

Pan Piotr. Co ja chcę, Mościa Panno, w jakimkolwiek Względzie,

Niech zawsze dla niej prawem, świętem prawem będzie; Łzom kobiecym nie wierzę, fochów się nie zlęknę,

I błagać przebaczenia przed nią nie uklęknę;

Proszę więc pójść i czekać, aż przyszlemy po nią. Zofia (odchodząc, na stronie). Sami kochać nie mogą, to

[i drugim bronią.

SCENA DZIEWIĄTA.

PAN JAN, PAN PIOTR.

Pan Piotr (na stronie). Czy to brata był układ, Bóg

[to raczy wiedzieć.

Pan Jan (na stronie). Trzeba więc będzie tutaj sto lat

Jednakże nie zezwolę. Pan Piotr (na stronie).

[jeszcze siedzieć; Zezwolić nie mogę.

Pan Jan (na stronie). Byłoby tryumfalną uścielić mu

[drogę.

Pan Piotr (na stronie). Bo jeśli jego wola, drwiłby po-

[tem ze mnie.

Pan Jan (na stronie). O, zgrozo! chcieć mnie, brata,

[podejść tak nikczemnie!

Ale może na kogo innego się zgodzi, A dając Zosi męża, i mnie oswobodzi.

I stałe jego zdanie usłyszeć w tej mierze.

Chciałbym, mój Panie Piotrze, pomówić z nim szczerze,

Kiedy się już tak stało, jak my sobie życzym,

I Lubomir nie wskórał i odjedzie z niczem, Dobrzeby przecie było ukończyć te zwady I na jedne, raz w życiu, zgodzić się układj^.

Dużo o rękę Zosi... stara się młodzieży,

Kiedyśmy opiekuny, wybrać nam należy.

Zosia dziecko, pomału na wszystko zezwoli,

Nie umie poznać nadal szczęścia lub niedoli I jedynie nasz rozkaz stanowić tu będzie.

Mów więc, kogo wybierasz w zalotników rzędzie? Pan Piotr. A nie do mnie należy w tej mierze wy-

Ja tylko słuchać będę...

Pan Jan.

[bierać:

I będę się spierać.

O, znam tę skromność twoją, nikt z nią nie poradzi, Niech ją kto jak clice mija, a przecie zawadzi;

Ale kiedy tak żądasz, bez złości, uporu,

Pierwszy do tak ważnego przystąpię wyboru.

Na przykład: cóżbyś sądził... młody Kasztelanie?... Pan Piotr. Co? ba, ba, lia; ten burda, król wszystkich pijanie,

Który wszystkich zaczepia, aby pił przy zgodzie,

Co ciężarem sąsiadów, zakałem w swym rodzie? Jakże go, Panie Janie, mogłeś wybrać sobie?

Nikt go trzeźwym nie widział, cbybaby w chorobie. Każdy go pilnie stroni, i powab kielicha Zwabi tylko czasami spragnionego mnicha Lub tego, co niebaczny z kim się dzisiaj brata, Jutro się zmartwi stratą szacunku u świata.

A! pozwól, nad tą myślą niech się jeszcze dziwię, Chciałeś Zofii zjednać piękny los prawdziwie!

Obcą zawsze, czasami i zbytnią w swym domu,

Być świadkiem, towarzyszką szaleństwa i sromu, Słyszeć i w dzień i w nocy krzyki i wiwaty,

Bać się i nie módz wstrzymać majątku utraty, Nareszcie zwykłym skutkiem podobnego życia

Szukać gdzie w cudzym domu lichego ukrycia;

To jest przyszłość niechybna i ta Zosię czeka, Jeżeli ją tak nasza obdarza opieka.

Lecz na cóż długo szukać, gdy potrzeby niema? Pan Smętosz, blizki sąsiad, niechaj ją otrzyma. Pan Jan. Ten kutwa, co do skrzyni przed gośćmi

[się chowa,

Który już wszedł w przysłowie, gdy o skąpych mowa; Nędzą, głodem, wśród złota na pół umorzony,

Jakże mu myśl przyjść mogła szukać sobie żony!

I którażto pomyśli zostać jego żoną?

Nie było jeszcze takiej i nie będzie pono.

Wszakto jego zdarzenie tak sławnem zostało,

Że o niem niewiedzących znajdziesz bardzo mało. Onto, sług wypędziwszy swem sknerstwem bez miary, Został się sam przy skrzyni, przy bramie pies stary, Wierny, bo na łańcuchu, zażarty, bo głodny,

Był straszny dla hultajów, dla pana dogodny.

Lecz gdy pan zawsze pościł, jak i teraz pości,

A pies już nie dostawał ni clileba ni kości, Wychudł... nareszcie skonał jednego wieczora,

A w nim razem i sługa i straży podpora.

Wtedyto nasz pan Smętosz tając śmierć brytana, Właził wieczór do budy i szczekał do rana;

Lecz choć dobrze udawał brysia nieboszczyka.

Łotr jakiś z lepszym węchem do domu się wmyka, I gdy sknera aż clirypnie, tak wyje i szczeka, Złodziej z jego pieniędzmi szczęśliwie ucieka.

Pan Piotr. Hm, species dykteryjki...

Prawda, prawda czysta, Zaświadczy sto żyjących, zaświadczy ich trzj^sta.

A, pozwól, nad tą myślą niech się jeszcze dziwię, Chciałeś Zofii zjednać piękny los prawdziwie!

Jednak nie mogę myśleć, abyś mówił szczerze,

Żeś się tylko chciał spierać, temu chętniej Mierzę. Pan Piotr. Czy tak?

Pan Jan.

Pan Piotr.

Pan Jan.

Tak, tak, tak!

Prawda, ja zrzędzę od rana!

Pan Jan. Bo jakże... ale proszę... bo czy rzecz sły-Żeby chcieć synowicę zrobić Smętoszową! [cliana, Ten, co...

[nowo.

Kiedy tak, więc zą nic Niech będzie i mój projekt, za nic Kasztelanie;

Bo nie jestem uparty...

Pan Piotr.

Pan Piotr. Coś już powiedział, nie wszczynaj na Mniejsza z tem... bierz go licho!

Pan Jan.

Któż zatem zostaje?

Pan Jan. Pan Szambelan Dorancki godnym mi się

[zdaje.

Pan Piotr. Ten z miechowskim orderkiem fircyk posiwiały,

Co dyabli wiedzą na czem strawił wiek swój cały, Nie w wojsku, i nie na wsi, ani na podróży,

Z państwem się tylko brata lub mu raczej służy; Wprawdzie ma dość majątku, posag miernie ceni, Lecz mniema, że zaszczyci, z którą się ożeni,

Nie odwyknie, do czego nawykał tak długo,

Będzie miał przyjaciółki, żona będzie sługą,

I szczęście, jeśli z wiekiem, w obliczu swych dzieci, Nierządem, jak Pan Zdzisław, scen brudnych nie

[wznieci.

Ale, to wszystko mniejsza, bo może się mjdę,

Lecz to dobrze zważałem i to razy tyle,

Że kiedy w towarzystwo wejdzie niespodzianie,

Pół słowa na języku każdemu zostanie;

Nikt już śmiało nie mówi, nikt sobie nie wierzy I nim głosu dobędzie myśli swoje mierzy.

Nie wiem, co za przyczyna i nie chcę dochodzić, Lecz, co na Szambelana, nie mogę się zgodzić; Wszakże już Pan Kymowicz godniejszy, jak wnoszę. Pan Jan. Ach! tylko mi poety nie wspominaj, proszę! Żaden z nich ni o sobie, ni też w sobie myśli, Jakieś światy nieznane wrzącym duchem kreśli,

Nie lubi się zatrudnić ni dziećmi, ni żoną,

Bo go gdzieś jakieś wabi nieśmiertelnych grono; Lecz gdy się tak z dnia na dzień zajmuje Parnasem,

Tu go na ziemi skubią i kradną tymczasem.

Zostaje potem zwykle bez grosza dochodu,

I Chociaż nieśmiertelny, musi umrzeć z głodu.

Tak, jak Pan Pegaziński... znałem go przed laty, Wziął po ojcu majętność, miał piękne intraty,

Lecz cóż, kiedjr nieszczęściem pomyślał o Febie I zapomniał o ludziach, zapomniał o Chlebie.

Koło jego wrót jechać bały się sąsiadjr,

Aby nie spotkać bajki, ody lub balady,

A gdy złapał, to szczęście, jeśli o zachodzie Mógł kto dwudziestej czwartej wyśliznąć się odzie. O przyszłości nie myślał,. wszystko co mógł tracił, Długów dużo narobił, podatków nie płacił,

Eymował a rymował i latał Pegazem,

Aż prozą wzięto wioskę za sądu rozkazem,

I teraz gdzieś pod strychem pewnie z nędzy ginie I ukończą przy wodzie, co Zaczął przy winie.

Cóż z tego, proszę, dzieciom i zgłodniałej żonie,

Że mąż w biedzie wawrzynem uwieńcza swe skronie? Cóż są te chwały, sławy, świątynie, kościoły,

Kiedjr każdy poetą całe życie goły?

Pall Piotr. Ten zły i ten nie dobry... i cóż Panie

[Janie,

Jak tak zaczniesz wybierać, młodzieży nie stanie. I chociażto ja niby chętnie się przeciwię,

Milczę całą godzinę... ty gadasz szczęśliwie.

Pan Jan. Więc może znowu zrzędzę?

To nie twoja wada. Pall Jan. Jużci mówię czasami, gdy mówić wypada, Zwłaszcza kiedy nie jeden rozprawia od rzeczy, Swoje złe utrzymuje a dobremu przeczy.

Pan Piotr. Każdy chętnie swe zdanie za dobre uważa. ■ Pan Jan. Zbłądziwszy, kto błąd wspiera, swą winę

[pomnaża.

Pan Piotr. Więc błądzi, kto Waćpanu nie da sobą

rządzić.

Pan Jan. Kto się lubi sprzeciwiać, musi często błą-

[dzić.

Pan Piotr.

Pan Piotr. Trzeba milczeć, gdy mówisz...

Lub mówić rozumnie.

Pan Jan.

Co jest dobrem u świata, jest dobrem i u mnie, Nie lubię drugich ganić, roztrząsać ich winy,

I gęby nie otwieram, gdy nie mam przyczynj⁷; Ale ścierpieć nie mogę, zatem nie zezwolę,

By wtrącić synowicę w dozgonną niewolę.

Co? miałaby do twego przystąpić wyboru?

Niech raczej dzisiaj jeszcze idzie do klasztoru.

SCENA DZIESIĄTĄ.

PAN JAN, PAN PIOTR, LUBOMIR.

Lubomir. Zawsze razem i zawsze wr najpiękniejszej

[zgodzie!

Drogi przymiot, jak zwmżarn, wT ich szlachetnym

[rodzie.

Prawdziwie, mało znałem tak uprzejmych braci; Żaden z was sposobności najmniejszej nie straci,

By drugiemu usłużyć, być pomocnym wr radzie; Uprzedzić, zobowiązać, ustąpić w układzie;

Bo też nic piękniejszego, jak zgoda w⁷ rodzinie: Wspólnie podzielać chwałę, gdy dobrze uczynię, Znaleźć w⁷ad pobłażanie, przestrogę w złym kroku, Mieć doradcę w braterskiem i sercu i oku,

Ufnością ufność płacić, wszystko poddać zgodzie, Znacliodzić łzę w strapieniu a uśmiech w swobodzie, I słowem, do krwi związków, przyjaźń złączyć je-

[szcze;

Ach, tę rozkosz ja w liczbę boskich rozkosz mieszczę. Pall Piotr (do pana Jana). Drwi Z liaS pOUO.

Wyraźnie.

A może i w⁷ błędzie.

Pan Jan (do pana Piotra).

Pan Piotr (do pana Jana).

Pan Jan (do pana Piotra). Wszakźeśmy rzadko W' zgo-

[dzie.

Pan Piotr (de pana Jana).

Pan Jan (do

Pan Piotr (do pana Jana).

Mówią o tern wszędzie, pana Piotra). Czasem nadto się gniewam.

Jam trochę uparty...

Pan Jan (do pana Piotra). Ale cóż ma za prawo stroić

[sobie żarty?

(do Lubomira).

Nadszedłeś Waćpan właśnie nieszczęściem w tej

[chwili,

Kiedyśmy trochę z bratem za głośno mówili,

Widzę więc, że te szczęścia i zgody pochwały W wyśmianiu naszej sprzeczki jedyny cel miały. Lubomir. Poznałeś się Pan przecie na mnie i na

[sobie ?

Tak jest, chciałem żartować, sekretu nie robię,

I zdaje się, że kiedym tak długo w tym domu,

W którym dobrego słowa nikt nie da nikomu,

Gdzie od samego rana i kłótnia i wrzawa,

Zdaje się, żem zrzędzenia już dostąpił prawa. Prawdziwie, mało znałem tak niezgodnych braci: Żaden z was sposobności najmniejszej nie traci,

By drugiemu dokuczyć, być nieszczerym w radzie, Przeciwić się i nudzić w najlichszym układzie.

Złem jest każda niezgoda, lecz zgrozą w rodzinie: Doznawać wciąż niesnasek, dobrze czy źle czynię, Mieć zawsze prześladowcę, szpiega w każdym kroku, Czytać niechęć w braterskiem i sercu i oku, Chytrością cliytrość płacić, żyć ciągle w niezgodzie, Widzieć radość w strapieniu, a zazdrość w swobodzie, I czuć, że się serc naszych natura wyrzekła,

Takie życie, mem zdaniem, czysty obraz piekła. Pan Jan. A, już tego zanadto! cóż tu jest u kata? Lubomir. Jest, że Pan jesteś zrzędą nieznośnym dla

[świata.

Pan Jan. Ale. .. Lubomir.

Słusznie, niesłusznie, wszystkiemu przy.-

[ganiasz.

Pan Jan. A już!...

A od nagany siebie nie zasłaniasz.

Lubomir.

Pan Jan. Panie...

Lubomir. Co ci dobrem dziś, jutro złem się staje. Pan Jan. Słuchaj...

Lubomir.

Nie chęć poprawy, złość nauki daje, I jak żmija zjadliwa, co się wkoło ciska,

Tak pan kaleczysz, kogo zoczysz z bliska.

Pan Jan. Niemieję! czy ja żyję?

Lubomir (do pana Piotra).

A Waćpan, mój panie, Czego się śmiejesz, czego? tak śmieszne me zdanie? Ale nie, znam go dobrze; udręczenie brata Jakby największa rozkosz do duszy mu wiata I ten uśmiech sprowadza; dobrze, wyśmienicie! Pięknemi uczuciami oba się szczycicie!

Pan to jesteś najpierwszą zawadą do zgody:

Mogące przekonywać zarzucasz dowody,

Najświętsza prawda, równie jak i błędne zdanie, Znajduje w tobie pprzeczność, podlega naganie; Myślisz tylko, czem wzniecić, czem utrzymać kłótnie, Smutnem zwaśnieniem drugich pastwisz się okrutnie, I tak jesteś nie tylko dla swoich zgryzotą,

Lecz i całej ludzkości szkodliwą istotą.

(wychodzi).

SCENA JEDENASTA.

PAN PIOTR, PAN JAN.

Pan Jan. No, i cóż Panie Piotrze, dosyć niespodzianie Usłyszałeś rzetelne, potężne kazanie.

Pan Piotr. I Waćpan...

Pan Jan.

Pan Piotr. I Waćpan...

Pan Jan.

Wszak językaś zapomniał...

Pan Piotr.

Ostrej prawdy słuchałeś cierpliwie.

Jeszcze dotąd śmieję się i dziwię;

Kiedy wspomnę, jak Waćpan...

Pan Jan.

Ja się także śmieję,

Tak się zawsze dzieje, Kiedy kto zna swe wad}r, a wspierać je żąda, Wtedy komubądź w oczy nieśmiało spogląda. Pan Piotr. Ależ mój Panie Janie...

Pan Jan.

Że ten, co tak zuchwale zwierciadło ci stawi,

I co mnie w tern bawi,

Jest ów dzisiaj wybrany, ów przyjaciel drogi;

Dla niegoś spiski knował, szukał krętej drogi, Jemuś dawał Zofię, mnieś chciał wywieść w pole. Pan Piotr. I może na ten związek jeszcze dziś ze-

[zwolę.

Pall Jan. o, raczej na śmierć swoją.

Co zechcę, uczynię!

Pan Piotr.

Pan Jan. Wszystko, wszystko, nie wątpię, prócz tego

[jedynie,

By za takie urazy...

Jakież te urazy? Jeślim słyszał, com nie chciał, Waćpan dwa kroć razy. I żebym cię przekonał, jak to mało cenię,

Oto jest opiekunów prawne zezwolenie,

Siadam i podpisuję, (siada i podpisuje).

Pan Jan (na stronie).

Pan Piotr.

Ten człowiek szalony?

Pan Piotr. Któż z nas teraz obydwóch mocniej

[urażony ?

Masz w rzeczy i przyczynę, łajał cię bez miary.

• Pan Jan. Co, mnie?

Wszakże przyrównał do jakiejś [poczwary...

Pan Piotr.

Pan Jan. Nie słyszałem.

Pan Piotr.

Pan Jan. Nie słyszałem.

Pan Piotr.

Co wściekle rzuca się na ludzi.

Nie gniewać się nie możesz. Pan Jan (na stronie).

Czyjego to śmiechu nie wzbudzi?

Pęknę, umrę, zginę!

Pan Piotr. A gniewając się, trzeba powiedzieć przyczynę.

Czemu się już nie śmiejesz?

Pan Jan.

Czemu się nie śmieję? Pall Piotr. Zgryzło cię, żem podpisał.

Pan Jan (na stronie).

Przeklęcie, szaleję!

(głośno).

Podpisałeś? więc dobrze; wiem, wszystko rozumiem, Znam całą myśl twoją, znam, zamiar pojąć umiem, Wszystkobyś wolał stracić, niźli szczęście sprawić

Tego, co ci tak gorzko śmiał prawdę wystawić. Lecz chcesz, bym się sprzeciwiał i dogadzał tobie, Tak miałbyś plon żądany 'i tryumf przy sobie,

Ale nic z tego; gdzie? daj! na złość ci podpiszę.

(siada i podpisuje).

Pall Piotr (na stronie). Podpisał! czy szalony?

SCENA DWUNASTA.

PAN JAN, PAN PIOTR, LUBOMIR.

