Polaczków’in a.

<%k#y

■VC;;.-

jr.

«*

NAJS i ARS ZE

ŹRÓDŁA

HERALDYK]

POLSKIE

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

00000213761

*

X.

I

NAJSTARSZE ŹRÓDŁA

HERALDYKI POLSKIEJ

NAPISAŁA

HELENA POLACZKÓWNA

lilii

WE LWOWIE

NAKŁADEM TOWARZYSTWA NAUKOWEOO Z ZASIŁKIEM MINISTERSTWA WYZ. REL. I OŚW. PUBL.

DRUKARNIA UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO POD ZARZĄDEM |. FILIPOWSKIEGO

1924.

-k

?9

*'

.^V

ńr\ .

cn

ft .

^/?4K0^

ŹJ)

n _ Wß'bSA-

k^r •<*! *.

fx

fei

Najstarsze pomniki heraldyki polskiej.

Napisała

Helena Polaczkówna.

W »Heraldyce polskiej wieków średnich« Piekosiński¹ dał przegląd w porządku chronologicznym najstarszych pomników heraldycznych, którym ze względu na obecność barw heraldycznych przypisał pierwszorzędne znaczenie.

Przegląd ten w streszczeniu przedstawia się w następujący

sposób:

Na pierwszem miejscu położył malowidła ścienne w klasztorze pocysterskim w Lądzie, które poczytywał za pozostałość XIV wieku, jakkolwiek ze względu na poprawki i przemalowywania przy korzystaniu z nich zalecał ostrożność.

Na drugiem miejscu postawił »Kronikę soboru konstancyjskiego« Ulryka z Richentalu, wydaną w Augsburgu 1483 r.; znajdujące się w niej kilkanaście herbów polskich uznał za pochodzące z 1413 r.

Trzecie z kolei miejsce wyznaczył rękopisowi nr. 4790 Biblioteki Arsenału w Paryżu, którego reprodukcyę zawiera wydawnictwo p. Loredan Larchey »Ancien armorial equestre de la Toison d’or et de l’Europe au XV siede« ¹ 2. Rękopis ten oceniał Piekosiński, jako współczesną kopię roli marszałkowskiej Mikołaja z Brzezia Lanckorońskiego, marszałka królestwa polskiego z r. 1461 i ta nomenklatura utarła się po dziś dzień w nauce.

Wreszcie na zasadzie, że średnich wieków heraldyki polskiej nie można zamykać na r. 1506, lecz że należy je dociągnąć conaj-

21

Ki

mniej do czasów Paprockiego, wprowadzi! tu prócz kilku wcześniejszych redakcyj Długoszowych »Insignia seu Clenodia« jeszcze t. zw. herbarz arsenalski nr. rękopisu 1114, który poczytał za zabytek, pochodzący z początku XVI wieku, a w każdym razie z przed r. 1530.

Mglistość, z jaką wyrażał się Piekosiński o rękopisach paryskich, wzbudziła we mnie przypuszczenie, że autor osobiście nie miał ich w ręku, lecz korzystał z pośrednictwa innych osób. Wreszcie słowa jego własne, że rękopis arsenalski nie był »dotąd ani wydany, ani przez nikogo szczegółowo opisany«, dodały mi bodźca, aby, korzystając z pobytu w Paryżu, bliżej się tym pomnikom heraldycznym przypatrzeć.

Rezultat tych badań był dla mnie nadspodziewanie pomyślny i przekonał mnie, że najgenialniejsze pomysły nie zastąpią autopsyi w studyum historycznem, oraz zachęcił, aby, zanim będę w stanie opracować stopniowo zwieziony z Paryża surowy materyał, na razie przynajmniej sumarycznie przedstawić go sferom naukowym.

Na obcym terenie paryskim nie tylko Piekosiński służył mi za przewodnika, nieoszacowane było mi tu kierownictwo wybitnego znawcy heraldyki, prof. Prinefa, którego życzliwej pomocy wiele cennych zdobyczy zawdzięczam.

Powyżej przytoczone sądy Piekosińskiego chcę poddać krytycznej ocenie i sprostować niejednokrotnie zbyt arbitralnie wypowiedziane zdania, zwłaszcza tam, gdzie zasłużony badacz historyczny, nie mogąc dotrzeć osobiście, musiał się spuścić na mniej ukwalifi-kowanych współpracowników.

I.

Rozpocznę od kroniki soboru konstancyjskiego. Źródło to uważał Piekosiński za tak niesłychanie ważne dla heraldyki polskiej, że w osobnej pracy »Goście polscy na soborze konstancyjskim« ³ umieścił przedruk tych partyj inkunabułu, które tyczyły się spraw polskich wraz z wizerunkami herbów i zapraszał do wspólnych badań szersze koło uczonych, oświadczając, iż nie stać go na to, by się mógł pokusić o rozwiązanie każdej z tych zagadek w sposób zupełnie zadowąlniający. Potrzebę tego ilustrowanego przedruku motywował tem, że nie dla każdego badacza kronika Richentala jest z łatwością dostępna U

Dla rozpatrzenia wartości przekazów herbowych kroniki w świetle opinii Piekosińskiego sięgnęłam do trzech egzemplarzy inkunabułu i do fac-simile rękopisu Ulryka z Richentalu, wydanego przez dra Hermana Sevina⁴ 5. Wydanie tego fac-simile pozbawione jest krytycznego naukowego aparatu, zawiera tylko reklamową przedmowę wydawcy, L. Baeckmanna. Szkoda wielka, że fac-simile przy zachowaniu kolorytu rękopisu, odnośnie do wizerunków zostało wykonane bezbarwnie, skutkiem czego nie jesteśmy w możności sprawdzić, o ile wiernie porządek barw z 1413 r. został zachowany w inkunabule z 1483 r.

Sądząc z zestawienia jednoczesnego trzech inkunabułów Bi-bliothóąue nationale B. 1201. B. 571 i B. 432 wierność ta nie musiała być idealna. Że barwy nie były otrzymane drogą mechaniczną, lecz nakładane ręcznie po ukończonym druku, o tem nie potrzebuję zapewniać. Rozlane farby poza kontury aż zbyt wymownie o tem świadczą. I nie wątpię, że inkunabuł Biblioteki Jagiellońskiej (nr. 1968), którego nie miałam w ręku, nie inaczej kolorystycznie był zdobiony.

To zestawienie trzech znanych mi inkunabułów poucza i o tem jeszcze, że nakładacze barw nie przestrzegali ściśle porządku barw heraldycznych: tam, gdzie jeden kładzie barwę złotą, tam drugi barwę czerwoną lub zaniedbuje w zupełności wypełnić kontury barwami. Pominę już taki szczegół, że odcienia barw są w tych samych herbach różne, i nie będę przytaczać szczegółów kartka po kartce. Zadowolnię się tylko sumarycznym rezultatem moich dociekań, który wykazał mi, że inkunabuł B. 482 i B. 571 w sposobie nakładania barw okazują bliższe między sobą pokrewieństwo niż z inkunabułem B. 1201, wyjątkowo zbliżają się pod tym względem do siebie inkunabuły B. 482 i B. 1201, nie istnieją żadne ana-

(ił

logie między B. 571, a B. 1201, a niejednokrotnie B. 482 i B. 571 przeciwstawiają się inkunabułowi B. 1201. Czegóż to dowodzi? Że inkunabuły B. 482 i B. 57 i były nakładane barwami tą samą ręką lub według tego samego wzoru, odmiennie od B. 1201. Do której z tych grup należy inkunabuł krakowski, nie znając go, nie umiem powiedzieć.

Tyle co do barw heraldycznych. A teraz zastanówmy się nad treścią i zawartością kroniki. O podobieństwie trzech egzemplarzy tego samego wydania jej niema się co rozpisywać. Jakiż jednak jest ich stosunek do samego oryginału? Druk kroniki nie mógł być dokonany za życia Ulryka z Richentalu. Według przedmowy wydawcy fac-simile Ulryk był już w r. 1413 wybitnym mieszczaninem kon-stancyjskim, któremu graf Eberhard z Nellenburga zlecił poczynienie przygotowań na zjazd w Konstancyi i którego podczas soboru spotkał zaszczyt, że gościł cesarza wraz ze świtą w swojej włości pod miastem. Choćbyśmy przypuścili, że w czasie soboru nie liczył więcej nad 30 lat, w każdym razie w chwili ukazania się kroniki miałby 100 lat, gdyby nawet istniała pewność, że żył wTówczas, to niezawodnie wiek jego nie był już sposobny do pracy literackiej. To też Hain¹ to Repertorium inkunabułów pod nr. 5610 nie wspomina o autorstwie Ulryka z Richentalu, i sam kolofon inkunabułu mówi tylko o jego wydawcy Antonim Sorgu, miejscu i dacie wydania, w Augsburgu 1483 r. we wtorek po św. Idzim (Egidius), t. j. 2 września, nie wymienia zaś jego autora. Ostrożność u jednego i drugiego na miejscu!⁶ 7

Zapoznanie się zaś z treścią kroniki poucza, że inkunabuł nie jest dosłownym przedrukiem rękopisu, że mimo ułudnych form: »Da ward ich Ulrich Reichental geheissen dass ich in (Husa) fragen solt ob er beichten wölr... Also rüffet im ich Ulrich Reichental demselben priesier«... i t. d., kronika została przez nieznanego prze-rabiacza w różnych kierunkach przekształcona: jedno dodał, drugie

skrócił, a jeszcze inne usunął z treści, przemienił porządek, zwłaszcza zaś w dziale ilustracyjnym zaszły bardzo gruntowne przemiany, niepomyślne dla herbownictwa polskiego i związanej z niem tezy Piekosińskiego o herbach z 1413 r. Powiedzmy odrazu: znaczna część herbów polskich, znanych z inkunabułn, nie istnieje w rękopisie, a ściślej mówiąc, rękopis posiada tylko następujące herby: 6 herbów biskupich, a mianowicie Trąby Mikołaja Wieniarskiego, arcybiskupa gnieźnieńskiego; Syrokomla Jakóba Kurdwanowa, biskupa płockiego; tarcza czterodzielna z czterorzędową szachownicą w pierwszem i czwartem polu, w drugiem i trzeciem dwie osęki, złożone w krzyż, nad niemi sześciopromienna gwiazda (herb kapituły) Mikołaja¹, biskupa lubuskiego; Jana Kropidły, ks. opolskiego, biskupa włocławskiego, z orłem piastowskim w drugiem i trzeciem polu; w pierwszem i czwartem dwie dłonie, dzierżące koronę, raczej znak symboliczny, a może też herb kapituły.

Dotychczas idą ze sobą rękopis i inkunabuł zgodnie, lecz przy herbach ostatnich dwóch biskupów istnieje między nimi całkowita rozbieżność: biskup wrocławski otrzymuje w inkunabule Jastrzębca, w kronice Godziembę, Andrzejowi Laskaremu Gosławickiemu, Dominatowi poznańskiemu, przypisuje inkunabuł Godziembę ², zgodnie z rzeczywistością, zaś kronika mylnie Jastrzębca.

Wreszcie kronika wprowadza nadto jakiegoś biskupa »Vra-dlivianensis« ³, którego nazywa Janem i daje mu za herb tarczę czterodzielną z orłem śląskim w drugiem i trzeciem polu, pierwsze i czwarte pole pokryte szachownicą. Jest to oczywiście herb Wacława ks. lignickiego, biskupa wrocławskiego, którego autor nazywa raz »Wratislawiensis«, drugi raz mylnie >Vradlivianensis«, jakkolwiek na początku kroniki wymienił biskupów poprawnie, wspomi-

¹ Niesiecki, Herbarz polski w wyd. Bobrowicza I. 94, zwie go Janem i twierdzi, że w 1420 r. byt przeniesiony od cesarza Zygmunta na biskupstwo strygońskie.

* Piekosiński, Heraldyka 287, nie chce uznać za Godziembę rysunku rośliny zielonej o 3 liściach i tyluż korzonkach. Oczywiście, że wizerunek ten przypomina raczej kapustę niż sosnę Godziemby o 3 wiechach, lecz trzeba się zgodzić na to. że wizerunki inkunabułu przypominają nieraz dziecinne niezdajpJilr rysunki i że w oczach ich twórcy te liście kapuściane mogły całkiem wyobrażać wiechy sosny.

³ Wyd. Buck’a str. 165.

...

nająć także o istotnej czy rzekomej bytności biskupa krakowskiego którym był wówczas Wojciech Jastrzębiec. Słowiańskie nazwy, obce' autorowi, wytworzyły w pojęciach jego cały splot bałamuctw. Inkunabuł natomiast opuszcza już nazwę rzekomego biskupa »Vradli-vianensis«.

Z herbów polskich spotykamy jeszcze w kronice herb uniwersytetu krakowskiego, odmienny niż w inkunabule: ten ostatni przedstawia orła w tarczy, podczas gdy w kronice tarcza jest przedzielona na dwie części: w górnej orzeł, w dolnej ręka, trzymająca księgę.

Oba dzieła zamieszczają dalej herby księcia mazowieckiego i książąt śląskich, z Brzegu, wielkiego Głogowa, Opawy, Opola i Miin-sterbergu, a także Jana, księcia szczecińskiego. Wogóle odnośnie do Polaków autor najszczodrzej przydziela im imię Jana.

Natomiast tarcza z herbem Witolda jest pusta i herb jego przedstawiony >w niebywały sposób« według słów Piekosińskiego nie istnieje w rękopisie z 1413 r. Tarcza czterodzielna z Pogonią w pierwszem i czwartem polu, a z murzynem w drugiem i trzeciem jest najprawdopodobniej czczym wymysłem nieznanego autora inkunabułu z 1483 r.

Jedynym z herbów szlacheckich polskich, napotkanym w rękopisie Ulryka z Richentalu jest godło Scibora ze Ściborzyc, pan,a z nad Wagu. W tarczy czterodzielnej Ostoja Ścibora w pierwszem i czwartem polu, krzyżuje się w drugiem i trzeciem z Korczakiem w pierwotnej formie: połupies w misie czy korczyku, wskazując na związki rodowe tego wielmoży może z rodem Dymitra z Goraja lub Czuryłów⁸ 9.

Pozatem niema w rękopisie ani jednego herbu, których wizerunki zamieszcza inkunabuł, wszystkie są dorobione w czasie późniejszym bądź na podstawie rzeczywistych informacyj, jak Sulima przy nazwisku Zawiszy z Garbowa (Herr Gawisch faffcius de Sa-baischgi), bądź też nawet wytworem fantazyi, jak przy nazwisku pana Ingolta von Montfredis lub pana Thauschrium, a tem samem

niesłychana waga, jaką kładł Piekosiński na poczet nieznanych herbów¹ wczesnego średniowiecza, których miała dostarczyć kronika soboru konstancyjskiego, musi być sprowadzona do znacznie skromniejszej miary.

Gdyby kto miał pod tym względem jeszcze jakie wątpliwości, to wystarczy przeczytać uważnie wstęp' Buck’a do edycyi kroniki Ulryka z Richentalu, w którym wyraźnie zaznacza, że „Der text (der druckausgabe) ist aber in allen vielfach gefälscht und beschnitten«, a sąd ten rozciąga na wszystkie trzy wydania kroniki, dwa augsburskie z r. 1483, 1538 i trzecie frankfurckie z 1575.

Jeżeli się zresztą weźmie pod uwagę herby najstarsze w święcie, które nam przekazuje inkunabuł, a które nie istnieją w rękopisie kroniki, to musi się uznać, że sąd ten nie jest zbyt surowy. Cóż powiedzieć bowiem na herby Abaysia, Abythaya, Bananyasa, Juliusza Cezara, Ahaswera, Joba, Dawida, Jozuego, Judy ,Macha-beusza, Aleksandra Wielkiego, Hektora z Troi¹⁰ 11, wreszcie Trzech Króli, oraz Goga i Magoga, którymi raczy nas .inkunabuł P¹² Układanie tych herbów było chyba tylko czczą zabawką ze strony nieznanego autora, który wplatał pospolite bajdy w rzeczowe i treściwe opowiadanie Ulryka z Richentalu.

Nie można powiedzieć, że kronika tego ostatniego jest wolna od niedostatków i naiwności, niezaprzeczenie piętrzy się w niej sporo błędów geograficznych, wywołanych nietylko nieznajomością rzeczy, lecz również i trudnościami lingwistycznemi, z jakiemi walczyć musiał Ulrykwtem nowożytnem Babel językowem. Niepodobna jednak nie uznać dobrej woli autora, z jaką usiłuje dojść do poznafnia istoty rzeczy, do rozeznania się w tym tłumie nieznanych dla siebie narodowości rozmaitych wyznań.

Jak to słusznie podkreślił w przedmowie kroniki Buck, autor dąży do tego, aby sam wszystko zbadać, wywiedzieć się najdokładniej, nie szczędzi w tym kierunku trudu i kosztów, a rozumiejąc, że dzieło jego ze względu na ogrom celu, który sobie przed oczy postawił, nie może być doskonałe, powtarza parokrotnie: »Und hett ich ettwas vergessen, das sol man miner unwissenhait und trakait zülegen, wan ich doch das zu [weg] bracht hab, on menglichs hilff

und uff min costen gemalet hab und den malern iren Ion geben, on menglichs stür und hilf« \

Otóż, o ile mi wiadomo, nikt dotychczas nie zajął się sprawą identyfikacyi wszystkich tych osób, które autor wymienia w toku opowiadania¹³ 14. Mając na wTzględzie rozpatrzenie tego pomnika prze-dewszystkiem z punktu widzenia heraldycznego, i ja również odnośnie do uczestników polskich soboru zostawiam tę sprawę na boku* o ile naturalnie przez obecność herbów nie wchodzi w zakres dzisiejszych rozważań. Ale już pobieżny rzut oka na treść kroniki wskazuje, że jeżeli w dziedzinie zachodnio i środkowo-europejskiej autor się myli i to myli niejednokrotnie, to już wszystko, co dotyczy kwestyi wschodnio-europejskiej jest mu najcałkowiciej obce.

Utożsamia wyznanie kościoła wschodniego, greckiego, z pojęciem Grecyi, jako kraju i narodowości, a że Grecya dla niego leży w Afryce, można sobie wyobrazić, jaki z tego powstaje chaos: ...»ma-gnus Georius archiepiscopus Cunionensis. Et conjacet domino duci Witoldo de.Littow. Et respicit ad Turcos. Ibi ipse habet tres epi-scopos et ab altera parte tendit ad Russiam albam. Et jacet suus archiepiscopatus intra Grecorum« ¹⁵ 16. Jest to mowa prawdopodobnie o Grzegorzu Camblaku, metropolicie, którego gdzieindziej nazywa »herr Jerg ertzbischoff zu Kyvionensis« *. Zresztą tam, gdzie autor nie może sobie dać rady z rozwiązaniem jakiejś trudności geograficznej, przecina węzeł lapidarnie: »liegt in der Türgei«.

Wobec tego uważam za słuszne, aby w tych ustępach, w których autor relacyonuje o osobach lub rzeczach wschodnio-europejskich zachować jak najdalej idącą ostrożność, a tern samem nie mogę podzielić zapatrywania Piekosińskiego, który z całą powagą roztrząsa pytania, co to są za nieznane herby ruskie, wyobrażone zresztą bez zmian tak w kronice jak i w inkunabule, a mianowicie: Wildypolda, księcia Sarazyi, N. księcia Rusi czerwonej, Pawła, księcia prawej Rusi, Fodura, księcia smoleńskiego na Rusi czerwonej¹⁷. Mojem zdaniem polegają one na całkowicie mylnej interpretacyi

jakichś znaków chorągiewnych, na fałszywem zrozumieniu przez autora tytulatury i imion owych nieznanych książąt, czy może wielmożów litewsko-ruskich i wartość tego przekazu należy zmodyfikować przynajmniej do jakiejś mało realnej legendy.

Aby dojść w rezultacie do jakichś wniosków ostatecznych, należy postawić sobie pytanie, jak winien ustosunkować się na przyszłość czytelnik do kroniki samej i do inkunabułu z 1483 r.?

Sądzę, że kronika soboru konstancyjskiego mimo tego, iż już niejednokrotnie zajmowała się nią literatura, pod względem udziału gości polskich czy to ze strony szlachty, czy to ze strony miast, nie została dotychczas należycie wyzyskana¹. Praca nad identyfi-kacyą gości polskich, wymienionych częściej z nazwiska lub urzędu, czasem w towarzystwie znaku herbowego, lecz prędzej bez niego, mogłaby jeszcze przynieść interesujące rezultaty. Lecz praca ta po , oczyszczeniu z jawnych nonsensów musiałaby zostać rozdzielona na dwie grupy: 1° zbadanie przekazu kroniki Ulryka z Richentalu na podstawie rękopisu i ta część tylko identyfikacyj może być uważana za spadek 1413 r.; 2° porównanie zasobu wiadomości zdobytych na tej drodze z inkunabułem 1483 r., aby wydobyć z niego, o ile spuścizna z 1413 r. została przez nieznanego autora rozszerzona; wartość tego ostatniego przekazu musi oczywiście być zacieśniona do r. 1483 i lat mu najbliższych, a żadną miarą nie może być przerzucona na r. 1413, a tern mniej na koniec XIV lub początek XV wieku. W okresie 70 lat mogły zajść takie zmiany, że robienie tak odległych analogij byłoby rzeczą niebezpieczną.

Dla informacyi dodam jeszcze, że gdy Buck w 1882 r. przyjmował istnienie tylko 5 rękopisów, Kautzsch ⁸ w 1894 r. 7 rękopisów, Sokołowski¹⁸ 19 20 21 mówi już o 10 rękopisach kroniki soboru konstancyjskiego. Są to mianowicie: 1° aulendorfski hr. Gustawa von Königsegg (fac-simile w wyd. dra Sevina z 1881 r., tekst w wyd.

M. Bucka z 1882 r.); 2° konstancyjski w Rosgartenmuseum (wyd. Wolf 1869 r.); 3° petersburski(wyd. ces. archeol. Towarzystwo 1874t.¹); 4° pragski (bibl. Uniwersytetu); 5° wiedeński, niedokończony (bibl. cesarska); 6° w Wolfenbüttel; 7° zaginiony, ale znany w literaturze z Wolfenbüttel; 8° i 9° w Karlsruhe (dwa rękopisy); 10° nieistniejący w Salem, który się spalił w 1697, opisany pokrótce przez Ma-billon w Iter Germanicum na str. 81.

Wszystkie one roszczą sobie pretensye do tego, żeby reprezentować oryginały, Lamprecht²² 23 przypuszczał nawet, że Uiryk Ri-chental stał na czele fabryki Codices picturati i że ilustrowane rękopisy kroniki soboru konstancyjskiego wyszły z jego oficyny. Kautsch²⁴ jednak na podstawie znamion ilustracyjnych, podobnie jak Buck na podstawie znamion wewnętrznych twierdzą, że żaden z nich nie jest oryginałem; Buck nawet wysuwa opinię, że oryginał spisany był po łacinie, a dopiero później przetłómaczono go na język niemiecki w dyalekcie górnoreńskim. Oba] zaś są zgodni w tern, że za najstarszy rękopis poczytać należy aulendorfski, który powstał prawdopodobnie po r. 1420, a przed r. 1433.

II.

Uporawszy się z kroniką soboru konstancyjskiego, przejdźmy obecnie do rozpatrzenia drugiego pomnika heraldycznego, który został nazwany przez Piekosińskiego rolą marszałkowską z 146 L r. Jest to rękopis z XV wieku, nr. 4790, obecnie własność Biblioteki Arsenału w Paryżu, niegdyś wybitnego bibliofila francuskiego, Antoniego Rene Voyer, markiza de Paulmy, który od r. 1759 do 21 czerwca 1763 był ambasadorem francuskim w Polsce.

Rękopis nie zawiera wyłącznie herbów polskich i nie jest pochodzenia polskiego. Autor tego herbarza był prawdopodobnie he-

roldem księcia burgundzkiego, który stopniowo w czasie od 1429 do 1461 r. zebrał na 167 kartkach wizerunki barwne herbów szlachty europejskiej i rycerzy Złotego Runa. Folio 119 r° przedstawia króla polskiego w stroju turniejowym, folia 119 v°—121 r° tarcze z herbami szlachty polskiej, ułożone szeregiem.

Herbarz ten, opatrzony wstępem krytycznym, wydał w 1890 r. Loredan Larchey p. t. »Ancien armorial equestre de la Toison d’or et de FEurope au XV siede«.

Ponieważ herby polskie były wydawcy całkowicie obce, przeto tę część rękopisu odstąpił do opracowania bar. Oskarowi de Wat-teville, który jak na cudzoziemca wywiązał się ze swego zadania nienagannie, dał ńa heraldykę polską pogląd na ogół słuszny. Starał się zapoznać z herbarzem Długosza, z pracami heraldycznemi Pie-kosińskiego, że mimo to nie uniknął rażących błędów, dziwić mu się niepodobna: gdy przy herbie Korczak za średniowiecznych reprezentantów tego rodu • uważa Branickich lub gdy, przyjąwszy za nazwę techniczną średniowieczną »herb (z germańskiego erben, he-riter«) dowodzi, że »szlachta polska tworzyła herb czyli grupę lub klan, w której poszczególne rodziny wyróżniały się między sobą klejnotem przy tożsamości znaku rodowego w tarczy«.

Te błędy nie mogą nas zbytnio gorszyć ani dziwić, bardziej uderzającym jest błąd wydawcy p. Loredan Larchey, a jeszcze bardziej zastanowić musi, że został on zupełnie bezkrytycznie powtórzonym przez Piekosińskiego.

Oto bcfwiem autor herbarza, kładąc wizerunki herbów polskich, chciał je mieć w sposobie ciągłym wzdłuż grzbietem spojonych kartek rękopisu. Tymczasem ten naturalny i, jak zobaczymy poniżej, logiczny porządek został zerwany przez wydawcę, który każdą kartkę wydrukował jako odrębną dla siebie tablicę bez względu na jej sąsiadkę, z którą tworzyła zamkniętą całość. W stanie obecnym przedruk wydawcy, a za nim Piekosińskiego w Heraldyce²⁵ daje na tablicy pierwszej herb księcia mazowieckiego, herby paru ziem polskich, po których następują herby szlacheckie. Tablicę drugą roz-

Hill

poczyna ponownie dalsza serya herbów ziem polskich, za którymi idą szlacheckie. Tablice trzecia i czwarta zawierają wyłącznie herby szlacheckie.

Przeciwnie, przyjmując porządek, przyjęty przez autora rękopisu, a więc kartki pierwszą i drugą jako pierwszą tablicę, a trzecią i czwartą jako następną, otrzymamy układ logiczny, jasny: po herbie księcia mazowieckiego, herby ziem polskich, poczet szlacheckich rozpocznie Leliwa, której ród w XV wieku podtrzymywał jeszcze swe świetne tradycye z XIV wieku.

Przy dyspozycyi Loredan Larchey i Piekosińskiego Leliwie przypadało miejsce na drugiej tablicy, a poczet herbów szlacheckich rozpoczynał mniej słusznie Stary koń i pan z Myedzwyedzy (le sire de Meowed), mniej znany przedstawiciel tego rodu, choć nie brakło współcześnie wybitniejszych w osobie Jana Szafrańca, biskupa kujawskiego i kanclerza koronnego.

Z kolei wypada nam się zastanowić nad tem. czy parlya polskich herbów w tym herbarzyku może być uważana za kopię roli marszałkowskiej z r. 1461, którą chce w niej widzieć Piekosiński. Podczas gdy autor katalogu Biblioteki Arsenału, p. Henri Martin, uważał ten herbarzyk za dzieło herolda księcia burgundzkiego, wydawca jego, p. Loredan Larchey usiłuje bliżej autorstwo to sprecyzować. Wśród współczesnych, który zostawił obszerne pamiętniki, napotyka Jana Lefevre czyli Jana de Saint-Remy, pana na Avesnes, Morienne i Vacquerie, zwanego także Toison d'or lub Charolais, najpierw herolda angielskiego, następnie Złotego Rund, a zarazem księcia Burgundyi, i temu to heroldowi przypisuje ułożenie herbarza. Pomijam dowody, bardzo silnie przemawiające za hypoiezą autora, ale które do naszej sprawy nie należą. Jako szczegół ważny do zapamiętania pozostaje ten, że król turniejowy w przysiędze swojej przy objęciu godności zobowiązywał się do gromadzenia herbów książąt, hrabiów, wicehrabiów, baronów, panów chorągiewnych i mano w, do podejmowania w tym celu podróży i wciągania w księgę ich imion i przydomków, zawołań bojowych i herbów, oraz tytułów. »Le bon plaisir du roy sera que vous yres par toutes les provinces et marches de ce royalme... avec la commission du roy... ä tous les princes, contes, vicontes, barons, baneres, bacelleres et autres notables hommes... pour savoir la noblesse de son royalme... et de ceulx faire un extrait ä fasson d’un livre ou seront leurs noms et

surnotns, les cris et leurs armes, blasons et titre naturel« (Recueił sur le roi d’arrnes, 4655, ms. Arsenal) \

To nam wyjaśnia, dlaczego herbarz arsenalski zawiera taką różnorodność herbów, ugrupowanych według krajów europejskich. Pamiętniki zaś Jana de Saint-Remy odnośnie do herbów polskich zawierają wskazówkę pierwszorzędnej wagi, mianowicie pamiętni-karz opowiada, że o herbach polskich pouczył się w Arras w 1434 r. u szlachetnego cudzoziemca, sire Nicole Lasessequin. »Le quin est un ki sans doute« objaśnia nas wydawca, p. Loredan Larchey. Tym sire Nicole Lasessequin musiał być nie kto inny jeno Mikołaj Lasocki. kanonik krakowski, który, jako wysłannik soboru bazylejskiego, uwiesił pieczęć z herbem swym u aktu traktatu pokojowego w Arras, zawartego w 1435 r. między Karolem VII, królem francuskim a Filipem Dobrym, księciem burgundzkim.