Lubomir (który we drzwiach podsłuchiwał chwilę). Co widzę,

[co słyszę?

Zezwalacie obydwa!

To dla mnie zmartwienie!

Pall Jan (posuwając papier). Na, masz zezwolenie. Pan Piotr (z ironią) Kaducznie mi dokuczył! Pan Jan (z ironią).

Pan Piotr. Rób co chcesz, ja odjeżdżam.

Pan Jan.

I ja nie zabawię. Pan Piotr (odchodząc). Toś wyszedł doskonale!

Toś zyskał w tej sprawie!

Pan Jan (odchodząc).

SCENA TRZYNASTA.

Lubomir. Dobrze więc przewidziałem i poznałem

[braci;

Za zmartwienie drugiego każdy mi dziś płaci;

Co nie mogła cierpliwość, nie mogło błaganie,

Przez sparte, sprzeczne siły spełnionem zostanie. Teraz kłóćcie się, krzyczcie, zrzędźcie w dzień

[i w nocy,

Wyrok naszego szczęścia już jest w mojej mocy.

SCENA CZTERNASTA.

LUBOMIR, ZOFIA.

Lubomir (Otwiera drzwi). Zofio ! chodź, Zofio! SZCZęŚcie

[nam jaśnieje!

(Zofia wchodzi).

Spełnione przecie nasze najdroższe nadzieje! Zofia. Czy być może? stryjowie?

Lubomir.

Zezwolenie dali.

Zofia. Jakże, powiedz, tak prędko, tak nagle przystali ?

Lubomir. Później twoją ciekawość całkiem zaspokoję.

SCENA PIĘTNASTA.

ZOFIA,PLUBOMIR, PAN JAN.

(Pan Jan w płaszczu, kapeluszu, laska] w ręku, słucha pierwszego wiersza, w głębi stojąc).

Lubomir. A teraz przyszłem szczęściem cieszn^ się

[oboje!

Pan Jan. Szczęście? brawo, wybornie; każdy co się

[żeni,

Chwilę, w której ślub bierze, chwilą szczęścia mieni, Ale gdy roczek jeden i drugi upływa,

Nie każdy dzień swych ślubów dniem szczęścia nazywa.

Waćpanna pewnie mniemasz, że ów panicz młod3r Zawsze będzie zajęty celem jej swobody?

Że zawsze znajdziesz w mężu czułego kochanka, Jakiego snadnie kreśli romans lub sielanka,

Coby mierność przekładał nad zaszczyty tronu,

By swą lubą w zaciszu mógł wielbić do zgonu, Któryby pełen czucia, w każdej życia porze Miłością jej weselną przypominał zorzę?

Poznasz, poznasz, lecz późno, coto jest mieć pana, I czy tak, jak kochanka, jest żona kochana.

A Waćpan, co się cieszysz, prawie jak szalony,

Że dojdziesz tego szczęścia i dostąpisz żony, Powiedz, czyli nie widzisz, co się z ludźmi dzieje? Jak częstokroć mąż płacze, gdy się drugi śmieje, Jak rzadko jedność w domu do końca utrzyma,

I jak głupią gra rolę, gdy pieniędzy niema.

Na wsi wciąż bawić nudno, w mieście niebezpiecznie, Zawsze być na rozkazy i lękać się wiecznie:

Ach wierzaj, będziesz płakał wolnych chwil utraty, Wierzaj mi, mogę mówić, bo i ja żonaty.

SCENA SZESNASTA.

ZOFIA, LUBOMIR, PAN JAN, PAN PIOTR.

(Pan Piotr w płaszczu i w kapeluszu).

Pan Piotr O gięM). Znowu zrzędzi.

Cóż z tego?

Pan Jan.

Gderaj sobie, ale...

Pan Piotr.

Pan Jan. Chcesz się kłócić?

Ja ?

Pan Piotr.

A ty.

Nie mówię nic wcale...

Pan Jan (idąc ku drzwiom).

Pan Piotr.

Pan Jan. Mówisz albo nie mówisz...

Zawsze źle.

Pan Piotr.

Szkaradnie.

Pan Jan.

Pan Piotr. Czy tak?

Pan Jan. Tak, bo co myślisz, każdy łatwo zgadnie.

(ostatnie dwa wiersze mówią idąc, i końezą za drzwiami).

Zofia. Acli, czyliż między nimi nigdy nie ustanie Ta sprzeczka nieustanna, to wieczne gderanie. Lubomir. Do nas teraz należy przykładem swobody Zmusić ich do milczenia, zachęcić do zgody;

A jeśli zawsze kłótnia będzie im tak drogą,

Niech się kłócą, że szczęścia zaprzeć nam nie mogą.

.

.

.

4.

■

ysteśśst&iii i'-

.

Uwagi wydawcy.

Na czele pierwszego wydania „Komedyi Alexandra hrabiego Fredrą“ ogłoszonych w Wiedniu, drukiem Richtera, a nakładem własnym, 1826 r., umieszczoną jest następująca przedmowa, z woli autora usunięta z późniejszych wydań:

Największem dobrem dla sławy autora dramatycznego jest już nie żyć; największem zaś złem: być znanym osobiście, zwłaszcza w miejscu, gdzie jego sztuki przedstawiane bywają. Jedni, radzi cudzej szkody, szukają koniecznie wzorów tego, co widzą na scenie, w towarzystwach autora. Autorem zasłonięci szczypią, szarpią do woli, i kiedy najmniej się spodziewa, ściągają na niego najboleśniejsze razy. Drudzy są tylko, jak próżne dzwony, głupich wniosków rozgłosem. Zapewne, chcąc malować ludzi, ludzi trzeba mieć przed oczyma; chcąc walczyć wady społe-czeństa, wady uważać należy: śmieszności chwytają się umysłu uważającego, jak się chwyta przechodnia pajęczyna na polu rozpostarta, i możesz on potem wiedzieć, skąd którą nitkę zaczepił: z róży, czy pokrzywy? Nareszcie godłem każdego autora być powinien znany wiersz jednego z naszych poetów:

„Satyra w szczególności nikomu nie łaje;

Czołem bije osobom — gani obyczaje.⁴'

Okoliczności towarzyszące pierwszemu wydaniu komedyi Fredry, tudzież wrażenia, jakie sprawiły na widzach i krytykach, opisane są w korespondencyi Maksymiliana Fredry z bratem, którą tu po raz pierwszy z autografów ogłaszam, odsyłając czytelników' do spółczesnego Pamiętnika Aleksandria Fredry, ogłoszonego w Bibliotece warszawskiej z 1892 roku. (II. 223-248.)

8/20 lutego 1822, z Petersburga.

Dziękuję ci, kochany Aleksandrze, za list twój ostatni, ta niezmierna odległość, twoje milczenie, a co więcej jeszcze twój niedowierzający charakter i twoje spleeny, kazały mi się obawiać, abym zupełnie dla ciebie obcym nie został, coby mi niezmiernie boleśnem było; więc ile mocną moja była obawa, tyle uradowany zostałem znajdując ciebie w twym ostatnim liście równie zawsze dla mnie przyjacielskim, równie dobrym. Ciekawy byłem bardzo czytać twoją komedyę, a przynajmniej jej rozbiór, alem nigdzie go dostać nie mógł, bo podobno w żadnej nie był gazecie: co do charakterów z tego, com u ciebie widział, sądzić o robionych ci zarzutach nie mogę, ale co do wyrazów nieco trywialnych, to może trochę winien jesteś, ponieważ ich tam niewiele. Chciałeś w twojej sztuce zyskać oklaski również od znawców Tartuffa jak Syreny Dniestrowej czeladzi, co nigdy u nas połączonem być nie może, jednemu tylko Shakespearowi wolno być płaskim i szczytnym: u nas zaś. kiedy się pisze nie dla pieniędzy, to jest nie dla benefisów, tylko dla sławy, trzeba sobie zawczasu powiedzieć, aby o teraźniejsze nie stać oklaski, tylko na przyszłe zasłużyć; nic trudniejszego nad styl komiczny, to jest u nas, bo chcąc być naturalnym, zostajesz niepoprawnym lub płaskim, chcąc zaś być czystym, tworzyć musisz styl rozmowy, której w żadnym z naszych nie znajdziesz salonów, ponieważ wszyscy wolą paplać 1 a p s a po francusku, niż czysto po polsku się wysławiać; ale co na to, to lekarstwa nie ma ani niestety będzie. Jednak to zrażać nie powinno, kruszmy lody, siejmy, może szczęśliwsza potomność po nas zbierać będzie. — Co do miarowego wiersza wiele byłoby do powiedzenia za. ale wiele też i przeciw. Żałuję, że jednę tylko przysłałeś mi strofę, ponieważ z sześciu wierszy trudno o ogólnym sądzić skutku. Jeden z głównych jak mi się zdaje zarzutów, który można zrobić temu rodzajowi, to jest, iż chcąc wiersz długą zakończyć sylabą, nie masz innego sposobu jak kończyć go słowem jedno-sylabowem, których bardzo mało w naszym mamy języku, a te. które są niezbyt są harmonijne, naprzykład twój drugi wiersz: „Z urwisk w jeden zbiegłszy łęg“. Zbiegłszy łęg jest twardo, osobliwie, że w poprzedzającym a tak krótkim wierszu jest słowo zrosła, więć te trzy „ł“ jeszcze przy „s“ i „szy“ psują ogół śpiewności, a w ten błąd dla niedostatku monosylab, ustawicznie będzie się wpadać...

13 listopada 1823, z Florencyi.

...Niema żadnej wątpliwości, iż można znaleść harmonię w naszym nierymowym wierszu, lecz ta harmonia zbyt będzie jednostajną, ponieważ nie będziesz miał dość różności w zakończaniu rytmów, jedne tylko monosylaby dają ci różność, lecz tych tak jest mało, a powtóre to zakończenie zdaje się być prawie przeciwne składowi naszej mowy, że zawsze coś wymuszonego ma w sobie, a nawet oswoiwszy ucho do tego, mała ich liczba zbyt ciasny otwiera zawód dla wyobraźni poety, lecz próbować nic nie szkodzi. Dziękuję Ci za twoją b a 11 a d ę, już ani wątpić mogę o postępie wzrastającej twojej cierpliwości, patrząc na to pracowite przepisanie, które godne jest mnicha jakiego z XII wieku... Żałuję, żeś mi nie przysłał całego dytyramba, bo z kawałków trudno sądzić, zwłaszcza tam, gdzie ucho jeszcze nie jest wezwyczajone, lecz ty, kochany Aleksandrze, nie uważaj na głupią krytykę warszawskich arystar-chów, pisz a oklaski dawane przez publiczność sztukom twoim powinny być ci nagrodą...

22. czerwca 1825, ze Licowa.

Będąc wczoraj u Milikowskiego, prosił mnie, abym ci proponował od niego, że chce twoje komedye drukować w Warszawie; jeśli ci przyjmą, tak jak teraz są poprawione,

to lepiej będzie wydania ci tam jak tu, ponieważ edycya daleko będzie lepsza, więc prosi cię. abyś mu przysłał manuskrypt. Obiecałem mu wstawić się do ciebie za tą jego pro-pozycyą, ponieważ zdaje mi się dogodną, popróbować nic nie szkodzi, a mile jednak widzieć swoje dzieło dobrze, jak złe wydane, zdecyduj się i odpisz mi. Byłem tu na twojej C u-dzoziemszczyźnie, która z wielkiem zadowolnieniem Czesników przyjęta była, choć aktorowie osobliwie pierwsze sceny nieznośnie cicho grali. Widziałem także Zrzędność i przekorę, prawdziwie dobrze grana...

9. sierpnia 1825, ze Lwowa.

Wczoraj przez Seweryna posłałem ci notatkę kosztów drukarskich, myśląc jeszcze, iż będę mógł znaleźć tańszy papier, ale zwiedziwszy wszystkie prawie sklepy nawet za taką cenę dostać nie można. Więc teraz odpisz mi zaraz, czy się zgadzasz na przysłane ci propozycye, ponieważ Piller musi zaraz zapisać papier, któryśmy wybrali. — Co do pieniędzy będę się starał, aby niekoniecznie połowę wymagał — przed 1. września mamy mu oddać rękopisma przepisane, a on za trzy miesiące dzieło wygotować się obowiązuje, przyrzeka największej dołożyć pilności, chcąc sobie reputacyę przez to wydanie urobić. W przypadku żeby Seweryn był zgubił moją notatkę, powtarzam tu jeszcze raz rachunek.

Jeżeli dzieło tylko 30 arkuszy mieć będzie, wtenczas ryzę rachując po rs. 10, papier kosztować będzie koszta drukarskie po 10 rs. od arkusza korekta po 2 rs. od arkusza okładki .......

600 rs.

800 „ 60 „ 15 „

Razem

Jabłoński, biorąc 300 exempl. ze stratą 50%, da

ci w gotowiźnie......

wypadnie więc dodać......

Na zapłacenie zaś czego zostanie ci 700 exempl. Dla prędszego wypłacenia się choćbyś jeszcze 200 exempl. poświęcił ze stratą 50%, co uczyni 500 rs., gdy wszystko zapłacimy,

975 rs.

750

225 rs.

zostanie ci jeszcze w gotowiźnie kilkanaście dukatów i 500 exempl. w zysku. Odpisz mi zaraz, bo Piller ma być u mnie w sobotę po odpowiedź. Rękopism przyszlij jak najprędzej. Jutro jadę na polowanie w licznem towarzystwie do Jary-czewa, do Butiagin gdzie podobno więcej picia i jedzenia niż strzelania będzie, ale po obiedzie wracam nazad, więc dobrze-by było, abyś mógł tu przyjechać w poradzie, dla ukończenia wszystkich układów, a potem bym z tobą pojechał do Beń-kowej Wiszni....

9. sierpnia 1825, ze Lwowa.

Twoje „Damy i huzary“, kochany Aleksandrze, niezmiernie mię zabawiły i choć niebardzo jestem teraz skłonnym do śmiechu, w łóżku sam na sam czytając, uśmiałem się jak głupi; ale Kapelan żadnym sposobem zostać nie może, bo ani graną ani drukowaną być by nie mogła, więc to koniecznie będziesz musiał przemienić — możnaby z niego chirurga zrobić półkowego, ale szkoda konceptu, kiedy Major Grzesiowi krew każe puszczać, a potem w scenie mdłości musiałby koniecznie figurować, coby wiele odmian wymagało, ale płatnika możesz z niego zrobić lub coś podobnego. Co się zaś Listu tycze, w którym weryfikaeya ładna, charakter Orgona dobrze i śmiesznie odkreślony, życzyłbym sobie, aby charakter Celiny był trochę lepiej oznaczonym, bo z początku sztuki i w pierwszej, gdy się okazuje, scenie, mowa jej oznacza u n e precieuse r i d i c u 1 e, co styl jej pisma jeszcze więcej potwierdza, ale do końca się nie utrzymuje, bo w scenie z mężem znowu tylko dobrą i słodką bez przesady, znajduje się żoną. Łatwo byś mógł tę sprzeczność poprawić. Chciałbym także, abyś ostatni wiersz odmienił, bo to „Choć, aby prze-dawano księgarzom, dopłacę" jakoś nie dobrze kończy, w wystawieniu to mniejsza o to, ale dla tych, co ją czytać będą, to zdałaby się odmiana. Piller przyjechał i dzisiaj o 11 mam być u niego dla rozmówienia się, więc trzeba, żebyś jak najprędzej twoje rękopisma mi przysłał, ale dobrzeby było, abyś tu mógł z papą albo zaraz po jego wyjeździe, choć na parę dni przyjechać, dla ukończenia całego interesu, ale bym cię

potem do Beńkowej Wiszni odprowadził i na dubeltach pomścił się nudów tutejszych. Choćbym najlepiej po włosku umiał, nigdybym Alfierego nie tłómaczył, bo oprócz jego Wirginii i to już poprawnej przez Felińskiego, żadnej jego nie lubię sztuki, bo w tych, com z nauczycielem czytał, nie znalazłem nigdy żadnej strony, coby do serca odpowiadała, a styl, iłem w stanie był sądzić, zdawał mi się przesadzono zwięzły i niesłychanie suchy, a potem tłómaczyć nie lubię, bo więcej pracy niż zalety...

22. październik a 1825, ze Lwowa.

Wczoraj odebrany prospekt na twoje komedye posełam ci, kochany Aleksandrze, spodziewam się, iż równie jak my i ty kontent będziesz, tylko tytuł mi się niepodobał, i zaraz wczoraj jeszcze Wild pisał do Wiednia, aby Aleksander hr. Fredro było najprzód w jednej linii, potem, aby nie tak dużymi charakterami tylko tymi, jak jest drukowane we dwóch tomach. List jego dojdzie może przed rozpoczęciem drukowania, a zatem wszystko dobrze będzie.

29. listopada 1825, ze Lwowa.

Dwa dni przed chorobą Seweryna, byliśmy na twoich „Damach i huzarach", które bardzo się podobały, z wielkimi oklaskami były przyjęte i widać było, że nawet tu, we Lwowie, można będzie tę sztukę często powtarzać — ale że w każdej rzeczy krehwinklerstwo tutejsze odzywać się musi, więc biednej G.... baby nabecktały głowę, że to ją wystawić chciałeś, mówiąc o Prezesie, co się z młodą ożenił, a do której Sekretarz się podbiera; we łzach cały dzień przepędziła, lecz przecie jej wyperswadowano, że głupia. Pierwszy arkusz twoich komedyi, odebrałem i bardzo z wydania kontent jestem; ku końcowi stycznia całe dzieło już wyjdzie...

20. maja 1826, ze Licowa.

. 1444 zł. 27 ct. . 1040 „ — ,.

Jeśli u ciebie zimno, nudno i smutno, nieweselej, nie-cieplej, niezabawniej i u nas; zwłaszcza dla mnie, tysiąc przykrych i bardzo bolesnych mam zmartwień, z któremi walczyć już na siłach zbywa, bo i zdrowie mię odstępuje, kiedy by mi go najwięcej potrzeba było. Przyłączam ci rachunek Wilda, do którego jeszcze jego procenta dodać wypada, to jest 15%, więc ogół wydatków wyniesie.....

Na to wziął od 260 prenumeratorów .

. 404 zł. 27 ct.

Więc należy mu się .