Dlaczego wiadomość ta nie została wyzyskana przez Piekosiń-skiego, nie umiem sobie wytłómaczyć. Zamiast fikcyi jakiejś roli marszałkowskiej z 1461 r., o której istnieniu skądinąd nic nie wiemy, uzyskalibyśmy datę pewną kompozycyi partyi polskiej herbarza na lata 1434—1435.

Lecz Piekosiński na poparcie swej hypotezy wysuwa moment nie do pogardzenia, że nad tarczą z herbem Zadora, znajdujący się nadpis: »le sire de Lanscrone le marecal de Polaine«, wskazuje na Mikołaja z Brzezia, marszałka wielkiego koronnego od 1440 r. do roku śmierci przed marcem 1462. Byłby to istotnie moment rozstrzygający, gdyby nie to, że Mikołaj z Brzezia nie był jedynym przedstawicielem tego rodu, który nosił marszałkowską buławę. Przed nim ojciec jego, Zbigniew, był marszałkiem koronnym od 1409 r. aż do chwili śmierci w początkach 1425 r. Wprawdzie byłoby dziwnem, że Mikołaj Lasocki (f 17 września 1450 r.) w dziewięć lat po zgonie wspomina go jeszcze, jako marszałka koronnego, ale musimy pamiętać o tem, że Lasocki w misyi dyplomatycznej bawił w Rzymie w latach 1426/7, potem na soborze bazylejskim w 1433 r.³, z którego podążył do Arras, a niewiadomo nam, czy w międzyczasie powracał do kraju, stąd łacno możnaby mu przy-

¹    Loredan Larchey, op. cit., str. VII—XXVI.

²    For. Semkowicz, Pieczęć polska przy akcie traktatu pokojowego w Arras z r. 1435, Rocz. Tow. herald. V. 85—89.

³    Por. Morawski, Historya Uniwersytetu Jagiellońskiego I. 305—307. 333; Cod. epist. Vitoldi, str. 742. 750. 762-3. 764. 767.

pisać nieznajomość zmian zaszłych na stanowiskach w czasie jego nieobecności w kraju.

Lecz gdyby to twierdzenie miało być zbyt ryzykowne, to jest jeszcze drugie wyjaśnienie, bodaj czy nie najlepsze. Mikołaj z Brzezia, zanim został marszałkiem koronnym w 1440 r., był marszałkiem nadwornym w 1432 —1434 r., i prawdopodobnie ten jego charakter * ma na myśli nadpis nad tarczą herbarzyka. W każdym razie »le marecal de Polaine« charakteru tego nie indywidualizuje i może równie dobrze wskazywać tak jedną godność, jak i drugą. Wszak to i ojca jego, gdy był marszałkiem nadwornym, zwano marszałkiem królewskim, dworu królewskiego lub Królestwa Polskiego. W każdym razie lata marszałkowania na dworze Mikołaja z Brzezia dziwnie schodzą się z danemi pamiętnikarza Jana de Saint-Remy.

Mogłoby się jednak zdarzyć, że hipoteza p. Loredan Larchey o autorstwie Jana de Saint-Remy jest mylna, że pamiętniki jego są całkowicie tworem niezależnym od herbarza, który byłby dziełem anonima.

Dla rozproszenia i tych wątpliwości uciekłam się do identy-fikacyj herbów z osobistościami, które w okresie lat 1430—1436 działały na wybitniejszych stanowiskach²⁶. Wynik ich następujący:

Karta 119 v°—120 r°:

1.    W polu czerwonem orzeł* biały jednogłowy bez korony, w prawo zwrócony, ze złotym dziobem, złotymi szponami i złotą przepaską na skrzydłach. Nadpis: le duc de Maso wie. Herb książąt mazowieckich.

2.    W szachownicy sześciorzędowej o białych i czerwonych polach, głowa żubrza czarna ze złotym pierścieniem w nozdrzu, złotą koroną i złotymi rogami. Nadpis: la grandę Polaine. Według Piekosińskiego jest to herb Wielkopolski w XIV i XV wieku.

3.    W polu niebieskiem lew złoty w prawo, wspinający się na szarą skałę. Nadpisu niema. Herb ziemi ruskiej.

4.    W polu niebieskiem złoty krzyż podwójny o nierównych ramionach: górne krótsze, dolne dłuższe. Nadpisu niema. Według Piekosińskiego jest to jeden z herbów dynastyi Jagiellońskiej.

5.    W niebieskiem polu złoty gryf w prawo. Nadpisu niema. Herb ziemi bełzkiej²⁷.

6.    W czarnem polu głowa królewska z siwą brodą, jedną koroną złotą, wywróconą na szyi, drugą złotą i złotymi rogami na głowie. Nadpisu niema. Herb ziemi dobrzyńskiej.

7.    Tarcza w słup na dwa przedzielona pola: w prawem czer-wonem połulew złoty; w lewem srebrnem połuorzeł czarny. Nadpisu niema. Herb ziemi kujawskiej lub łęczyckiej, względnie sieradzkiej. Rozkład barw i znaków pieczętnych zbliżony do wszystkich trzech typów, ściśle żadnemu z nich nie odpowiada według tego, co wiemy o nich z herbarzy.

8.    Leli w a. Nadpis: le sire de Lywy. Jan z Tarnowa, wojewoda krakowski, f 1433.

9.    Stary koń. Nadpis: le sire de Meowed. Tomasz z Myedz-wiedzy, wymieniony w 1434 r. w Inscriptiones clenodiales, nr. 687.

Do wybitniejszych przedstawicieli tego rodu należeli współcześnie: Jan Szafraniec, biskup kujawski, kanclerz w. koronny, f 1433 i Piotr Szafraniec z Pieskowej Skały, podkomorzy krakowski, w latach 1406. 13/V—1430. 10/V1II, względnie jego następca na urzędzie w latach 1431. 12/V—1442. 26/11 tego samego imienia z przezwiskiem juvenis.

10.    Rawa. Nadpis niezrozumiały: le sire de Placotini. Krystyn z Ostrowa, kasztelan krakowski, f 1431; Warsz z Ostrowa, kasztelan zawichojski, 1434. 28/V—1438. 12/V.

11.    Poraj. Nadpisu niema. Mikołaj z Michałowa, wojewoda sandomierski, kasztelan krakowski od 1430. 7/XII —1438. 4/VI.

12.    Nałęcz. Nadpis: Le sire de Samothuly. Dobrogost z Szamotuł, kasztelan poznański, generał wielkopolski do r. 1439; Sędziwój Ostroróg, wojewoda poznański, 1431. 11/IV—1439. 24/IX.

13.    Leszczyc. Nadpis: Le sire de Liaska. Stanisław ze Skar-szewa, kasztelan biechowski, 1436; Mikołaj z Lubstowa, kasztelan kruświcki, 1436.

14.    Zadora. Nadpis: Le sire de Lanscrone le marecal de Polaine. Zbigniew z Brzezia, marszałek wielki koronny, 1409. 27/VIII— 1425. 17/1; Mikołaj Marszałkowie z Brzezia, marszałek nadworny, 1432—1434.

15.    Łabędź. Nadpis: le sire de Swambek. Andrzej Dunin de Crayow, podkomorzy kujawski, 1423. 16/III—1436. 13/IX.

16.    Gryf. Nadpis: le sire de Grifoy. Andrzej Myszka, archi-dyakon i ofieyał krakowski, potem scholastyk poznański, koło 1424 i 1427; Zygmunt z Bobowy, burgrabia krakowski, 1431.

17.    Odrowąż. Nadpis: le sire de Gzerozny (Szczekociny według Piekosińskiego). Piotr ze Sprowy, wojewoda podolski, 1434.2/IV— 1437. 27/V, postąpił na województwo ruskie.

18.    Sulima. Nadpis: Le sire de Opporow. Władysław z Oporowa, dziekan krakowski, podkanclerzy koronny 1434.

19.    Topór. Nadpis: Le sire de Vapow. Jędrzej z Domaborza, wojewoda kaliski 1431. 11/IV—1434. 4/III i Jan z Ossolina Ossoliński, kasztelan radomski 1419. 27/XI—1435. 7/II.

20.    Jelita. Nadpis: Le sire de Bolesla. Stanisław z Gozdny, kasztelan brzeski 1415—1433 (Helcel II, nr. 2344. 2474. 2476); Marcin z Wyrzysk, kasztelan inowłocławski, 1436; Stanisław z Kalema, łowczy generalny łęczycki, 1428. 2/II —1431. 24/XI, u Bonieckiego już w 1424 r.

21.    Trąby. Nadpis niezrozumiały: le sire de Respsza. Grzegorz Ostyk, kasztelan wileński, f 1440 r. lub może raczej jakiś kasztelan rozpirski nieznany.

22.    W polu czerwonem trzy białe groty ukosem, jeden pod drugim. Nadpis niezrozumiały: le sire de Sauech. Herb nieznany.

23.    Korab. Nadpis: le sire de Korabyo. Mikołaj i Jaśko z większegó Kobierzyeka w Sieradzkiem 1424.

24.    Go d ziem ba. Nadpis: le sire de Godzambo. Andrzej Lu-brański, sędzia ziemski brzeski 1412—1441.

25.    Ni es ob i a. Nadpis: le sire de Gapiensse. Mikołaj Kam-peński (Kępiński), starosta bolesławski, 1425—1439; Paszko Złodziej z Biskupic, kasztelan małogojski 1426. 26/V—1437. 27/XII.

26.    Tarcza herbowa czterodzielna. W pierwszem i czwartem polu czerwonem srebrna Kościesza, w drugiem i trzeciem niebie-skiem srebrny pas poprzeczny. Nadpisu niema. Ród nieznany.

27.    G i o i e k. Nadpisu niema. Wigand z Ostrołęki, kasztelan czerski, 1436; Stanisław z Żelechowa^ biskup poznański, f 1438.

28.    Rola. Nadpis: le sire de Rolisse. Skarbimir Ubisławicz z Borucina, skarbnik kujawski, 1433.

29.    Pobóg. Nadpisu niema. Jakób z Koniecpola, wojewoda sieradzki, f 1430.

30.    Rogala. Nadpis niezrozumiały: Mylenosky (może Miro-sławski). Skromowscy Bartłomiej, podkomorzy, i Piotr, stolnik, sandomierscy, 1420.

31.    Dołęga. Nadpisu niema. Mikołaj Lasocki, kanonik krakowski, sekretarz królewski, 1424, proboszcz szkalmierski 1433.

32.    Byliny. Nadpis: Bylinh. Stanisław z Parznowa, podczaszy warszawski 1431. (Helcel II, nr. 2344).

33.    Świnka. Nadpis: Mesire Scevinkin. Jakób ze Strzyg, chorąży dobrzyński 1430, kasztelan rozpirski 1434.

34.    Lis. Nadpis Goszeglow. Krystyn Koziegłowski junior, kasztelan sądecki, 1419. 3/II—1437. 4/IV.

35.    Łodzią. Nadpis: Lodzą. Piotr z Bnina, kasztelan gnieźnieński 1436.

36.    Kościesza. Nadpisu niema. Gniewosz z Dalowic, pod-stoli krakowski 1-HO—1433; Mikołaj z Chrząstowa, miecznik krakowski 1426. 3/VII—1437. 23/11.

37.    Ogończyk. Nadpis: Ogonow. Krystyn z Kościoła Ko-ścielski, stolnik brzeski, podpisał pokój brzeski 1436; Mikołaj II Kościelecki, chorąży bydgoski 1433, chorąży brzeski 1434, chorąży inowłocławski 1435, potem kolejno kasztelan inowłocławski, starosta dobrzyński, wojewoda inowłocławski, wojewoda brzeski.

38.    Awdaniec. Nadpis: Hebdank. Michał Buczacki, kasztelan halicki 1436.

39.    Ostoja. Nadpis: Moszczycz. Moście z małego Ściborza, syn Ścibora, wojewody siedmiogrodzkiego (Rzyszcz. Muczk. T. II2 str. 481); Piotr Chełmski, kasztelan połaniecki 1436.

40.    Drya. Nadpis: Drya. Piotr z Żernik, kasztelan kaliski 1436.

Karta 120 v°—121 r°:

41.    Śreniawa. Nadpis: Petermon Girzow. Piotr z Kurowa i Śreniawy, starosta lubelski 1431—1432, kasztelan sądecki 1440, lubelski 1460, f 1463; Mikołaj z Wiśnicza Kmita, kasztelan przemyski 1436—1451.

Archiwum B. II. 3.

43. Pomian. Nadpis: Pomyanow. Jarand z Brudzewa vel de Grabie, wojewoda inowłocławski 1431. 11 /IV—1435. 7/IL •    44. Mądrostki. Nadpis: Mandrustky. Jan Kruszyna z Ga

42. W czele. Nadpis: Scelt. Mikołaj Tumigrała Siekowski, starosta brzesko-kujawski 14,31 i 1432. (Długosz, Historiae, T. IV, str. 457).

lowa 1435 r.

45.    Półkozic. Nadpis: Martin de Wroezymhow. Marcisz z Wrocimowic, chorąży krakowski 1410. 15/V1I—1441. 16/X; Jan Rzeszowski, arcybiskup lwowski, f 1436; Michał de Chmelow (de Czisehow), kasztelan sandomierski 1411. 26/XI—1432. 6/X.

46.    Janina. Nadpisu niema. Maciej Suchodolski, sędzia ziemski lubelski r. 1425.

47.    Korczak. Nadpisu niema. Czuryło Andrzej, podkomorzy halicki 1436.

48.    W czerwonem polu trzy srebrne kamienie ukosem w prawo. Nadpisu niema. Nieznany.

49.    Szeliga. Nadpis: Szelygy. Adam z Rytła, kasztelan gostyński 1436.

50.    Nowina. Nadpis: Nauinna. Krysztoporski Mikołaj 1434.

51.    Orla. Nadpisu niema. Jarogniewski Jan z Wielkopolski 1431.

52.    Lewart. Nadpis: Jehan de Nowaczerce. Jan i Mikołaj Firleje z Nowej Cerkwi, bracia, bez godności ziemskiej 1436 r.

53.    Roch. Nadpisu niema. Stanisław Pawłowski, biskup płocki f 1^39.

54.    Oksza. Nadpisu niema. Klemens Wątróbka ze Strzelc, kasztelan biecki, 1438 r. postąpił na sandomierskie.

55.    Prawda. Nadpis: Nicolai de Kynyky. Mikołaj de Kiniki (z. płońska) i z Mniszewa (z. czerska), nie żyjący już 1451 (Boniecki, Herbarz); Paweł z Radzanowa, wojewoda bełzki 1436.

56.    Glaubicz. Nadpisu niema. Ród nieznany.

57.    Grzymała. Nadpisu niema. Jakusz de Strygi, kasztelan rypiński 1436; Domarat. z Kobylan, kasztelan biecki 1410. 9/XII— 1433. 14/VH.

58.    W niebieskiem polu szachownica ukośnie w kostkę ustawiona z białemi i czerwonemi polami. Nadpisu niema. Herb nie

znany.

59. Doi i w a. Nadpisu niema. Jędrzej z Lubienia, podkomorzy dobrzyński, podskarbi koronny 1436.

60.    Tarcza ukosem od lewego dołu ku prawej górze na dwa przedzielona pola: w górnem niebieskiem sześciopromienna gwiazda złota, w dolnem czerwonem pas złoty ukośny. Herb nieznany \

61.    Tarcza w poprzek na dwa przedzielona pola, górne czarne, dolne srebrne; w środku koło od wozu, którego dzwono i sprychy srebrne w czarnem polu, a czarne w srebrnem. Nadpis niezrozumiały: Nycolaus de Sceynibliald. Herb nieznany.

62.    W czerwonem polu złota głowa tygrysia w prawo, przestrzelona ukosem strzałą przez pysk. Nadpis niezrozumiały: Nico-laus de Hor. Herb nieznany.

63.    Korcbok. Nadpisu niema. Korczbok Piotr w 1432 r. (Długosz, Historiae, T. IV, str. 473). .

64.    Zaręba. Nadpisu niema. Marcin z Kalinowy, wojewoda sieradzki 1431. 24/XI-1432. 1/L

Herb 65 niekolorowany z napisem: mons. de la Goutte, który według Piekosińskiego miałby być herbem cudzoziemskim, jest w istocie rzeczy późniejszym facecyjnym dodatkiem, co najmniej z XVII wieku, gdyż goutte oznacza podagrę. Tak go też potraktował wydawca p. Loredan Larchey.

Nie mam najmniejszych wątpliwości, że wykaz mój nie jest wolny od błędów, wobec ułomkowego stanu zestawień urzędników z czasów przedrozbiorowych myłki te nie mogą dziwić; czynić zaś dla tego celu źródłowe poszukiwania, nie widzę potrzeby, zważywszy, że po przeprowadzeniu odpowiedniej rektyfikcyi nie mam zamiaru dalej się tym pomnikiem zajmować. Mam jednak przekonanie, że identyfikacye moje mają niezaprzeczoną wyższość nad iden-tyfikacyami Piekosińskiego, a tem samem pośrednio data powstania tego pomnika zostaje sprowadzona do r. 1434, nie do r. 1461, jak chce Piekosiński, inicyatywa zaś powstania herbarza, zgodnie z wnioskami p. Loredan Larchey, oddana słusznie Mikołajowi Lasockiemu. Teza o roli marszałkowskiej z 1461 r. musi na razie zostać pogrzebaną.

¹ Identyczne znaki pieczętne znajdują się u Pfotenhauera, Die schlesischen Siegel von 1250 bis 1300, Breslau 1879, B. 49. 59: pierwszy z 1316 r. należy do Szybka Grello, drugi z 1318 r. do Jana zwanego Grellin. Uwaga autora, że herby te podobne są do herbów rodu Preditz v. Mühlrädlitz zbliżają się do identyfikacyi Piekosińskiego, który nr. 60 nazywa Pretficem.

22*

Przekonanie o wyższości identyfikacyi mojej opieram na dwojakich danych: ilościowych i jakościowych.

Z 65, a raczej 64 tarcz herbowych wyłączyć należy jako nie podlegające identyfikacyi 7 herbów ziemskich, 4 obce (może śląskie), 2 nierozpoznane; zostaje zatem do rozwiązania 51 herbów. Na tę cyfrę ostateczną identyfikacya Piekosińskiego przynosi 21 nazwisk, z których 19 dygnitarskich, a 2 szlacheckie, 31 herbów pozostawia bez odpowiedzi; moja zaś identyfikacya przynosi 49 nazwisk, z których 45 dygnitarskich, 4 szlacheckie, 2 zostawia bez odpowiedzi.

Tak się ma rzecz pod względem ilościowym, pod względem jakościowym identyfikacya rnoja przynosi wydatną ilość nazwisk dygnitarskich wojewodów, kasztelanów, starostów, podkomorzych, oraz wybitniejszych urzędników ziemskich. Za słuszny jedynie można poczytać zarzut Piekosińskiego, że dziwnem jest w tym spisie opuszczenie Dębna Oleśnickich, tem dziwniejsze, jeżeli się przyjmie, że inspiratorem herbarza był Mikołaj Lasocki, zaufany poplecznik polityki biskupa krakowskiego, Zbigniewa Oleśnickiego L

Lecz opuszczenie Dębna nie jest jedynem: brak tu i Junoszy Kołów, i Kierdei Hryćka Kierdejowicza, i Jastrzębca arcybiskupa gnieźnieńskiego, Wojciecha i innych; spis zaś sam przynosi zaledwie garstkę herbów na ogólną ich liczbę, znaną skądinąd w średniowieczu, tak, że pominięcie to, może i chwilowem zapomnieniem da się wytłómaezyć i dorywczością roboty.

Za kamień probierczy jednak związania tego herbarza z r. 1434/5 i z osobą Mikołaja Lasockiego uważam nazwiska nie senatorów dygnitarzy, bo w ciągu XIV i XV wieku, poszukując urzędników koronnych i litewskich, łatwo jest zawsze trafić na jakiegoś przedstawiciela Łodziów, Toporów, Leliwów, Nałęczów, Porajów i innych, lecz rozstrzygające dla mnie w tym wypadku były nazwiska, niektóre raczej z plebsu szlacheckiego wyjęte, które nie nadawały się do ram czasowych, nakreślonych temu pomnikowi przez Piekosińskiego, a wygodnie i bez sztucznego naciągania rozmieściły się w latach trzydziestych XV wieku.

Dowód, jakim ci indywidualni przedstawiciele z grupy pospolitej szlachty nazwiskami swemi podpierają moje założenie, uważam za donioślejszy, niż całe szeregi senatorskich nazwisk.

ł Morawski, op. cit. 305—306.

Tych reprezentantów szlacheckich jest tylko sześciu, nazwiska ich umieszczone nad tarczą wprawiły w kłopot Piekosińskiego, łatwy do zrozumienia, gdyż wszyscy koło r. 1450 już nie żyją. Oto ich imiona. Nad tarczą z herbem Starykoń umieścił autor nadpis: le sire de Meowed. Identyfikacyi, przed którą uchylił się Piekosiński, dostarcza nam zapiska z r. 1434 \ gdzie Tomasz z Miedzwiedzy wywodzi swe szlachectwo z herbem Starykoń²⁸ 29 30. Dlaczego jemu właśnie przypadło tak poczestne miejsce w herbarzu, bo drugie po Le-liwie. odpowiedzieć nie umie'm.

Nad tarczą z herbem Niesobia jest nadpis: le sire de Ca-piensse. Piekosiński nie umiał nic więcej o nim nad to powiedzieć, że pieczętuje się niem ród Kępińskich. Tymczasem właśnie w latach 1425—1434 występuje, jako starosta bolesławski, Mikołaj Kampeński h. Niesobia, który jeszcze w r. 1451 ręczył za biskupa krakowskiego, musiał więc należeć do jego familiantów, a tem samem być dobrze znany Mikołajowi Lasockiemu i temu zawdzięczać pomieszczenie swoje w herbarzu.

Nad tarczą z' herbem Ostoja znalazł się nadpis Moszczycz, nierozwiązany przez Piekosińskiego, który przecież odnieść należy do Mościca z małego Sciborza, syna Scibora pana z nad Wagu, którego rola i stanowisko olśniewały współczesnych. Moście, działający jeszcze w październiku 1434 r., jak świadczy ugoda zawarta między nim, a klasztorem dominikańskim w Brześciu s, miał z końcem tego roku lub początkiem następnego, paść ofiarą szalejącej na Węgrzech zarazy i tam pochowany został³¹.

Nad tarczą z herbem Lewart, znajdujący się nadpis: Jehan de Nowa Czerce, wskazuje na Jana Firleja, który wraz z bratem Mikołajem pisali się z Nowej cerkwi koło r. 1436.

Nad tarczą z herbem Prawda spotykamy nadpis: Nicolay de Kynyky, którego osoba równie ściśle, jak poprzednie precyzuje nam datę herbarza, odnosi się bowiem do Mikołaja z Kinik, ziemianina czerskiego, nieżyjącego już w r. 1451.

Wreszcie nad tarczą z herbem Pólkozic umieszczony nadpis: Martin de Wroczymhow, odnosi się niezawodnie do chorążego ziemi krakowskiej, Marcina z Wrocimowic, który brał udział w potrzebie grunwaldzkiej, podpisał w 1413 r. przywilej horodelski, i jeszcze w 1436 r. kładł swój podpis pod pokojem brzeskim.

Obecność tych sześciu przedstawicieli szlacheckich, mojem zdaniem rozstrzyga niewątpliwie datę powstania polskiej czyści herbarza na korzyść r. 1434/5, a uchyla możliwość przyjęcia daty r. 1461. Wskazuje również na to, że informacye o osobach drugo i trzeciorzędnych wśród warstwy szlacheckiej wyjść musiały od prywatnego sprawozdawcy, który na chybił trafił wymieniał zarówno senatorów, dygnitarzy ziemskich, jak i swoich osobistych znajomych. Trudnem jest do pomyślenia, aby jakikolwiek spisoficyalny czy rola marszałkowska mogły uwzględniać osobistości całkowicie nieznane i bez znaczenia.

Kiedy już jesteśmy przy herbarzach francuskich nie od rzeczy będzie wspomnieć, że herby polskie przedostały się również do współczesnej literatury francuskiej.

Okazem tego rodzaju jest romans rycerski, ułożony przez Antoine de la Sale (koło 1368 f 1464), sekretarza kolejno Ludwika III andegaweńskiego i brata jego Rene, a następnie wychowawcy syna tego ostatniego, Jana. Był też w służbie konnetabla Ludwika luksemburskiego, hrabiego Saint-Pol, i Filipa Dobrego, księcia Burgundy i. Z wędrówek swoich po Włoszech przywiózł umiejętność wyrażania się w lotnej nowelistycznej formie, której dowodem są jego rycerskie romanse; La Salade, La Salle, oraz Le petit Jehan de Saintre¹.

Właśnie w tym ostatnim romansie przy opisie turnieju występują rycerze polscy. Rzecz dzieje się we Francyi. Mały Jehan de Saintre, dla przypodobania się damie swego serca, wyzywa do walki na turnieju najtęższych rycerzy świata. Wśród nich zgłasza się wspaniały »baron de Poullaine, le seigneur de Loisselench«, który z czterema towarzyszami »le sire d’Andach, le seigneur de Nulz, le seigneur de Morgę, le seigneur de Terg«, dążą w pobożnej pielgrzymce do Compostełli. Następuje opis turnieju, w którym biorą udział nasi rycerze, autor odmalowuje przy tej sposobności ich tarcze herbowe, opisuje zbytek ich zbrojnego stroju, wystawność darów, jakimi obsypywali przeciwników.

'Antoine de la Sale, Le petit Jehan de Saintre. Znal ten romans Szajnocha, Jadwiga i Jagiełło, gdzie strona jego obyczajowa znakomicie wyzyskana.

Mały Jehan de Saintre pokonuje potężnego barona de Loisse-lench, za co bierze nagrodę z rąk swej damy, lecz walka i zwycięstwo zamykały się w formach tak wykwintnej rycerskości, że chwilowi rywale rozstają się z sobą w najlepszej zgodzie, a rycerze polscy, nie zwlekając, puszczają się w dalszą drogę do Compostelli.

Mam przekonanie, że choć opis ten jest częścią romansu, nie jest on tylko czczem zmyśleniem, lecz autor w młodszych swoich latach istotnie widział rycerzy polskich i herby ich opisał. Niestety! nazwiska są tak poprzekręcane, że prawie niepodobna ich zidentyfikować.

Lepiej natomiast do tego celu posłużą nam ich herby; a więc baron de Loisselench nosi: d’argent ä un beuf rampant de gueulles, cornes et ongles de sable; sur le heaulme: un demi beuf de gueulles entre deux penars (fleches) d’argent, naissans d’un carcoys de mesme et de gueulles*. Pomijam klejnot, który w heraldyce polskiej nigdy większej nie odgrywał roli. Godło tarczy: postać wołu czy # ciołka w różnych występuje herbach 'bądź w całości, bądź w części, lecz mimo to nie przypisałabym go ani rodowi Ciołków lub Wie-niawitów, lecz herb i osobę odniosłabym do Bartosza z Wissenburga młodszego.

Przynależność rodowa przedstawicieli Wezenborgów nigdy właściwie gruntownie zbadana nie została. Utarło się nawet mniemanie niczem zresztą nie poparte, że Maćko Borkowicz i Bartosz z Wis-semburga wyszli z jednego i tego samego pnia, a że materyał sfra-gistyezny i historyczny zaliczał Maćka do rodu Napiwonów, stąd i Bartosza temu samemu rodowi przypisano. Przesłanki jednak tego wniosku są niesłychanie wątłe: jak się domyślać wolno, za podstawę służyło im chyba przezwisko »de Veszemborg«, przydawane czasem synowi Maćka Borkowicza, Fredhelmowi \ Wkońcu pomysł ten mógł się zrodzić i z tej przyczyny, że Kazimierz Wielki udarował w 1338 r. Maćka Koźminem z 15 wsiami³² 33, a w 1369 r. tenże sam król Bartosza z Wezenborga obdarza Koźminkiem z 4 wsiami³⁴. Zbieg podobieństwa nazw tych dwóch miejscowości, tymczasem jest całkowicie przypadkowy; Koźmin leży w powiecie krotoszyńskim, Koźminek w powiecie kaliskim, a choćby nawet zachodziła tożsamość miejscowości, nie można zapominać o tem, że między r. 1338 a 1369 przypadła na r. 1358 katastrofa Maćkowa i trudno przypuścić, aby ten sam król gloryfikował odłam jeden tego samego rodu, gdy inną jego gałąź wydawał jednocześnie pod miecz katowski.

Takie najbardziej skrajne stanowisko w kwestyi przynależności rodowej Wezenborgów zajął jedyny biograf Bartosza, Breiter¹, tem dziwniejsza, że rozporządzając wcale bogatym materyałem, dał mu się z rąk wyśliznąć.

Inni autorowie, idąc przeważnie za Długoszem², jak Szajnocha⁸, Szujski⁴, Brandowski⁵, zaliczają Maćka do rodu Napiwonów, Bartosza do Nałęczów; Piekosiński * układa jakąś całkowicie sztuczną genealogię, w której wywodzi Wezenborgów z dynastyi ruj-skiej i spokrewnionej z nią linii pobocznej Borków, nie rozstrzygając zresztą o wspólności rodowej Maćka Borkowica i Bartosza We-zenborga. Ze starszych zaś autorów Łukaszewicz ⁷ przypisuje Borkowica do rodu Łodziów, zaś śląski Sinapius⁸ ród ten wywodzi z Alzacyi, przyczem jednak przy rozróżnieniu ich genealogii i godła « rodowego dopuszcza się konfuzyi, łącząc w jeden pień wspólny średniowiecznych Wezenborgów i szlachtę z XVII wieku von Wiesenberg o całkowicie odmiennym herbie, bardziej właściwym niemieckiej heraldyce, a ze względu na pewne nowożytne w nim cechy, nie do pomyślenia w XIV i XV wieku.