278

Do 260 egzempl. dla prenum. dodać potrzeba 3 do Cenzury a 15 wziętych przez ciebie, więc od egzemplarzy wybitych 1000 odciągnąwszy 260 i 18

zostaje .

na zaspokojenie zupełne, więc czysty eh, z których

jeszcze trzeba oddać ......

co niby wystawia 3105 zł. lecz że księgarzom trzeba odstępywać przynajmniej 35%, co czyni 1086 zł., które odciągnąwszy od .

722

101

621

3105

1086%

daje niby

Wild zrobił propozycyę, że chce wziąć wszystkie koszta na siebie za egz. 600, a w zysku tobie dać 400, lecz tej propo-zycyi nie przyjąłem, ponieważ chciał te 400 egz. niby brać za 2000 rs. lecz gdzież byś się ty ich pozbył, więc mówiłem mu, aby się zgodził z tobą na gotowiznę za całą edycyę, na co przystał i czeka tylko twego przybycia. Zważywszy wszystko

2018%

dobrze zdaje mi się, że mógłbyś mu odstąpić za 1500 rs. w gotowiźnie albo też 1000 gotowych a ze 600 książkami. To są tylko moje myśli, o których nic jeszcze nie mówiłem z Wildem, więc napisz mi jak sobie życzysz, a ja się wtenczas z nim układać będę. Nb. od kosztów trzeba sobie potrącić 165 rs. 40, które Milikowskiemu były zapłacone i które trzeba rachować qua benefis. Po tem wszystkiem smutna przychodzi uwaga, że niewarto u nas pracować; we Francyi podług średniej proporcyi byłbyś przedał edycyę tych 2 to-

Fredro, Dzieła T. I.

mów za 24.000 fr. a tu leciwie 3.750 fr. summa summarum zbierzesz.

26 maja 1826; ze Lwowa.

Pomimo wszelkiego mojego starania nic z Wildem ukończyć nie mogłem, ponieważ jego propozycje nie są do przyjęcia; stan zaś całego interesu jest taki: 260 egzpl. tak prenum. jak port. księg. po odtrąceniu 25%, nie 15% jak

780 rs.

myślałem, przynosi czystego.....

Ogólne wydatki całego wydania . .    1090 rs. 47 k.

165 „ 40 „

Milikowskiemu .

.    780 „

Więc ogółem wydał . 1256 ,. 27 „ Od tego potrąciwszy wzięte przez prenumeratę .

Zostajesz więc winien .    476 „ 27 ,,

Stan zaś egzemplarzy następujący:

260 prenum.

18 wziętych przez ciebie i danych Cenzurze. 7 zostałych w Wiedniu.

285 wydanych — zostaje więc 715.

. 3575 rs.

. 1251 „ 25.

. 2323 „ 35.

476 „ 27.

. 1847 rs. 08 k.

Wild chcąc nabyć całą edycyę, nie ofiaruje za cały zysk, gdy wszystko weźmie dla siebie, tylko pieniądze zapłacone Milik. i książki znajdujące się w jego księgarni i to tylko za 400 rs., albo jak pierwej ofiarował 400 egz. — są to pro-pozycye nie do przyjęcia — więc życzyłbym tobie, abyś się wystarał o 476 rs. 27. i zapłacił mu, wziąwszy 715 egzpl. Gdy nikt w handlu ich mieć nie będzie, łatwo będzie umieścić najdłużej w przeciągu roku — procent zwyczajny księgarzy, gdy im się daje do sprzedania, jest 35%, więc uważ jak łatwo zaspokoisz zaciągnięty dług i zysk nim mieć będziesz, gdyż 715 egz. po 5 rs. daje 35% odtrąciwszy, to jest Zostanie

Od czego odtrąciwszy pożyczone Zawsze mieć będziesz A nawet dla prędszego się pozbycia, gdybyś napisawszy do księgarń warszawskich, krakowskich, wileńskich, krzemie-

nieckich oddał im egzemplarz po rs. 3, to zawsze 715 eg z. uczyni 2145 rs. — więc byłoby szelmostwem przystawać na propozycye Wilda. Jabłoński zaś nie chce wziąć tylko egz. 20 i to za pół ceny, to jest za rs. 2 k. 30, więc o tern nie warto i mówić. Propozycya zaś Wilda dania 400 egz. jeszcze gorsza, bo on mając 600 egz. tak umieszczonych, jak do umieszczenia, pewnie pierwej od ciebie przedać potrafi, a ty z 400 egz. zostaniesz ad feliciora tempora, więc z każdego względu posłuchaj mojej rady i wykup, a ręczę ci, że nie stracisz.

Ściskam cię z duszy serca

Maksymilian.

ODMIANY TEKSTU,

Następujące tu odmiany tekstu wykazują rozwój techniki i talentu Fredry od pierwszych rzutów koinedyi, aż do ostatnich poprawek w pośmiertnem wydaniu. Uwzględniając w nich wszystkie wydania dzieł Fredry, dokonane pod okiem autora albo poprawione w myśl jego wskazówek, podajemy tu po raz pierwszy w ary anty z autografów Fredry. Posługujemy się zaś następującemi skróceniami: R oznacza autografy Frediy z archiwum Andrzeja Hr. Fredry, R, oznacza rękopis naszego komedyopisarza, dany do cenzury lwowskiej z r. 1828, W, — wydanie I, wiedeńskie 1826, P — poprawki autora poczynione własnoręcznie do drugiego wydania zbiorowego (na osobnych arkuszach), W₂ oznacza „edycyę drugą poprawioną" Lwów w księgarni Wilda (Edward Wi-niarz) 1839, W₃ i W₄ oznaczają wydania warszawskie, jedno Orgelbranda 1853, drugie, a czwarte z rzędu, nakładem Gebethnera i Wolfa 1871 (z portretem autora i przedmową Lucyana Siemieńskiego). Tekst nasz uwzględnia nadto pośmiertne wydanie warszawskie z 1880 r., przygotowane do druku jeszcze za życia autora. Liczby większe oznaczają stronice, mniejsze u dołu — wiersze, liczone z góry. Akty i sceny wyszczególnione są odmiennym drukiem.

Pan Geldliab.

Akt I. Osoby. Pan Geldliab

Pan Geldhab, przybysz spanoszony w Polsce R₄.— Krawiec, kamerdyner, lokaj | Krawiec, tapicer, kupczyki, kamerdynerzy i lokaje R,. — Osoby sceny I-ej. W R opuszczono: kamerdynerzy.

Scena 1. 3S Haftów, frandzli, muślinu suto i bogato | Ozdoby i muślinu suto i bogato R. — 3₇—₁₉. Geldhab (do kra-

wca). Cóż, liberya dla dworu gotowa ? Krawiec. Oto jest frak na próbę... Geldhab. A nasza umowa ? Waszeć widzęś zapomniał, jaka była zgoda? Krawiec. I owszem, wszak zrobiłem, jak najnowsza moda. Geldhab. Moda z jasnym galonem? szalony! szalony! Cóż dwór pański oznacza, jeśli nie galony? j Geldhab (z nieukontentowaniem). Ach zaraz zaraz! (do krawca) Cóż gotowe fraki? Krawiec. Oto jest jeden, jeśli podoba się taki... Geldhab. Cóżto z jednym galonem, a nasza ugoda ? Krawiec. Podług niej też zrobiłem, jak najnowsza moda. Geldhab. Moda z jednym galonem, co ten człowiek plecie, Cała barwa Hrabiego podwójne ma przecie. — 8₉ Waszeć widzęś zapomniał | Zapomniałeś widzę Waszeć R₄. — 4₃ A więc galon sług moich | Więc galon w mojej barwie Rn W,—₄. — 4g Chciałbym tam mieć | Pierwotnie w R : Żaliśby był. — 4₁₀ Przybyszowic | Przy-byszówki R, Rj. -— 4₁₃ Których tylko w niedoli | Pierwotnie w R: Których tylko w nieszczęściu. —• 4₁₅ Z zwykłą hojnością j Zwykłą hojnością R. — 4₁₆—₁₇. Gdy dobroć twoja, Panie, tak dla obcych skora, Siostra, co w niedostatku od pół roku chora | Gdy dobroć twoja, (pierwotnie : Twoja dobroć) Panie, tak dalekich wspiera, Siostra, co w niedostatku, już prawie (pierwotnie: prawie już) umiera. — Po 417 następują w R dwa wiersze przekreślone: Której nieszczęścia szarpiąc ostatnie już siły, Wszystkich nietylko brata litośćby wznieciły P. — W R 4₂₀ poprzedza uwaga: pokazując list. Uwaga niniejsza opuszczona w R. — 4₂₆ niebogi | niebogiej Wx—s — 4₂₇ Ale pomódz nie mogę | Ale pomódz nie zdołam W₄—₄ | Lecz w tym razie nic dla niej uczynić nie mogę R, Rt. — Uwaga w toku 5₄: obróciwszy się, do siebie I obróciwszy się R. — Uwaga po 5₄: pokazuje kupczykom, gdzie mają w drugim pokoju postawić. Kupczyki stawiają i odchodzą; tymczasem komisant mówi | pokazuje kupczykom, gdzie mają postawić w drugim pokoju; tymczasem komisant mówi R, | pokazuje kupczykom, gdzie w drugim pokoju mają postawić, przez ten czas komisant mówi następujące wiersze R. — 5₆—₈ I na cóż być uczciwym, jeżeli w sekrecie, Nie dojdzie, niech kto, jak chce, złoci się i puszy, Prawdziwego szlachectwa bez szlachetnej duszy | I na

cóż być uczciwym, kiedy to w sekrecie, 0! nie dojdzie, niech kto chce, złoci się i puszy, Prawdziwego szlachectwa bez szlachetnej duszy Rx | Na cóż więc być uczciwym, kiedy to w sekrecie, — (Pierwotnie: Przeto można swej siostrze dać umrzeć w sekrecie) Następują wiersze przekreślone : O ! niech jak chce w szlachectwo przybysz się napuszy, Nie dojdzie nigdy prawej szlachetności duszy! Ona z rodu w ród prawy czystą krwią płynie, I tej nabyć nie można za złoto jedynie. Do wiersza „Ona z rodu..." dany odnośnik, w którym znajdują się wiersze : O! nie dojdzie, niech kto chce, złoci się i puszy, Prawdziwego szlachectwa bez szlachetnej duszy R. — Uwaga po 5₈: komisant odchodzi | odchodzi R. — Uwaga przed 5₉: dając klucze drugiemu kamerdynerowi | klucze dając kamerdynerowi R. — 5₁₀ Wszakże mam nakryć | Pierwotnie w R: Wszak Pan nakryć kazałeś. — 5n Że nie zmieszczę | Że nie sposób. — on—₁₈ Jakże, czym na to kupował, By nikt nie widział ? co ? będę srebra chował! Szalony ! hm! nie stawiać! chować! to mnie bawi. Kogo nie stać na srebra, niechże ten postawi! Lux, lux u mnie być musi, zbytek, przepych wszelki... A resztki wina scedzić do jednej butelki | Nie na to j a mam srebra, by w kącie pleśniały, Lecz mam na to, by widział, że ich mam świat cały R. — Uwaga w toku 5₂₀: (na stoliku, stojącym na przedzie, rozkłada książkę i wraca kilka razy, przypatrując się i poprawiając; kładzie złotą tabakierkę i chustkę). Tak i to zostawię | (na stoliku, na przodzie stojącym, rozkłada książkę, odchodzi kilka razy, przypatruje się, powraca i poprawia) Tak (dobywa z kieszeni tabakierkę złotą i chustkę kładzie) i t o z o st a w i ę. R.

Scena 2. Uwaga w toku 5₂₁ : na stronie | wchodząc, do siebie R. — 6₂ Konto (z głębokim ukłonem)... Książę (wpadając w mowę) | Konto... Książę... R,, Wv — 6₄ Do najlepszego | Pierwotnie w R: Mimo że tak rzekę, śmiem mówić, mimo przedsięwzięcia... R. — 6₆ niewiele | i tak już nie wiele R. — Uwaga w toku 6₇: zbliżając się do ucha | przybliżając się do ucha R. — 6₉ Ależ mnie w domu własnym , j Ależ mnie w własnym domu R, Rj, W). — 6₁₅ Lecz go się przecież bała wierzycielska horda | Pierwotnie w R: Lecz

go się przecież bała (poprzednio : bała przecież) tych hulta-jów horda R. — 6₂₀ pod Pańskim obrazem | pod Księcia obrazem R. — W uwadze, w toku 6₂₂ : dobywa papierów i mówi przeglądając | dobywa papierów i przeglądając mówi R. — 7₂ Do Waścinej szkatułki | Do szkatułki Waścinej R.

—    7₄ Książę Pan | Ekscelencya sobie (pierwotnie: Jaśnie Wielmożny Pan) R. — Uwaga przed 7₇: przybliża się do Księcia z ukłonem, patrząc na papiery | przybliża się do Księcia, patrząc na papiery R. — W R. przed 7₇ uwaga: z ukłonem. — 7₇ Ach, nudzisz mię Wasze | Ech nudzisz mię Wasze R. — Uwaga po 7₈: Konto okazuje nieukbntentowa-nie, opuszczona w R. — 7₈ przyjdziesz w innej porze | w innej porze W₂—₃ | w innej, w innej porze R, R,, W,. (pierwotnie w R : innym czasem, innym). — 7₉ To nic nie pomoże

| Inaczej być nie może R. (pierwotnie: *) Ale któż jest winnym; poczem : ²) Książę przyjrzeć może; wreszcie: ³) A! Chowaj Boże. — Uwaga przed 7₁₀ : przytrzymując go, opuszczona w R. — Uwaga w toku 7₁₀ : wyrywając się | z nie-ukontentowaniem R. — 7U Gdyby Jaśnie | Jednak Jaśnie R.

—    W R przed 7₁₃ znajduje się uwaga: odebrawszy papiery.

—    Uwaga przed 7₁₅ : w zamyśleniu powtarza | zamyślony powtarza R. — 7₁₆ Rób co ci się podoba | Rób jak ci się podoba R. — 7₁₇ Lecz .kiedy chcę pieniędzy | Tylko gdy chcę pieniędzy R.

Scena 3. 8₂ Nieznane były dawniej podobne przykłady | Niesłychane były dawniej (przekreślone: dawniej były) podobne przykłady R. — 8₉ Ach Lisiewiczu, gdyby | Pierwotnie: Ach gdybyś znalazł sposób R. — 8₁₄ I mam tylko co kwartał rachunki dokładne J Pierwotnie w R : r) I mam tylko co roku rachunki dokładne; ²) I w rok biorę tylko rachunki dokładne. — Uwaga przed 8₁₅: z niecierpliwością | p. k. m. R. — 8₁₈—₂₀ Biorę po niej majątek czysty i nie mały, Wtedy mając pieniądze, myślibym odmienił, I mniej ceniąc posagi, siebie więcej cenił | Pierwotnie w R: Biorę po niej majątek dyabelnie nie mały, Babcia aż piszczy, wali dukat na dukata, Płacząc nad ciężkim losem i marnością świata. — 8₂₂ Złączenia się tak ściśle | Złączenia się tak zbliska R, R,, Wj—₄. 8₂₃ w swych znajomych gronie | w towarzystwa gronie

E, Ej. — 8₂₉ Zapewne | Zapewnie W₃. — 9₅ Jest pewny kres wszystkiego | Jest pewny zakres wszędzie E, Ej. — 96 który nigdy przestąpić honor nie dozwoli | który złamać wrodzone czucie nie dozwoli E, Ej. — 9₁₂ On się dawniej kochał w Pannie Florze | Pierwotnie w E : On się dawniej kochał w Imci Pannie Florze. — 9₁₄ Cóż... | I cóż E. — 916 Stanąć jak współzawodnik | Stanąć jak współzalotnik El5 Wj—₄ — 9₁₇ Wielkaby śmiałość była | Wielkaby to śmiałość była Ej. — 9₂₁ powiedzieć się godzi | Pierwotnie w E: mówić się godzi. — 9₂₂ nic nam | Pierwotnie w E: Wszak być. — 9₂₇—₂₈ Tak go więc zatrzymując, jak długo wypadnie, My tu nasze zamiary ukończymy snadnie | Tak go Avięc zatrzymawszy przez niejaką chwilę, My tu rzecz ukończymy spokojnie i mile E. — 9₃₀ Może nam niepotrzebne te wszystkie zachody | W E pierwotnie rozpoczyna wiersz wyraz B o, zaś wyraz n a m wstawiony między słowami może i niepotrzebne.

Scena i. W E po osobach następuje uwaga: Geldhab wchodzi z uśmiechem, ściska razy kilka niezgrabnie Księcia, ten zimno go wita z szyderskim uśmiechem. Widać pomię-szanie Geldhaba, które chce pokryć uśmiechem. — W toku 10j kilka razy: całuje się [ całuje E. — U waga w toku 102 do Lisiewicza z hard ością | do Lisiewicza z nachyleniem głowy E. — W E przed 10₃ znajduje się uwaga: dając papier. — 10₉ notaryusz zjedzie | Więc nie ma o czem mówić, notaryusz zjedzie | Więc nie ma o Czem mówić (pierwotnie : już co gadać) notaryusz przyjedzie E, En P. — Uwaga w toku 10₁₂ : siadają, opuszczona w E. — 10₁₃— 24 Nie mogę się opędzić suplikantów zgrai, A że teżto na świecie nic się nie utai! itd., pierwotnie w E: Odebrałem z dóbr moich różnych próśb tysiące, Listy przyjaciół prawne i polecające, Ach i suplikujące z całej Polski prawie, Jak-gdybym miał znaczenie sam jeden w Warszawie, Ten uprasza o miejsce, śląc zasług dowody, Ten o płacę wstrzymaną, ten żąda nagrody, Tamten prosząc o radę dokumenta składa. A wszystko przejrzeć, wszystkim odpisać wypada. Z moim więc sekretarzem pracując pospołu. Od rana aż dotychczas nie wstałem od stołu. Nareszcie wszystkich rządców (z uda-

ną skromnością,) z mych wiosek niewielkich. Duże. pliki doniesień i zapytań wszelkich. — 10₂₆ gardzić nią nie można | wzgardzać nią nie można R, Rx. — Po 10₂₆ w R dwa wiersze przekreślone: Tyle pracy, kłopotów, gdy sobie wystawię, Żem panem urodzony, wszak żałuję prawie. — Po 10₂₈ w R dwa wiersze przekreślone: Albo też kto krewnego liczy w swoim rodzie, Znanego z uczciwości, wtedy w miłej zgodzie. — 11₂ nie zna, co troski | nie znając, co troski R, R,. — li₃ Szczęście! Szczęście!... Lecz pana wypada żałować | Gdyż pana na mój honor wypada żałować R, Rt. — Po 11₃ w R wiersz przekreślony: Samemu się zatrudniać (pierwotnie: jednemu) samemu pracować. — 11₈ Nie ! | Ach

nie R, R₄. — 11₁₀ Ależ mnie nie rozumiesz | Pierwotnie w R: Ależ mnie nie zrozumiałeś.

11₁₂ Rachmistrzów | Rachmistrzy R, R1; W, — ₄. — 11₁₃ nie mówić | Pierwotnie w R: nie gadać. — 12₄ swawolili | Pierwotnie w R : figlowali. — 12₁₂ Gdy już wszystko umie | Bo już wszystko umie P. — 12IS Albo przeziera listy, czyta dykcyonarze | Pierwotnie w R: Czyta lub dykcyonarze lub listy przeziera. — 12₂₀ Czasem powiem żartując | Pierwotnie w R: Czasem żartując powiem.

Scena 5.    13e Przysiągłbym, że nasz Geldhab | Pierwo

tnie w R : Przysiągłbym, że ród Geldhaba. — 13₁₄ Zniszczył i świetny wywód | Pierwotnie w R: Zniszczył i wywód ro-d(owy). — IB,₅ Tak jest | Pierwotnie w R: Tak ten. — 1317 Przybysz, potem mieszczanin, w końcu burmistrz w Schowie

| Pierwotnie w R: Był mieszczaninem, potem burmistrzem

Pierwotnie

14₁₇—₁₈ U niego ja i moje, w jakimkolwiek względzie, I pierwszem i ostatniem słowem zawsze będzie | U niego ja i moja i t. d. R, — Pierwotnie w R : I słowa Ja i moje przyhaftować wszędzie, Między panów gdy wlizie,

w Piotrkowie. — 132S—₂₄ W możniejszym już stanie, Przedsięwziął różnych rzeczy 'wojsku dostarczanie w R: Będąc w możnym stanie, Różnych rzeczy przedsięwziął wojsku dostarczanie. — 14₂ Na pamięć opisanie, czy też dam dokładne | Pierwotnie w R : Na pamięć opisanie czy nie dam dokładne. — 14₉ Lecz niechaj | Pierwotnie w R : Lecz gdy. — 14₁₄ Już mu chybia i godność | Już mu chybia i serce.

nikt się go nie zbędzie. — W P przekreślone: U niego j a i moje są dwa wielkie słowa, Któremi się zaczyna i kończy rozmowa. — Po tych wierszach następują w R przekreślone : Chce gwałtem być nam równym, gniewra i rozśmiesza, Udaje ową pewność, którą nic nie zmiesza, Ruszenie od niechcenia rozmową wesołą, Gdy tymczasem z bojaźni poci mu się czoło. — 14₁₉—₂₀ Nareszcie poufałość bliska grubiaństwa, I tylko próżna duma jest w nim cechą państwa | Pierwotnie w R: Słowem, że poufałość za bliska grubiaństwa, Próżność i duma tylko są w nim cechą państwa. — Po 14₂₂ następuje w R przekreślone: Odmalowałam takiego pono dość szczęśliwie, który, jak powiedziałem, bardzo sprawiedliwie. — 14₂₄ Lisiewicz. Taki też Geldhab. Książę. Jego córkę biorę przecie | Pierwotnie wR: Lisiewicz. Doskonale. Książę. Takiego córkę biorę przecie. — Po 14₂₄ następują w R wiersze przekreślone: O, potrzebo, tyś gorsza od piekielnej Jędzy! Cóż dziś czynić nie muszę dla marnych pieniędzy. — 1429 Nawet prawo powiada wszelkich związków świata | Nawet prawo powiada społeczeństwa świata R, R,. | W R wyraz powiada przekreślony i zamieniony u góry wyrazami tak każe, potem i te przekreślone, a pod wierszem raz jeszcze powiada. — Uwaga w toku 14₃₂ : uderzając go po ramieniu ) uderzając po ramieniu, spokojnym tonem.

Scena 6.    15₄ Ach, nie smutne; to bajka i dosyć

wesoła | pierwotnie w R: Ach, nie smutne; to powieść i bardzo wesoła. — 15₅ Aleja nad przyjemnym często stylem płaczę | Ale dziwnie, ja często nad stylem zapłaczę P. — 15e—₈ Książę. To nie trudno w tych czasach. Flora. Jak książkę zobaczę, Czuję zaraz coś w sobie.... co nie ma nazwiska, Co sprowadzając uśmiech, często łzy -wyciska | W P 15g Co uśmiech sprowadzając, razem łzę wyciska | Książę. Tak ? Flora. Kwilić się zaczynam, gdy książkę zobaczę, każde ach lub niestety już mi łzy wyciska, A cierpię na wspomnienie miłości nazwiska Rn W,—₄ — Uwaga w toku 15₉: coraz prędzej, opuszczona w R. — 15ł7 Pewnie | Zapewne R, Rj. — 15₂₂ I w nich światło rozumu | I światło w nich rozumu R, R,. — 15₂₇ Tak! | Pewnie R, Rx (pierwotnie w R: Tak, zapewne). — Po wryrazie Tak (15₂₇) nastę-

puje w Ii ustęp przekreślony : Flora. Estelki tak stałe kochanie, Nieszczęścia, smutne pieśni, kochanka wygnanie, Lub pierwszego żeglarza jak miłostek grono Wiedzie śmiało przez morza na Melidy łono. Książę. Tak, romansów czytanie.... Flora. Nietylko mnie bawi, Iliada równie miłe obrazy mi stawi: Piękne te walki bogów i dzielnych rycerzy, Strzał świstanie, szczęk broni, starcie się puklerzy, spory o popę-dliwość Menelaa brata, Achilla wielkie dzieła i Hektora strata, W Eneidzie zaś Trojan jak się lud rozprasza, Ucieczka i w przypadkach podróż Eneasza, Jak mu serce zniewala powabna Didona, A potem nieszczęśliwa wśród płomieni kona. — Na marginesie ustępu tego (w Ej, wraz z ciągiem dalszym monologu Flory, znajduje się uwaga: okropnie długie (może ręką dyrektora teatru?). — 15₂₂ I w nich światło | I światło w nich R, — 15₂₇ Gdy czytam boskiego dumy Ossyana | Gdy czytam dumy boskiego Ossyana Ej | W E przed wyrazem Gdy, przekreślony wyraz czasem. — 16₂ Ze dźwięcznej lutni | Że wdzięcznej lutni E, Ej. — 16₉ Pierwotnie wE: Bez żadnego składu należały do słów Lisiewicza, potem dodane Geldhabowi. — 16j₀ Dano do obiadu | Pierwotnie w E : Już czas do obiadu. — 16n Dajże | Pierwotnie w E: no, dajże.

Akt II. Scena 1. 17₂ Flora mnie kocha | Florka mnie kocha E, Ej. (Pierwotnie w E: Florka pewnie mnie kocha).

Scena 2. Uwaga przed 17jj : biegnąc naprzeciw Geld-haba | biegnąc do Geldhaba E. — Uwaga w toku 17₁₁ : z przyciskiem, opuszczona w E. — 17₁₄ Czerwca nie zeszła połowra | Pierwotnie w E: Czerwca nie zbiegła połowa.

—    Uwaga przed 17₁₅ : pomięszany | z pomięszaniem E. — 18₅ I że tak dawny, święty układ zapomniałem | I tak święte układy że już zapomniałem E, E,. — 18₇—₈ A kto je łamie lub złamać się trudzi, Wzgardy tylko jest godzien od uczciwych ludzi | A kto je święcie dotrzymać nie umie, Tego dziś w nieuczciwym policzają tłumie E, Ej. — Uwaga w toku 18₉: z wzrastającym zapałem | coraz z większym zapałem E.

—    W toku 18jj w E znajduje się uwaga: na pałasz wskazując (przed słowami Lubomira). — Uwaga w toku 18₁₂: na

stronie | nie słysząc na stronie. — 18₁₆ zżymać | żymać R,. — 181S narzeczonę | narzeczoną W₃. — 19₁₉ ojczyźnie służyli | krajowi służyli W₃. — 19₂₁—₂₂ Dla nich z tytułów, w które stroi zagranica, Najchlubniejszym był zawsze polskiego szlachcica. Dwa te wiersze opuszczone w W₃. — 205 Zapomnij Waćpan honor | Pierwotnie w R: Zapomnij Wać-pan o mnie. — 20₇ Czy mniemasz | Pierwotnie w R: Czy myślisz. — 20₈—₉ Lubomir. Ach, Książę, że do Flory szczerą miłość czuję? Geldhab. Mniemam. Lubomir. Fałszywie. Geld-hab (z ironią). Czy tak? | Pierwotnie w R: Lubomir. Ach tak, że książę, książę szczerą miłość czuje, że ujęty (przekreślono: ujętemi) licznemi Panny Flory wdzięki, Dla osoby jedynie dziś żąda jej ręki. Geldhab. Skądże pewność, że nie tak (poprzednio było: mniemam i mniemam dobrze; potem: myślę i myślę dobrze). — Po 20₁₂ następują w R dwa wiersze przekreślone : Osoba u nieb fraszką, gruntem posag duży, Bo ten do utrzymania czczego blasku służy (Pierwotnie : świetność utrzymać przy imieniu służy). — 20₁₇ Mądrze | pierwotnie w R: Dobrze. — 20₁₉—₂₁ Lubomir. Dałem pół dla ojczyzny, sam poszedłem służyć, Siebie i majętności mo-żnaż lepiej użyć ? Geldliab. Piękny to morał, ale... | Wiersze te opuszczone w W₃ | W R zamiast: Piękny to morał a 1 e... pierwotnie : Tak to prawda, jednakże. — 20.₂₅ —₂₆ Gdy rozsądną uwagą nie jesteś ujęty, Niechże cię wzruszy ojca obowiązek święty | Gdy rozsądną uwagą nie jesteś ujętym, Daj się więc wzruszyć ojca obowiązkiem świętym R, Rt. — 20.2s Zniszczyć na całe życie własnej córki szczęście | Zniszczyć na zawsze córki i pokój i szczęście R, R₄. — W toku 20₂₉ uwaga: śmieje się głośno | śmieje się bardzo głośno R, Rj. — Uwaga po 21₁₂: odchodzi, opuszczona w Rt.

Scena 4. Uwaga w toku 21₂₅ : wskazując na broń | wskazuje na broń Rl7 W,—₃ | na broń wskazując R. — 2I26 tylu lat | lat tylu R, R, (pierwotnie w R : Jej serca). — 22₄ Żądza pochwał, odmiany | Pierwotnie w R : Chęć być (poprzednio : zostać) uważanemi.

Scena 5. Uwaga przed 22₁₄ : wchodząc i nie widząc Majora | wchodząc mówi z księciem i nie widząc Majora R. — Uwaga w toku 22lfi : pomięszany | ściga go pomięszany. —

22₂₂—₂₃ Lisiewicz (na stronie). Uf! (obciera pot) Otóż to nie zważać na przeczucia wieszcze. Major. Ale ciebie to, bratku, Książę nie zna jeszcze | Lisiewicz. Uf! ciepło. Major. Ciebie bratku książę nie zna jeszcze R. — 23s Jak żyje? Tam do licha | Jak żyje ? Do stu dyabłów R. — 23₂₇—245 I temu i tamtemu tyle szepce, plecie 0 urazie, honorze, o przykładach w świecie, Gdzie nieraz już się bito o pół słowa prawie, Aby nie przypisano spokojność obawie, Póki radzi nie radzi z gniewem czy bez gniewu, Nie zabiorą się do krwi srogiego wylewu | Jednemu i drugiemu poty w ucho plecie, Wyzwij go, dasz drwić z siebie, obraził cię przecie, Wyzwij, powiedzą, żeś tchórz, żeś serce niewieście, Póki cię choć niechętnie (pierwotnie : z przykrością) nie wyzwą nareszcie R. — 24 s A gdy | pierwotnie w R : A gdy, później: Gdy zaś, wreszcie zmienione na : A gdy. — 24₁₀ Tak więc | pierwotnie w R: A tak, później: I tak, w końcu zmienione na: Tak więc. — 24₁₂ O jakiejż sobie wtenczas | pierwotnie w R : O jakiejż wtenczas sobie. — 24₁₄ bo pięknie rzecz tę opowiada j bo ładnie rzecz tę opowiada R. — 24₁₆—₁₇ Trąba często fałszywra każdego zdarzenia, Natręt wielki, tchórz większy, sługa, gdzie pieczenia | Podłe panów' narzędzie, sługa, gdzie pieczenia, Zręczny poseł rozpusty, świadek do kupienia R. | Uwaga przed 24₂₃ : tupa nogą i postępuje kia Lisiewiczowi | tupa nogą, przystępując do Lisiewicza R. — 24₂₃ Ja tak chcę! tam do licha j Ja tak chcę do stu dyabłów R. — Uwraga w toku 24₂₃ : cofając się z ukłonem, pokornie | cofając się pokornie R. — Uwaga przed 24₂₄ : do LisieAvicza, opuszona w R. — 24₂₅ Nauczę ja go kiedyś, jak mnie trzeba cenić | Pierwotnie w R : Jak ja z góry na niego Jam go umiał cenić. — Po 25₅ następują w R dwra wiersze wymazane, których odczytać niepodobna. •— 25₉—₁₃ Major. Czy wuesz... Lisiewdcz. Że z księciem mówisz, zapominasz, widzę. Major. Człowieka w nim uważani, a z tytułów szydzę; Jeśli duszy nie zdobi prawej cnoty darem, Ta wrstęga i ta ranga tylko mu ciężarem | Major. Wiesz (dalej opuszczone do wyrazu ciężarem włącznie). Książę. Majorze... W₈. — 25₁₄ Bez gniewu, tam do licha | Bez gniewu, do stu dyabłów R. — 25₁₆ Sprawiasz smutek i zrywasz tak święte układy j

Pierwotnie w E: l) Zrywasz Książę rozmyślnie tak święte układy, ²) Sprawiasz litość i zrywasz tak święte układy. — Po 25₁₆ następują w E wiersze przekreślone: Lubomira zasmucasz, dzielisz z przyszłą żoną, którą wkrótce opuścisz w twym świecie wzgardzoną (Dalej przekreślone: Jak Ojca swoje życie...) Więc z zimną krwią nieszczęście dokoła dziś sprawiasz. Ich ojca, swoje życie goryczą zaprawiasz. Dlaczego ? Dla pieniędzy, to zamiar gruntowny, Bo nie miłość szalona, nie związek stosowny. — 25₁₈ Tak dla wszystkich są równe i honoru prawa ] Pierwotnie w E : Tak dla wszystkich równe honoru są prawa. — 25₂₀ Więc. zadośćuczynienia od ciebie wymaga | pierwotnie w E: Więc zemsty rozstrzy-gnienia od ciebie wymaga. — Uwaga przed 25₂₅: z zadziwieniem | Pierwotnie w E : z zadziwieniem na stronie. — W E przed 25₂₈ uwaga: na stronie.

Scena 6. Uwaga przed 26x : po krótkiem milczeniu, z udanym uśmiechem | p. k. m. z przymuszonym uśmiechem E. — 26e Wysławiać | Pierwotnie w E: ') osławiać, ²) dowodzić. — 26n Tam do licha | Do stu dyabłów E. — Uwaga w toku 26u : przebiegając w lewe drzwi przez scenę, do siebie | do siebie przebiegając w lewe drzwi przez scenę Et. | przebiegając w inne drzwi przez scenę, do siebie E. — Uwaga w toku 26₁₅: śmieje się, opuszczona w E.

Scena 7.    26₁₇ Widzisz go!... to mi śmiałość i śmiałość

nielada | Pierwotnie w E : A wiesz ty, że to crimen i cri-men nielada. — Uwaga po 27₃: chodzi w gniewie poprzed Geldhaba, który stoi w miejscu | chodzi w gniewie poprzed Geldhaba E. — Uwaga przed 27g: chodząc, do siebie | do siebie, chodząc Blf Wt—₄ | znowu chodzi, do siebie E. — 27₂₃ Teraz książęta będą | Teraz będą książęta E. — Po 28t następują w E wiersze przekreślone: Nie jak szlachta, czy w sporach, czy kraju obronie, Zawsze z duszą i ciałem jednej sjuży stronie. — 28₅ Lecz któż cię tam do licha | Lecz któż cię do sta dyabłów E.

Scena 8. Przed 28]4 w E znajduje się uwaga: w mo-cnem pomięszaniu. — 28₁₉: gdy mi ściśnie kołnierz | gdy chwyci (ściągnie mi) za kołnierz E. — Uwaga po 29₂ :

ze wszystkich stron zbiegają się służący | wszyscy zbiegają się z wszystkich stron R.

Scena 9. Uwaga w toku 29, : chodząc i nie widząc nikogo [ nie widząc nikogo chodzi R.

Scena 10. W R przed 29u znajduje się uwraga: do siebie. — Uwaga w toku 29₁₂ : siada zmęczony | siada R, Rt. — Uwaga po 29₁₂ : Lokaje i kobiety odchodzą | Lokaje odchodzą.