W istocie rzeczy natomiast materyał historyczny dyplomata-ryuszy i zapisek średniowiecznych nigdzie nie uprawnia do tego

¹ Breiter, Bartosz z Wissemburga, Przegl. powsz. 1889, odbit. Kraków 1889, str. 3. 4. przyp. 2, 5, str. 5, przyp. 4; strony powołane według odbitki. * Długosz, Hist. Pol. III. 270, IV. 459.

⁸ Szajnocha, Jadwiga i Jagiełło, Dzieła VI, 4—21.

⁴ Szujski, Maćko Borkowicz, wojewoda poznański, Dzieła S. II. T. VII. 127—141; Tenże, Ludwik węgierski i bezkrólewie po jego śmierci, tamże 243-244.

⁵    Brandowski, Baron Maciej Borkowicz, Poznań, 1879, pass.

⁶    Piekosiński Fr., Obrona bypotezy najazdu, Rozpr. Akad. Umiej., Wydz. hist.-filoz. XVI. 79.

⁷ Łukaszewicz, Opis kościołów parafialnych w dyecezyi poznańskiej,

1859, II. 20.

⁸ Sinapius, Schlesische Curiositäten, Wrocław 1720, str. 1032—1033. Herb panów von Wizemberk: tarcza czterodzielna, w lem i 4em polu czarny orzeł ukoronowany, w 2em i 3*m ukoronowany lew w skoku; na tarczy środkowej królewska korona.

wniosku, nie wykazuje żadnej filiacyi między Borkowicami a Bartoszem, i pozwala przypuścić, że były to dwa całkowicie odrębne dla siebie rody. Materyał zaś sfragistyczny, to przypuszczenie zamienia w niezbity pewnik. Pieczęć Maćka Borkowica z 1343 r. przedstawia rosochatą głowę jelenia, między którego rogami znajduje się łacińska majuskuła M¹, tenże sam znak herbowy powtarza się w pieczęci Józefa z Grodzisk w 1382 r., w której tylko majuskuła znika³⁵ 36; obaj zatem są przedstawicielami rodu Napiwonów.

Natomiast śląscy³⁷ 38 Wezenborgowie, do których się Bartosz zalicza, noszą w tarczy wołu o rozłożystych rogach, w klejnocie dwa kwiaty lub dwa kamienie młyńskie, przeciągnięte w osi na kiju. Tak 'wygląda pieczęć Thema z Wisenburka w 1279 r., oraz Kietliczów *, używających tego samego godła herbowego w 1290, 1310 i 1334 r.; z identycznym herbem, jak na pieczęci Thema z Wisenburka, występuje w herbarzu flamadzkim z 1370 r. Bartosz z Wissenburga. Umieszczony powyżej nadpis »Bartos van Vesenberch« nie pozwala wątpić, że mamy do czynienia z autentycznym znakiem herbowym Bartosza.

Znamienity rycerz polski z francuskiego romansu nosi również w tarczy kroczącego wołu, klejnot ma nieco odmienny niż na pieczęci i w herbarzu, lecz klejnot mało zasadniczą tworzy różnicę w heraldyce w ogóle, poza niemiecką, a w polskiej zwłaszcza nigdy nie był czemś nieodzownem; twardo zaś brzmiące »Vesenberch« mogło zlać się autorowi w łatwiejsze dla jego łacińskiego gardła, a fonetycznie usprawiedliwione »Loisselench«. Zatrzymawszy się trochę przydługo nad Bartoszem z Wissenburga młodszym, jako nad głównym aktorem rycerskiego romansu, o innych jego mniej wybitnych uczestnikach kilka tylko uwag dorzucam.

Przynależność pana d’Andach do rodów polskich wykluczam; nosił on w tarczy: »de gueulles ä un faulcon perse de sinople«.

'v/

Otóż heraldyce polskiej obcem jest całkowicie godło sokoła w tarczy, a barwa zielona znachodzi się w niej nader rzadko. Przypuszczam, że rycerz ten nacyi germańskiej z brandeburskiego pogranicza lub śląskiego terytoryum wzięty, przyłączył się do orszaku Bartosza lub w służbę do niego się zaciągnął.

»Le seigneur de Nulz« z tarczą: »d’or ä une teste de beuf de sable«, wskazuje na znak Pomiana lub Wieniawy. Wśród towarzyszów młodości, a może i hulanek Bartosza z Wezenborga spotykamy innego Bartosza Sokołowskiego de Poniec z herbem Pomian. Czy nie on to właśnie jest owym »seigneur de Nulz«, z którego nazwiska cudzoziemiec tylko końcową zgłoskę zachwycił?

O panu de Morgę, który jest najuczeńszym reprezentantem tej gromadki, bo na uczcie wydanej przez króla i królową przemawia po francusku imieniem towarzyszy, nieznających obcego języka, niewiele da się powiedzieć. W ziemi wielkopolskiej pojawia się koło r. 1424 jakiś Johannes de Morki, a w 1418 r. Nicolaus de Morkowo, lecz niewiadomo do jakich należeli rodów. Opis zaś tego godła herbowego w samym romansie nie jest zupełny; o jakie trzy głowy chodzi: ludzkie czy zwierzęce, herb Zerwikaptur nosi trzy głowy koźle czarne, lecz powiedzieć, że o nich właśnie autor myślał, byłoby tylko nieuzasadnionym domysłem.

»Le seigneur de Terg« jeszcze mniej pozwala o sobie powiedzieć: nic o nazwisku; herb: »d'or a une croix de gueulles vuydóe« może być przypuszczalnie Gierałtem którego ze Ślązaków, na którego znamię osmoroga patrzył swemi oczyma mieszkaniec zachodu, jak na godło krzyża wyciętego w przeźrocze.

Zapyta się kto może, jaki powód wiązania imion nieznanych rycerzy z osobą Bartosza młodszego Wezenborga i jego towarzyszy? Powód leży nietyiko w znakach herbowych, lecz na uczestników egzotycznej wyprawy do Compostelli trzeba szukać zwolenników wśród nieokiełzanych, awanturniczych umysłów XV wieku. Kto zna historję współczesnego im pana Gilles de Raiz ³⁹ walecznego bojownika w wojnie francusko-angielskiej XV wieku, potem wyuzdanego satanisty, a w końcu mistycznego pokutnika, ten zrozumie, że dla nieujarzmionych dusz średniowiecza istniały wszelkie możliwości, wszystkie przeskoki z jednej krańcowości w drugą.

Ród Wezenborgów cechowała niezwykła wybujałość tempera-

mentów i najmłodsza latorośl tego rodu z XV wieku, ów Bartosz młodszy, o którym mowa, od nadużyć rozpoczyna swoją działalność. Wraz z towarzyszami, wśród których jest ów Bartosz z Ponieca, za gwałt i rabunek dwóch kleryków z Ponieca, spada nań klątwa papieża Marcina V w r. 1419; gdyby się nie ukorzył do dni ośmiu, każde miejsce jego pobytu zostanie obłożone interdyktem. Jest rzeczą ciekawą, że misya ogłoszenia tej bulli zostaje powierzona trzem proboszczom z Gostynia, Ponieca i Morgenberga w dyecezyi poznańskiej i wrocławskiej K Gostyń należy do Wezenborga, Poniec do Sokołowskiego, lecz czyj jest nieznany Morgenberg w dyecezyi wrocławskiej, jeśli wolno przypuścić? Czy nie przypomina nam on nieznanego p. de Morgę herbu Zerwikaptur z romansu Antoine de la Sale?

Po r. 1420 Bartosz Wezenborg ginie nam z aktów², po to, aby ponownio wypłynąć w r. 1427³. Odtąd spotykamy go coraz częściej jako świadka przy rozmaitych aktach, nierzadko przy fun-dacyach pobożnych⁴, ale jest to dusza jakaś uciszona, w niczem nie przypominająca rozbójnika z 1419, którego pokrzywdzeni klerycy nie śmią w kraju sądownie ścigać.

Długosz wydaje mu chlubne świadectwo⁵, że w r. 1431, gdy Krzyżacy pustoszyli pogranicze, w braku wytrawnych żołnierzy, zebrawszy kupy wiejskie, szczęśliwie ich wraz z towarzyszami dopadł

i rozgromił.

W r. 1438 podpisuje się już kasztelanem nakielskim⁶, musiał więc stać się już pewnym i wiernym sługą królewskim, skoro mu się dostał tak niesłychanie ważny posterunek, skąd trzeba było wytężać oko i słuch na całe Pomorze krzyżackie.

Czy na lata 1421—1426 nie mogłaby przypaść jego pielgrzymka do Compostelli, jest to właśnie epoka, w której się rozwija nasz romans? Gdyby trafić na jakiś akt erekcyjny ołtarza lub kościoła, pod wezwaniem św. Jakóba starszego z ręki Wezenborga, domysł ten nabrałby silniejszych cech prawdopodobieństwa. Związki pobożne łączyły ich, jak się zdaje, najsilniej z Paradyżem ⁷.

¹    Kod. dypl. Wielk. V. nr. 293.

²    1420. 7. X. w Kościanie jest świadkiem sprzedaży, Ibid. V. nr. 326

³    Ibid Y. nr. 471.

⁴    1428. 2. I. i 5. XI, 1429. 28. XII, 1431. 9. VII. Kod. dypl. Wielk. V. nr. 475 i 650. 487. 512. 525.

⁵    Długosz, Hist. Pol. IV. 459.

* Kod. dypl. Wielk. V. nr. 609.

» Kod. dypl. Wielk. II. nr. 842, III. 1831.

To małe odchylenie od tematu, jaki zakreśliliśmy sobie na początku : zbadania i rozstrząśnienia najstarszych pomników heraldyki polskiej, nie będzie, sądzę, bez pożytku, bo wykazuje nam, jak żywe związki z Zachodem miała Polska nawet i w tak odległem średnio-wiecźu. Te związki wykrywać i obserwować rozbudza zainteresowanie historyka i czytelnika, a dziejom naszym traktowanym niejednokrotnie w takiem odosobnieniu, jakbyśmy byli kloszem szklanym od reszty świata odcięci, dodaje barwy i plastyki.

III.

Szczegółowe opracowanie herbarza Długoszowego, zostawiając sobie na czas późniejszy, tutaj chcę tylko mówić o proweniencyi i czasie powstania herbarza Długosza z Arsenału.

Dla przypomnienia powiem, że ze znanych tekstów herbarza Długoszowego Piekosiński wyliczył 6 rękopisów, które ułożył w szereg chronologiczny następujący:

Za najstarszy, za autograf nawet z ręki Długosza, uznał rękopis Biblioteki Zakładu nar. im. Ossolińskich we Lwowie. Drugie po niem miejsce wyznaczył rękopisowi Biblioteki kórnickiej, który także poczytał za autograf Długosza, lecz późniejszej redakcyi.

Wreszcie rękopisy biblioteki Ghigich w Rzymie, Łętowskiego i trzeci, który służył za podstawę Paprockiemu, osądził jako kopie, oparte o rękopisy Długoszowe, trzech różnych redakcyj.

Ostatniemu w końcu herbarzowi arsenalskiemu dostało się również ojcostwo szóstej Długoszowej redakcyi, uzupełnionej przez kontynuatora żyjącego na początku XVI wieku, »przed rokiem 1530, gdyż w tym mniej więcej czasie powstał herbarz arsenalski«⁴⁰.

Zanim będę mogła osobne studyum poświęcić rękopisom herbarza Długoszowego, muszę wypowiedzieć cokolwiek żartobliwą uwagę, że gdyby Długosz tylokrotnie sam przerabiał i uzupełniał swoje Insignia seu Clenodia Regni Poloniae, to nie starczyłoby mu chyba czasu na napisanie Historiae Polonicae libri XII. i Liber be-neficiorum i Vita episcoporum i reszty.

A druga uwaga już całkiem seryo: rękopis biblioteki kórnickiej, zawarty w Kodeksie D I, nie pochodzi z ręki Długosza, jest bowiem . spisany z początkiem XVI wieku ². Helcel wypowiedział o tym herbarzu opinię, że pochodzi z XV wieku, lecz nie wspominał o tem, aby był rękopisem Długoszowym K Na sąd Helcia o dacie rękopisu wpłynęła pośrednio suggestya, jakiej uległ, znalazłszy w tym kodeksie obok herbarza słowniczek, który był spisany tą samą ręką, co poprzedzający go manifest księcia Kazimierza, wypowiadający wojnę Maciejowi Hunyademu w r. 1471. Uzależnianie daty pisma słowniczka, a pośrednio i herbarza od daty manifestu polega, mojem zdaniem, na zgoła mylnej interpretacyi. Manifest jest kopią powstałą w każdym razie po 1471 r., a zatem co najwcześniej u schyłku XV wieku i dni Długoszowych: o dacie każdego z tych trzech pomników rozstrzygać musi charakter pisma t. zn. znamiona paleogra-ficzne. O tych oczywiście bez znajomości całego kodeksu wypowiedzieć stanowcze zdanie trudno.*

To wszystko, co powyżej się powiedziało ogólnie o rękopisach Długoszowego herbarza, skłania do rewizyi sądów Piekosińskiego w tej materyi i do przyjmowania ich z wielką oględnością.

Rewizyę tę rozpocznę obecnie od herbarza arsenalskiego, który miałam niedawnymi czasy w ręku.

Więc najpierw historya rękopisu: rękopis ten oznaczony nrem 1114 biblioteki Arsenału pochodzi ze zbiorów markiza de Paulmy². Nie on był jednak jego nabywcą, jak sądził p. Henri Martin w I tomie Katalogu biblioteki Arsenału; w VIII tomie tego katalogu, który zawiera historyę biblioteki Arsenałus, pogląd swój zrektyfi-kował w tyw kierunku, że rękopis ten markiz de Paulmy wziął w spadku po stryju swoim, również zamiłowanym bibliofilu, Marku Piotrze hrabi d’Argenson⁴. Za tym poglądem przemawia również i odcisk herbu na obu okładzinkach z zielonego marokinu, który jest znakiem rodowym hrabiów d’Argenson: dwa lwy w koronach, kroczące w prawo jeden nad drugim; w klejnocie lew św. Marka, trzymający księgę otwartą, godło rzeczypospolitej weneckiej, przybrane

w 1885 r. oglądali w Paryżu tacy znawcy paleografii, jak p. Henri Martin, dyrektor biblioteki Arsenału, prof. Max Prinet i orzekli, że pismo z całą pewnością pochodzi z XVI w., z jego najwcześniejszej doby.

¹ Starod. prawa pol. pomn. I. str. XXVIII—XXX.

ł Antoni Rene de Voyer, margrabia de Paulmy, ur. 22 listopada 1722 f 18 sierpnia 1788, założyciel biblioteki Arsenału w Paryżu.

³    Catalogue des manuscrits des Bibliotheques publiques de France. Paris 1885—1914. Bibliothćque de PArsenal par Henri Martin, 7 vol.; Histoire de la bibliotheque de PArsenal. VIII, 48—49. 91—93. 98—104. 104—106.106 — 130.