Scena, 11. Uwaga przed 291S: pokazując głowę | wystawiając głowę ze drzwi R. — 29₁₃ Niema, mówię, niema | Eh, niema, powiadam R, R₄. Uwaga przed 30t wchodząc i obzie-rając się wkoło | wchodzi, obzierając się wkoło R. — 30,

Ma szczęście, że już poszedł, mnie nikt nie dotrzyma, Bo jak w złość wpadnę... to... to... Trzeba słyszeć było | Ma szczęście, że już poszedł, bo kiedy w gniew wpadam... To... ma szczęście, mówię... trzeba słyszeć było R₄ | Ma szczęście, że już poszedł, bo kiedy w gniew wpadam, To, no ma szczęście, mówię, trzeba słyszeć było R. — 30, Jakeśmy się tu starli | Pienrotnie w R : Jakem go tu starł tęgo R. — Uwaga przed 30₄ : wstaje i słucha | wstając słucha R. — Uwaga w toku 30₄ : biegnąc ku' drzwiom przeciwnym | ku drzwiom biegnąc R. — Druga uwaga w toku 30₄ : siadając | wracając na miejsce R. — 30e Ze mną nie ma żarcików | Pierwotnie w R: ze mną żarcików nie ma. — 30n Kiedy wyzwie, to w sam łeb lub w serce ugodzi | Pierwotnie w R: J) Jak wyzwie, to w sam łeb lub serce ugodzi, ²) Jak wyzwie, to pewnie w łeb, lub w serce ugodzi. — 30₁₂ Nie wyzywaj go! jutra nie dałby ci dożyć | Nie gniewaj go. I jutra nie dałby ci dożyć R. (pierwotnie: Nie gniewaj go, bo roku nie da i jutra ci dożyć). — W R przed 30,₈ znajduje się uwaga: p. k. m. — 30₁₈ w R przed wyrazem: Fraszki, przekreślono: To Eh. — 302o ten Major przeklęty | i Major przeklęty R,. — 31₉ Tylko z nim żwawo | Pierwotnie w R: Żwawo z nim tylko. — 31,₈ I za to staranie | I za te staranie R, R,, W,, P, W₂, W₄. — 31₂₀ za cóż ja mam płacić | Pierwotnie w R: za cóż mam zapłacić. — 32, Ażeby jeden Major | Żeby jeden Majorek RU—L Uwaga przed 32₇: przytrzymując Geldhaba | odchodząc przytrzymuje R. — 32₇ jeśli zoczysz go zdaleka | Tak pierwotnie w R, poprawione na: jeśli go zoczysz zdaleka.

Akt III. Scena 1. W uwadze przed 83, : nie patrząc

na Lubomira | nie patrząc się na Lubomira R. — 33₂ Już serca nadzieją nie zwodzę | Pierwotnie w R: już odtąd nie będę ci w drodze | (poprzednio: już odtąd w niczern nie przeszkodzę). — 33s wolę | wolą W bym go na spory niemiłe wystawił, A tobie mem przybyciem tyle zmartwień sprawił | Nie byłbym go na spory niemiłe naraził, I moją przytomnością oczy Twoje kaził R. R,. — (W R nadto wyraz: kaził, zamieszczony wyrazem: raził). — 33₁₅ twych obietnic | tych obietnic W₃ j Pierwotnie w R: tych obietnic — Po 34₈ w R następują dwa wiersze przekreślone : Jak ci się teraz pięknie nadzieja uśmiecha, Niech później towarzyszy swobody uciecha. — 34₁₇ i samo wspomnienie

2    4'

— 33n—₁₂ Nie był-

pierwotnie w R:

tak przykre wspomnienie R (pierwotnie: tak święte). — Po 34₂₀ następują wiersze przekreślone: Kiedy w młodocianem sercu (pierwotnie : wieku) miłość tląc się skrycie, Już mi kwiatami przyszłe ubarwiła życie; Dusza moja nieznanem uczuciem pieszczona, Nurzyła się w rozkoszy wśród natury łona. — 34₂₂ Uciecha, rozkosz dla mnie | Rozkosz, uciecha dła mnie R, R,

i⁻i-

35₃₀ naszą | naszę W,—₃ — 36₄ Zapomnijmy | Zapomnij W₃. — 36₆ Myśląc o wzrastającym pośród nas przedziale Pierwotnie w R : Myśląc o między nami tak wielkim przedziale R. — 36₈ Dla wielkich w dostojeństwie najmniejszy frasunek j Dla ludzi niemoralnych najmniejszy frasunek W₃.

Scena 2. Po 36₂₆ następują w R wiersze opuszczone w R, i we wszystkich wydaniach: Jabym miała przekładać

Szczęście, zamiast Rozkosz. — 34₂₇—₃₂ opuszczone w W₃. — 34g4 Ach! byłem kochany j Byłem niestety kochany R, R,. —- 35₄ Cytery dziecię | Pierwotnie w R: We-nery dziecię. — 35₁₄ mimo własnej chęci | Pierwotnie w R : prawie mimo chęci. — Przed 35₂₁ w R znajduje się uwaga: z ironią. — 35₂₇ I pan posłuszny uczeń swojego Mentora | I Waćpan, pilny uczeń swojego Mentora R, R,, W

wźrok W! (kilkakrotnie). — 37₇ Nawiasem ( Pierwotnie w R: Znienacka. — Po 37₇ następują w R dwa wiersze, opuszczone w R₄ i wszystkich wydaniach: Bo etykieta księżnom kanapę przeznacza, A krzesło należytej powadze uwłacza. — Uwaga po 37₇: siada, opuszczona w R. — Uwaga po 37n: wstaje, opuszczona w R. — Uwaga po 37₁₂: Geldhab wchodzi, czytając list | Geldhab wchodzi, list czytając R.

związek pospolity, Nad księstwa okazałość, wielkość i zaszczyty? — Nie, czuję, że na księżnę stworzyły mnie Nieba, Przyznać ich dar z uciechą i dziękczynić trzeba. — Uwaga po 39₂₉: Idzie do drzwi, powraca i co mówi wykonywa j Idzie, powraca do drzwi i co mówi dokonywa R₁ | Idzie i powraca do drzwi i wykonywa, co mówi dalej R. — 375 wzrok

Uwaga w toku 37₁₇: składając

Scena 3. Uwaga przed 37₁₄: nie widząc się | nie widząc siebie R. — Uwaga w toku 37₁₅: tyłem obrócona do ojca | tyłem do ojca obrócona R. — Uwaga przed 37ie: list głośno czytając | list czytając R. list obraca się z ukłonem do Flory i mówi do siebie | obracając się ku Florze jej.się kłania, mówiąc do siebie; list składając R. — Uwaga przed 38₂: do Flory, opuszczona w R — Uwaga przed 38₄: patrząc za nią | patrząc za wchodzącą córką R.

Scena 4. W uwadze w toku 38₇: aby wyszli | by odeszli R. — 38₁₄ Niechaj będzie ja | Niechaj będę ja P. —- 3822 Lecz gdy... Krakus Świętego zabił Stanisława | W R przed wyrazem Świętego przekreślony wyraz zabił. — 39u : Ten poczet | Pierwotnie w R: I ten poczet. — 39₁₄ Będęż mógł zostać hrabią | Pierwotnie w R: Czy mogę zostać H..... (urwane). — W R przed 39₁₆ znajduje się uwaga: ruszając sakiewką. Uwaga ta w R₍ i wydaniach, umieszczona po wierszu, i brzmi: rusza sakiewką. — 39₂₆ że Lubomir kocha | bo Lubomir kocha P. — 39₂₈ Jakież szczęście z mem szczęściem będzie porównane | Jakież szczęście mojemu będzie porównane R, Rx, Wj—₃ ] Jakież szczęście z mem szczęściem może być zrównane P. — W R przed 401S znajduje się uwaga: wbiegając.

Scena 7. 40₁₄ Marsz; tam do licha | Marsz do sta dya-

błów E.

W uwadze w toku 40₁₄: które wkrótce lokaj wnosi i oddaje | które wkrótce lokaj za nim wnosi R. — 4018 Który z was obu | Który z was obuch R, Rx. — 41₃ Wiem, wiem, zaraz odprawię też księcia | Pierwotnie w R: Wiem, wiem. zaraz (poprawione na: wnet) wysadzimy księcia. — 415 Cóż gadać z tym dragonem | Cóż mówić z tym dragonem P.

—    41₉^ Na cóż na mnie składać [ Czemuż na mnie składasz P. — 41₁₀ Ach dajże mi gadać | Mówić mi dozwalasz P.

—    41₁₀ Pozwól | Pierwotnie w R: Przecie.— 41X1 Ech, tam do licha | Ech, do sta dyablów R.

Scena 8. 41X9 Chociaż me serce wzgardę nader wielce czuje | Pierwotnie w R: Chociaż wzgardę me serce zbyt boleśnie czuje. — 41₂₀ Jednak nad jej zbłąkaniem, więcej się lituję | Pierwotnie w R: Więcej się nad jej jeszcze zbłąka

42 '•

niem lituję. — 41₂₂ Tam krótka bywa radość | Tam krótka bywa rozkosz R, R^Wj, P. W₂,W₄. — Uwaga przed 42₃: kłania się bardzo nisko | kłania się nisko R. — Uwaga w toku 42s: kłania się Majorowi | kłania się R.—42e Tam do licha | Do sta'dyabłów R.— W R, w toku 42₇ jest uwaga: do Majora.— 427 Pan więc nie wiesz | Wać Pan nie wiesz R, RX) Wx—₄. — 42₈'Że'clicąc żyć w świecie | Pierwotnie w R: Żeby żyć w święcie | Że chcąc żyć z ludźmi P. — 42lg W R przed 421S znajduje się uwaga: z ukłonem. — 42₁₉ nikt jej nie przegada | nikt ją nie przegada R, R1; Wl7 P, W₂, W₄. — Uwaga przed urażona odwraca się do niego | urażona obraca się do niego Rj | urażona obraca się tyłem R. — 42₂₁ Zresztą nic też dziwnego, że kobiety płoche | Pierwotnie w R: Po cóż mam do sta dyabłów ścigać myśli płoche.

Scena 9. 48₃ dla Rotmistrza | dla młodzieńca R, Rx. — 43₅ Ja zaś, lubo mem dziełem srodze szarpie duszę, Lecz honor rozkazuje, wypełnić go muszę, f Mnie zaś, lubo mem dziełem srodze szarpie duszę, Lecz honor rozkazuje, wypełnić go muszę R,[Rt | Dla mnie, aczkolwiek duszę przejmuje boleścią, Nie mogę jednak nazwać nieprzyjemną wieściąłp. — 43₇—₈ Nie wiedziałem, jak silnie miłość wami włada, Gdy mnie dzisiaj Majora oświeciła rada | Pierwotnie w R: Nie wiedziałem, jak wielka miłość nas łączyła, Aż (poprzednio: Gdy) mnie Pana Majora rada oświeciła. — 43₁₂ Ale honor przemówił | Lecz wnet honor przemówił E, Bx, Wt—₄. — 43₁₄ Że ciotka ukochana | Że ciotka najukochańsza E. — 43₁₈ dawniejsze zamiary odmienia | me dawne ząmiary odmienia E. — Uwaga przed 4325 wstrząsając mu rękę | biorąc go za rękę E. — Uwaga w toku 44₂: kłaniając się | skłaniając głową E, | kwając głową E.

Scena 10. Uwaga przed 44₅: długie milczenie ( milczenie jakiś czas E. — 44₆ Nie chcę zwiększyć majątku, lecz zaszczyt pomnaża | Pierwotnie w E: Nie nadługo jedynie na wrdzięki uważa. — Uwoga przed 44₉: do Flory po krótkiem milczeniu | p. k. m. cicho do Florki, wskazując głową E. — 449 Cóż Florko! hę? | Florko! hę? E, Bx. -— 44₁₃ Szczęść Boże, tam do licha | Szczęść Boże, do sta dyabłów E. — 44x, Nie, w jej duszy zmianie | Pierwotnie wr E: Nie, wr duszy jej zmianie. — Po 44₁₄ następują w E dwa wiersze przekreślone: Kochać, sprawiać nieszczęście kochanej osobie, Jest dwie męki bolesne zadać naraz sobie. -— 44₁₆—₁₈ Dziś twój sposób myślenia jest naszym przedziałem. Szczęścia twojego pragnę, dar twej ręki cenię, Lecz biorąc go, rozsądnych zamiarów^ nie cenię j Pierwotnie w E: Teraz smutne poznanie jest naszym przedziałem, Przyj aźni Tw ojej pragnę, dar Twrej ręki cenię, Lecz go biorąc, rozsądnych zamiarów^ nie zmienię E. — Uwaga po 44₁₈: kłania się z wielkiem uszanowaniem i odchodzi | Odchodzi E. -— Po 44₁₈ następują wiersze przekreślone: Lubomir sprawiedliwą oddał Wam zapłatę, Niełatwo jest odzyskać szacunku utratę, Nadtoś myślał o księstwie, gdy (poprzednio: a) książę o groszu, I (poprzednio: tak) zostałeś na lodzie, a Panna na koszu. — Uwraga przed 45x: wysłuchawszy z wielką uwagą | opuszczona wr E. — 45, Dobrze! Taka to dumy zwykła jest zapłata | Pierwotnie w K: Taka szalonej dumy zw ykła jest zapłata (Poprzednio: Dobrze, taka to duszy...) — Uwaga przed 45,: do Geldhaba, opuszczona w E. — 45₄ Tak osiadłeś na lodzie | Tak zostałeś na lodzie E, Bx.

Po scenie 10 następuje w E scena 11. którą na tern miejscu dosłownie podajemy:

SCENA JEDENASTA I OSTATNIA.

GELDHAB, FLORA, MAJOR.

Major. Lubomir sprawiedliwą oddał Wam zapłatę;

Niełatwo jest odzyskać szacunku utratę;

(do Geldhaba)

Pięknie jest piąć się w górę, łączyć z książętami;

(do Flory)

Pięknie — mową zniewalać, podbijać wdziękami.

(do Geldhaba)

Lecz także umiejętność szanowania słowa,

(do Flory)

Rozpoznanie rzetelne w czem szczęścia budowa.

(do obojga)

Skromność, stałość, rozsądek mają swe zalety —

Do nóg padam.

Geldhab (p.k.m.) Ach, córko!

Flora.

Oboje razem.

(odchodzi)

Ach, ojcze!

Niestety!

Cudzoziemczyzna.

Akt 1. Scena 1. o0₃₁ To tylko ma w względzie | to tylko na względzie P. — 51₃ Jak prosto z zagranicy | Tak prosto z zagranicy Wv — ól₂₆ tą częścią | z tą częścią P. — 5134 który sprawdzić i pragnie i lęka się razem | którego skrycie pragnie i lęka się razem P. — 51₃₆ Gdy w nim światową śmiałość i układ postrzeże | Gdy w nim połysk i układ światowy postrzeże P. — 51₃₇ wrzaskiem | słowem P. — 52₉ Ale jeśli brak zalet | lecz jeśli zaś brak zalet Rx.

Scena 3. W uwadze w toku 54,: siadają | siadają przy stole Rr — 57₂ Przeto co mój charakter | Więc mój sposób myślenia P. — 57₃ Z czegóż śmiać się tyle? — Pierwotnie w R: Na cóż śmiać się tyłe R. — 57₇ zimą | zimo Rn Wt— ₂.

Scena 4. W uwadze w toku 57₁₀: przysuwa z hałasem krzesło | przysuwa z hałasem fauteuilR — 58₈ Bon

jour, guten Morgen | Bon jour, Buon giorno R₄. 58₆ good nigt, cóż ty na to | WE g o o d n i g t powtórzone.—W odnośniku do 58₉ Wszystkie angielskie słowa | Wszystkie cudze słowa R₄. Odnośnik ten w R opuszczony. — 58₁₃—₁₇ Niemiecka od francuskiej uboższa jest mowa (polskim mocnym akcentem) Guten Mor-gen! Wo kommen Sie denn ker? Ich komme ans Lithauen. Sie kommen ans Lithauen und sprecken so gut deutsch. Kann man Ihnen mit einer Schale Kaffe dienen | Ustęp ten w Rj cenzura lwowska przekreśliła, na marginesie atoli dopisano V a 1 e t. — Uwaga przed 58₁₄: polskim mocnym akcentem | z polskim akcentem R.—-Uwaga po 58₂₈: śmieje się głośno | śmiech głośny R, Rt. — 59₃ Potrzebne także czasem roztrząsania ] Pierwotnie w R i R₄: trzeba też czasem czynić roztrząsania. — 59₅—₆ opuszczone w Rt.— 59₈ W R wyraz już powtórzony. — Uwaga przed 59₉: do Zdzisława uniewinniając się | do Zdzisława R, Rv — 59₉ Że się wstrzymać od spania nie było w mej mocy | Że się już od snu wstrzymać nie było w mej mocy P. — 59n nami znudził | z nami znudził R. — Uwaga przed 59₁₃: śmieje się głośno | śmiech głośny R i Rr — Uwaga przed 59₁₄ opuszczona w R i Rx. 59₂₀ nasze kraje | polskie kraje R | zawsze kraje R₄. — 5923 W P opuszczona uwaga: z przyciskiem. — Bajka w ostatniej redakcyi w'R przedstawia się jak następuje: wiersze 60₂—23 zgodne z tekstem ostatniego wydania. Po 60₂₃ następują przekreślone: Na to orzeł przerażony, Cisnąc w ziemię swoje szpony, zgrzytnie dziobem i tak wrzaśnie. Dalej czytamy: Niech cię sępy porwą w sztuki, Za te myśli i nauki. Przekreślone : Co za głupstwa, co za baśnie, Jednak, ach, znajdziesz półgłówków zbyt wiele, Co cię, dlatego że krzyczysz tak śmiele, Żeś mógł z rozpusty wędrować, Będą wielbić i szanować. — Obok wiersza: Co za głupstwa, co za baśnie, znajduje się odsyłacz do wierszy 60₂₇ —₃₂, z nieznaczną różnicą:w wierszu 60₂₇ wyrazy: „do swych gniazd“, umieszczono nad wierszem, jako odmiana wyrazu: ojczyzny. — Obok wiersza 60₁₅ znajduje się uwaga: co prędzej. — W Rx bajka rozpoczynająca się od 60₂ przekreślona czerwonym ołówkiem przez cenzurę lwowską. — Na osobnej kartce mieści się bajka zupełnie zgodna z bajką w W₄—₅, brak tylko w W,—₅ uwagi przy

słowach: cóż ci się we łbie, coraz prędzej i przy słowach : kto pamięć na chwilę, powoli. — Po 60₂₃ w tekście przekreślonym następuje:

Na to orzeł przerażony,

Cisnąc w ziemię swoje szpony,

Zgrzytnie dziobem i tak wrzaśnie :

Niech cię sępy porwą w sztuki Za te myśli i nauki.

Co za głupstwa! Co za baśnie!

Jednak ach, znajdziesz półgłówków zbyt wiele,

Co cię dlatego, że krzyczysz tak śmiele,

Żeś mógł z rozpusty wędrować,

Będą wielbić i małpować.

f(z przyciskiem)

Niechaj nie wraca, powtarzam ci jeszcze,

Gdyż to dla kraju w liczbę złego mieszczę.

Ten, co niebaczny na dobre przykłady,

Niosąc z powrotem pozbierane wady,

Zbiór tylko cudzych śmieszności nam stawi,

O, jakże wiele jest u nas żórawi.