⁴    Ur. 16 sierpnia 1696 f 22 sierpnia 1764.

w XVII w. przez jednego z członków tej rodziny, ambasadora francuskiego w Wenecyi. Herb panów de Voyer, margrabiów Paulmy, różni się tem od herbu hrabiów d’Argenson, że tarcza czterodzielna w pierwszem i czwartem polu tylko nosi herb poprzedzający, obu tym rodom wspólny, w drugiem i trzeciem pole srebrne, przecięte jest belką poprzeczną czarną.

W otoku wieńczącym odcisk herbu na okładzinach wpisane słowa: »Lud[ovicusj Mag[nus] inst[ituit] 1693«, jak również wstęgi orderowe i zwisający order, wskazują na order św. Ludwika, ustanowiony przez Ludwika XIV w 1693 r., którego hrabia d’Argenson był kanclerzemx. Z daty tej nie można wnioskować, kiedy rękopis ten wszedł w posiadanie rodziny; jak stwierdza p. Henri Martin, tak hrabia d’Argenson, jak i markiz de Paulmy posługiwali się stale temi samemi żelazkami do odcisków, rzadko kiedy wprowadzając zmiany tak, że w całym olbrzymim zbiorze po nich pozostałym zaledwie kilka typów żelazek udało się wykryć.

Pogląd barona de Watteville⁴¹ 42, że herbarz był wykonany dla Henryka III. gdy był królem Polski, a więc że już gdzieś po 1574 r. znalazł się we Francyi utrzymać się nie da, jak zobaczymy poniżej.

Gdyby można przypuścić, że ojciec margrabiego de Paulmy, Rene Ludwik Voyer⁴³, wybitny mąż stanu i minister spraw zagranicznych od 1744—1747 r., był lubownikiem książek, możnaby sądzić, że wyszukał mu ją w Polsce któryś z ministrów pełnomocnych lub pomniejszych agentów francuskich, wreszcie że w formie prezentu nadesłano mu ją z Polski. Ale minister gardził książkami, z lekceważeniem odnosił się z tego powodu do młodszego brata, a bibliofilskie zapędy feyna były powodem naprężonych stosunków

z ojcem.

P. Henri Martin przypuszcza, że tak hrabia d’Argenson, jak i markiz de Paulmy, mieli wszędzie swoich »rabatteurs«, którzy nadsyłali im rzadkości bibliograficzne. Wierzę, że mieli ich we Włoszech i we Flandryi, lecz trudniej mi przypuścić, aby wysyłali ich aż do Polski, która sama zaopatrywała swoje potrzeby duchowe na Zachodzie.

Proweniencya rękopisu uwarunkowana jest napisem na 1 kartce:

»Pro conventu Juniaci. Ex dono domini Elie de Fovey«. Lecz słowa te są tymczasowo zagadką, nie można przypuścić, aby klasztor wzmiankowany był w Geny¹ lub Jeugny⁴⁴ 45 w Szampanii, może to raczej zlatynizowana nazwa jakiegoś klasztoru inflanckiego lub pomorskiego. Tyle rzec można na razie, że w pierwszej połowie XVIII wieku rękopis ten jest już w posiadaniu hrabiego d’Argenson, poczerń wchodzi w skład biblioteki jego synowca.

Jeżeli wglądniemy w treść herbarza arsenalskiego, to przekonamy się, że rękopis jest ponad wątpliwość pochodzenia polskiego: pisarz zbyt swobodnie operuje spółgłoskami zębowemi miękkiemi i twardemi, oraz nosówkami słowiańskiemi, by być cudzoziemcem.

Na 99 kartkach papierowych znajduje się 178 herbów Rzptej polskiej, wykonanych barwnie, w części bez tekstu, w części opatrzonych długoszowym tekstem.

Na te 178 wizerunków ułożonych w różnym porządku składają się: 1 orzeł państwowy, 22 herby ziemskie, 118 herbów szlacheckich, 4 herby kapitulne, 1 portret króla, 12 herbów miejskich bądź ziemskich litewskich, 12 herbów biskupich i 8 innych, których na razie kwalifikować nie będziemy.

Herbarz został spisany i zdobiony jednocześnie od ręki, tworzy całość jednolitą i pod względem formalnym niema żadnej podstawy do dzielenia go na część polską i litewską, jak to uczynił Pieko-siński. Papier, pismo i farby wykazują najdoskonalej współczesność jego powstania. Nieliczne dodatki z Kromera zostały dokonane inną ręką i w czasie o wiele późniejszym.

Lecz jest też rzeczą niewątpliwą, że ręka, która go spisała, pochodzi nie z XVI wieku lub nawet z przed 1530 r., lecz z początku XVII wieku. Zgodzić się na to można, że osoba, która dokonywała tego odpisu, była w późniejszym już wieku; wskazuje na to symetryczny charakter pisma, a także często przydarzające się znaki ę zamiast ae można tłómaczyć tem, że pisarz był człowiekiem niemłodym, którego lata szkolne przypadały na epokę przewagi e w łacinie zamiast dyftongi ae i który tę nawyczkę lat młodych przeniósł w wiek późniejszy. Charakter jednak pisma jest typowy dla XVIi w.

Inna jest rzecz, gdy postawimy sobie pytanie, czy rękopis jest kopią starszego tekstu czy też dowolną na tle Długosza redakcyą

współczesną? Otóż na to pytanie odpowiedzieć można z całą pewnością, że herbarz arsenalski został tylko skopiowany, przypuszczalnie bez zmian w XVII wieku, pierwowzór jego powstał w czasie wcześniejszym. Czas ten można zupełnie ściśle określić i nawet dziwić się wypada, że Piekosiński, będąc w posiadaniu pewnych znamion chronologicznych, nie wyzyskał ich konsekwentnie, lecz w poszukiwaniach swoich zatrzymał się na mniej charakterystycznym portrecie króla, który mienił wizerunkiem Zygmunta Augusta, w mitrze książęcej, jako księcia Litwy przed r. 1530. Otóż Zygmunt August był w tej epoce jeszcze pacholęciem i mam nadzieję, że ani z twarzy ani z kształtów nie przypominał w niczem barbarzyńskiej podobizny z herbarza arsenalskiego.

Czas powstania pierwotypu herbarza arsenalskiego warunkuje 12 tarcz biskupich, które tu i ówdzie wspomina Piekosiński bez żadnych dalszych wniosków. Tarcze te należą do biskupów wileń-* skich, jak wskazują pastorały i mitry w klejnocie, i ułożone są w szeregu następującym:

1.    f. 90 r.c herb Jastrzębiec czy Boleścic Jędrzeja I, Franciszkanina f 1399.

2.    f. 90 V® herb Żnin Jakóba, Franciszkanina f 1407.

3.    » 91 r° »

4.    > 91 v° »

5.    » 92 r° »

6.    » 92 v° »

7.    » 93 r° >

8.    » 93 v° »

9.    » 94 r° »

10.    » 94 v° »

11.    * 95 r° * postąpił na poznańskie.

12.    f. 95 v° herb: tarcza czterodzielna Pawła Algimunta ks. Holszańskiego f 1555.

Herb tego ostatniego w pierwszem polu przedstawia Hipocen-taura Holszańskich; w drugiem Pogoń litewską, która miała należeć, według Bonieckiego, do babki ojczystej biskupa, Julianny, żony Jurija Holszańskiego \ w czwartem Leliwa, babki macierzystej N. Mo-niwidówny za Olechną z Ghożowa, synem Sudymunta. Pole trzecie

Gierałt Mikołaja I z Boriowa f 1414. litera S z krzyżem Piotra f 1421.

Żnin Macieja f 1453.

Wieniawa Mikołaja II Dzierzkowicza f 1468. Rozmiar Jana I Losowicza f 1480.

Szeliga Jędrzeja II f 1490.

Półkozic Wojciecha I Tabora f 1507.

Trąby Wojciecha II Radziwiłła f 1519. Pogoń Jana II z książąt litewskich, 1535

¹ Z tarczy na nagrobku tegoż samego biskupa Pawia.

Trąby powinny należeć do matki jego Zofii, córki Olechny z Cho-żowa, wojewody wileńskiego i kanclerza litewskiego 1477 —1491K Herby Olechny i Sudymonta nie są nam jednak dotychczas znane.

Na Pawle Ałgimuneie urywa się ten szereg, a jest on ściśle identyczny ze spisem biskupów wileńskich, podanym przez Niesiec-kiego, a więc musi się opierać na źródłach starszych, które służyły Niesieckiemu za podstawę.

Małych odchyleń od prawidłowości rysunku herbowego nie biorę pod uwagę: krzyż nad literą S, zamiast pospolicie używanej korony, brak kolca w nozdrzach bawołu Wieniawy, a nawet zamiana oślej głowy Półkozica na bawolą.

Rzecz jest w tern, że szereg tych tarcz odpowiada prawie bezbłędnie spisowi biskupów wileńskich w ich chronologicznym porządku, a tem samem określa lata powstania pierwotypu tego herbarza na czas rządów Pawła Algimuntowicza między 1535—1555. Ściślejszą datę wyznaczyć mu trudno; przy późniejszej nie byłoby zrozumiałe, dlaczego pisarz, który rysował tak sumiennie jedną tarczę biskupią za drugą, urwał na ks. holszańskim, a nie uwzględnił Drzewicy Waleryana Protaszewicza (f 1579) lub Trąb Jerzego Radziwiłła (1591 postąpił na krakowskie). W owej epoce kontynuator Długosza musiał już nie żyć, a tem samem sąd bar. de Wattevile, że Stem-mata Polonica¹ zostały ułożone dla Henryka III należy równie odrzucić, jak datę Piekosińskiego z przed r. 1530.

Na podział herbarza pod względem rzeczowym na dwie części: polską i litewską można się zasadniczo zgodzić, z tem zastrzeżeniem, że kontynuator przyjął za substrat swego herbarza Insignia seu Cle-nodia Długosza, które musiały krążyć wówczas w licznych odpisach wśród szlachty, nie bez uzupełnień i interpolacyj ze strony nieznanych rapsodów, podobnie jak pieśni Homera, poczem zapragnął je rozszerzyć herbami litewskimi i tego na swój sposób dokonał.

Część tę rozpoczął istotnie szablonowym, nie indywidualnym, wizerunkiem wielkiego księcia litewskiego (f. 83 r°), zdjętym, jak mniemam, z wielkiej pieczęci litewskiej*. Po nim następuje 12 herbów ziem czy miast litewskich. Heraldyka miejska i ziemska tak jest jednak dotychczas zaniedbana, że nic o niej pewnego powiedzieć ⁴⁶ 47

S/

nie można. Wyrażam tylko pewne konjimktury, oparte na tem, że postaci ludzkie i zwierzęce tych 12 tarcz często zwrócone są w lewą stronę heraldyczną, co jest charakterystyczne dla herbów ziemskich i miejskich właśnie w XVI i XVII wieku, kiedy herbownictwo, zamarłszy w życiu, zaczęło układać swoje reguły i prawidła teoretyczne, które w XIX i XX wieku stały się już martwą literą.

Z tych 12 tarcz tylko niektóre aproksymatywnie mogłam zidentyfikować:

f. 82 v° Pogoń województwa wileńskiego,

» 83 v° św. Michał powiatu Wiłkomirskiego,

> S6 v° niedźwiedź księstwa żmudzkiego,

» 87 r# Pogoń powtórnie województwa trockiego,

» 87 v° chorągiew województwa smoleńskiego,

» 88 r° Pogoń po raz trzeci województwa witebskiego lub mścisławskiego.

Nie rozwiązałam zupełnie tarcz herbowych f. 83 r°, 84 r° i v°, 85 v°, 86 r°; głowy św. Jana Chrzciciela f. 85 r°, nie śmiałabym odnieść do pieczęci miasta Wrocławia, którego związki z Polską, a tem więcej z Litwą, były już wówczas zerwane i który właśnie wówczas od cesarza Karola otrzymał w 1530 r. herb skombinowany, ilustrujący stosunek jego do Czech i Niemiec, a pierwotne godło głowy św. Jana Chrzciciela zostało przeniesione na tarczę środkową⁴⁸.

Wreszcie folia 96 r°—99 v° przedstawiają obustronnie herby, o których Piekosiński wyraził się², że o tych 8 herbach nie można powiedzieć czy są miejskie, kościelne lub szlacheckie. Tymczasem można powiedzieć o nich z całą pewnością, że są to herby szlacheckie: klamry jagiellońskie, krzyż podwójny, Gierałt, Żnin dwukrotnie, Jastrzębiec czy Boleścic. Wątpliwość pewną możnaby mieć jedynie co do godła herbowego nieznanego na f. 97°: w czerwonem polu strzała przekrzyżowana złota między dwiema koronami złotemi.

Skoro jednak spotkaliśmy już te godła herbowe na foliach poprzednich, przeto powtórzenie ich w pewnym ustalonym szeregu wskazuje, że malarz, podobnie jak przy biskupach wileńskich, miał na myśli pewną grupę dostojników w ich chronologicznym porządku.

O jaką grupę mu chodzi, trudno odgadnąć. Portret wielkiego księcia litewskiego z majestatycznej pieczęci na początku części litewskiej

i obecność wśród ostatnich herbów Śreniawy, uwieńczonej krzyżem od strony lewej, godła Rahózów, z których jeden według Niesiec-"-kiego miał być kanclorzem litewskim, pozwoliłyby przypuścić, że impuls do ułożenia tego herbarzyka wyszedł ze sfer kanclerskich, a szereg ośmiu ostatnich tarcz przedstawiałby poczet kanclerzy litewskich, lecz najkompletniejszy dotychczas spis Wolfa⁴⁹ sądzi, że urząd kanclerski litewski został ustanowiony dopiero wówczas, gdy wielki książę Kazimierz, powołany na tron Polski, Litwę zmuszonym był opuścić, a do tego czasu każdy książę miał swego prywatnego tylko kanclerza. Poczet kanclerzy litewskich rozpoczyna od Michała Kież-gajłowieża koło r. 1446, a spis jego nie zna wogóle żadnego kanclerza Rahozy. Wobec tego przypuszczenie to musi upaść.

Rzeczą niewątpliwą w każdym razie zostanie to, że rękopis powstał na Litwie i z niej wyszedł; wskazuje na to przewaga pierwiastku litewskiego w beztekstowej części herbarza, zawierającej same wizerunki. Jaką drogą dostał się do Frąncyi w początku XVIII wieku? czy za pośrednictwem klasztorów lub dworów magnackich? z czyjej pochodzi biblioteki? to są kwestye, na które nie można w tej chwili odpowiedzieć. Rozwiązanie ich może się znajdzie później.

IV.

Przy rewizyi poglądów Piekosińskiego na kwestyę źródeł heraldyki, pominęliśmy zupełnie pomnik archeologiczny, któremu Pie-kosiński dał czołowe stanowisko chronologiczne, mianowicie malowidła ścienne klasztoru w Lądzie. Mam nadzieję, że dziś nikt już nie będzie się ubijał o naczelną wartość źródeł archeologicznych dla historyi, zwłaszcza w takim wypadku, gdzie istnieją współczesne pomniki pisane, i gdy chodzi o zabytki architektoniczne i malarskie kościołów i klasztorów, które, w ciągu wieków ulegając restauracyom i przemianom, nawet oko wytrawnych znawców wodzą na manowce. Niewygasłe spory o Wita Stwosza, o genezę kościoła św. Feliksa i Adaukta, są tego najwymowniejszą ilustracyą.