61j A potem leci schudnąć j A potem leci schnąć W₃. — Po 61₅ następuje w R, ustęp przekreślony czerwonym ołówkiem i grubo atramentem. — 61₆—₁₅ niema w Rt, zastępują one ustęp wykreślony. — 61ie—₁₇ znajdują się w ustępie wykreślonym; następująca po tych wierszach uwaga, wygląda tam nieco odmiennie: Mówiąc: „Ech MospanieP chwyta się ręką za głowę, poprawia perukę, jak się czapkę poprawiało, potem przy ostatnim wierszu jak się chwycę, chce chwycić za kord — w ten moment zdaje się dopiero jak przebudzony postrzedz swój ubiór. Zostaje chwilkę w tej po-zycyi — potem mówi z spuszczoną głową, powoli i z ciężkiem westchnieniem. — Dalej przekreśloną jest druga połowa w 611S, potem: Zofia. O. mój kochany Ojcze! (wstaje i w rękę go całuje). Zdzisław (biorąc go za rękę). Wszak i wspomnieć miło (krótkie milczenie). Tych słów, które znajdują się i w R, nie umieszczono w żadnem wydaniu. Dalej następuje w R i R, wiersz (61₁₉), który znajdujemy już we wszystkich wydaniach, z tą niedużą różnicą, iż w uwadze, oddzielającej jedną część wier-

sza od drugiej zamiastna te francuskie słowa, czy. tamy: na te słowo. Przekreślony ustęp kończy się na drugiej części 61₁₉ na słowie charmant. — W uwadze w toku 61₁₈ w Popuszczono: na ucho. —W R przed 61e znajduje się uwaga: w miarę zapału odmienia postawę. — 63₁₀ gadam j mówię P.

—    61e—,₅ niema w R,: zastępują, one ustęp wykreślony. — 61₁₉—₂, Bajek słuchać miło, Lecz podobno na spacer miały jechać damy. Jedźmyż... (do Zdzisława) Za pozwoleniem... jeśli jechać mamy | Wszakże miały Damy jechać na spacer — Jedźmyż, jeśli jechać mamy E i Rj. — Uwaga przed 6119 opuszczona w R. — Uwaga przed 62, opuszczona w R,, — Uwaga przed 62₇ opuszczona w R. — W uwadze w toku 62₇: sam | i sam R, R₍. — Uwaga w toku 62₇: Damy, Ra-dost i Adolf wychodzą. Jakób po krótkiem milczeniu | po krótkiem milczeniu wychodzą R,.

Akt 2. Scena 1. W uwadze przed sceną pierwszą w R dodano w końcu: w głębi. — W uwadze po 62₁₀ w R dodano w końcu: się obracając. — W uwadze przed 64₂: pod szyj ę | po szyję R, R,. — W uwadze w toku 64₂: mu niedbale chustkę, Radost wdziawszy frak | niedbale mu chustkę; Poczem Radost wdziawszy frak R. — W uwadze w toku 64s : ekonom kłania się i wychodzi | ekonom ukł. się R. i R,. — 64s he! ami! | he! kami R, R,. — Uwaga przed 64₃ opuszczona w R.

Scena 2. 65₄ wspomniał | Pierwotnie w R i R,: przypomniał. — W uwadze przed 65₇: usłyszawszy | zasłyszawszy R. — W uwadze przed 65₈ opuszczono: do siebie w R,. — Przed 65₁₀ znajduje się w R uwaga: obracając się nagle ku Alfonsowi. — Uwaga przed 65,, : odwracając się nagle; na stronie | odwracając się nagle (decyd.) R i R,. — Uwaga przed 65₁₄: wynuciwszy piosnkę | w R dodano: nader kant.

—    W R w toku 65₁₅ jest uwaga: p. k. m. — 66₆ jak silnie ojczyzna się wzbrania | jak silnie ten Zdzisław się wzbrania W₃. — 66,, Weź natomiast | Dam za mniejsze R, R,. — 66,₉ niż | jak R, R,. — 66₂₀ Savez vous ąuoi ? Daj krzyżyk

) Savez vous donnez conge R, R,. — Uwaga po 67₃ opuszczona w R i R,.

Scena 3. W uwadze przed 67₅: zrywając się | zwracając

się R i R,. — W uwadze po 67e: powoli | pomału E i — 68₇ na trzy lata | Pierwotnie w R: przez trzy lata. — 68₂₅ Któżto Panu powiedział | [Któż Wać Panu powiedział R, Rj, W,—₄. — 69₄ choć | acz P. — 69₃ śmieje się głośno | śmiech głośny Rj.

Scena 5. 70₇ Szkodzi mi | Zaszkodziła mi R,. — 70n gadałeś co | rozmawiałeś P. — 70₂₁ upoił | opoił R i Rt. — Uwaga po 70₂₃ opuszczona w R i R,. — 72₂₂ Ulegasz j Pierwotnie w R i R,: czyś uległ. — Uwaga przed 72₂₃ opuszczona'* w R i R,.

Scena 6. Uwaga przed 72₂₃ opuszczona w R i Rr — 72₂₄ wiernikiem | wiernkiem R, Rj,Wj. — 72₂₅ Mogłem go odkryć, najłatwiej wysadzić | Pierwotnie w R: byłbym go odkrył, mógłbym był wysadzić (także: łatwo go wysadzić).

16

Scena 9. Uwaga przed 74₂₂: po krótkiem milczeniu | po dł. mil. R i Rj. — 74₂₃ Więc pan jedziesz | Wać Pan je-dziesz R, R,, Wj—₄. — Uwaga w toku 75, opuszczona wR i Rj. — 7o₇ dość zręcznie | Pierwotnie w R: powoli. — 75 (wstrzymuje się) wcale mnie nie zwodzi | (postrzega)! pono was nie zwodzi Rj | Pierwotnie w R: pono was nie zwodzi.

Scena 10. Uwaga przed 75₁₈: biorąc go na stronę i ob-zierając się | biorąc na stronę;] obzierając się R, | biorąc na stronę i obzierając się R.

76j₈ potrzeba mnie bjdo | mnie

Scena 10. 76₄ prawi | Pierwotnie w R: gada. — 76s komu | Pierwotnie w R: w rozmowie.—76₁₀ Zięciem Pana | Co? Wać Pana R,“ Rn W,—₄. — 76j₂ Pod warunkiem | Pierwotnie w R: pod warunkiem, jeśli się. — 76ie czterma | Pierwotnie w R: kilku, potrzeba było P. — W R po scenie 10 następuje scena 12.

Pierwotnie w R,:

78j₃ w stajni Czech szwab przekreśliła cenzura lwowska

Scena 12. 78₅ Jam panicza piastował | Jam też panicza chował Rj | Jam panicza wychował R (pierwej: jak w R,). — Uwaga po 78₉: śmieją się obydwaj | śmieją się obadwa Wj—₃ | śmieją się obadwaj p. czas jakiś Rj | śmieją się obadwaj czas jakiś R. — w stajni szwab; poprawiając na Czech, i tak się ostało. W tymże wierszu: ściera | Pierwotnie w R: sieka. —] Po 78,₄ następują w R i Rj dwa wiersze przekreślone: Cudzoziemcy się do nas

jak mrówki zapchali, Architekt co postawi, zaraz się i zwali, ho który wybuduje, to jakby na lato. — 78₁₅—lg opuszczone w Rt. — 78₁₇ Architekt \ Co który Rr — 79₂ Że i z panicza | i z panicza Rt. — Uwaga w toku 79₄ przed wyrazem no uwaga: wstaje i głaszcząc go pod brodę, znajduje się przed 79₄ w Rj (go w R i Rt opuszczone). — W uwadze po 79g (Radost śmieje się głośno...) | (Radost śmiejąc się potk. gł...) R i Rt.

Akt III. Scena 1. Uwaga przed 80x : i podnosi maskę na czoło | podnosi na czole maskę R, R₇. — 80t Astolfie! god-dam ! czekaj. | Astolfie! czekaj! jeszcze R, Rx. — 80₁₃—14 Jednak broń cudna!... rycerz, kto się dobrze bije. O, jak lubię: (fechtuje siedząc) Un. deux, trois, hi, he, ha! nie żyje! | Pierwotnie w R i Rt: Jednak broń śliczna, cudna, nic złego nie czyni, 0; jak lubię (fechtuje’ siedząc) TJn. deux, trois, c’est fini. — W R i R, znajduje się uwaga w końcu sceny 1: do wchodzących.

Scena 2. 81j—₄ Cóż to jest? czego? po co? wchodzić niespodzianie — Co? he? jak? — Ale wiem — wiem, lecz próżne gadania — Krzywdy nie macie — płatnia dobra, a. strój charmant, Zatem służyć będziecie — farewel — Allez vouz en! | Cóż to jest — hę? — hę? — Co? — czego tak nagle tu wpadać?! Ale wiem czego chcecie, nie macie co gadać, Cóż to, czy was kto krzywdzi, ciemięży, nagania? Hę! Precz! będziecie służyć, i niema gadania R i Rx | Toż samo w W, z nieznacznemi.różnicami. — 81₅ Pierwszy służący | Jeden z .służących R. — Po 8le w R jest uwaga: wszyscy się kłaniają.

Scena 3. W uwadze, w toku 81₁₅: wprzód się kłania | wprzód ukłon R. — W uwadze po 82t w R opuszczone: po krótkiem milczeniu. — W uwadze przed 82₂₃: odchodząc do swoich drzwi R, Rt.

Scena 4. Uwaga w toku 88₁₀ opuszczona w R. — W u-wadze przed 83₁₇ w R, i R₍ opuszczono: go. — 83₁₉ tyn-fiki | tymfiki R1? Wx—₃. — W uwadze przed 83₂₃: i udając głos Jakuba | i przewl(ekając) głos JakóbaR, Rt.— Wuwadzepo 832S w R i Rj opuszczono: za nim. — 84₃ jak się ułożyć umieją j Pierwotnie w R i R,: jak się umieją ułożyć. (Z po-

czątku w R, : jakto sięumią ułożyć hultaje). — Uwaga przed 84₄ opuszczona w R ipR,₍.

Scena 5. Uwaga, z początku i 84₅ opuszczona w R, Rn Wj—₄. — Uwaga w toku 84u opuszczona w R. — 84₁₆ a! mój ojciec | mój ojciec R, Rt.

29

Scena 6. 86s wybornie | Pierwotnie w R i R,: przecudnie. — 86₁₀ Lecz czemuż, do twych życzeń dochodząc szczęśliwie | Pierwotnie w R i R,: Lecz czemuż przy nadziei życia tak szczęśliwie. (Poprawiono i przekreślono w R : osiągając życzenie szczęśliwe). — 86₂₇ pokoju | spokoju R, R₁ W,. — 86 Więcej niż miłość własną to czucie dowodzi | To już dobrego serca nie wiele dowodzi P. — 87₇ choć | acz P. — 87₂₀ jego jednego kochała | jednego jedynie kochała P. — 88₅ I to było powodem | To więc było powodem R i Rr

Scena 7. W uwadze przed 88₁₇ w R i R, opuszczone:

Pier-

mając. — 88₂₅ A | Pierwotnie w R: Lecz i służalcy wotnie wRiR,: Panowie. — 89₂—₃ Francuzy, Włochy i te przemądre wyspiarze, Wszystko jutro precz pójdzie | Francuzy, Włochy (pierwotnie Niemcy) i te przeklęte wyspiarze (przekreślone:] c i wyspiarze, i An g 1 i k i). Wszystko jutro precz pójdzie R | Francuzy,] Włochy (pierwotnie Niemcy) | i ci Angliki wyspiarze, Wszyscy jutro precz pójdą R₄. 89n Przed wyrazem’ przenika przekreślono w R i R,: wskroś. — 90₈ Cóż Pani w głowie! | Cóżbo Waćpaui! R. Rn Wj—₄. — 90₁₂ Pierwotne brzmienie tego wiersza: Radost. Co, co, jak, jak, kochając... Julia, Kochając Zdzisława. Później przekreślono kochając w odpowiedzi Julii i przeniesiono ołówkiem do słów Radosta, w R — kochając należy znów do słów Julii. — 90₁₆ Wszakżem bo cię się pytał | Wszakżem ciebie się pytał P. — 90₂₀ A kaciż zgadnąć mogą | A kaciże zgadnąć mogą R₄. i

Scena 8. 91₂ którem mnie dzisiaj obdarzają | którem dzisiaj obdarzają R, Rx. — W R pierwotnie po 91e następują dwa wiersze: Gdzie twoja stopa stanie, znajdę mój raj wszędzie, Uprzedzać twe życzenia mem staraniem będzie. — Uwaga przed 91₁₂ opuszczona w R. — W R i R₇ po 922 znajduje się uwaga: Julia wybiega.

Scena 9. 92]2 Gdy mu będzie wiadoma zmiana naszej

roli | Gdy mu wiadoma będzie i t. d. Pierwotnie: Gdy pozna, żeśmy z sobą odmienili role R i R₄. — 92₁₄ nie zmianą nazwisk | nie w względzie nazwisk R. — 92₁₉ Lecz chociem was zwodził | Lecz chociażem zwodził P. — 92₂₀ Przyznajcie, więcejm pomógł, niżeli zaszkodził | Więcej pewnie pomogłem P. | więcejm pomógł W₄—₂. — 92₂₉ niemała nauka | i dobra nauka Rx. — W uwadze przed 92₂₉: i całując rękę Radosta | całując rękę: do Radosta R, (...i całuje rękę Radosta) W₃. — Po scenie 9 znajduje się wR i R, Scena dziesiąta, Ostatnia, którą w wszystkich wydaniach znajdujemy po scenie 12 p. t. Albo miasto sceny 10, 11, 12. Później następuje Scena dziesiąta, z nagłówkiem: Odmiana. To samo w R i R, z różnicą: pierwotnie rozpoczyna się od 98 potem do sceny 10 przekreślono i t. p. — 98₃ u tych młodych w głowie | Pierwotnie w odmianie w R: coś chodzi po głowie; dalej uwaga: zamyka się i wkrótce wychodzi.

Scena 10. W W₄—₂ przed 93₄ uwaga: Radost wychodzi. — 93n stałej przyjaźni | starej przyjaźni W₃.

Scena 11. 93₁₅ Zdzisław. Łatwo? Powiedz raczej j Zdzisław. Powiedz raczej.

Scena 12., zatytułowaną w R,Rj, i W, Scena 12 i ostatnia. — Uwaga przed 94₅: Radost po polsku ubrany, bez peruki, czapka na bakier, karabela przy boku, wchodzi poprawiając suknię | sukni w R₄ | Radost przebrany, bez peruki, czapka na bakier, wchodzi poprawiając czapkę W₃. — Uwaga przed 94₇: za kord, opuszczona w W₃. — Uwaga w toku 94₇: ‘grożąc, opuszczona w R i R,. — 94n—₁₄ opuszczone w W₃.

Scena 10. (powtórnie). 94fl—₂₄ opuszczone w W₃.

Wydajemy tu po raz pierwszy z archiwum Andrzeja; Hr. Fredry pierwszy rzut komedyi »Damy i Huzarys pisany wierszem.

Damy i Huzary.

BOJOMIR-MAJOR¹)

LUBOSZ -ROTMISTRZ²) EDMUND-PORUCZNIK KAPELAN

PANI 0RG0N0WA³)

PANI GADAJSKA PANNA ANIELA⁴)

ZOFIA, córka P. ORGONOWEJ JÓZIA⁵)

KASIA⁶)

GRZEŚ⁷)

REMBO⁸)

pułku HUZARÓW, na urlopie.

siostry PUŁKOWNIKA, jedna grubsza i starsza od drugiej.

stare HUZARA⁷ — w służbie MAJORA.

Scena w wiosce MAJORA.

(Teatr wystawia pokój duży — cztery drzwi bocznyeh, dwoje w głębi, na środku stół z kartami i książkami, wkoło] krzesła — po prawej mniejszy, na którym szachy, w głębi stół, na którym broń — tak, jak i na ścianie — lance o ścianę oparte, cel i głowy Turków do karuzelu, także w głębi.

SCENA PIERWSZA.

fŁMAJOU, ROTMISTRZ, PORUCZNIK, KAPELAN, REMBO.

(Major stoi na środku i ogląda strzelbę — po lewej Porucznik nabija — po prawej Rotmistrz oparty na fuzyi, patrzy na szachy, przy nim Kapelan zatrudniony strzelbą 9), w głębi Śmiałko.)Wszyscy na polowanie ubrani w wojskowych czapeczkach.

Podajemy tu w przypiskach wyrazy przekreślone w autografie. 1) Przekreślono : Pułkownik.

Major.

Gadajska.

Panna Aurora.

Marysia.

Zuzia.

Grzegorz.

Rębosz. koło strzelby.

2)

3)

5)

6)

7)

8)

Major. Czy tylko pewnie? powiedz, by damo nie chodzić. Rembo. Pana Majora wszakbym nie śmiał zwodzić¹),

Jeślim nie widział, niechaj zaraz zginę,

Troje sarn, pewnie, rogacz i dwie kozy Wyszło do bydła na ciemną dolinę,

Jak ten kąt — struga jak²) te wielkie łozy,

Gdzie ksiądz kapelan prześlepił zająca...

Aż tu z krzaków kundysa jak dyabeł wytrąca.

Huf! huf! Ech! jak nie pójdą sarny moje, Panie, Strach! aż się ziemia trzęsła — przez Garb, Wielką Ba-

[nię, 10

Ponad Bartkowy potok.

Major.

Sarny gdzieś już za światem.

Rembo.

Ho, ho! do tej chwili

Chłopi bo je zbili

I wszystkie poszły łąką nazad w Jasieninę.;

Jeśli nieprawda, niechaj zaraz zginę.

Major. Taką rzeczą od kopców zastąpić wypada.

Rembo. Ja z dębniaków psy puszczę, tak — rada nierada, Każda na strzelbę, jak na różen wpadnie³)

Major. Dalej Panowie!

Kapelan.

Porucznik.

Zaraz, zaraz.

15

Ja dogonię.

3Iajoi‘. (postrzegłszy fajką na środkowym stoliku, bierze ją, kiwając głową) Zawołaj Grzesia!

(Uembo odchodzi).

Grałem bo szkaradnie,

Rotmisti^c.

I jeśli piona⁴) cofnę, jeszcze się⁵) obronię. Kapelan. Wątpię.

Rotmistrz. Załóż się.

Kapelan.

Rotmistrz.

Z powrotem przekonam, nawet wygram może.

Dobrze.

Śmiało się założę.

1) Przekreślono : Nie śmiałbym przecie Pana Pułkownika zwodzili. »Oto« przed słowem »jak«. wleci.

»Laufra«, »Wieżą«.

»partyą obronią*.

2)

3)

20

SCENA DRUGA.

(CIŻ SAMI, GRZEGORZ, stary Huzar z ogromnymi wisami).

Major. Tylem razy, mój Grzesiu, już eię o to prosił, Byś wszystko na swe miejsce porządnie zanosił,

Ta lulka tam na stole nie między mapami.

Ma numer — wszędzie drugim.

(oddaje Grzegorzowi lulkę, [sam zdmuchuje mapy)

Jeszcze mi co splami.

Otóż, otóż forteca już nadwerężona. A propos, a klucznica?

Grzegorz.

Kłusem wywieziona. Kapelan. Bogu dzięki precz poszła ostatnia kobieta. Rotmistrz. Strzelę, jeżeli do nas jeszcze raz zairita, Bo co u tej, to w języku

30

Przesadzona była miara.

Major. Strasznie gadała. Porucznik.

Bo stara, bo stara.

Major. O to, to, mój Poruczniku,

Wiem, wiem, na co Pan zakrawa,

Ale nic z tego — milszy dla mnie huk moździerzy, Niż kobiety miła wrzawa,

1 pokażę, że łatwo nawet dla żołnierzy Rządzić samym bez kobiety.

Porucznik. Piękny rząd.

Kapelan.

Rotmistrz.

Dobry, dobry.

Wyśmienity.^)

Major. Nó, Panowie, marsz w drogę²) Renibo³) [(wbiegając) Goście jadą!

Major. Któryś z kolegów⁴). Smiałko.

Gdzie tam, z największą paradą

Kilka pojazdów jedzie...

(Rembo wychodzi. Oficerowie zbliżają się do okna.)

1)    Przekreślono : Śmiało wbiega.

2)    . „

3)

Dalej Panowie, marsz, marsz. Śmiałko.

35

40

4)

Pewnie nasz Rotmistrz.

Major.

Porucznik. Poczwórna! Kapelan.

Rotmistrz.

Porucznik.

Dla Boga, landara!

I kocz!

I bryka!

Hm! Damy —

Porucznik, Rotmistrz i Kapelan (odskakują od okna razem) Damy !

Porucznik (rachuje)’ Jedna — dwie — cztery!¹)

Major, Rotmistrz, Kapelan, (obróceni ku sobie, z ■wzajemny żało

ści?) Cztery.

Porucznik. Jeszcze para —

Major, Rotmistrz, Kapelan (jak wyżej)}Więc sześć!

Sześć !

45

Major.

Porucznik.

Major, Rotmistrz, Kapelan. Siedm, siedm!

(Chodzą po pokoju prócz Porucznika).

Jeszcze jedna.

Major.

Kapelan. Otóż mamy! Rotmistrz.

Otóż mamy!

Porucznik. Ależ to baby! Rotmistrz.

Otóż mamy!

Uszy, uszy nasze!

(Kapelan przestiaszony siada, zatykając sobie uszy)

Porucznik. I piekło niemi przestraszę.

Cóż to za graty! Co za dziwne stroje!

Major, (patrząc przez okno) Wszak to siostry moje. Porucznik. Co, siostry ? 0, przepraszam, żem niegrzecznie

[wcale...

Major. Ach, niema, niema za co — Znam je doskonale.

50

(chodzi)]

Siostry — hm ! Grzesiu, mundur! — przyjąć je wypada. Mój mundur, Grzesiu¹! — Dyabeł zawsze mi coś nada. 55 Grzesiu, mundur! Rad im być muszę — Czy bicz Boży!

(trąca nogą).

Cieszyć się trzeba²)

Grzegorz.

Niech Pan mundur włoży.

1) Przekreślono]: Dwie, Jedna — raz, dwa, trzy, cztery, dalej do sta dyabłów.

Orgonowa. Cicho, cicho Gadajsiu źle w oczy ją chwalić, 90 W jej sercu miłość własną możnaby zapalić,

A tam tylko niewinność ma swoje mieszkanie.

Aniela ido Majora) Jakże ci się podoba?

Gadajska. (trącając łokciem cicho do Anieli) Cóż to za pytanie? Aniela. Ależ gadać mi nie dasz...

Kiedy w każdem słowie...

Gadajska.

Orgonowa. Cicho, cicho, siostruniu —

(do Majora)

Któż są ci panowie? 95 Major. Rotmistrz Lubosz, że przy nim nie powiem tu wiele, Jeszcze w szkołach nas zwano: dobrzy przyjaciele.

Razem wdzieliśmy mundur, razem go nosili,

I w jednej może z sobą schowamy go chwili.¹)

Nasz poczciwy Kapelan

(Kapelan kłania się i trzy siostry jemn)

od wszystkich kochany,

To, mój Edmund.

Dużo robi, mało gada, Naśladować go wypada.

100

(Edmnnd kłania się i trzy siostry jemu)

Z mojego listu już wam znany. Gdy pod ubitym koniem leżałem raniony,

Śmierć lub niewolę widząc z każdej strony,

105

110

On to natenczas szuka mnie, postrzega,

Z garstką żołnierzy dobiega I nieprzyjaciół odpiera,

Podnosi mnie z ziemi,

Osłania piersi własnemi,

Walczy, cofa się i znowu naciera,

Aż póki naszych wzrastająca siła Zwycięstwa nam nie wróciła.

Tam odebrał tę krysę, jak wieniec przez skronie, W mojej ją, w mojej odebrał obronie.

(ściskając go z rozcznleniem).

Zofia. Ach, to pięknie być odważnym!

115

(Wszyscy i siostry nagle na nią spoglądają z nieukontentowaniem). Orgonowa. (wstając z siedzenia) Dobrze, dość tego — teraz —

[o interesie ważnym

Chcę mówić z tobą, zatem pozwolą Panowie...

(wychodzą i Zofia na znak matki).

(Jedni w pierwsze drzwi po prawej — Kapitan i Major w drugie drzwi, Porucznik w drugie drzwi po lewej).

SCENA PIĄTA.

ORGONOWA, GADAJSKA, ANIELA, MAJOR.

Orgonowa. Wszystko ci powiem w jednem zwięzłem słowne²): Ja³ 4) niepotrzebnej nie lubię przemowy,

120

Bos) kto ma rozum i rozsądek zdrowy,

Łatwo zrozumieć, łatwo pojąć może,

Co mu w krótkości, a jasno przełożę.

Na co słów próżnych, których słuchać nudno,

Złe od dobrego czy rozróżnić trudno?

125

Lepiej w krótkości i bez gadaniny Rzecz wprzód powiedzieć, a potem przyczyny.

Nareszcie takżem mocno oczytana,

Tyle roztropność moja wszystkim znana,

I w wielkim świecie już bawiłam tyle,

130

Że w mojem zdaniu nigdy się nie mylę I chyba głowa wcale nie do rzeczy,

Moim czynnościom rozsądku zaprzeczy.

Przystępując więc najprościej do dzieła,

Powiem, żem ledwiem wiadomość powzięła,

135

Żeś na urlopie, żeś przybył w te strony,

Zarazem zgadła, że służbą, znudzony,

Chcesz na wsi osiąść — myśl godna, chwalebna,

Lecz żyjąc na wsi, koniecznie potrzebna...⁵)

Gadaj ska. Pozwól siostro ze (lwa słowa:

Gdy się kogo przekonywa,

Niezawsze najkrótsza mowa Najlepszą mową bywa;

Trzeba dać przyczyny wprzódy,

Co do czego nas nakłania,

145

150

155

160

Potem rzecz odkryć, a później dowody Na poparcie mego zdania¹).

Pozwól niech tę rzecz wyłuszczę:

Nic, bądź pewna nie opuszczę,

Pracy w mowie nie poskąpię,

Lecz nim do przyczyn przystąpię, Zrobić wypada rzut oka Na pierwotnych zdarzeń wiele —

A że to sprawa głęboka,

Na rozdziały je podzielę,

W których to bratu dowiodę,

(rachując na palcach)

Że dotychczas źle miał w głowie,

Że napróżno traci zdrowie,

Że ponosi wielką szkodę²),

Że rozumniej na wsi bawić,

Że w czas jeszcze to naprawić.

Że to trzeba nagłym zwrotem...

Aniela. Lepiej napisz dzieło o tern,

Po małym odstąpię czytamy ustąp przekreślony: »Pozwól niech tą rzecz wyłuszozą, Nic, bądź pewna, nie opuszczą, Pracy w mowie nie poskąpią, Lecz nim do przyczyn przystąpią, Zrobić wypada rzut oka Na pierwotnych zdarzeń wiele, A że to sprawa głąboka, Na rozdziały tak nodzielą: Że dotychczas źle ma w głowie, Że z wojskowości nic niema, Że z dnia na dzień traci zdrowie, Że kto sią wioski trzyma, Ten mądry, dobrze wychodzi, Że co dnia (opuszczone miejsce na jedno słowo) sią starzeją, Że o nie...

1)    Przekreślone: Potem rzecz, potem w końcu dowody, Na poparcie są zdania.

2)    Przekreślone: Że z wojskowości nic nie ma, Że dotychczas źle ma w głowie, Że na dalszą idzie (przedtem : pądzi) szkodą. — Po wierszu tekstu: czytamy wiersz przekreślony: Że co chwrila (przedtem: co godzina) sią starzeje.

(odchodzi).

Aniela, Gadajska, Orgonowa. Ja odchodzę.

Aniela, Orgonowa, Gadajska. Mówcie, proszę, o proszę —

[bardzo, bardzo proszę.

SCENA SZÓSTA.

MAJOR, ROTMISTRZ, PORUCZNIK, KAPELAN.

(Major stoi czas jakiś nieporuszony, później wchodzi Porucznik i z spusz-ezonemi głowami: Rotmistrz i Kapelan. Tamci w mundu rach, Kapelan w surducie).

Rotmistrz. Cóż tam słychać?

Zaprzęgać nie każą?

Kapelan.

Porucznik. Jakimże damy rozkazem nas raczą?

Major. Ra, ra, ra, ra, ra, ta ta, ta ta, ta ta. tata!

A któż to zrozumie?

Major. I ja nie rozumiałem, tylko w uszach szumi. Rotmistrz. Jednak ?

A teraz pozwól, bez tych szczeblów wielu.

Najprostszą drogą zbliżyć się do celu.

Orgonowa. Gadajcie, o gadajcie, gdy gadać lubicie, Gadajcie, bardzo proszę, laskę mi zrobicie —

Ja nic, ja nic nie umiem. — Ja nie powiem słowa. Gadajska. O, niech sama rozprawia Pani Orgonowa,

Kiedy chwilą milczenia tak wielce się dręczy,

Lub wymowna Anielka może ją wyręczy —

Aniela. O, rzecz tak wielkiej wagi nie rzecz mojej głowy, Będę słuchać rozdziałów lub drugiej przemowy.

Aniela, Gadajska. Niechże siostrunie dalej mówić raczą.

O. niech siostrunie jasno mówić raczą.

Orgonowa. Nie, nie, siostrunie lepiej wytłumaczą. Gadajska. Bardzo proszę.

Orgonowa, Aniela.

Aniela. Nie przeszkodzę.

Orgonowa, Gadajska. Nie przeszkodzę.

Aniela, Gadajska, Orgonowa. Mówcie bardzo proszę.

Ja się stąd wynoszę.

165

170

175

Bardzo proszę.

Aniela.

Gadajska. Ja odejdę.

Czy rozumiecie ?

Rotmistrz.

3Iajor. Nic nie wiem.

Porucznik.

Major.

Gdy jedna mówi, druga jej zazdrości,

Jedna od drugiej mędrszą się być mniema,

Tak, chociaż zawsze i wszystko w krótkości,

Gadaniny końca niema,¹)

A czego chcą, o co chodzi

Z krzyku, wrzasku nareszcie wypadnie,

Mądry, kto zgadnie.

Jednak, nim zamiar, który je przywodzi,

Wyjaśnionym nam zostanie,

Połączmy nasze staranie,

By je przyjąć jak należy;

Lecz cóż, prócz kilku żołnierzy,

Nikogo w domu nie mamy,

Coby umiał przyjąć damy.

Porucznik. Aha! źle, kobiet niema.

Kapelan.

Rotmistrz. Nie, nie, szkoda to prawda, że ostatnią z domu Wywieziono za granicę.

Major. Hej! Grzesiu, Rembo! zaraz wszystko będzie.

(Rembo, Grześ wchodzą)

(do Bemba)

Niech Kutasiński na łysego wsiędzie I ściga klucznicę,

A jak dojdzie, baba niech wiele nie gada

I jak najprędzej na łysego wsiada.

Kapelan. Nie uchodzi, nie uchodzi.

Major. A to czemu? Cóż to szkodzi?

(Kapelan kiwa głową)

Zresztą jak zechce, byle dobrze mi się sprawił,

(patrząc na zegarek)

Przecie.

Nic, nic u kata.

190

195

Niema gdyrać komu.

200

205

1) Przekreślono pierwszą tyeh wierszy redakcyę : Gdy jedna mówi, druga jej zazdrośei,

Jedna od drugiej mędrszą się być mniema, Tak chociaż mówią, niby to w krótkości, Ąni my się dowiemy o ich przedsięwzięciu.

I tu na jedenastą klucznicę przystawił. Marsz!

Rotmistrz.

Jedno już jest.

(Kernbo odchodzi)

Hm! Wszystko to mniejsza, 210 Ale obiad rzecz główniejsza,

Bo niech nas Kurdysz nie zwodzi w tej mierze¹),

Słynął on sztuką w obozie kucharską,

Lecz cóż umie, mówmy szczerze,²)

Huzarską pieczeń i pieczeń huzarską.

215

Kapelan. Nie uchodzi, nie uchodzi.

Rotmistrz. Inny dać damom przysmaczek się godzi,

Co i nakarmi i stół przyozdobi.

Major. Wiem, wiem, "co trzeba, wszystko to Grześ zrobi. Widział nie jedną kuchnię, zwiedził różne miasta,

Grześ, Grześ zrobi ciasta !

A ty zaś, mój Poruczniku,

Musisz modnego nauczyć nas szyku,

Żyjesz tam w wielkim świecie,

Wiesz tam jego prawa,

Jak ta przed tą, ta po tej nadchodzi potrawa,

To, to, słyszę, rzecz ważna, której ja uchybię,

Czy dać rybę po mięsie, czy mięso po rybie.

A Grześ dowcipny chłopak³), co każesz, zrozumie, Nawet jak zechce, zrobi to, czego nie umie.

Grzegorz. Ale...

Major.

Grzegorz. Nie umię.

3Iajor.

Ale, zrobisz ciasta.

220

225

230

Zrobisz, ja mówię i basta.

Jest więc i drugie — dobrze nam się wiedzie. Rotmistrz. Trzeba jeszcze rozrywki damom przy obiedzie. Major. Muzyczki — Co mówicie?

Rotmistrz.

Byłoby wspaniale,

Lecz skąd? Major.

Skąd? Grześ i Rembo trąbią doskonale.

1) Przekreślone: »to jedno* a dopisano: »Hm, wszystko*.

On cóż umie, mówije między nami.

3) Po słowie: »Grześ« przekreślono: »ja za niego ręczę«.

2)

0, dajno pokój Kapelanie.

Kapelan. Nie uchodzi... Major.

240

Porucznik. Czy chcesz, Majorze, nasze powystraszać panie? Major. Czemu u dyahła? Walca nie trąbiąż przedziwnie? Niech tylko w takt Kapelan czasem nogą, kiwnie,

A zobaczym, jak wy trąbią gładko!

Ale co za myśl, co za myśl⁶), takich myśli rzadko! Ręczę, żaden z was nie zgadnie.

Ty, ty, Rotmistrzu, wykonasz ją snadnie.

245

Każ postawić w bliskości tam, gdzie stół nakryty, Postawić — Wiesz co? zgadnij, moździerzyk nabity.

Jak krzyknę: Wiwat Damy! — Rym z moździerza.

(Kapelan przestraszony wykrzykuje »Rym« a potem myślą strwożony zrywa się).

Kapelan. O, na honor, nie uchodzi.

(Major, Porucznik wstają, Rotmistrz zostaje przy stole do końca sceny.)

Zmiłuj się Majorze!

Porucznik.

To na żaden, a żaden⁷) sposób być nie może. Nie przyjmujesz tu żołnierza!

Major. Ale już proszę —

Porucznik.

250

Uważ, że to Damy.

Major. Tak, czy tak? Otóż kaznodzieję mamy.⁸) Cóż tam u dyabła, że zawsze ci młodzi Myślą, że starzy młodymi nie byli,

255

Żyjecie dobrze, i myśmy tak żyli,

Może i lepiej, kiedy o to chodzi,

Nie tyłkom rębał całe swoje życie,

I jam się też z damami ba wiał należycie, Wiem, co się damom podoba,

2)

Wiem gdzie⁹) czem której dogodzić,

260

I wiem, że w części¹⁰) rozgłos i ozdoba Nigdy nie gniewa, nigdy nie zaszkodzi¹¹),

Zatem, gadaj, nie gadaj, ja z moździerza strzelę. Rotmistrz. Można, bo choć się damy popłoszą niewiele, To zapewne z przestrachu złych skutków nie będzie. Major. Tak jest, złych skutków nie będzie...

Rotmistrz. A zabawić potrzeba.

Potrzeba zabawić.

Major.

(do Grzegorza)

Nim się do obiadu siędzie¹²)

265

270

Moździerz pod oknem postawić,

Marsz!

Ale proszę cię Grzesiu, jak trąbić będziecie, Nie dmij też tak mocno przecie,

Poco masz dąć jakby w hucie¹³ 14).

A zwłaszcza w części drugiej, na odbitej nucie, Tak ci zawsze trąba piśnie, wrzaśnie,

Że aż w uchu trzaśnie.

SCENA SIÓDMA.

CIŻ, bez GRZEGORZA i FRUZIA.

(Fruzia dygnąwszy każdemu z osobna, Porucznik tylko oddał ukłon, Kapelan obraca się i wychodzi 6).

Fruzia. Moja pani się kłania (dyga) prosi na dwa słowa. Major. Co, Porucznika?

Fruzia (dyga) Nie, Pana Majora.