W miejsce malowideł z XIV wieku w Lądzie, przy wyznaczeniu im cokolwiek pośledniejszego, lecz zawsze pomocniczego stanowiska, udało mi się natomiast znaleźć autentyczny pomnik heraldyki z XIV wieku, który i dla herbownictw.a polskiego przynosi

szereg tarcz herbowych, barwionych współcześnie, opatrzonych imionami właścicieli.

Jest to herbarzyk flamandzki z 124 kart pergaminowych złożony, którego folia 52 v°— 55 r° przedstawiają herby polskie z przymieszką herbów węgierskich i śląskich. Herbarz ten rozpoczęty z datą r. 1334, która jest wypisana na pierwszej karcie, został ukończony według katalogu koło r. 1369. Tej dacie odpowiadają również herby polskie, gdyż obecność połączonych herbów węgierskich i polskich w tarczy króla, jako najwcześniejszą datę pozwala przyjąć r. 1370.

Nie można powiedzieć, ażeby herbarz ten był całkowicie nieznany. Amator heraldyki, z zawodu nakładca, p. Wiktor Bouton, i syn jego, Noel Bouton \ mają tę zasługę, że wydali go obaj po raz pierwszy z wielkim nakładem kosztów w 7 tomach wielkiego kwarta kolejno w latach 1881—1905. Ale trzeba też odrazu powiedzieć, że to jest jedyna ich zasługa, pozatem wydawnictwo roi się od błędów, nawet w dziedzinie heraldyki francuskiej, a cóż dopiero mówić o polskiej! P. Bouton starszy znał jeszcze Lelewela, nazywa go świętym człowiekiem, lecz wbrew opinii jego usiłuje dowieść, że feudalizm był panującą formą życia w Polsce, podobnie jak i w krajach zachodnich. Jakichże przy tem dziwologów trzeba się naczytać: o kozakach XIV wieku, o rodach litewskich w Polsce za panowania Ludwika andegaweńskiego, o Polakach, noszących imiona ruskie itp. Historya i legenda, średniowiecze i epoka nowożytna walczą ze sobą o lepsze w tej dziwacznej mieszaninie źdźbła prawdy i mnóstwa plewy fałszów historycznych. Właściwie tę część wydawnictwa należy uważać za nieistniejącą, a zatem wszystko jest do zrobienia na nowo. Po gruntownem wyzyskaniu wszystkich współczesnych źródeł historycznych mam nadzieję dojść do wydatniejszych rezultatów przy opracowaniu tego herbarzyka, odkładam jednak tę rzecz na czas późniejszy, zwłaszcza, że dzisiaj zajmujemy się tylko rozbiorem zewnętrznych znamion pomników heraldycznych, które wyznaczają ich charakter czasowy, pochodzenie i wartość dowodową.

Nadmienię tylko, że właśnie w tym to herbarzyku flamandzkim spotykamy herb Bartosza z Wisemburga na jednym z pierwszych miejsc w kształcie opisanym w romansie Antoine de la Sale.

¹ Gelre, Heynen‘dit, hćraut d’armes de 1334 ä 1372. Wapenboeck ou armorial... publiś par M. Victor Bouton, Paris-Bruxelles 1881—1905. gr. in 4°, 7 volumes.

Gdyby wydawnictwo Boutonów miało tylko braki tekstowe, możnaby przynajmniej polegać na jego kolorowanych tablicach, lecz i te nie są bez zarzutu: wykonane z rysunku, jak się zdaje, a w każdym razie nakładane barwami już po ukończonym druku, nie dają nawet tej gwarancyi, że odtwarzają wiernie rękopis. Przytem wydawcy otoczyli pewną mistyfikacyą swoją pracę: wybito ją w 60 egzemplarzach na czerpanym papierze, z których 10 rezerwowanych, a 5 zdefektowanych, płyty litograficzne tablic zostały zatarte po ich wykonaniu, cena każdego tomu przed wojną wynosiła 500 fr.; wszystko to sprawiło poza błędami, o których wspominałam, że rzecz ta małe wzbudziła zainteresowanie.

A jednak katalog zbiorów wybitnego bibliofila Karola van Hulthem (* 1764 f 1832), który nabył ten rękopis w drodze licy-tacyi po śmierci hr. Anny Teresy Yve (* 1738 f 1814), podkreśla jego niepowszednią wartość i zaznacza, że należałoby wydać go drukiem h

Autor jego, jak większość heroldów, nieznany. Sądząc z wiersza na karcie 14 r° i 19 r° nosił imię Gelre czyli herold ks. Geldryi:

Eyn edel vrou sprać tot my Hoir, Gelre, nu wil ic dy Bekümmeren mit eynre zaken.

a potem

Mi dunet ic heb die gesien wel elre En bistu niet geheiten Gelre?

Du pleechst te dichten ende te scriven.

Poezye heraldyczne, których brak w partyi polskiej, spisane są językiem flamadzkim w dyalekcie geldryjsko-kliwijskim.

Podobno według BoutoAa wspomina o nim w pamiętnikach swoich Froissart, zwąc go Heynen Gelre, lecz nie miałam w ręku pamiętników Froissarfa, a do wydawcy nie nabrałam zbytniego zaufania.

Powód istnienia partyi polskiej w tym herbarzu musi istnieć w tem, jak to wspominaliśmy, mówiąc o herbarzu francuskim, że heroldowie stosownie do swoich zobowiązań służbowych starali się uzupełniać swoje zapiski wiadomościami o szlachcie obcej, a osoba Ludwika węgierskiego, wmięszana tak czynnie w sprawę neapoli-

¹ Bibliotheca Hulthemiana ou Catalogue methodique... Gand 1837, ■6 volumes, nr. 195, str. 31—53.

tańską i inne zagadnienia polityki europejskiej musiała niejednej do tego dostarczać sposobności.

Zresztą, jak wyraził się jeden wybitny geograf francuski, dla ludzi ubiegłych wieków Polska o wiele więcej niż dla współczesnych, była ściśle odrębną jednostką geograficzną, której losy musiały ich interesować.

Stary herbarz angielski mówi przynajmniej o »duc de Poulaine«, podobnie jak sławny herbarz króla Berry ⁵⁰ wymienia »roi de Poulaine« i jego herb, a jeśli przerzucimy się w całkowicie odmienną dziedzinę, to wśród spisu produktów, których dostarczają kraje europejskie jarmarkom flandryjskim w XIII w. znajdziemy z Polski złoto i srebro w sztabkach wosk. popielice, bielistki i miedź².

Między herbarzami wcześniejszej i późniejszej epoki zdarzają się częstokroć analogie, które wskazują, że herold przy układaniu swego spisu korzystał z prac swoich poprzedników; podobnych ana-logij między herbarzykiem flamandzkim, a dziełem Jana Lefevre, przynajmniej w partyi polskiej zupełnie niema: widocznie powstały zgoła niezależnie od siebie.

Na tem kończąc przegląd najstarszych pomników heraldyki polskiej tak dla rekapitulacyi całości, jak i dla przeciwstawienia opinii Piekosińskiego, układamy je w szeregu chronologicznym następującym:

1.    Herbarz flamandzki z 1370 r., obok niego wartość posiłkową przyznać można malowidłom ściennym w Lądzie;

2.    Kronika soboru konstancyeńskiego z 1414—1418 na podstawie najstarszych rękopisów Ulryka z Richentalu; i ona jedynie ma wartość dla r. 1413;

3.    Herbarz francuski z XV wieku z datą 1434/5 dla partyi polskiej; obok niego wartość posiłkową, choć w skromnej bardzo

mierze może mieć współczesny mu romans Antoine de la Sale »Le petit Jehan de Saintre«;

4. Inkunabuł kroniki soboru konstancyjskiego, w tych miejscach, w których ją uzupełnia i rozszerza na podstawie pewnych danych faktycznych, z przekreśleniem w heraldyce raz na zawsze płodów zbyt bujnej fantazyi, w które obfituje. Datę tych uzupełnień należy sprowadzić jednakowoż do r. 1483, względnie do lat mu najbliższych.

Te pomniki wyczerpują na razie zapas figuralnych źródeł heraldycznych średniowiecza; natomiast Insygnia Długoszowe winny uledz ponownej rewizyi wszystkich rękopisów różnych redakcyj. W obecnej chwili powiedzieć tyle można, że herbarz arsenalski nie wyszedł z ręki Długosza, że jest dziełem XVII wieku, opartym wszelako o starszy pierwotyp z XVI wieku, którego zrąb podstawowy tworzą jednakowoż t. zw. Insignia seu Clenodia Długoszowe z XV w.

O istnieniu roli marszałkowskiej w jakiejkolwiek epoce, która miałaby w Polsce zastępować spisy heroldów, jak dotychczas, nic nam niewiadomo.

Miądzy tytułem dzisiejszego komunikatu, a treścią jego zgodność nie jest doskonała. Dokładniej powinien» on brzmieć »Najstarsze pomniki heraldyki polskiej w literaturze obcej«; ścisłość została poświęcona zwięzłości, a może także i temu, aby dzięki zbyt silnej precyzyi nie wydawało się, że rzecz jest już skończona, że nic więcej w tej materyi nie da się zrobić. Przeglądając literaturę francuską heraldyczną także i późniejszą, jak Paliiot z XVII w.⁵¹, Me-nestrier z XVIII w.², odniosłam wrażenie, które niezawodnie podzielą czytelnicy tego sprawozdania, że niewszystkie źródła obce na Zachodzie zostały dotychczas dla naszej historyi średniowiecza wyzyskane i że przy umiejętnem, a wytrwałem poszukiwaniu dałoby się stamtąd niejedno jeszcze zaczerpnąć.

//O

F

i.

ij

Uzupełnienia i sprostowania.

¹

   Kraków 1899, 7-8.

²

   Paris 1890, gr. in—folio.

Archiwom B. II. 3.

³

Rozpr. Akad. Umiej., Wydz. hist.-filoz. XXXVII. 131—158.

⁴

Czy wobec istnienia od r. 1882 wydania Ulrichs von Richentai Chronik des Constanzer Concils przez M. R. Ruck’a w nakładzie Bibliothek des litterarischen Vereins in Stuttgart (T. 158) przedruk ten był konieczny, wykażą dalsze wywody.

⁵

* Ulrich Richentai, Concilium ze Costenz 1414—1418, fac-simile, Karlsruhe, imp. de L. Baeckmann, publie par le dr. Hermann Sevin, d’apres un manuscrit appartenant au comte Gustave de Königsegg. S. d.

21*

⁶

   Hain Ludovicus, Repertorium bibliograpłiicum in quo libri omnes ab arte typographica inventa usque ad annum MD typis expressi etc., 4 tomy 8° Stuttgart—Paryż 1838.

⁷

   Zaznaczę nawet, że ton stanowczy, w jakim Piekosiński przypisywał autorstwo inkunabułu Ulrykowi z Richentalu, był mi utrudnieniem w znalezieniu go w Bibliotheque nationale, ponieważ w żadnym katalogu tej biblioteki nie jest on pod jego nazwiskiem powołany.

⁸

   Buck, 44. Nazwanie biskupa włocławskiego opolskim polega na pomię-szaniu jego godności książęcej z biskupią.

⁹

   Por. Sokołowski, Ścibor ze Ściborzyc i Pippo Spano, tudzież kilka słów o kronice Ulricha v. Richental, Spraw. Kom. hist. sztuki w Polsce VIII. szp. LXIX—LXXXVII, tudzież rektyfikacye do tego artykułu Łozińskiego i Wojciechowskiego, ibid. szp. CXC1II—CXCIV.

¹⁰

   Piekosiński, Heraldyka polska 287 — 290.

¹¹

   Inkunabuł z 1483 r. f. XCVII r°—XCVIII v°.

¹²

² Ibid. f. CII r°—CIY v®.

¹³

   Wyd. Bucka, 189.

¹⁴

   Prochaska, Na soborze w Konstancyi, Rozpr. Akad. Umiej. Wydz. hist.-fil. XXV, traktuje tę sprawę tylko przygodnie.

¹⁵

* Wyd. Bucka, 171.

¹⁶

   Ibid. 136. 137. 138—141.

¹⁷

   Pomijam dwa inne herby książąt ruskich, uwzględnione tylko w inkunabule. Por. Piekosiński, Heraldyka polska 392—395.

¹⁸

   Zwracam uwagę, że przedruk relacyj o gościach polskich w Pieko-sińskiego, Goście polscy na soborze konstancyjskim, nie jest kompletny; zasób ustępów do Polski się odnoszących jest w kronice o wiele obfitszy, a Piekosiński uwzględnił tylko niektóre, prawie na chybił trafił wybrane.

¹⁹

   Kautzsch, Die Handschriften von Ulrich Richentals Chronik des Con-stanzer Conzils, Abdr. aus der Zeitschr. f. d. Gesch. d. Oberrheins N. F. IX. 1894; rozprawa ta nie była mi dostępna.

²⁰

   Sokołowski, Ścibor ze Ściborzyc i Pippo Spano, Spraw. Kom. hist.

²¹

sztuki w Polsce VIII. szp. LXXVI1I—LXXX.

²²

KoHCTaHi^KiH coöop’B (1414—1418), Concil. Constantiense MCDX1V —MCDXVIII. H3^aHie mmepaTopcKoro pyccKoro apxeojtornHecKoro oöigecTBa 1874, str. 4, pag. 13—20, tabl. 17. Dzieło to nie było mi dostępne. Rękopis ten bez-tekstowy był prawdopodobnie własnością gabinetu sztychów króla Stanisława Augusta. Por. Czacki, O litewskich i polskich prawach, ed. Turowski 1861, U. 282 nota.

²³

Lamprecht, Bildercyklen und Illustrationstechnik im späteren Mittelalter, Repertorium f. Kunstwissenschaft III. 1884, 405—415.

²⁴

* Kautzsch, Einleitende Erörterungen zu einer Geschichte der deutschen Handschriftenillustration im späteren Mittelalter, 1894, 55 i 66 nota.

²⁵

Piekosiński, Heraldyka poi. 367—377. Tenże, Najstarsza rola marszałkowska polska, Herold polski 1897, str. XXXV —XLVI1, mimo że w przeciwieństwie do Heraldyki daje poprawny, w myśl rękopisu, porządek tablic, nie zwraca uwagi na ten logiczny, bijący w oczy, ich układ, lecz każdą tablicę traktuje jako jednostkę, podobnie jak w Heraldyce, a tem samem treść obu rozpraw zostaje bez zmiany i nie wymaga tu odrębnego omówienia.