Major. Czemuż na niego patrzysz, kiedy do mnie mowa? (milczenie)

(kiwa palcem)

Idź, powiedz Pani, że tego wieczora

Będę jej służył mojemi uszami¹⁵)

Ale ją, proszę, byśmy byli sami.

Nie chcąc powtórzyć przeszłego hałasu, Teraz nie mogę, teraz nie mam czasu.

SCENA ÓSMA.

MAJOR, ROTMISTRZ, PORUCZNIK (siedzi zamyślony).

Rotmistrz. Wcześniej czy później, zawsze cię to czeka. 280 Major. Ach, mój kochany, dobrze i dzień cały.

Rotmistrz. Lecz taką rzeczą odjazd się odwleka.

Trzeba koniecznie, by się wygadały.

¹

Następuje ustęp przekreślony: Nasz poczciwy Kapelan od wszystkich kochany (Przedtem: To nasz Kapelan kochany). Dużo robi mało gada, Naśladować go wypada; To mój Edmund, przez listy moje już wam znany.

²

   Przekreślono : Bez przemowy w jednem słowie.

³

   »Bo« w miejsce »Ja*.

⁴

   W miejsce przekreślonego »Gdyż*.

⁵

   Następuje ustęp przekreślony : »Gadajska. Pozwól siostro, ze dwa (poprzednio: jedno) słowa: Gdy się kogo przekonywa, Nie zawsze najkrótsza mowa Najlepszą mową bywa. Trzeba dać przyczyny wprzódy*. —

⁶

Przekreślono: »Słnchajeie« w miejsce »co za myśl«.

⁷

żadnym s(posobem ?)

⁸

Następuje ustęp przekreślony: Cóż tam u dyabła, że zawsze ci młodzi, Myślą, że starzy młodymi nie byli! Choć wam się lepiej dziś od nas powodzi, My za to od was (przedtem: jeszcze lepiej od was) dawniej lepiej żyli. Nie tyłkom fajkę palił całe moje życie, I jam się też z damami bawił należycie. Wiem, czem im można dogodzić, Wiem, czem zrazić, czem zaszkodzić, Zatem, gadaj nie gadaj, ja z moździerza strzelę...

⁹

   Przekreślono: Jak.

¹⁰

   Przemazano: A cześć im niosąc.

¹¹

   Pietwotnie: nie szkodzi.

¹²

   Postawić moździerz, nim się do obiadu siędzie.

¹³

   Poco dąć nagle jakby z mieszka w hucie.

¹⁴

   Pierwotnie : Kapelan się odwrócił.

¹⁵

Przekreślono »Teraz nie mogę, teraz nie mam czasu*.

To nie pomoże — trudno zastanowić.

SCENA DZIEWIĄTA.

CIŻ, FRUZIA.

Fruzia. Moja Pani chce z Panem teraz się rozmówić. 285 Zaraz tu przyjdzie, niech się Pan zatrzyma.

Major. Hm! Twoja Pani, jak widzę, dwa razy Nie lubi dawać rozkazy.

Fruzia. O, i bardzo!

Rotmistrz (do Porucznika) No, dla nas miejsca tu dziś niema.

290

Chodźmy, kolego, przejść się po ogrodzie.

Major. Nie, nie, zostańcie bliżej, będziecie w odwodzie.

Scena niema między Majorem i Friizią, patrzę na siebie czas jakiś —• Major podkręca wąsa, spoziera przed siebie i krok potem ku niej podstępnje. Za odwróceniem oczu Majora Fruzia wznosi swoje, które znowu spuszcza — Kilka razy to powtarzają, a gdy są tylko o krok od siebie, wchodzi Orgonowa.

Wesołość ze strony Fruzi, wzrastająca (przekreślono: wahanie) upodobanie z nieśmiałością ze strony Majora.

Fruzia wychodzi na znak Pani Orgonowej.

SCENA DZIESIĄTA.

MAJOR, P. ORGONOWA.

Orgonowa. Jesteśmy sami —

Tak, jesteśmy sami —

Major.

W następujących tu odmianach tekstu „Dam i Huzarów¹' uwzględniamy drugą redakcyę komedyi, prozą, podaną do cenzury lwowskiej Rx i nast. wydania.

Akt I, Scena 1. W uwadze przed Sceną 1.: przy nim w głębi krzesła | przy nim w głąbsz krzesła R,, Wx—₄. — 98t Dalej Panowie! I na urlopie nie dam wam próżnować ] Dalej Panowie.

— 98

24    25

Scena 2. W uwadze wtoku98₁₅: mapę | mapy Rn Wx-₃. pan zakrawasz | pan zakrawa Rx, Wj—₄.

Scena 4. 101₁₅ Kapelan (na stronie). Na jednym, o-kropnie, opuszczone Rx, W₄—₄. — Odsyłacz, odniesiony do słowa: Porucznik, zaopatrzony w R, i W, wyrazem „nota", czego w innych wydaniach niema.

Scena 5. 102₃₂ a potem dać przyczyny i powody | a potem przyczyny i powody Rx. — 104₁₉—₂₀ wypada przyjąć je godnie | przyjąć je godnie wypada R₄. — 105₁₈—₁₉ co® pi§" knego, coś lekkiego | czegoś pięknego, czegoś lekkiego W₃. — 106₁₂ pod oknami | pod oknyma Rn Wx—₂.

Scena 9. 108, Nie zostawiajcieże | Nie zostawiajcież Ws.

Scena 10. 108₁₄—₁₅ Jakim... gadułą | jaką gadułą Rn

w₄-₃.

Orgonowa. Skończym rzecz całą, czterema słowami. Major. Tego nie trzeba.

Orgonowa.

Major.

Orgonowa. Lecz naprzód usiędę.

(siadając)

Sama gadać będę.

Tak sama jedna.

Z początku...

Major.

Orgonowa. Cóż za myśl dzika!

A od końca czy zacząć nie można?

295

Major.

Ale bardzo ostrożna.

Na tern urywa się pierwszy rzut komedyi wierszem.

Scena 13. 111₂₈ Zostańmy się sami | Zostaw mnie teraz z Zosią, a za chwilkę wróć, samą ją zastaniesz Rx. — Po 111₂₉ następuje w Rx: Orgonowa. No, no idź z Pana (mi) Radcami — za chwilę proszę wrócić (kłania się wszystkim — wszyscy odchodzą). Dalszy tekst do końca sceny opuszczony w Rj.

Akt II. Scena 1. W uwagach po 117₉ i 117₁₀: Grzegorz | Grześ Rj.

Scena 14. 112₂₈—₂₉ byś to nadal rozpoznać mogła | byś nadal rozpoznać mogła szczęście lub nieszczęście R₄.

Scena 15. 114₁₇ I mego ojca wszystkie starania były daremne | Wszystkie i mego ojca były starania daremne Rn W,—₄. — 11 5₂₃—₂₄ Jest niezwyciężonym nieprzyjacielem małżeństwa | Jest niezwyciężony nieprzyjaciel małżeństwa R4 W-₄.

Scena 2. Uwaga po 117₁₂: dziewczęta i Porucznik przebiegają scenę w różnym kierunku z flaszeczkami, szklankami i t. d. | i t. d. powtórzone dwa razy Wr—₃.

Scena 4. Uwaga po 119₉ : Oficerowie spoglądają na siebie w milczeniu | spoglądają na siebie w milczeniu R,.

Scena 5. 121₂₁—₂₂ Porucznik. Tak jest tajemnie. Idź, powiedz to matce; | Tak jest, tajemnie — tajemnie — i to w ten moment. Zofia. Cóż robić? Porucznik. Powiedz matce Rt.

Scena 7. 121₁₉—₂₀ On ani pomoże, ani zaszkodzi | On ani pomoże, ani zawadzi R₄.

Scena 10. 126₂₂ tamten twardo-usty | tamten twardy w pysku Rj. — 128₁₀ zyskać na tern | przekreślono : że zyszczę na tej zwłoce R,. — 128₂₄ Ach tego nadto | Ach to nadto R,.

Scena 12. 130ł7—₁₈ nie masz pięćdziesięciu sześciu lat | nie masz pięćdziesiąt sześć lat W,—₃ | nie masz £6 Jat R,.

—    130,,—₅₄ czy nigdy ci się nie trafiało Avidzieć szczęśliwego małżeństwa j czy nigdy ci się nie trafiało widzieć szczęśliwe małżeństwo Rl7 W,—₃.

Akt III. Tcena 6. 144₂₁—₂₂ wsparł mój chwiejący się zamiar | wsparł mój chwiejący zamiar R,, W,—₄. — Uwaga po 149₃₂: Grzegorz odchodzi, opuszczona w R,.

Scena 12. 151₈—₉ co zrobiłem, | cóż ja zrobiłem ? W₍—₄.,

—    Co ja zrobiłem R₄.

Scena 14. 152₂₅ Po słowach „ja wiem to dosyć...“ następuje w R, przekreślone: „Patrz no“, dalej jak w tekście.

Zrzędność i przekora.

Scena 1. 165₁₉ Trzebaż jeszcze, by zawsze widział w nim tyrana | Trzebaż jeszcze, by zawsze widział w nim szatana W₃

Scena 2. 166₇—₁₉ Niech sługa wierny, trzeźwy, zważny na me słowa, Swojej służby pilnuje, a mego nie chowa, Słowem niech wszystko idzie, jak chcę i ułożę | Niech lokaj będzie pilnym, ekonom nie skubie, Bo być oszukiwanym najbardziej nie lubię, Niech się nikt nie sprzeciwia, kiedy co ułożę Rn Wl7

— Uwaga po 16o₂₃ : Pan Piotr z lokajem odchodzi, opuszczona w R,.

Scena 4. 167₄. I zawsze kochać będzie... | Tak, wielbię cię jak Bóstwo Rt. — Uwaga po 168₂₃ opuszczona wRj.— Wiersze od 168₂₃—169₂ stanowią w Rx i Wx odrębną scenę (5). W wydaniach późniejszych (W₂—₄) włożone do sceny 4.

Scena 6. 170₉—₁₀ Ale to wszystko u was godnem pośmiewiska ; | Ale to wszystko u was tylko pośmiewisko Wx — ₄. 171₁₃—x4 I byle mógł bądź co bądź, z żoną czy bez żony, Wrócić znowu w rozpusty zamęt ulubiony | Byle mógł, choćby kosztem szczęścia i pokoju, Żyć czas jakiś i huczno i w przyjaciół roju Rx, Wx—₄. — 171₂₂ I kiedy chce wyjść na świat, nim jeszcze ma lata | I kiedy chce wyjść na świat, kupić sobie lata Rx. — 17l₂₅—₂₈ Więc jeśli moJe szczęście masz szczerze na względzie, Zezwól, nasze żądanie niech spełnio-nem będzie; A przez cały ciąg życia, w każdej, w każdej dobie, Za wszelkie pomyślności będę wdzięczna tobie | Więc jeśli mojej pragniesz jedynie swobody, Naszej stałej miłości nie czyń już przeszkody, Zezwól kochany stryju, abym w każdej dobie, Za spokój i pomyślność była wdzięczna tobie Rx.

Scena 7. Uwaga przed L72,: papier w ręku | mając pa-173₂ Wskażcieże mi Panowie | Wskaż-

pier w ręku Rx. cięż mi Waćpanowie Rt, W,—₄. — 173₁₄—₁₅ Szanuję ten przywilej; ale każde dzieło, Musi się kiedyś skończyć, gdy początek wzięło; Zatem i każda władza, zwłaszcza nadużyta, W szczęściu lub smutku niższych, niech swój wyrok czyta | Szanuję ten przywilej ; ale powiem szczerze, że szanując opiekę, razem w miłość wierzę; Kocham Pannę Zofią i znajdziemy drogę ; Dość na tern, że to wszystko, Co powiedzieć mogę W₃. — Wiersze 173₁₈—₁₉ opuszczone w W₃.

Scena 8. W toku wiersza 173₂₂ po uwadze: przestra-

175₁₆ Niech ją

szona, następuje w Rx uwaga: nieśmiało.

kto jak chce mija | Niech cię kto jak chce mija Bj, Wt—₄.

Scena 9. 176₁₃ Że o niem niewiedząeych znajdziesz bardzo mało | Że o niem niewiedząeych nawet dzieci mało Et.

—    176₂₅ Właził wieczór | Właził w wieczór Wj—₄.— 177₁₃—25 opuszczone w Et. — 180₂₅ Jest, że pan jesteś zrzędą nieznośnym dla świata' | Że Waćpan jesteś zrzędą nieznośnym dla świata Ej, W₄—₄. — W B, następuje wiersz przekreślony: I jak żmija.:. Pan Jan. Tego*nie znoszę. — 1815 tak śmieszne me zdanie | W Ej pierwotnie przed wyrazem ta k — wyraz c z y, przekreślony później.

Scena 11. 182₃ Temuś dawał Zofię, mnieś chciał wywieść w pole | By z Zofią go złączyć i mnie wywieść w pole Ej. -— Uwaga w toku 182jj : siada i podpisuje, opuszczona w E₇. -— 182₁₉—₂₀ Pan Jan. Czemu się nie śmieję? Pan Piotr. Zgryzło cię, żem podpisał | Pan Jan. Owszem ja się śmieję. Pan Piotr. No żaku, to kazanie? Ej

Scena 12. Uwaga w toku 182₅: który we drzwiach podpisywał chwilę | opuszczona w Ej. — 182₆ No, masz zezwolenie | Masz zezwolenie Ej. — Uwaga przed 182₇: z ironią, w Ej opuszczona. — 182₈ I ja nie zabawię | I ja tu nie bawię Ej, Wj—₄.

Scena 16. Uwaga przed 185j: Pan Piotr w płaszczu i kapeluszu | kapelusz, płaszczyk. — 185„ Ta sprzeczka nieustanna, to wieczne gderanie | Wiersza tego niema w W₂—₄.

—    185₇—j₀ Do nas teraz należy przykładem swobody, Zmusić ich do milczenia, zachęcić do zgody, A jeśli zawsze kłó

^rócili szczęście

^ 2

V.»ły

tnia będzie im tak drogą, Niech się kłócą, że szczęścia zaprzeć nam nie mogą | Starajmy się Zofio, przykładem swobody, Zmusić ich do milczenia, zachęcić do zgody. Tak cieszyć się będziemy, choć młodość pmpgf3$ł^,f4 i spokój rodzinie Ej.

pną

Spis rzeczy zawartych w pierwszym tomie.

Strona

Dr Henryk Biegeleisen: ALEKSANDER FREDRO PAN GELDHAB, komedya w trzech aktach, wierszem 1 CUDZOZIEMCZYZNA, komedya w trzech aktach, wierszem

DAMY I HUZARY, komedya w trzech aktach, prozą 95 ZRZĘDNOŚĆ I PRZEKORA, komedya w jednym akcie, wierszem

PRZEDMOWA do pierwszego wydania Dzieł Fredry 187 Z korespondencyi A. Fredry z bratem Maksymilianem 188 Odmiany tekstu PANA GELDHABA „    „    CUDZOZIEMCZYZNY

Pierwszy rzut komedyi DAMY i HUZARY. wierszem 220 Odmiany tekstu DAM i HUZARÓW

„    „ komedyi ZRZĘDNOŚĆ i PRZEKORA 286

47

161

196

212

285

•'i

c

i

h

3

<

4

-fc

pi

r

Podobizna auiocjrafo Komedyi Fredry

„ Darov i Huzary

r/iLA^

/$y*vt <Cu •$?

l/Ąft/y

s^lOirr&Cy^

^iŁłwrj'

/

)    >£u4ĆtC. ^A>

rVC    LAj

v^(t *-    1

y/i

ćy>r,

*J~

stA-ec+i^j

m Z<rV%ĆS

f

r/:e;

safc

t    V //

r^1J ]^y

'*&?**' A»A    ^

l/l&i

X*4>Łt

«A lfWvF>T' —

y'l7riAJ^

.(7 .

/Ul^c

r l/%jAjbrtęĄ^

7hA~

*T

tuJU^

*, V €Tl*J

Z&A4M4

/I

ti

'JłUS

<d

A»

LA.

724*^

■ąAtct&*&vthxs_Jt

^/łććću.

/i »

&uĄsó-4*

>r

/I

I    *— . /£/*-*

1&L,

CaV

'//

/Ai

l JćŹĆ^*^/e) f /Ź*Lsr*sC(j2 «/    —*

ŻL

i'j

r>t ♦ /.

iŁ

1/Vjj>aA    /*+*~

,x

Zi

Fredro\ Dzieła T. J.

i

„ ............. l|aill |B

v

\

-ś

**'J»SCVŁ'r

*>3

&

In

a

_ HEnaEnaErgEngEngLsiŁErBJSHEiasTHScijadLgsjSigsgSiBS

Ul

i

1

=

m

.-tr^arS^:    ®

*r«,

a

ii

/C- C

\i U

t

•A.

&>

' ■5'^

C 0)

H£t

*»

\

; “

ssm

m

w

*

V*

i§

=

yj

U»'

5

&

»•

33k?

'e>ess

£

-*.

.Wa

\\

sil

W

'*.- -j

.1

:

*r- * j

a

v1/-

jf

a* ar

&

*E

■:*

*-

rs

ł

rjt

:■

■

I?

i

i<

W

c

V"' ^

&S» <«

i

=,

*

*

i*

*#SRi

Vtl

tfSMK;

W-J

J «

SS5H2f^~

_

£

pę??c;73C7P«=r^cr^c;

m

W*

{1

a

&

m

ih

fi

I

1

■y

Mli

>la!

sin /**

1

\"

*

r*

i

«

I s B ~ I

m

»•<

r

i.

I r

L

i

$

VW

i>.

\V

P

m

«\

14

v

-Ł

fi

fi

[n

1}

fi

fi

B

i

SfóKfc

i

a

a

JQ

^rfy

a

>#

*%

LID

V.

<Ui

L* V

♦i

*

*

f

*•

❖

%v

a

li

i

i

?;;

rf a

r

« u «

n

-■/

3

Li

Dli

pfi

*•

sr

ttr

=

*

v

SR

p

,-s*

m.

PH

iu

* «v

mą,

ii

I

Din I_

Ś&

m

».

n n

*

u i» v'

ru

lii

i

ru

ir

ru

ul

\

°r^c^i=^c^i=^c^cr7=»^»=rpq=»«5H5H5H5E5H5E5HSH5aJ

Biblioteka Politechniki Krakowskie) 11-348145

. inw

2y& 15

Kdn. 524. 13. IX. 54

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000297780