²⁶

Identyfikacye te przeprowadziłam na podstawie herbarzy Nie sie c-kiego, Bonieckiego, spisu urzędników Fedorowicza i Kwiatkowskiego, uzupełnionych częściowo zapiskami średniowiecznemi. Porządek iden-tyfikacyj, odmienny niż u Piekosińskiego, opiera się na układzie rękopisu; dla uzmysłowienia identyfikacyj posłużyć mogą bądź tablice, zamieszczone w Heraldyce polskiej w zestawieniu str. 368 i 370, oraz 374 i 376, jako całość, bądź tablice, podane w układzie zgodnym z ‘rękopisem w Heroldzie polskim 1897, str. XXXVI—XXXIX. Przy identyfikacyi posługuję się nazwami herbo-wemi; same herby są dokładnie opisane u Piekosińskiego, op. cit. Gdzie nazwa herbowa nie istnieje, zastępuje ją opis.

²⁷

W herbarzu Długosza pole jest czerwone, a gryf srebrny, jednak her/^s/ barze nazbyt często nie są co do kolorów między sobą zgodne. PiekosińsL~ op. cit. uważa gryfa za lwa, a herb jako powtórzone herby ziemi ruskiej.

²⁸

   Ulanowski, Inscriptiones clenodiales, nr. 687.

²⁹

   Występujący 1419 r. Piotr Medzweński, wojewoda kaliski, marszałek królewski, nie wiem, jakiego używał herbu. Por. Kod- dypl. Wielk. V. nr. 295.

³⁰

⁸ Cod. dipl. Pol. II. 2. str. 481. Poi. uwagi Fijałka, Spraw. Kom. h;st.‘ sztuki w Polsce, VIII. szp. CXCIII—CXCIV.

³¹

Kieszkowski, Nagrobek Jana Ścibora w Budzie, Spraw. Kom. hist. sztuki IX. szp. CLII—CL1X; Encyklopedya Orgelbranda z 1867 pod Ścibor.

³²

Lekszycki, Die grosspolnischen Grodbücher I. nr. 1708. 1807 a. 1965. 2609; II. 1661. 1667.

³³

* Kod. dypl. Wielk. II. nr. 1188.

³⁴

Ibid. III. nr. 1618.

³⁵

Kod. dypl. Wielk. II. nr. 1221, pieczęć nr. 8, z Muzeum ks. Czartoryskich w Krakowie, nr. inw. 120. Por. Piekosiński, Heraldyka, 187.

³⁶

*    Kod. dypl. Wielk. III. nr. 1804, pieczęć nr. 9°, w Muzeum ks. Czartoryskich w Krakowie, nr. inw. 184. Por. Piekosiński, op. cit., 187.

³⁷

*    Anonim, Wspólności rodowe, tworzenie się herbów i nazwiska familijne w Polsce, Rocz. Tow. przyj. nauk. pozn. IX, 47.

³⁸

Pfotenhauer, Die schlesischen Siegel von 1250 bis 1300, Breslj 1879. 16. 22. 25. 44 i 62; Friedensburg, Schlesiens Münzgeschichte ii telalter, 2 Th., Cod. dipl. Siles. XIII. 118.

³⁹

Gilles de Rais lub Raiz (de Laval, marszałek de Retz) * 1396 f 1440.

⁴⁰

Piekosiński, Heraldyka 11—19.

* Homograficzną jego podobiznę, wydaną przez dra L. Celichowskiego

⁴¹

   Por. La grandę Encyclopśdie pod Argenson i Ordre.

⁴²

   Loredan Lärchey, op. cit., 85.

⁴³

² Ur. 18. X. 1694 f 26. I. 1757.

⁴⁴

   Geny, Aisne, arr. Laon, con, Graonne, cne. Cuissy- et-Geny.

⁴⁵

   Jeugny, Aube, arr. Troyes, con Bouilly.

⁴⁶

   Wolf, Kniaziowie litewsko-ruscy 504, przyp. 8.

⁴⁷

   Ty tut na grzbiecie rękopisu nr. 1114.

* Niesiecki I. 346, podaje: pieczęć wielka, którą Majestatem Litewsl zowią, na tej osoba w. księcia litewskiego była na tronie siedzącego.

Archiwum B. II. 3.

⁴⁸

Knotet, Bürgerliche Heraldik, Breslau 1922. * Piekosiński, Heraldyka 19.

⁴⁹

Wolf, Senatorowie i dygnitarze W. X. Litewskiego 159—160.

⁵⁰

Vallet de Viriville M., Armorial de France, Angleterre, Ecosse,. Allemagne, Italie et autres puissances composć vers 1450 par Gilles le Bouvier, dit Berry, premier roi d’armes de Charles VII, roi de France, texte complet, Paris 1866, 8», XII+ 282.

* Bourquelot Fćlix, Etudes sur les foires de Champagne, Mśmoires presćntćs ä 1’Acadómie des inscriptions et helles lettres, 2* sórie, V. 1® et 2®, partie 1865, 205—308. »Dou royaume de Polane vient or et argent en piąte, cire, vairs et gris et coivre«, Bibl. nat. ms. 274 bis, Notre-Dame, fol. 18 v° et suiv.

⁵¹

Paliiot Pierre, La vraye et parfaite science des armoiries, Rśim-pression facsimilś, Paris 1660—1895.

* Menestrier P., Nouvelle mśthode raisonsee du blason ou Part hć-raldique, Lyon 1770.

Uzupełnienia i sprostowania.

Sprawozdanie to napisane zostało przed ośmiu miesiącami. W toku pracy nad innem zagadnieniem heraldycznem, podjętem następnie, udało mi się znaleźć wyjaśnienie dla niektórych pytań, poruszonych tylko w tern sprawozdaniu, a pozostałych bez odpowiedzi. Odnosi się to w szczególności do identyfikacyj herbów z herbarza francuskiego nr. 4790 Biblioteki Arsenału w Paryżu, zamieszczonych na str. 14—19 niniejszego sprawozdania.

Uzupełnienia te i sprostowania są następujące: ad 22. Herb trzy groty jest w ogóle w heraldyce polskiej nieznany; Niesiecki IV, 294—295, jakkolwiek go wymienia i podaje jego barwy heraldyczne, nie umie wyliczyć żadnych familiantów tego rodu. Nie zna go również heraldyka krajów ościennych, opracowana w herbarzu Siebmachera. Jest natomiast inna figura heraldyczna, kształtem zbliżona do grotów, której znakiem już od wczesnego średniowiecza pieczętuje się pokaźna liczba przedstawicieli szlachty śląskiej: są to trzy bolce, tworzące dolną część strzały, położone zwykle w kierunku wskazanym przez herbarz francuski, lecz także w lewo lub w górę. Barwy heraldyczne: w polu czer-wonem trzy bolce srebrne są identyczne z barwami herbarza francuskiego. Znakiem tym pieczętują się stare rodziny śląskie Bolców \ Grunowów² i Zeissbergów³, silnie rozgałęzione na Śląsku, a także inne, jak ród Cirisseri, Unvogel⁵ i Ohm-Januschowsky⁶. Najstarsza pieczęć z tym znakiem jest Riperta Unvogel, sędziego nadwornego w księstwie świdnickiem z 1318 r.⁷.

ad 30. Rogala. Nadpis: Mylenosky wskazuje na rodzinę Milanowskich tegoż herbu. Trzej bracia z Milanowa, Piotr, Jan i Stanisław, dzielą się 1434 r. dobrami ojczystemi⁸.

¹    Siebmacher, Neues, grosses u. allgemeines Wappenbuch IV. Abt. 11. str. 9; VI. Abt. 8₂, str. 11—12.

Abt. 8₂, str. 43; VII. Abt. 3 d. str. 8. Abt. 8₂ str. 22.

. 8₃ str. 75.

Abt. 8S str. 138.

Abt. 11, str. 53.

⁷    Pfotenhauer, Die schlesieschen Siegel B. 57.

⁸    Białkowski, Ród Czamborów-Rogalów, Roczn. Tow. beral. VI. 91.

ad 42. Ulegając opinii Piokosińskiego uznałam herb ten za Wczele. Tymczasem Wczele różni się od tarczy wymalowanej w herbarzu francuskim i barwą i kształtem: szachownica h. Wczele składa się z kwadratów srebrnych ze złotem, podczas gdy szachownica herbarza francuskiego jest utworzona z prostokątów srebrnych i niebieskich. Rysunek ten odpowiada ściśle znakowi prastarego rodu śląskiego Borsniczów¹.

ad 56. Za Piekosińskim nazwałam go Glaubiez. Barwy tego ostatniego są: ryba (karaś, karp) srebrna w niebieskiem polu. Gdy jednak tarcza francuskiego herbarza przedstawia rybę srebrną w czer-wonem polu, jest właściwiej poczytać znak ten za herb panów morawskich Hecht von Rossitz i Hecht von Schützendorf¹ 2.

ad 58. Znak ten, który Piekosiński poczytywał za szachownicę h. Wczele, ponownie powtórzoną w układzie kostki, ukośnie ustawionej, napotyka się w herbie rodu panów von Klepzig³ (bodaj czy nie z Paklicy), skupionego koło Łagowca w międzyrzeckiem. Gdyby przyjąć, że znak ten wyobraża herb Wczele, za jego przedstawiciela uznać należy Mikołaja Tumigrałę Siekowskiego, starostę brzesko-kujawskiego 1431 i 1432, podanego pod nr. 42.

ad 60. Znak ten, jak słusznie wskazał Piekosiński, jest herbem Pretfic⁴ 5. Jest rzeczą charakterystyczną, że Pretficowie, którzy w Polsce przyjęli h. Wczele, porzuciwszy stary znak rodowy, jako ślad swego śląskiego pochodzenia, zachowali jeszcze u schyłku XVI wieku dzierżawcze »de Gawroni«⁶, z którego się wywodzą w powiecie sycowskim, zarówno jak ich zgermanizowani pobratymcy panowie »von Prittwitz und Gaffron«. Jednakowoż już Nie-siecki zaznacza, że Pretficowie na Śląsku inaczej swój herb kształtują ⁶.

ad 61. Czarne koło w srebrnem polu występuje jedynie w znaku herbowym starego rodu śląskiego, panów na Pszczewie (Beczaw,

Beczow, Pezowe) K Najstarsza pieczęć pochodzi z r. 1282 ⁸. Nie jest znany herb tej rodziny w formie podanej przez herbarz francuski, t. j. tarcza przedzielona na dwa pola, górne czarne, a dolne srebrne, o barwach koła, położonych na przemiany, ale nie jest wykluczo-nem, że jakaś młodsza gałązka tego rodu, obyczajem niemieckim, zaznaczyła w ten sposób swoją przynależność do rodu, a jednocześnie swoją odrębność indywidualną.

ad 62. Figura heraldyczna, poczytana przez Piekosińskiego za głowę tygrysią, jest właściwiej głową jakiegoś ptaka drapieżnego: orła lub sępa, podobną do tej, którą napotyka się w znaku miśnieńskiego rodu panów von Alnpeck³. Tygrys zresztą nie jest zwierzęciem heraldycznem. Głowa orła, przeszyta strzałą w lewo, jest godłem brandenburskiej rodziny, Lóhneysen, osiedlonej w XVII w. w Prusach zachodnich koło Neuguth⁴. Od herbarza francuskiego różni się wizerunek tego herbu jedynie barwą: głowa ptaka czarna w złotem polu.

Wreszcie jako 63 uzupełniam znak wypadły z rękopisu (u Piekosińskiego nieznany 57): w złotem polu dwie ręce wyciągnięte ku górze w czerwonych rękawach. Nadpis: Jehan Rasperolla. Jest to herb panów Rasp⁵, przesiedlonych na Śląsk z Karyntyi i Krainy; domysł Piekosińskiego, że jest to ród włoskiego pochodzenia, ma za sobą cechy prawdopodobieństwa. Z pewnemi odmianami w barwach i przydatkami figuralnymi podobnym znakiem pieczętowały się rody Gunten⁶ w Prusach zachodnich, Mericke III⁷ w Prusach wschodnich i Berbisdorfów⁸ z Miśnii, rozsiadłe w Czechach, pro-wincyi saskiej i w Prusach wschodnich i zachodnich.

Po tem uzupełnieniu herbowi Korcbok przypadnie 64, a herbowi Zaręba 65 miejsce. Herb zaś facecyjny z napisem: mons. de la Goutte zajmie 66 miejsce.

A

Tym sposobem liczba nierozwiązanych tarcz herbowych zo-

¹ Sieb ma eher, op. cit. VI. Abt. 8, str. 8.

*    Pfotenhauer, Die schlesischen Siegel B. 107.

*    Siebmacher, Neues, grosses u. allgemeines Wappenbuch VI. Abt.

5, str. 3.

« Ibid. VL Abt. 4. str. 43.

⁸ Ibid. IV. Abt. 11, str. 136-137.

« Ibid. VI. Abt. 4. str. 24.

⁷    Ibid. str. 48.

⁸    Ibid. IV. Abt. 9. str.¹ 215; VI. Abt. 6. str. 13; VII. Abt. 3a. str. 5.

stała zredukowana do dwóch. Przy tem uzupełnieniu nie jestem jednak w stanie określić indywidualnie właścicieli poszczególnych znaków i wątpić nawet należy, czy w chwili układania tego herbarza jakikolwiek przedstawiciel wymienionych rodów pozostawał w służbie Rzptej polskiej, a tem mniejsze jest prawdopodobieństwo, aby to sam Mikołaj Lasocki był źródłem informacyj o rodach ślą-sko-polskich, a tem mniej o innych z słowiańskiego pogranicza. Lecz nic nam nie wskazuje, aby herold burgundzki opierał się wyłącznie na wiadomościach, uzyskanych od Lasockiego; przeciwnie z racyi swej godności musiał się ubiegać o wielostronne informacye, a choć już wiek upłynął od wydania Śląska Janowi czeskiemu, świadomość plemienna nie mogła jeszcze niewątpliwie być zerwana, i drugi jego informator zachował pamięć ojczystego pnia, z którego szereg znanych mu rodów wyszedł.

Wreszcie zaznaczam, że już po ukończeniu tego sprawozdania wydał Białkowski studyum, Ród Czamborów-Rogalów, w któ-rem Bartosza Sokołowskiego z pewnem prawdopodobieństwem do Rogalów zalicza. Moje wnioski opierały się na danych zaczerpniętych z herbarza Niesieckiego⁷ 8 9, być może, że są mylne, a tem samem konjunktura co do pielgrzymki obu Bartoszów do Compostelli i pobytu ich we Francyi musiałaby upaść s.

i

#

§

?

'l

%

r

-

'

v

BIBLIOTEKA GŁÓWNA

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

N-348357

PK 349/83 - 100 000 eg*.

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000213761

¹

Siebmacher, op. cit. VI. Abt. 8, str. 14.

²

*    Ibid. IV. Abt. 10, str. 218-214.

³

*    Siebmacher, Neues, grosses u. allgemeines Wappenbuch VI. Abt. 5. str. 112—113.

⁴

   Por. str. 19 przyp. 1.

⁵

   R. 1587. 1594. 1595. Generosus Jacobus Prethwicz de Gawrony, ca. stellanus Camenecensis, capitaneus Trembovliensis. Castr. Tremb. T. 19. str. 106, 128, 131, 132, 133, 134 et passim; T. 97, str. 987.

⁶

   Niesiecki VII. str. 497—498.

⁷

Rocz. To w. herald? VI. 94

⁸

* Niesiecki VIII. 448—451.

⁹

Por. str. 25—27.